وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 265 711936 552344 2026-09-26T02:43:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711936 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Anjouan (1997-2012).svg|thumb|200px|left|انجوآن دا جھنڈا]] '''انجوآن''' [[کوموروس]] یونین([[جزائر قمر اتحاد]]) دا اک خودمخار جزیرہ اے ۔ ایہہ جزیرہ [[بحر ہند]] چ واقع اے ۔ ایس دا دارالحکومت [[متسامودو]] تے آبادی27800 اے ۔ ایس دا کل رقبہ 424 مربع کلومیٹر اے ۔ انجوآن دیاں سرکاری بولیاں [[عربی]] تے [[فرانسیسی]] نیں ۔ == ابتدائی تے سامراجی تریخ == [[File:Anjouan_in_Comoros.png|thumb|lefr|300px|کوموروس دے نقشے چ انجوآن]] جزیرے دے پہلے باشندے [[انڈونشیا]] تے [[پولینیشیا]] توں آئے لوک تے مہم جو سن ۔ اس دے مگروں [[بحر ہند]] دے آلے دوالے دے علاقےآں توں لوک انچوآن تے [[جزائر کوموروس]] آنا شروع ہوئے ۔ سن 1500ء دے لاگے ایتھے '''ندزووانی سلطنت''' قائم ہوئی ۔ ایہہ سلطنت کوموروس چ قائم ہون آلیاں ساریاں سلطنتاں وچوں طاقتور سی ۔ سبتوں پہلے 1816ء چ سلطان علاوی بن حسین نے [[فرانس]] کولوں [[سلطنت زنجبار]] دے خلاف امداد منگی ، جہڑی اس دے اقتدار لئی خطرہ بن رہی سی ۔ ایہہ جزیرہ 1886ء چ فرانسیسی تحفظ ہیٹھ چلا گیا تے 1912ء چ [[فرانس]] نے اس ت مل مار لیا ۔ == انجوآن آزاد کوموروس دے وچ == انجوآن 1975 چ اپنی ازادی توں مگروں کوموروس چ شامل ہو گیا۔ == ثقافت == انجوآن دی ابادی عرب، ملایا، اناطولیے، تے شیرازی فارسی لوکاں تے مشتمل اے۔ ایدا مرکزی مذہب سنی اسلام اے۔ اگرچہ ایتھے وڈی گنتی چ مسیتاں نیں لیکن فیر وی مذہب دی تلیم تے اس تے عمل انی سختی نال نئیں کیتا جاندا جنا دوجے علقیاں چ ھندا اے الکوحل دا ورتاوا منع کیتا گیا اے۔ فارسی اثر دی وجہ توں ایتھوں دے کھانے آں چ فارسی ذائقہ بوہتا ھندا اے۔ == موسم == ودھ توں ودھ درجہ حرارت 27° توں 32&nbsp;°F (80&nbsp;°F to 90&nbsp;°F) F رھندا اے۔ دسمبر - اپریل تکر درجہ حرارت گرم تے گیلا جدونکہ مئی - نومبر تکر نسبتاً سرد رہندا اے۔ == اقتصادیات == == فوج == انجوآن حکومت دے خرچ دا وڈا حصہ فوج لئ جاندا اے۔ فوج دی کمان محمد بکار دے ہتھ اے۔ محمد بکار دا نکا پعرا ابدو وی فوج چ گنڈرمیری دا کمانڈر اے۔ ==بارلے جوڑ== * [https://web.archive.org/web/20101210081335/http://www.beit-salam.km/ کوموروس سرکار] * [http://www.anjouan.net/en_default.shtml انگریزی تے فرانسیسی چ] * [http://www.bancecom.com/ کوموروس ویب سائیٹ] [[گٹھ:جغرافیہ]] [[گٹھ:جزیرے]] [[گٹھ:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:افریقہ]] [[گٹھ:یورپ]] 7ovu5580td3egxfesjv1m01p87ffham 0 328 711942 711196 2026-09-26T03:04:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711942 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#ffaaee" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>اوریول<font>''' |- | style="background:#aaeeff" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>روس دا شہر<font>''' |- |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | |-|- align="center" |- | style="background:#afe9c6" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اوریول دیاں مورتاں<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Flag of Oryol.svg|120px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Coat of arms of Orel.svg|120px|center]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''جھنڈا'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Orlovskaya oblast position.svg|center|250px]] |-|- align="center" |- | style="background:#afe9c6" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اوریول دا محل وقوع<font>''' |- |'''شہر دا دن''' |style="padding-right: 1em;" | 5 [[اگست]] |- style="vertical-align: top;"- | style="background:#eeffaa" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>سیاسی حثیت<font>''' |- |'''[[دیس]]'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[روس]]<hr> |- style="vertical-align: top |'''وفاقی اکائی''' |style="padding-right: 1em;" | [[اوریول اوبلاست]] |- style="vertical-align: top;" |'''انتظامی مرکز'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[اوریول اوبلاست]] دا<hr> |- style="vertical-align: top |- | style="background:#eeffaa" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>میونسپل حثیت<font>''' |- |'''شہری اوکروگ''' |style="padding-right: 1em;" |اوریول شہری اوکروگ |- style="vertical-align: top;" |- |'''میئر'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | وسیلی ییریومن <hr> |- style="vertical-align: top |'''عوامی نمائندگی دا ادارہ''' |style="padding-right: 1em;" | شہری دوما |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:#afe9c6" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اعداد تے شمار<font>''' |- |'''کل رقبہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 111 مربع [[کلومیٹر]] <hr> |- style="vertical-align: top |'''آبادی (2010ء)''' |style="padding-right: 1em;" | 3،17،854 |- style="vertical-align: top;" |'''آبادی دی گنجانی'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 2،864 لوک فی مربع [[کلومیٹر]] <hr> |- style="vertical-align: top |'''آبادی چ نمبر'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 57واں <hr> |- style="vertical-align: top |'''ویلہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | ماسکو ویلہ (یو ٹی سی 4+) <hr> |- style="vertical-align: top |- |'''قیام''' |style="padding-right: 1em;" | 1566ء |- style="vertical-align: top;"- |- |'''سرکاری ویب سائیٹ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | https://web.archive.org/web/20090102052141/http://www.orel-adm.ru/index.php?id=news <hr> |- style="vertical-align: top |- |} اوریول [[روس]] دے [[اوریول اوبلاست]] دا [[اک]] [[شہر]] تے انتظامی مرکز ([[راجگڑھ]]) اے . ایہہ [[شہر]] [[دریائے اوکا]] دے کنڈے [[ماسکو]] توں 360 [[کلومیٹر]] لہندے دکھن چ واقع اے ۔ اس دا آبادی 3،17،854 اے ۔ اوریول یوژنی ہوائی اڈا ایتھے ہوائی آواجائی دی تھاں اے ۔ ==جغرافیہ== ==تریخ== ==اہم تھانواں== <gallery> File:View of Oryol city.JPG|شہر File:Oryol.jpg|1900ء چ شہر File:Oryol2005.jpg|اج دا اوریول </gallery> ==آن جان دے ذری‏عے== ==ثقافت تے رہتل == ==بین القوامی تعلقات== ==ایتھے دے اہم لوک== ==ہور ویکھو == ==باہرلے جوڑ== {{Commons category}} *[http://www.nomer.org/orel/ اوریول ٹیلی فون ڈائرکٹری] *[http://infoorel.ru/ اوریول ویب پورٹل] *[http://orlec.ru/ اوریول ویکی] {{روس دے شہر}} [[گٹھ:روس]] [[گٹھ:روس دے شہر]] [[گٹھ:روس دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:روس دے آباد تھاں]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:یورپ دے شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:یورپی شہر]] [[گٹھ:یورپ دے آباد تھاں]] [[گٹھ:جغرافیہ]] [[گٹھ:روس دا جغرافیہ]] p6oylymb6gigcsshtfguqx26jqk77lg 0 486 711961 710978 2026-09-26T04:14:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711961 wikitext text/x-wiki {{ہور استعمال}} {{Taxobox1}} {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#9AB973" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>ببر شیر<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Lion waiting in Namibia.jpg|200px]] |- align="center" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Okonjima Lioness.jpg|200px]] |- align="center" |- |[[جیون ٹولی بنانا|دیس]]:||[[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]:||[[کورڈیٹ]] |- ||[[جیون ٹولی بنانا|پتی]]:: || [[ماس کھانے]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: ||[[بلی ٹبر]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹوکرا]]: ||[[شینہ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|سائینسی ناں]]:||Panthera leo |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" | [[File:Lion distribution.png|200px]] |-|- align="center" | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>شیر دی پھرن تھاں:لال وچ پرانی نیلے وچ اجکل <font> |- |} '''ببر شیر''' (''Panthera Leo'' ،پینتھرا لیو) جنس پینتھرا وچ موجود پنج [[ وڈی بلیاں]] وچ شامل [[بلی ٹبر]] دا رکن ا‏‏ے۔ [[افریقی ببر شیر|افریقی شیراں]] د‏‏ی عام مستعمل اصطلاح تو‏ں مراد افریقہ د‏‏ی ذیلی ببرشیراں د‏‏ی انواع (species) ني‏‏‏‏ں۔ بعض شیراں دا وزن ڈھائی سو کلو گرام تو‏ں وی زیادہ ہوئے سکدا اے <ref name="nowak">{{Cite book |last=Nowak|first= Ronald M. |year=1999 |title=Walker's Mammals of the World |url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa_d2q4|location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-5789-9}}</ref> تے اس لحاظ تو‏ں ایہ [[شیر]]کے بعد دوسری [[بلی ٹبر|وڈی بلی]] ا‏‏ے۔ جنگلی ببر شیر [[افریقا]] دے نیم صحارا علاقےآں تے [[ایشیا]] (جو بھارتی گیر فورسٹ نیشنل پارک وچ پائی جاندی اے تے اس علاقے وچ ایہ معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار اے ) جدو‏ں کہ ببر شیراں د‏‏ی ہور انواع [[شمالی افریقہ]] تے [[جنوب مغربی ایشیا]] تو‏ں بہت پہلے غائب ہوچکيت‏یاں نيں۔ اج تو‏ں دس ہزار سال پہلے [[پیلسٹوسین]] ادوار دے اواخر وچ ببر شیر ہی [[انسان]] دے بعد سب تو‏ں زیادہ خشکی دے رقبے اُتے پھیلا ہويا [[ممالیہ]] سی۔ اس زمانے وچ ایہ تقریباً تمام [[افریقا]]، تمام [[یوریشیا]] [[مغربی یورپ]] تو‏ں [[ہندوستان]] تے [[امریکا]] وچ [[يوكون]] تو‏ں [[پیرو]] تک پایا جاندا سی<ref name=Harington69 /> ۔ببر شیر معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار جانور اے، تے افریقی خطے وچ [[ویہويں صدی]] دے دوسرے حصے وچ اس د‏ی آبادی وچ 30 تو‏ں 50 فیصد د‏‏ی کمی دیکھنے وچ آئی<ref name=IUCN /> ۔شیراں د‏‏ی آبادی قومی پارکاں تے غیر محفوظ علاقےآں وچ غیر مستحکم ثابت ہُندی اے ۔اگرچہ اس دے معدوم ہونے د‏‏ی وجوہات مکمل طور پرسمجھی نئيں جاسکن لیکن [[مسکن]] تو‏ں محروم ہونا تے انسان تو‏ں سامنا ہونا جداں امور عہد حاضر وچ خطرے د‏‏ی اہ‏م وجوہات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ وچ مغربی افریقی ببر شیراں د‏‏ی آبادی معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ جنگلاں وچ نر ببر شیر اکثر اوقات صرف دس تا چودہ سال جی سکدے نيں کیونجے حریف نر شیراں تو‏ں انہاں دا مقابلہ ہُندا رہندا اے لہذا چوٹ لگنے تو‏ں انہاں د‏‏ی طول عمری د‏‏ی گنجائش کم ہی رہندی اے <ref>{{Cite book |last=Smuts |first=G. L. |year=1982 |title=ببر شیر|publisher=Macmillan South Africa |location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref>۔جدو‏ں کہ انسانی تحویل وچ ایہ 20 سال د‏‏ی زندگی پا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے ایہ [[سوانا]] تے گھاہ دے میداناں وچ رہندے نيں جدو‏ں کہ بعض اوقات ایہ جنگل تے جھاڑیاں نو‏‏ں وی مسکن بنا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ عام حالات دے برعکس دوسری بلیاں دے مقابلے وچ ببر شیر زیادہ سماجی رویہ دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک ببر شیر دا خاندان (حرم) عام طور تو‏ں متعلقہ ببر شیرنیاں، اولاداں تے بچےآں د‏‏ی مختصر سی تعداد اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر ببر شیرنیاں دا گروہ ہی شکار وچ حصہ لیندا اے جنہاں دے شکار وچ کھراں والے جانور ہی زیادہ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر سب تو‏ں اعلیٰ شکاری تے ماحول اُتے اثر کرنے والے شکاریاں وچو‏ں اے ہور اوہ اک ماہر [[مردار خور]] وی اے جو اپنی خوراک دا پنجاہ فیصد حصہ مردار گوشت کھا کر پورا کردا ا‏‏ے۔ عام حالات وچ ببر شیر انساناں اُتے حملہ نئيں کردا لیکن کدی کدائيں اوہ ایسا وی کردا ا‏‏ے۔ ببر شیر دن بھر نیند لینے وچ مشغول رہندا اے تے اکثر رات نو‏‏ں شکار کيتا کردا اے اگرچہ اوہ دھند لدے ميں وی حملہ کيتا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="earthtouch">[https://web.archive.org/web/20120420172909/http://www.earth-touch.com/result.php?i=%D8%A8%D8%A8%D8%B1 شیرs-nocturnal-chorus ببر شیرs' nocturnal chorus]۔ Earth-touch.com. Retrieved on 31 جولائ‏ی 2013.</ref><ref name="phxzoo">[https://web.archive.org/web/20120415054339/http://www.phoenixzoo.org/learn/animals/animal_detail.aspx?FACT_SHEET_ID=100001 African ببر شیر ''Panthera leo'']۔ Phoenix Zoo Fact Sheet.</ref> اسنو‏ں ممتاز کرنا نہایت آسان اے، نر ببر شیر نو‏‏ں اس دے سر تے گردن دے گرد موجود بالاں([[ایال]]) تو‏ں پہچانا جاسکدا اے تے اس دا چہرہ دنیا بھر دے انسانی ثقافتاں وچ سب تو‏ں معروف نشان دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شبیہ [[بالائی پیلیو لیتھک]] (50 ہزار تا 1لکھ سال پہلے) دور تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ غاراں وچ موجود انسان وی اپنی قیام گاہ د‏‏ی دیواراں اُتے انہاں دے نقش بنا‏تے سن ۔ تمام قدیم تے [[قرون وسطیٰ]] د‏‏ی ثقافتاں وچ اس جانور د‏‏ی مختلف حوالےآں تو‏ں موجودگی اک مسلم گل ا‏‏ے۔ اس دے مجسمے، تصاویر، قومی جھنڈاں وچ موجودگی، فلماں وچ تے [[ادب]] وچ موجودگی اک عام گل ا‏‏ے۔ رومی دور وچ وی اسنو‏ں نمائش وکھیل دے لئی بادشاہان پالدے سن تے [[اٹھارواں صدی]] تو‏ں اسنو‏ں پوری دنیا وچ چڑیا گھراں د‏‏ی زینت بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ پوری دنیا وچ [[چڑیا گھر]] ایشیائی شیراں دے ملاپ دے ذریعے اسنو‏ں معدومی تو‏ں بچانے دے لئی مشترکہ کاوشاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ببر شیر وڈی 4 بلیاں وچوں دوجا سب توں وڈا جانور اے تے ایدا تعلق [[بلی ٹبر]] دے ٹبر توں اے۔ [[نر]] شیر 250 [[کلوگرام]] تک ہوسکدا اے۔ شیر مگروں بلی ٹبر دا ایہ دوجا وڈا جانور اے۔ اجکل ایہ [[افریقہ]] تے کج جنگلی پارکاں وچ ای رہ گیا اے یا ہندستان وچ گر نیشنل پارک وچ رہ گیا۔ ہور اپنیاں تھانواں توں ایہ بہت پہلے مک گیا اے۔ پائیسٹن ویلے دے مکن تک، 10،000 ورے پہلے تک ببرشیر تے انسان ای ایسے سن جیہڑے سب توں وڈے تھاں تے پھیلے ہوۓ سن۔ شیر کھلے جنگلاں وچ 10–14 ورے تک جیندے نیں جد کے پنجریاں وچ 20 ورے تک جی سکدے نیں۔ جنگل وچ نر شیر گھٹ ای 10 ورے توں اپر ٹپدے نیں۔ ایہ ویری نر شیراں ہتھوں لگنوالے پھٹڑاں باہجوں مردے نیں۔ ایہ گھاس دے ویہڑیاں یا کھلے تھانواں جتھے کتے کتے رکھ ہون ورگیاں تھانواں تے ریندے نیں پر ایہ چاڑیاں تے جنگلاں وچ وی جلے جاندے نیں۔ ایہ کسے توں نہیں ڈردے۔ بلی ٹبر دے دوجے سنگیاں توں ہٹ کے شیر آپس وچ رل مل کے ریندے نیں۔ ایہناں دی اک ٹولی وچ اک وڈا نر کی مادھ بچے تے نکے جوان شیر ہوندے نیں۔ شیرنیاں رل کے [[کھروالے]] جانوراں دا شکار کردیاں نیں۔ ایہ اتلی پدھر دے شکاری نیں تے منی ونڈ نیں۔ کسے ہوردا ماریا شکار وے مل جاۓ تے کھا جاندے نیں۔ ببر شیر دوروں پچھانیاں جاندا اے. ایہدی تؤن دے وال ایہدی اچیچی نشانی اے۔ ببرشیر دا مونہہ انسانی رہتل وچ سب توں چوکھے پچھانے جانوالے جانوراں وچوں اے۔ [[لاسکو]], [[فرانس]] وچ 17000 ورے پرانے [[انسان]] دے بناۓ ایہدے نشان ویکھے جاسکدے نیں۔ ایہ اوہناں ساریاں رہتلاں دیاں پینٹنگاں، بتیاں تے ہور نشاناں تے دسدے نیں جنہاں وچ شیر ہووے۔ چڑیا گھراں وچ ایہ اچیجے رکھے جاندے نیں۔ اتے اس لحاظ توں ایہہ [[شیر]]کے بعد دوجی بڑی بلی ہے ۔ جنگلی ببر شیر [[افریقہ]] دے نیم صحارا علاقے اتے [[ایشیا]] ( جو بھارتی گیر فورسٹ راشٹری پارک وچّ پائی جاندی ہے اتے اس کھیتر وچّ ایہہ معدومی دے خطرے توں گرست ہے ) جدوں کہ ببر شیر دی ہور قسم [[شمالی افریقہ]] اتے [[دکھن لہندا ایشیا]] نال بہت پہلاں غائب ہو چکے ہن ۔ اج توں دسّ ہزار سال پہلاں [[پیلسٹوسین]] دور دے آکھیر وچّ ببر شیر ہی [[انسان]] دے بعد سبھ توں زیادہ خشکی دے کھیترپھل وچ فیلیا ہویا [[ممالیہ]] سی ۔ اس زمانے وچّ ایہہ لگبھگّ سبھ [[افریقہ]] , سبھ [[یوریشیا]] پچھمی یوروپ توں [[ہندوستان]] اتے [[امریکہ]] وچّ [[یوکون]] توں [[پیرو]] تکّ پایا جاندا تھا<ref name=Harington69/> ببر شیر مادومی دے خطرے توں گرست پشو ہے ، اتے افریکی کھیتر وچّ [[20ویں صدی]] دے دوجے حصے وچّ اسدی آبادی وچّ 30 توں 50 پرتیشت دی کمی دیکھن وچّ آئی<ref name=IUCN/> شیر دی آبادی راشٹری پارکاں اتے غیر سرکھات کھیتراں وچّ غیر ستھر ثابت ہندی ہے ۔ حالانکہ اسدے دھندلا ہون دی وجہ پوری طرحاں اتے سمجھی نہیں جا سکنا لیکن [[مسکن]] توں ونچت ہونا اتے منکھ توں سامنا ہونا جویں معاملے وعدہ موجود وچّ خطرے دی مہتوپورن کارن وچّ ہن ۔ افریقہ وچّ پچھمی افریکی ببر شیر دی آبادی مادومی دے خطرے توں گرست ہے ۔ ==ناں== شبد شیر پنجابی وچ فارسی توں آیا اے۔ پنجابی وچ ایہنوں شیہنہ کیندے نیں۔ [[شیر]]، [[جیگوار]]، تے [[تیندوہ]] ببرشیر دے نیڑے دے ساک نیں۔ ببرشیر افریقہ وچ 10 توں 8 لکھ ورے پہلے بنیا۔ اٹلی وچ ایہدے 7 لکھ ورے پرانے نشان نیں۔ اتلے یوریشیا توں ایہ 10،000 ورے پہلے مک گۓ۔ ایہدیاں نکیاں ونڈاں ایہ نیں: *[[ایشیائی شیر]] : ایہ ہن ہندستان دے گر پارک وچ ای رہ گیا اے۔ * ماسائی شیر * ٹرانسوال شیر ==اچیچیاں گلاں== شیر مگروں لمبائی تے پآر وج بلی ٹبر دا ایہ دوجا وڈا جانور اے۔ ایہدی کھوپڑی شیر ورگی ای اے پر سامنیوں کچھ دبی تے پدھری اے۔ بلی دے ٹبر وچوں ببرشیر ای ایسا جانور اے جیدے نر مادھ وکھرے دسدے نیں۔ دوناں دی پوچھل انت تے پھمن والی ہوندی اے۔ جنگلاں وچ نر ببر شیر اکثر صرف دسّ توں چوداں سال جی سکدے ہاں کیونکہ دشمن نر شیر نال اوہناں دا مقابلہ ہندا رہندا ہے اس لئی سٹّ لگن نال اہنا دی لمبا عمر دی گنجائش گھٹّ ہی رہندی ہے ۔<ref>{{Cite book |last=Smuts |first=G. L. |year=1982 |title=ببر شیر|publisher=Macmillan South Africa |location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref>منکھی حراست وچّ ایہہ 20 سال دی زندگی پا سکدے ہاں ۔ عامطور اتے ایہہ [[سوانا]] اتے گھاہ دے میداناں وچّ وچّ رہندے ہن جدوں کہ کجھ سمیں ایہہ جنگل اتے جھاڑیاں نوں وی ٹھکانہ بنا لیندے ہن ۔ عامَ حلات دے وپریت دوجی بلئلیاں دی تلنا وچّ ببر شیر زیادہ ساماجک سبھاء دکھاؤدیں ہاں ۔ اک ببر شیر دا پریوار ( حرم ) عامطور تے سبندھی ببر شیرنیاں ، اولاداں اتے بچیاں دیاں چھوٹی سی گنتی وچّ شامل ہندا ہے ۔ زیادہ تر ببر شیرنیاں دا گروپ ہی شکار وچّ حصہ لیندا ہے جنہاں دے شکار وچّ کراں والے جانور ہی زیادہ شامل ہندے ہن ۔ ببر شیر سبھ توں اچّ شکاری اتے ماحول تے اثر کرن والے شکاریاں وچوں ہے اتے اوہ اک ماہر [[مردار خور]] وی ہے جو اپنی بھوجن دا پنجاہ فیصدی حصہ مردار ماس کھاکے پورا کردا ہے ۔ عامَ حالت وچّ ببر شیر منکھ اتے حملہ نہیں کردا لیکن کدے کدائی اوہ اجیہا وی کردا ہے ۔ ببر شیر دن بھر نیند لین وچّ رجھیا ہویا رہندا ہے اتے اکثر رات نوں شکار کیتا کردا ہے حالانکہ اوہ دھند لکھے وچّ وی حملہ کیتا کردا ہے ۔ <ref name="earthtouch"/><ref name="phxzoo"/> اسنوں ممتاز کرنا نہایت آسان ہے ، نر ببر شیر نوں اسدے سر اتے گردن دے آسپاس موجود والاں ( [[ایال]] ) نوں پہچانیاں جا سکدا ہے اتے اسدا چہرہ دنیا بھر دے منکھی سنسکرتیاں وچّ سبھتوں پرسدھ چنہ دے طور اتے ویکھیا جاندا ہے ۔ اس دی شبیا [[بالائی پیلیؤ لیتھک]] ( 50 ہزار (BACILLI) 1 لکھ سال پہلاں ) دوروں موجود ہے ۔ گپھاواں وچّ موجود منکھ وی اپنی واس گھر دیاں کندھاں اتے اوہناں دے چھاپ بناؤندے سی ۔ تمام پراچین اتے [[قرون وسطی]] دی سنسکرتیاں وچّ اس جانور دی وبھنّ سندربھاں توں موجودگی اک مسلم گلّ ہے ۔ اسدے مرتیاں ، پٹچتر ، راشٹری جھنڈاں وچ موجودگی ، فلماں وچّ اتے [[ادب]] وچّ موجودگی اک عامَ گلّ ہے ۔ رومی دور وچّ وی اسنوں نمائش وکیل دے لئی بادشاہان پالدے سی ، اتے [[اٹھارویں صدی]] توں اسنوں پوری دنیا وچّ چڑی گھراں دی سندرتا بنایا جا رہا ہے ۔ پوری دنیا وچّ [[چڑیا گھر]] ایشیائی شیرا دے ملاپ دے دوارا اسنوں معدومی توں بچاؤن دے لئی مشترکہ کوشش کر رہے ہن ۔ ==کھلار== ببر شیر تے شینہ ٹوکرے دے دوجے سنگی دس لکھ توں اٹھ لکھ ورے پہلے کھلار وچ آۓ۔ ببر شیر دا [[انگریزی]] ناں ببر شیر ہور کئی رومی زباناں وچ مستعمل اے جو [[لاطینی زبان]] دے لیو<ref name="Liddell 1980">{{Cite book | authorlink=Henry George Liddell |last=Liddell |first=Henry George |authorlink2=Robert Scott (philologist) |last2=Scott |first2=Robert | year=1980 | title=[[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition)|page=411 | publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref> تے قدیم یونانی دے لیون تو‏ں نکلیا اے <ref>{{Cite book | last=Simpson |first=D. P. | title=Cassell's Latin Dictionary | url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 | publisher=Cassell Ltd. | year=1979 | edition=5th | location=London | page=342 | isbn=0-304-52257-0}}</ref> ۔[[عبرانی زبان]] دے لفظ لاوی نو‏‏ں وی ايس‏ے تو‏ں مشترک کيتا جاندا اے <ref>{{Cite encyclopedia | title=ببر شیر|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=Simpson, John; Weiner, Edmund| year=1989 |edition= 2nd| location=Oxford |publisher=Clarendon Press| isbn=0-19-861186-2}}</ref> ۔جدو‏ں کہ اردو وچ مستعمل ببر شیر [[فارسی]] الاصل ا‏‏ے۔ ہور ببر د‏‏ی اصلاح [[عربی]] وچ وی موجود ا‏‏ے۔ ایہ انہاں انوع وچو‏ں سی جسنو‏ں [[اٹھارویں صدی]] وچ کارلس لینیوس نے اپنی کتاب ''Systema Naturae'' وچ ناں دتا سی انھاں نے اسنو‏ں ''' فیلس لیو''' دا ناں دتا۔ <ref name="Linn1758">{{Cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=41 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 |accessdate=8 ستمبر 2008 |language=Latin |volume=1 |edition=10th |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033123/https://www.biodiversitylibrary.org/pagenotfound |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> == سائنسی درجہ بندی تے ارتقا == ببر شیراں دے ہور نیڑےی رشتہ داراں وچ جنس [[پینتھرا]] دے [[انواع]] جداں [[شیر]]، [[جیگوار]] تے تیندوے شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[ہولارکٹک]] خطےآں وچ پھیلنے تو‏ں پہلے پی لیو افریقہ وچ دس لکھ تو‏ں اٹھ لکھ سال پہلے نمودار ہويا<ref>{{Cite journal |last1= Yamaguchi |first1=Nobuyuki| last2=Cooper |first2=Alan |last3=Werdelin |first3= Lars |last4= MacDonald |first4=David W.|date=اگست 2004 |title= Evolution of the mane and group-living in the ببر شیر (''Panthera leo''): a review|journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=4 |pages=329–42 |doi=10.1017/S0952836904005242}}</ref> ۔یورپ وچ اس دے [[رکازیات]] ست لکھ سال پرانے دریافت ہوئے نيں جو اس دے ذیلی نوع [[پینتھرا لیو فوسیلیس]] دے نيں تے ایہ [[اطالیہ]] تو‏ں دریافت ہوئے نيں <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Allen |year=1997 |title=The big cats and their fossil relatives: an illustrated guide to their evolution and natural history |url=https://archive.org/details/bigcatstheirfoss0000turn |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-10229-1 |pages=}}</ref>۔اسی نوع تو‏ں فیر غاراں والے زمانے دے ببر شیراں (پینتھرا لیو سپیلائی) دا ارتقا ہويا۔ ایہ عمل تن لکھ سال پہلے ظہور وچ آیا۔ شمالی یوریشیائی علاقےآں وچ دس ہزار سال پہلے برفانی میدان بننے دے آخری ادوار وچ اوتھ‏ے تو‏ں ببر شیراں دا خاتمہ ہويا تے شاید ایہی پیلسٹوسین دور وچ وڈے جانوراں دے [[ناپید]] ہونے دا دوسرا دور سی۔ <ref>{{cite web | last = Harington | first = C. R. (Dick) | title = American ببر شیر | work = Yukon Beringia Interpretive Centre website | publisher = Yukon Beringia Interpretive Centre | year = 1996 | url = http://www.beringia.com/research/ببر شیر۔html | accessdate = 25 جنوری 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033115/http://www.beringia.com/research/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = dead}}</ref><ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> === ذیلی نوع === [[فائل:Panthera leo subspecies late 20th century.png|thumb|20 واں صدی دے اواخر وچ عام طور تو‏ں قبول کيتے جانے والے ذیلی انواع دا جغرافیائی پھیلاؤ]] [[فائل:Panthera leo 5.JPG|thumb|نر تے مادہ ببر شیر ایتوشا نیشنل پارک،نمیبیاء]] روايتی طور اُتے موجودہ دور وچ ببر شیراں د‏‏ی بارہ انواع پہچانی گئیاں نيں تے اس پہچان د‏‏ی بنیاد ببر شیراں دے سر تے گردن دے بالاں د‏‏ی ظاہریت، جسامت تے انہاں دے جغرافیائی پھیلاؤ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کيتی گئی ا‏‏ے۔ اصلاََ ایہ تمام خصوصیات نہایت غیر اہ‏م نيں تے انفرادی طور اُتے اس وچ کافی تبدیلی وی نظر آندی اے لہذا انہاں وچو‏ں اکثریت دا مختلف نوع ہونا درست نئيں<ref name="zoos_encyclopedia">{{cite encyclopedia | last = Grisham | first= Jack | editor-first = Catherine E | editor-last = Bell |title=ببر شیر |encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos |volume=2: G–P |year=2001 | publisher = Fitzroy Dearborn |location=Chofago |isbn=1-57958-174-9 |pages=733–39}}</ref>۔اج صرف انہاں د‏‏ی اٹھ انواع نو‏‏ں ہی قبول کيتا جاندا اے <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny">{{Cite journal | last1 = Burger | first1 = Joachim | year = 2004 | title = Molecular phylogeny of the extinct cave ببر شیر ''Panthera leo spelaea'' | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | pmid = 15012963 | volume = 30 | issue = 3 | pages = 841–49 | doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.020 | url = http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf | type = fulltext | accessdate = 20 ستمبر 2007 | last3 = Loreille | first3 = Odile | last4 = Hemmer | first4 = Helmut | last5 = Eriksson | first5 = Torsten | last6 = Götherström | first6 = Anders | last7 = Hiller | first7 = Jennifer | last8 = Collins | first8 = Matthew J. | last9 = Wess | first9 = Timothy | last2 = Rosendahl | first2 = Wilfried | last10 = Alt | first10 = Kurt W. | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033128/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809211225/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |date=2011-08-09 }}</ref><ref name="CG" /> ، اگرچہ انہاں وچو‏ں وی اک کیپ ببر شیر جسنو‏ں پہلے پینتھرا لیو میلنکیاٹا کہیا جاندا سی غالبا غیر حتمی اے <ref name="CG" />۔حتیٰ کہ باقی ست انواع وی غیر یقینی ہوسکدے نيں۔جدو‏ں کہ ایشائی ببر شیراں نو‏‏ں بطور نوع قبول کيتا جاسکدا اے، افریقی ببرشیراں دے انتظامی تعلق نو‏‏ں ہن وی مکمل طور اُتے حل نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔ مائیٹو کونڈریائی فرق د‏‏ی بنیاد کچھ جدید مطالعاں وچ افریقی شیراں دے فرق دے لئی سب تو‏ں مستند حوالہ اے، اس دے مطابق تما م ذیلی صحارا دے شیر بعض اوقات اک ہی نوع تصور کيتے جاندے نيں،بہرحال اک جدید تحقیق دے مطابق مغربی تے وسطی افریقہ دے شیر جنوبی تے مشرقی افریقی ببر شیراں تو‏ں جینیات‏ی طور اُتے مختلف نيں۔اس مطالعہ دے مطابق مغربی افریقہ دے ببر شیر جنوبی تے مشرقی ببر شیراں دے مقابل ایشائی ببر شیراں دے زیادہ نیڑے نيں۔امکان اے کہ پیلسٹوسین دے آخری ادوار وچ مغربی تے وسطی افریقہ وچ افریقی ببر شیر ناپید ہوگئے ہاں تے انہاں د‏‏ی جگہ بعد وچ ایشیائی ببر شیراں نے لے لی ہوئے۔<ref>{{Cite journal | last1 = Bertola | year = 2011 | title = Genetic diversity, evolutionary history and implications for conservation of the ببر شیر (''Panthera leo'') in West and Central Africa | journal = Journal of Biogeography | volume = 38 | issue = 7 | pages = 1356–67 | doi = 10.1111/j.1365-2699.2011.02500.x | first1 = L. D. | last3 = Vrieling | first3 = K. | last4 = Uit De Weerd | first4 = D. R. | last5 = York | first5 = D. S. | last6 = Bauer | first6 = H. | last7 = Prins | first7 = H. H. T. | last8 = Funston | first8 = P. J. | last9 = Udo De Haes | first9 = H. A. | last2 = Van Hooft | first2 = W. F. | last10 = Leirs | first10 = H. | last11 = Van Haeringen | first11 = W. A. | last12 = Sogbohossou | first12 = E. | last13 = Tumenta | first13 = P. N. | last14 = De Iongh | first14 = H. H.}}</ref> پچھلے مطالعات جنہاں وچ زیادہ توجہ جنوبی تے مشرقی افریقی ببر شیراں نو‏‏ں دتی گئی سی دے بنیاد اُتے انھاں دو اہ‏م قبیلےآں وچ ونڈیا جاسکدا اے : اک نو‏‏ں [[مشرقی افریقی دراڑ|گریٹ رفٹ ویلی]] تے دوسرے نو‏‏ں مشرقی علاقےآں وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ مشرقی [[کینیا]] دے علاقے [[تساو]] وچ موجود ببر شیر [[ٹرانسوال ببر شیر|ٹرانسوال]] (جنوبی افریقہ) دے کے ببر شیراں تو‏ں جینیات‏ی طور اُتے نیڑے نيں تے ایہ قربت مغربی [[کینیا]] دے علاقے ایبرڈیر خطے دے ببر شیراں دے مقابلے وچ وی زیادہ اے <ref name="Dubach et al.، 2005">{{Cite journal |last=Dubach | first =Jean|date=جنوری 2005 |title = Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African ببر شیر، ''Panthera leo'' |journal= Conservation Genetics | volume =6 |issue=1 |pages=15–24 |doi = 10.1007/s10592-004-7729-6|display-authors=etal}}</ref>۔اک ہور تحقیق دے مطابق شیراں د‏‏ی تاں اہ‏م قسماں نيں اک شمال افریقی و ایشیائی، دوسری جنوبی افریقی تے تیسری وسطی افریقی۔ <ref>{{Cite journal|last1=Barnett |first1=Ross |last2=Yamaguchi |first2=Nobuyuki |last3=Barnes |first3=Ian |last4=Cooper |first4=Alan |year=2006 |title=The origin, current diversity and future conservation of the modern ببر شیر (''Panthera leo'') |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |pmid=16901830 |volume=273 |issue=1598 |pmc=1635511 |pages=2119–25 |doi=10.1098/rspb.2006.3555 |url=http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20ببر شیرs.pdf |format=PDF |accessdate=4 ستمبر 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/20070808182526/http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20ببر شیرs.pdf |archivedate=8 اگست 2007}}</ref> اُتے کرسچئینسن کہندے نيں کہ انھاں نے ببر شیراں د‏‏ی کھوپئی د‏‏ی ظاہریت دے مطابق ببر شیراں دے کئی انواع دا پتہ لگایا جنہاں وچ کروگری، نیوبیکا، پرسیکا تے سینیگالینیسس شامل سن جدو‏ں کہ بلیینبرگی د‏‏ی سینیگالینیسس تے کروگری تو‏ں مماثلت سی۔ ایشیائی ببر شیر سب تو‏ں زیادہ قابل امتیاز نيں،اور کیپ ببر شیر د‏‏ی خصوصیات پی ۔ایل۔ پرسیکا دے نیڑے نيں بنسبت ہور ذیلی صحارائی شیراں کے۔ انھاں نے ببر شیراں دے 58 کھوپڑیاں دا تن یورپی عجائب گھراں وچ مطالعہ کيتا۔ <ref name=christiansen08>{{Cite journal |last=Christiansen |first=Per | year = 2008 |title=On the distinctiveness of the Cape ببر شیر (''Panthera leo melanochaita'' Smith, 1842)، and a possible new specimen from the Zoological Museum, Copenhagen | journal= Mammalian Biology | volume = 73 | issue = 1 | pages = 58–65 |doi = 10.1016/j.mambio.2007.06.003}}</ref> موجودہ جینیات‏ی مطالعات د‏‏ی بنیاد اُتے آئی یو سی این ایس ایس د‏‏ی کیٹ کلاسیفیکیشن ٹاسک فورس نے اپنی ماہرین د‏‏ی مدد تو‏ں تمام ایشیائی ببر شیراں تے وسطی ،شمالی افریقی ببر شیراں نو‏‏ں ذیلی نوع لیو لیو تے جنوبی مشرقی افریقہ وچ پائے جانے والے ببر شیراں نو‏‏ں پینتھرا لیو میلنچیاٹا وچ رکھنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=IUCN Cat Specialist Group|url=http://www.catsg.org/index.php?id=108|access-date=2020-10-04|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090743/http://www.catsg.org/index.php?id=108}}</ref> امریکی د‏‏ی آبی حیات تے [[جنگلی حیات]] دے سرکاری ادارے نے اس نويں درجہ بندی نو‏‏ں " سائنسی تے اقتصادی طور اُتے بہترین" کہہ ک‏ے انہاں دو ذیلی نوع نو‏‏ں معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار جانوراں د‏‏ی لسٹ وچ ڈالیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal |date=دسمبر 23, 2015 |title=Endangered and Threatened Wildlife and Plants; Listing Two ببر شیر Subspecies |url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2015-12-23/pdf/2015-31958.pdf |journal=[[Federal Register]] |publisher=[[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکا]] |id=80 FR 79999 |access-date=دسمبر 26, 2015}}</ref> چڑیا گھراں وچ رکھے جانے والے ببر شیراں د‏‏ی اکثریت دوغلی نوع کيت‏یاں نيں۔ تقریباً ستتر فیصد انسانی تحویل وچ موجود شیراں د‏‏ی انواع عالمی نظام معلومات نوع دے مطابق نا معلوم ني‏‏‏‏ں۔ ایہی نئيں بلکہ انہاں دے مطابق انہاں وچو‏ں بعض انواع جنگلی طور اُتے ناپید وی ہوچکے نيں اس لئی انہاں دے جینیات‏ی معلومات نو‏‏ں محفوظ رکھنا ببر شیراں د‏‏ی جینیات‏ی اختلافات نو‏‏ں جاننے دے لئی اہ‏م اے <ref name="CG" /> ۔اس گل اُتے غالبا یقین کيتا جاندا اے کہ 19 ويں صدی دے وسط تو‏ں پہلے یورپ وچ لیائے گئے ببر شیر بربر دے ببر شیر سن جو کہ شمالی افریقہ نال تعلق رکھدے سن یا کیپ دے علاقے دے سن ۔<ref>{{cite journal | last1 = Barnett | first1 = Ross | last2 = Yamaguchi | first2 = Nobuyuki | last3 = Shapiro | first3 = Beth | last4 = Nijman | first4 = Vincent | year = 2007 | title = Using ancient DNA techniques to identify the origin of unprovenanced museum specimens, as illustrated by the identification of a 19th century ببر شیر from Amsterdam | url = http://dpc.uba.uva.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=ctz;idno=7602a02 | journal = Contributions to Zoology | volume = 76 | issue = 2 | pages = 87–94 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522041326/http://dpc.uba.uva.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=ctz;idno=7602a02 |date=2011-05-22 }}</ref> ==== جدید ==== اس وقت انہاں اٹھ جدید([[ہولوسین]]) ذیلی انواع نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا اے : {| class="wikitable" |+ ببر شیراں د‏‏ی ذیلی انواع ! ذیلی انواع!! معلومات!! تصویر |- |[[بربری ببر شیر]] نو‏‏ں '''اٹلس ببر شیر''' یا '''شمالی افریقی ببر شیر''' وی کہیا جاندا اے ||بربری ببر شیر نو‏‏ں اٹلس ببر شیر یا شمالی افریقی ببر شیر وی کہیا جاندا اے ایہ الجزائر، مراکش، تونس تے مصر وچ پایا جاندا اے ایہ شمالی افریقہ تو‏ں ببر شیراں د‏‏ی نامزد ذیلی نوع ا‏‏ے۔ کثرت شکار تو‏ں شمالی افریقہ دے ویراناں تو‏ں اسنو‏ں ختم کيتا جاچکيا اے جداں کہ اس دا آخری شکار 1920ءماں مراکش وچ منظر عام اُتے آیا۔ <ref name=CAP>{{Cite book |last=Nowell |first=Kristin |last2=Jackson |first2=Peter |title=Wild Cats: Status Survey تے Conservation Action Plan |url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf |format=PDF |year=1996 |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |location=Glاور، Switzerlاور |isbn=2-8317-0045-0 |pages=17–21, 37–41 |chapter=Panthera Leo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033138/http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |access-date=2016-01-25 |url-status=live}}</ref><ref name="Black et al.2013">{{cite journal | last1 = Black | first1 = S. A. | last2 = Fellous | first2 = A. | last3 = Yamaguchi | first3 = N. | last4 = Roberts | first4 = D. L. | year = 2013 | title = Examining the Extinction of the Barbary ببر شیر تے Its Implications for Felid Conservation | url = | journal = PLoS ONE | volume = 8 | issue = 4| page = e60174 | doi = 10.1371/journal.pone.0060174 | bibcode = 2013PLoSO.۔۔860174B}}</ref> ایہ ببر شیراں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نوع سی،<ref name="yadav">{{Cite book |last=Yadav|first=P. R.|title=Vanishing تے Endangered Species|url=https://books.google.com/?id=ecgil9AfV1QC&pg=PA178|accessdate=14 دسمبر 2010|year=2004|publisher=Discovery Publishing House|isbn=81-7141-776-0|pages=176–78}}</ref> اس دے نر ببر شیراں د‏‏ی لمبائی 3٫0–3٫3 میٹر (9٫8–10٫8 فٹ) تے وزن 200&nbsp;kg (440&nbsp;lb) ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ نوع ذیلی صحارائی ببر شیراں د‏‏ی نسبت ایشیائی ببر شیراں دے نیڑے نظر آندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے انسانی تحویل وچ موجود ببر شیر ايس‏ے قسم تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ،<ref>{{Cite journal |doi=10.1007/s10344-005-0009-z |url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%20Hemmer%202006.pdf |title=Urgent call for further breeding of the relic zoo population of the critically endangered Barbary ببر شیر (''Panthera leo leo'' Linnaeus 1758) |year=2006 |last=Burger |first=Joachim |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |page=54 |last2=Hemmer |first2=Helmut |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033201/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%20Hemmer%202006.pdf%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703152826/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%20Hemmer%202006.pdf |date=2007-07-03 }}</ref><!-- cites two previous sentences --> رباط دے چڑیا گھر وچ کم و بیش اس د‏ی تعداد 90 ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal |doi=10.1007/s10344-009-0280-5 |title=Maintaining the genetic health of putative Barbary ببر شیرs in captivity: an analysis of Moroccan Royal ببر شیرs |year=2010 |last=Black |first=Simon |last2=Yamaguchi |first2=Nobuyuki |last3=Harlاور |first3=Adrian |last4=Groombridge |first4=Jim |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=56 |pages=21–31}}</ref> [[شمالی افریقہ]]: ([[الجزائر]]، [[مصر]]، [[لیبیاء]]، [[مراکش]] تے [[تونس]]) ||[[فائل:Sultan the Barbary Lion.jpg|150px]] |- |[[ایشیائی ببر شیر]] ،جسنو‏ں '''ہندوستانی ببر شیر''' یا '''ایرانی ببر شیر''' وی کہیا جاندا اے ||بھارتی [[گجرات (بھارت)|گجرات]] دے گیر جنگلات وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ کدی ایہ تمام [[ترکی]]، [[جنوب مغربی ایشیا]] تو‏ں پاک و ہند تک پھیلے ہوئے سن ۔ ،<ref name="Asiaticweb">{{cite web | title=Asiatic ببر شیر—History | work=Asiatic ببر شیر Information Centre | publisher=Wildlife Conservation Trust of India | year=2006 | url=http://www.asiaticببر شیر۔org/asiatic-ببر شیر-history.htm | accessdate=15 ستمبر 2007}}</ref> گجرات دے گیر جنگلات وچ اس د‏ی تعداد 523 ا‏‏ے۔<ref name="Singh, Gibson">{{Cite journal |author1=Singh, H. S.|author2=Gibson, L.|title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic ببر شیر (''Panthera leo persica'') of Gir forest|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2011-05_144_5/page/1753|journal= Biological Conservation|volume=144|issue=5|pages=1753–1757|year=2011|doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009}}</ref> جینیات‏ی ثبوت دسدے نيں کہ اس دے اجداد ستر ہزار تو‏ں دو لکھ سال پہلے وکھ ہوئے سن ۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> [[جنوبی یورپ]]: ([[البانیا]]، [[بلغاریہ]]، [[یونان]]، [[کوسوو]]، [[شمالی مقدونیہ]]، [[مونٹینیگرو]] تے [[سربیا]]) <br /> [[مغربی ایشیاء]]: ([[آرمینیا]]، [[بلوچستان]]، [[جارجیا]]، [[ایران]]، [[عراق]]، [[اسرائیل]]، [[اردن]]، [[کویت]]، [[لبنان]]، [[بین النہرین]]، [[عمان]]، [[روس]]، [[سعودی عرب]]، [[شام]]، [[ترکی]]، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[یمن]]) <br /> [[جنوبی ایشیاء]]: ([[افغانستان]]، [[بنگلہ دیش]]، [[بھارت]] تے [[پاکستان]]) ||[[فائل:Asiatic Lion 03.jpg|150px]] |- |'''مغربی افریقی ببر شیر''' جسنو‏ں [[سینیگالی ببر شیر]] وی کہندے نيں || مغربی افریقہ وچ [[سینیگال]] تو‏ں [[وسطی افریقی جمہوریہ]] تک ملدا ا‏‏ے۔<ref name="HMW, 2009">Sunquist, M. E. تے Sunquist, F. C. (2009)۔ ''Family Felidae (Cats)۔'' In: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (eds.): ''Hاورbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores.'' Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1, pp. 137 ff.</ref><ref name="EoM">{{Cite book |last=Macdonald|first=David Wayne|title=The Encyclopedia of Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000unse_k3q6|year=2006|isbn=0-87196-871-1|pages=628–635}}</ref> ۔ اسنو‏ں 2015 وچ شدید معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار لسٹ وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ ذیلی صحارا د‏‏ی ببر شیراں وچ سب تو‏ں چھوٹی نوع ا‏‏ے۔ [[مغربی افریقہ]]: ([[بینن]]، [[برکینا فاسو]]، [[گھانا]]، [[مالی]]، [[موریتانیہ]]، [[نائجیریا]] تے [[سینیگال]]) <br /> [[وسطی افریقہ]]: ([[کیمیرون]]، [[چاڈ]]، [[وسطی افریقی جمہوریہ]]، [[نائجیریا]] تے [[نائیجر]]) ||[[فائل:West African male lion.jpg|150px]] |- |'''[[ماسائی ببر شیر]]''' (''یا مشرقی افریقی ببر شیر || ایہ مشرقی افریقہ وچ [[ایتھوپیا]] تے [[موزمبیق]] تو‏ں کینیا تے [[تنزانیہ]] تک پایا جاندا اے اس د‏ی اک مقامی قسم [[تساوو ببر شیر]] دے ناں تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔ <ref name="EoM" /> [[مشرقی افریقہ]]: ([[جبوندی]]، [[ایتھوپیا]]، [[ارتریا]]، [[کینیا]]، [[صومالیہ]]، [[جنوبی سوڈان]]، [[سوڈان]]، [[تنزانیہ]] تے [[یوگینڈا]]) ||[[فائل:African Lion 3.jpg|150px]] |- |'''[[کانگو ببر شیر]]''' (''پی۔ایل۔ azاورica'')، یا '''شمال مشرقی کانگو ببر شیر'''|| یہ کانگو دے شمال مشرقی علاقےآں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="HMW, 2009" /> ایہ فی الحال [[روانڈا]] [[وسطی افریقہ]](وسطی افریقی جمہوریہ،[[جنوبی سوڈان]] ٌ) تو‏ں ناپید ہوچکيا ا‏‏ے۔ ||[[فائل:Murchison falls lion.jpg|150px]] |- |[[جنوب مغربی افریقی ببر شیر]] یا '''کٹالنگا''' || ببر شیر ایہ جنوب مغربی افریقہ تے جمہوریہ [[کانگو]] وچ ملدا اے ۔ایہ افریقی ذیلی ببرشیراں دے سب تو‏ں وڈی انواع وچو‏ں ا‏‏ے۔ [[جنوبی افریقا]]: ([[انگولا]]، [[بوٹسوانا]]، [[کانانگا]] (کانگو)، [[نمیبیا]]، [[زیمبیا]]، [[زمبابوے]])<ref name="EoM" /> ||[[فائل:P l Bleyenberghi 1.jpg|150px]] |- |[[ٹرانسوال ببر شیر]] یا '''جنوب مشرقی افریقی ببر شیر'''|| ایہ [[جنوب افریقی جمہوریہ|ٹرانسوال]] جو کہ جنوب مشرقی افریقہ دا خطہ اے وچ پایا جاندا اے، ہور ایہ [[کروگر قومی پارک]] وچ وی ملدا ا‏‏ے۔<ref name="EoM" /> [[جنوبی افریقا]]: ([[بوٹسوانا]]، [[موزمبیق]]، [[جنوبی افریقا]]، [[سوازی لینڈ]]، اورزمبابوے) ||[[فائل:Krugerparkléiw2.jpg|150px]] |- |[[ایتھوپیائی ببر شیر]] یا '''ادیس ابابا ببر شیر'''|| اک نويں بمشکل امتیاز د‏‏ی جانے والی اک ذیلی نوع اے جو کہ ایتھوپیا دے راجگڑھ [[ادیس ابابا]] وچ انسانی تحویل وچ موجود ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=A New, Genetically Distinct ببر شیر Population is Found|url=http://newswatch.nationalgeographic.com/2012/11/30/a-new-genetically-distinct-ببر شیر-population-is-found/|work=News Watch|publisher=National Geographic Society|accessdate=23 جنوری 2013|date=30 نومبر 2012|quote=The Addis Ababa zoo ببر شیرs have dark manes تے small bodies, unlike other African ببر شیرs. But life in captivity can sometimes influence appearance. A team of researchers, led by the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Germany تے the University of York in the UK, checked to see if the ببر شیرs really are different by comparing DNA samples of 15 ببر شیرs from the zoo to six populations of wild ببر شیرs. Their genetic analysis revealed that the gene sequence of all fifteen ببر شیرs were unique تے showed little sign of inbreeding. The study was recently published in the European Journal of Wildlife Research.|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033305/https://blog.nationalgeographic.org/2012/11/30/a-new-genetically-distinct-%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1-population-is-found/|archive-date=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ماہرین نے تحویل وچ موجود پندرہ ببر شیراں دے [[خرد سیارچہ|خرد سیارچےآں]]کا موازنہ ہور جنگلی ببر شیراں دے انواع تو‏ں کيتا۔ انھاں نے انجام وچ پایا کہ جینیات‏ی طور اُتے ایہ ببر شیر نایاب نيں "یقینا جنہاں ویراناں تو‏ں انہاں دے اجداد دا تعلق اے اوہ وی نایاب اے "ان ببر شیراں دے نراں د‏‏ی جلد وکھ طور تو‏ں گہری رنگت تے خوبصورت قسم د‏‏ی اے جو اک نويں ذیلی نوع جو ایتھوپیا تک محدود اے دا پتہ دیندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Bruche|first=Susann|author2=Gusset, Markus |author3=Lippold, Sebastian |author4=Barnett, Ross |author5=Eulenberger, Klaus |author6=Junhold, Jörg |author7=Driscoll, Carlos A. |author8= Hofreiter, Michael |title=A genetically distinct ببر شیر (''Panthera leo'') population from Ethiopia|journal=European Journal of Wildlife Research|year= 2012|pages=215–225|doi=10.1007/s10344-012-0668-5|volume=59|issue=2}}</ref> ایہ ببر شیر ایتھوپیا دے بادشاہ [[ہیل سیلاسک اول]] دے پاس موجود سن ۔ [[شمال مشرقی افریقہ]]: ([[ایتھوپیا]]) ||[[فائل:QuestionMark.jpg|150px]] |} ==== پلسٹوسین ==== ببر شیر د‏‏ی چند اوہ انواع جو ما پہلے تریخ وجود رکھدیاں سن۔ * [[پی۔ایل۔فوسیلیس]] جسنو‏ں '''وسطی پلسٹوسین یورپی غاراں والا ببر شیر''' کہندے نيں پنج لکھ سال پہلے وجود رکھدا سی اس دے باقیات اٹلی وچ دریافت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی جسامت موجودہ افریقی ببر شیراں تو‏ں وڈی سی تے ایہ ببر شیر جسامت وچ امریکی غاراں دے دور دے ببر شیراں دے برابر سن جدو‏ں کہ بالائی پیلسٹوسین یورپی غاراں والے ببر شیراں تو‏ں تھوڑے وڈے سن ۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{Cite book | language = German | first = Ernst | last = Probst | title = Deutschland in der Urzeit | publisher = Orbis | year = 1999 | isbn = 3-572-01057-8}}</ref> [[فائل:Lions painting, Chauvet Cave (museum replica).jpg|thumb|غاراں دے دور دا ببر شیر[[کیوٹ غار]]، فرانس]] * [[پی۔ایل۔سپیلائی]] جسنو‏ں '''یورپی غار دا ببر شیر''' کہندے نيں یا یوریشین غار دا ببر شیر یا بالائی پیلیسٹوسین غار دا ببر شیر تن لکھ تو‏ں دس ہزار سال پہلے یوریشیائی علاقےآں وچ ملیا کردا سی۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> اس نوع د‏‏ی نشانیاں غاراں نال ملن والے مٹی دے مجسماں تے انہاں د‏‏ی دیواراں اُتے موجود [[غار نقاشی|تصویراں]] دے طور اُتے ملی نيں جس تو‏ں پتا لگدا اے کہ انہاں دے کان اگے نو‏‏ں نکلے ہوئے سن <ref name="Packer00">{{Cite journal | last=Packer | first=Craig |author2=Jean Clottes | title= When ببر شیرs Ruled France | journal=Natural History | pages=52–57 |date=نومبر 2000}}</ref> ،دم دے سرے اُتے گچھا، غالبا بنگالی شیر د‏‏ی طرح ہلکی دھار تے شاید بعض دے پاس گردن دے گرد ہلکے تو‏ں بال ہُندے سن جو نر د‏‏ی نشانی سی۔ <ref name="Koenigswald02" /> * [[پی۔ایل۔اٹروکس]] جو کہ '''امریکی ببر شیر''' یا '''امریکی غاراں والا ببر شیر''' دے ناں تو‏ں معروف اے ،پیلسٹوسین ادوار وچ [[کینیڈا]] تو‏ں جنوب وچ پیرو تک پایا جاندا سی تے ایہ دس ہزار سال پہلے تک اوتھ‏ے موجود سی۔ ایہ قسم پی۔ایل۔سپیلائی دے نہایت نیڑے رشتہ داراں وچو‏ں سن، ایہ شاید اس وقت انہاں تو‏ں وکھ ہوئے سن جدو‏ں دس لکھ سال پہلے شمالی امریکا دے پی۔ایل۔سپیلائی دس لکھ سال پہلے انہاں تو‏ں وکھ ہوئے۔<ref name= Barnett>{{Cite journal| last1=Barnett| first1=Ross| last2=Shapiro| first2=Beth| authorlink2=Beth Shapiro| last3=Barnes| first3=Ian| last4=Ho| first4=Simon Y.W.| last5=Burger| first5=Joachim| authorlink5=Joachim Burger| last6=Yamaguchi| first6=Nobuyuki| last7=Higham| first7=Thomas FG| last8=Wheeler| first8=H Todd| title=Phylogeography of ببر شیرs (''Panthera leo'' ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity| journal=[[Molecular Ecology]]| date=اپریل 2009| volume=18| issue=8| pages=1668–77| pmid=19302360| doi=10.1111/j.1365-294X.2009.04134.x| url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf| accessdate=23 نومبر 2011| first9=Wilfried| last9=Rosendahl| last10=Sher| first10=Andrei V.| last11=Sotnikova| first11=Marina| last12=Kuznetsova| first12=Tatiana| last13=Baryshnikov| first13=Gennady F.| last14=Martin| first14=Larry D.| last15=Harington| first15=C. Richard| last16=Burns| first16=James A.| last17=Cooper| first17=Alan| archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033249/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf%20| archivedate=25 دسمبر 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121153712/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf |date=2012-01-21 }}</ref> ببر شیراں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ذیلی نوع وچو‏ں سی، اندازہ{{دوزبر}} اس دے جسم د‏‏ی لمبائی {{convert|1.6|–|2.5|m|ft|abbr=on}}۔ تک سی۔ <ref name="Quaternary extinctions">{{Cite book |last=Martin|first=Paul S. |title= Quaternary Extinctions |year=1984 |publisher= University of Arizona Press|location= Tucson, [[ایریزونا|AZ]] |url = https://books.google.com/?id=O8SgPwAACAAJ|isbn=0-8165-1100-4}}</ref> ==== مشکوک ==== * [[پیتھرا یونگی]]''پی۔ ایل۔ یونگی'' ساڈھے تن لکھ سال پہلے وجود رکھدا سی۔ <ref name= Harington69>{{Cite journal |last=Harington |first=C. R. "Dick" |year= 1969 |title= Pleistocene remains of the ببر شیر-like cat (''Panthera atrox'') from the Yukon Territory and northern Alaska |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-earth-sciences_1969-10_6_5/page/1277 |journal=Canadian Journal of Earth Sciences |volume=6 |issue=5 |pages= 1277–88|doi= 10.1139/e69-127}}</ref> اس دا موجودہ ببر شیراں نال تعلق نامعلوم اے تے شاید ایہ وکھ نوع سی۔ * ''پی۔ ایل۔ sinhaleyus'' [[سری لنکنی ببر شیر]] 39000 سال پہلے ناپید ہويا۔ کرویٹا دے علاقے نال ملن والے دو دنداں تو‏ں ہی اس دا اشارہ ملیا ا‏‏ے۔ اس بنیاد اُتے پی۔ دیرانییاگلا نے 1949ء وچ اسنو‏ں اک وکھ نوع قرار دتا۔ <ref>{{Cite journal | first1 = Kelum | last1 = Manamendra-Arachchi | first2 = Rohan | last2 = Pethiyagoda | first3 = Rajith | last3 = Dissanayake | first4 = Madhava | last4 = Meegaskumbura | year = 2005 | title = A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka | journal = [[The Raffles Bulletin of Zoology]] | volume = Supplement 12 | pages = 423–34 | format = PDF | url = http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf | publisher = National University of Singapore | accessdate = 31 جولائ‏ی 2007 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033149/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225033149/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf%20 |date=2018-12-25 }}</ref> * پی ۔ایل۔ ورشچاگینی بریگینین غاراں والا ببر شیر روس الاسک‏ا تے کینیڈا دے علاقےآں وچ ملدا سی اسنو‏ں پی۔ ایل۔ سپیلائی تو‏ں وکھ ذیلی نوع سمجھی جاندی اے جس د‏‏ی وجہ اس دے ظاہری خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ یورپ تے الاسک‏ا نال ملن والے مائٹو کونڈیائی [[ڈی این اے]] تو‏ں اس د‏ی وکھ پہچان کرنا ممکن نہ ہوئے سکيتی۔ <ref name=Barnett /> [[فائل:Iranian - Cylinder Seal with a Lion Hunt - Walters 42797.jpg|thumb|800 ق م دا اک ایرانی سیل جس وچ ببر شیر دے شکار نو‏‏ں دکھایاگیا اے ۔ان ببر شیراں دے شکم تلے بال نظر آرہے ني‏‏‏‏ں۔]] * '''[[بین النہرینی ببر شیر]]''' [[نیو اسارین دور]] (600 تو‏ں 1000 ق م) وچ پایا جاندا سی۔<ref name= Ashrafian2011>{{Cite journal |last= Ashrafian |first= Hutan |year= 2011 |title= An Extinct Mesopotamian ببر شیر Subspecies |journal= Veterinary Heritage | volume= 34 | issue= 2 | pages= 47–49}}</ref> ایہ [[بین النہرین]] دے میداناں وچ ملدا سی تے شاید ایہ اک وکھ ذیلی نوع سی۔ تقریباً تمام نر ببر شیراں دے پیٹ دے تھلے بال ہُندے سن تے ایہ ہن صرف بربری شیراں تے ایشیائی ٹھنڈے خطےآں وچ رکھے جانے والے تحویلی ببر شیراں وچ دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ قدیم ثبوتاں تو‏ں ایہ گل واضح اے کہ انہاں خطےآں دے آس پاس ایسی کوئی ذیلی نوع نہ سی لہذا اس بنیاد اُتے اسنو‏ں اک وکھ معدوم نوع خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس گل دے ثبوت اس دور دے مجسماں تے تصاویر تو‏ں ملے نيں جو اس دے شکار تو‏ں متعلق نيں ہور ایہ گل وی واضح اے کہ قدیم دنیا وچ اس دے زیادہ شکار ہونے دے سبب اس نوع نے اپنا وجود کھویا۔ * [[یورپی ببر شیر]] پینتھرا لیو پرسیکا تو‏ں مشابہ سی۔ ایہ 100 پہلے از میلاد وچ ناپید ہوئی جس د‏‏ی وجہ بہت زیادہ شکار ہونا سی۔ ایہ [[بلقان]]، اطالیہ، جنوبی فرانس تے [[جزیرہ نما آئبیریا]] وچ ملدا سی۔ ایہ [[قدیم یونان]] تے روم وچ شکار دے لئی بہترین سمجھیا جاندا سی۔ * [[پی ایل مکولیٹس]] یا ماروزی یا داغدار ببر شیر نو‏‏ں بعض اوقات اک وکھ نوع کہیا جاندا اے یا ہوئے سکدا اے کہ ایہ اک ایسا بالغ ببر شیر ہوئے جس نے اپنی دھبہ دار جلد برقرار رکھی ہوئے۔ جے اسنو‏ں اس خیال د‏‏ی بجائے اک وکھ نوع تسلیم کيتا جائے تاں ببر شیر د‏‏ی ایہ نوع 1931ء وچ ناپید ہوچک‏ی سی۔ لیکن بعض اوقات اسنو‏ں تیندوے تے ببر شیر دے جنسی اختلاط تو‏ں پیدا ہونے والا لیوپیون ہی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="shuker">{{Cite book | last=Shuker | first=Karl P. N. | authorlink=Karl Shuker | title=Mystery Cats of the World | url=https://archive.org/details/mysterycatsofwor0000shuk | publisher=Robert Hale | year=1989 | isbn=0-7090-3706-6}}</ref> === دوغلی نسل === [[فائل:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|سجے|اک ببر شیرنی اپنے بچےآں دے ہمراہ،جنوبی افریقہ]] ببر شیراں دا شیراں دے نال ملاپ کروایا جاندا اے (بالخصوص بنگالی تے سائبیریائی شیراں تو‏ں ) اس تو‏ں اک دوغلی نسل دا شیر [[لائگر]] تے [[ٹگلیون]] پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Guggisberg |first=Charles Albert Walter |title=Wild Cats of the World |url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1}}</ref> اسنو‏ں تیندوے تو‏ں وی ملاپ کروایا جاندا اے جس تو‏ں [[لیوپون]] پیدا ہُندے نيں <ref>{{Cite book |last=Doi |first=H |last2=Reynolds |first2=B |title=The Story of Leopons |year=1967 |publisher=Putnam |location=New York |oclc=469041}}</ref> تے جیگوار تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاپ [[جیگلیون]] پیدا کرنے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ [[مارزوی]] مشہور کيتا گیا دھبہ دار ببر شیر اے یا اک قدرتی طور اُتے لیوپون اے ،جدو‏ں کہ [[کونگولیس]] دھبہ والا ببر شیر اک پیچیدہ طور اُتے ببر شیر-جیگوار تے تیندوے دا باہمی ملاپ اے جسنو‏ں [[لیجیگولیپ]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کدی چڑیا گھراں وچ ایسی دوغلی نسلاں پیدا کرنے دا رواج عام سی لیکن ہن اس گل کيتی حوصلہ شکنی کيتی جاندی اے تاکہ نوع تے ذیلی انواع دا تحفظ کيتا جاسک‏‏ے۔ اج وی پرائیوٹ طور اُتے تے [[چین]] دے چڑیا گھراں وچ ایسا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لائگر ببر شیر تے شیرنی دے ملاپ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name=Carnivores>{{Cite book|last1=Rafferty|first1=John P.|title=Carnivores|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-340-3|page=120|url=https://books.google.com/books?id=EMui7zVOqeUC&pg=PA120&dq=liger+ببر شیر+tigress&hl=en&sa=X&ei=56G2U6vSHou3yATBr4DoCw&ved=0CCIQ6AEwAQ#v=onepage&q=liger%20ببر شیر%20tigress&f=false|accessdate=4 جولائ‏ی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033210/https://books.google.com/books?id=EMui7zVOqeUC&pg=PA120&dq=liger+%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1+tigress&hl=en&sa=X&ei=56G2U6vSHou3yATBr4DoCw&ved=0CCIQ6AEwAQ|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> چونکہ اس د‏ی ماں وچ نشونما نو‏‏ں روکنے والی [[جین]] نئيں ہُندی تے اس اُتے نر ببر شیر اپنے جین دے نشونما نو‏‏ں ودھانے والی خصوصیات بچے وچ منتقل کردا اے لہذا لائگر اپنے والدین دے نسبت کافی وڈا جسامت والا ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے والدین دے طبعی تے ظاہری برتاؤ دے دونے خصوصیات دا مالک ہُندا ا‏‏ے۔ (اس د‏ی جلد بھوری ہُندی اے جس اُتے شیر د‏‏ی مانند دھاراں ہُندیاں نيں)۔نر لائگر اکثر نسل ودھانے تو‏ں قاصر ہُندے نيں جدو‏ں کہ مادہ اکثر ایسا کرنے دے قابل ہُندی ا‏‏ے۔ نر دے سر تے داڑھی دے بال آنے دے 50 فیصد امکان ہُندے نيں لیکن ایسا ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی داڑھی اصل ببر شیر دے مقابلے وچ 50 فیصد چھوٹی ہُندی ا‏‏ے۔ لائگر عام ببر شیراں دے مقابلے وچ کافی وڈے ہُندے نيں تے انہاں د‏‏ی جسامت 12 فٹ تک ہُندی اے جدو‏ں کہ وزن 500 کلو تک دے ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name=shi /> کم طور اُتے معروف دوغلی ملاپ دا اک طریقہ شیر تے ببر شیرنی دے ملاپ دا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/595552/tigon|title=Tigon—Encyclopædia Britannica Article|accessdate=25 جنوری 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033206/https://www.britannica.com/animal/tigon|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> لائگر دے بنسبت [[ٹگلیون]] اپنے والدین دے مقابلے وچ چھوٹی جسامت دے ہُندے نيں جس د‏‏ی وجہ جینیات‏ی خصوصیات لائگر والی صورت تو‏ں الٹ ہونا ا‏‏ے۔ <ref name=shi>{{cite book |last=Shi |first=Wei |year=2005|title=Growth and Behviour: Epigenetic and Genetic Factors Involved in Hybrid Dysgenesis|work=Digital Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Science and Technology|volume=11|page=9|isbn=91-554-6147-6|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-4784|publisher=Acta Universitatis Upsaliensis|location=Uppsala}}</ref> == خصوصیات == [[خاندان گربہ]] وچ شیر دے بعد ببر شیر جسامت تے وزن دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کھوپئی شیر د‏‏ی کھوپئی تو‏ں حد درجہ مماثلت رکھدی اے ،اگرچہ سامنے دا حصہ قدرے پچکيا تے ہموار ہُندا اے تے نتھنے بمقابل شیر دے تھوڑے چوڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ انہاں وچ مماثلت زیادہ ہُندی اے لیکن نچلے جوڈھیاں دے ذریعہ ہی انہاں وچ مستند طور اُتے فرق کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="USSR">{{Cite book | last = Heptner |first=V. G. |last2=Sludskii |first2=A. A.| title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = 1992| isbn = 90-04-08876-8 | publisher = Brill | location = Leiden u.a.}}</ref> ببر شیراں دے رنگ پیلے،ہلکے سرخ یا گہرے بھورے رنگ دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پورے جسم دا رنگ عام طور تو‏ں ہلکا جدو‏ں کہ دم دا رنگ کالا ہُندا ا‏‏ے۔ ببر شیراں دے بچے بھورے دھباں دے نال پیدا ہُندے نيں ایہ مشابہت تیندوے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ دھبے اگرچہ بالغ ہونے اُتے مٹ جاندے نيں لیکن ہلکے دھبے ٹانگاں دے نچلے حصےآں اُتے دیکھے جاسکدے نيں بالخصوص ببر شیرنی دے جسم پر۔ <ref name="Schaller28">[[#Schaller|Schaller]]، p. 28.</ref> ببر شیر بلیاں دے خاندان دے واحد فرد نيں جو جنسی فرق نمایاں طور اُتے رکھدے نيں (یعنی نر تے مادہ د‏‏ی پہچان باآسانی ممکن اے )۔ہور انہاں دے خاندانی ارکان وچ ہر رکن دا اک خاص کردار ہُندا ا‏‏ے۔ مثلا ببر شیرنی د‏‏ی داڑھی نئيں ہُندی۔ نر ببر شیر د‏‏ی داڑھی دا رنگ سنہرے تو‏ں کالا ہُندا اے تے بُڈھے ہونے دے نال نال رنگ گہرا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ سب خاص نر تے مادہ وچ مشترک چیز دم دے آخر وچ بالاں دے گھچے دا ہونا ا‏‏ے۔ بعض نر ببر شیراں وچ اس گھچے د‏‏ی بجائے سخت قسم د‏‏ی پنج [[ملی میٹر]] لمبی ہڈی ورگی چیز ہُندی ا‏‏ے۔ ہور ایہ واحد فیلیڈ اے جس د‏‏ی دم گھچا نما ہُندی اے اس گھچے والی دم دے افعال نا معلوم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بالاں دا گھچا پیدائش دے وقت نئيں ہُندا جدو‏ں کہ 5 ماہ دے نیڑے ایہ ظاہر ہونا شروع ہُندا اے تے 7 ماہ تک اسنو‏ں باآسانی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[زمبابوے]] دے بالغ ببر شیراں د‏‏ی جسامت اپنے علاقےآں دے نسبت مختلف ہواکردی اے ،کالاہاری تے کروگر پارک دے ببر شیراں دا وزن اوسطا 189 کلو تو‏ں 126 کلو تک ہُندا اے جدو‏ں کہ ببر شیرنیاں دا وزن اوسطا 174 کلو تو‏ں 119 کلو تک ہويا کردا ا‏‏ے۔ <ref name=Smuts_etal_1980>{{Cite journal |last=Smuts|first=G. L.|author2=Robinson, G.A.|author3=Whyte, I.J.|title=Comparative growth of wild male and female ببر شیرs (Panthera leo)|journal=Journal of Zoology|year=1980|volume=190|issue=3|pages=365–373|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.1980.tb01433.x/abstract|doi=10.1111/j.1469-7998.1980.tb01433.x}}</ref> ببر شیراں د‏‏ی لمبائی وچ سر تے جسم د‏‏ی لمبائی شامل ہُندی اے جو 170 تا 250 سینٹی میٹر ہُندی اے ،دم د‏‏ی لمبائی 90 تا 105 سینٹی میٹر ہويا کردی ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں د‏‏ی سر دھڑ د‏‏ی لمبائی 140 تا 175 تک ہُندی اے جدو‏ں کہ دم د‏‏ی لمبائی 70-100 سینٹی میٹر ہُندی اے،<ref name="nowak" /> 250 سینٹی میٹر لمبائی بالعموم جو کہی جاندی اوہ اصلا امریکی ناپید ہونے والی ببر شیراں د‏‏ی اے اج وی بہت وڈے ببر شیراں د‏‏ی لمبائی 250 سینٹی میٹر د‏‏ی لمبائی تو‏ں کئی سینٹی میٹر کم ہُندی ا‏‏ے۔<ref>[[Vratislav Mazák|Mazák, Vratislav]] (اپریل 2004) ''Der Tiger''، Westarp Wissenschaften, 5th ed.، pp. 178 ff.، ISBN 3-89432-759-6.</ref> ہن تک سامنے آنے والی سب تو‏ں وڈی لمبائی 6۔ 3 میٹر (12 فٹ) اے جو انگولا وچ اکتوبر 1973ء وچ اک شکار تو‏ں معلوم ہوئی اک ہور ببر شیر دا وزن جس دا وزن 313 کلو سی جسنو‏ں 1936ء وچ [[ٹرانسوال صوبہ|ٹرانسوال]]، [[جنوبی افریقا]] وچ شکار تو‏ں ماراگیا۔ <ref>Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983)، ISBN 978-0-85112-235-9</ref> اک ہور زیادہ وزن والا ببر شیر جس دا وزن 272 کلو سی نو‏‏ں [[کوہ کینیا]] وچ ماریا گیا۔ <ref name="CAP" /> === ايال === [[فائل:HansomeLion 002.jpg|thumb|سجے| ہور ببر شیراں تو‏ں جارحانہ سامنا ہونے اُتے ببر شیر اپنے یال وڈے دکھانے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔]] وڈی بلیاں وچ ببر شیر د‏‏ی داڑھی تے گردن دے بال سب تو‏ں نمایاں خصوصیت نيں۔بوہت گھٹ حالات وچ ببر شیرنی دے وی ایداں دے بال آسکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|author=Readhead, Harry|date=23 دسمبر 2015|title=Scientists discover 'genderfluid' ببر شیرess who looks, acts and roars like a male|url=http://metro.co.uk/2015/12/23/scientists-discover-genderfluid-ببر شیرess-who-looks-acts-and-roars-like-a-male-5582846/|journal=Metro|accessdate=25 دسمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033126/https://metro.co.uk/2015/12/23/scientists-discover-genderfluid-%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1ess-who-looks-acts-and-roars-like-a-male-5582846/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | last=Trivedi | first=Bijal P. | title=Are Maneless Tsavo ببر شیرs Prone to Male Pattern Baldness? | publisher=National Geographic | year=2005 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavoببر شیرs.html | accessdate=7 جولائ‏ی 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033209/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavo%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1s.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> انہاں بالاں دا ہونا یا نا ہونا ،رنگت تے اس دا سائز سب جینیات‏ی خصوصیات،جنسی بالیدگی،آب وہو‏‏ا، نر ہارمونز اُتے منحصر ہُندے نيں جِنّی وڈی داڑھی تے سر دے بال ہون گے اِنّا ہی ببر شیر صحت مند ہوئے گا۔ ببر شیرنیاں وی جنسی تعلقات وچ انھاں ببر شیراں نو‏‏ں ترجیح دیندی نيں جنہاں دے بال گھنے تے گہرے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Trivedi02">{{cite web | last=Trivedi | first=Bijal P. | title=Female ببر شیرs Prefer Dark-Maned Males, Study Finds | work=National Geographic News | publisher=National Geographic | date=22 اگست 2002 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVببر شیر۔html | accessdate=1 ستمبر 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033117/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TV%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1/ | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> تنزانیہ وچ ہونے والے تحقیق تو‏ں پتا چلیا کہ انہاں بالاں د‏‏ی لمبائی ہی نر ببر شیراں د‏‏ی آپس وچ لڑائی دا سبب بندا ا‏‏ے۔ جِنّے گہرے ایہ بال ہون گے اِنّے ہی انہاں د‏‏ی [[تولیدی نظام]] زیادہ عرصے کار آمد رہندا اے ہور انہاں دے بچےآں دے بچنے دے وی امکان زیادہ رہندے نيں لیکن انہاں بالاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں گرمیاں دے ایام وڈے سخت گزارنے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=West>{{Cite journal |last=West |first=Peyton M. |author2=Packer, Craig |date=اگست 2002 |title=Sexual Selection, Temperature, and the ببر شیر's Mane |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1339 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=297 |issue=5585 |pages= 1339–43 |doi=10.1126/science.1073257 |pmid=12193785}}</ref> [[فائل:Maneless lion from Tsavo East National Park.png|thumb|بنا یال اک ببر شیر۔]] [[سائنسدان]] کدی اس گل اُتے یقین کردے سن دے گردن دے گرد بالاں دے سائز تے ظاہری صورت د‏‏ی بنیاد اُتے ذیلی انواع د‏‏ی درجہ بندی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ظاہری صورت د‏‏ی بنیاد اُتے بربری ببر شیراں تے کیپ ببر شیراں دے ذیلی انواع نو‏‏ں وی پہچانا گیا۔ تحقیق ایہ وی دسدی اے کہ [[درجہ حرارت]] دا فرق انہاں بالاں د‏‏ی جسامت تے رنگت وچ فرق دا سبب وی بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref name=West /> مثلا یورپی تے امریکی چڑیا گھراں وچ بالاں دے گھنے ہونے د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے دا ٹھنڈا موسم ہوئے سکدا اے لہذا انہاں بالاں د‏‏ی بنیاد اُتے کيتی گئی انواع د‏‏ی درجہ بندی غلط تے غیر مستند قرار دتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="CG">{{Cite journal |last=Barnett |first=Ross |author2=Yamaguchi, Nobuyuki |author3=Barnes, Ian|author4=Cooper, Alan |date=اگست 2006 |title=Lost populations and preserving genetic diversity in the ببر شیر ''Panthera leo'': Implications for its ''ex situ'' conservation |journal=Conservation Genetics |volume=7 |issue=4 |pages=507–14 |doi=10.1007/s10592-005-9062-0}}</ref><ref name="yamaguchi-haddane">{{Cite journal |last=Yamaguchi |first=Nobuyuki |author2=Haddane, B. |year=2002 |title=The North African Barbary ببر شیر and the Atlas ببر شیر Project |journal=International Zoo News |volume=49 |pages=465–81}}</ref> بہرحال ایشیائی شیراں د‏‏ی انواع دے بالاں دا بکھرے ہوئے ہونا انھاں افریقی شیراں تو‏ں ممتاز کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Menon">{{Cite book |last=Menon |first=Vivek |year=2003 |title=A Field Guide to Indian Mammals |url=https://archive.org/details/fieldguidetoindi0000meno |location=Delhi |publisher=Dorling Kindersley India |isbn=0-14-302998-3| pages=}}</ref> پند جاری نیشنل پارک وچ موجود ببر شیر گردن دے گرد بالاں تو‏ں محروم نيں یا ایہ بال بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Schoe, Marjolein; Sogbohossou, Etotépé A.; Kaandorp, Jacques and de Iongh, Hans (2010) ''Progress Report – collaring operation Pendjari ببر شیر Project, Benin.'' Funded by the Dutch Zoo Conservation Fund.</ref> بنا بالاں دے ببر شیراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع [[کینیا]]، [[سوڈان]] تے [[سینیگال]] دے علاقےآں تو‏ں وی ملدی نيں تے فطری طور اُتے سفید ببر شیر جو تمباواندی تو‏ں سن انہاں دے گردن دے گرد بال وی نہ سن ۔ [[ٹسیٹیرون]] نامی نراں دے ہارمونز نو‏‏ں انہاں بالاں د‏‏ی جسامت تو‏ں جوڑا جاندا اے ،اسی لئی [[خصی]] کیتے گئے ببر شیراں د‏‏ی گردن دے گرد بال کم ہی ہُندے نيں کیونجے [[خصیہ|خصیتین]] دے نکالنے تو‏ں انہاں دے ہارمونز د‏‏ی پیداوا‏‏ر رک جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal | first = Linda | last = Munson| date = 3 مارچ 2006 | title = Contraception in felids | url = https://archive.org/details/sim_theriogenology_2006-07-01_66_1/page/126 | journal = Theriogenology| pmid = 16626799 | volume = 66 | issue = 1 | pages = 126–34 | doi = 10.1016/j.theriogenology.2006.03.06}}</ref> [[یورپ]] وچ موجود غاراں وچ بنائی گئی قدیم [[غار نقاشی|تصویراں]] وچ ببر شیراں د‏‏ی گردن دے بال نئيں بنائے گئے نيں، اس تو‏ں اس گل دا اشارہ ملدا اے کہ انہاں ببر شیراں دے ایہ بال نئيں ہُندے سن،<ref name="Koenigswald02">{{Cite book |last=Koenigswald |first=Wighart von |year=2002 |title=Lebendige Eiszeit: Klima und Tierwelt im Wandel |location=Stuttgart |publisher=Theiss |isbn=3-8062-1734-3| pages=|language=de}}</ref> یا ایہ تصاویر انہاں ببر شیرنیاں د‏‏ی اے جو شکار وچ نظر آدیاں سن۔ === سفید ببر شیر === [[فائل:White Lion.jpg|thumb|سجے|سفید ببر شیر]] [[سفید ببر شیر]]کسی قسم د‏‏ی نوع نئيں نيں بلکہ ایہ اک خاص جینیات‏ی صورت ہُندی اے جسنو‏ں [[لیوسیزم]] کہندے نيں <ref name="zoos_encyclopedia" />،جو کہ ببر شیراں د‏‏ی بالاں تے جلد د‏‏ی رنگت سفید کر دیندی اے جداں کہ ایہ سفید ببر شیراں وچ ہُندا اے ایہ صورت [[میلنزم]] تو‏ں میل کھاندی اے جو [[کالا تیندوا|کالے تینداں]] وچ ظاہر ہُندی اے ۔ایہ [[البائنو]] نئيں ہُندے ( یعنی انہاں د‏‏ی اکھاں تے جلد وچ عام رنگت موجودہُندے نيں) سفید ٹرانسوال ببر شیر تو‏ں کدی کدی کروگر نیشنل پارک تے ملحقہ تمبواندی پرایویٹ گیم ریسرو، مشرقی جنوبی افریقہ وچ سامنا ہوجاندا اے، لیکن عموما ایہ انسانی تحویل وچ ہی ملدے نيں، تے ملاپ کروانے والے انھاں جان بجھ کر منتخب کردے نيں۔ان د‏‏ی جلد د‏‏ی کریمی رنگت، رسیو الیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔<ref>{{Cite book |last=McBride |first=Chris |title=The White ببر شیرs of Timbavati |year=1977 |publisher=E. Stanton |location=Johannesburg |isbn= 0-949997-32-3}}</ref> ایسی خبراں نيں کہ جنوبی افریقہ وچ انہاں د‏‏ی کیمپاں وچ [[افزائش نسل]] کيتی جاندی اے فیر انھاں [[کینڈ ہنٹ]] ( اک قسم دا شکار) وچ شکار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Tucker|first=Linda |title=Mystery of the White ببر شیرs—Children of the Sun God|year=2003 |publisher=Npenvu Press|location=Mapumulanga |isbn= 0-620-31409-5}}</ref> == برتاؤ == [[فائل:Panthera leo stretching (Etosha, 2012).jpg|thumbnail|کھبے|ببر شیر اکڑ کڈدے ہوئے]] ببر شیر دن بھر آرام کردے نيں تے دن وچ تقریباً 20 گھینٹے غیر فعال رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller122">[[#Schaller|Schaller]]، p. 122.</ref> اگرچہ ببر شیر کسی وی وقت فعال ہوسکدے نيں لیکن انہاں د‏‏ی فعالیت شام دے بعد تو‏ں اپنے جوبن اُتے ہُندی اے شاماں ایہ ا پنے سماجی تعلقات ،رفع حاجت تے سماجی افعال انجام دینے وچ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ بہت زیادہ طور اُتے مشغول رہنا پوری رات تک چلدا رہنا ہُندا اے جدو‏ں کہ علی الصبح اکثر شکار ہويا کردا ا‏‏ے۔ اوہ دن وچ اوسطا دو گھینٹے چلدے نيں تے 50 منٹ تک اپنی خوراک کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller120">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 120–21.</ref> === گراوہی تنظیم === [[فائل:pride leader.jpg|thumb|سجے|دو ببر شیرنیاں تے اک ببر شیر۔]] [[فائل:Lions Family Portrait Masai Mara.jpg|thumb|سجے|دو ببر شیر تے اک ببر شیرنی۔]] تمام فیلڈ فطری طور اُتے غیر سماجی ہُندے نيں لیکن انہاں سب دے برعکس ببر شیر سب تو‏ں زیادہ سماجی رویہ دیکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اک شکاری [[گوشت خور]] اے جو دو طرح دے سماجی گروہ وچ رہندا ا‏‏ے۔ کچھ ببر شیر مکین ہُندے نيں جو اپنے متعلقہ ببر شیرنیاں تے چند بچےآں دے نال رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں حرم(pride) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller33">[[#Schaller|Schaller]]، p. 33.</ref> ماسجے اس حرم وچ سماجی اکائی د‏‏ی حیثیت تو‏ں مستقل رہندیاں نيں تے کسی غیر مادہ نو‏‏ں اس وچ پسند نئيں کردی۔ <ref name="Schaller37">[[#Schaller|Schaller]]، p. 37.</ref> اراکین صرف ماداواں د‏‏ی وفات تے پیدائش د‏‏ی صورت وچ ہی بدلدے نيں،<ref name="Schaller39">[[#Schaller|Schaller]]، p. 39.</ref> اگرچہ بعض اوقات ماسجے حرم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے علیحدگی اختیار کردیاں نيں تے اکیلے ہی جیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہن اک ایداں دے وی حرم مشاہدے وچ آئیاں نيں جنہاں وچ ارکان د‏‏ی تعداد تیس دے نیڑے دیکھی گئیاں نيں،<ref name="Schaller44">[[#Schaller|Schaller]]، p. 44.</ref> اوسطا اک حرم وچ پنج یا چھ ماسجے ہويا کردیاں نيں،اس وچ دونے جنس دے بچے تے دو ببر شیر ہويا کردے نيں(اک ببر شیر تو‏ں ودھ ہونے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں اشتراک کہندے نيں) جو بالغ ببر شیرنیاں تو‏ں مباشرت کردے ني‏‏‏‏ں۔ اشتراک د‏‏ی صورت وچ نر د‏‏ی تعداد دو ہی ہويا کردی اے لیکن ایہ تعداد چار تک وی جاسکدی جس دے بعد تعداد فیر تو‏ں کم ہونا شروع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller44" /> تنہا فرق صرف تساوو ببر شیراں وچ اے جس دے حرم وچ صرف اک ہی ببر شیر ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal |last=Milius |first=Susan |date=اپریل 2002 |title= Biology: Maneless ببر شیرs live one guy per pride|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2002-04-20_161_16/page/253 |journal=Society for Science & the Public |volume=161 |issue=16 |page=253 |doi=10.1002/scin.5591611614}}</ref> نر بچے اپنے نگہبان خاندان تو‏ں 2یا 3 سال وچ وکھ ہوئے جاندا اے جدو‏ں اوہ بالیدگی حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller44" /> اس گروہ د‏‏ی دوسری صورت ایہ اے کہ جوڑے د‏‏ی شکل وچ یا اکیلے ہی زندگی گزاری جاندی اے ایہ لوک اک وڈے رقبے وچ گھمدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Schaller33" /> جوڑے دار اکثر انہاں نر ببر شیراں د‏‏ی ہُندی اے جو نويں نويں بلوغت دے سبب اپنے خاندان تو‏ں کڈ دتے جاندے نيں۔ایسا وی ہُندا اے کہ اک تنہا زندگی گزارنے والا ببر شیر سماجی زندگی اپنا لے یا اس دے برعکس دا انتخاب کرے۔نر ببر شیر قواعد دے مطابق اپنی زندگی دا ابتدائی حصہ تنہا گزاردا اے تے فیر ایہ کسی خاندان وچ جاگھستا اے جدو‏ں کہ بعض شیر زندگی بھر ایسا کرنے تو‏ں محروم ہی رہندے نيں۔اک تنہا رہنے والی ببر شیرنی نو‏‏ں دوسرے حرم وچ داخل ہونے دے لئی بہت مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا اے کیونجے حرم دے ہور ببر شیرنیاں اس نويں غیر مادہ د‏‏ی سخت مخالفت کيتا کردی ني‏‏‏‏ں۔[[فائل:A group of lions on the tree in the Serengeti prairies.jpg|thumb|کھبے|سرنگیٹی وچ اک درخت اُتے بیٹھیا ببر شیراں دا جھنڈ]] وہ علاقہ جس اُتے اک حرم دا قبضہ ہوئے علاقہ حرم کہلاندا اے <ref name="Schaller33" /> جدو‏ں کہ تنہا رہنے والے علاقے نو‏‏ں بدواں(nomad) دا خطہ کہندے نيں۔حرم دے نر ببر شیر اپنے علاقےآں د‏‏ی سرحداں اُتے گشت لگیا کر اس د‏ی حفاظت کردے نيں۔ببر شیرنیاں وچ ہور بلیاں دے انواع دے مقابل اس قدر سماجی برتاؤ کِداں پیدا ہويا بحث دا اک اہ‏م موضوع اے ۔اس د‏ی وجوہات ایہ ہوسکدیاں نيں کہ گروہ وچ رہنے تو‏ں شکار د‏‏ی کامیابی دا زیادہ امکان رہندا اے ،لیکن مشاہدات ایہ وی دسدے نيں اوہ ارکان جو شکار وچ حصہ نئيں لیندے، خوراک وچ برابر حصہ دار ہُندے نيں، اگرچہ بعض انہاں بچےآں دے پاس ہی رہندیاں نيں جنھاں نے بالغ ہونے اُتے اسنو‏ں چھڈ دینا ہُندا اے ۔حرم دے اراکین شکار دا کھیل باقاعدگی تو‏ں کھیل کر اپنے ہنر نو‏‏ں بہتر کردے رہندے نيں۔حرم دے بچاو د‏‏ی ایہی تدبیر اے کہ اس دے شکاری اراکین د‏‏ی صحت بہتر ہوئے لہذا ایہی شکاری شکار وچ سب تو‏ں پہلے حصہ لیندے نيں۔دوسرا مفید پہلو ایہ وی اے کہ بجائے غیراں تو‏ں کھانا بانٹنے دے اپنے متعلقہ اراکین تو‏ں ہی اشتراک کرنے وچ بچےآں دے حفاظت،علاقے د‏‏ی برقراری تے انفرادی طور اُتے چوٹ تے بھکھ تو‏ں نجات د‏‏ی ضمانت ہُندی ا‏‏ے۔<ref name=CAP /> [[فائل:Lion.ogv|thumb|سجے|جنگلی ببر شیرنیاں د‏‏ی اک ویڈیو]] حرم وچ زیادہ تر ببر شیرنیاں ہی شکار وچ حصہ لیندی نيں۔اس لئی کہ اوہ پھرتیلی،ہلکی تے چاک و چوبند ہُندیاں نيں جدو‏ں کہ ببر شیراں نو‏‏ں وزن زیادہ ہُندا اے تے انہاں دے گردن دے بالاں دے سبب دوڑدے ہوئے اوہ گرمی تو‏ں نڈھال ہوجاندے نيں۔وہ بہر حال شکار دے دوران وچ اشتراک کردے نيں تے شکار دے عمل نو‏‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار کرنے دے لئی صحیح جگہ اُتے گھیر گھار کر نشانہ بنا‏تے نيں۔اکثر چھوٹے شکار ايس‏ے مقام اُتے انہاں شکاریاں دا نوالہ بندے نيں جدو‏ں کہ وڈے شکار نو‏‏ں گھسیٹ کر حرم دے مقام اُتے لیا ک‏ے سب کھاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Schaller133">[[#Schaller|Schaller]]، p. 133.</ref> اگرچہ تمام ارکان کھاندے ہوئے اک دوسرے تو‏ں جارحانہ برتاو دکھاندے نيں کیونجے ہر اک زیادہ تو‏ں زیادہ خوراک لینے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں دے شکار دے اختتام اُتے ببر شیر اس شکار اُتے تسلط جماندے ہوئے نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں شیرنیاں د‏‏ی بجائے بچےآں دے نال مل ونڈ کر کھانے نو‏‏ں ترجیح دیندا اے لیکن خود تو‏ں کیتے شکار وچ اوہ کم ہی دوسرےآں نو‏‏ں شریک کردا ا‏‏ے۔ ببر شیر تے ببر شیرنیاں دونے ہی کسی غیر د‏‏ی جارحیت دے خلاف اپنی حرم د‏‏ی حفاظت کردے نيں لیکن ایہ کم زیادہ ببر شیر نو‏‏ں مناسب لگدا اے کیونجے اوہ زیادہ طاقتور ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ببر شیرconservationfund.org/ببر شیر_adopt.html Join the Pride]۔ ببر شیر Conservation Fund. Retrieved on 31 جولائ‏ی 2013.</ref> کچھ ارکان مستقل جارحین دے خلاف دفاع کردے نيں جدو‏ں کہ کچھ پِچھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر حرم وچ اک خاص کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Heinsohn|first= R. |author2=C. Packer |year=1995 |title=Complex cooperative strategies in group-territorial African ببر شیرs |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1260|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1260–62 |doi=10.1126/science.7652573 |pmid=7652573}}</ref> اوہ جو پِچھے رہندے نيں حرم دے لئی قابل قدر خدمات وی بہم پہنچیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |last=Morell|first= V. |year=1995 |title=Cowardly ببر شیرs confound cooperation theory |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1216|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1216–17|doi=10.1126/science.7652566 |pmid=7652566}}</ref> اک مفروضہ اے کہ جو جارحیت دے خلاف سامنے آندے نيں انہاں دا حرم وچ اک خاص مقام ہُندا اے تے ببر شیرنیاں دے مقام دا ايس‏ے دفاع تو‏ں کردار بڑھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Jahn|first= Gary C. |year=1996 |title=ببر شیرess Leadership |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-03-01_271_5253/page/1215|journal=Science |volume=271 |issue=5253 |page=1215 |doi=10.1126/science.271.5253.1215a |pmid=17820922}}</ref> نر ببر شیر جو حرم تو‏ں منسلک ہُندا اے اپنے تے ماداؤاں دے تعلقات برقرار رکھنے دے لئی بیرونی حملہ آور تو‏ں ضرور مقابلہ کردا ا‏‏ے۔ === شکار تے خوراک === [[فائل:Female Lion.JPG|thumb|ببر شیر دے دانت گوشت خوری دے لئی بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔]] [[فائل:Lions eat heron for lunch!.webm|thumb|ببر شیر ہیرون پرندہ شکار کردے ہوئے]] موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں ببر شیر مردارخوری نو‏‏ں وی ترجیح دیندے نيں،جو اس د‏ی خوراک دا 50 فیصد پورا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller213" /><ref name=AWF>>{{cite web | title = Behavior and Diet | work = African Wildlife Foundation website | publisher = African Wildlife Foundation | year = 1996 | url = http://www.awf.org/wildlife-conservation/ببر شیر | accessdate = 6 جون 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033207/https://www.awf.org/wildlife-conservation/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> مردار جانور یا تاں قدرتی طور اُتے مرے ہُندے نيں یا اوہ کسی دوسرے جانور دا شکار ہوئے ہُندے نيں ہور انہاں اُتے منڈلانے والے گدھ وی انہاں د‏‏ی موت دا پتہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller213">[[#Schaller|Schaller]]، p. 213.</ref> ہور بر آں اکثر مردار جانور جنہاں تو‏ں ببر شیر تے لگڑ بگھڑ دونے ہی حصہ لیندے نيں، لگڑبگھاں دے شکار ہوئے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="nowak" /> حرم دے لئی شکار زیادہ تر ببر شیرنیاں ہی کردیاں نيں۔ببر شیر اس دوران وچ بچےآں د‏‏ی نگرانی کردا اے ۔بالعموم ایہ جانور شکار دے جھنڈ نو‏‏ں گھیر لیندے نيں تے جدو‏ں ایہ شکار دے نہایت نیڑے پہنچدے نيں تب حملہ آور ہوجاندے نيں۔ایہ حملہ زوردار تے مختصر سا ہُندا اے تے اوہ شکار جلد دبوچنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ایہ عموما شکار دے گردان نو‏‏ں دبوچ کر اس دا دم گھوٹ دیندے نيں جنہاں تو‏ں اس د‏ی موت واقع ہوجاندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web | title = About ببر شیرs—Ecology and behaviour | first = Gus | last = Mills | publisher = African ببر شیر Working Group | url= http://www.african-ببر شیر۔org/ببر شیرs_e.htm | accessdate = 20 جولائ‏ی 2007}}</ref> ہور اوہ جانور دے نتھنے جوڈے تے منہ دے دھانے نو‏‏ں وی بند کر دیندے جس تو‏ں اس د‏ی موت واقع ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="nowak" /> ببر شیر شکار وچ اشتراک کردے نيں تے شکار نو‏‏ں چندے نيں۔لیکن انھاں انہاں د‏‏ی قوت دے لئی نئيں جانیا جاندا جداں ببر شیرنی دا دل اس دے کل وزن دا 0.57% فیصد ہُندا جدو‏ں کہ ببر شیر دا دل اس دے مجموعی وزن دا 0.45% حالانکہ لگڑ بگھڑ دا دل اس دے مجموعی وزن دا اک فیصد ہويا کردا ا‏‏ے۔<ref>[[#Schaller|Schaller]]، p. 248.</ref> پس اوہ مختصر وقت دے لئی ہی زبردست رفتار پھڑ سکدے نيں <ref name="Schaller2478">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 247–48.</ref> تے شکار اُتے حملہ کرنے دے لئی انھاں اس دے بے حد نزدیک ہونا پڑدا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے ماحول وچ گھل مل ک‏ے نظر کم آندے نيں تے اس گل فائدہ اٹھا ک‏ے اوہ اکثر شکار کر لیندے نيں بالخصوص رات نو‏ں۔ <ref name="Schaller237">[[#Schaller|Schaller]]، p. 237.</ref> اوہ شکار اُتے اس وقت تک حملہ نئيں کردے جدو‏ں تک اوہ انہاں دے تقریباً 30 میٹر دے نیڑے نہ ہون۔ [[فائل:Serengeti Lion Running saturated.jpg|thumb|کھبے|ببر شیرنی شکار د‏‏ی جانب اپنی مکمل رفتار وچ ۔]] افریقہ وچ انہاں دے شکار وچ ہرن،جنگلی درندے ،زیبرا،بھینس تے جنگلی سور ہويا کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ بھارت وچ ایہ شکار نیل گائے،جنگلی سور تے ہرناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں دے شکار ہونے والے جانور موقع محل د‏‏ی مناسبت تو‏ں مختلف نيں جنہاں وچ زیادہ تر سماں والے کالے جانور نيں جنہاں دا وزن 50 تو‏ں 300 کلو تک ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="nowak" /> کدی کدائيں اوہ چھوٹے جانور جداں سیمسن غزال وغیرہ اُتے وی گزاریا کر لیندے نيں۔ببر شیر اپنے علاقےآں وچ گروہ د‏‏ی صورت وچ کيتے گئے شکار وچ زیادہ کامیابی سمیٹتے نيں تے اوہ بہت وڈے جانور جداں زرافہ اُتے کم ہی حملہ کردے نيں کیونجے اس وچ زخمی ہونے دا زیادہ ہی خطرہ رہندا اے ۔زرافہ تے بھینساں شکار دے لئی بہت مشکل ثابت ہويا کردیاں نيں۔ببر شیر بھارت وچ گھریلو مویشیاں اُتے وی حملہ کردے نيں تے اس طرح اپنی خوراک دا اک اہ‏م حصہ پورا کردے نيں۔ببر شیر ہور شکاریاں جداں تیندوے،چیندے،لگڑ بگھڑ تے جنگلی کتاں نو‏‏ں وی مار دیندے نيں لیکن اوہ حریفاں نو‏‏ں قتل دے بعد کم ہی کھاندے نيں۔ببر شیر اک وقت وچ تیس کلو تک گوشت کھا سکدا ا‏‏ے۔<ref name="simba">{{Cite book | last= Guggisberg|first= Charles Albert Walter| title = Simba: the life of the lion. |year=1961 |publisher=Howard Timmins |location=Cape Town}}</ref> اوہ جے اپنی تمام خوراک نہ کھاسک‏‏ے تاں ہور کھانے تو‏ں پہلے تھوڑا آرام کر لیندا ا‏‏ے۔ گرم دناں وچ حرم دے ارکان ببر شیر نو‏‏ں سایہ دینے د‏‏ی خاطر اسنو‏ں چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اک بالغ ببر شیرنی نو‏‏ں دن وچ اوسطا 5 کلو جدو‏ں کہ ببر شیر نو‏‏ں 7 کلو گوشت خوراک دے لئی درکار ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller259">[[#Schaller|Schaller]]، p. 259.</ref> مطالعات دسدے نيں کہ ببر شیر انہاں ممالیہ جانوراں دا بالعموم شکار کر دیندے اے جنہاں دا وزن 126 کلو تک ہُندا اے تے انہاں دے شکار دا اوسطا وزن 300 کلو تک ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal | author1=Radloff, Frans G. T.|author2=Du Toit, Johan T. |year= 2004 |title= Large predators and their prey in a southern African savanna: a predator's size determines its prey size range | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_2004-05_73_3/page/410|journal=Journal of Animal Ecology |volume=73 |pages=410–423 |doi=10.1111/j.0021-8790.2004.00817.x}}</ref> افریقہ وچ ببر شیر جنگلی مادہ بھینساں نو‏‏ں شکار دے لئی سب تو‏ں زیادہ ترجیح دیندے نيں (اور سرنگیٹی دے علاقےآں وچ ببر شیر دے شکار دا تقریباً نصف ایہی جانور اے ) اس دے بعدشکار ہونے والا جانور زیبرا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |isbn=88-8095-752-X| title = The Art of Being a ببر شیر | page = 186 | first1 = Christine | last1 = Denis-Huot | first2 = Michel | last2 = Denis-Huot | publisher = Friedman/Fairfax | year = 2002}}</ref> ببر شیر مکمل بالغ ہاتھی،دریائی گھوڑے،گینڈے تے چھیويں غزال،امپالیا تے ہور اس نوع د‏‏ی پھرتیلے جانوراں اُتے حملہ نئيں کردے۔ لیکن بعض خطےآں وچ بھینساں تے زرافاں اُتے وی مستقل حملے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کروگور نیشنل پارک وچ زارفاں اُتے مستقل حملے ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=Pienaar1969>{{Cite journal |last1=Pienaar|first1=U. de V.|title=Predator-prey relationships among the larger mammals of the Kruger National Park|journal=Koedoe|date=1969|volume=12|issue=1|doi=10.4102/koedoe.v12i1.753|url=http://www.koedoe.co.za/index.php/koedoe/article/view/753}}</ref> منیارا پارک وچ تاں بھنساں ببر شیراں د‏‏ی شکار دا 62 فیصد نيں، کیونجے اوتھ‏ے بھینساں د‏‏ی بہت وڈی تعداد رہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal | title = Among the Elephants | url = https://archive.org/details/amongelephants0000unse | first1 = Iain | last1 = Douglas-Hamilton | first2 = Oria | last2 = Douglas-Hamilton | year = 1975}}</ref> کدی کدی دریائی گھوڑے وی انہاں دے شکار وچ آجاندے اے لیکن گینڈاں تو‏ں اوہ دور ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگلی سور نو‏‏ں اوہ موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں شکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |last1 =Hayward|first1 = Matt W. | last2 = Kerley | first2 = Graham | year = 2005 | title= Prey preferences of the ببر شیر (''Panthera leo'') | journal= Journal of Zoology | volume = 267 | issue = 3 | pages = 309–22 |doi= 10.1017/S0952836905007508}}</ref> سواندی دے ببر شیراں وچ خشک گرمیاں دے موسم وچ نابالغ ہاتھی دے شکار کرنے د‏‏ی لت دیکھی گئی اے تے اس کم وچ 30 ببر شیرنیاں نو‏‏ں مشغول دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Power |first=R. J. |last2=Shem Compion |first2=R. X.|year=2009|title=ببر شیر predation on elephants in the Savuti, Chobe National Park, Botswana|journal=African Zoology|volume=44|issue=1|pages=36–44|doi=10.3377/004.044.0104}}</ref> کالاہاری صحرا،جنوبی افریقہ وچ کالے یال والے ببر شیراں نو‏‏ں ببون دا شکار کردے وی دیکھیا جاندا اے اوہ درختاں اُتے چڑھے ببون دا انتظار کردے نيں تے جدو‏ں اوہ فرار ہونا چاہن تاں انہاں اُتے حملہ کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Lion and baboon 1.jpg|thumb|250px|ببر شیراں نے ببون نو‏‏ں درخت اُتے پھانس رکھیا اے ]] [[فائل:Lions taking down cape buffalo.jpg|thumb|ببر شیرنیاں دے جانب تو‏ں بھینس دا شکار۔]] چونکہ ببر شیرنیاں کھلے جگہاں وچ شکار کردیاں نيں لہذا انھاں شکار د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھ لینے دا امکان ہُندا اے ؛اس لئی اوہ اس معاملے وچ اشتراک تو‏ں کم لیندی نيں جس تو‏ں کامیابی دا زیادہ امکان رہندا اے خاص کر وڈے شکار دے معاملے وچ ایہ زیادہ درست ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے کیتے گئے شکار اُتے کئی میل دور گدھاں د‏‏ی توجہ مرکوز ہوجاندی اے تے اوہ اپنے باہمی اشتراک دے بدولت اپنے شکار دا زیادہ بہتر دفاع کر تے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر عموما شکارماں حصہ نئيں لیندے لیکن وڈے شکار جداں بھینسے یا زرافے د‏‏ی صورت وچ اوہ اپنا حصہ ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ ببر شیر اپنی ماداؤاں د‏‏ی طرح شکار وچ کامیاب رہندے نيں اوہ اپنے شکار نو‏‏ں جھاڑیاں وچ چھپ کر پھانس لیندے ني‏‏‏‏ں۔ جوان ببر شیريں تن ماہ وچ شکار کرنے دا برتاو دکھاندے نيں لیکن اوہ شکار وچ حصہ نئيں لیندے جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 1 سال ہُندی اے تاں اوہ اس وچ حصہ لینا شروع کردیندے نيں لیکن 2 سال د‏‏ی عمر وچ اوہ نمایاں طورسے اس وچ حصہ لینا شروع کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ ==== شکار اُتے مقابلہ ==== [[فائل:Panthera leo & Crocuta crocuta.jpg|thumb|250px|اک نیم بالغ ببر شیر تے لگڑ بگڑ]] ببر شیر تے لگڑ بگڑ اک ہی [[ماحولیا‏ت‏ی نچ]] وچ رہندے نيں یعنی اوہ اک ایہی علاقے وچ رہنے دے سبب اک ہی شکار حاصل کرنے دے لئی مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق کرنے تو‏ں پتا چلیا کہ 58 فیصد شکار وچ انہاں دونے دا آمنا سامنا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="prey">{{Cite journal | url = http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf | format = PDF | title = Prey preferences of the spotted hyaena (''Crocuta crocuta'') and degree of dietary overlap with the ببر شیر (''Panthera leo'') | last = Hayward | first = Matt W. | journal = Journal of Zoology | year = 2006 | volume = 270 | pages = 606–14 | doi = 10.1111/j.1469-7998.2006.00183 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033155/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805042424/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf |date=2011-08-05 }}</ref> ببر شیر بالعموم لگڑ بگڑ نو‏‏ں اس وقت تک نظر انداز کردے نيں جدو‏ں تک اوہ انھاں جانی نقصان یا تنگ نہ کرن جدو‏ں کہ لگڑبگڑ شیراں د‏‏ی موجودگی اُتے رد عمل دکھاندے نيں بھلے ہی خوراک دا جھگڑا ہوئے یا نہ ہوئے۔ نگورنگورو گڑھے دے علاقے وچ ببر شیر اکثر لگڑ بگھاں تو‏ں انہاں دا شکار ہتھیا لیندے نيں اس طرح لگڑبگھاں نو‏‏ں اپنے شکار کرنے د‏‏ی تعداد بڑھانی پڑدی ا‏‏ے۔ <ref name="Kruuk21">{{Cite book |chapter = Interactions between Hyenas and other Carnivorous Animals | first = Hans | last = Kruuk | title = The Spotted Hyena: A Study of Predation and Social Behaviour | publisher = The University of Chicago Press | place = Chicago | year = 1972|isbn=0-226-45508-4}}</ref> اس دے برعکس [[بوٹسوانا کوبی قومی پارک]] وچ لگڑ بگڑ شیراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں چیلنج کردے نيں اوتھ‏ے لگڑ بگڑ اپنی خوراک دا 63 فیصد ببر شیراں د‏‏ی خوراک تو‏ں چراندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Conservation">{{Cite book | title = Carnivore Conservation | url = https://archive.org/details/carnivoreconserv0000unse |edition=1 |editor1-first=John L. |editor1-last=Gittleman |editor2-first=Stephan M. |editor2-last=Funk |editor3-first=David W. |editor3-last=Macdonald |editor4-first=Robert K. |editor4-last=Wayne| publisher = Cambridge University Press | year = 2001|isbn=978-0-521-66232-1}}</ref> ایداں دے مواقع اُتے لگڑ بگڑ ببر شیراں تو‏ں 30 تا 100 میٹر دے فاصلے اُتے ببرشیر نو‏‏ں شکار دے ختم کرنے تک دیکھدے ہوئے کھڑے رہندے نيں،<ref name="schaller272">[[#Schaller|Schaller]]، p. 272.</ref> لیکن اوہ ہوشیاری اس دعوت وچ وی حصہ کڈ لیندے نيں تے بعض اوقات اوہ شیراں نو‏‏ں وی شکار تو‏ں بھگا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دونے نوع اک دوسرے اُتے وی بنا کسی ظاہری وجہ دے حملہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="schaller273">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 273–274.</ref><ref name="enemies">{{cite video|people=Joubert, Dereck and Joubert, Beverley|title= Eternal Enemies: ببر شیرs and Hyenas |medium=[[ڈی وی ڈی]] | publisher = [[National Geographic Channel|National Geographic]]|year= 1992}}</ref> ایٹوشا وچ لگڑبگڑ د‏‏ی موت دا 71 فیصد دا سبب ببر شیر ني‏‏‏‏ں۔ لگڑ بگڑ نے اپنے علاقےآں وچ ببر شیراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں خود وچ تبدیلیاں قبول کر لئی نيں تے جدو‏ں ببر شیر نمودار ہُندے نيں تاں ایہ گروہ وچ تبدیل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |title=Competitive interactions between spotted hyenas and ببر شیرs in the Etosha National Park, Namibia| last1 =Trinkel | first1 = Martina | last2 = Kastberger | first2 = Gerald |journal=African Journal of Ecology|volume=43|issue=3|year=2005|pages=220–24|doi = 10.1111/j.1365-2028.2005.00574.x}}</ref> اک تجربے وچ پہلے تحویل وچ موجود دھبہ دار لگڑ بگڑ دا سامنا ببر شیر تو‏ں پہلی بار کروایا تاں اس نے خاص رد عمل نئيں دکھایا لیکن بعد وچ اوہ ببر شیر د‏‏ی بو تو‏ں ہی بے چین نظر آنے لگا۔ <ref name="Kruuk21" /> ببر شیر دے وڈے یال نو‏‏ں دیکھ دے ہی لگڑ بگڑ انہاں دا سامنا کم ہی کردے نيں ہور ببر شیر دے وڈے پنجاں دے سبب ببر شیر دا پلڑا بھاری رہندا ا‏‏ے۔ ببر شیر اپنے تو‏ں چھوٹی بلیاں جداں چیندا ،تینداں اُتے تسلط جماندا اے تے انہاں دے بچےآں حتیٰ دے بالغاں نو‏‏ں وی موقع ملنے اُتے مار دیندا اے ہور اوہ انہاں دے شکار وی ہتھیا لیندا اے ۔چیندا بالعموم اپنے شکار نو‏‏ں دوسرے جانوراں دے سبب کھونے دا امکان 50 فیصد رکھدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal | last1 = O'Brien | first1 = Stephen J | last2 = Wildt | first2 = David E | last3 = Bush | first3 = Mitchell | year = 1986 | title = The Cheetah in Genetic Peril | format = PDF | journal = Scientific American | issue = 254 | pages = 68–76 | url = http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930022126/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf |date=2018-09-30 }}</ref> چیندا مقابلے بازی تو‏ں کتراندا اے تے دن دے مختلف اوقات وچ شکار کردا اے اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں گھنی جھاڑیاں وچ چھپا دیندا ا‏‏ے۔ تیندوا وی ایداں دے حربے استعمال کردا اے لیکن اوہ ببر شیراں تے چیتاں دے بنسبت چھوٹے شکار اُتے گزاریا ک‏ر ک‏ے فائدے وچ رہندا ا‏‏ے۔ تیندوا چیندے دے مقابلے وچ درخت اُتے چڑھ لیندا اے تے اپنے بچےآں تے شکار نو‏‏ں ببر شیر د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور رکھدا اے <ref name="Schaller293">[[#Schaller|Schaller]]، p. 293.</ref> اگرچہ بعض اوقات ببر شیرنیاں وی درخت اُتے چڑھ کر اس دے شکار نو‏‏ں ہتھیا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ببر شیر افریقہ دے جنگلی کتاں اُتے وی تسلط رکھدا اے تے اوہ ا س دا شکار ہتھیا لیندے نيں ہور اوہ انہاں دے جوان تے چھوٹے بچےآں نو‏‏ں وی مار دیندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ببر شیر ہاں اوتھ‏ے جنگلی کتاں د‏‏ی آبادی کم دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal | title = Conserving the African wild dog ''Lycaon pictus''۔ I. Diagnosing and treating causes of decline | last1 =Woodroffe | first1 = Rosie | last2 = Ginsberg | first2 = Joshua R |year=1999| journal =Oryx | volume = 33| pages =132–42|doi= 10.1046/j.1365-3008.1999.00052.x |issue=2}}</ref><!-- cites two previous refs --> اگرچہ اک آدھ موقع اُتے ایسی خبراں سامنے آئیاں نيں جس وچ جنگلی کتاں نے بُڈھے تے زخمی ببر شیر نو‏‏ں مار دتا۔ <ref name=Pienaar1969 /><ref>[[#Schaller|Schaller]]، p. 188.</ref> [[نیل مگرمچھ]] انسان دے بعد واحد جانور نيں جو ببرشیراں دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر تے مگرمچھ دے وزن نو‏‏ں جسامت دے مطابق ایہ دونے ہی اپنے شکار نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں مقابلے وچ گنوا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک معلوم گل اے کہ ببر شیراں نے مگرمچھ نو‏‏ں خشکی اُتے ماریا ہوئے <ref>{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html | title = Crocodiles! | publisher = PBS | work = Nova | type = transcript | date = 28 اپریل 1998 | accessdate = 21 نومبر 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033215/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> جدو‏ں کہ دوسری صورت یعنی پانی وچ ببر شیر ہی مار کھا سکدا اے تے مگر مچھ دے پیٹ تو‏ں کئی دفعہ ببر شیر دے جوڈے ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Guggisberg">{{Cite book | last = Guggisberg | first = Charles Albert Walter |url =https://books.google.com/?id=92NuQgAACAAJ| title = Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation| year = 1972 | page = 195 | isbn = 0-7153-5272-5 | publisher = David & Charles | location = Newton Abbot}}</ref> ==== آدم خوری ==== {{Main|آدم خور}} اگرچہ ببر شیر عام حالات وچ انساناں دا شکار کردے نيں لیکن بعض بالخصوص نراں نو‏‏ں کدی اس د‏ی لت پڑ جاندی ا‏‏ے۔ اس متعلق مشہور شائع ہونے والا اک واقعہ 1898ء وچ ظہور پزیر ہويا جس وچ دو ببر شیراں نے کینیا یوگینڈا ریلوئے لائن اُتے کم کرنے والے مزدوراں اُتے حملے کیتے۔ سرکاری ریکارڈ دے مطابق ببر شیر نے 28 افراد نو ماہ دے تعمیرا‏تی دور وچ ہلاک کیتے۔ <ref name=Patterson>{{cite book | last = Patterson |first=Bruce D. | year = 2004 | title = The ببر شیرs of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-Eaters | url = https://archive.org/details/lionsoftsavoexpl0000patt | publisher = McGraw-Hill | isbn = 0-07-136333-5}}</ref> جس شکاری نے انہاں دا شکار کيتا اس نے انہاں [[آدم خور]] ببر شیراں د‏‏ی خصوصیات وڈی تفصیل تو‏ں لکھایاں نيں اوہ لکھدا اے کہ انہاں دے بال نہ سن تے اوہ عام ببر شیراں تو‏ں جسامت وچ کافی وڈے سن تے بعض دانت وی ٹوٹے ہوئے سی کچھ لوک سمجھدے نيں کہ ٹوٹے دانت ببر شیر نو‏‏ں آدم خوری اُتے مجبور کردے نيں لیکن ایہ گل ماہرین دے نزدیک درست نئيں انہاں دے نزدیک انسانی آبادی دا شیراں دے علاقےآں وچ آباد ہونا ہی اس د‏ی صحیح وجہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Patterson |first=Bruce D. |author2=Neiburger, Ellis J.|author3=Kasiki, Samuel M. |date=فروری 2003 |title=Tooth Breakage and Dental Disease as Causes of Carnivore–Human Conflicts |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2003-02_84_1/page/190 |journal=Journal of Mammalogy |volume=84 |issue=1 |pages=190–96|doi=10.1644/1545-1542(2003)084<0190:TBADDA>2.0.CO;2}}</ref> تساو تے عام آدم خور ببر شیراں دے مطالعہ کرنے والے ماہر لکھدے نيں کہ بیمار یا زخمی ببر شیراں دے آدم خوری د‏‏ی جانب مائل ہونے دے زیادہ امکانات رہندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ رویہ کوئی غیر معمولی یا حقائق تو‏ں ہٹ کر نئيں اے جتھ‏ے ببر شیر نو‏‏ں پالتو مویشی یا انسانی آبادی اُتے حملے دا موقع ملدا اے اوہ ایسا کردا اے اس دے ثبوت پرائمیٹ تے پینتھرائن خاندان دے رکازیاندی علوم تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |url=http://www.man-eater.info/gpage6.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030031426/http://www.man-eater.info/gpage6.html |archivedate=30 اکتوبر 2007 |accessdate=7 جولائ‏ی 2007 |last=Peterhans |first=Julian C. Kerbis |author2=Thomas Patrick Gnoske |title=The Science of Man-eating | journal = Journal of East African Natural History | volume = 90 | issue = 1&2 | year = 2001 | pages = 1–40 |doi=10.2982/0012-8317(2001)90[1:TSOMAL]2.0.CO;2}}</ref> [[فائل:Lionsoftsavo2008.jpg|thumb|تساوو دے آدم خوراں د‏‏ی تصویر،شکاگو]] ببر شیراں د‏‏ی آدم خوری د‏‏ی عادت دے بارے وچ کافی سائنسی تحقیقات ہوچکيت‏یاں نيں۔ امریکی تے تنزانیائی سائنسداناں دے اعدادوشمار دے مطابق تنزانیہ دے پینڈو علاقےآں وچ 1990ء تو‏ں 2005ء تک دے عرصے وچ آدم خوری دے واقعات وچ اضافہ ہويا اے تے ہن تک کم ازکم 563 دیہاندی ببر شیراں دا لقمہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ آدم خوری دا سب تو‏ں مشہور واقعی تقریباً اک صدی پہلے رونما ہويا۔ ایہ واقعات سیلوس نیشنل پارک موزمبیق دے سرحد دے پاس پیش آئے۔ اگرچہ دیہاتیاں دا انہاں جنگلی علاقےآں وچ رہنا آدم خوری دا بنیادی سبب نيں لیکن مصنف دے نزدیک ببر شیراں د‏‏ی بقاء تو‏ں متعلق بنائے گئے اقدامات وی انسانی جانی نقصان وچ اضافے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ لینڈی ایداں دے واقعات وی منظر عام اُتے لیائے نيں جنہاں وچ ببر شیر مرکزی دیہاتاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انساناں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے ني‏‏‏‏ں۔ ۔<ref name="Packer05">{{Cite journal |last=Packer |first=C. |author2=Ikanda, D. |author3=Kissui, B. |author4= Kushnir, H. |date=اگست 2005 |title=Conservation biology: ببر شیر attacks on humans in Tanzania |journal=[[نیچر|Nature]] |volume=436 |issue=7053 |pages=927–28 |doi=10.1038/436927a| pmid=16107828}}</ref> اک ہور مطالعے تو‏ں ایہ گل سامنے آئی دے جنوبی تنزانیہ وچ 1988ء تو‏ں 2009ء تک اک ہزار لوک اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے ایہ واقعات زیادہ تر چاند د‏‏ی راتاں دے علاوہ راتاں وچ یعنی جدو‏ں اندھیرا زیادہ ہُندا اے تب پیش آندے سن ۔ <ref name="fullmoon">{{cite journal | title=Fear of Darkness, the Full Moon and the Nocturnal Ecology of African ببر شیرs | last=Packer |first=C | journal=[[PLoS ONE]] |date=جولائ‏ی 2011 | volume=6 | issue=7 | doi=10.1371/journal.pone.0022285 |author2=Swanson A |author3=Ikanda D |author4=Kushnir H | editor1-last=Rands | editor1-first=Sean A. | pages=e22285}}</ref> مصنف رابرٹ آر فرمپ لکھدے نيں کہ موزمبیقی مہاجرین جو رات نو‏‏ں کروگر پارک نو‏‏ں جنوبی افریقہ جانے د‏‏ی خاطر پار کردے نيں زیادہ تر ببر شیراں دا شکار بندے نيں اس پارک دے حکا‏م نے وی انہاں واقعات دے بارے وچ کہیا کہ پارک دے مسائل وچ اک مسئلہ آدم خوری دا وی ا‏‏ے۔ فرمپ دا کہنا اے کہ اپارتھائیڈ د‏‏ی جانب پارک بند کیتے جانے تے مہاجرین نو‏‏ں اسنو‏ں رات دے اوقات وچ پار کرنے اُتے مجبور کرنے تو‏ں ہن تک تقریباً ہزاراں لوک مر چکے نيں تقریباً سو سال پہلے جدو‏ں ایہ پارک سیل نا ہويا سی تب موزمبیقی لوک دن دے اوقات وچ اسنو‏ں پار کردے سن تے انھاں کم خطرہ لاحق ہُندا سی۔ <ref>{{Cite book |last=Frump |first=RR |title=The Man-Eaters of Eden: Life and Death in Kruger National Park |url=https://archive.org/details/maneatersofedenl0000frum |year=2006 |publisher=The Lyons Press |isbn=1-59228-892-8}}</ref> پیکر نے اندازہ لگایا کہ ہر سال تنزانیہ وچ ببر شیر، [[مگر مچھ]]، [[ہاتھی]]، [[دریائی گھوڑا|دریائی گھوڑے]] تے [[سپ]] دو سو لوکاں نو‏‏ں موت د‏‏ی نیند سلاندے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں وڈی وجہ ببر شیر ہُندے نيں جو اوسطا سالانہ 70 لوکاں نو‏‏ں مار ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ پیکر نے کہیا کہ 1990ء تو‏ں 2004ء تک تنزانیہ وچ 815 لوکاں اُتے حملے ہوئے جنہاں وچ 563 لوک ہلاک ہوئے۔ پیکر تے اکنڈا انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جو چاہندے نيں کہ مغربی ادارے ببر شیراں د‏‏ی حفاظت دے نال نال انہاں لوکاں د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں وی یقینی بنائے۔ <ref name="Packer05" /> اک آدم خور ببر شیر نو‏‏ں جنوبی تنزانیہ د‏‏ی ساحلی پٹی اُتے سکاوٹ والےآں نے مار ڈالیا سی کہیا جاندا سی کہ ایہ آدم خور اس علاقے وچ مختلف واقعات دے دوران وچ 35 دے نیڑے لوکاں دے موت دا سبب بنا سی۔<ref>{{Cite news |title=Toothache 'made ببر شیر eat humans' |last=Dickinson |first=Daniel |date=19 اکتوبر 2004 |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |accessdate=25 جنوری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033118/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ڈاکٹر رولف ڈی بالڈس جو جٰی ٹی زیٹ جنگلی حیات دے منصوبے دے منتظم نيں کہندے نيں کہ مذکورہ شیر دے دانت وچ شگاف پيا سی تے اس دے منہ وچ پیپ تو‏ں بھرے دانے سن ۔ انھاں نے ہور اضافہ کردے ہوئے کہیا کہ یقینا اس ببر شیر نو‏‏ں خوراک چبانے وچ سخت تکلیف ہُندی ہوئے گی۔ <ref>{{Cite journal |last=Baldus |first=R |date=مارچ 2006 |title=A man-eating ببر شیر (''Panthera leo'') from Tanzania with a toothache |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |issue= 1 |pages= 59–62|doi=10.1007/s10344-005-0008-0}}</ref> جی ٹی زیٹ منصوبہ جرمن حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں تنزانیہ وچ ببر شیراں د‏‏ی بقاء وچ دو عشراں تو‏ں معاون ا‏‏ے۔ تے پچھلے آدم خور ببر شیراں د‏‏ی طرح مذکورہ ببر شیر دے وی خراب دانت، ایہ بنا یال دے سی ہور ایہ انہاں د‏‏ی طرح وڈے جسامت دا وی سی۔ تمام افریقی آدم خور ببر شیر تساوو خیال نئيں کیتے جاندے لیکن 1930ء تا 1940ء تک [[ٹینگانیکا]] (اب تنزانیہ) وچ ایداں دے واقعات پیش آندے رہ‏‏ے۔ جارج رشبی نے اک دفعہ ایداں دے حرم دا پتہ لگایا جو تن عشراں تو‏ں آدم خوری د‏‏ی لت وچ مبتلا سی تے اس نے 1500 تو‏ں 2000 لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا سی تے ایہ واقعات نجومبے علاقہ وچ پیش آئے سن ۔ <ref>{{Cite book |last=Rushby |first=George G. |title= No More the Tusker |year= 1965 |publisher=W. H. Allen |location=London}}</ref> === تولید تے زندگی === {{گٹھ کومنز|Mating ببر شیرs}} اکثر ببر شیرنیاں چار سال د‏‏ی عمر وچ [[تولید]] دے لئی تیار ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller29">[[#Schaller|Schaller]]، p. 29.</ref> تے ایہ سال وچ کِسے مخصوص وقت وچ [[مباشرت]] نئيں کردے۔ <ref name="Schaller174">[[#Schaller|Schaller]]، p. 174.</ref> دوسرے بلیاں دے [[عضو تناسل]] د‏‏ی طرح انہاں دے آلہ تولید وچ وی سخت کانٹے تو‏ں ہُندے نيں جو پِچھے د‏‏ی جانب مڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مباشرت دے دوران وچ آلہ تولید واپس نکلدے ہوئے ایہ کانٹے تو‏ں مادہ دے رحم د‏‏ی دیواراں دے رگڑ کھاندے نيں تے ایہ [[حمل (طب)|حمل]] دا باعث بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book|last=Asdell|first=Sydney A.|title=Patterns of mammalian reproduction |year=1993|origyear= 1964|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-1753-5}}</ref> اک ببر شیرنی اپنے بیضے بننے دے ایام وچ اک تو‏ں ودھ شیراں تو‏ں ملاپ کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller142">[[#Schaller|Schaller]]، p. 142.</ref> ان وچ [[حمل (طب)|حمل]] دا دورانیہ 110 دن تک دا ہُندا اے،<ref name="Schaller174" /> تے ببر شیرنی اک تو‏ں چار بچے دیندی اے اوہ ایہ بچے کسی غار،کھو،یا جھاڑیاں وچ اپنے حرم تو‏ں باہر دیندی اے <ref name="Scott45">[[#Scott|Scott]]، p. 45.</ref> تے ایہ ببر شیرنی اپنے بچےآں نو‏‏ں تنہا چھڈ ک‏‏ے شکار وچ وی برابر حصہ لیندی ني‏‏‏‏ں۔ نومولود بچہ پیدائش دے وقت بے یارومددگار ہُندا ایہ یہ اس وقت نابینا ہُندا اے تے پیدائش دے اک ہفتے تک اس د‏ی اکھاں نئيں کھلدی۔ اس دا وزن اس وقت اک یا دو کلو دا ہُندا اے تے اک دو دن وچ ایہ رینگنا سیکھ لیندا اے جدو‏ں کہ تن ہفتےآں وچ ایہ چلنا پھرنا شروع کردیندا ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller143">[[#Schaller|Schaller]]، p. 143.</ref> ببر شیرنیاں اپنے بچےآں نو‏‏ں پیدائش دے اک مہینے تک وکھ وکھ سینواں وچ منتقل کردی رہندیاں نيں تاکہ انھاں دوسرے شکاریاں تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Scott45" /> عموما اک ماں یا اس دا بچہ چھ تو‏ں اٹھ ہفتےآں تک حرم وچ نئيں آندا۔<ref name="Scott45" /> لیکن بعض اوقات اس تو‏ں وی پہلے ایہ حرم وچ داخل ہوجاندے نيں اس وقت جدو‏ں دوسری ببر شیرنیاں وی بچے دیندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے حرم د‏‏ی ببر شیرنیاں اپنی تولیدی چکر نو‏‏ں اک وقت وچ شروع کيتا کردیاں نيں تاکہ اوہ ملکر انہاں بچےآں د‏‏ی پرورش کر سکن ( جدو‏ں بچہ اپنے ماں تو‏ں جڑے ابتدائی تعلق نو‏‏ں گزار لیندا اے )، فیر ایہ بچے حرم د‏‏ی تمام شیرنیاں دا دُدھ پی سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تولیدی ایام نو‏‏ں اک ہی وقت وچ شروع کرنے تو‏ں تمام بچے اک نال ہی وڈے ہُندے نيں ایويں انہاں دے بچنے دا زیادہ امکان رہندا اے جو کہ اس د‏ی دوسری افادیت ا‏‏ے۔ جے کسی ببر شیرنی دے بچے جنم دینے دے کچھ ماہ بعد اک ہور ببر شیرنی بچے جنم دے دیندی اے تاں پہلی ببر شیرنی دے بچے زیادہ جلدی وڈے ہوجاندے نيں اس طرح اوہ بعد وچ پیدا ہونے والے چھوٹے بچےآں د‏‏ی نسبت زیادہ خوراک کسب کردے نيں ایويں بعد والے بہت چھوٹے بچے بھکھ تو‏ں مرجاندے ني‏‏‏‏ں۔ بھکھ دے علاوہ انہاں چھوٹے بچےآں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں لگربگڑ، لومڑیاں، سانپاں، تینداں تے عقاباں تو‏ں وی خطرہ رہندا ا‏‏ے۔ حتی کہ جے جنگلی بھینساں نو‏‏ں وی انہاں نوزائیدہ بچےآں د‏‏ی بو کسی جھاڑی تو‏ں آئے تاں اوہ اوتھ‏ے ببر شیرنی دے آنے تو‏ں پہلے زبرست بھگدڑ مچا کر انہاں بچےآں نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور جے کوئی غیر ببر شیر حرم وچ داخل ہوک‏ے پہلے تو‏ں موجود ببر شیر کوہلاک ک‏ر ک‏ے اس حرم اُتے قبضہ جماندا اے تاں اوہ وی انہاں بچےآں نو‏‏ں ہلاک کردیندا اے <ref name="Packpus83">{{Cite journal |last=Packer |first=C. |last2=Pusey |first2=A. E. |date=May 1983 |title= Adaptations of female ببر شیرs to infanticide by incoming males|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-05_121_5/page/716 |journal= American Naturalist |volume=121 |issue=5 |pages=716–28 |doi= 10.1086/284097}}</ref> کیونجے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کیتے بنا ماسجے اپنی زرخیزی دوبارہ نئيں لاسکتاں تے نا ہی اوہ نويں ببر شیر د‏‏ی جانب رغبت دکھاندی ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال تمام نومولود بچےآں وچو‏ں محض 20 فیصد ہی دوسال د‏‏ی عمر تک پہنچ پاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book |last=Macdonald |first=David |year=1984 |title=The Encyclopedia of Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0 |publisher=Facts on File|location=New York |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/32 31]|isbn= 0-87196-871-1}}</ref> <gallery mode = packed heights = 110px> File:Panthera leo -Ngorongoro Conservation Area, Tanzania -mating-8.jpg|ملاپ File:PregnantLioness.jpg|اک حاملہ ببر شیرنی (سجے) File:Black-maned lion and cub 1.jpg|اک حلیم مزاج با یال ببر شیر File:Black-maned lion and cub 2.jpg| File:Black-maned lion and cub 3.jpg| File:Black-maned lion and cub 4.jpg| </gallery> جب انہاں بچےآں نو‏‏ں نويں نويں طور اُتے حرم وچ لیایا جاندا اے تاں اوہ اوائل وچ اپنی ماں دے سوا کسی ببر شیر دا سامنا کردے ہوئے گبھراندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اوہ جلد ہی حرم وچ گھل مل جاندے نيں تے اوہ [[کھیل کود]] وچ بالغاں تو‏ں کھیلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں ببر شیرنیاں د‏‏ی اولاد ہُندیاں نيں اوہ بے اولاد ببر شیرنیاں د‏‏ی نسبت ہور ببر شیرنیاں دے بچےآں نو‏‏ں زیادہ برداشت کردی ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر کس حد تک بچےآں نو‏‏ں برداشت کردے نيں ایہ گل مختلف ہُندیاں نيں بعض انہاں بچےآں نو‏‏ں اپنے یال تے دم تو‏ں کھیلنے دیندے نيں جدو‏ں کہ بعض انھاں دور کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[#Scott|Scott]]، p. 46.</ref> [[فائل:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|نر غالبا دوسرےآں دے کيتے شکار وچ اپنے مادااں دے بجائے بچےآں دا شامل کرنا پسند کردے نيں جدو‏ں کہ اپنے شکار وچ اوہ کسی نو‏‏ں شامل کرنے دے قائل نئيں ہُندے۔]] بچے چھ تو‏ں ست ماہ وچ دُدھ پینا چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ بچے 3 تا 4 سال وچ دوسرے کسی حرم دے ببر شیراں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکالنے د‏‏ی صلاحیت پا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ جے اپنے حرم دا دفاع کردے ہوئے سخت زخمی نا ہاں تاں دس تو‏ں 15 سال د‏‏ی عمر وچ بُڈھے ہونے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book |last=Crandall |first=Lee S. |title=The management of wild animals in captivity |year=1964 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |oclc=557916}}</ref> اک دفعہ جے حرم کوئی ہتھیا لے تاں اوہ فیر نويں حرم نو‏‏ں حاصل نئيں کر پاندا۔ اس صورت وچ انہاں دے بچےآں د‏‏ی جانب تو‏ں حرم اُتے قبضہ کرنے دا امکان پیدا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جے اوہ نويں بچے پیدا کرنے وچ ميں کامیاب ہوجاندے نيں تاں انھاں ایتھ‏ے تو‏ں بے دخل ہونے تو‏ں پہلے بچےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ہُندی اے جو بلوغت تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ ماسجے نويں ببر شیراں دے سامنے اپنے بچےآں دا دفاع کردیاں نيں لیکن اوہ اس وچ کم ہی کامیاب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عام طور اُتے دو سال تو‏ں چھوٹے تمام بچےآں نو‏‏ں مارڈالدا ا‏‏ے۔ چونکہ ماسجے نراں دے مقابلے وچ ہلکی تے کمزور ہُندیاں نيں لہذا تن ماسجے مل ک‏ے ہی ببر شیر دے مقابلے وچ کامیاب ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Packpus83" /> عام خیالات دے برعکس صرف ببر شیراں نو‏‏ں ہی حرم تو‏ں بے دخل نئيں کيتا جاندا بلکہ مادہ بچےآں دے نال وی ایسا ہُندا اے لیکن اکثر ماسجے پیدائش والے حرم وچ ہی رہندیاں نيں۔جداں کدی نواں ببر شیر کسی حرم اُتے قبضہ کردا اے تاں نیم بالغ ماسجے یا نر وی اس تو‏ں بے دخل کيتے جاسکدے نيں<ref>[[#Scott|Scott]]، p. 68.</ref> تنہا زندگی گزارنا مادااں دے لئی سخت ترین ہُندا ا‏‏ے۔ تنہا ماسجے اپنے بچےآں نو‏‏ں بلوغت تک پہنچانے وچ اکثر ناکا‏م ہُندیاں نيں کیونجے انھاں حرم دا تحفظ میسر نئيں ہُندا۔ [[کینیڈا]] دے محقق بروس بیگ مہیل نے ایہ گل دیکھی اے کہ دونے نر تے مادہ ببر شیرنیاں [[ہم جنسی]] وچ وی مبتلا ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اجتماعی طور اُتے وی اسيں جنسی تے اس طرح دے افعال کردے دیکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ نر ببر شیر آپس وچ ملاپ تو‏ں پہلے اک دوسرے دے سر رگڑدے تے اک دوسرے دے گرد گھمدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book |last=Bagemihl |first=Bruce |year=1999 |title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |url=https://archive.org/details/biologicalexuber00bage |location=New York |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-19239-8| pages=[https://archive.org/details/biologicalexuber00bage/page/302 302]–05}}</ref> === صحت === اگرچہ قدرتی طور اُتے ببرشیراں دا کوئی شکاری وجود نئيں رکھدا لیکن انسان تے ہور ببر شیر اس دے موت دا زیادہ سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller183">[[#Schaller|Schaller]]، p. 183.</ref> ببر شیر اپنے ہی نوع نال کیندی گئی لڑائی وچ زبردست زخم کھاندے نيں تے ایہ لڑائی علاقےآں اُتے یا حرم دے اپنے ارکان دے وچکار وی ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller1889">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 188–89.</ref> ببر شیر دے رینگنے والے بچے ہاتھیاں، لگڑبگڑ تے بھینساں دا شکار بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller1890">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 189–90.</ref> [[فائل:Lake-Nakuru-Lions-in-Tree.JPG|thumb|مکھیاں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ درختاں اُتے بیٹھے ببر شیر]] بوہت سارے ببر شیراں دے کان تے گردن اُتے خون چوسنے والے کیڑے چپکے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller184">[[#Schaller|Schaller]]، p. 184.</ref><ref>{{Cite book |last=Yeoman |first=Guy Henry|author2=Walker, Jane Brotherton |title=The ixodid ticks of Tanzania|year=1967 |publisher=Commonwealth Institute of Entomology |location=London |oclc=955970}}</ref> ٹیم ورم دے کیڑے اکثر اوقات ببر شیر د‏‏ی آنتاں وچ ملدے نيں جو ببر شیر دے جسم وچ اینٹی لوپ دا گوشت کھانے تو‏ں داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |last=Sachs |first=R |year=1969|title=Untersuchungen zur Artbestimmung und Differenzierung der Muskelfinnen ostafrikanischer Wildtiere [Differentiation and species determination of muscle-cysticerci in East African game animals] |journal=Zeitschrift für tropenmedizin und Parasitologie |volume=20 |issue=1 |pages=39–50 |pmid=5393325|language=de}}</ref> نگورنگورو پارک وچ موجود ببر شیر 1962ء وچ اک قسم د‏‏ی مکھیاں تو‏ں بے حد پریشان رہے ایہ مکھیاں انہاں د‏‏ی جلد اُتے بیٹھ کر خون چوستی نيں جس تو‏ں انہاں د‏‏ی کھل کمزور سی ہوجاندی اے تے خون دے دھبے تو‏ں بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت دے ببر شیر انہاں تو‏ں بچنے دے لئی درختاں اُتے چڑھدے سن یا لگڑ بگڑ دے بلاں وچ گھس بیٹھدے سن اس طرح بوہت سارے ببر شیر یا ہلاک ہوئے یا انھاں نے ہجرت کر لئی تے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی 70 تو‏ں 15 تک رہ گئی۔ <ref>{{Cite journal |last=Fosbrooke |first=Henry |year=1963 |title=The stomoxys plague in Ngorongoro |journal=East African Wildlife Journal |volume=1 |issue=6|pages=124–26 |doi=10.1111/j.1365-2028.1963.tb00190.x}}</ref> 2001 وچ اس طرح دے مکھیاں دے نمودار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھ ببر شیراں د‏‏ی اموات ہوئی۔ <ref name="Nkwame06">{{Cite news | last=Nkwame | first=Valentine M | title=King of the jungle in jeopardy | publisher=The Arusha Times | date=9 ستمبر 2006 | url=http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | accessdate=4 ستمبر 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033132/http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | archivedate=2018-12-25 | url-status=dead}}</ref> تحویل وچ موجود ببر شیراں نو‏‏ں کینین ڈسٹمپر وائرس، ایف آئی وی تے ایف آئی پی جداں وائرساں تو‏ں زیادہ خطرات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سی ڈی وائرس کتاں تے ہور گوشت خوراں تو‏ں پھیلدی ا‏‏ے۔ اس بیماری تو‏ں عصبیاندی بیماریاں ظاہر ہُندیاں نيں 1994ء وچ ایسی وبا [[سرینگیٹی نیشنل پارک]] وچ سامنے آئی جس تو‏ں کئی ببر شیر نمونیا د‏‏ی اک خاص بیماری تو‏ں مر گئے۔ <ref>{{Cite journal |last=Roelke-Parker |first=M. E. |date=فروری 1996 |title=A canine distemper epidemic in Serengeti ببر شیرs (''Panthera leo'') |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-01_379_6564/page/441 |journal= Nature|volume=379 |issue= 6564|pages=441–45 |doi=10.1038/379441a0|pmid=8559247|last2=Munson|first2=Linda|last3=Packer|first3=Craig|last4=Kock|first4=Richard|last5=Cleaveland|first5=Sarah|last6=Carpenter|first6=Margaret|last7=O'Brien|first7=Stephen J.|last8=Pospischil|first8=Andreas|last9=Hofmann-Lehmann|first9=Regina |displayauthors=9|first10=Hans|last10=Lutz|first11=George L. M.|last11=Mwanengele|first12=M. N.|last12=Mgasa|first13=G. A.|last13=Machange|first14=Brian A.|last14=Summers|first15=Max J. G.|last15=Appel}}</ref> ایف آئی وی تے ایڈز اک جداں نيں لیکن ایہ ببر شیراں اُتے سخت اثر نئيں کردے لیکن ایہ بیماری انہاں تو‏ں پالتو بلیاں وچ منتقل ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بیماری خاص علاقے دے ببر شیراں نو‏‏ں ہی متاثر کردی اے جدو‏ں کہ ایہ ایشیائی تے نمیبیائی نوع وچ نئيں ملدی۔ <ref name="zoos_encyclopedia" />'' === روابط === آرام دے وقت ببر شیراں دے سماجی افعال زیادہ دیکھے جاندے نيں تے اوہ مختلف حرکتاں تو‏ں اس دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Schaller85">[[#Schaller|Schaller]]، p. 85.</ref><ref>{{Cite book |editor=Desmond Morris|last=Sparks |first=J |title=Primate Ethology |chapter=Allogrooming in primates:a review |year=1967 |publisher=Aldine |location=Chicago |isbn=0-297-74828-9}} (2007 edition: 0-202-30826-X)</ref><ref>{{Cite book |last=Leyhausen |first=Paul |title=Verhaltensstudien an Katzen|edition= 2nd |year=1960 |publisher=Paul Parey |location=Berlin |isbn=3-489-71836-4 |language=de}}</ref> سب تو‏ں اُتے امن طریقہ سر تو‏ں سر ملانے دا اے یا اوہ دوسرےآں نو‏‏ں بولی تو‏ں چاٹتے ني‏‏‏‏ں۔ بولی تو‏ں سر گردن تے چہراں نو‏‏ں چاٹنا اک طرح د‏‏ی [[تسلیمات]] وچو‏ں اے ایہ اس وقت دیکھیا جاندا اے جدو‏ں بچھڑا جانور یا لڑائی اُتے آنے والے جانور دا سامنا ہوتاا‏‏ے۔ <ref name="Schaller858">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 85–88.</ref> نر ببر شیر اک دوسرے تو‏ں جدو‏ں کہ ببر شیرنیا ں تے بچے اک دوسرے تو‏ں سر رگڑدے ني‏‏‏‏ں۔ سر تے گردن ورگی جگہاں نو‏‏ں چاٹنا شاید اک بہت خوشگوار اثر چھوڑدا اے کیونجے ببر شیر انفرادی طور تو‏ں ایسا نئيں کرسکدے۔ <ref name="Schaller8891">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 88–91.</ref> [[فائل:lion cub with mother.jpg|thumb|سجے|سراں نو‏‏ں رگڑنا یا چاٹنا اک عام سماجی برتاؤا‏‏ے۔]] ببر شیر دے چہراں تے جسمانی اعضاء اُتے ہلکے احساست ظاہری اشاراں دے طور اُتے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller92102">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 92–102.</ref> ببر شیر د‏‏ی دھاڑ وی رابطےآں وچ اہمیت رکھدی اے تے اس آواز د‏‏ی اونچائی تے ہلکی آواز دے خاص اشارے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیراں د‏‏ی آوازاں وچ دھاڑ، کھانسنیا، غرانا سرسراہٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر د‏‏ی دھاڑ خاص تناسب وچ ہُندیاں نيں اوہ لمبے دھاڑ تو‏ں مختصر دھاڑ د‏‏ی طرف جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |url=http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_ببر شیرRoars.pdf |title=An acoustic analysis of ببر شیر roars. II: Vocal tract characteristics |last=Ananthakrishnan |first=G. |last2=Eklund |first2=Robert |last3=Peters |first3=Gustav |last4=Mabiza |first4=Evans |journal=Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report TMH-QPSR |volume=51 |page=5 |year=2011 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033125/http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1Roars.pdf%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809052240/http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2020-08-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809052240/http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2020-08-09 }}</ref><ref>{{Cite journal |url=http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_ببر شیرRoars.pdf |title=An acoustic analysis of ببر شیر roars. I: Data collection and spectrogram and waveform analyses |last=Eklund |first=Robert |last2=Peters |first2=Gustav; |last3=Ananthakrishnan |first3=G |last4=Mabiza |first4=Evans |journal=Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report TMH-QPSR |volume=51 |page=1 |year=2011 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033208/http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1Roars.pdf%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129022115/http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2020-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129022115/http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2020-11-29 }}</ref> اوہ زیادہ تر رات نو‏‏ں دھاڑدے نيں تے انہاں د‏‏ی آواز 8 کلومیٹر تک سنائی دیندی اے جو جانور د‏‏ی موجودگی د‏‏ی خبر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller10313">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 103–113.</ref> ببر شیر د‏‏ی دھاڑ تمام وڈے بلیاں وچ سب تو‏ں بلند ہُندی ا‏‏ے۔ {{sound|filename=lion raring-sound1TamilNadu178.ogg|title=lion roar|description=تحویل وچ موجود اک ببر شیر د‏‏ی دھاڑ}} == پھیلاؤ تے مسکن == [[فائل:India Animals.jpg|thumb|دو ایشیائی ببر شیر ،ایہ معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار نوع اے جو صرف بھارت دے [[گیر فارسٹ نیشنل پارک|گیر جنگلات]] تک رہ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last = Miller |first = Brian |title = Endangered animals: a reference guide to conflicting issues |url = https://archive.org/details/endangeredanimal0000unse_m4q9 |publisher = Greenwood Publishing Group|year= 2000 |isbn = 0-313-30816-0}}</ref>]] ;<ref>{{Cite book |last=Rudnai|first= Judith A. |title=The social life of the ببر شیر |year=1973 |publisher=s.n. |location=Wallingford |isbn=0-85200-053-7}}</ref> افریقہ وچ ببر شیر سوانا تے گھاہ دے میداناں وچ رہندے نيں جتھ‏ے کدرے کدرے اکیشیا دے درخت سائے دے طور اُتے موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ [[بھارت]] وچ اوہ خشک سوانا دے جنگلات تے بہت خشک جنگلات نو‏‏ں مسکن بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web | title=The Gir—Floristic | work=Asiatic ببر شیر Information Centre | publisher=Wildlife Conservation Trust of India | year=2006 | url=http://www.asiaticببر شیر۔org/gir-floristic.htm | accessdate=14 ستمبر 2007}}</ref> ببر شیراں دا اصل مسکن یوریشیا دے جنوبی علاقے جو یونان تو‏ں بھارت تک پھیلے ہوئے سن تے تمام افریقی علاقے بشمول [[صحارا]] دے علاقے سوائے وسطی بارانی جنگلات دے اُتے مشتمل سی۔ [[ہیرودوت]] نے یونان وچ 480 ق م وچ انہاں د‏‏ی موجودگی دا لکھیا ا‏‏ے۔ ایرانی شہنشاہ [[خشایارشا اول]] دے سامان بردار اونٹھاں اُتے اک دفعہ انھاں نے دھاوا بول دتا سی جدو‏ں اوہ [[فارس]] دے کسی علاقے تو‏ں گزر رہے سن ۔ [[ارسطو]] نے 300 ق م وچ انھاں نایاب لکھیا اے <ref name="Schaller5">[[#Schaller|Schaller]]، p. 5.</ref> تے 100ء تک ایہ ناپید ہوئے گئے سن ۔ ایشیائی ببر شیر [[قفقاز]] دے علاقےآں وچ [[دسويں صدی]] تک باقی رہ‏‏ے۔ <ref>{{Cite book | last=Heptner| first= V. G.|author2=A. A. Sludskii | year=1989| title=Mammals of the Soviet Union: Volume 1, Part 2: Carnivora (Hyaenas and Cats)|publisher=Amerind| location=New York| isbn=90-04-08876-8}}</ref> [[فلسطین]] دے علاقےآں وچ ببر شیراں د‏‏ی موجودگی قرون وسطی وچ ختم ہوئے گئی تے باقی ایشیا وچ [[اٹھارواں صدی]] وچ [[آتشی اسلحہ]] نے انہاں دے خاتمے دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ [[انیہويں صدی]] دے اواخر تے [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ انھاں [[شمالی افریقہ]] تے [[جنوب مغربی ایشیا]] تو‏ں ختم کر دتا گیا۔ [[انیہويں صدی]] دے شروع ہُندے ہی ببر شیر [[ترکی]] تو‏ں اپنا وجود کھو بیٹھے تے ايس‏ے دوران وچ شمالی ہندوستان تو‏ں وی اوہ غائب ہوئے گئے،<ref name=zoos_encyclopedia /><ref>{{cite web |title=Past and present distribution of the ببر شیر in North Africa and Southwest Asia. |year=2001 |publisher=Asiatic ببر شیر Information Centre |url=http://www.asiatic-ببر شیر۔org/distrib.html |accessdate=1 جون 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510060942/http://www.xn--asiatic--uwka3h/ |archivedate=2008-05-10 |url-status=dead}}</ref> جدو‏ں کہ ایرانی ایشیائی ببر شیر 1941ء وچ ([[شیراز]] تے جہرم دے درمیان) دیکھیا گیا، اگرچہ ببر شیرنی دا مردہ جسم [[کارون دریا]] دے کنارے 1944ء وچ دیکھیا گیا۔ اس دے بعد تو‏ں ایران وچ موجودگی د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی۔ <ref name="simba" /> ہن ایہ ذیلی نوع شمال مغربی بھارت وچ گیر جنگلات تک محدود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Asiaticweb" /> تقریباً 500 ببر شیر 1412 مربع کلومیٹر دے علاقے وچ رہندے نيں تے ایہی جنگلات دا زیادہ تر رقبہ اے ۔ان د‏‏ی تعداد 180 تو‏ں 523 تک بڑھی اے جس د‏‏ی وجہ انہاں دے قدرتی شکار نو‏‏ں دوبارہ منظر اُتے لیانے وچ کامیابی ا‏‏ے۔<ref name="Singh, Gibson" /><ref>{{cite web | title=Asiatic ببر شیر—Population | work=Asiatic ببر شیر Information Centre | publisher=Wildlife Conservation Trust of India | year=2006 | url=http://www.asiaticببر شیر۔org/population-gir-forests.htm | accessdate=15 ستمبر 2007}}</ref> == آبادی تے حفاظتی حالت == {{Main|ببر شیر دا شکار}} [[فائل:Lion Gir.jpg|thumb|ایشیائی ببر شیر، جو کدی بحیرہ روم تو‏ں برصغیر تک پھیلے ہوئے سن اج صرف 500 تو‏ں کچھ ودھ تعداد وچ بھارتی گجرات دے [[گیر فارسٹ نیشنل پارک|گیر جنگلات]] تک محدود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |title=The Mane Don't Fit |last=Desai |first=Darshan |work=Outlook India Magazine |publisher=Outlookindia.com |date=23 جون 2003 |accessdate=21 نومبر 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033255/https://www.outlookindia.com/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref>]] اج [[افریقا]] دے مشرقی تے جنوبی علاقےآں وچ پائے جانے ببر شیراں د‏‏ی آبادی [[ویہويں صدی]] دے وسط تو‏ں 50 فیصد کم ہوچک‏ی اے ۔<ref name=IUCN /><ref>{{Cite journal |last=Bauer |first=H. |last2=Van Der Merwe |first2=S. |year= 2002|title=The African ببر شیر database |journal=Cat news |volume=36 |pages=41–53}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chardonnet|first=P.|year=2002|title=Conservation of African ببر شیر|url=http://conservationforce.org/pdf/conservationoftheafricanببر شیر۔pdf|publisher=International Foundation for the Conservation of Wildlife|location=Paris, France|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033248/http://www.conservationforce.org/pdf/conservationoftheafrican%D8%A8%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2020-09-18|url-status=dead}}</ref> 2002–2004 دے کیتے گئے سروے وچ اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تعداد 16500 تو‏ں 47000 دے نیڑے سی جدو‏ں کہ 1950ء وچ انہاں د‏‏ی آبادی اک لکھ تو‏ں چار لکھ ہويا کردی سی۔ اس کمی د‏‏ی بنیادی وجہ انسانی مداخلت تے بیماریاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=IUCN /><ref name="awf">{{cite web|title=AWF Wildlife: ببر شیر|url=http://www.awf.org/content/wildlife/detail/ببر شیر|publisher=[[African Wildlife Foundation]]|accessdate=29 اگست 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033217/https://www.awf.org/content/wildlife/detail/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=NATURE. The Vanishing ببر شیرs |publisher=PBS |url=http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-ببر شیرs/introduction/545/ |accessdate=25 جنوری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033120/http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1s/introduction/545/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> مسکن تو‏ں علیحدگی تے انسان تو‏ں سامنا ہونا انہاں د‏‏ی کمی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ باقی ماندہ انواع جغرافیائی طور تو‏ں وکھ تھلگ نيں جس دے سبب اختلاط نا ہونے تو‏ں جینیات‏ی تنوع کم ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی [[بین الاقوامی اتحاد برائے تحفظ قدرت]] نے اسنو‏ں خطرے تو‏ں دوچار لسٹ وچ ڈالیا اے جدو‏ں کہ ایشیائی ببر شیراں نو‏‏ں انھاں نے اس تو‏ں زیادہ خطرے والے زمرے وچ رکھیا ا‏‏ے۔ <ref>{{IUCN2010.4|assessors=Breitenmoser, U.، Mallon, D.P.، Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.|year=2008|id=15952|title=Panthera leo ssp. persica|downloaded=13 دسمبر 2010}}</ref> مغربی افریقی ببر شیر تے وسطی افریقی نوع جغرافیائی طور اُتے وکھ وکھ نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ انفرادی طور اُتے اختلاط دا امکان کم ہی رہندا ا‏‏ے۔ مغربی افریقہ وچ 2002ء-2004ء والے سروے وچ ببر شیراں د‏‏ی تعداد 850-1160 دسی گئی۔ مغربی افریقی ببر شیراں د‏‏ی وکھ وکھ سب تو‏ں وڈی آبادی دے معاملے اُتے اختلاف اے ؛ برکینا فاسو ارلئ سنگو دے ماحولیا‏ت‏ی نظام وچ انہاں د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں 400 دسی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name=IUCN /> اک سروے شمالی مغربی افریقہ دے [[وازا نیشنل پارک]] دے بارے وچ انہاں د‏‏ی تعداد 14 تا 21 دسدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal |last=Tumenta |first=P. N. |last2=Kok |first2=J. S. |last3=van Rijssel |first3=J. C. |last4=Buij |first4=R. |last5=Croes |first5=B. M. |last6=Funston |first6=P. J. |last7=de Iongh |first7=H. H. |last8=de Haes |first8=H. A. Udo |year= 2009|title=Threat of rapid extermination of the ببر شیر (''Panthera leo leo'') in Waza National Park, Northern Cameroon |journal=African Journal of Ecology |doi=10.1111/j.1365-2028.2009.01181.x |pages=1–7|volume=48|issue=4}}</ref> [[فائل:The Big Game of Africa (1910) - Male lion Sotik Plains May 1909.png|کھبے|thumb|شکار شدہ کالے یال والا ببر شیر ،سوٹک پلین،مئی 1910 کینیا]] دونے افریقی تے ایشیائی ببر شیراں د‏‏ی تحفظ دے لئی ہور بہتر اقدامات د‏‏ی ضرورت اے جنہاں وچ [[قومی باغستان|نیشنل پارکاں]] وچ بہتری ورگی چیزاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں بہترین محفوظ پناہ گاہاں وچ [[نمیبیا]] دا [[ایٹوشا نیشنل پارک]]، [[تنزانیہ]] دا [[سرنگیٹی نیشنل پارک]] تے [[جنوبی افریقا]] دا [[کروگر نیشنل پارک]] مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ایساو ببر شیراں د‏‏ی بقا دے لئی سمبرو نیشنل ریسرو، بفیلو نیشنل ریسرو تے سہبا نیشنل ریسرو شمالی کینیا وچ فعال ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web |url = http://www.theeastafrican.co.ke/magazine/-/434746/657312/-/15kjo9jz/-/index.html |title = Winning with ببر شیرs |publisher = The East African Magazine |archive-url = https://web.archive.org/web/20190106002322/https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/-/434746/657312/-/15kjo9jz/-/index.html%0A%20 |archive-date = 2019-01-06 |access-date = 2016-01-30 |url-status = dead }}</ref> انہاں علاقےآں دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ ببر شیراں تے انسانی آبادیاں وچ سامنا ہونے د‏‏ی اطلاعات نيں جس تو‏ں ببر شیراں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں خطرات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web | last=Roach | first=John | title=ببر شیرs Vs. Farmers: Peace Possible? | work=National Geographic News | publisher=National Geographic | date=16 جولائ‏ی 2003 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_ببر شیرs.html | accessdate=1 ستمبر 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033235/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1s.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> [[بھارت]] وچ ایشیائی ببر شیراں د‏‏ی آخری پناہ گاہ [[گیر فارسٹ نیشنل پارک]] اے جتھ‏ے [[1974ء]] وچ محض 180 ببر شیر سن لیکن [[2010ء]] وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 400 تک جا پہنچی۔ <ref name="Singh, Gibson" /> [[افریقا]] وچ انسانی آبادی ببر شیراں دے علاقےآں دے آس پاس ہی رہیاں نيں لہذا انھاں جان و مال دا خطرہ ضرور رہندا ا‏‏ے۔<ref name="C4WDefault-10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x">{{cite journal |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x/abstract;jsessionid=FF3227E78A0339404CEBBA045818D361.f04t04 |title=ببر شیر‐Human Conflict in the Gir Forest, India |date=1 جون 1994 |publisher=Blackwell Science Inc |issn=1523-1739 |accessdate=1 مئی 2014 |doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x |issue=2 |volume=8 |pages=501–7 |journal=Conservation Biology |first1=Vasant K. |last1=Saberwal |first2=James P. |last2=Gibbs |first3=Ravi |last3=Chellam |first4=A. J. T. |last4=Johnsingh}}</ref> ایشیائی ببر شیراں نو‏‏ں مدھیا پردیش دے کونو سینکیوری وچ دوبارہ متعارف کروانے دا منصوبہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس منصوبہ دے لئی ضروری اے کہ انہاں ببر شیراں نو‏‏ں ہور انواع تو‏ں اختلاط نا دتا جائے تاکہ کہ انہاں د‏‏ی وکھ نسلی پہچان قائم رہ‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Johnsingh |first=A. J. T. |year=2004 |title=WII in the Field: Is Kuno Wildlife Sanctuary ready to play second home to Asiatic ببر شیرs? |journal=Wildlife Institute of India Newsletter |volume=11 |issue=4 |url=http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii%20in%20field.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927222341/http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii+in+field.htm |archivedate=27 ستمبر 2007 |accessdate=6 نومبر 2010}}</ref> بربری ببر شیراں نو‏‏ں ایام رفتہ وچ [[چڑیا گھر]] والا جانور کہیا جاندا سی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ چڑیا گھراں دے اکثر ببر شیر انہاں د‏‏ی نسل وچو‏ں سن ۔ کینٹ دے علاقے وچ موجود برطانوی چڑیا گھر دے ببر شیر کدی مراکشی سلطان د‏‏ی تحویل وچ ہُندے سن ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.bigcatrescue.org/barbary_ببر شیر_news.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051217091555/http://www.bigcatrescue.org/barbary_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |archivedate=2005-12-17 |title=Barbary ببر شیر News |accessdate=24 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> ادیس ابابا د‏‏ی چڑیا گھر دے گیارہ ببر شیر وی ايس‏ے نسل دے نيں جو اوتھ‏ے دے بادشاہ د‏‏ی تحویل تو‏ں لئی گئے سن ۔ [[یونیورسٹی آکسفورڈ]] اک ایداں دے منصوبے اُتے کم کر رہ‏ی اے جس تو‏ں انہاں بربری ببر شیراں د‏‏ی نسل ودھیا کر اوہ دوبارہ انہاں دے قدرتی ماحول وچ چھڈ دئیے جاواں گے ایہ انھاں مراکش د‏‏ی اٹلس پہاڑیاں وچ چھڈن گے۔ <ref name="yamaguchi-haddane" /> ببر شیراں د‏‏ی تعداد وچ کمی د‏‏ی دریافت دے بعد بہت ساری تنظیماں انھاں بچانے دے لئی مشترکہ تے مربوط کم کر رہیاں نيں۔ ایہ نوع انہاں انواع وچ شامل نيں جنھاں سپیشیس سروائیول اینڈ ایکویریم دے منصوبہ بقاء دے لئی چنا گیا ا‏‏ے۔ ایہ منصوبہ [[1982ء]] وچ ایشیائی ببر شیراں دے لئی شروع کيتا سی لیکن اس وچ اس وقت رکاوٹ آئی جدو‏ں انھاں معلوم ہويا کہ امریکی چڑیا گھراں دے ببر شیر حقیقتا خالص ایشیائی ببر شیر نئيں نيں بلکہ انہاں د‏‏ی افریقی ببر شیراں تو‏ں اختلاط ہوچک‏ی اے ۔افریقی ببر شیراں دے لئی ایہ منصوبہ [[1993ء]] وچ شروع ہويا لیکن اس وچ کئی مشکلات حائل نيں جداں کہ بوہت سارے ببر شیراں د‏‏ی نسل وچ خالصیت نہ ہونا ا‏‏ے۔<ref name="zoos_encyclopedia" /> === تحویل وچ === [[فائل:lion cubs (4031355883).jpg|thumb|کلفٹن زولوجیکل گارڈن ،انگلینڈ وچ ببر شیر دے بچے،1854]] ببر شیر چڑیا گھراں وچ اک خاص مقام رکھنے والے جانوراں وچ شامل نيں جنہاں وچ [[ہاتھی]]، [[گینڈا|گینڈے]] تے ہور [[گربہ کبری]] شامل نيں لہذا چڑیا گھراں د‏‏ی انتظامیاں انھاں اپنی چڑیا گھر وچ رکھنے لئی ہر ممکن کوشش کردی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="dc81">[[#Courcy|de Courcy]]، p. 81</ref> اک اندازے دے مطابق دنیا بھر دے چڑیا گھراں وچ 1000 دے نیڑے افریقی تے 100 دے نیڑے ایشیائی ببر شیر موجود نيں <ref name="WAZA">{{cite web |last1= Dollinger |first1= P |last2= Geser |first2= S |title= ببر شیر: In the Zoo (subpage) |work= Visit the Zoo |publisher= WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) |url= http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |accessdate= 5 اپریل 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225033251/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |archivedate= 2018-12-25 |url-status= dead}}</ref>۔ انھاں اک سفارتی نوع دے طور اُتے [[تعلیم]]، [[سیاحت]] تے حفاظت دے لئی رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تحویل وچ موجود ببر شیر 20 سال تک جی لیندے نيں ہوئی دے چڑیا گھر وچ اک ببر شیر نے 22 سال د‏‏ی عمر وچ [[2007ء]] وچ وفات پائی۔ <ref>{{Cite news|last=Aguiar|first=Eloise|date=اگست 2007|title=Honolulu zoo's old ببر شیر roars no more|newspaper=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|accessdate=4 ستمبر 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book | url= https://books.google.com/?id=vLZKnsCk89wC&pg=PA437|accessdate=12 ستمبر 2010| last1= Frankham |first1= Richard |last2= Ballou |first2= Jonathan |last3= Briscoe |first3= David |title= Introduction to Conservation Genetics |page=437|publisher=Cambridge University Press| year= 2009| isbn= 0-521-70271-2| location= Cambridge, England}}</ref><ref name="AviseHamrick1996">{{Cite book |last1=Avise|first1=J. C.|last2=Hamrick|first2=J. L.|title=Conservation Genetics|url=https://archive.org/details/conservationgene0000unse|date=31 جنوری 1996|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-412-05581-2|page=[https://archive.org/details/conservationgene0000unse/page/67 67]|quote=Furthermore, when Asiatic ببر شیرs were inadvertently bred to African ببر شیر subspecies in North America, the fecundity, reproductive success, and spermatozoal development improved dramatically (Box 3.3; O'Brien et al.، 1987b)۔}}</ref> 1986 وچ پیدا ہونے والی اس د‏ی بہناں وی 2007ء تک زندہ رہی ں۔ ملاپ کرواندے وقت ہور نوع د‏‏ی جانوراں تو‏ں اجتناب برتنا چاہیے تاکہ انھاں انہاں د‏‏ی اصل حالت وچ برقرار رکھیا جاسک‏‏ے۔ بہرحال ایشیائی تے افریقی ببر شیراں دا ملاپ کيتا جانا اک مشاہدے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ قدیم مصر وچ [[لیونٹوپولس]] تے [[تل بستہ]] شہر دے مندراں وچو‏ں اک مندر [[سخمت]] ببر شیرنی دیوت‏ا تے [[باستت]] مندر دے بیٹے دے ناں تو‏ں منسوب سی،[[ماحس]] جو ببر شیر دا شہزادہ سی دے مندر وچ زندہ شیررکھے جاندے سن جنھاں اوتھ‏ے گھومنے د‏‏ی آزادی سی۔ یونانیاں نے وی اس شہر دا تاریخی طور اُتے ذکر کيتا اے تے اسنو‏ں دیار ببر شیر لکھیا ا‏‏ے۔ [[اشوریہ]] 850ق م وچ وی انھاں پالدے سن <ref name="Schaller5" /> تے [[سکندر اعظم]] دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انھاں شمالی ہندستان دے راجہ نے سدھائے ہوئے ببر شیر تحفے وچ دتے سن ۔<ref>{{Cite book |last= Smith |first=Vincent Arthur|title= The Early History of India|url= https://archive.org/details/dli.ministry.01787 |year=1924|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.01787/page/97 97]|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=}}</ref> تے رومی دور وچ باشاہان انھاں پہلواناں تو‏ں لڑائی یا لوکاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی رکھدے سن ۔ روم دے نامور بادشاہ جداں [[پومپی]] تے [[جولیس سیزر]] نے ببر شیراں دے قتل عام دا حکم وی صادر کيتا سی۔ <ref>{{Cite book | first= Thomas |last= Wiedemann | title= Emperors and Gladiators |publisher= Routledge |year= 1995 |page= 60 | isbn= 0-415-12164-7}}</ref> مشرق وچ ہندوستان دے لوک ببر شیراں نو‏‏ں سدھاندے سن جدو‏ں کہ [[مارکو پولو]] دے مطابق [[قبلائی خان]] اپنے پاس انھاں رکھدا سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. ۔</ref> 13 [[ستارہويں صدی]] وچ یورپیاں دے ہاں سب تو‏ں پہلے نواباں تے حکمراناں دے لئی چڑیا گھر ہُندے سن جنھاں ستارہويں صدی وچ سراگلیوس کہیا جانے لگا۔ [[نشاۃ ثانیہ]] دے دور وچ ایہ چیز فرانس، اطالیہ تے فیر سارے یورپ وچ پھیل گئی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 19–21, 42.</ref> اگرچہ انگلستان وچ ایسی روایت سامنے نئيں آئی لیکن باداشاہ کنگ جوہن نے [[تیرہويں صدی]] وچ اسنو‏ں [[ٹاور آف لندن]] وچ پال رکھیا سی،<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 20.</ref><ref>{{cite web|last=Owen|first=James|title=Medieval ببر شیر Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo"|work=National Geographic Magazine|publisher=National Geographic|date=3 نومبر 2005|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_ببر شیرs.html|accessdate=5 ستمبر 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033135/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1s/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> غالبا انگلستان وچ ببر شیر رکھنا 1125ء وچ ہنری اول نے شروع کيتا سی تے اس دے لئی جگہ آکسفرڈ دے مقام اُتے سی۔ <ref name="Blunt15">[[#Blunt|Blunt]]، p. 15.</ref> سرگیلو اس دور وچ اوتھ‏ے طاقت تے دولت د‏‏ی نشانی سمجھی جاندی سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 24–28.</ref> اسی دور وچ انہاں تماشاں وچ وڈی بلیاں نو‏‏ں ہور وڈے جانور جداں ہاتھی تے گھریلو پالتو جانوراں وغیرہ نال جنگ کروائی جاندی سی۔ انہاں نمائشاں نو‏‏ں انسان دا قدرت اُتے فتح دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ سن 1682ء وچ اک دفعہ "قدرت" نو‏‏ں اک گائے دے ہتھو‏ں شکست ہوئی جس نے تماشائیاں نو‏‏ں حیران کر دتا۔ ایہ رسم [[انیہويں صدی]] تک جاری رہی فیر اسنو‏ں برا سمجھیا جانے لگا۔ [[فائل:Albrecht Dürer - Two seated lions - Google Art Project.jpg|thumb|البرت دورر 1520ء د‏‏ی بنائی اک تصویر]] ٹور آف لندن وچ موجود ببر شیر اوتھ‏ے دے بادشاہ پالدے سن یا انھاں ایہ کسی د‏‏ی جانب تو‏ں ہدیہ کیتے جاندے سن ۔ <ref name="Blunt16">[[#Blunt|Blunt]]، p. 16.</ref> ریکارڈ دسدے نيں کہ [[ستارہويں صدی]] وچ انھاں اوتھ‏ے بری حالت وچ رکھیا جاندا سی جدو‏ں کہ [[فلورنس]] وچ انہاں دناں انہاں دے لئی زیادہ بہتری سی۔ [[اٹھارواں صدی]] وچ چڑیا گھر د‏‏ی ایہ ابتدائی قسم عام لوکاں دے لئی وی کھول دتی گئی تے اس وچ داخل ہونے دا کرایہ 3 پینس رکھیا گیا یا لوک اس دے بدلے کتے یا بلی دیندے سن جو چڑیا گھر والے ببر شیر نو‏‏ں کھلاندے ۔<ref name="Blunt17">[[#Blunt|Blunt]]، p. 17.</ref> اسنو‏ں اس وقت مینگری کہندے سن تے [[انیہويں صدی]] وچ اس دے مقابل اک ہور نمائش ایکشٹر اکسچین شروع ہوئی۔ <ref>[[#Courcy|de Courcy]]، pp. 8–9.</ref>[[ٹاور مینگری ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] نے بند کردتی <ref name="Blunt17" /> اوراس دے ببر شیراں نو‏‏ں انھاں نے 27 اپریل 1828ء وچ چڑیا گھر منتقل کر دتا۔<ref name="Blunt32">[[#Blunt|Blunt]]، p. 32.</ref> [[انیہويں صدی]] دے نوآبادیات‏ی دور وچ جانوراں د‏‏ی تجارت وی شروع ہوئی۔ اس دور وچ ببر شیر عام تے سستے شمار ہُندے سن ۔ البتہ شیراں دے مقابلے وچ انھاں زیادہ بہتر چیز تو‏ں بدلا جاسکدا سی تے وڈے ہونے دے باوجود سستے سن تے ہور وڈے جانور جداں زرافے تے گینڈاں دے مقابلے انھاں سفر وچ لے جانا آسان کم سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 122.</ref> دوسرے جانوراں د‏‏ی طرح انھاں وی سامان تجارت سمجھ کر استعمال کيتاجاندا رہیا تے سفر وچ انہاں تو‏ں بے رحمانہ سلوک کيتا جاندا جنہاں تو‏ں انھاں سخت نقصان پہنچکيا۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 114, 117.</ref> اس دور وچ انہاں ببر شکاریاں نو‏‏ں وڈے بہادر دے طور اُتے پیش کيتا جاندا سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 113.</ref> سیاح تے شکاری اس دور وچ اک فلسفہ [[مانویت]] دا پرچار کيتا کردے جس تو‏ں اوہ جانوراں نو‏‏ں اچھے تے برے زمرے وچ ونڈیا کردے تے اپنی مہم د‏‏یاں کہانیاں وچ خود نو‏‏ں اک [[ہیرو]] د‏‏ی طرح پیش کردے۔ اس طرح وڈی بلیاں آدم خور ہونے دے ناطے زیادہ نفرت دے نتائج نو‏‏ں بھگدیاں سن۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 173, 180–83.</ref> [[فائل:Lion - melbourne zoo.jpg|thumb|میلبورن دے اک چڑیا گھر وچ موجود ببر شیر]] ببر شیراں نو‏‏ں لندن دے چڑیا گھر وچ 1870ء تک انتہائی بری حالت وچ رکھیا جاندا سی لیکن اس دے بعد انہاں دے لئی وکھ کمرے بنائے جانے لگے۔ فیر اس وچ بہتری [[ویہويں صدی]] وچ آنے لگی جدو‏ں [[کارل ہجن بک]] نے پنجراں د‏‏ی بجائے چڑیا گھراں وچ قدرتی ماحول تو‏ں مماثلت رکھنے والے مسکن بنائے۔ ہور انھاں نے [[سڈنی]] تے [[میلبورن]] چڑیا گھراں وچ وی [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی تبدیلی کيتی۔ انہاں د‏‏ی پیش کيت‏‏ی گئی تبدیلی 1960ی تک بہت سارے چڑیا گھراں وچ موجود رہی ۔<ref name="dc69">[[#Courcy|de Courcy]]، p. 69.</ref> بعد دے عشراں وچ چڑیا گھراں د‏‏ی صورتاں بالکل بدل گئی ہن ایہ چڑیا گھر اصل قدرتی ماحول دے نہایت نیڑے ہوئے گئے نيں ہور تماشائی وی بنا کسی خطرے دے وڈے جانوراں دے بہت پاس جاسکدے نيں جو پہلے کدی ممکن نا ہوئے سکیا سی۔<ref name="zoos_encyclopedia" />۔اب ببر شیراں دے تحویلی جگہاں نو‏‏ں قدرتی رنگ دتا گیا اے جتھ‏ے دُھپ ہويا، آرام تے سہولت تے انہاں د‏‏ی ضروریات دا حد درجہ خیال رکھیا جاندا اے جتھ‏ے گھومنے دے لئی اک وسیع جگہ مختص ہُندی ا‏‏ے۔ ہن انہاں ببر شیراں نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے رکھنا وی اک عام گل ہوچک‏ی اے اس حوالے تو‏ں اک جوڑا [[جارج ایڈم سن]] تے انہاں د‏‏ی اہلیہ [[جوئے ایڈمسن]] جنہاں د‏‏ی پالتو شیرنی [[ایلسا]] نے انہاں دے خاندانی فرد د‏‏ی حیثیت لے لی سی کافی مشہور ہويا۔ انہاں د‏‏ی اہلیہ نے اس بارے وچ کافی کتاباں تے فلماں بنائی ني‏‏‏‏ں۔ === کھیل(سرکس) تے سدھانا === [[فائل:lion tamer (LOC pga.03749).jpg|کھبے|thumb|19واں صدی دا اک شعبدہ باز ببر شیراں دے نال کرتب دکھاندا ہويا]] ببر شیر دا ہور جانور مثلاً کتا وغیرہ دے نال مقابلہ کروایا جاندا سی۔ ایہ خونی کھیل زمانہ قدیم تو‏ں ہی چلے آئے نيں۔اس اُتے 1800ء وچ [[ویانا]] تے 1835ء وچ انگلستان وچ مکمل قدغن لگائی گئی۔<ref>{{Cite book |last=Hone |first= William |editor= Kyle Grimes|title= The Every-Day Book |origyear=1825–1826 |url=http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |accessdate=25 جنوری 2011|year=2004 |publisher=University of Alabama at Birmingham |page=26 |chapter=جولائ‏ی |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080624080642/http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |archivedate= 24 جون 2008}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blaisdell |first=Warren H. |date=نومبر 1997 |title= How A ببر شیر Fight Caused England To Stop The Breeding Of Both Ring And Pit Bulldogs|journal=American Bulldog Review |volume=3 |issue=4 |url=http://www.american-bulldog.com/how_a_ببر شیر۔htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080424001716/http://www.american-bulldog.com/how_a_ببر شیر۔htm |archivedate=24 اپریل 2008 |accessdate=5 ستمبر 2007}}</ref> ببر شیراں نو‏‏ں سدھانے تو‏ں مراد انھاں لطف طبع دے لئی [[سرکس]] یا انفرادی طور اُتے چیزاں سکھانا نيں یورپ وچ اس حوالے تو‏ں سیگفرائڈ تے روئے مشہور سن ۔ ہور وڈی بلیاں جداں چیندے، تیندوئے وغیرہ دے نال وی ایسا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ یورپ وچ اس د‏ی ابتدا [[انیہويں صدی]] وچ فرانسیسی شخص [[ہنری مارٹن]] تے امریکی [[آئزک وان امبرگ]] دے ہتھو‏ں ہوئی جو اس کم دے لئی کئی جگہاں دا دورہ کيتا کردے سن ۔ وان ایمبرگ نے انگلستان وچ اپنے دورے اُتے 1838ء وچ ملکہ برطانیہ دے سامنے اپنے فن دا مظاہرہ کيتا۔ مارٹن نے اپنے سرکس دا ناں لیس لائن ڈی میسور رکھیا (شیر میسور) ايس‏ے تو‏ں امبرگ نے وی ايس‏ے تو‏ں آئیڈیا لیا۔ انہاں سرکساں وچ سب تو‏ں خاص گل انہاں درنداں د‏‏ی سواری سی جو انسان د‏‏ی حیوان اُتے فوقیت نو‏‏ں ظاہر کردی تھی<ref name="baratay187">[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 187.</ref> لیکن اس نے [[ویہويں صدی]] دے ابتدا وچ سینیما دے ذریعے حقیقتا لوکاں د‏‏ی توجہ کھچ لئی۔ سدھانے والے شخص دے کمال د‏‏ی معراج ایہ سی کہ اوہ اپنا سرببر شیر دے منہ وچ ڈال دیندا سی۔ <ref>{{Cite book | first=David | last=Feldman | authorlink=David Feldman (author) | year=1993 | title=How Does Aspirin Find a Headache? | url=https://archive.org/details/howdoesaspirinfi0000feld_o6n6 | publisher=HarperCollins | isbn= 0-06-016923-0}}</ref> جنگلی جانوراں نو‏‏ں پھڑ کر سرکس دے لئی استعمال کيتا جانا تقریباً ہر ملک وچ ممنوع اے اس دے باوجود اج وی ایداں دے واقعات سامنے آمنے آندے نيں جداں جنوبی امریکی ملکاں [[کولمبیا]] وچ سنہ 2013ء تے [[پیرو]] وچ سنہ 2011ء وچ جنگلی جانوراں دے استعمال اُتے عائد پابندیاں دے نتیجے وچ اپریل 2016ء وچ سرکساں تو‏ں بازیاب کروائے گئے انہاں وچ اک سرکس نے ببرشیر خود فراہ‏م کیتے سن جدو‏ں کہ ہور [[چھاپہ مار]] کارروائیاں دے دوران وچ تحویل وچ لئی گئے۔ جانوراں دے تحفظ دے لئی کم کرنے والی امریکی تنظیم اینیمل ڈیفنڈرز انٹرنیشنل (اے ڈی آئی) نے ایہ اقدام اٹھایا سی۔ تنظیم دا کہنا اے کہ تقریباً تمام شیر دانت تے پنجاں دے ناخن تو‏ں محروم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شیر جنگل وچ زیادہ عرصہ زندہ نئيں سکدے۔ 9 ببرشیراں نو‏‏ں کارگو طیارے دے ذریعے کولمبیا دے راجگڑھ [[بوگوٹا]] تو‏ں پیرو دے راجگڑھ [[لیما]] پہنچایا گیا جتھ‏ے تو‏ں ہور 24 شیراں نو‏‏ں لے ک‏ے [[جوہانسبرگ]] پہنچایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ 31 ببرشیر [[جنوبی افریقا]] پہنچ گئے نيں جتھ‏ے انہاں نو‏ں ایمویا بگ کیٹ سینچوری وچ منتقل کيتا جائے گا۔ جو 5000 ہیکٹر اُتے پھیلی ہوئی نجی زمین اُتے واقع اک محفوظ پناہ گاہ اے تے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں بازیاب کروائے گئے چھ ہور ببرشیر تے دو چیندے رہ رہے نيں، جتھ‏ے انھاں سہولیات میسر ہاں گی۔ <ref>[http://www.bbc.com/urdu/world/2016/04/160501_lions_rescued_south_africa_sh بی بی سی اردو 1/ مئی 2016ء]</ref> === انساناں نال تعلق === اگرچہ ہن تک انسان نال تعلق دے صلے وچ ببر شیر نے اپنے علاقے تو‏ں منتقلی یا فقظ اکثر اپنی جان ہی گنوائی ا‏‏ے۔ لیکن اک واقعہ جو 9 جون، 2005ء نو‏‏ں پیش آیا ذرا مختلف زاویہ رکھدا اے ہويا ایويں کہ ایتھوپیاماں اک 12 سالہ بچی نو‏‏ں تن ببر شیراں نے بنا کوئی نقصان پہنچائے اس د‏ی مدد تے حفاظت کيتی۔ ایہ واقعہ جو مقامی پولیس افسر نے دسیا اسنو‏ں بعد وچ اوتھ‏ے دے اعلیٰ سرکاری اہلکار نے وی بیان کيتا۔ اس خبر دے مطابق اس بچی (جس دا ناں معلوم نہ ہويا) نو‏‏ں تن لڑکے اغوا ک‏ر ک‏ے جنگل لے گئے سن جس د‏‏ی وجہ اس بچی نو‏‏ں شادی اُتے رضامند کرنا سی (ایسی رسم [[ایتھوپیا]] وچ موجود اے ) لیکن بچی اس اُتے رضامند نہ سی فیر کہیا جاندا اے کہ تن ببر شیراں نے انہاں اغواکاراں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھگا دتا تے حکا‏م دے اس بچی تک پہنچنے تک اس بچی د‏‏ی حفاظت کيتی۔ اہلکاراں نے اس بچی نو‏‏ں [[ادیس ابابا]] تو‏ں 350 کلومیٹر دور بیٹا گینٹ دے علاقے وچ پایا ۔ایہ گل نامعلوم اے کہ کیو‏ں ببر شیراں نے ایسا کيتا کچھ ماہرین کہندے نيں کہ شاید بچی د‏‏ی چیخاں ببر شیراں دے بچےآں د‏‏ی آواز تو‏ں مماثلت رکھدیاں سن جس دے سبب انھاں نے مدد کيتی۔ <ref>[http://www.foxnews.com/story/2005/06/21/ببر شیرs-save-african-girl-from-abductors.html ببر شیرs Save African Girl From Abductors | Fox News<!-- Bot generated title -->]</ref> بہرحال ایہ واقعی جنگلی حیات دے ماہرین دے نزدیک اک متنازع فیہ ا‏‏ے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4116778.stm BBC NEWS | Africa | Kidnapped girl 'rescued' by ببر شیرs<!-- Bot generated title -->]</ref> {{Clear}} == ثقافتی اہمیت == ہزاراں سال تو‏ں [[یورپ]]، [[ایشیا]] تے [[افریقا]] وچ مستعمل انسانی ثقافتاں وچ ببر شیر اک معروف ترین نشان دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ باوجود ببر شیر د‏‏ی آدم خوری دے چرچے عام ہونے دے اس دے متعلق انساناں وچ مثبت تاثر وی اس د‏ی طاقت تے [[بہادری]] دے حوالے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ <ref name="Garai73">{{Cite book |last = Garai |first=Jana |title=The Book of Symbols |url = https://archive.org/details/bookofsymbols0000gara |year=1973 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn = 0-671-21773-9}}</ref> اسنو‏ں عام طور اُتے "جنگل دا بادشاہ" یا "درنداں دا سردار" کہیا جاندا اے پس اس د‏ی وجہ شہرت بہادری، وقار تے شاہانہ انداز دے حوالے تو‏ں قائم و دائم ا‏‏ے۔ قدیم یونانی لکھاری [[ایسپ]] نے [[چھیويں صدی ق م]] وچ وی اس تو‏ں متعلق کہانیاں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book | author = Aesop | editor-last = Gibbs | editor-first = L |title= Fables | url = https://archive.org/details/isbn_9780192840509 |series=Oxford World's Classics |year=2002 |publisher = Oxford University Press |location=Oxford |isbn= 0-19-284050-9}}</ref> ببر شیر د‏‏ی تصاویر [[بالائی پیلیولیتھک]] دور تو‏ں نظر آ رہیاں نيں۔ انسانی دھڑ دے نال ببر شیر دے سر د‏‏ی اک نہایت قدیم تصویر [[جرمنی]] دے اک غار وچ ملی اے جو ملک دے جنوب مغربی علاقے سوبین الب وچ موجود ا‏‏ے۔ اوریگناشئین ثقافتاں نال ملن والے مجسمے 32 ہزار سال قدیمی نيں <ref>Martin Bailey [http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iببر شیر-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 Ice Age ببر شیر Man is world’s earliest figurative sculpture]The Art Newspaper, 31 جنوری 2013, accessed 1 فروری 2013. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508104713/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-i%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2013-05-08 }}</ref> لیکن اس دے متعلق امکان اے کہ ایہ 40 ہزار سال پرانے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> ایہ مجسمہ انسانی خصوصیات نو‏‏ں اس نوع دے نال مشترک دیکھاندا اے جو کسی دیوت‏ا د‏‏ی وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ 15 ہزار سال پہلے دور دے اک غار د‏‏ی دیواراں اُتے ببر شیراں نو‏‏ں جنسی اختلاط کردے دیکھیا یا گیا ا‏‏ے۔ 1994ء وچ اک غار کاویٹ تو‏ں ایسی 32 ہزار سال پرانی دیوار اُتے کندہ تصاویر دیکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Packer00" /> ۔<ref>{{cite conference | first = Christian | last = Züchner | title = Grotte Chauvet Archaeologically Dated | date = ستمبر 1998 | location = International Rock Art Congress IRAC ’98, Vila Real, Portugal | url = http://www.rupestre.net/tracce/12/chauv.html | accessdate = 6 نومبر 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033218/http://www.rupestre.net/tracce/12/chauv.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> [[فائل:Lion Darius Palace Louvre Sb3298.jpg|thumb|دارا اول (550–330 ق م) دے محل وچ موجود تصویر]] [[افریقا]] وچ مختلف خطےآں دے لوکاں وچ ببر شیر دے متعلق خیالات مختلف ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ثقافتاں وچ ببر شیراں نو‏‏ں طاقت تے بادشاہت د‏‏ی نشانی سمجھیا جاندا اے تے اوتھ‏ے دے حکمراناں دے عرفیت وچ ببر شیر دا ناں داخل ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً [[سلطنت مالی]] دے اک حکمران نو‏‏ں ''شیر مالی'' کانام دتا گیا۔ نجے جس نے [[وآلو|مملکت وآلو]] (1287–1855) د‏‏ی بنیاد رکھی دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انھاں ببرشیراں نے تعلیم دتی سی تے اوہ جدو‏ں اپنے لوکاں وچ لوٹے تاں اس تعلیم تو‏ں انھاں نے لوکاں نو‏‏ں متحد کيتا۔ مغربی افریقی سماج وچ ببر شیر نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل اے اوتھ‏ے دے لوک اپنا شجرہ نسب جانوراں تو‏ں جوڑدے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اُتے ببر شیر نو‏‏ں رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی و مشرقی افریقی علاقےآں دے بعض حصےآں وچ ببر شیر نو‏‏ں اک روحانی طاقت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے تے اس تو‏ں صحت یاب ہونے دا عمل جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مشرقی حصےآں دے بعض ثقافتاں وچ ببر شیر نو‏‏ں سُستی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite book|author=Hogarth, C.; Butler, N.|year=2004|contribution=Animal Symbolism (Africa)|title=Shamanism: An Encyclopedia of World Beliefs, Practices, and Culture, Volume 1|editor=Walter, M. N.|pages=3–6|isbn=1-57607-645-8}}</ref> تے بہت ساریاں لوک کہانیاں وچ اسنو‏ں اک ایداں دے جانور دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے جسنو‏ں ہور جانور چکمہ دے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Lynch">{{cite book|author=Lynch, P. A.|year=2004|title=African Mythology A to Z|url=https://archive.org/details/africanmythology00lync_0|publisher=Infobase Publishing|page=[https://archive.org/details/africanmythology00lync_0/page/64 63]|isbn=0-8160-4892-4}}</ref> قدیم [[مصر]] وچ ببر شیرنی انہاں د‏‏ی جنگی دیوی شمار ہُندی سی تے انہاں دیویاں وچ [[باستت]]،[[مافدت]]،[[منهیت]]،[[پکهت]]،[[سخمت]]،[[تفنوت]] تے [[ابوالہول]] شامل سن۔ <ref name="Garai73" /> نیمیائی ببر شیر قدیم روم و یونان وچ علوم فلکیات د‏‏ی علامت سی زوڈیک (آسمان دا اک خطہ) د‏‏ی علامت وی ببر شیر سی تے دیومالائی داستاناں وچ ہرو ہیراکلیس اس د‏ی کھل اٹھائے رکھدا سی۔<ref>{{Cite book |last=Graves |first=R |authorlink=Robert Graves |title=Greek Myths |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-EBO-688_1 |year=1955|publisher=Penguin |location=London |isbn=0-14-001026-2|pages=465–69 | chapter =The First Labour: The Nemean ببر شیر}}</ref> قدیم بین النہرین وچ (ہور [[سمیری]] تے [[بابل]] تک) ببر نو‏‏ں بادشاہت د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>{{Cite journal |last=Cassin |first=Elena |year=1981 |title= Le roi et le ببر شیر |journal=Revue de l'histoire des religions | trans_title = The king & the ببر شیر | volume=298 |issue=198–4 |pages=355–401 | url = http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rhr_0035-1423_1981_num_198_4_4828 |format=PDF | accessdate = 3 دسمبر 2009|language=French|doi=10.3406/rhr.1981.4828}}</ref> قدیم بابلی ببر شیر موٹف نو‏‏ں [[بابل]] دے گلی کوچے د‏‏ی دیواراں اُتے بنایا جاندا سی اسنو‏ں اوتھ‏ے دا چالاک چال ڈھال والا ببر شیرکہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وچ ہی [[دانیال علیہ السلام]] نو‏‏ں ببر شیراں دے زندان وچ ڈالیا گیا سی۔ <ref>[[کتاب دانی ایل|Daniel]] 6</ref> [[فائل:6 . simha vahana in front of the sanctum ; sahadeva ratha also seen behind.JPG|thumbnail|سجے|نادہ بھارت وچ موجود کھنڈر وچ اک ببر شیر دا مجسمہ ایہ کھنڈر عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل نيں]] [[فائل:Daniel's Answer to the King, by Briton Riviere, GMIII MCAG 1937 123-001.jpg|thumb|کھبے|حضرت دانیال نو‏‏ں ببر شیراں دے زندان وچ ڈالے جانے والاقصہ انجیل دا اک باب اے ]] عرب علاقےآں وچ وی ببر شیر نو‏‏ں ثقافتی طور اُتے بہادری د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے تے پرانے زمانےآں وچ اس دے شکاری نو‏‏ں وی عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا سی ہور اوہ اپنے بہادر پہلواناں نو‏‏ں شیر دے ناواں دے القاب دتا کردے جداں خلیفہ چہارم [[علی بن ابی طالب]] نو‏‏ں اسد اللہ یعنی شیرِِ [[خدا دے نام]] د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا جس د‏‏ی وجہ جنگاں وچ انہاں د‏‏ی بہادری سی۔ علامہ دمیری جو اپنے دور دے اک عرب ماہر حیوانات سن نے اک کتاب [[حیاۃ الحیوان]] لکھی جس وچ کئی جانوراں دے عادات خصائل تے انہاں دے طبی فائدے لکھے نيں اس وچ انھاں نے ببر شیر دے متعلق لکھیا اے کہ عربی وچ ببر شیر دے لئی 6 سو دے نیڑے ناں نيں ہور انھاں نے اک غلط لیکن عجیب گل لکھی اے کہ ببر شیر اپنی نسل منہ تو‏ں گوشت دا لوتھڑا باہر زمین اُتے پھینکتا اے جس تو‏ں اوہ لوتھڑا اک نويں ببر شیر دے بچے وچ بدل جاندا اے اس دے نال ہی انھاں نے ببر شیر دے گوشت و خون دے طبی فائدے دسے ني‏‏‏‏ں۔ [[تلمود]] د‏‏ی کتاب [http://halakhah.com/pdf/kodoshim/Chullin.pdf ''کولین''] وچ اک پادری جیشوا بن ہانیا دا لکھیا اے جس نے شہنشاہ ہڈرین نو‏‏ں اک ایداں دے دیوہیکل ببر شیر دا بتا یا جس دے دونے کاناں دے درمیان وچ موجود فاصلہ 9 کیوبٹ (تقریباً 18 فٹ) سی۔ کہندے نيں کہ بادشاہ نے پادری تو‏ں اسنو‏ں بلانے دا کہیا۔ پادری نے کئی حیلےآں دے بعد رضامندی ظاہر کيتی۔ [[روم]] تو‏ں 400 گز دے فاصلے اُتے جدو‏ں ایہ ببر شیر دھاڑا تاں کہندے نيں کہ اوتھ‏ے د‏‏ی تمام حاملہ خواتین اپنے حمل گرا بیٹھاں ہور [[روم]] د‏‏ی دیواراں گر گئياں۔ جدو‏ں ایہ 300 گز دے فاصلے تو‏ں دھاڑا تاں رومی مرداں دے اگلے دانت گر گئے تے بادشاہ سلامت وی اپنے تخت تو‏ں گر گئے۔ ہن اس نے پادری تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ اسنو‏ں دوبارہ لُٹیا دے پادری نے دعا کيتی تے اوہ واپس پرت گیا۔ [[ہندو مت]] د‏‏ی کتاب [[پُران]] وچ اک مخلوق [[ناراسمہا]] دا ذکر اے جو ادھا انسان تے ادھا ببر شیر اے <ref>{{cite web | url = http://srimadbhagavatam.com/7/8/19-22/en1 | title = Bhag-P | at = 7.8.19–22 | work = Srimadbhagavatam | accessdate = 21 نومبر 2010 | archive-date = 2010-07-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100726072730/http://srimadbhagavatam.com/7/8/19-22/en1 | dead-url = yes }}</ref> جو [[وشنو]] دے [[اوتار]] وچو‏ں اے اسنو‏ں انہاں دے مرید لائق عبادت خیال کردے نيں <ref>{{Cite journal | url = http://srimadbhagavatam.com/1/3/18/en1 | title = Bhag-P | publisher = Srimadbhagavatam | at = 1.3.18 | quote = In the fourteenth incarnation, the Lord appeared as Nrisimha and bifurcated the strong body of the atheist Hiranyakasipu with His nails, just as a carpenter pierces cane. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234746/http://srimadbhagavatam.com/1/3/18/en1 |date=2007-09-26 }}</ref> تے کہندے نيں کہ انھاں نے اپنے اک مرید پراہلا ڈا نو‏‏ں انہاں دے جابر والد تو‏ں بچایا سی جو اک شیطانی بادشاہ [[ہرنیاکشیہو]] سی۔ لفظ [[سنگھ]] اک قدیم مستعمل ویدک [[سنسکرت]] ناں اے جس دے معانی ببرشیر دے نيں اس دا استعمال 2000 سال پرانا ا‏‏ے۔ ایہ لفظ ہندو [[راجپوت]] عسکری قبیلے استعمال کيتا کردے سن ۔ [[1699ء]] وچ جدو‏ں [[سکھ مت]] دا آغاز ہويا تاں سکھاں نے اپنے روحانی پیشوا [[گرو گوبند سنگھ]] د‏‏ی فرمائش اُتے اسنو‏ں اپنا لیا۔ بہت سارے ہندو راجپوتاں دے نال نال اج دنیا بھر وچ دو کروڑ سکھ لوک اسنو‏ں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book | first = Khushwant | last = Singh | authorlink = Khushwant Singh | title = A History of the Sikhs: 1469–1838|publisher=Oxford University Press|year= 2004 |isbn=0-19-567308-5| volume = I}}</ref> دنیا بھر دے کئی ملکاں بشمول ایشیا یورپی ملکاں دے قومی نشان وچ ببر شیر شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بھارت]] دا [[قومی نشان]] وی ببر شیر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web | title =Know India: State Emblem | work= National Portal of India | publisher = National Informatics Centre | year = 2005 | url= http://india.gov.in/knowindia/state_emblem.php | accessdate = 27 اگست 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070822111444/http://india.gov.in/knowindia/state_emblem.php | archivedate = 22 اگست 2007}}</ref> ہندوستان دے ہور جنوب وچ جانے اُتے اوتھ‏ے د‏‏ی اکثریت‏ی [[سنہالی]] آبادی جو [[سری لنکا]] وچ غالب اکثریت وچ نيں دا نشان وی ببر شیر ا‏‏ے۔ لفظ سنہالی دے معنی ہی ببر شیر والے لوک نيں "یا اوہ لوک جنہاں د‏‏ی رگاں وچ ببر شیر دا خون اے "<ref>{{cite web | work = Constitution | year = 1978 | title = Article 6: The National Flag | publisher = Government of Sri Lanka | url = http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Schedle_2_Amd.html | accessdate = 6 اگست 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033238/http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Schedle_2_Amd.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = dead}}</ref> ہور سری لنکا دے جھنڈے وچ اک تلوار ہتھو‏ں وچ اٹھائے ببر شیر د‏‏ی تصویر موجود ا‏‏ے۔ ،<ref>{{cite web | title = National Flag | publisher= Government of Sri Lanka | url= http://www.gov.lk/info/index.asp?mi=19&xp=52&xi=54&xl=3&o=0&t= | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080327112704/http://www.gov.lk/info/index.asp?mi=19&xp=52&xi=54&xl=3&o=0&t= | archivedate = 27 مارچ 2008 | accessdate= 6 اگست 2007}}</ref> ایشیائی ببر شیر دا نشان چینی فنون وچ اک عام چیز ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے فناں وچ ایہ علامت [[پنجويں صدی ق م|پنجويں]] یا [[چھیويں صدی ق م]] وچ استعمال ہونا شروع ہوئی لیکن اس نے شہرت اس وقت حاصل کيتی جدو‏ں ہان حکمراناں نے اپنے محلات دے دروازےآں اُتے ببر شیراں دے مجسماں نو‏‏ں حفاظت دے لئی نصب کرنا شروع کيتا۔ چونکہ چین وچ ببر شیر قدرتی طور اُتے کدی نئيں پائے گئے اس لئی اس دور وچ بنائے جانے والے ببر شیر کسی حد تک غیر حقیقی سن <ref>{{Cite news | first = Li | last = Ling | date = May 2002 | url = http://www.cityu.edu.hk/ccs/Newsletter/newsletter4/ببر شیر/ببر شیر۔htm | title = The Two-Way Process in the Age of Globalization | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050406143133/http://www.cityu.edu.hk/ccs/Newsletter/newsletter4/%D8%A8%D8%A8%D8%B1 | archivedate = 2005-04-06 | others = Egan, Ronald transl. | newspaper = Ex/Change | type = newsletter | publisher = [[City University of Hong Kong]] | issue = 4 | accessdate = 26 ستمبر 2007 | url-status = dead}}</ref> لیکن بعد وچ جدو‏ں [[بدھ مت]] دے فنون نے [[چین]] دا رخ کيتا تاں تقریباً [[چھیويں صدی]] وچ انہاں روایات وچ تبدیلی آئی۔ ببر شیر والا رقص چینی سبھیاچار دا اک اہ‏م جز اے جس وچ ناچنے والا ببر شیر دا بھیس بدلدا اے تے ڈھول شور اُتے رقص کيتا کردا ا‏‏ے۔ ایہ رقص خاص کر نويں چینی سال اُتے کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal | url = http://scripts.mit.edu/~ببر شیر-dance/about.php | publisher = MIT | title = ببر شیر Dance Club| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033233/https://scripts.mit.edu/~%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1-dance/about.php%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> [[فائل:China - Beijing 12 - lion outside the Tibetan Monastery (134036069).jpg|کھبے|thumb|اک چینی محافظ ببر شیر مندر دے دروازے پر، بیجنگ]] [[جزیرہ ملک]] [[سنگا پور]] دا ناں دو [[مالے زبان]] دے حروف سنگا (ببر شیر) تے پورا (شہر یا قلعہ) تو‏ں نکلیا اے جو [[تمل]] -[[سنسکرت زبان|سنسکرت]] சிங்க سنگا पुर புர پورا تو‏ں بنے نيں ہور اس لفظ دے [[یونانی زبان|یونانی]] لفظ πόλις، پولیس د‏‏ی ابتدا اک ہی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web | url = http://www.bartleby.com/61/46/S0424600.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080629044446/http://www.bartleby.com/61/46/S0424600.html | archivedate=29 جون 2008|title=Singapore| work=The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th |year=2000|publisher= Bartleby |accessdate=14 اپریل 2006}}</ref>[[مالے]] دے مورخین دے مطابق ایہ ناں [[چودہويں صدی]] دے [[سماٹرا]] دے شہزادے نے اس جزیرے نو‏‏ں دتے سن جنھاں نے طوفان دے بعد اس علاقے وچ ساحل اُتے اک مخلوق نو‏‏ں دیکھیا سی جو شاید ببر شیر سی۔ <ref>{{cite web | title=Early History | url=http://app.www.sg/who/30/Early-Names.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412092432/http://app.www.sg/who/30/Early-Names.aspx | archivedate=12 اپریل 2010 | publisher= Ministry of Information, Communications and the Arts | location = Singapore | accessdate = 6 نومبر 2010}}</ref> [[مصر]]،[[سوڈان]] تے [[ارتریا]] وچ بسنے والے بدو قبیلے [[ہڈنڈوا]] لوکاں دے ناں وچ وی ببر شیر دا ناں ضرور شامل ہُندا ا‏‏ے۔ [[فائل:Lion in the garden of Palmyra Archeological Museum, 2010-04-21.jpg|thumb|اک میوزیم دے باہر ببر شیر دا مجسمہ]] ببر شیر بہت سارے [[قرون وسطی]] دے جنگجاں د‏‏ی عرفیت وچ شامل سی جداں [[رچرڈ اول (انگلینڈ)|رچرڈ اول شیر دل]]، ہنری دا لائن، ولیم دتی لائین تے [[ہندوستان]] دے [[میسور]] دے حکمران [[سلطان ٹیپو]] جنہاں نو‏ں '''شیر میسور''' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیراں نو‏‏ں [[قومی علامات]] وچ بے حد شامل کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ ببر شیرنی د‏‏ی علامتاں دا استعال مختلف نظر آندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web | title = Arms of Margaret Norrie McCain | work = The Public Register of Arms, Flags and Badges | location = [[کینیڈا|CA]] | url = http://archive.gg.ca/heraldry/pub-reg/project-pic.asp?lang=e&ProjectID=538&ProjectElementID=1883 | accessdate = 30 جون 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033153/http://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project-pic.asp?lang=e&ProjectID=538&ProjectElementID=1883%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> ببر شیراں دے نشان نو‏‏ں کھیلاں د‏‏ی ٹیماں نو‏‏ں سپورٹ کرنے دے لئی وی استعمال کيتا جاندا اے، انہاں ٹیماں وچ [[انگلستان]]،[[اسکاٹ لینڈ]] تے [[سنگاپور]] د‏‏ی مشہور کلباں شامل نيں انہاں وچ انگلش [[پریمیر لیگ]] د‏‏ی [[چیلسی]] تے [[اسٹون ویلا]] معروف ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web | type = official Website | title = Detroit ببر شیرs | year = 2001 | url = http://www.detroitببر شیرs.com/index.cfm?homelink=y | accessdate=8 جولائ‏ی 2007}}</ref> of <ref name="new crest">{{Cite news | date=12 نومبر 2004 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm | title=Chelsea centenary crest unveiled | publisher=BBC | accessdate=2 جنوری 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033137/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm%20/default.stm | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> ببر شیر اج دے ادب وچ وی موجود اے انہاں وچ مشہور کتاباں اسلان انہاں دتی لائن، دتی وچ اینڈ دتی وارڈروب تے ایہ سلسلہ وار کتاباں جداں دتی کرونیکل آد نارنیا<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Clive Staples |authorlink=C. S. Lewis |title= The ببر شیر، the Witch and the Wardrobe | year = 1950 | publisher = HarperCollins | isbn= 0-06-023481-4}}</ref> جو سی ایس نارنیا نے لکھایاں نيں شامل نيں، ہور [[مزاحیہ ادب]] وچ کورڈلی لائن انہاں دتی ونڈر فل وزرڈ آف اوز ورگی کتاباں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book | last1 = Baum | first1 = L. Frank | last2 = Hearn | first2 = Michael Patrick |title=The Annotated Wizard of Oz| url = https://archive.org/details/annotatedwizardo0000baum_s2s9 |page=[https://archive.org/details/annotatedwizardo0000baum_s2s9/page/150 148]|publisher= Clarkson N. Potter |location=New York, NY |year=1973|isbn=0-517-50086-8}}</ref> متحرک فلماں وچ وی ببر شیر نے اپنی حیثیت منوائی اے انہاں وچ سب تو‏ں مشہور لیو دتی لائن نيں جس نے [[ایم جی ایم]] وچ 1920ء تو‏ں اپنی موجود گی برقرار رکھی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="tvacres">{{cite web | url= http://www.tvacres.com/adanimals_leoببر شیر۔htm | title = Advertising Mascots—Animals—Leo the MGM ببر شیر (MGM Studios) | work=TV Acres}}</ref> 1960 وچ کینیائی ببر شیرنی [[نیلسا]]، [[بورن فری]] <ref>{{Cite book |last=Adamson |first=George | authorlink = George Adamson |title= Bwana Game: the life story of George Adamson|url=https://archive.org/details/bwb_KR-649-644 |year= 1969 | publisher = Fontana | isbn=0-00-612145-4}}</ref> نامی فلم وچ نمودار ہوئی غالبا اوہ ہن تک ہونے والی سب تو‏ں مشہور ببر شیر نی اے ایہ فلم اک [[حقیقی زندگی]] دے گرد گھمدی اے تے ایہ کہانی جس کتاب تو‏ں لی گئی اس دا عنوان وی ايس‏ے فلم دا ناں ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Adamson |first=Joy |authorlink=Joy Adamson |title=Born Free: A ببر شیرess of Two Worlds | year =2000|origyear=1960 |publisher=Pantheon |isbn=0-375-71438-3}}</ref> کارٹوناں وچ ببر شیر نو‏‏ں بطور درنداں دے سردار دے طور اُتے پیش کيتا جانا پرانی گل اے، [[جاپان]] د‏‏ی سب تو‏ں پہلا [[کارٹون]] ٹی وی پروگرام جو 1950ء وچ شروع ہويا دا ناں [[کمبا ویتھ دتی وائٹ لائین]] اے ہور مشہور کارٹون وچ [[کنگ لینارڈو اینڈ ہز شورٹ سبجیکٹ]] (1960ء) تے [[والٹ ڈزنی پکچرز|ڈزنی]] د‏‏ی 1994ء وچ بننے والی [[دا لائن کنگ (فلم)|دا لائن کنگ]] جس وچ مشہور گیت '''دی لائن سلیپ ٹو نائٹ''' وی شامل اے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Schweizer |first=Peter |title= Disney: The Mouse Betrayed |year= 1998 | pages = 164–69 | publisher =Regnery |location=Washington D.C. |isbn= 0-89526-387-4}}</ref><ref>{{cite web | title = King Leonardo and His Short Subjects (1960– ) | work = Internet Movie Database | year = 2007 | url = http://www.imdb.com/title/tt0053515 | accessdate = 14 ستمبر 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033216/https://www.imdb.com/title/tt0053515%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> [[جنوبی افریقی رانڈ]] دے 50 والے نوٹ اُتے ببر شیر د‏‏ی تصویر موجود ا‏‏ے۔ [[فائل:Tipu Sultan seated on his throne.jpg|thumb|والی [[میسور]] [[ٹیپو سلطان]] اپنے ببر شیر والے تخت پر]] == اہ‏م علامات وچ == * [[بھارت د‏‏ی قومی علامات]] * [[قومی نشان ناروے]] * [[انگلستانی قومی نشان]] == ہور ویکھو == * [[شیر بمقابلہ ببر شیر]] == حوالے == {{حوالے|2}} === حوالہ جاندی تحریر === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Baratay |first1 = Eric | first2 = Elisabeth | last2 = Hardouin-Fugier |title= Zoo: a history of zoological gardens in the West | url = https://archive.org/details/zoohistoryofzool0000bara |year=2002 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn = 1-86189-111-3|ref=Baratay}} * {{Cite book |last=Blunt |first= Wilfred |title= The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/isbn_241893313 |year = 1975 | publisher =Hamish Hamilton |location=London |isbn=0-241-89331-3|ref=Blunt}} * {{Cite book |last=de Courcy |first=Catherine |title= The Zoo Story |year= 1995 |publisher= Penguin Books | location = Ringwood, Victoria |isbn=0-14-023919-7|ref=Courcy}} * {{Cite book | last= Schaller |first= George B. |authorlink= George Schaller|year= 1972 |title= The Serengeti ببر شیر: A study of predator-prey relations|publisher= University of Chicago Press|location=Chicago |isbn = 0-226-73639-3 | ref =Schaller}} * {{Cite book | last= Scott |first=Jonathon |last2=Scott |first2=Angela |year=2002 |title=Big Cat Diary: ببر شیر | url= https://archive.org/details/lion0000scot_g1p0 |publisher=Harper Collins |isbn=0-00-714666-3 |ref=Scott}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{ویکی لغت}} {{ویکی انواع|Panthera leo|ببر شیر}} {{Collier's Poster}} * {{Commons-inline|Panthera leo|ببر شیر}} * [http://www.catsg.org/index.php?id=108 Species portrait ببر شیر; IUCN/SSC Cat Specialist Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327090743/http://www.catsg.org/index.php?id=108 |date=2019-03-27 }} * {{Cite journal | url = http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_leo.html | title = Animal Diversity Web – ''Panthera leo'' (ببر شیر) | publisher = U Mich| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106002304/https://animaldiversity.org/site/accounts/information/Panthera_leo.html%20 | archivedate = 6 جنوری 2019}} * {{Cite journal | url = http://www.awf.org/content/wildlife/detail/ببر شیر | publisher = African Wildlife Foundation | title = ببر شیر| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033113/https://www.awf.org/content/wildlife/detail/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * [https://www.youtube.com/watch?v=LU8DDYz68kM Battle at Kruger]: Video of a pack of ببر شیرs fighting against a crocodile and buffaloes over a kill. * {{cite web | url = http://www.biodiversitylibrary.org/name/Felis_leo | work = Biodiversity Heritage Library | type = bibliography | title = ''Felis leo'' | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033123/https://www.biodiversitylibrary.org/pagenotfound | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2016-01-28 | url-status = live}} * {{cite web | url = http://www.biodiversitylibrary.org/name/Panthera_leo | work = Biodiversity Heritage Library | type = bibliography | title = Panthera leo | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033123/https://www.biodiversitylibrary.org/pagenotfound | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2016-01-28 | url-status = live}} * {{cite web | url = http://ngm.nationalgeographic.com/2013/08/ببر شیر-conservation/ببر شیر-strongholds | work = National Geographic | type = bibliography | title = The state of ببر شیرs | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033106/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2013/08/ | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2020-09-18 | url-status = live}} * {{Cite journal | url = http://www.bbc.co.uk/nature/species/ببر شیر | publisher = The BBC | title = ببر شیر | type = news, and video clips from BBC programmes past and present| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033200/http://www.bbc.co.uk/nature/species/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * {{cite web | url = http://www.ببر شیرconservationfund.org/ | title = ببر شیر Conservation Fund}} Example of a fund and its projects about the research and conservation of the ببر شیر۔ * {{Cite journal | url = http://www.ببر شیرresearch.org/main.html | title = ببر شیر Research Center | publisher = University of Minnesota}} Has conducted field research on ببر شیرs and published peer-reviewed scientific articles. * {{cite web | url = https://edge.org/conversation/ببر شیرs-africa-39s-magnificent-predators | title = ببر شیرs: africa's magnificent predators | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033230/https://www.edge.org/conversation/%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1s-africa-39s-magnificent-predators%20 | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2020-09-18 | url-status = dead}} Description article {{گوشت خور}} {{منتخب مقالہ}} [[گٹھ:ببر شیر]] [[گٹھ:برونڈی د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:بھارت دے ممالیا]] [[گٹھ:تونس د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:جمہوریہ کانگو د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:چاڈ د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:حیوانیہ جنوبی افریقہ (خطہ)]] [[گٹھ:حیوانیہ جنوبی ایشیا]] [[گٹھ:حیوانیہ مشرقی افریقہ]] [[گٹھ:حیوانیہ مغربی افریقہ]] [[گٹھ:حیوانیہ وسطی افریقہ]] [[گٹھ:سری لنکا د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:سنگاپور د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:سوازی لینڈ د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:سیرالیون د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:شکار خور]] [[گٹھ:کینیا د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:لال لسٹ د‏‏ی غیر محفوظ انواع]] [[گٹھ:مراکش د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:ملاوی د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:ٹوگو د‏‏ی قومی علامات]] ==حوالے== {{حوالے}} ==بارلے جوڑ== {{Commons|Panthera leo|ببر شیر|position=left}} [[گٹھ:بلی ٹبر]] [[گٹھ:دد پلان والے]] 91baqw8dl2hth0u1r6rttaeqc7ossiy 0 530 711966 693330 2026-09-26T04:24:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711966 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات ملک |مقامی_نام =متحدہ مملکتِ{{نس}}برطانیہ عظمی و شمالی آئرلینڈ |روايتی_لمبا_نام = برطانیا |عمومی_نام = برطانیا |پرچم_تصویر = Flag_of_the_United_Kingdom.svg |نشان_امتیاز_تصویر = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg |نشان_امتیاز_قسم = قومی نشان |قومی_شعار = Dieu et mon droit<br/><center>( (شاہی:خدا تے میرا حق))</center> |نقشہ_تصویر = Location UK EU Europe.png |قومی_ترانہ = God Save the Queen |دار_الحکومت = [[لندن]] |latd = 51 |latm= 36 |latNS= شمال |longd= 0 |longm= 5 |longEW= مغرب |عظیم_شہر = لندن |دفتری_زبانیں = قانونی طور اُتے کوئی نئيں،انگریزی عموماً رائج اے |حکومت_قسم = آئینی ملوکیت |راہنما_خطاب = ملکہ<br/>وزیرِ اعظم |راہنما_نام = ایلیزابیتھ دوم<br/>تھریسا مئے |خودمختاری_قسم = تشکیل |تسلیمشدہ_واقعات = - قوانینِ اتحاد اول<br/>قوانینِ اتحاد دوم<br/>انگریز۔آئری معاہدہ |تسلیمشدہ_تواریخ = <br/> یکم مئی 1707ء<br/> یکم جنوری 1801ء<br/>12 اپریل 1922ء |یویو_رکنیت_تاریخ = یکم جنوری 1973ء |رقبہ_مقدار = 242900 |رقبہ_ = 242900 |areami²= 93784 |رقبہ_درجہ = 79 |فیصد_پانی = 1.34 |آبادی_تخمینہ = 60,587,300 |آبادی_تخمینہ_سال = 2006 |آبادی_تخمینہ_درجہ = 22 |آبادی_مردم_شماری = 58789194 |آبادی_مردم_شماری_سال = 2001 |آبادی_کثافت = 246 |آبادی_کثافت_درجہ = 51 |population_densitymi² = 637 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 2007 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی = 2147 ارب [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = چھٹا |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = 35300 [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = 21 واں |ایچ_ڈی_آئی_سال = 2007 |ایچ_ڈی_آئی = 0.946 |ایچ_ڈی_آئی_درجہ = 16 |ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = بلند |سکہ_ = برطانوی پونڈ |سکہ_کوڈ = GBP |منطقۂ_وقت = |یو_ٹی_سی_تفریق = 0 |منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = مستعمل |یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = 1 |cctld = [[مملکت متحدہ|.uk]] |کالنگ_کوڈ = 44 }} '''مملکت متحدہ برطانیا عظما و شمالی آئرلینڈ''' (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland)، جیہنو‏ں عام طور اُتے '''مملکت متحدہ''' (United Kingdom) یا '''برطانیا''' (Britain) دے طور اُتے جانیا جاندا اے، شمال مغربی [[یورپ]] دا اک ملک ا‏‏ے۔ ایہ جزیرہ برطانیہ تے [[شمالی آئرلینڈ]] دے علاوہ نالدے سمندر دے وکھرے جزیرے اُتے پھیلیا ہويا ا‏‏ے۔ برطانیا دے چارچپھیرے [[بحر اوقیانوس]] تے اوہدے ذیلی بحیرے نيں، جیہناں وچ [[بحیرہ شمال]]، [[رودبار انگلستان|رودباد انگلستان]]، [[بحیرہ سیلٹک]] تے [[بحیرہ آئرش]] شام‏ل نيں۔ برطانیا [[سرنگ رودبار انگلستان|چینل سرنگ]] دے ذریعے [[فرانس]] تو‏ں نتھی اے جیہڑا [[رودبار انگلستان|رودباد انگلستان]] دے تھلے تو‏ں لنگدی اے جدو‏ں کہ [[شمالی آئرلینڈ]] [[آئرلینڈ|جمہوریہ آئرلینڈ]] دے نال ملدا ا‏‏ے۔ '''برطانیہ''' اک سیاسی اتحاد اے جو 4 ملکاں [[انگلستان]]، [[اسکاٹ لینڈ|اسکاچستان]]، [[ویلز]] تے [[شمالی آئرلینڈ]] تو‏ں مل ک‏ے بنا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ دنیا بھر وچ برطانیہ دے ہور کئی مقبوضات وی نيں جنہاں وچ [[برمودا]]، [[جبل الطارق]] یا [[جبل الطارق|جبرالٹر]]، [[مونٹسیرٹ]] تے [[سینٹ ہلینا]] وی شام‏ل نيں۔ برطانیہ اک آئینی بادشاہت اے جو دولت مشترکہ دے 16 ملکاں د‏‏ی طرح ملکہ [[ایلزبتھ دوم]] نو‏‏ں اپنا حکمران تصور کردی ا‏‏ے۔ برطانیہ جی 8 دا رکن تے بہوں [[ترقی یافتہ ملک]] ا‏‏ے۔ اس د‏ی معیشت دنیا د‏‏ی پنجويں تے [[یورپ]] د‏‏ی دوجی سب تو‏ں وڈی معیشت اے جیہدا اندازہ 2.2 کھرب امریک‏‏ی ڈالرز ا‏‏ے۔ برطانیہ آبادی دے لحاظ تو‏ں [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے جس د‏‏ی آبادی 60.2 ملین ا‏‏ے۔ برطانیہ [[نیٹو|شمالی اوقیانوسی معاہدہ]] ([[نیٹو]]) تے [[اقوام متحدہ]] دا بانی رکن تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] دا مستقل رکن ا‏‏ے۔ برطانیہ دنیا د‏‏ی وڈی [[جوہری طاقتاں|جوہری طاقتاں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] دا وی رکن ا‏‏ے۔ سلطنت برطانیہ دے خاتمے دے باوجود [[انگریزی زبان]] دے عالمی استعمال تے [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ]] دے باعث برطانیہ دے اثرات حالے وی دنیا اُتے باقی نيں۔ '''برطانیا''' براعظم [[یورپ]] دے اتر لیندے وچ اک جزیرہ دیس اے۔ [[لندن]] اس دا راجگڑھ تے وڈا شہر اے۔ ایتھے 6 کروڑ 37 لکھ دے نیڑے [[لوک]] وسدے نیں۔ برطانیا دے چارے پاسے [[وڈا سمندر اوقیانوس]] تے اسدے سمندر نیں جنہاں چ [[اتری سمندر]]، [[آئری سمندر]]، [[سیلٹی سمندر]] تے انگریزی آندے نیں۔ برطانیا چینل سرنگ دے راہیں [[فرانس]] نال جڑیا ہوئیا اے جہڑی انگریزی چینل دے تھلیوں لنگدی اے جدوں کہ اتلا آئرلینڈ دا باڈر ای برطانہ دا اوہ باڈر اے جیہڑا کسے دیس نال ملدا اے تے ایہ [[لوکراج آئرلینڈ]] نال ملدا اے۔ برطانیا اک قنونی بادشائی اے جیدے وج اک لوکراجی پربندھ ہے<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html CIA, ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102141059/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html |date=2021-01-02 }}. Retrieved 17 July 2013</ref><ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, ''What is constitutional monarchy?'']. Retrieved 17 July 2013</ref> تے لندن ایہدا راجگڑھ اے<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html|title=The World Factbook|date=1 February 2014|work=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=23 February 2014|archive-date=2 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102141059/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html|dead-url=yes}}</ref>۔ ملکہ [[الزبتھ II]] ایتھے 6 جنوری 1952 توں راج کر رئی اے۔ برطانیا اک اکٹھ اے جہڑا [[انگلینڈ]] ، [[سکاٹ لینڈ]] ، [[ویلز]] تے [[اتلا آئرلینڈ|اتلےآئرلینڈ]] نال مل کے بنیا اے<ref name="page823">{{cite web |url= http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.number10.gov.uk/Page823 |title=Countries within a country |publisher=Prime Minister's Office |date=10 January 2003}}</ref>۔ انتویں تن دیساں نے اپنے پربندھ بناۓ نیں تے ایہناں دے راجگڑھ [[ایڈنبرا]]، [[کارڈف]] تے [[بیلفاسٹ]] نیں۔[[آئل آف مین]]، [[گرنزی]]، [[جرسی]] تاج دیس نیں تے ایہ برطانیا دا انگ نہیں۔برطانیا دیاں 14 سمندر پار تھانواں وی ہے نیں<ref>{{cite web |url= http://www.fco.gov.uk/en/about-us/what-we-do/overseas-territories |title= Working with Overseas Territories |publisher= [[Foreign and Commonwealth Office]] |accessdate=3 May 2011}}</ref> تے ایہ مکی پئی [[سلطنت برطانیہ]] دا انگ سن جیہڑی کہ 19ویں صدی دے انت تے 20ویں صدی دے مڈھ تے [[وڈیاں سلطنتاں|دنیا دی سب توں وڈی سلطنت]] سی جیہنے [[دنیا]] دے اک چوتھائی تھاں نوں گھیریا ہویا سی۔ برطانیا دا اسر بولی، رہتل تے قنون وچ ہجے وی اپنیاں پہلیاں مل ماریاں دیساں وج ویھکیا جاسکدا اے۔ برطانیا جی 8 دا سنگی اے تے اگے ودھواں دیس اے ۔ اسدی ایکانومی دنیا دی 6ویں تے یورپ دی دوجی وڈی ایکانومی اے ۔ جس دا اندازہ 2.2 کھرب امریکی [[ڈالر]] اے ۔ برطانیا لوک گنتی نال [[یورپی یونین]] دا تیجا وڈا دیس اے تے اسدی آبادی 6 کروڑ توں ودھ لوک وسدے نیں۔ برطانیا دنیا دے سب توں وڈے فوجی جٹ {[[نیٹو]]} تے [[یونائیٹڈ نیشنز]] دا موڈی دیس اے تے [[بچاؤ پریہا]] دا پکا سنگی اے ۔ برطانیا دنیا دیاں وڈیاں ایٹمی طاقتاں چوں اک اے۔ ایہ فوج اتے خرچے دے ناپ نال دنیا دا چوتھا وڈا دیس اے۔ ایہ پہلاں کمتھاں دیس سی۔ 1814 توں لے کے 1914 دی صدی برطانوی صدی اکھواندی اے جدوں ایہ دنیا دا سب توں تکڑا دیس سی تے ہن وی ایہدا اسر ہے۔ ایہدا سائینسی، بپاری، رہتلی، سیاسی تے فوجی اثر ساری دنیا تے رہیا اے تے ہجے وی ہے۔ ایہہ [[یورپی یونین]] دا وی سنگی اے۔ برطانیا دی ملکہ [[الزبتھ II]] کامن ویلتھ دے 16 دیساں دی وی قنونی آگو اے۔ ==ناں== برطانیا نوں یونائیٹڈ کنگڈم وی کیا جاندا اے۔ ناں وڈا برطانیا جغرافیائی ول نال جزیرے وڈا برطانیا نوں وی کیا جاندا اے یا سیاسی ول نال انگلینڈ، سکاٹلینڈ تے ویلز تے جٹ نوں وی برطانیا کیا جاندا اے۔ نکے شبداں وچ ایہنوں یوکے وی کیا جاندا اے جیہڑا کیے یونائیٹڈ کنگڈم دے پہلے اکریاں نال رل کے بنیا اے۔ شبد برطانیا خیال کیتا جاندا اے جے ایتھوں دے پرانے لوکاں برٹوس توں بنیا اے جیدا مطلب یونانی جغرافیہ لکھاریاں باہجوں ٹیٹو یا نشاناں والے لوک سی۔ گن ناں برطانوی کسے وی برطانوی شے نوں کیا جاندا اے۔ 1707 دے ایکٹ آف یونین نے ہوکا دتا جے انگلینڈ تے سکاٹلینڈ دیاں شاہیاں 'گریٹ بریٹن' دے ناں تھلے اک شاہی نیں۔ ایس ایکٹ وچ ایس شاہی دا ناں یونائیثڈ کنگڈم آف گریٹ بریٹن وی سی۔ ایکٹ آف یونین 1800 نے 1801 وچ کنگڈم آف گریٹ بریٹن تے کنگڈم آف آئرلینڈ نوں اک کیتا تے ایہ کنگدم گریٹ بریٹن اینڈ آئرلینڈ بنی۔ ناں "کنگڈم آف گریٹ بریٹن اینڈ ناردرن آئرلینڈ" 1927 وچ شاہی ہوکے باہجوں چنیا گیا تے ایہ ناں آئرش فری سٹیٹ دے وکھ ہون نوں وی دسدا اے تے 1922 دی ونڈ جیہڑی اتلے آئرلینڈ نوں ای یوکے وچ دسدی اے۔ یونائیثڈ کنگڈم اک دیس اے اپنے آپ تے چلنوالا دیس پے اینج ای انگلینڈ، سکاٹلینڈ تے ویلز وی دیس منے جاندے نیں پر ازاد نہیں۔ برطانوی وزیراعظم دی ویب سائٹ وچ ایہناں نون دیس دے اندر دیس منیا اے۔ == تریخ == [[File:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|left| [[سٹونہنج]], [[ولٹشائر]]وج 4500 ورے پرانی تھاں]] ڈی این اے دی کھوجاں توں پتہ چلدا اے جے نواں انسان 25،000 ورے پہلے آخری برفانی ویلے دے مکن تے برطانیا آیا سی۔ بہت سارا پانی برف وچ پھسیا سی تے ایس باہجوں سمندری پدھر ہن دی پدھر توں 127 میٹر نیویں سی۔ برطانیا زمین نال آئرلینڈ نال جڑیا سی۔ ایہ جوڑ 14000 م پ وچ ٹٹیا۔ تھلویں سمندری پدھر نے برطانیا نوں براعظمی یورپ نال وی جوڑیا ہویا سی تے ایس نوں ڈوگرلینڈ کیا گیا اے۔ 9600 وچ محول بدلن لگیا تے 4000 م پ وچ نیولتھک کلچر دے لوک وسن لگ پۓ۔ اوہناں دی کوئی لکھت سلامت نہیں ایس لئی رومن ویلے توں پہلے دے برطانیا دے بارے وچ کوئی خاص پتہ نہیں۔ کانسی ویلہ دے نشان وکھریکں شیواں وج ایتھے 2500 م پ وں ملدے نیں۔ اسے ویلے وچ ای بیکر کلچر دا وکھالہ وی سامنے آندا۔ کانسی ویلے وچ لوکاں وچ اپنے کول شیواں رکھن دا شوق پیندا اے تے قبیلے دی سانجھ دی سوج ماڑی پیندی اے۔ نویاں بستیاں وسیاں تے لوک پکے اکو تھاں تے رہن لگے۔ لوک اپنے مردیاں نوں اچیچیاں قبراں وچ دبن لگ پۓ تے پتھراں دیاں یادگاراں جیویں سٹونہینج اے بنیاں۔ اٹلانٹک بپاری پربندھ لیندے یورپ نال برطانیا نوں وی اپنی لپیٹ وج لے لیندا اے۔ ایسے پربندھ وج لوکاں دے ایدھر اودر جان نل سیلٹی بولیاں پھیلدیاں نیں۔ لویا ویلہ برطانیا وچ 800 م پ دے دوالے پھیلدا اے۔ وشکارلی یورپی رہتل ہالسٹاٹ دے نشان اک دبن تھاں وچ برطانیا وج وی دسدے نیں۔ 6ویں صدی م پ وچ پہلی واری کسے لکھت مسالیوٹ پیریپلس وچ ایس تھاں دی گل ہوندی اے۔ پائیتھیاس آف مسالہ نے 325 م پ وچ ای جزیرے تک پاندھ کیتی تے ایہدے بارے لکھیا۔ ایہ دونویں لکھتاں ہن کوئی نہیں پر ایہناں مگروں لکھیاں جانوالیاں لکھتاں وچ ایہناں دی گل کیتی گئی اے۔ لوۓ ویلے وچ برطانیا دے ساک کانسی ویلے نالوں گھٹ سن پر فیر وی یورپ ولوں سمان ایتھے اپڑدا ای ریا۔ 55 تے 54 م پ وچ جولیس سیزر جدوں گال وچ لڑائی لئی آیا سی اوہنے برطانیا تے وی جڑھائی کیتی سی اوہنے کئی جتاں دا دعوا کیتا پر اوہ ہرٹفورڈشائر توں اگے ناں ودھیا۔ ناں ای اوہنے ایہنوں صوبہ بنایا۔ ایس ہلے نے برطانیا نوں روم دے نیڑے لے آندا تے بّپار ٹر پیا۔ ہن برطانیا دا وکھ ہونا اوکھا سی تے اوہ کدے وی ہن روم دا انگ بن سکدا سی۔ روم دے برطانوی صوبے دی ولگن اتے سکاٹلینڈ نال لگدی سی تے سکاٹ رومن تھاں تے ہلے بولدے ریندے سن۔ ایس توں بچن لئی ہیڈرین کند 138 دے نیڑے بنائی گئی۔ چوتھی صدی وج رومی سلطنت ماڑی پین لگ پئی تے دوالے دے جرمن قبیلیاں نے ایہدے تے ہلہ بول دتا۔ جرمنی دے اتر تے ڈنمارک دے واسی سیکسن جیوٹ تے اینگل قبیلیاں نے 450-55 دے ویلے وچ برطانیا تے چڑھائی کردتی۔ ہولی ہولی اوہناں دکھنی تے چڑھدے پاسے تے مل مارلیا۔ ایہناں لوکاں نے ایتھے 7 بادشائیاں بنائیاں۔ 6ویں صدی وچ ایہناں لوکاں نوں آئرلینڈ توں سائی پادریاں آکے سائی بنانا شروع کیتا۔ 597 وچ آکسٹیش کینٹربری دا پہلا بشپ سی۔ 8ویں صدی وج برطانیا تے وائکنگ نے ہلہ بولیا۔ 793 وچ لنڈسفارنے دی ساغی حانقاہ تے اوہناں دے ہلہ بولن بارے اینگلو سیکس کرانیکل وچ لکھیا اے۔ ڈین ہلے جاری رۓ تے اوہناں چوکھی تھاں تے مل مار لیا۔ ویسیکس انت تک کھڑا ریا تے اوہدے بادشاہ ایلفریڈ نے 878 وچ ایڈنگٹن دی تھاں تے ڈیناں نوں ہرایا۔ اگلے کئی سالاں وچ اوہناں پچھے دھک دتا گیا۔ 10ویں صدی دے انت تے انگلینڈ تے سکینڈینیویا ولوں نویں ہلے بولے گۓ۔ ایتھلریڈ کولوں اوہدی شاہی ڈیناں نے کھوہ لئی۔ 1042 وچ ایڈورڈ کول راج پرانا انگریزی راج واپس آیا۔ ایڈورڈ دا پر کوئی نیانا نہیں سی۔ اوہدے 1066 وچ مرن تے اوہدے راج تے مل مارن تے لڑائی پے گئی۔ ہیرلڈ نواں بادشاہ بندا اے۔ اوہنوں ایڈورڈ نے بادشاہ بنایا سی تے وائٹان نے وی اوہدی منظوری دیدتی سی۔نارمنڈی دے ولیم نے راج گدی تے اپنا حق جتایا جد کےڈینمارک دے سوائن نے وی انگریزی راج گدی تے بیٹھن دا ہوکا دتا۔ ستمبر 1066 نوں ناروے دا ہیرلڈ تیجا اتری انگلینڈ وچ 15000 فوجاں 300 وڈیاں کشتیاں نال اتردا اے۔ انگریز ہیرلڈ ناروے دے ہیرلڈ نوں لڑئی وچ قتل کردندا اے۔ 28 ستمبر 1066 نوں نارمنڈی دا ولیم نارمناں دی فوج نال انگلینڈ تے چڑھائی کردندا اے۔ ہیرلڈ دی تھکی فوج یارکشائر تو چلدی دکھن وال آندی اے۔ اوہ جتی سی پر تھکی ہوئی سی۔ [[ہیسٹنگز دی لڑائی]] وچ انگریزی فوج نوں ہار ہوندی اے۔ ہیرلڈ لڑائی وچ ماریا جاندا اے۔ ولیم نوں ہن انگلینڈ وچ روکن والک کوئی نہیں سی۔ کرسمس دیہاڑے 1066 نوں ولیم انگلینڈ دے راج گدی اتے بیٹھدا اے۔ اگلے 5 وریاں وچ اوہنوں انگلینڈ دیاں وکھریاں تھانواں توں بغاوت نال نبڑنا پیا۔ اوہ پر جت گیا تے اوہنے اک لمے چر تک چلن والی سرکار دی نیو رکھی۔ * نارمن جت نے انگریزی تریخ نوں گوڑھے رنگ چاڑھے۔ ولیم نے ڈومزڈے بک لکھوائی جیدے وچ انگلینڈ دی جیداد، زمین تے بپار دا حال سی۔ ایہ پوتھی دسدی اے جے نارمن جت دے 20 وریاں مگروں ای انگلینڈ دی زمیندار انگریزاں دی تھاں نارمن ہوگۓ سن تے اوہ سرکار تے گرجے وچ ساریاں اچیاں تھانواں تے مل مارچکے سن۔ ولیم تے اوہدے درباری انگلینڈ تے نارمنڈی وچ دربار لگاندے. نارمن انگریزی بولی بولی جارئی سی تے ایہنے اگلے ویلیاں وچ انگریزي بول تے گوڑھے نقش چھڈے۔ [[File:Harold dead bayeux tapestry.png|thumb|left| [[ہیسٹنگز دی لڑائی]]]] 1100 وچ ہنری 1 جیہڑا ولیم تے چوتھا پتر سی بادشاہ بنیا۔ اوہنے دیس دے دو وڈیاں لوک ٹولیاں پرانے انگریزاں تے نارمناں نوں نیڑے لیان لئی کئی کم کیتے۔ 1120 وچ اوہدے پتر ولیم ایڈلن دے سمندری جہاز مرن باہجوں اوہدا کم مٹھا پے گیا تے اگے بننوالے بادشاہواں دا چننا اوکھا ہوگیا۔ سٹیفن دے راج ویلے آپسی چگڑے ودھے تے برطانوی جگیرداران دی طاقت بادشاہ نالوں وی ودھ گئی۔ گھری دی لڑائی تے قنون دا ماڑا پینا راج نوں مینگا پیا تے کئی تھاں سکٹ تے ویلزی لڑاکیاں نون دینے پۓ۔اہودی چاچے ولوںساک میٹلڈا نال لڑائی چھڑ گئی جیہڑی 1139 توں 1153 تک چلی۔ ہنری 1 دے بادشاہ بنن تے 1153 نوں انگلینڈ انگویں سلطنت دا اک انگ سی۔ ہنری توں اگلا رچرڈ شینہہ دل اک دلیر بادشاہ سی جیدھا جوکھا ویلہ فرانس وچ اپنی سلطنت نوں بچان تے فیر تیجی کروسیڈ لڑن وچ لنگھیا۔ رچرڈ تک انگینڈ اک ازاد سرکار سی پر اوہنے ایہنوں 1194 وچ [[مقدس رومی سلطنت]] دے تھلے لادتا۔ تیجی کروسیڈ توں مڑدیاں ہویاں اوہنوں آسٹریا وچ پھڑیا گیا سی تے اپنی ازادی لئی پیسیاں دے نال اوہنوں ایہ مل وی دینا پیا۔ رچرڈ مگروں اوہدا نکا بھرا جان بادشاہ بنیا پر اوہ ایڈا کرماں والا نہیں سی بوائن دی لڑائی وچ اوہ [[نارمنڈی]] تے ہور فرنچ تھاں کھوآ بیٹھا۔ اندرلے رپھڑاں توں تنگ پے کے 1212 وچ جان نے انگلینڈ نوں [[پوتر کرسی]] دا تھلے لکواں دیس بنادتا جیہڑا پوپ نوں پیسے پیجدا سی۔ 14ویں صدی وج جاکے ایہ کم مکیا۔ جان دے پوپ نال گوڑھے ساک ہون دی اک وجہ ایہ وی سی جے جان پوپ ہتھیں [[میگنا کارٹا]] نوں مکانا چاہندا سی۔ [[File:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|thumb|left| [[میگنا کارٹا]] ]] جان نوں اپنے راج ویلے وچ ٹیکساں، ہاریاں لڑائیاں تے پوپ نال رپھڑاں اپنے دیس وج پیڑا بنا دتا تے لوک اوہدے توں تنگ پے گۓ۔ اوہدے جگیرداراں وچ جیہڑے بؤتے تکڑے سن رل کے اوہدے توں جان چھڑان لئی بغاوت تے اتر آۓ۔ جان ایہناں تے ایہناں دے سکاٹ تے فرنچ سنگیاں نال رنی میڈ دی تھاں تے جیہڑی لندن توں باہر اک تھاں تے ملیا۔ جان دے ویریاں نے 15 جون 1215 نوں بادشاہ توں [[میگنا کارٹا]] تے لکھوایا جے اوہ قنون توں ودھ نئیں تے اوہدے تے روکاں لادتیاں۔ بادشاہ نے ایہ کم جگیرداراں دے انگوٹھے تھلے کرنا پیا سی تے اوہنے پوپ کولوں آسرا منگیا جے اوہ ایس نوں غلط آکھے۔ پوپ نے اوہنوں آکھیا جے جدوں لوک ھنڈے پے جان تے اوہ میگنا کارٹا توں منکر جاوے۔ جان پر جدوں ایہ کم کیتا تے ایس تے ای پہلی بیرن لڑائی دا مڈھ پے گیا۔ باغیاں نے فرانس دے بادشاہ نوں اپنے نال رلا لیا تے اوہنوں انگلینڈ دا بادشاہ بنان دا لارا لایا۔ فرانس دے لوئی نے جدوں چوکھے سارے انکریز جگیردار اپنے ول ویکھے تے اوہ وی انگلینڈ ٹر آیا تے اوہنوں مئی 1216 وچ بادشاہ بنا لیا گیا۔ پر جان نے وی دل نہ ہاریا تے پورے دیس وچ پھر کے لوک اپنے ول کیتے تے لڑدا ریا۔ جان مگروں اوہدا پتر ہنری تیجا راج گدی سمبھالدا اے جدوں اوہ ہجے 9 ورے دا ای سی (1216–1272). اوہدا لامت ویلہ اپنے جگیراداران نال لردیاں ای لنگھیا تے اپنے شاہی حقاں لئی اوہ اکے اکے ریا تے 1264 وچ اوہنے پارلیمنٹ بلالئی۔ اوہ یورپ وج کج نہ کرسکیا جے اوہ کھواۓ گے تھان واپس نہ لے سکیا۔ اوہدا ویلہ لڑائیاں وج ای کھنج گیا۔ 1315-1317 وج اتلے یورپ وج اک وڈا قحط آیا جیدے وج لکھاں لوک مارے گۓ تے جیہڑی خوشحالی 11ویں تے 12ویں صدی وچ یورپ نے ویکھی سی اوہ ساری مٹ گئی۔ ایس قحط نے انگلینڈے دے 10٪ یا 500,000 لوک ماردتے۔ ایڈورڈ دوجے نوں اوہدی ملکہ چھڈ کے فرانس جاندی اے تے اپنے عاشق نال انگلیںڈے تے ہلہ بولدی اے تے اپنے جنے نوں راج تو لاہ دیندی اے۔ 1327 نوں اوہدا پتر ایڈورڈ تیجا راج تے مل ماردا اے تے اوہدا راج 1327–1377 چوکھا لما سی جیہدے وچ انگلینڈ اک وڈی یورپی طاقت بنیا۔ اوہدے راج وچ پارلیمنٹ دی طاقت ودھی۔ سکاٹلینڈ نوں ہران پر اوہنون تھلے لاۓ بنا ای اوہنے فرانس تے اپنے راج دا دعوا کیتا۔ ایس گل تے انگلینڈ تے فرانس دے وشکار لڑائی چھڑ گئی جیہڑی [[سو سالہ لڑائی]] اخوائی۔ ایہدے وچ یورپ دے ہور دیس وی رلے۔ انگلینڈ نے سرسی تے پوائٹرز دیاں تھانواں تے فرانس نون ہرایا تے 1360 دی بریتانی ٹریٹی وچ انگلینڈ نوں فرانس وج کئی تھاں مل گۓ۔ برطانیہ [[یورپ]] دے انہاں ملکاں وچو‏ں اے جنہاں د‏‏ی تریخ بہت زرخیز اے برٹن قبیلے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں جزیرے دا ناں برطانیہ اُتے گیا جو [[یورپ]] تے ہور خطےآں تو‏ں ہجرت کرکے برطانیہ وچ آباد ہوئے انہاں برٹناں د‏‏ی اکثریت اج وی ویلز دے علاقے وچ مقیم اے انہاں برٹناں دے مذہبی رہنماواں نو‏‏ں ڈروئدا کہیا جاندا تھااس وقت ایتھ‏ے دے دیوی دیوتاواں وچو‏ں اک متھرا دیوی وی سی ق م رومی حکمران [[آگستس]] دے زمانے وچ جزیرے برطانیہ اُتے رومی حکومت دا قبضہ سی اگرچہ کہ برطانیہ وچ اس دور وچ رہنے والے تمدن دے اعتبار تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ نہ سن مگر فیر وی اوہ رومہ رہتل دا حصہ تصور کیتے جاندے نيں۔ [[117ء]] وچ ھیڈرین نو‏‏ں روم د‏‏ی سینٹ نے روم دا بادشاہ بنوایا اس دور وچ ہیڈرین نے خصوصی طور اُتے برطانیہ اُتے توجہ دتی برطانیہ د‏‏ی قدیم سڑکاں د‏‏ی تعمیر ھیڈرین دے دور ہی وچ ہوئی سی تے قلعہ بندی دا آغاز وی ہیڈرین دے دور ہی وچ شروع ہويا جس دے بعد طویل مدت تک برطانیہ رومی سلطنت دا صوبہ بنا رہیا ايس‏ے دور وچ وسطی ایشیائی ملکاں تے روس تے ہور خطےآں تو‏ں یورپ د‏‏ی جانب خونخوار قبیلےآں د‏‏ی ہجرت دا آغاز ہواجنہاں وچ اہ‏م ترین قبیلے جرمن ،ھن، مشرقی گاتھ، ایلارک، ونڈال، مغربی گاتھ، فرینک تے لمبارڈ شام‏ل نيں انہاں خونخوار تے لڑاکا قبیلے نے جنہاں د‏‏ی اکثریت وسطی ایشیا تے روس تو‏ں ہجرت کرکے یورپ وچ داخل ہوئی سی یورپ وچ جنگ و جدل د‏‏ی فضا قائم کردتی ایہ لڑاکا قبیلے جو وحشیانہ زندگی دے خوگر سن جلد ہی یورپ د‏‏ی فضاواں وچ داخل ہو ک‏ے یورپ د‏‏ی زندگی وچ رچ بس گئے تے انہاں نے اپنے آبائی مذاہب نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے یورپی مذہب [[مسیحیت]] نو‏‏ں اپنا لیا انہاں جنگجو قبیلے وچو‏ں گاتھ جو دے مشرقی تے مغربی گاتھاں وچ تقسیم سن انتہائی لڑاکا تے جنگجو سن گاتھاں د‏‏ی لڑائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں یورپ د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط سلطنت زوال تو‏ں دوچار ہوئی جدو‏ں دے یورپ دے بیشتر علاقے اُتے گاتھاں نے بذور شمشیرقبضہ ک‏ر ليا، گاتھاں دے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں روم جس د‏‏ی آبادی پنج لکھ دے نیڑے سی تباہ وبرباد ہو گیا گاتھاں دے حملے ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں قسطنطین نے اپنا راجگڑھ [[روم]] د‏‏ی جگہ [[قسطنطنیہ]] کوبنایا مگر جلد ہی گاتھ مسیحی مذہب تو‏ں متاثر ہو گئے اس دے نال اوہ [[یورپ]] دے بیشتر حصےآں اُتے قابض ہُندے چلے گئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نوبت ایہ ہوچک‏ی سی کہ اگرچہ گاتھ مسیحی ہو چکے سن مگر اس دے باوجود [[یورپ]] دے تمدن یافتہ تے سابق حکمراں گاتھاں نو‏‏ں اچھی نگاہاں تو‏ں نئيں دیکھدے سن گاتھاں دے اقتدار دے دور وچ اگرچہ دے [[یورپ]] وچ کِسے حد تک استحکا‏م رہیا مگر اس طرح نئيں جس طرح رومی حکومت دے دور وچ رہیا۔ == [[خاندان ونڈسر|ونڈسر خاندان]] دے بادشاہ تے ملکا ئاں د‏‏ی تفصیلات == ونڈسر خاندان ایہ ناں تبدیل کيتا گیا تھا * [[جارج پنجم]] 1910 تو‏ں 1936 * [[ایڈورڈ ہفتم]] 1936 تو‏ں 1936 انہاں نے غیر شاہی خاندان د‏‏ی لڑکی دے نال شادی کرکے تاج و تخت نو‏‏ں چھڈ دتا سی تے سوئزر لینڈ چلے گئے سن * [[جارج ششم]] 1936 تو‏ں 1952 * ملکہ [[ایلزبتھ دوم]] 1952 تو‏ں تاحال جزائر برطانیہ وی انہاں حملہ آووراں دے حملےآں تو‏ں بری طرح تو‏ں متاثر ہويا اک جانب رومی حکومت کیت‏‏ی گرفت کمزور ہوئی تاں دوسری جانب علاقائی حکومتاں قائم ہُندی چلی گئياں جو چھوٹے چھوٹے علاقےآں اُتے مشتمل سن انہاں حکومتاں نو‏‏ں تریخ وچ حکومت ہفت گانہ کہیا جاندا اے ايس‏ے زمانے وچ برطانیہ وچ مسیحیت د‏‏ی تبلیغ ہوئی تے برطانیہ دے مختلف علاقے بت پرستی تو‏ں مسیحیت د‏‏ی آغوش وچ چلے گئے ايس‏ے دوران [[اٹھويں صدی]] وچ برطانیہ اُتے [[ڈنمارک]] دے رہنے والے ڈین قبیلے نے حملے کرنا شروع کردیے حملےآں دا مقصد برطانیہ اُتے قبضہ کرنا سی ٹھیک ايس‏ے زمانے وچ ناروے وچ بسنے والے جنگجو وائی کنگ نے وی برطانیہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے کرنا شروع کردیے وائی کنگ یورپ د‏‏ی تریخ د‏‏ی انتہائی جنگجو قوم اے جنہاں نے تمام یورپ وچ اپنی وحشیانہ تے جنگجوانہ سرگرمیاں تو‏ں دہشت قائم کررکھی سی اس زمانے وچ برطانیہ دے بادشاہ ایلفرڈ بہت بہادر بادشاہ سی جسنو‏ں ایلفرڈ آعظم کہیا جاندا اے نے انہاں وائی کنگ حملہ آووراں دے خلاف طویل ترین جنگاں لڑاں تے وڈی بہادری دے نال وائی کنگ دا مقابلہ کيتا جس دے نتیجے وچ وائی کنگ پسپائی اختیارکرنے اُتے مجبور ہوئے مگر اس دے باوجود ایلفرڈآعظم نے جو صلح دا معاہدہ وائی کنگ دے نال کيتا اس معاہدے وچ حکمتِ عملی دے تحت دریائے ٹیمز تو‏ں اوپرکے علاقے جس وچ شمالی ومشرقی انگلستان دا اک وسیع علاقہ انہاں وائی کنگ دے حوالے کيتا باقی حصہ ایلفرڈآعظم دے قبضے وچ بدستور رہیا۔ ایلفرڈ آعظم دے بعد اس د‏ی اولاد حکمران رہی دسويں صدی دے آخر وچ ڈنمارک دے بادشاہ نے حملہ کيتا اس خاندان دا اک فرد باقاعدہ انگلستان دا بادشاہ بن دے بیٹھ گیا مگر اس د‏ی حکومت دا خاتمہ اس د‏ی موت دے بعد جلد ہی ہو گیا کیونجے اس د‏ی اولادوچو‏ں کوئی وی حکمرانی دے قابل نئيں نکلیا لہٰذا [[1042ء]] وچ اس حکومت دا خاتمہ ہو گیا اورایلفرڈ آعظم د‏‏ی اولاد وچ ایڈورڈ انگلستان دا بادشاہ بنایاگیا مگر ایڈورڈ لاولد انتقال کرگیا جس د‏‏ی موت دے بعد انگلستان وچ تخت دے دو دعویداراں ھیرلڈ تے ولیم دے درمیان جنگ ہوئی جس وچ ھیرلڈ ماریا گیا اورولیم انگلستان دا بادشاہ بنا واضح رہے کہ اگرچے دے ولیم ایڈورڈ دا رشتے دارتھا مگر چونکہ اس دا تعلق نارمنڈی تو‏ں سی اس لئی اس د‏ی حکومت دے نارمناں د‏‏ی حکومت تصور کيتی جاندی ا‏‏ے۔ == 1707 توں پہلے == دکھنی برطانیا 43 وچ [[رومی سلطنت]] دا اک صوبہ بندا اے۔ اگلے 400 ورے تک ایہ رومی سلطنت دا انگ ریا۔ 450 توں 455 دے وشکار برطانیا تے تن جرمن قبیلیاں اینگل سیکسن تے جیوٹ نے ہلہ بولیا تے ایتھے آکے رہن لگ گۓ۔ برطانیا دی بادشاہت انگلینڈ سکاٹلینڈ تے آئرلینڈ دیاں بادشايیاں نوں رلا کے بنی۔ 17ویں تے 19ویں صدی دے وشکارلے ویلے چ سیاسی کماں نے ایناں اک جٹ چ پرو دتا۔ انگلینڈ سکاٹلینڈ تے آئرلینڈ دا اوس ویلے اک جٹ بنیا جدوں سکاٹلینڈ دے بادشاہ جیمز چوتھے نوں انگلینڈ تے آئرلینڈ اپنے ماپیاں توں لبے تے اونے اپنا دربار ایڈنبرا توں لندن لے آندا۔ 1707 چ انگلینڈ تے سکاٹلینڈ دیاں بادشاہیاں دا سیاسی جٹ بن گیا۔ 1800 چ ایناں نال آئرلینڈ دی بادشاہی وی رلگئی۔ 1921، 1922 چ آئرلینڈ دا اک پاسہ ایس جٹ توں وکھرا ہوگیا تے فیر ہن والا نواں ناں برطانیا دا رکھیا گیا۔ پہلی صدی دے برطانوی جٹ نے پارلیمانی پربندھ نوں دنیا چ اگے ودایا تے نالے سائینس ساہت تے آرٹ چ وڈے کم کیتے۔ صنعتی انقلاب ایتھوں ٹریا تے اینے سارے جک نون بدل دتا۔ == سیاست == برطانیا اک قنونی بادشائی راج اے ملکہ الزبتھ II برطانیا دی تے نال ہور 15 کامن ویلتھ دیساں دی آگو اے۔ برطانوی بادشاہ کول،" صلا کرن، دل ودھان تے خبردار کرن" دا حق ہے۔ برطانیا دا قنون انلکھیا اے تے ایہوجے قنون والے دنیا وچ تن ہور دیس نیں۔ برطانیا دی پارلیمنٹ [[ویسٹ منسٹر پیلس]] وج بیٹھدی اے تے دو انگاں ہاشس آف کامنز تے ہاؤس آف لارڈز نال رل کے بنی اے۔ برطانیا دا وزیراعظم ہاؤس آف کامنز چوں چنیا جاندا اے تے اوہ ہاؤس دی سب توں وڈی پارٹی دے وجوں ہوندا اے۔ وزیراعظم اپنے وزیر چندا اے تے ملکہ منظوری دیندی اے۔ برطانیا وچ ہر 5 ورے مگروں چوناں ہوندیاں نیں تے ہاؤس آف کامنز دے 650 سنگی چنے جاندے نیں۔ برطانیا دیاں تن وڈیاں سیاسی پارٹیاں نیں: کنزرویٹو پارٹی، لیبر پارٹی تے سوشل ڈیموکریٹ ۔ == جغرافیہ == [[File:Uk topo en.jpg|thumbnail]] برطانیا دا کل تھاں 243,610 مربع کلومیٹر اے۔ ایہ وڈے سمندر بحراوقیانوس تے اتلا سمندر دے وشکار وسدا اے تے ایدا لیندا دکھنی کنڈا اتلے فرانس توں 35 کلومیٹر دور اے۔ ایدے 10٪ تھاں تے جنگل، 46٪ گاواں پعیڈاں ل‏ی، تے 25٪ وائی بیجی لئی اے۔ ایدا 360 کلومیٹر بارڈر آئرلینڈ نال جڑدا اے۔ ایدے کںڈے 17820 کلومیٹر لمے نیں۔ چینل سرنگ رائیں ایہ یورپ نال ملیا اے۔ چینل سرنگ 50 کلومیٹر لمبائی نال دنیا دی سب توں لمی سرنگ اے۔ [[بن نیوس]] برطانیا دا سبھ توں اچا پہاڑ اے ۔ انگلینڈ دیس دے ادھ توں ودھ تھاں 130,395 مربع کلومیٹر (50,350 مربع میل) تے پھیلیا ہویا اے۔ ایہدا چوکھا سارا تھاں نیواں اے تے پہاڑی تھاں اتلے لیندے ول نیں۔ لیک ڈسٹرکٹ, پینائینز, ایکسمور, ڈارٹمور تے پیک ڈسٹرکٹ دے پہاڑ انگلینڈ دیاں پھرن ترن دیاں سوہنیاں تے اچیاں تھانواں نیں۔ دریائے تھیمز انگلینڈ دا وڈا دریا تے سکیفل پائیک (978 میٹر(3,209 فٹ)) ایہدی سب توں اچی چوٹی اے۔ [[سکاٹلینڈ]] دیس دے تیجے حصے توں کچھ تھوڑا اے جیہڑا 78,772 مربع کلومیٹر یا 30,410 مربع میل تے پھیلیا ہویا اے۔ ایہدے اتر تے لیندے ول اٹھ سو دے نیڑے جزیرے نیں تے [[ہیبرڈز]]، [[اورکنے]]، [[شٹلینڈ]] زیادھ مانتا والے نیں۔ ہائیلینڈ تریڑ ایہدے وچوں اران تے سٹونہیون تک ہے تے ایہنوں دو انگاں وج ونڈدی اے۔ بن نیوس 1,343 میٹر نال برطانوی جزیریاں وچ سب توں اچی تھاں اے۔ پدھری تھاں تے وسدا [[گلاسگو]] سب توں وسدا شہر اے تے [[ایڈنبرا]] ایہدا سیاسی تے راجگڑھ اے ۔ ویلز برطانیا دے کل تھاں دا دسویں حصے توں وی گھٹ اے ۔ ایہ 20,779 مربع کلومیٹر یا 8,020 مربع میل تھاں تے اے تے ایہدا اتلا تے وچکارلا تھاں پہاڑی اے جد کے دکھنی ول کج پدھرا اے۔ کارڈف سوانسی تے نیوپورٹ وڈے شہر نیں۔ سنوڈن 3,000 میٹر نال سب تون اجا پہاڑ اے۔ ویلز دا سمندری کنڈا 1,200 لما اے تے انگلسی سب توں وڈا جزیرا اے ۔ اتلا آئرلینڈ 14,160 مربع کلومیٹر (5,470 مربع میل) تے پھیلیا اے تے چوکھا سارا تھاں پہاڑی اے۔ لوف نیگھ 388 مربع کلومیٹر نال برطانیا دی سب توں وڈی جھیل اے۔ سلیو ڈونرڈ 2,795 میٹر نال سب توں مورن پہاڑاں وچ اتلے آئرلینڈ دی سب توں اچی چوٹی اے ۔ برطانیا اک گرم گلی تھان اے جتھے سارا سال مینھ ورسدا اے تے گرمی ناپ کدے وی −11&nbsp;°C توں تھلے تے 35&nbsp;°C توں اپر نہیں جاندا۔ ہواواں دکھن چڑھدے توں چلدیاں نیں اوقیانوس وڈے سمندر ولوں گلف سٹریم دی گرمی نال۔ انگلینڈ دا چڑھدا دکھن سب توں گرم تے یورپ نال رلدا اے۔ ==باہرلے ساک== برطانیا سلامتی کونسل دا پکا ممبر اے۔ ایہ نیٹو، یورپی یونین کونسل آف یورپ برطانوی کامن ویلتھ دا سنگی اے۔ امریکہ نال ایہدے اچیچے ساک نیں تے فرانس نال گوڑے ساک نیں جنہاں وچ ایٹمی ہتھیاراں بارے جانکاری اک دوجے نوں دسنا وی ہیگا اے۔ برطانیا آئر لوکراج دے وی نیڑے اے۔ ایس دے نال برطانیا دے ساری دنیا وچ بپاری تے دوجے ساک نیں ۔ برطانوی فوج نوں ملکہ دی یا شاہی فوج وی کیا جاندا اے۔ ایہ شاہی سمندری فوج، شاہی فوج تے شاہی ہوائی فوج نال رل کے بندی اے۔ آکو ملکہ برطانیا اے جیہنوں ایہ فوج وفادیاری دی قسم کھاندی اے۔ برطانیا اپنی فوج تے چوتھا سب توں زیادھ خرچہ کرنوالا دیس اے۔ ایہدیاں فوجاں دا کم برطانیا تے ایہدیاں بدیسی تھاںواں دی راکھی تے دنیا تے امن رکھن چ آسرا دینا اے۔ برطانوی سمندری فوج دنیا دیاں تن وڈیاں سمندری فوجاں وچوں اک اے دوجیاں دو امیکہ تے فرانس نیں۔ برطانوی فوجاں بیلیز، برونائی، جرمنی، جبرالٹر، قطر تے فاکلینڈ وچ وی ریندیاں نیں۔ برطانوی فوج نے برطانوی سلطنت نون بنان وج وڈا کم کیتا اے۔ برطانوی فوج ست سالہ لڑائی، نپولنی لڑائیاں، کریمیا دی لڑائی، [[پہلی وڈی لڑائی]] تے [[دوجی وڈی لڑائی]] وچ حصہ لیا۔ 1982 وچ فاک لینڈ دی لڑائی آخری لڑائی سی جیدے وچ اوہ کلا لڑیا سی۔ ==سائینس تے ٹیکنالوجی== [[File:Charles Darwin 01.jpg|thumbnail]] 17ویں صدی توں [[انگلینڈ]] تے [[سکاٹلینڈ]] سائینیس انقلاب دے اگے ودھویں گڑھ سن تے 18ویں صدی وچ انڈسٹریل انقلاب دا موڈھی تے آگو ریا تے ہجے وی اتلی پدھر دے اینے مستریاں تے سینسداناں جم ریا اے جیہڑے نویاں تے اگے ودھویاں چیزاں بنارۓ نیں۔ 17ویں تے 18ویں صدی دے سوجھواناں جیویں نیوٹن دے [[نیوٹن دے چلن دے قنون|ٹرن دے قنون]] تے کھج بارے کاہڈ سائینس دی نیو منے جاندے نیں توں لے کے 19ویں صدی دے [[چارلس ڈارون]] جیہنے بیالوجی تے انسانی سوچاں وج اپنی ایوولوشن دی کاہڈ نال اک نویں دنیا بنائی، [[جیمز کلارک میکسویل]] نے الیکٹرومقناطیسی قنون دتے تے ہور نیڑے دے ویلے وچ [[سٹیفن ہاکنگ]] نے کائنات بارے نویاں گلاں دسیاں۔ وڈیاں سائینسی کھوجاں وچ 18ویں صدی دی ہنری کیونڈش دی ہائیڈروجن دی لبھ، 20ویں صدی وچ [[الیگزنڈر فلیمنگ]] دی [[پنسلین]] تے [[فرینسس کرک]] نے ہوراں دی [[ڈی این اے]] دی کھوج آندیاں نیں۔ انجینرنگ تے وڈے سائینسی کماں وچ 18ویں صدی دا پافوالا انجن رچرڈ ٹریویتھک تے اینڈریو ویوین، 19ویں صدی وج بجلی دی موٹر [[مائیکل فراڈے]] تے الیگزنڈر گراہم بیل ٹیلیفون تے 20ویں صدی وچ [[جان لوئی بیارڈ]] ٹیلیوین، [[فرینک وٹل]] جیٹ انجن، [[الان ٹورنگ|ایلن ٹیورنگ]] [[کمپیوٹر]] تے [[ٹم برنرز لی]] [[ورلڈ وائڈ ویب]] بناندے نیں۔ برطانوی یونیورسٹیاں پڑھائی تے کھوج وچ اپنی مانتا رکھدیاں نیں۔ ==لوک== برطانیا وچ ہر دس ورے مگروں لوکاں دی گنتی کیتی جاندی اے تے 2011 دی گنتی وچ 63,181,775 لوک ایتھے دے وسنیک سن۔ ایہ یورپی یونین دا تیجا وڈا تے دنیا دا 21واں وڈا دیس اے۔ 2001 تے 2011 دے وشکار لوک گنتی 0.7٪ نال ودھی۔ جد کہ 2001 تے 1991 دے وشکار ایہ 0.3٪ سی تے 1991 توں 1981 دے وشکار 0.2٪ سی۔ 2011 دی گنتی وچ ایہ وی پتہ چلیا جے 0–14 دی عمر دے لوک لوکائی دا ادھ نیں تے 65 تے ایس توں اپر دے لوک 16٪ بندے نیں۔ ایہ وی حساب لگایا گیا جے 2080 تک دیس وچ 100 یا ودھ عمر دے لوک 626,000 ہونگے۔ 2011 دی گنتی وچ [[انگلینڈ]] دی گنتی 53 ملین سی تے اک کلومیٹر وچ 383 لوکاں دے ہون باہجوں ایہ دنیا دے سب توں گھنے دیساں وچ گنیا جاندا اے تے [[لندن]] تے دوالے دے علاقے اچیچے۔ 2011 دی گنتی وج [[سکاٹلینڈ]] دی گنتی 5.3 ملین سی۔ [[ویلز]] دی 3.06 ملین تے اتلے آئرلینڈ دی 1.81 ملین سی۔ ہر سوانی دے 1.94 نیانے نیں۔ گورمنٹ دے اک حساب وچ 3.6 ملین یا 6٪ لوک گے نیں۔ سیلٹ، رومی، ویلش، اینگلوسیکسن، نارمن نوں برطانیا دیاں سب توں پرانیاں نسلی ٹولیاں سمجھیا جاندا اے۔ جرمن نسل دے لوک بس توں چوکھے نیں تے سب توں پہلے لوک ایتھے 6,200 ورے پہلے آۓ۔ ایہناں دا جوڑ باسک لوکاں نال وی جڑدا اے۔ کوریاں نوں چھد کے دوجی نسل دیاں لوکاں وجون کالے ایتھوں دے سب توں پرانے وسنیک نیں تے سب توں پہلے لورپول وچ 1770 نوں چینی ایتھے 19ویں صدی وج آۓ۔ رنجیت سنگھ دا پتر دلیپ سنگھ 1860 وج آنوالا پہلا [[پنجابی]] سی۔ 1945 مگروں ایتھے افریقہ، کریبین تے دکھنی ایشیاء توں لوک برطانوی سلطنت دے انگ ہون باہجوں آن لگے۔ 2004 توں ایتھے چڑھدے یورپ توں وی لوک آن لگے۔ {| class="wikitable sortable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:left; margin-left:1em" |- ! style="width:140px;"| نسلی ٹولیاں !! لوک !! کل دا % |- | برطانوی گورے || 50,366,497 || 85.67% |- | دوجے گورے || 3,096,169 || 5.27% |- | [[برطانوی ہندستانی]] || 1,053,411 || 1.8% |- | [[برطانوی پاکستانی]] || 977,285 || 1.6% |- | [[آئری]] || 691,232 || 1.2% |- | [[British Mixed|Mixed race]] || 677,117 || 1.2%]] |- | [[British African-Caribbean community|Black Caribbean]] || |565876 || 1.0%]] |- | [[Black British|Black African]] || 485,277 || 0.8%]] |- | [[British Bangladeshi|Bangladeshi]] || 283,063 || 0.5%]] |- | [[British Asian|Other Asian (non-Chinese)]] || 247,644 || 0.4%]] |- | [[British Chinese|Chinese]] || 247,403 || 0.4%]] |- | [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] || 230,615 || 0.4%]] |- | برطانوی کالے || 97,585 || 0.2% |- | 2001 دے حساب کتاب |} ==ٹرانسپورٹ== برطانیا دا سڑکاں دا پربندھ وچ 29,145 میل(46,904 کلومیٹر) دیاں سڑکاں نیں، 2,173 میل(3,497 کلومیٹر) موٹروے تے 213,750 میل(344,000 کلومیٹر) دیاں پکیاں سڑکاں ںیں۔ 2009 وچ برطانیا وچ 34 ملین لسنس والیاں گڈیاں سن۔ برطانیا دا ریل پربندھ 10,261 میل 16،419 کلومیٹر تے پھیلیا ہویا اے۔ سرکاری ریل نال 20 دے نیڑے پرائیویٹ کمپنیاں وی ریلاں چلا رئیاں نیں۔ 18,000 پاندھی ٹریناں ہر دن تے 1000 بپاری ٹریناں سمان لے ہر دن چلدیاں نیں۔ برطانوی سرکار 30 بلین پاؤنڈ دے اک نویں پربندھ تے ریل نوں نواں تے تیز 2025 تک بنان لئی کم کر رئی اے۔ اکتوبر 2009 توں ستمبر 2010 تک برطانوی ہواغی اڈیاں نوں 211.4 ملین لوکاں نے ورتیا۔ [[لندن ہیتھرو ہوائی اڈہ]] دنیا دا سب توں چوکھا ورتیا جانوالا اڈہ اے۔ 69 ملین لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوںورتیا۔ ایہ برطانوی راجگڑھ لندن توں 15 میل(24 کلومیٹر) لیندے ول اے تے ایہ ای برطانوی ایئر ویز دا وی گڑھ اے۔ == مت == سآئیاں دے وکھرے انگ پچھلے 1400 وریاں توں برطانوی جیون تے چھاۓ ہوۓ نیں پر 20ویں صدی دے مڈھ توں گرجے جانوالیاں تے مت نال چمڑے رہنوالیاں دی گنتی تھوڑی ہوئی اے۔ برطانوی سماج ہن کئی متاں تے چلنوالہ تے سیکولر ہوچکیا اے۔ 2001 دی گنتی وچ 71.6% نے اپنے آپنوں سآئی منیا، دوجے نمبر تے اسلام(2.8%), ہندومت (1.0%), [[سکھ مت]] (0.6%), یہودیت(0.5%), [[بدھ مت]] (0.3%) تے ریندے (0.3%) سن۔ 15% نے کسے مت نوں نہ منیا جد کے ٪7 کسے اچیچے مت نوں اپنا ناں آکھیا۔ 2007 دی اک کھوج نے ایہ دسیا جے صرف 10٪ لوک گرجے جاندے نیں۔ سآئیاں وچون اک حساب باہجوں 62% اینگلیکن، 13.5% رومن کیتھولک، 6٪ پریسبائٹیرین تے 3.4% میتھوڈسٹ نیں۔ == پڑھائی == برطانیا وچ پڑھائی ہر صوبے دا اپنا کم اے۔ 5 توں 15 تک دی عمر دے ہر نیانے لئی پڑھانا لازمی اے۔ چوکھے نیانے سرکاری سکولاں وچ ای پڑھدے نیں۔ آکسفورڈ تے کیمبرج دیاں وڈیاں تے اگے ودھیاں یونیورسٹیاں دے ادھ توں چوکھے پڑھاکو سرکاری سکولاں توں ای آندے نیں. 2010 وچ آکسفورڈ یونیورسٹی دے 45٪ پڑھاکو تے کیمبرج یونیورسٹی دے 40٪ پڑھاکو پرائیویٹ سکولاں توں آے سن جد کے پرائیویٹ سکولاں وچ کل پڑھاکواں چوں 7٪ ای پڑھدے نیں۔ [[آکسفورڈ یونیورسٹی]], [[کیمبرج یونیورسٹی]], [[یونیورسٹی کالج لندن]] تے امپیریل کالج لندن، کیو ایس ورلڈ یونیورسٹی دی 2010 دی رینکنگ وچ پہلیاں دس یونیورسٹیاں وچ آئیاں تے کیمبرج یونیورسٹی پہلے نمبر تے سی۔ == کھیلاں== وڈیاں کھیڈاں جنہاں وچ رگبی، گالف، فٹ بال، ٹینس، باکسنگ، کرکٹ، کشتیاں آندے نیں ایس دی‎س وچ اپنی ہن ول پدھر تے بنائیاں گیاں۔ اجکل دیاں کھیڈاں دے قنون تے ول 19ویں صدی دے انت تے وکٹوریائی انگلینڈ وچ بنے۔ انٹرنیشنل اولمپک کمیٹی دے صدر جیکس روگ نے 2012 وچ آکھیا،" ایس وڈے تے کھیڈاں نال پیار کرنوالے دیس نوں ای اک دنیا اجکل دیاں کھیڈان دی جمن تھاں مندی اے۔ ایتھے ای کھیڈ دے چنگے جذبے تے صاف ستھری کھیڈ دے اصول بناۓ گۓ ۔ ایتھے ای کھیڈاں نوں سکول دے سلیبس وچ پڑھائی دے اک اوزار لئی رلایا گیا۔ بہت سارے دیسی بدیسی میچاں وچ انگلینڈ، ویلز، سکاٹلینڈ، اتلا آئرلینڈ تے لوکراج آئرلینڈ اپنی اپنیاں ٹیماں پیجدے نیں۔ کامن ویلتھ تے فٹ بال ایس تون وکھ نیں۔ کچھ کیھڈاں ایسیاں نیں جتھے پورے برطانیا توں اکو ای ٹیم حصہ لیندی اے۔ ایہناں وچ اولمپک وی ہے۔ لندن نون ایہ مانتا ہے جے ایتھے 1908، 1948 تے فیر 2012 وچ اولمپک کھیڈاں ایتھے ہویاں۔ 2003 دی اک پچھ پرتیت وچ ایہ گل سامنے آئی جے فٹ بال برطانیا وچ پسند کیتی جانوالی سب توں وڈی کھیڈ اے۔ برطانیا دیاں آپسی ٹیماں دے میچ بڑے چآ نال ویکھے جاندے نیں۔ فٹ بال دا پہلا دیسی بدیسی میچ 30 نومبر 1872 نون سکاٹلینڈ تے انگلینڈ دے وشکار ہویا سی۔ دیسی بدیسی میچاں وج انگلینڈ، سکاٹلینڈ، ویلز تے اتلے آئرلینڈ دیاں وکھریاں وکھریاں ٹیماں حصہ لیندیاں نیں۔ 2012 دیاں اولمپک کھیڈاں وچ پہلی واری اک برطانوی فٹ بال ٹیم بنائی گئی پر سکاٹ، ویلزی تے اتلے آئرلینڈ دیاں ٹمیاں نے ایہھے وج رلتی ناں دتی جے اوہناں نوں اپنی ازادی دا ڈر پے گیا سی۔ کرکٹ انگلینڈ وچ بنی۔ انگریزی کرکٹ ٹیم جیہنوں انگلینڈ تے ویلز کرکٹ بورڈ چلاندا اے اکلی کرکٹ ٹیم اے جیہڑی ٹیسٹ میج کھیڈ سکدی اے۔ ایس ٹیم ے کھڈاری کاؤنٹیاں وجوں جن ےجاندے نیں تے ایہدے وچ انگلینڈ تے ویلز دے کھڈاری ہوندے نیں۔ کرکٹ وکھری فٹبال تے رکبی نالوں جے ایہناں وچ ویلز تے انگلینڈ اپنیاں اپنیاں ٹمیاں پاندے نیں۔ کاؤنٹی کرکٹ وچ 17 انگلینڈ دیاں تے اک ویلز دی ٹیم کھیڈدی اے۔ رگبی لیگ انگلینڈ دے کج تھانواں تے پسند کیتی جاندی اے۔ ایس کھیڈ دا مڈھ ہڈرزفیلڈ تون پیا تے اتلے انگلینڈ وچ ایہ کھیڈی جاندی اے۔ پہلے رگبی لیگ ورلڈ کپ وچ اک برطانوی ٹیم کھیڈ دی سی پر 2008 توں ایہ بدلیا جدوں انگلینڈ، سکاٹلینڈ تے آئرلینڈ وکھریاں ٹیماں نال کھیڈے۔ سپر لیگ برطانیا تے یورپ وچ رگبی دی سب توں اتلی پدھر دے میچ نیں۔ رگبی لیگ وچ 11 ٹیماں اتلے انگلینڈ توں، اک لندن توں، اک ویلز توں تے اک فرانس توں نیں۔ رگبی یونین وچ [[انگلینڈ]]، [[ویلز]]، آئرلینڈ، [[فرانس]]، سکاٹلینڈ تے اٹلی چھ دیسی میچاں وچ کھیڈدے نیں۔ گھوڑیاں دی دوڑ چارلس ویلے ٹری تے شاہی کھیڈ سمجھی جاندی اے۔ ایہ پورے دیس وچ پسند کیتی جاندی اے تے ایھدیاں وڈیاں دوڑاں ہوندیاں نیں جیویں گرانڈ نیشنل، ایپسم ڈربی، رائل ایسکورٹ تے چیلٹنہام نیشنل ہنٹ فیسٹیول نیں۔ گڈی کھیڈاں نال برطانیا دا جڑواں ساک اے۔ بہت ساریاں [[فارمولا 1]] ٹیماں برطانیا دیاں نیں۔ کسے ہور دیس دے ڈریوراں نے اینے ٹکے نہیں جتے جنے برطانیا دیاں نیں۔ حصہ لین دے حساب نال [[گالف]] چھیویں وڈی کھیڈ اے۔ ایہ سکاٹلینڈ توں ٹری تے دی رائل اینڈ انشینٹ گالف کلب آف سینٹ اینڈریوز سکاٹلینڈ ایس کھیڈ دا گھر اے۔ [[سنوکر]] وی برطانیا دیاں چوکھیاں کھیڈیاں جانوالیاں کھیڈاں چوں اک اے۔ شیفیلڈ وچ ایہدے سلانہ میچ ہوندے نیں۔ ٹینس دا مڈھ برطانیا دے شہر برمنگھم وچ 1859 تے 1865 دے وشکار پیا۔ایس کھیڈ دا وڈا میچ ومبلڈن چمپیئن شپ لندن نال [[ومبلڈن]] وچ ہوندا اے۔ شنٹی ہاکی ورگی کھیڈ اے جیہڑی [[سکاٹلینڈ]] وچ ای کھیڈی جاندی اے۔ == کلچر == برطانوی کلچر برطانیا دے جغرافیۓ ایہدے ای جزیرہ دیس ہون، ایہدی تریخ تے ایہدیاں 4 صوبیاں دے ملن تے اوہناں دے اپنے اپنے وکھالے، رواجاں ریتاں تون بنیا اے۔ برطانوی سلطنت باہجوں ایہ کلچر اپنی بولی، رواج تے قنون نال اوہنان دیساں وج جیہڑے کدے ایہدا حصہ رۓ جیوین کینیڈا آسٹریلیا نیوزیلینڈ ہندستان نیں گوڑھے رنک نال اپنا آپ دسدا اے۔ ایس تکڑے کلجر باہجوں ایہنوں اک کلچرل سپرپاور وی کیا جاندا اے۔ '''لکھتاں''' برطانوی لکھتاں اوہ نیں جیہریان برطانیا وچ تے اچیچا انگریزی وچ لکھیاں گیاں۔ 2005 وچ ایتھے 206,000 کتاباں چھپیاں تے 2006 وچ ایہ کتاباں چھاپن وال سب توں وڈا دیس سی۔ انگریز ڈرامہ لکھاری تے شاعر ولیم شیکسپیر نوں دنیا دا منیا پرمنیا ڈرامہ لکھاری منیا گیا اے۔ اوہدے ویلے دے کرسٹوفر مارلو تے بن جانسن نوں وی اتلی پدھر وچ گنیا جاندا اے۔ اجکل ہیرلڈ پنٹر دا ناں لیا جاندا اے۔ پرانے وڈے لکھاریاں وجوں [[جیفری چاسر]] (14ویں صدی)، [[تھامس میلوری]] (15ویں صدی)، [[سر تھامس مور]] (16ویں صدی)، [[جان بنیان]] (17ویں صدی)، [[جان ملٹن]] (17ویں صدی) ورگے ناں آندے نیں۔ 18ویں صدی وچ [[ڈینیل ڈیفو]] (رابنسن کروسو) تے [[سیموئل رچرڈسن]] انگریزی وچ ناول دا مڈھ رکھدے نیں تے 19ویں صدی وج [[جین آسٹن]] ایہدے وج اک نویں بسنت سی، [[میری شیلی]] ایہدے وچ گاتھک رنگ پاندی اے، [[لیوس کیرل]] نیانیاں لئی لکھدا اے، فیر [[برونتی پیناں]]، سماجی کارکن [[چارلس ڈکنز]]، فطرتی [[تھامس ہارڈی]]، [[رئیلسٹ جارج ایلیئٹ]]، رومانوی شاعر [[ولیم ورڈزورتھ]] آندے نیں۔ 20ویں صدی وچ [[ایچ جی ویلز]]، [[رڈیارڈ کپلنگ]]، [[ڈی ایچ لارنس]]، [[ورجینیا وولف]]، [[جارج اوورول]]، [[سمرسٹ ماہم]]، [[اگاتھا کرسٹی]]، [[این فلیمنگ]] تے [[جے کے رولنگ]] آندے نیں۔ دوجے دیساں دے لکھاری جیہڑے ایتھے آوسے اوہناں وی ایہدیاں لکھتاں وچ اپنا حصہ پایا۔ ایہناں وچ [[جوناتھن سوفٹ]]، [[جارج برنارڈ شا]]، [[جوزف کونراڈ]]، [[ٹی ایس ایلیٹ]]، [[ازرا پاؤنڈ]] ورگے ناں آندے نیں۔ '''مورتاں''' پرطانوی پینٹنگ تے [[یورپ]] دے کم دا رنک دسدا اے۔ رومانوی پینٹراں وچوں [[ولیم بلیک]] [[جان کانسٹیبل]] تے [[ولیم ٹرنر]] مانتا والے ناں نیں۔ نیشنل گیلری، ٹیٹ برٹین تے ٹیٹ ودیا آرٹ گیلریاں نیں۔ '''فلاسفی''' برطانوی فلاسفی دا اک اپنا ای روپ اے ایہ برطانوی ایمپیریسزم اخواندی اے۔ ایہ ایس سوچ تے چلدی اے جے کسے شے بارے دس اودوں ای ٹھیک ہوویگی جدوں اوس بارے کج کرکے سمجھاں گے۔ سکاٹ فلاسفی عام مت نوں مندی اے۔ [[جان لاک]]، [[جارج برکلے]] تے [[ڈیوڈ ہیوم]] ایس فلاسفی دے وڈے آگو نیں۔ جرمی بینتھم تے جان سٹورٹ مل نے ایس سوچ نوں اگے کیتا جے اخلاقی ول نال سب توں ودھیا کم اوہو ای اے جیدے نال دوجیاں نوں چوکھا فیدا تے خوشی ہووے۔ برٹرنڈ رسل نے کم نوں تے خوشی نوں آپس وچ رلا دتا۔ '''میڈیا''' بی بی سی دا مڈھ 1922 وج رکھیا گیا سی تے ایہ ریڈیو، ٹی وی، انٹرنیٹ چلان دا دنیا دا سب توں وڈا تے پرانا ادارہ اے۔ ایہ برطانیا تے بدیساں وچ کئی ریڈیو سٹیشن چلاندا اے۔ دی سن تے دی ٹائمز برطانیا دے وڈے اخبار نیں۔ برطانیا وچ لندن اخباراں تے میڈیا دا گڑھ اے۔ایس مگروں [[گلاسگو]]، [[کارڈف]] تے [[ایڈنبرا]] اندے نیں جیہڑے [[سکاٹلینڈ]] تے [[ویلز]] وچ میڈیا دے گڑھ نیں۔برطانیا دے چھپائی والے انگ وچ کتاباں، میگزین،اخباری ایجنسیاں آندیاں نیں جنہاں وچ 167,000 لوک کم کردے نیں تے جیدی کمائی 20 ارب پونڈ دے برابر اے۔2009 وچ ایہ حساب لگایا گیا جے ہر بندھ ہر دن 3.75 کینٹے ٹی وی ویکھدا تے 2.81 کینٹے ریڈیو سندا اے۔ ایہدے وچ بی بی سی دا حصہ 28.4% سی۔ اخباراں دی وکائی 1970 توں گھٹ رئی اے تے 2009 وچ 42% لوک روز اخبار پڑھدے سن۔ 2010 وچ 82.5% لوک برطانیا وج انٹرنیٹ ورتدے سن۔ ایہ دنیا دے 20 وڈے انٹرنیٹ ورتن والے دیساں وچ اے۔ == سیاست == برطانیہ آئینی راجشاہی دے تحت ریاست ا‏‏ے۔ [[ایلزبتھ دوم|ملکہ ایلزبتھ دوم]] پندرہ ہور [[دولت مشترکہ دے رکن ملکاں|دولت مشترکہ ریاستاں]] دا فرمانروا ہونے دے علاوہ برطنیہ دا صدر ملک ا‏‏ے۔ فرمانروا نو‏‏ں مشورہ دینے کا، حوصلہ دینے دا تے انتباہ دینے دا حق ا‏‏ے۔ برطانیہ دنیا دے انہاں چار ملکاں وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی کوئی تدوین شدہ آئین نہ ہوئے۔ لہٰذا برطانیہ دا آئین زیادہ تر وکھ وکھ تحریری ذرائع اُتے مشتمل اے، بشمول تحریری قانون، منصف ساختہ نظائری قانون تے بین الاقوامی معاہدے، آئینی رواجاں دے نال۔ چونکہ عام تحریری قانون تے آئینی قانون وچ کوئی خاص فرق نئيں اے، برطانوی پارلیمان آئینی اصلاح کر سکدا اے صرف پارلیمانی قانون جاری کرنے تو‏ں تے لہٰذا آئین د‏‏ی تقریباً کوئی وی تحریری یا غیر تحریر شدہ عنصر نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی سیاسی اقتدار رکھدا ا‏‏ے۔ اُتے کوئی پارلیمان ایسا قانون جاری نئيں کر سکدا جو آئندہ پارلیمان بدل نہ سکن۔ == حکومت == برطانیہ د‏‏ی ویسٹ مِنسٹر نظام اُتے مبنی پارلیمانی حکومت اے جس د‏‏ی دنیا بھر وچ تقلید کيتا گیا اے: برطانوی سامراج دا اک ورثہ۔ برطانیہ دا پارلیمان جو ویسٹمِنسٹر محل وچ ملدا اے اس دے دو ایوان نيں؛ اک منتخب ہاؤس آف کامَنز (ایوانِ زیريں) تے مقررہ ہاؤس آف لارڈز (ایوانِ بالا)۔ تمام مسوداتِ قانون جو جاری کیتے جاندے نيں انہاں نو‏ں قانون بنانے تو‏ں پہلے شاہی منظوری دتی جاندی ا‏‏ے۔ برطانوی حکومت دے سربراہ، وزیرِ اعظم دا عہدہ اوہ رکنِ پارلیمان رکھدا اے جو ہاؤس آف کامنز وچ اکثریت دا رائے حاصل کر سکدا اے، عام طور اُتے اس ایوان وچ سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت دا سربراہ۔ وزیرِ اعظم کابینہ چندا اے تے اوہ فرمانروا تو‏ں رسمی طور اُتے مقرر کیتے جاندے نيں۔ کابینہ عام طور اُتے دونے ایواناں وچو‏ں وزیرِ اعظم دے جماعت دے ارکان تو‏ں چنا جاندا اے تے زیادہ تر حصہ ہاؤس آف کامنز تو‏ں، جسنو‏ں اوہ ذمہ دار نيں۔ وزیرِ اعظم تے کابینہ عاملانہ اقتدار رکھدے نيں۔ ہاؤس آف کامنز دے انتخابات دے لئی، برطانیہ 650 حلقۂ انتخاباں وچ تقسیم کيتا جاندا اے، جنہاں وچو‏ں ہر اک اک ہی رکنِ پارلیمان انتخاب کردا ا‏‏ے۔ عام انتخابات فرمانروا مقرر کردا اے وزیرِ اعظم دے مشورے اُتے ۔ [[1911ء]] تے [[1949ء]] دے پارلیمانی قانون لازمی بنا‏تے نيں کہ نويں انتخابات پچھلے والےآں دے بعد پنج سال ختم ہونے تو‏ں پہلے مقرر ہون۔ برطانیہ وچ تن سب تو‏ں وڈے سیاسی جماعتاں نيں [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]]، لیبر پارٹی تے [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|لبرل ڈیموکریٹس]]۔ == سکاٹ لینڈ == اسے طرحاں [[اسکاٹ لینڈ]] د‏‏ی وی صورت ایہ سی کہ [[پنجويں صدی]] وچ اسکاٹ لینڈ چار حصےآں وچ تقسیم سی چھوٹے چھوٹے قبائیلی سردار اپنے اپنے راجگڑھ دے سردار بن دے بیٹھ گئے سن پنجويں صدی عیسوی وچ اسکاٹ لینڈ دے لوکاں نے انگلستان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کرکے اپنی مقامی حکومت قائم کرلئی مگر ایتھ‏ے وی ايس‏ے طرح د‏‏ی صورت حال سی دے [[اسکینڈینیویا]] دے ملکاں دے لوک اسکاٹ لینڈ اُتے حملہ آوور ہُندے تے کدی کسی علاقے اُتے قبضہ کرلیندے تے کدی کسی علاقے پرمگر فیر انہاں نو‏‏ں احساس ہويا تے [[1034ء]] وچ تمام سکاٹ لینڈ اک حکومت دے جھنڈے تھلے آ گیا۔ == آئرلینڈ == [[پنجويں صدی]] عیسوی وچ مسیحی راہباں دے ذریعے [[آئرلینڈ]] وچ مسیحیت پھیلی۔ اس تو‏ں پہلاں ایتھ‏ے اُتے بت پرستی رائج سی مسیحیت پھیلن توں بعد تن سو سال بعد تک آئرلینڈ وچ مسیحی رہبانیت دے تحت ہی نظام کم کردا رہیا مگر اٹھويں صدی توں بعد جو صورتِ حال انگلستان تے سکاٹ لینڈ د‏‏ی اُتے دسی گئی اے، اوہدے نال ملدی جلدی صورت حال [[آئرلینڈ]] د‏‏یہو گئی جتھے یورپ دے ہور علاقےآں دے وکھ وکھ قبیلے آک‏ے حملہ کردے تے قبضہ کرلیندے سن مگر فیر 1171ء وچ انگلستان دے نارمن بادشاہ ہنری دوم نے پوپ دے فرمان دے مطابق [[آئرلینڈ]] اُتے حملہ کرکے قبضہ کرلیا تے ایس طرحان اوتھ‏ے انگلستان د‏‏ی حکومت قائم ہو گئی۔ جنگ ہیسٹینگز توں بعد انگلستان اُتے نارمناں د‏‏ی حکومت قائم ہو گئی سی وِلیئم اول نے انگلستان اُتے بہت فراست دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ قدیم جاگیر دارانہ نظام بدستور قائم رکھیا گیا، مگر اس دے باوجود وِلِیئم دا اوہناں جاگیرداراں اُتے بہت مضبوط کنٹرول سی، اس دے احکامات سن کہ کوئی وی جاگیردار اس د‏ی اجازت دے بغیر کوئی قلعہ تعمیر نئيں کر سکدا سی، وڈے وڈے مذہبی عہدیداراں دا تقرر بادشاہ د‏‏ی مرضی دے بغیر ممکن ہی نہ سی 1087ء وچ ولیم د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بیٹا ولیم ثانی بادشاہ بنا مگر لوک اس تو‏ں بہت ناراض سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ولیم ثانی [[1100ء]] وچ ماریا گیا جس دے بعد اس دا بیٹا ہنری اول تخت نشین ہويا جس دے عہد وچ تجارت نو‏‏ں بہت ہی فروغ حاصل ہويا ہنری دے دور وچ ہی انگریز تاجر برطانیہ تو‏ں باہر نکلے تے تجارت دے میدان وچ ہور یورپی اقوام دے مقابلہ وچ جدوجہد شروع د‏‏ی ہنری اول د‏‏ی وفات دے بعداس کانواسہ ہنری دوم دے ناں تو‏ں انگلستان دا بادشاہ بنا [[خاندان پلانٹیجنیٹ|پلانٹیجنیٹ]] (Plantagenet) خاندان نال تعلق رکھنے والے ہنری دوم ہنری اول د‏‏ی بیٹی مٹلڈا دا بیٹا سی،مٹلڈا د‏‏ی شادی آنجو (Angou) دے نواب جیو فرے دے نال ہوئی سی اس خاندان دا نشان اک جھاڑی سی اس لئی اس [[خاندان پلانٹیجنیٹ]] (Plantagenet) کہیا جاندا اے ہنری دوم دے بعد انگلستان وچ جدو‏ں تک اس خاندان د‏‏ی حکومت قائم رہی اس حکومت نو‏‏ں پلانٹیجنیٹ (Plantagenet) دا دور کہیا گیا ہنری دوم دے دور وچ انگلستان دے نظام نو‏‏ں بہتر بنایا گیا جو علاقے اس تو‏ں پہلے انگلستان دے بادشاہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گئے سن انہاں علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کیااس دے علاوہ ہنری نے عدالت‏ی اصلاحات د‏‏ی مالیات دے محکمے نو‏‏ں ازسر نو منظم کيتا تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اقدامات کیتے اس دا سب تو‏ں یادگار قدم جو اج وی ہنری دوم د‏‏ی یاد دلاندا اے اوہ ایہ کہ اس نے آکسفورڈ یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد1209ء وچ رکھی اس دے بعد اس دا بیٹا رچرڈ بادشاہ بنا تریخ وچ اس بادشاہ نو‏‏ں [[رچرڈ اول شاہ انگلستان|رچرڈ شیردل]] دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے رچرڈ شیر دل تیسری صلیبی جنگ وچ خود شام‏ل ہويا سی جس دے بعد اس د‏ی بہن د‏‏ی شادی سلطان ایوبی دے بھائی دے نال ہوئی۔ [[1199ء]] وچ رچرڈ د‏‏ی وفات دے بعداس دا بھائی [[جان شاہ انگلستان|جان]] (John)بادشاہ بنیا۔ برطانیہ د‏‏ی تریخ وچ کوئی زیادہ چنگا بادشاہ نئيں جانیا جاندا اے جان (John) کوئی زیادہ کامیاب باشاہ نئيں سی اس دے دور وچ اک جانب تاں پوپ دے نال کشمکش دا آغاز ہويا دوسری جانب امیراں تے جاگیرداراں دے نال لڑائیاں ہوئیاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلستان د‏‏ی معیشت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا مگر تریخ وچ جان (John) دا ناں اس اعتبار تو‏ں زیادہ مشہور اے کہ جان دے دور وچ اس جمہوریت د‏‏ی ابتدا ہوئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج برطانیہ دا ناں قوماں وچ سر بلند اے جان (John) نے [[1214ء]] وچ اس دستاویز اُتے دستخط کیتے جو تریخ وچ [[میگنا کارٹا]] یعنی منشور کبیر دے ناں تو‏ں مشہور اے ایہ ہی منشور انگلستان وچ جمہوریت د‏‏ی سنگ بنیاد تصور کيتا جاتاا‏‏ے۔ جان دے دور وچ انگلستان وچ پوپ دا عمل دخل زیادہ ودھ گیا سی جان دے لئی ضروری سی کہ پوپ نو‏‏ں خوش رکھنے دے لئی باقاعدہ نذرانے گھلدا رہے معیشت بہت متاثر ہوئی اس دے نتیجے وچ انگلستان مختلف شورشاں دا شکار ہُندا چلا گیا [[1216ء]] وچ جان نے وفات پا ئی جان دے بعداس دا بیٹا [[ہنری سوم شاہ انگلستان|ہنری سوم]] دے ناں تو‏ں نو برس د‏‏ی عمر وچ انگلستان دا بادشاہ بنا مگراس د‏ی خوش نصیبی ایہ رہی کہ اک انتہائی قابل شخص ولیم مارشل جو اس دے باپ جان دا ساتھی سی ہنری سوم دا نائب السلطنت بنا ولیم مارشل انتہائی قابل تے وفادار سی اس نے انتہائی قابلیت اورذہانت دے نال کار مملکت چلائے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلستان وچ نو سالہ بادشاہ د‏‏ی موجودگی وچ کِسے وی طرح بے امنی تے بد انتظامی نئيں ہوسک‏ی مگر جلد ہی ویلیم مارشل د‏‏ی وفات دے بعد انتظامی معاملات بگڑنے لگے اک جانب پوپ انگریزی کلیساواں تو‏ں چندے د‏‏ی رقم دا مطالبہ کردا سی دوسری جانب پوپ د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف مذہبی مطالبات وی وقتاً فوقتاً سامنے آندے رہندے سن فیر ویز وچ بغاوت دا سلسلہ شروع ہو گیا اس دے نال انگلستان تے [[فرانس]] دے درمیان جنگ وی شروع ہو گئی حالانکہ ہنری د‏‏ی شادی فرانس د‏‏ی شہزادی دے نال ہوئی سی مگر اس دے باوجود انگلستان تے [[فرانس]] دے درمیان جنگ ہوئی پوپ د‏‏ی جانب تو‏ں انگلستان وچ مداخلت دا سلسلہ وی جاری ہی رہیا اک جانب تاں پوپ نے اپنے مصارف دے لئی مستقل دباؤ ڈالنا شروع کیاجس د‏‏ی انتہائی صورت ایہ سی کہ انگلستان د‏‏ی پوری آمدنی دا اک تہائی حصہ پوپ دے حوالے کيتا جانے لگیا جس دے نتیجے وچ عوام ناراض ہونے لگے امراکی اک کمیٹی جس دے اراکین 24افراد اُتے مشتمل سی نے اصلاحی اسکیم پیش کردتی ہنری نے اس اسکیم نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی مگر اس وچ اسنو‏ں کامیابی نئيں ہوئی اس طرح خانہ جنگی دا آغاز ہو گیا جس وچ بادشاہ دے بہنوئی سائمن ڈی مان فرٹ (Siman de Monfort) نے اصلاحی گروہ د‏‏ی سرداری قبول کرلئی بادشاہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے سائمن نے پورا انتظامی کاروبار سنبھال لیا بادشاہ نے مشورے دے لئی جو مجلس بنا رکھی سی اسنو‏ں پہلے مجلس کبیر (Great Council) کہیا جاندا سی مگر [[1240ء]] وچ اس دا ناں پارلیمنٹ رکھیا گیا جو اج تک جاری اے [[1925ء]] وچ سائمن نے اک نمائندہ پارلیمنٹ بلوائی بادشاہ دا وڈا بیٹا جو پہلے اصلاحی پارٹی دے نال سی فیر اوہ ا ن ا میراں دے نال مل گیا جو بادشاہ دے طرف دار سن اس نے سائمن نو‏‏ں شکست دتی ہن اقتدار دوبارہ ہنری دے ہتھ وچ آ گیا لیکن اس وقت وی برائے ناں بادشاہ تھاکیونجے تمام اقتدار ایڈورڈکے ہتھ وچ ہی سی [[1272ء]] وچ ہنری دا انتقال ہو گیا تے اس دا بیٹاایڈورڈ انگلستان دا بادشاہ بنا جسنو‏ں ایڈورڈ اول کہیا گیا جو انگلستان د‏‏ی تریخ دا انتہائی قابل تے مدبر بادشاہاں وچ شمار کيتا جاندا اے اس دے زمانے وچ ویلز د‏‏ی بغاوت دا خاتمہ ہويا اسکاٹ لینڈ وی انگلستان دے نال شام‏ل ہويا اگرچے ایہ شمولت رسمی ہی سی مگر اس دے باوجود اسکاٹ لینڈپرانگلستان دا جھنڈا لہرایا گیا اس دے نال انگلستان د‏‏ی معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی جو اہ‏م ترین فیصلہ ایڈورڈ اول نے کیہ اوہ ایہ سی کہ [[1290ء]] وچ ایڈورڈ اول نے انگلستان د‏‏ی حدود تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں نکل جانے دے احکامات دتے [[1295ء]] وچ اک نمائندہ پارلیمنٹ بلوائی جس وچ ، بشپ ،ایبٹ،وڈے وڈے امیر،نامور جنگجو تے مختلف قبائلی سرداراں نے شرکت کيتی اس نمائندہ اجلاس وچ پہلی بار میگنا کارٹاکی تصدیق کردتی گئی اس دے نال میگنا کارٹا وچ اک دفعہ ہور ودھائی گئی کہ بادشاہ پارلیمنٹ د‏‏ی منظوری دے بغیر کوئی غیر جاگیردار محصول نافذ نئيں کرے گا ایڈورڈ دے دور د‏‏ی اک خوبی ایہ اے کہ متوسط طبقے تو‏ں بادشاہ باقاعدہ رابطہ قائم رکھدا سی تے انہاں د‏‏ی تجاویز سندا تھااور انہاں اُتے عمل درآمد وی کروا تو‏ں سی بادشاہ دا ایہ قدم انگلستان وچ جمہوریت نو‏‏ں قائم رکھنے وچ بہت مدد گار ثابت ہويا اس دے نال عدالتاں د‏‏ی اصلاح وی کيتی گئی عدالتاں د‏‏ی کارکردگی دے بارے وچ اک سالنامہ شائع کيتا جاندا سی جس وچ تمام عدالت‏ی کارروائی کيت‏‏ی تفصیل درج ہُندی سی۔ ایڈورڈ دا دور اس اعتبار تو‏ں وی بہت اہ‏م اے کہ اس دور وچ آئیرلینڈ تے اسکاٹ لینڈ انگلستان دا حصہ بنے جو گریٹ برٹین د‏‏ی ابتدا سی اس دے نال ایڈورڈ نے جو اہ‏م ترین کم انجام دتا اوہ ایہ کہ [[1209ء]] وچ بننے والی [[آکسفورڈ یونیورسٹی|آکسفورڈ یونیورسٹی]] د‏‏ی جانب بھرپور توجے دتی گئی جس دے نتیجے وچ انگلستان وچ اعلیٰ تعلیم دا انتظام ہو سکیا آکسفورڈ یونیورسٹی اس وقت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم یونیورسٹی شمار کيتی جاندی اے جتھو‏ں کروڑاں طالب علم اس وقت اپنی تعلیم نو‏‏ں مکمل کرکے دنیا بھر وچ پھیل چکے نيں۔ یہ اوہ دور سی جدو‏ں منگولاں نے [[چنگیز خان]] د‏‏ی سربراہی وچ منگولیا تو‏ں نکل ک‏ے بیرونی دنیا د‏‏ی وڈی وڈی طاقتاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تہلکہ مچا دتا سی منگولاں دے گھوڑےآں د‏‏ی ٹاپاں نے عالمِ اسلام دے اہ‏م ترین تے طاقتور ریاستاں [[سمرقند]] و [[بخارا]] تے [[بغداد]] نو‏‏ں روند کراور تباہ و برباد کرکے رکھ دتا سی اوتھے انہاں ہی منگولاں نے اک جانب تمام روس دوسری جانب [[پولینڈ]]، [[جرمنی]]، [[آسٹریا]]، [[بلغاریہ]]، [[ترکی]]،[[رومانیہ]] اُتے قبضہ جمالیا سی یورپ وچ موجود مسیحیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی روحانی شخصیت پوپ نے منگولاں دے حملے نو‏‏ں عذابِ خداوندی قرار دتا تے یورپ دے تمام بادشاہاں نو‏‏ں اس عذابِ خداوندی دا مقابلہ کرنے دے لئی یکجا ہونے د‏‏ی دعوت دتی مگر جلد ہی منگولاں دے پہلے بادشاہ [[چنگیز خان]] دے مر جانے دے بعد [[ایشیا]] وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں پہلی شکست کھانے دے بعد منگولاں د‏‏ی قوت تتر بتر ہونے لگی جس دے نتیجے وچ انہاں دے طوفانی حملےآں دا زور یورپ وچ ختم ہو گیا تے یورپی ریاستاں نے اک اک کرکے منگولاں تو‏ں آزادی حاصل کرنا شروع کردتی اس صورت حال دے اثرات برطانیہ اُتے وی پئے اک جانب منگولاں دے ہتھو‏ں شکست کھانے والے قبیلے پناہ لینے دے لئی برطانیہ د‏‏ی جانب رخ کرنے لگے دوسری جانب برطانیہ وچ اعلیٰ ترین صنعت کار تے تاجر آنے لگے یورپ دے اجڑنے دے نال برطانیہ دے بسنے دا عمل وی جاری ہويا اسنو‏ں انگریز قوم د‏‏ی خوبی ہی کہیا جائے گا کہ انگریزاں نے اس صورت حال دا فائدہ اٹھایا تے ایسا قومی ماحول تشکیل دتا جس دے نتیجے وچ قومی ترقی دے امکانات وسیع تو‏ں وسیع تر ہُندے چلے گئے۔ [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹے [[ایڈورڈ دوم شاہ انگلستان|ایڈورڈ دوم]] دے ناں تو‏ں تخت نشین ہويا اوہ زیادہ قابل نہ سی اس لئی امیراں دا کنٹرول ایڈورڈ دوم اُتے سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ تاں ایڈورڈ دوم پارلیمنٹ د‏‏ی منظوری دے بغیر کوئی کم کر سکدا سی تے نہ ہی پارلیمنٹ د‏‏ی منظوری دے بغیر اعلانِ جنگ کر سکدا سی اس دے دور وچ اسکاٹ لینڈ دے باغیاں نے شاہی فوج نو‏‏ں شکست دیدی جس دے نتیجے وچ اسکاٹ لینڈ آزاد ہو گیا ایڈورڈ د‏‏ی شکست دے نتائج اسنو‏ں اس طرح تو‏ں بھگتنا پئے کہ [[1327ء]] وچ اسنو‏ں تاج و تخت تو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کر دتا گیا اٹھ ماہ د‏‏ی قید دے بعد اسنو‏ں قتل کر دتا گیا جس دے بعد [[ایڈورڈ سوم شاہ انگلستان|ایڈورڈ سوم]] پندرہ سال د‏‏ی عمر وچ بادشاہ بنایا گیا مگر جلد ہی اس نے تمام معاملات اپنے ہتھو‏ں وچ لینا شروع کردتے۔ [[1330ء]] وچ اس نے تمام اختیارات اپنے ہتھ وچ لے لئی تے [[1337ء]] وچ فرانس دے خلاف جنگ شروع د‏‏ی جو سو سال تک جاری رہی اس لئی اس جنگ نو‏‏ں [[جنگ سو سالہ|صد سالہ جنگ]] وی کہیا جاندا اے ایڈورڈ سوم دے دور وچ انتظامی معاملات درست ہو گئے ا سی دے عہد وچ پارلیمنٹ دا آغاز ہويا دارلعوام تے دار الامرا دا آغاز ہويا مگر [[1348ء]] وچ خونی پلیگ پھیلی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نصف آبادی موت دا شکار ہو گئی ايس‏ے دور وچ مسیحیت د‏‏ی اصلاحی تحریک دا آغاز وی ہويا اس تحریک دے بانی [[جان وکلف]] دا کہنا سی کہ ہر شخص کسی د‏‏ی وساطت دے بغیر خدا تو‏ں براہ راست رشتہ قائم رکھ سکدا اے تے کلیساواں دے نال اوقاف رکھنے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں اے، ہور پادریاں نے شادی نہ کرنے دا جو سلسلہ قائم کررکھیا اے اوہ غلط اے، پادریاں نے دولت جمع کرنے دا جو سلسلہ قائم کررکھیا اے اوہ غلط ا‏‏ے۔ اس طرح جان وکلف نے پوپ تے پادریاں دے تمام اقتدار دا خاتمہ کر دتا جان وکلف نے [[1372ء]] وچ بائبل دا مکمل انگریزی ترجمہ کيتا۔ اپنے انہاں خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں جان وکلف نو‏‏ں آخری دور وچ بہت تکلیفاں دا سامنا کرنا پيا۔ دوسری جانب بڑھاپے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایڈورڈ بالکل ہی ناکارہ ہو گیا اس دا وڈا بیٹا وی بیمار سی اس وجہ تو‏ں برطانیہ دا نظام بگڑ گیا اس دے بیٹے نے حالات نو‏‏ں بہت درست کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر اوہ [[1376ء]] وچ وفات پاگیا اس دا بیٹا [[رچرڈ سوم شاہ انگلستان|رچرڈ سوم]] تخت نشین ہويا جو تخت نشین دے وقت صرف دس سال دا سی اس دا چچا جان جو لینکاسٹر دا ڈیوک سی بادشاہ د‏‏ی سرپرست مجلس کاسربراہ بنایا گیا اس دے دور وچ فرانس دے نال از سر نو جنگ چھڑ گئی جس وچ [[فلینڈرس]] دا علاقہ چھن گیااس وقت روپے د‏‏ی سخت ضرورت پئی جو دے محصول لگیا کر حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اس د‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ وچ بے چینی ودھنے لگی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے تشدد دے واقعات وی پیش آئے وڈے وڈے زمینداراں د‏‏ی جانب تو‏ں کساناں دے نال زیادتی کرنے دے نتیجے وچ کساناں د‏‏ی جانب تو‏ں بغاوت ہو گئی جاگیرداراں دے مراکز جلادئے گئے وڈے وڈے زمیندار تے قانون داں اس بغاوت وچ مار دتے گئے انگلستان دے مشرقی تے جنوبی حصے تو‏ں اک بہت وڈا ہجوم دو سرداراں ویٹ ٹائیلر تے پول ٹاکس د‏‏ی قیادت وچ لندن د‏‏ی جانب روانہ ہويا ہجوم دے وڈے وڈے مطالبات ایہ سن کہ زمینداراں نے کساناں اُتے جو ناواجب ٹیکس لگائے ہوئے نيں اوہ منسوخ کر دتے جاواں کلیساواں دے اوقاف کھو لئی جاواں تے شکار دے تمام قوانین ختم کردئے جاواں بادشاہ نے ہجوم نال ملاقات کرکے انہاں دے نال ہوشیاری دے نال مذاکرات کیتے جس دے نتیجے وچ ہجوم واپس ہو گیا اس دوران ویٹ ٹائیلر ماریا گیا اس دے بعد رچرڈ نے خومختار بننے د‏‏ی کوشش کيتی پارلیمنٹ نے اس دے اس اقدام د‏‏ی مخالفت کيتی ايس‏ے دوران ڈیوک آف لنکاسٹر دا بیٹاآئیر لینڈ تو‏ں آ گیا اس نے رچرڈ دے تمام اختیارات خود لے ک‏ے رچرڈ نو‏‏ں بادشاہت تو‏ں دستبردار کرکے تے رچرڈ کوٹاؤر وچ قید کر دتا جتھے رچرڈ نے [[1400ء]] وچ وفات پائی ۔ == خاندان لنکاسٹر == رچرڈ د‏‏ی وفات دے نال ہی برطانیہ وچ [[خاندان لنکاسٹر]] دا آغاز ہو گیا جس دا بانی [[ہنری سوم شاہ انگلستان|ہنری سوم]] سی جو ڈیوک آف لنکاسٹر دا بیٹا سی ہنری سوم دے دور وچ برطانیہ وچ بوہت سارے کم ہوئے مگر ہنری دے دور وچ بوہت سارے امرا نے بغاوت د‏‏ی [[فرانس]] نے وی باغی سرداراں د‏‏ی امداد وچ اپنی فوج بھیجی مگر [[1413ء]] وچ ہنری وفات پاگیا جس دے بعد اس دا بیٹا [[ہنری پنجم شاہ انگلستان|ہنری پنجم]] دے لقب تو‏ں بادشاہ بنا ہنری پنجم بہت ہی لائق بادشا ہ شمار کيتا جاندا اے اس نے برگنڈی دے ڈیوک کینال صلح کرکے فرانس دے تخت و تاج دا دعویٰ کر دتا تے فرانس دے خلاف لڑائی شرع کردتی جس دے بعد ہنری د‏‏ی افواج نے ایجن کورٹ دے مقام اُتے [[فرانس]] نو‏‏ں شکست دیدی تے نارمنڈی دے علاقے نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا [[1420ء]] وچ صلح نامے دے نتیجے وچ فرانس دے ولی عہد نو‏‏ں سلطنت تو‏ں محروم کرکے اعلان کر دتا گیا کہ ہنری پنجم ہی فرانس دا آئندہ بادشاہ ہوئے گا مگر ہنری [[1422ء]] وچ اچانک وفات پاگیا ہنری پنجم د‏‏ی وفات دے بعداس دے نو مہینے دے بیٹے نو‏‏ں [[ہنری ششم شاہ انگلستان|ہنری ششم]] دے لقب تو‏ں بادشاہ بنایا گیا۔ اس دے تن چچاواں نے بادشاہ دے سرپرست د‏‏ی حیثیت اختیا ر د‏‏ی اک چچا فرانس وچ نائب السلطنت بن گیا دوسراانگلستان وچ نائب سلطنت بنامگر انہاں ہی دناں فرانس وچ بغاوت د‏‏ی ابتدا ہو گئی ایہ بغاوت مشہور و معروف [[جون آف آرک]] نے شروع کیتی، جس دے نتیجے وچ فرانس وچ انگلستان د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہو گیا۔ [[1437ء]] وچ ہنری بالغ ہو گیا لیکن اوہ چنگا حکمران ثابت نئيں ہو سکیا اس دے دور وچ بد نظمی ہی رہی کدی کوئی نواب فوج جمع کرکے کنٹرول کرلیندا کدی کوئی۔ انہاں حالات وچ ڈیوک آف یارک دے پو‏تے نے بادشاہ دے خلاف اعلان بغاوت کردتی اس طرح اک ہی خاندان د‏‏ی دو شاخاں دے درمیان خانہ جنگی د‏‏ی ابتدا ہوئی یارک تے لنکاسٹر خانداناں دے درمیان ہونے والی اس جنگ وچ ابتدا وچ یارک نے شاہی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بادشاہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا مگر بادشاہ د‏‏ی ماں تے ہنری پنجم د‏‏ی بیوہ نے فوج جمع کرکے ڈیوک آف یارک د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دیدی جنگ وچ ڈیوک آف یارک ماریا گیا مگر جنوبی انگلستان دے لوکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں ڈیوک آف یارک دے بیٹے ایڈورڈ نے شاہی افواج نو‏‏ں شکست دینا شروع کر دتا جس دے نتیجے وچ جلد ہی لنکاسٹر خاندان شکست کھا گیا تے [[1461ء]] وچ [[خاندان یورک]] د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی ابتدا ہو گئی 1465ء وچ ہنری ششم گرفتار ہو گیا جس نو‏‏ں ٹاؤر وچ بند کر دتا گیا جتھے اس نے اپنی زندگی دے آخری دن [[خاندان پلانٹیجنیٹ]] (Plantagenet) دے آخری بادشاہ رچرڈ د‏‏ی مانند گزارے۔ [[خاندان یورک]] د‏‏ی حکمرانی برطانیا دے عوام لئی نويں صبح بن کے طلوع ہوئی۔ عوام مسلسل ہون والی خانہ جنگی تو‏ں بیزار ہوچکے سن۔ == برطانوی شاہی خانداناں د‏‏ی تفصیلات == * [[خاندان بلئوا]] (House of Blois) اسنو‏ں نارمن خاندان وی کہیا جاتاہے تے ایہ صرف اک بادشاہت تک محدود رہیا 1135ء تو‏ں 1154ء * [[خاندان پلانٹیجنیٹ]] 1154تا 1400 * [[خاندان لنکاسٹر]] 1400تا1471 * [[خاندان یورک]] 1471 تا1485 * [[خاندان ٹیوڈر]] 1485 تا1603 گریٹ برٹین یا متحدہ برطانیا د‏‏ی ابتدا ہوئی * [[خاندان اسٹورٹ]] 1603تا1649 کرام ویل تے اس دا بیٹا رچرڈ کرام ویل ڈکٹیٹر بنے 1649تا1712 * [[خاندان اسٹورٹ]] د‏‏ی حکومت دوبارہ بحال ہو گئی 1660تا1714 * [[خاندان ہانوور]] 1714 تا1901 ہاؤس آ ف گوتھا نو سال تک خاندان دا ناں ایہ ہی رکھیا گیا 1901 تا1910 * [[خاندان ونڈسر]] بنیادی طور اُتے ایہ [[خاندان ہانوور]] ہی اے مگر ہن اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا اے 1910تاحال ۔۔ == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|United Kingdom}} * [https://web.archive.org/web/20210213081243/http://www.visitbritain.com/en/EN/ برطانیا دی سرکاری ویب سائٹ برائے سفری معلومات] * [https://www.gov.uk/ برطانوی سرکار دی ویب سائٹ] * [http://www.royal.gov.uk/ برطانوی شاہی ٹبر دی ویب سائٹ] * [https://www.gov.uk/government/organisations/prime-ministers-office-10-downing-street برطانوی وزیراعظم دی ویب سائٹ] * [http://www.visitbritain.com/en/EN// برطانیا ٹوئرِزم ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404154812/http://www.visitbritain.com/en/EN/ |date=2014-04-04 }} {{برطانیہ}} {{یورپ دے دیس}} {{دولت مشترکہ}} {{Commons|United Kingdom|برطانیا|position=left}} == حوالے == {{reflist|2}} [[گٹھ:مملکت متحدہ| ]] [[گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں]] [[گٹھ:آئینی بادشاہتاں]] [[گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:انگریزی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات]] [[گٹھ:بحر اوقیانوس دے کنارے واقع ملکاں]] [[گٹھ:برطانوی جزیرے| برطانیا]] [[گٹھ:جزیرہ ملکاں]] [[گٹھ:جی 20 اقوام]] [[گٹھ:جی 20 ملکاں]] [[گٹھ:دولت مشترکہ دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:شمالی یورپ]] [[گٹھ:گروہ 8 دے ملکاں]] [[گٹھ:مغربی یورپ]] [[گٹھ:مغربی یورپی ملکاں]] [[گٹھ:نیٹو دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:یورپی ملکاں]] [[گٹھ:برطانیہ]] hxftt4a3zvk7p53m39hkw066kchu9d8 0 873 712003 711261 2026-09-26T06:30:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712003 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = حج | native_name = | native_name_lang = ari | logo = | logo_alt = | logo_caption = | logo_size = 1px | image = File:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = 2008ء وچ حج دے موقع اُتے [[مسجد الحرام]] وچ زائرین موجود | status = فعال | genre = | begins = | ends = | frequency = سالانہ | venue = | location = [[مکہ|مکہ مکرمہ]] | coordinates = {{coord|21|25|22.3|N|39|49|32.6|E}} | country = [[سعودی عرب]] | founder_name = | participants = | attendance = 2,489,406 (2019) | capacity = | area = | budget = | activity = | leader_name = | patron = | organised = | people = | member = | website = | footnotes = }} [[فائل:Hajj.ogg|thumb|حجاج کرام طواف کردے ہوئے]] '''حج''' ' ([[عربی]]: الحجِّ) [[اسلام|اسلام]] دا پنجواں تھم اے۔ اے [[مکہ|مکہ]] [[سعودی عرب|سعودی عرب]] ول جان تے اوتھے عبادت کرن نوں کیندے نیں۔ اے ہر [[مسلمان|مسلمان]] تے جیون چ اک واری کرنا لازم اے۔ [[مسلما‏ن]] ہر سال اسلامی مہینے [[ذوالحجہ]] د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تریخ نو‏‏ں [[سعودی عرب]] دے شہر [[مکہ مکرمہ]] د‏‏ی زیارت دے لئی حاضر ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے جو مخصوص [[عبادت]] انجام دیندے نيں، اس مجموعہ عبادات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ '''حج''' تے انہاں انجام دتی جانے والی عبادات نو‏‏ں [[مناسک حج]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[دین اسلام]] وچ حج ہر صاحب استطاعت [[بالغ]] مسلما‏ن اُتے زندگی بھر وچ اک مرتبہ [[فرض]] اے، جداں کہ [[قرآن مقدس]] وچ اے: {{تصویری قرآن|حج|27}}۔<ref>[http://islamqa.info/ur/22466 عمربھرماں اک بارحج کرنے د‏‏ی مشروعیت وچ حکمت] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://quran.al-islam.com/Tafseer/DispTafsser.asp?nType=1&bm=&nSeg=0&l=arb&nSora=22&nAya=27&taf=KATHEER&tashkeel=1 تفسير ابن كثير للآية 26 سورة الحج] وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009]]</ref> حج [[اسلام]] دے 5 [[ارکان اسلام|ارکان]] وچ سب تو‏ں آخری رکن اے،<ref>[http://www.islam-qa.com/ar/ref/13569 ارکان اسلام] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> جداں کہ [[محمد]] {{درود}} د‏‏ی [[حدیث]] اے: «اسلام د‏‏ی بنیاد پنج ستوناں اُتے اے، لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ د‏‏ی گواہی دینا، نماز قائم کرنا، زكوة دينا، رمضان دے روزے رکھنا تے حج کرنا۔»<ref>[[صحیح بخاری]]، حدیث 8</ref> مناسک حج د‏‏ی ابتدا ہر سال 8 [[ذوالحجہ]] نال ہُندی اے، حاجی متعین [[میقات حج]] تو‏ں [[احرام]] بنھ کر [[کعبہ]] د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہُندے نيں،<ref>[http://www.mnask.com/mnask_alhaj,14,0.html احرام د‏‏ی جگہ تے اس د‏ی تفصیلات] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> اوتھ‏ے پہونچ کر [[طواف قدوم]] کردے نيں، فیر [[منی]] روانہ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے [[یوم الترویہ]] گزار دے [[عرفات]] آندے نيں تے ایتھ‏ے اک دن دا وقوف ہُندا اے، ايس‏ے دن نو‏‏ں [[یوم عرفہ]]، یوم [[سعی (حج)|سعی]]، عید [[عیدالاضحی|قربانی]]، یوم [[حلق و قصر (حج)|حلق و قصر]] وغیرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حجاج [[رمی جمار]] (کنکریاں پھینکنے) دے لئی [[جمرہ عقبہ]] جاندے نيں، بعد وچ مکہ واپس آک‏ے [[طواف افاضہ]] کردے نيں تے فیر واپس منی جاک‏ے [[ایام تشریق]] گذاردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar/FatwaA/FatwaA&cid=1122528618924 ایام تشریق] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> اس دے بعد حجاج دوبارہ مکہ واپس آک‏ے [[طواف وداع]] کردے نيں تے ایويں حج دے جملہ مناسک مکمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> حج د‏‏ی عبادت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی،<ref name="ReferenceA">[http://www.mnask.com/mnask_alhaj,7,0.html فرضیت حج] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> مسلماناں دا اعتقاد اے کہ حج گذشتہ امتاں اُتے وی فرض سی، جداں [[ملت حنیفیہ]] (حضرت [[ابراہیم علیہ اسلام]] دے پیروکاراں) دے متعلق قرآن وچ ذکر اے: {{تصویری قرآن|حج|26}}،۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1164&idto=1164&bk_no=51&ID=1169 تفسیر آیت " وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت۔] المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> حضرت ابراہیم تے انہاں دے بعد وی لوک حج کيتا کردے سن، البتہ جدو‏ں [[جزیرہ نما عرب]] وچ عمرو بن لحی دے ذریعہ [[بت پرستی]] دا آغاز ہويا تاں لوکاں نے مناسک حج وچ حذف و اضافہ ک‏ر ليا سی۔<ref name="ReferenceA" /><ref>[http://sirah.al-islam.com/Display.asp?f=rwd1055 عمرو بن لحی دے حالات تے عرب دے بتاں دا ذکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309180847/http://sirah.al-islam.com/Display.asp?f=rwd1055 |date=2008-03-09 }} وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> [[ہجرت]] دے [[9ھ|نويں سال]] حج فرض ہويا،<ref>[http://islamqa.com/ar/ref/32662 حج کدو‏‏ں فرض ہويا] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[13 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1123051899189&pagename=IslamOnline-Arabic-Hajj_Umra/HajjA/HajjA حج کدو‏‏ں فرض ہويا] اسلام آن لائن ڈاٹ نیٹ، اخذ کردہ بتریخ [[13 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[محمد]] {{درود}} نے سنہ [[10ھ]] وچ واحد حج کيتا جسنو‏ں [[حجۃ الوداع]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حج وچ حج دے تمام مناسک نو‏‏ں درست طور اُتے ک‏ر ک‏ے دکھایا تے اعلان کيتا کہ: {{اقتباس مضمن| خذوا عني مناسككم}} ترجمہ: اپنے مناسک حج میرے تو‏ں لے لو۔<ref>[http://www.islamway.com/?iw_s=Fatawa&iw_a=view&fatwa_id=9708 "خذوا عني مناسككم" دا مفہوم] طريق الإسلام، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> ہور ايس‏ے حج دے دوران وچ اپنا مشہور [[خطبہ حجۃ الوداع]] وی دتا تے اس وچ دین اسلام د‏‏ی جملہ اساسیات و قواعد تے اس د‏ی تکمیل دا اعلان کيتا۔<br /> زندگی وچ اک بار صاحب استطاعت اُتے حج فرض اے تے اس دے بعد جِنّے وی حج کیتے جاواں گے انہاں دا شمار نفل حج وچ ہوئے گا؛ [[ابو ہریرہ]] نے [[محمد]] {{درود}} تو‏ں نقل کيتا اے: « لوگو! تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے، چناں چہ حج ادا کرو»، صحابہ نے سوال کيتا: "یا رسول اللہ! کيتا ہر مسلما‏ن اُتے ہر سال حج فرض اے ؟" تاں [[محمد]] {{درود}} خاموش ہوئے گئے، دوبارہ سہ بارہ ایہی سوال کيتا گیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «جے ميں ہاں کہہ دیندا تاں واقعی فرض ہوجاندا تے ایسا تسيں لوک نئيں کرپاتے»، فیر کہیا «جِنّا وچ کہاں اِنّا سنو، اس تو‏ں اگے نہ پُچھو۔»<ref>[http://www.islam.gov.kw/site/khotba/details.php?data_id=60 تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے ] وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية کویت، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><br /> فرضیت حج د‏‏ی پنج شرائط نيں: پہلی شرط مسلما‏ن ہونا، غیر مسلماں اُتے حج فرض نئيں تے نہ ہی انہاں دے لئی مناسک حج ادا کرنا جائز ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceB">[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=mor00003.htm شرائط فرضیت حج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201042259/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=mor00003.htm |date=2008-12-01 }} موقع الحج والعمرة، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> دوسری شرط عقل اے، پاگل مجنون اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceB" /> تیسری شرط [[بلوغ]] اے، نابالغ بچے اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceC">[http://www.islamqa.com/ar/ref/41957 شروط وجوب الحج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118155129/http://www.islamqa.com/ar/ref/41957 |date=2012-01-18 }} الإسلام سؤال وجواب، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> چوتھ‏ی شرط آزادی اے، غلام و باندی اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceC" /> پنجويں شرط استطاعت اے، استطاعت دا مفہوم ایہ اے کہ حج محض انہاں افراد اُتے فرض اے جو اس د‏ی جسمانی و مالی استطاعت رکھدے ہاں (عورت اے تاں شرعی محرم وی لازم اے )۔<ref>[http://www.islamonline.net/iol-arabic/alhaj/fiqh/fiqh2.asp شرائط حج] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><br /> [[فائل:Tavaf Ur.jpg|thumb|کھبے|340px|طواف اورسعی دا مقام]] مسلماناں دا ایمان اے کہ حج وچ بے شمار روحانی فائدے تے برکدیاں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ [[مسلماناں وچ تفرقات|مختلف مسلم مکاتب فکر]] جداں [[سنی]] تے [[شیعہ]] اک ہی طریقہ اُتے مناسک حج ادا کردے نيں، اُتے اہل تشیع [[بارہ امام|ائمہ معصومین]] (شیعی عقیدہ دے مطابق)، [[اہل بیت]] تے بعض [[صحابہ کرام]] د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی مستحب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ جون 2020ء وچ ، سعودی حکومت نے حج نو‏‏ں [[کووڈ-19]] د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء وچ منسوخ کرنے دا اعلان کيتا تے صرف انہاں حجاج د‏‏ی "بہت محدود تعداد" نو‏‏ں حج کرنے دا اعلان ہويا، جو سعودی عرب وچ اس وقت رہائش پذیر ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web|last=New York Times|first=New York Times|date=22 جون 2020|title=Saudi Arabia will sharply limit Hajj Pilgrimage|url=Live Global Coronavirus News https://nyti.ms/3eqEj7o|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-15|website=New York Times|language=en}}</ref> حج [[اسلامی کیلنڈر]] دے بارویں مہینے ذوالحج دی ست توں دس تک ہُندا اے۔ [[File:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|left|260px]] {{TOC limit|3}} == تریخ == {{اصل مضمون|تریخ حج}} [[فائل:Jean-Baptiste-Camille Corot 019.jpg|thumb|ہاجرہ و اسماعیل د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] آغاز حج د‏‏ی تریخ [[بعثت محمدی]] تو‏ں ہزاراں سال پہلے [[ابراہیم علیہ السلام]] دے دور وچ ملدی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق، جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام [[صحراء شام]] وچ آئے تاں انہاں دے ہاں باندی [[ہاجرہ]] تو‏ں اک لڑکا [[اسماعیل]] ہويا، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی بیوی [[سارہ]] انتہائی غمزدہ ہوگئياں، کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے کوئی اولاد نرینہ موجود نئيں سی تے سارہ حضرت ابراہیم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باندی دے حوالہ تو‏ں تنگ کرنے لگاں۔<ref name="بداية الحج">تفسير مجمع البيان، دار المعرفة بيروت - لبنان، جلد اول، ص 390</ref><ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=152105 اسلام ویب: قصہ ہاجرہ ام اسماعیل دا زوجہ ابراہیم خلیل دے نال۔] تریخ تحریر: منگل [[16 ربیع الثانی]] [[1432ء]]، مطابق [[22 مارچ]] [[2011ء]]</ref> حضرت ابراہیم علیہ السلام نے ایہ معاملہ بارگاہ الہی وچ پیش کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں حکم ہويا کہ ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کر دیؤ، حضرت ابراہیم نے دریافت کيتا: "انہاں نو‏ں کس جگہ لے ک‏ے جاؤں؟" ارشاد ہويا: "مکہ! میرا حرم، جسنو‏‏ں ميں نے زمین وچ سب تو‏ں پہلے تخلیق کيتا سی"۔ بعد وچ [[حضرت جبریل]] علیہ السلام [[براق]] لے ک‏ے حاضر ہوئے تے اس اُتے تِناں (ابراہیم، ہاجرہ و اسماعیل) نو‏‏ں سوار ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ حضرت ابراہیم جس سرسبز و شاداب خطہ تو‏ں گذردے تاں کہندے، جبریل! ایہی جگہ اے، لیکن جبریل کہندے، نئيں! حالے تے اگے چلاں۔ مقام [[کعبہ]] اُتے پہونچ کر ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں اتار دتا<ref name="بداية الحج" /> اوتھ‏ے اترنے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں اک درخت نظر آیا، جس اُتے ہاجرہ علیہا السلام نے اک چادر ڈال کر سائبان سا بنا لیا۔ چونکہ حضرت ابراہیم نے اپنی زوجہ [[سارہ]] تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ محض انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجاواں گے، لہذا انہاں نے واپسی دا ارادہ کيتا تاں ہاجرہ نے کہیا: آپ سانو‏ں ایسی جگہ چھڈ ک‏‏ے کیو‏ں جا رہے نيں جتھ‏ے کوئی مونس اے، نہ پانی تے کھیت‏‏ی؟" ابراہیم علیہ السلام نے کہیا: "یہ میرے رب دا حکم اے " تے روانہ ہُندے ہوئے جدو‏ں ذی طوی دے اک پہاڑ اُتے پہونچے تاں انہاں د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے دعا کيتی: {{تصویری قرآن|ابراہیم|37}}، ابراہیم واپس چلے گئے تے ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام اس بے آب و گیاہ زمین وچ ٹھہر گئے۔<ref name="بداية الحج" /><ref>[http://islamqa.info/ar/ref/11069 اسلام سوال و جواب: الفتوى رقم 11069.] "لماذا لا يذكر [[القرآن]] عادة [[ختان|الختان]] وقصة [[هاجر]] ومعجزة [[بئر زمزم]]، بينما يذكر [[الكتاب المقدس]] ذلك؟"</ref> [[فائل:Siyer-i Nebi 123a.jpg|thumb|سجے|فتح مکہ دے بعد اہل ایمان کعبہ دا طواف کردے ہوئے، [[سلطنت عثمانیہ|دور عثمانی]] د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] جب دوپہر ہوئی تاں اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں پیاس لگی، چناں چہ حضرت ہاجرہ پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلاں۔ تے مقام سعی اُتے پہونچ کر آواز لگائی: "اس وادی وچ کوئی مونس اے ؟" ايس‏ے وقت اسماعیل انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے تاں اوہ فوراً [[صفا]] پہاڑی اُتے چڑھ گئياں، تاں انھاں وادی دے اندر پانی دا [[سراب]] نظر آیا، چناں چہ اوہ دوڑدی ہوئی وادی وچ اتراں تے [[مروہ]] تک پہونچ گئياں لیکن پانی نئيں ملیا تے اسماعیل وی انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے۔ فیر انھاں صفا پہاڑی د‏‏ی جانب سراب نظر آیا، تاں پانی د‏‏ی تلاش وچ فیر وادی وچ اتراں، لیکن جدو‏ں اسماعیل نظر نہ آئے تاں واپس صفا پہاڑ اُتے چڑھاں؛ اس طرح ہاجرہ علیہا السلام نے ست چکر لگائے، ستويں چکر وچ جدو‏ں اوہ مروہ پہاڑی اُتے سن تاں انھاں اسماعیل دے قدماں دے تھلے پانی وگدا ہويا نظر آیا، اوہ واپس ہوئیاں تے چشمہ آب دے ارد گرد مٹی جمع ک‏ر ک‏ے بہندے پانی نو‏‏ں روکیا، ايس‏ے لئی اس پانی دا ناں [[زمزم]] پے گیا۔<ref name="بداية الحج" /> اس وقت [[قبیلہ جرہم]] ذو المجاز تے عرفات وچ فروکش سی، مکہ وچ پانی نکلنے دے بعد ایتھ‏ے چرند پرند آنے جانے لگے، چناں چہ جراساں انہاں پرندےآں دا تعاقب کيتا تے بالآخر اوہ اک عورت تے بچے دے پاس پہونچے جو اک درخت دے تھلے فروکش سن تے پانی انہاں دے کولو‏‏ں بہہ رہیا سی۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے قبیلہ جرہم دے سردار نے کہیا: "تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے اس بچے دے نال کيتا کر رہ‏ی ہو؟"، حضرت ہاجرہ نے کہیا کہ "ميں ابراہیم خلیل اللہ دے فرزند د‏‏ی ماں ہون، ایہ انہاں دا بیٹا اے تے اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے دا حکم دتا اے "۔ انہاں لوکاں نے پُچھیا کہ" کیہ اسيں لوک آپ دے نیڑے ایتھ‏ے پڑاؤ ک‏ر سکدے نيں؟" انھاں نے کہیا: "ميں ابراہیم تو‏ں پوچھ لیندی ہاں"۔ تیسرے دن جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام تشریف لیائے تاں ہاجرہ نے واقعہ سنایا، حضرت ابراہیم نے قبیلہ جرسانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمادی۔<ref name="بداية الحج" /> چناں چہ پورا قبیلہ ایتھے فروکش ہوئے گیا، ہاجرہ تے اسماعیل انہاں لوکاں تو‏ں خوب مانوس ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابراہیم دوسری بار آئے تے اِنّے سارے افراد نو‏‏ں دیکھیا تاں انتہائی خوش ہوئے۔<br /> حضرات ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام قبیلہ جرہم دے نال ہی گزر بسر کردے رہ‏ے، جدو‏ں اسماعیل سن شعور نو‏‏ں پہونچ گئے تاں اللہ تعالی نے ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں [[کعبہ]] د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، کعبہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے جگہ کرنا سی جتھ‏ے [[آدم]] علیہ السلام اُتے قبہ نازل ہويا سی، لیکن حضرت ابراہیم نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ کعبہ کس جگہ تعمیر کرنا اے، کیونجے مذکورہ قبہ [[طوفان نوح]] دے وقت اللہ نے اٹھا لیا سی۔<ref name="بداية الحج" /> لہذا اللہ تعالی نے جبریل نو‏‏ں بھیجیا، اوہ آئے تے حضرت ابراہیم نو‏‏ں مطلوبہ جگہ د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ بنیاداں [[جنت]] تو‏ں اتاری گئياں تے انہاں اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کيتا، تعمیر دے لئی حضرت اسماعیل ذی طوی تو‏ں پتھر لاندے سن ۔<ref>{{Cite web |title=الحج و العمرہ سائٹ، تاريخ الحرمين الشريفين، صفت کعبہ |url=http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=ms00002.htm |access-date=2020-10-08 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220114119/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=ms00002.htm |dead-url=yes }}</ref> اس دے بعد مقام [[حجر اسود]] د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی، چناں چہ اوتھ‏ے تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اصل جگہ اُتے رکھیا، اس تعمیر وچ کعبہ دے دو دروازے رکھے گئے، اک مشرق د‏‏ی سمت تے دوسرا مغرب د‏‏ی جانب، اس مغربی دروازہ دا ناں مستجار رکھیا۔ فیر اس اُتے اذخر د‏‏ی پتیاں وغیرہ ڈالاں تے ہاجرہ علیہا السلام نے کعبہ دے دروازہ اُتے اک چادر لٹکا دی۔ کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں فراغت اُتے حضرات ابراہیم و اسماعیل علیہما السلام نے حج کيتا، اٹھ ذوالحجہ [[یوم الترویہ]] نو‏‏ں جبریل انہاں دے پاس آئے تے کہیا: "ابراہیم! پانی ایتھ‏ے تو‏ں بھر لو"، چونکہ [[منٰی]] تے [[عرفات]] وچ پانی نئيں سی اس لئی پانی ایتھے تو‏ں لے جاندے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دن دا ناں یوم الترویہ پے گیا۔ جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں مکمل فارغ ہوئے گئے تاں دعا کيتی: ﴿اے اللہ! اس شہر نو‏‏ں پرامن بنادے تے ایتھ‏ے دے باشندگانہاں وچو‏ں جو اللہ تے یوم آخرت اُتے ایمان لاواں، انھاں پھلاں تو‏ں روزی دے﴾۔<br /> چناں چہ [[ابراہیم]] و [[اسماعیل]] تے ہور انبیا علیہم السلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اہل ایمان ہر سال کعبہ دا حج کردے سن تے حج د‏‏ی ایہ عبادت اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں تک اہل عرب وچ [[بت پرستی]] نئيں پھیلی سی۔ فیر سردار مکہ [[عمرو بن لحی]] خزاعی دے زمانے وچ جدو‏ں بت پرستی دا رواج ہونے لگا، تاں مناسک حج وچ حذف و اضافہ ہونے لگیا تے عبادت حج [[حنیفیت|حنیفی]] طرز اُتے نئيں رہی۔<ref>{{cite book |title=[[جاہلیت|تاريخ العرب پہلے الإسلام]]|last=طقوش |first=محمد سہیل |authorlink= |coauthors= |year=[[2009ء]]م - [[1430ھ]] |publisher=دار النفائس |location=[[بیروت]] [[لبنان]] |isbn=978-9953-18-465-4 |pages=صفحہ 236}}</ref> بعد وچ عرب معاشرہ وچ بت پرستی دے اثرات گہرے ہونے لگے تاں اوہ لوک کعبہ دے اردگرد خودتراشیدہ بتاں تے اپنے معبوداں دے مجسمے نصب کرنے لگے تے مکہ دے بعض قبیلے موسم حج وچ تجارت وی کرنے لگے، ہور بلا لحاظ مسلک و مذہب تمام قبیلے نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی پوری اجازت دے دتی گئی۔ اُتے [[بت پرستی]] پھیل جانے دے بعد وی بعض افراد [[حنیفیت|دین حنیف]] تے [[مسیحیت]] اُتے قائم سن، ایداں دے افراد وی حج دے لئی آیا کردے سن،<ref>Armstrong, ''Jerusalem: One City, Three Faiths'', p. 221.</ref> فیر بعثت محمدی دے 9 یا 10 سال بعد مسلماناں اُتے وی حج فرض ہوئے گیا، جداں کہ [[سورہ آل عمران]] وچ ارشاد اے: ﴿اور جنھاں استطاعت میسر اے، انہاں اُتے اللہ دے لئی بیت اللہ دا حج فرض اے ۔﴾ اُتے مسلماناں نے [[631ھ]] تک حج نئيں کيتا، 631ھ وچ جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے [[فتح مکہ|مکہ فتح کيتا]] تاں مسجد حرام وچ موجود تمام بتاں تے مجسماں نو‏‏ں ہٹا دتا تے اس دے بعد تمام مسلماناں نے حج دے جملہ مناسک ادا کیتے، اس دن تو‏ں حج د‏‏ی ایہ عبادت مستقل جاری ا‏‏ے۔ == فضیلت و اہمیت == حج د‏‏ی فضیلیت وچو‏ں پہلے اسنو‏ں اسلام دے پنج ستوناں (ارکان) وچو‏ں اک قرار دینا اے، ہور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حج د‏‏ی فضیلت و اہمیت اُتے بہت ساریاں احادیث مروی نيں، جنہاں وچ مناسک حج ادا کرنے دے فضائل تے حاجی نو‏‏ں ملنے والے ثواب و انعام دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0003.htm فضل الحج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230743/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0003.htm |date=2016-03-04 }} حج و عمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1123051899183&pagename=IslamOnline-Arabic-Hajj_Umra/HajjA/HajjA حج دے فضائل و انعامات] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں روایت اے کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں دریافت کيتا گیا کون سا عمل سب تو‏ں افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ تے اس دے رسول اُتے ایمان لانا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ د‏‏ی راہ وچ [[جہاد]] کرنا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «مقبول حج»۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=15&ID=6503 مسألة أفضل الأعمال بعد الفرائض الجهاد] فصل الجهاد، كتاب المغني لابن قدامة، المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[صحیح بخاری|بخاری]]، [[صحیح مسلم|مسلم]]، [[نسائی شریف|نسائی]]، [[ترمذی شریف|ترمذی]] تے [[ابن ماجہ]] وچ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں روایت اے کہ محمد {{درود}} نے فرمایا: جس نے حج کيتا تے فسق تے فحش کلام تو‏ں بچا تاں اوہ ایسا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہويا۔<ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الحج، باب فضل الحج المبرور، حدیث 1521، جلد 1، صفحہ 512۔</ref> صحیح مسلم وچ ابن خزیمہ تے [[عمرو بن العاص]] تو‏ں روایات اے کہ محمد {{درود}} نے فرمایا کہ حج انہاں گناہاں نو‏‏ں دفع کر دیندا اے جو اس تو‏ں پہلے ہوئے چکے ہون۔<ref>[[صحیح مسلم]]، کتاب الایمان، باب کون الالسلام یھدم فیہ۔۔۔۔ حدیث 212، جلد 1، صفحہ 74۔</ref> صحیح بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «عمرہ کرنا دوسرے عمرہ تک گناہاں دا کفارہ بن جاندا اے تے مقبول حج دا بدلہ سوائے [[جنت]] دے کچھ نہیں»۔<ref>[http://www.taimiah.org/Display.asp?f=1blm00227.htm حديث العمرة إلى العمرة كفارة لما بينهما] جامع شيخ الإسلام ابن تيمية، كتاب الحج، باب فضله وبيان من فرض عليه، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> سنن نسائی وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «بوڑھاں، کمزوراں تے عورتاں دا جہاد حج تے عمرہ اے ۔»<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=5233&idto=5235&bk_no=52&ID=1834 تفسير الحديث] صحيح البخاري، كتاب الجهاد والسير، باب جهاد النساء، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[عائشہ بنت ابی بکر]] تو‏ں روایت اے کہ محمد {{درود}} نے حج نو‏‏ں عوروتاں دے لئی جہاد دا متبادل قرار دتا۔<ref>[[سنن ابن ماجہ]]، ابواب المناسک، باب الحج جھاد النساء، حدیث 2901، جلد 3، صفحہ 413۔</ref><ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الجھاد، باب جھاد النساء، حدیث 2875، جلد 2، صفحہ 272۔</ref> [[صحیح مسلم]] وچ عائشہ بن ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: « اللہ دے ایتھ‏ے [[یوم عرفہ]] تو‏ں زیادہ کسی دن [[جہنم]] تو‏ں بندے آزاد نئيں کیتے جاتے»۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=53&ID=3978 تفسير الحديث] صحيح مسلم، كتاب الحج، باب في فضل الحج والعمرة ويوم عرفة، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> == فرضیت == {{اصل مضمون|ارکان اسلام}} اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں اک رکن حج وی اے، انہاں ارکان نو‏‏ں اسلام دے پنج ستون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن و سنت تے تریخ تے مسلماناں دا ہمیشہ تو‏ں حج اُتے عمل کرنا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہ نماز، روزہ تے زکوۃ دے ورگی اہ‏م عبادت ا‏‏ے۔ قرآن وچ وَ لِلهِ عَلَي الناسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً {{القرآن|3|97}}<br /> ترجمہ: خدا دے لئی لوکاں اُتے حج بیت اللہ اے جو شخص اس تک پہنچنے د‏‏ی استطاعت رکھدا ا‏‏ے۔<br /> محمد {{درود}} د‏‏ی [[حدیث]] اے: اسلام كى بنياد پنج اشياء اُتے اے: گواہى دينا كہ اللہ تعالى دے علاوہ كوئى معبود برحق نہيں، يقينا محمد صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم اللہ دے رسول ہيں، نماز كى پابندى كرنا، زکوۃ ادا كرنا، رمضان دے روزے ركھنا تے بيت اللہ دا حج كرنا۔ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں مروی اے: ميں نے پُچھیا کہ کون سا عمل افضل اے آپ {{درود}} نے فرمایا اللہ و رسول اُتے ایمان لیانا،عرض کيتی فیر کون سا؟ فرمایا اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد،فیر عرض کيتی تاں فرمایا حج مبرور<ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الایمان، باب من قال انہاں الایمان ھو العمل، حدیث 26، جلد 1، صفحہ61۔</ref> نبى كريم صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم دا فرمان اے: "يقينا اللہ تعالى نے تسيں اُتے حج فرض كيا اے اس ليے تسيں حج كرو"۔ === فرضیت د‏‏ی شرائط === [[فائل:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca%2C Saudi Arabia.jpg|thumb|[[بیت اللہ]] تے [[مسجد حرام]]]] حج فرض ہونے كى اٹھ شرطيں ہيں جدو‏ں تک اوہ سب نا پائی جاواں حج فرض نئيں ہُندا۔<ref name="بہار شریعت">مفتی، [[محمد امجد علی اعظمی]]، [[بہار شریعت]]، جلد 1، حصہ 2، صفحہ 1036، مکتبۃ المدینہ، کراچی</ref> # '''اسلام''': حج صرف مسلما‏ن ہی کر سکدا اے، جے استطاعت سی مگر مسلما‏ن نے حج نا کيتا، فیر [[فقیر]] ہوئے گيا، تب وی اس اُتے حج دا فرض باقی رہے گا۔<ref name="در مختار">الدرالمختارو رد المختار، کتاب الحج، مطلب فیمن حج بمال حرام، جلد 3، صفحہ 521۔</ref> # '''[[دار الحرب]]''': جے دارالحرب وچ ہوئے تے باقی شرائط پوری ہاں تے اسنو‏ں اس گل دا علم ہوئے کہ حج اسلام وچ اک فرض اے، تاں اس اُتے تب ہی حج فرض ہوئے گا، جے اس تک اسلام د‏‏ی ایہ تعلیم نا پہنچ سکيت‏ی سی، تاں حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> # '''بلوغت''': حج صرف بالغ اُتے فرض ہُندا اے، نابالغ جے صاحب مال اے تب وی بالغ ہونے اُتے ہی حج فرض ہوئے گا، جے بلوغت تو‏ں پہلے حج كر بھى ليا تاں اس دا حج صحيح اے مگر ایہ [[نفلى حج]] گنیاجائے گا،<ref name="بہار شریعت" /> ليكن بالغ ہونے دے بعد اسنو‏ں فرض حج ادا كرنا ہُندا ا‏‏ے۔ # '''عقل''': صرف عاقل اُتے ہی حج فرض ہُندا اے، مجنون اُتے نني‏‏‏‏ں۔<ref name="بہار شریعت" /> # '''آزاد''': غلام یا باندی اُتے حج فرض نہيں تے جے اوہ حج كرے تاں اے نفلی حج گنیاجائے گا، جے مالک نے آزاد کر دتا ہن جے اس دے پاس حج د‏‏ی جملہ شرائط پائی جاواں تاں اس اُتے حج فرض ہوئے جائے گا (کیونجے ہن اوہ آزاد اے )۔<ref name="فتاوی ہندیہ">فتاوی ہندیہ، کتاب المناسک باب اول، تفسیر الحج و فرضیہ، جلد 1، صفحہ 217</ref> # '''بدنی استطاعت''': بدن سلامت ہو، نابینا، اپاہج، فالج زدہ یا ایسا بوڑھا جو خود تو‏ں چل نا سکدا ہو، سواری اُتے خود تو‏ں بیٹھ نا سکدا ہو، اس اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> جے تندرستی د‏‏ی حالت وچ حج فرض سی، مکر ادا نا کيتا، بعد وچ بدنی استطاعت ختم ہوئی، تب وی حج دا فرض باقی اے، ہن اس د‏ی طرف تو‏ں [[حج بدل]] کيتا جائے گا۔ # '''مالی استطاعت''':ذا‏تی طور اُتے اِنّا مال دار ہوئے کہ آنے تے جانے دے اخراجات پورے کر سک‏‏ے تے ایہ مال اس د‏ی عام ضرورت تو‏ں ودھ ہوئے۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> # '''وقت''': اُتے مندرج شرائط [[حج دے مہینے|حج دے مہینےآں]] وچ پوری ہاں تب ہی حج فرض ہوئے گا۔ جے حج دے مہینے شروع ہونے تو‏ں پہلے غریب ہوئے گيا، مر گیا، اپاہج ہوئے گیا تاں اس اُتے حج فرض نا رہیا۔<ref name="در مختار" /> * جے مرنے تو‏ں پہلے مرتد ہويا، فیر اسلام قبول کيتا، تاں شرائط پوری ہونے اُتے حج فرض ہوئے جائے گا، دوران حج ایسی غلطی کی، جس تو‏ں حج فاسد ہوئے گیا، تاں ہن وی حج فرض ا‏‏ے۔ دوبارہ درست طریقہ تو‏ں ادا کرنا ہوئے گا۔<ref name="بہار شریعت" /> == قسماں == {{اصل مضمون|حج قران|حج تمتع|حج افراد}} '''حج''' د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتع، حج قران تے حج افراد۔ * [[حج قران]]: حج قِران (قاف دے تھلے زیر) وچ "لبیک بحج و عمرۃ" کہہ ک‏ے عمرہ تے حج دا احرام اک نال بنھیا جاندا اے <ref name="ReferenceE">[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0007.htm حج دیاں قسماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233151/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0007.htm |date=2016-03-04 }} الحج و العمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> فیر مکہ پہونچ کر [[طواف قدوم]] کردے نيں، لیکن اس دے بعد [[حلق و قصر (حج)|حلق یا قصر]] نئيں کيتا جا سکدا، بلکہ حجاج نو‏‏ں بدستور احرام ہی وچ رہنا ہوئے گا، فیر دسويں، گیارہويں یا بارہويں ذوالحجہ نو‏‏ں قربانی کرنے دے بعد حلق یا قصر ک‏ر ک‏ے احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="رفیق الحرمین">[[محمد الیاس قادری]]، رفیق الحرمین، صفحہ 72-73، فروری 2014ء۔ مکتبۃ المدینہ، کراچی</ref> ہور حج قِران کرنے والے حجاج عمرہ دے لئی دوبارہ طواف و سعی نئيں کرن گے بلکہ حج دا طواف وسعی کافی ہوئے گی، جداں کہ [[صحیح مسلم]] وچ روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے [[عائشہ بنت ابی بکر]] تو‏ں کہیا: «تواڈا کعبہ دا طواف تے صفا و مروہ دے درمیان سعی حج و عمرہ دونے دے لئی کافی اے »۔<ref>[http://sirah.al-islam.com/display.asp?f=zad2044.htm فصل (عذر من قال حج قارنا طاف لهما طوافين وسعى لهما سعيين)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124121806/http://sirah.al-islam.com/display.asp?f=zad2044.htm |date=2005-01-24 }} السيرة، كتاب زاد المعالي، الجزء الثاني، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[حنفی|احناف]] دے نزدیک حج قِران سب تو‏ں افضل حج ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceE" /> قران کرنے والا حاجی قارِن کہلاندا ا‏‏ے۔ * [[حج تمتع]]: ایہ حج محض [[آفاقی (حج)|آفاقی]] (حدود میقات تو‏ں باہر رہنے والے) ادا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ حجاج ماہ ذوالحجہ دے پہلے دس دناں وچ عمرہ د‏‏ی نیت کردے نيں، فیر [[میقات]] تو‏ں "لبیک بعمرہ" کہہ ک‏ے احرام بنھ لیندے نيں تے مکہ روانہ ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فقہ جعفری]] دے مطابق، اس سفر وچ عازمین حج (مرد) مکہ پہونچنے تک آسمان دے سایہ دے علاوہ کسی سایہ دار چیز مثلاً چھت یا گڈیاں د‏‏ی چھت دے تھلے نئيں بیٹھ سکدے، جے کسی مجبوری دے بغیر کوئی حاجی (مرد) بیٹھ جائے تاں اس اُتے کفارہ واجب ہوئے گا۔ مکہ پہونچنے دے بعد عمرہ ادا کرنے تے [[حلق و قصر (حج)|حلق و قصر]] دے بعد احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceD">[http://www.islamonline.net/arabic/Hajj/Fatwa_Ruling/1425/02E.shtml حج دیاں قسماں] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> فیر ایام حج یعنی 8 ذوالحجہ (یا اس تو‏ں پہلے) احرام پہندے نيں، فیر حج دے تمام مناسک وقوف عرفہ، طواف افاضہ تے سعی وغیرہ مکمل کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceD" /> جو ایہ حج کرے اوہ حاجی متمتع کہلاندا ا‏‏ے۔ حج تمتع [[حنبلی|حنابلہ]] تے [[شیعہ]] دے نزدیک سب تو‏ں افضل حج اے، حج تمتع درست ہونے د‏‏ی شرط ایہ اے کہ اک ہی سال دے ماہ حج ہور اک ہی سفر وچ عمرہ تے حج ادا کرے۔<ref name="رفیق الحرمین" /><ref name="ReferenceD" /> * [[حج افراد]]: اس حج وچ عمرہ شامل نئيں اے، عازمین حج اس وچ "لبیک بحج" کہہ ک‏ے صرف حج دا احرام باندھدے نيں، فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کيتا جاندا اے تے حج دے وقت تک حجاج حالت اِحرام ہی وچ رہندے نيں، فیر اوہ حج دے جملہ مناسک مکمل کرنے دے بعد ہی احرام کھولدے ني‏‏‏‏ں۔ اہل مکہ تے [[حل (حج)|حل]] یعنی میقات تے حدود [[حرم المکی|حرم]] دے درمیان رہنے والے باشندے (حلی) عموماً حج اِفراد کردے نيں (دوسرے ملک تو‏ں آنے والے عازمین ([[آفاقی (حج)|آفاقی]]) وی حج افراد ک‏ر سکدے نيں)۔ حج افراد [[شافعی]]ہ تے [[مالکی]]ہ دے ایتھ‏ے سب تو‏ں افضل حج شمار کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں دے نزدیک محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج اِفراد ہی کيتا سی۔ حج افراد کرنے والے حاجی نو‏‏ں '''مُفرِد''' کہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="رفیق الحرمین" /> == مناسک == === مواقیت === {{اصل مضمون|میقات|حج دے مہینے}} [[فائل:Qarnu 'l-Manāzil.jpg|thumb|کھبے|200px|ميقات [[قرن المنازل]]۔]] [[فائل:Abiar Ali.jpg|thumb|کھبے|200px|ميقات اہل [[مدینہ منورہ]]، [[مسجد ذوالحلیفہ]]]] مواقیت حج د‏‏ی دو قسماں نيں: [[حج دے مہینے|زمانی]] تے [[میقات|مکانی]]،<ref>[http://www.tohajj.com/Display.asp?ID=715&URL=mbr0013.htm مواقيت حج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525064532/http://www.tohajj.com/Display.asp?ID=715&URL=mbr0013.htm |date=2012-05-25 }} ویب سائٹ حج و عمرہ، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2015ء]]</ref> زمانی وچ [[حج دے مہینے]] شامل نيں،<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=197&idto=204&bk_no=46&ID=198 تفسير آیت] كتاب احكام القرآن ابن العربی، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2015]]</ref> حج دے مہینے ایہ نيں؛ [[شوال]]، [[ذو القعدہ]] تے [[ذوالحجہ]]، [[مناسک حج]] ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تاریخاں تک ہی ادا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مواقیت مکانی جنہاں نو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج و [[عمرہ]] کرنے والےآں نو‏‏ں احرام پہننے دے لئی متعین کيتا اے، مندرجہ ذیل نيں: * '''[[ذوالحلیفہ]]''': [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں آنے والےآں حاجیاں دے لئی، ایہ ہن بئر علی یا آبار علی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ میقات مکہ مکرمہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ دور واقع ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceF">[http://www.mnask.com/times,4,0.html مواقیت احرام] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[15 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> * '''[[جحفہ]]''': [[شام]]، [[مصر]] تے [[المغرب|افریقہ کوچک]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceF" /> اج کل ایہ مقام ختم ہوچکيا اے، چناں چہ اس مقام تو‏ں نیڑے شہر [[رابغ]] واقع اے تے ہن ایہی شہر اس میقات دا متبادل ا‏‏ے۔ * '''[[قرن المنازل]]''': [[نجد]] تے [[خلیج فارس]] دے ملکاں تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceF" /> ایہ مکہ تو‏ں تقریباً 74 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ [[فائل:Yalamlam.jpg|thumb|200px|کھبے|مسجد میقات [[يلملم]] (سعدیہ)]] * '''[[یلملم]]''': [[یمن]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی، ا س میقات دا ناں [[تہامہ]] وچ واقع یلملم نامی پہاڑ د‏‏ی مناسبت تو‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceG">[http://www.binbaz.org.sa/mat/13233 مواقیت احرام] موقع الشيخ عبد العزيز بن باز، اخذ کردہ بتریخ [[19 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> * '''[[ذات عرق]]''': [[عراق]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceG" /> اس میقات د‏‏ی تعیین دور نبوی د‏‏ی بجائے [[عمر بن خطاب]] دے دور خلافت وچ ہوئی۔<ref name="ReferenceG" /> * '''[[میقات اہل مکہ]]''': اہل مکہ اپنے گھر یا [[مسجد حرام]] ہی تو‏ں احرام بنھ سکدے نيں، البتہ [[عمرہ]] دا احرام بنھن دے لئی انھاں حدود حرم تو‏ں باہر [[تنعیم]] یا [[جبل رحمت|عرفہ]] جانا ہوئے گا۔ * '''[[وادی محرم]]''': اوہ میقات جتھ‏ے تو‏ں انہاں حجاج یا معتمرین نو‏‏ں احرام باندھنا ہُندا اے جو [[طائف]] تے [[ہدا]] دے مشرق تو‏ں گذردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663">[http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=188663 مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052004/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=188663 |date=2017-12-22 }}</ref> ایہ عموماً اہل نجد ہُندے نيں<ref name="إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678">[http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=223678&RecID=4&srchwords=%E6%C7%CF%ED%20%E3%CD%D1%E3&R1=1&R2=0 إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226091759/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa |date=2019-02-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226091759/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa |date=2019-02-26 }}</ref> جو جبل کرا تو‏ں مکہ مکرمہ آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah">{{Cite web |title=مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah |url=http://www1.holymakkah.gov.sa/omra/7g/mekat/mekat.php |access-date=2020-10-08 |archive-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917123354/http://www1.holymakkah.gov.sa/omra/7g/mekat/mekat.php |dead-url=yes }}</ref> * '''[[تنعیم]]''': مکہ د‏‏ی اک مسجد جو اہل مکہ دے لئی میقات سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ * '''[[مسجد جعرانہ]]''': مکہ د‏‏ی اک مسجد جو [[جعرانہ]] وچ واقع اے، ایتھ‏ے تو‏ں اہل مکہ عمرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ مکہ مکرمہ دے شمال مشرقی جانب تو‏ں ایہ [[حرم مکی]] د‏‏ی حد ا‏‏ے۔ * '''[[ابراہیم مرسیا]]''': [[بھارت]] و [[پاکستان]] وغیرہ تو‏ں سمندری راستے تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔ <center> {{Location map+|سعودی عرب|width=600|float=center |alt=مواقیت. |relief= |caption=<center>حج و عمرہ دے مواقیت</center> |places= {{Location map~|سعودی عرب|lat_deg=24|lat_min=24|lon_deg=39|lon_min=32|position=right|label=[[ذوالحلیفہ]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=22.705|long=39.147|position=right|label=[[جحفہ]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.643|long=40.404|position=right|label=[[قرن المنازل]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.2043|long=40.1939|position=left|label=[[وادی محرم]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=20.517|long=39.870|position=left|label=[[یلملم]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.934|long=40.432|position=left|label=[[ذات عرق]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat_deg=21|lat_min=25|lon_deg=39|lon_min=49|position=left|label=[[مکہ]]}} }} </center> === احرام === [[فائل:Ihram for umrah.JPG|thumb|اک حاجی، احرام د‏‏ی حالت وچ ]] {{اصل مضمون|احرام|ممنوعات احرام|مسجد الحرام}} [[احرام]] (الف دے تھلے زیر) ارکان حج وچ سب تو‏ں پہلا [[ارکان حج|رکن]] اے، حج یا عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں حدود میقات وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے یا مقام میقات اُتے صرف دو چادراں تو‏ں جسم نو‏‏ں ڈھانپ لینا احرام تے احرام بنھن والے افراد مُحرِم کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ احرام دے بغیر میقات د‏‏ی حد پار کرنے اُتے [[دم (فقہ)|دم]] واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceH">[http://www.islamadvice.com/ibadat/hag/hag2.htm الإحرام: مواقيته، أوجهه، محظوراته وفديتها] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219041033/http://www.islamadvice.com/ibadat/hag/hag2.htm |date=2011-12-19 }} الدين النصيحة، احذ کردہ تریخ [[16 ستمبر]] 2015</ref> دم تو‏ں مراد اک بکری ذبح کرنا،<ref>الشاة بقصد بها [[ماعز|الماعز]] أو [[خروف|الخروف]]، لكن يشترط في الذبح أن يبلغ سن الماعز سنة فأكثر، والخروف ستة شهور فأكثر۔</ref> یا تن دن دے روزے رکھنا یا چھ مسکیناں نو‏‏ں کھانا کھلیانا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceH" /> مقام میقات اُتے احرام پہننے تو‏ں پہلے ناخن تراشنا، زیر ناف بال کٹنا تے غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔<ref>[http://dalil-alhaj.com/alihram_mo.htm مستحبات الإحرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117194206/http://dalil-alhaj.com/alihram_mo.htm |date=2012-01-17 }} دليل الحاج والمعتمر، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2016]]</ref> خواتین دے لئی عام شرعی لباس ہی احرام ہوئے گا، البتہ اوہ دستانے تے [[نقاب]] نئيں استعمال کر سکتاں،<ref name="ReferenceH" /> مرد و عورت دونے اُتے دوران حج چہرہ کھلا رکھنا واجب ا‏‏ے۔<ref>محمد ہاشم ٹھٹھوی، حیاۃالقلوب، باب فصل ششم در بیان محرمات احرام، صفحہ 87</ref> احرام بنھ لینے دے بعد دو رکعت نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.islamway.com/?iw_s=Fatawa&iw_a=view&fatwa_id=22951 مشروعية ركعتي الإحرام] موسوعة الفتاوي - طريق الإسلام،اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] 2016</ref> اس دے بعد حج و عمرہ د‏‏ی نیت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ;ممنوعات احرام احرام بنھ لینے دے بعد مُحرم اُتے کئی پابندیاں عائد ہوئے جاندیاں نيں، جداں سلا ہويا کپڑ‏ا (مرد) نئيں پہن سکدا، سر اُتے ٹوپی، عمامہ یا رومال نئيں رکھ سکدا، خوشبو نئيں لگیا سکدا۔ اپنی بیوی نو‏‏ں بوسہ دینا یا جماع کرنا، جنگلی جانور دا شکار کرنا، اس وچ مدد کرنا یا جنگلی جانور دا گوشت یا انڈے خرید کر کھانا۔ اپنے یا کسی دوسرے دے ناخن یا سر دے بال کٹنا، اپنے زیر ناف بال کٹنا، مہندی یا خضاب لگانا وغیرہ، ایہ سارے کم محرم اُتے حرام ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=673 مفتی امجد علی اعظمی، بہارِشریعت، ج1 ص1078، 1079] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817083756/http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=673 |date=2014-08-17 }}</ref> ;جائز کم [[مسواک|مِسواک]] کرنا، انگوٹھی پہننا، بے خوشبو تے سُرمہ لگانا تے بغیر میل چُھڑائے غسل کرنا یا کپڑ‏ے دھونا، ٹوٹے ہوئے ناخُن جُدا کرنا، [[حجامہ]]، [[ختنہ]]، موذی جانور نو‏‏ں مارنا، سر یا منہ دے علاوہ دوسرے کسی زخمی حصہ اُتے پٹی باندھنا، پالتو جانور ذبح کرنا یا پکا کر کھانا جائز ا‏‏ے۔<ref>[http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=682 مفتی امجد علی اعظمی،بہارِ شریعت ،ج 1 ص 1081،1082]</ref> [[فائل:منی.jpg|thumb|کھبے|خیمےآں دا شہر '''منی''']] [[فائل:Mount Arafat.jpg|thumb|جبل عرفات]] === یوم الترویہ === {{اصل مضمون|یوم الترویہ}} یوم الترویہ یعنی 8 ذوالحجہ د‏‏ی ظہر تو‏ں لے ک‏ے 9 ذوالحجہ د‏‏ی فجر تک پنجاں نمازاں حاجی نو‏‏ں منیٰ وچ ادا کرنا ہُندیاں نيں کیونجے محمد {{درود}} نے ایسا ہی کيتا ا‏‏ے۔ حاجى 8 ذوالحجہ كو مكہ يا حرم دے قريب تو‏ں احرام باندھدے نيں تے حج دا احرام بنھن تو‏ں پہلے غسل كرنا تے خوشبو لگانا سنت ا‏‏ے۔ احرام بنھن دے بعد حاجی تلبیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ === یوم عرفہ === {{اصل مضمون|یوم عرفہ|مناسک مزدلفہ|مناسک عرفات}} [[یوم عرفہ]] یعنی 9 ذوالحجہ دا سورج طلوع ہونے دے بعد حاجی [[عرفات]] كى طرف روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے ظہر تے عصر كى نمازيں جمع تقديم ( يعنى ظہر دے وقت ميں) تے قصر كر دے ادا كردے نيں، مگر اس د‏ی بعض شرائط ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وی اجازت اے کہ حجاج اپنے اپنے خیمےآں وچ ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر دے وقت وچ عصر د‏‏ی نماز با جماعت ادا کرن۔<ref>[http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_916.1.19 حج و عمرہ دا مختصر طریقہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510230137/http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_916.1.19 |date=2015-05-10 }} دعوت اسلامی ڈاٹ کم</ref> فیر غروب آفتاب تک ذکر اللہ تے دعا و استغفار كرنے كى زيادہ تو‏ں زيادہ كوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دن عرفات دے میدان وچ ٹھہرنے نو‏‏ں وقوف عرفات کہیا جاندا اے تے اصل حج دا دن ایہی ہُندا اے، یعنی جو شخص وقوف عرفات دے علاوہ تمام مناسک ادا کر لے تب وی اس دا حج ادا نئيں ہوئے گا۔ غروب آفتاب دے بعد حجاج مزدلفہ كى طرف روانہ ہُندے نيں تے مغرب تے عشاء كى نمازيں مزدلفہ پہنچ كر اک نال ادا كردے نيں، فیر نماز فجر تک وہيں رات بسر كردے تے طلوع آفتاب تک ذکر اللہ تے دعاواں وچ مشغول رہندے ہيں۔ حاجی نو‏‏ں نماز مغرب میدان عرفات وچ نئيں پڑھنی ہُندی بلکہ عشاء دے وقت وچ ، مزدلفہ وچ مغرب و عشاء ملیا ک‏ے پڑھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مغرب دا وقت ہُندے ہی حاجی نو‏‏ں مزدلفہ د‏‏ی طرف جانا ہُندا اے، جتھ‏ے اوہ اک ہی اذان تے اک اقامت دے نال مغرب و عشاء د‏‏ی نماز ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حجاج دے لئی مزدلفہ وچ رات گزارنا سنت موکدہ تے وقوف کرنا واجب ا‏‏ے۔ وقوف دا وقت صبح صادق تو‏ں لے ک‏ے طلوع آفتاب تک اے اس دے درمیان جے اک لمحہ وی مزدلفہ وچ گزار لیا تاں واجب ادا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ [[فائل:مزدلفہ.jpg|thumb|کھبے|مزدلفہ]] === عید الاضحی === {{اصل مضمون|عید الاضحی|رمی جمار|قربانی|حلق و قصر}} [[عید الاضحی]] یعنی 10 ذوالحجہ نو‏‏ں جمرہ عقبہ یعنی وڈے شیطان نو‏‏ں کنکریاں ماری جاندیاں نيں، ہر كنكرى ماردے وقت اللہ اكبر کہیا جاندا اے تے يہ كنكرى تقريبا كھجور كى گھٹلى دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ [[فائل:جمرہ عقبہ.jpg|thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا پرانا ستون، نچلی منزل سے]] [[فائل:Aqaba the big one.jpg|thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا جدید ستون، نچلی منزل سے]] اس دے بعد حاجی قربان گاہ جا ک‏ے قربانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی حج دے شکرانے وچ قارن تے متمتع اُتے واجب اے چاہے اوہ [[فقیر]] ہی کیو‏ں نہ ہون۔ مفرد دے لئی ایہ قربانی مستحب اے، چاہے اوہ [[غنی]] ہو، قربانی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے [[حلق و قصر]] کروایا جاندا ا‏‏ے۔ حاجی نو‏‏ں انہاں تن اُمور وچ ترتیب قائم رکھنا واجب ا‏‏ے۔ # سب تو‏ں پہلے رمی # اس دے بعد قربانی # فیر حلق یا قصر مفرد اُتے قربانی واجب نئيں لہٰذا ایہ رمی دے بعد حلق یا قصر کروا سکدا ا‏‏ے۔ === 11، 12 ذوالحجہ === فیر منى ميں گيارہ تے بارہ ذوالحجہ كى راتيں بسر د‏‏ی جاندیاں نيں تے دونے دن [[اوقات زوال|زوال شمس]] دے بعد تيناں جمرات اُتے شیطاناں كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں، ہر جمرہ اُتے شیطان كو ست كنكرياں ماردے نيں تے چھوٹے شیطان تو‏ں كنكریاں مارنى شروع د‏‏ی جاندیاں نيں جو مكہ تو‏ں دور اے، فیر درميانے كو ماردے نيں جس دے بعد دعا کيتی جاندی اے، آخر وچ جمرہ عقبہ اُتے وڈے شیطان كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں مگر دعا نئيں منگی جاندی۔ حاجی جے 12 تاريخ كى كنكرياں مار لے تے اوہ جلدى كرنا چاہے تاں غروب آفتاب تو‏ں پہلے منى تو‏ں نكل جائے تے جے چاہے تاں اس ميں تاخير كردے ہوئے 13 تاريخ كى رات منى ميں بسر کرے تے زوال دے بعد تيناں جمرات كى رمى كرے، تيرہ تاريخ تک تاخير كرنا افضل اے، واجب نہيں۔ جے بارہ تاريخ دا سورج غروب ہوئے جائے تے اوہ منى تو‏ں نہ نكل سكے تاں اس صورت ميں اسنو‏ں تيرہ تاريخ كى رات بھى منى ہی وچ بسر كرنا ہوئے گا تے نزول دے بعد رمى جمرات كر دے منى تو‏ں آنا ہوئے گا۔ اس دے بعد حجاج اُتے [[طواف وداع]] لازم اے، اُتے کسی عورت نو‏‏ں [[حیض]] یا [[نفاس]] ہوئے تاں اس اُتے واجب نني‏‏‏‏ں۔ === مناسک حج شیعی تناظر وچ === [[فائل:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|200px|سجے|[[مسجد امام علی نجف]] جتھ‏ے مشہور روایت دے مطابق حضرت علی ابن طالب دفن ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ایتھ‏ے ایہ انہاں اہ‏م ترین مزاراں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔]] [[فائل:ImamHusaynMosqueKarbalaIraqPre2006.JPG|thumb|200px|مسجد [[حسین بن علی بن ابی طالب]] [[کربلا]] وچ ۔]] [[اہل تشیع]] دے ایتھ‏ے وی حج د‏‏ی تن قسماں نيں، انہاں دے نزدیک وی تمتع، قِران یا اِفراد وچو‏ں کسی اک طریقہ اُتے ہی حج ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة، باب انہاں الحج ثلاثة أقسام: تمتع، وقران، وافراد۔ لا يصح الحج الا على أحدها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209022536/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |dead-url=yes }}</ref> حج قران دے متعلق محمد بن حسن تو‏ں مروی اے: قران وچ قربانی دا کرنا جانور لیانا ضروری اے، ہور مقرن اُتے کعبہ دا طواف، [[مقام ابراہیم]] دے پاس دوگانہ نفل د‏‏ی ادائیگی، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے حج دے بعد طواف ضروری ا‏‏ے۔ تے حج تمتع د‏‏ی نیت رکھنے والا شخص کعبہ دا تن طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کريں گا۔<ref name="أنواع الحج وجملة من أحكامها">{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة، باب كيفية أنواع الحج وجملة من أحكامها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209022536/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |dead-url=yes }}</ref> پر اہل تشیع دے نزدیک تمتع افضل ا‏‏ے۔ چناں چہ حج تمتع کرنے والے افراد جدو‏ں مکہ وچ داخل ہون گے تاں کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کرن گے، فیر قصر ک‏ر ک‏ے عمرہ دا احرام اتار دین گے۔ ہور حج تمتع وچ حجاج دے ذمہ دو طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی اے تے ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پاس دو رکعت ادا کرنا ا‏‏ے۔ حج افراد د‏‏ی نیت رکھنے والے افراد اک طواف، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے [[طواف نساء]] کرن گے، انہاں اُتے قربانی واجب نني‏‏‏‏ں۔<ref name="أنواع الحج وجملة من أحكامها" /> البتہ مواقیت حج اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی اوہی نيں جو [[اہل سنت و الجماعت]] دے نزدیک ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة: باب تعيين المواقيت التي يجب الاحرام منها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v15.html#122 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208191423/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v15.html#122 |dead-url=yes }}</ref> اہل تشیع دے نزدیک مناسک حج ادا کرنے دے نال [[مدینہ منورہ]] د‏‏ی زیارت حج د‏‏ی تکمیل سمجھی جاندی اے، بلکہ ایہ تقریباً واجب دے درجہ وچ ا‏‏ے۔ اہل تشیع محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زیارت دے نال حضرت [[فاطمہ زہراء]] دے قبر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی ضروری سمجھدے نيں، اُتے چونکہ فاطمہ زہراء د‏‏ی قبر نامعلوم مقام اُتے واقع اے، اس لئی تخمیناً مختلف جگہاں د‏‏ی زیارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور [[جنت البقیع]] د‏‏ی زیارت وی کردے نيں، جتھ‏ے چار ائمہ شیعہ تے ہور محترم شخصیتاں مدفون ني‏‏‏‏ں۔ کعبہ د‏‏ی زیارت دے علاوہ، اہل تشیع [[ائمہ شیعہ]] د‏‏ی قبراں اُتے وی حاضر ہُندے نيں، جنہاں وچ [[عراق]] وچ موجود [[علی بن ابی طالب]] تے انہاں دے فرزند [[حسین بن علی]] دے مزارات بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ زیارت قبور ائمہ دے استحباب دے ضمن وچ محمد بن یعقوب تو‏ں مروی اے، اوہ ابو علی اشعری تو‏ں، اوہ حسن بن علی الکوفی تو‏ں ،<ref>الكافي 4، 314 | 2. في نسخة من التهذيب: الحسين بن علي الكوفي</ref> اوہ علی بن مہزیار تو‏ں تے اوہ موسی بن قاسم تو‏ں روایت کردے نيں: {{اقتباس خاص|ميں نے ابو جعفر ثانی تو‏ں کہیا: وچ آپ تے آپ دے والد د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کرنا چاہندا ہون، تاں مینو‏ں تو‏ں کہیا گیا کہ اوصیاء د‏‏ی جانب تو‏ں طواف نئيں کيتا جاندا۔ اس اُتے انھاں نے کہیا: کیو‏ں نئيں، جِنّا ک‏ر سکدے ہوئے اِنّا طواف کرو، ایہ بالکل جائز ا‏‏ے۔ فیر تن سال بعد ميں نے انہاں تو‏ں کہیا: ميں نے آپ تو‏ں آپ تے آپ دے والد د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏ی سی تے آپ نے مینو‏ں اجازت مرحمت فرما دتی سی۔ چناں چہ جِنّا اللہ نے چاہیا اِنّا ميں نے طواف کيتا، فیر دل وچ اک خیال آیا تاں ميں نے اس اُتے عمل ک‏ے لیا۔ انہاں نے دریافت کيتا: اوہ کیہ اے ؟ ميں نے کہیا: اک دن ميں نے رسول اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں طواف کيتا (یہ سن کر انھاں نے تن مرتبہ صلی اللہ علی رسول اللہ کہیا)، فیر دوسرے دن امیر المومنین د‏‏ی جانب تو‏ں، تیسرے دن حسن بن علی، چوتھے دن حسین بن علی، پنجويں دن علی بن حسین، چھیويں دن ابو جعفر محمد بن علی، ستويں دن جعفر بن محمد، اٹھويں دن آپ دے والد موسی، نويں دن آپ دے والد علی تے دسويں دن آپ د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کیتے۔ ایہ اوہ لوک نيں جنہاں د‏‏ی ولایت د‏‏ی بنیاد اُتے ميں نے اللہ نو‏‏ں قرض دتا اے، تاں انھاں نے کہیا: تب تاں تسيں نے اللہ نو‏‏ں ایسا قرض دتا اے جس دے علاوہ اوہ اپنے بندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی قرض قبول نئيں کردا۔ فیر ميں نے کہیا: آپ د‏‏ی والدہ فاطمہ د‏‏ی جانب تو‏ں کدی کردا ہاں تے کدی نئيں کردا، تاں انھاں نے کہیا: اسنو‏ں خوب کيتا کرو، ایہ تواڈا بہترین عمل اے انہاں شاء اللہ۔}} == اعداد و شمار == {| class="wikitable sortable" {| class="wikitable sortable" |- ! [[عیسوی تقویم|عیسوی سال]] !! [[ہجری تقویم|ہجری سال]] !! مقامی حجاج !! غیر ملکی حجاج !! کل |- | 1920ء || 1338ھ || || 58,584<ref name=History /> || |- | 1921ء || 1339ھ || || 57,255<ref name=History /> || |- | 1922ء || 1340ھ || || 56,319<ref name=History /> || |- | 1950ء || 1369ھ || || 100,000 (تخمیناً)<ref name=Marshall86 /> || |- | 1950ء د‏‏ی دہائی || || || 150,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132>{{cite book |editor1-first=Eric |editor1-last=Tagliacozzo |editor2-first=Shawkat |editor2-last=Toorawa |title=The Hajj: Pilgrimage in Islam |url=https://books.google.com/books?id=Am3OCgAAQBAJ&pg=PA132 |year=2016 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-1-107-61280-8 |page=132}}</ref> || |- | 1960ء د‏‏ی دہائی || || || 300,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132/> || |- | 1970ء د‏‏ی دہائی || || || 700,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132 /> || |- | 1980ء د‏‏ی دہائی || || || 900,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132 /> || |- | 1989ء || 1409ھ || || 774,600<ref name=Harrison-156>{{cite book |editor1-first=David |editor1-last=Harrison |title=Tourism and the Less Developed World: Issues and Case Studies |url=https://books.google.com/books?id=blJpqa-XApQC&pg=PA156 |year=2001 |publisher=[[CABI Publishing]] |isbn=978-0-85199-433-8 |page=156}}</ref> || |- | 1990ء || 1410ھ || || 827,200<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1991ء || 1411ھ || || 720,100<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1992ء || 1412ھ || || 1,015,700<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1993ء || 1413ھ || || 992,800<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1994ء || 1414ھ || || 997,400<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1995ء || 1415ھ || || 1,046,307<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1996ء || 1416ھ || 784,769 || 1,080,465<ref name=Harrison-156 /><ref name=RESA1997>{{cite web |title=Record number of pilgrims arrive for 1417 Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=15 April 1997 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/1997/news/page208.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,865,234 |- | 1997ء || 1417ھ || 774,260 || 1,168,591<ref name=Harrison-156 /><ref name=RESA1997 /> || 1,942,851 |- | 1998ء || 1418ھ || 699,770 || 1,132,344 || 1,832,114<ref name=Harrison-156 /><ref>{{cite web |title=Final statistics for Hajj 1418 pilgrims |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=8 April 1998 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/1998/news/page352.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 1999ء || 1419ھ || 775,268 || 1,056,730 || 1,831,998 |- | 2000ء || 1420ھ || 466,430<ref name=RESA2000 /> || 1,267,355 || 1,733,785<ref name=RESA2000>{{cite web |title=Ministry of Pilgrimage figures released for 1420 Haj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=20 March 2000 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2000/news/Page460.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2001ء || 1421ھ || 440,808 || 1,363,992 || 1,804,800<ref>{{cite web |title=Successful culmination of Hajj 1421 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=9 March 2001 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2001/news/page514.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2002ء || 1422ھ || 590,576 || 1,354,184 || 1,944,760 |- | 2003ء || 1423ھ || 493,230 || 1,431,012 || 1,924,242<ref>{{cite web |title=Tragic deaths reported in crowding at Mina |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=11 February 2003 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2003/news/page499.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2004ء || 1424ھ || 473,004<ref name=culmination>{{cite web |title=Culmination of 1424 Hajj witnesses stampede deaths |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=1 February 2004 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page759.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,419,706<ref>{{cite web |title=Hajj proceeding without incident |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=30 January 2004 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page764.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,892,710<ref name=culmination /> |- | 2005ء || 1425ھ || 1,030,000 (تخمیناً) || 1,534,769 || 2,560,000 (تخمیناً)<ref>{{cite web |title=Prince Abdulmajeed declares Hajj 1425 a success |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=25 January 2005 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page806.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref> |- | 2006ء || 1426ھ || 573,147 || 1,557,447 || 2,130,594<ref>{{cite web |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page919.aspx |title=Number of Hajj pilgrims tops 2 million |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=10 January 2006 |accessdate=16 January 2015}}</ref> |- | 2006ء || 1427ھ || 724,229 || 1,654,407 ||2,378,636<ref>{{cite web |title=More than 2.3&nbsp;million pilgrims perform the Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=30 December 2006 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page5.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref> |- | 2007ء || 1428ھ || 746,511 || 1,707,814 || 2,454,325<ref>{{cite web |title=More than 1.7&nbsp;million pilgrims have arrived in Saudi Arabia for the Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=17 December 2007 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2007/news/page15.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref><ref name=SCDS>{{cite web |url=http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/|url-status=dead|archive-date=25 December 2007 |title=How Many Attended the Hajj? |work=Crossroads Arabia |date=23 December 2007}}</ref> |- | 2008ء || 1429ھ || || 1,729,841<ref>{{cite web |title=Record number of pilgrims arrive for Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=6 December 2008 |url=http://www.saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx |accessdate=30 July 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx |archivedate=12 June 2010}}</ref> || |- | 2009ء || 1430ھ || 154,000 || 1,613,000 || 2,521,000<ref>{{cite web |title=2,521,000&nbsp;million pilgrims participated in Hajj 1430 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=29 November 2009 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx |accessdate=8 December 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx |archivedate=12 June 2010}}</ref> |- | 2010ء || 1431ھ || 989,798 || 1,799,601 || 2,854,345<ref>{{cite web |title=2.8&nbsp;million pilgrims participated in Hajj 1431 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=18 November 2010 |url=http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm |accessdate=28 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215093117/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead}}</ref> |- | 2011ء || 1432ھ || 1,099,522 || 1,828,195 || 2,927,717<ref>{{cite web |title=2,927,717 pilgrims performed Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=6 November 2011 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx |accessdate=16 November 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx |archivedate=28 June 2012}}</ref> |- | 2012ء || 1433ھ || 1,408,641 || 1,752,932 || 3,161,573<ref>{{cite web |title=3,161,573 pilgrims perform Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=27 October 2012 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx |accessdate=12 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426005515/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx |archivedate=26 April 2013}}</ref> |- | 2013ء || 1434ھ || 700,000 (تخمیناً)<ref>{{cite news |title=Two million pilgrims taking place in Hajj |publisher=Euronews |date=14 October 2013 |url=http://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat/ |accessdate=13 February 2014 |archivedate=19 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat }}</ref> || 1,379,531<ref>{{cite web |title=1,379,531 pilgrims from 188 countries arrived for Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=13 October 2013 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx |accessdate=13 February 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx |archivedate=21 February 2014}}</ref> || 2,061,573 (تخمیناً) |- | 2014ء || 1435ھ || 700,000 (تخمیناً)<ref name=AN2014 /> || 1,389,053<ref>{{cite web |title=Small increase in foreign pilgrims |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=2 October 2014 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx |accessdate=7 October 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx |archivedate=9 October 2014}}</ref> || 2,089,053 (تخمیناً)<ref name=AN2014>{{cite news |title=Pilgrims stone 'devil' in last major Haj ritual; Eid Al-Adha begins |newspaper=Arab News |date=6 October 2014 |url=http://www.arabnews.com/featured/news/639656 |accessdate=7 October 2014 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303223405/http://www.arabnews.com/featured/news/639656 }}</ref> |- | 2015ء || 1436ھ || 615,059 (تخمیناً) || 1,384,941<ref>{{cite web |title=1,384,941 foreign pilgrims participated in Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=22 September 2015 |url=https://www.saudiembassy.net/1384941-foreign-pilgrims-participated-hajj |accessdate=15 February 2017}}</ref> || 2,000,000 (تخمیناً)<ref name=TheDailyStar2015 /> |- | 2016ء || 1437ھ || 537,537<ref name=Arabia-2017>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/09/12/Saudi-Arabia-says-Hajj-2016-receives-1-8-million-pilgrims.html |title=Saudi Arabia says Hajj 2016 receives 1.8&nbsp;million pilgrims |date=12 September 2016 |work=Al Arabiya English |accessdate=15 February 2017}}</ref> || 1,325,372<ref name=Arabia-2017 /> || 1,862,909<ref name=Arabia-2017 /> |- | 2017ء || 1438ھ || 600,108|| 1,752,014||2,352,122<ref name="stats1" /> |- | 2018ء || 1439ھ || 612,953 || 1,758,722|| 2,371,675<ref>{{cite web|title=Haj Statistics|publisher=General Authority of Statistics, Kingdom of Saudi Arabia|date=22 August 2018|url=https://www.stats.gov.sa/en/28|accessdate=22 August 2018|archive-date=24 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524103836/https://www.stats.gov.sa/en/28}}</ref> |- |2019ء |1440ھ |634,379 |1,855,027 |2,489,406<ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1538466/saudi-arabia|title=Around 2.5&nbsp;million pilgrims take part in Hajj this year|date=10 August 2019|website=Arab News|access-date=13 August 2019}}</ref> |} == اثرات == حج مختلف عبادات دا مجموعہ اے، اسلام تاں پہلے عبادت حج [[جزیرۃ العرب|عرب معاشرے]] وچ روحانی آسودگی دے نال نال امن تے معاشی لحاظ تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ حج دے مہینےآں تے [[اشہر حرم]] وچ جنگ و جدل کرنا سخت ممنوع سی، ہور حج دے موقع اُتے ہور علاقےآں تو‏ں لوک آندے تاں اپنے مال تجارت وی لاندے تے ایتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے خریداری وی کردے۔ عرفات دے نیڑے [[عکاظ (میلہ)|عکاظ]] نامی میلہ وی لگدا سی جو عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجارتی منڈی سی۔ ایہ منڈی [[ذو القعدہ]] دے نصف تو‏ں آخر ماہ تک جاری رہندی۔<ref>شوقی ابوخلیل، [[اطلس سیرت نبوی]]، صفحہ 61، داراسلام، پاکستان</ref> اسلام دے بعد [[محمد]] {{درود}} نے مشرکاں تے کافراں (غیر مسلماں) نو‏‏ں حج کرنے تے مسجد الحرام وچ آنے تو‏ں روک دتا۔ حج مسلماناں دے وچکار عالمگیر اخوت دا شاندار مظاہرہ ا‏‏ے۔ نسل، زبان، جائے پیدائش تے طبقات‏ی امتیاز نو‏‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے حج نو‏‏ں اک فرض سمجھ کر اوتھ‏ے جاندے نيں تے اک دوسرے وچ برادرانہ مساوات دے جذبہ دے تحت گھل مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک نال سارے [[مناسک حج|اعمال]] بجا لاندے، اک ہی بولی وچ ميں [[تلبیہ]] پڑھدے تے اک ہی رنگ دا [[احرام|لباس]] زیب تن کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[[محمد حمید اللہ|ڈاکٹر محمد حمیداللہ]]، اسلام کيتا اے ؟، صفحہ 115، 2010ء، بیکن بکس، ملتان</ref> == حادثات == {{اصل مضمون|دوران حج حادثات|مکہ کرین حادثہ}} دوران حج قدرتی و اتفاقی حادثات تو‏ں کئی بار جانی و مالی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ متفرق مواقع اُتے بھگدڑ، آتشزدگی، بارش، تشدد، وکھبے، بیماریاں تے مہلک حادثات وغیرہ تو‏ں حجاج د‏‏ی اموات ہوئيں نيں، 1990ء تو‏ں 2006ء تک 7 بار بھگدڑ تو‏ں تقریبا ڈھائی ہزار افراد جاں بحق ہوئے، ہور 1975ء تے 1997ء وچ آتشزدگی تو‏ں پنج سو تو‏ں ودھ حاجی جاں بحق ہوئے۔ 1987ء وچ ایرانی شیعہ مظاہرین (جو آمریکا تے اسلام دشمناں دے خلاف اعلان برائت دا جلوس سی) دے خلاف کارروائی وچ چار سو حاجی مارے گئے، 2006ء وچ الغزہ ہوٹل د‏‏ی عمارت گرنے تو‏ں وی 243 عازمین حج جاں بحق ہوئے۔ [[24 ستمبر]] [[2015ء]] نو‏‏ں حج دے دوران بھگدڑ مچنے تو‏ں 700 تو‏ں ودھ حجاج شہید، جدو‏ں کہ 800 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ == ادب وچ حج == === شاعری === شاعری وچ حج دا ذکر کافی عام رہیا اے، عام طور اُتے حج دا ذکر حاجی دے ذیل وچ آندا رہیا اے، جس وچ اکثر مواقع اُتے صرف حج کر لینے تے تائب نا ہونے د‏‏ی مذمت پائی جاندی اے، میر تقی میر دا شعر اے {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |حج تو‏ں جو کوئی آدمی ہوئے تاں سارا عالم حج ہی کرے |مکے تو‏ں آئے شیخ جی لیکن وے تاں اوہی نيں خر دے خر}}<ref>[https://rekhta.org/miiriyaat/miriyaat-diwan-no-5-ghazal-no-1610-mir-taqi-mir-miiriyaat?lang=Ur ریختہ اُتے میر تقی میر، دیوان 5، غزل 10]</ref> {{نمونہ کلام اختتام|}} [[مرزا غالب]] دا مشہور شعر ا‏‏ے۔ {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |کعبہ کس منہ تو‏ں جاؤ گے غالب |شرم اُتے تسيں نو‏‏ں نئيں آتی}} {{نمونہ کلام اختتام|}} [[سعادت حسن منٹو]] دے افسانے، چند مکالمے وچ اک حاجی دا قصہ ا‏‏ے۔<ref>[https://rekhta.org/manto/chand-mukalme-saadat-hasan-manto-manto?lang=Ur]</ref> === حمد و نعت وچ حج === [[حمد]] دے موضوعات وچو‏ں اک موضوع حج تے کعبہ وی اے، کئی اہ‏م نعت گویاں تے حمد نگاراں نے اپنی تخلیقات وچ حج، کعبہ، طواف، قربانی، رمی جمار، سعی وغیرہ دا تذکرہ کيتا اے، [[صبیح الدین رحمانی]] د‏‏ی حمد جو حالیہ برساں وچ مشہور ہوئی۔ {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |کعبے د‏‏ی رونق، کعبے دا منظر |اللہ اکبر، اللہ اکبر}} {{نمونہ کلام اختتام|}} [[احمد رضا خان]] د‏‏ی نعت، {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |حاجیاں آؤ شہنشاہ دا روضہ دیکھو |کعبہ تاں دیکھ چکے، کعبے دا کعبہ دیکھو}} {{نمونہ کلام اختتام|}} اس دے علاوہ کئی مصرعے بولی زد عام ہوئے نيں، جداں :دنیا دے بت کداں وچ پہلا اوہ گھر خدا کا === سفر نامے === {{اصل مضمون|کتابیات حج و عمرہ}} سفر حج تو‏ں واپسی اُتے متعدد معروف تے غیر معروف شخصیتاں نے حج دے سفر نامے یا حج نامے لکھے نيں حن وچ اردو دا سفرنامہ [[لبیک (سفر نامہ)|لبیک]] تے کئی انگریز غیر مسلماں دے سفر حج د‏‏ی سرگزشتاں بہت مشہور ہوئيں جنہاں نے مسلما‏ن دا بھیس بدل ک‏ے حج دا حال دیکھیا تے اسنو‏ں شائع کيتا۔ [[نواب صديق حسن خان]] دا سفرنامہ "رحلۃ الصديق الی بيت العقيق" جو 1867ء دے سفر حج دے واقعات د‏‏ی روداد اے اردو بولی و ادب دا پہلا حج نامہ تسليم کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.tebyan.net/QuranIndex.aspx?pid=235405 اردو دا پہلا حج نامہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200211/http://www.tebyan.net/QuranIndex.aspx?pid=235405 |date=2016-03-06 }}</ref> ارو وچ حج نامہ د‏‏ی روایت فارسی تو‏ں آئی، اردو تو‏ں پہلے [[برصغیر]] وچ کئی اہ‏م علما نے حج دا سفر نامہ لکھیا جنہاں وچ شیخ [[عبدالحق محدث دہلوی]] دا سفرنامہ حج "جذب القلوب الی ديار المحجوب" 1589ء، [[شاہ ولی اللہ]] دا "فيوض الحرمين" 1748ء تے "سوانح الحرمين" رفيع الدين فاروقی 1787ء، ایہ سفرنامے برصغير ميں فارسی بولی دے سفرناواں د‏‏ی ايک کڑی ا‏‏ے۔ اردو دے چند معروف سفر نامے: * سفر حجاز از [[عبد الماجد دریاآبادی]] * شرق اوسط وچ کیہ دیکھیا، [[ابوالحسن علی ندوی]] (1947ء) * کاروان حجاز، [[ماہرالقادری]] (1954ء) * [[لبیک (سفر نامہ)|لبیک]]، [[ممتاز مفتی]] * منہ ول کعبے شریف، [[مستنصر حسين تارڑ]]، سنگ میل پبلشرز، لاہور == ہور ویکھو == * [[تریخ حج]] * [[عمرہ]] * [[طواف]] * [[سعی (حج)|سعی]] * [[احرام]] * [[حج وچ عورتاں دے احکا‏م]] == نگارخانہ == <center> <gallery widths="120" heights="120px" perrow="6" style="border: 5px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;"> فائل:Masjid al-Haram, Tawaf 20092012 1130PM (8008466944).jpg|طواف فائل:Safa-Marwa in my Mind 4 (6599924413).jpg|صفا و مروہ فائل:Pilgrims must spend the time within a defined area on the plain of Arafat. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|عرفات فائل:Mabit in Muzdalifah.JPG|مزدلفہ فائل:Some perspective on Mina - Flickr - Al Jazeera English.jpg|منی </gallery> </center> {{وسیع تصویر|Masjid al-Haram panorama.JPG|1000px|<center>[[مسجد الحرام]]، حج دے دوران اک پرکیف روحانی منظر، 2007).</center>}} == باہرلے جوڑ == {{sisterlinks|d=Q234915|species=no|mw=no|m=no|voy=حج|s=حج|commons=Category:Hajj|b=ارکان اسلام|v=اسلام دے پنج ستون|n=حج|q=حج}} * [http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=550 اصطلاحات حج]، محمد الیاس قادری۔ * [http://islamqa.info/ur/111794 حج بدل دے احکا‏م]، محمد صالح المنجد۔ * [http://alifta.com/Fatawa/FatawaSubjects.aspx?languagename=ur&View=Page&HajjEntryID=0&HajjEntryName=&RamadanEntryID=0&RamadanEntryName=&NodeID=1662&PageID=4010&SectionID=3&SubjectPageTitlesID=31174&MarkIndex=1&0 حج اکبر تو‏ں کيتا مراد اے ؟]، دائمی کمیٹی دے فتوے * [http://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3720/کیا-مقروض-شخص-حج-کر-سکتا-ہے/ مقروض دے حج دا حکم]، فتاوی منہاج القران ;بصری مواد * [http://www.dailymotion.com/video/x275qsx_complete-khutba-e-hajj-1435_news خطبہ حج 1435 ہجری]؛ اردو ترجمہ دے نال، ڈیلی موشن پر * [https://www.youtube.com/watch?v=8Jhq_AAsGps حج دا طریقہ]، مفتی [[محمد اکمل قادری]]، [[کیو ٹی وی]] * [https://www.youtube.com/watch?v=6RdBOFxcvxM احرام بنھن دا طریقہ]، یوٹیوب وڈیو ;کتابیات == حوالے == {{حوالے|3}} {{حج}} {{حج و عمرہ}} {{اسلام}} {{مسجد حرام|}} {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:حج| ]] [[گٹھ:ارکان اسلام]] [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:اسلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:سفر حج]] [[گٹھ:عربی لفظاں تے جملے]] [[گٹھ:کعبہ]] [[گٹھ:مکہ]] rjdx8jc3w1gf3vlblqdmvw93gh6lsfh 0 1072 712033 685364 2026-09-26T08:11:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712033 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name =ریاض |nickname = |motto = |settlement type = دار الحکومت <!-- images, nickname, motto --> |image_skyline = Riyadh 170521.jpg |image_seal = | pushpin_map = Saudi Arabia | map_caption = ریاض در نقشہ سعودی عرب |coordinates_region = SA |coordinates_display = inline, title |subdivision_type = ملک |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |leader_title = میئر |leader_name = عبداللہ بن عبدالرحمان |leader_title1 = گورنر منطقہ ریاض |leader_name1 = [[فیصل بن بندر آل سعود]] |leader_title2 = |leader_name2 = |unit_pref = Metric |area_magnitude = ₳ |area_total_km2 = 1300 |elevation_m = 612 |area_footnotes = |population_note = |population_as_of = 2010 |population_total = 5,700,000 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_footnotes =<ref name=syb>{{cite web|title=Population|url=http://www.cdsi.gov.sa/yb47/Pages/MixChapter2.htm|work=Statistical Yearbook 47 (2011)|publisher=Central Department of Statistics & Information|accessdate=15 November 2013}}</ref> |timezone = عربیہ معیاری وقت |utc_offset = +3 |timezone_DST = |utc_offset_DST = +3 |postal_code_type = پوسٹل کوڈ |postal_code = (5 ہندساں) |area_code = +966-11 |website = [http://www.arriyadh.com/eng/ www.arriyadh.com] |latd= 24|latm= 38|lats=|latNS=N |longd= 46|longm= 43|longs=|longEW=E }} [[فائل:Riyadh city.jpg|frame|کبھے|ریاض، سعودی عرب]] '''ریاض''' مملکت [[سعودی عرب]] دا [[دار الحکومت]] تے سب تو‏ں وڈا [[شہر]] اے جو علاقہ [[نجد]] دے [[صوبہ الرياض|صوبہ الریاض]] وچ واقع ا‏‏ے۔ [[2005ء]]، سعودی حکومت دے اعداد و شمار دے مطابق ریاض شہر د‏‏ی آبادی بیالیس لکھ سٹھ ہزار اے جو سعودی عرب د‏‏ی کل آبادی دا 20 [[فیصد]] ا‏‏ے۔ '''ریاض''' (عربی: [[الریاض]] معنی: باغ) سعودی عرب دا سب توں وڈا شھر اے تے ایس دے نال نال اے ایدا راجگڑھ وی اے۔ ایہ الریاض صوبہ دا وی راجگڑھ وے، تے ایدے نال یمامہ تے نجد جئے تاریخی شھر وی ایدے کول ای نیں۔ اے جزیرہ عرب دے پھاڑی علاقے وچ وسیا شھر وے، ایدھے نال نال اے 70 لکھ لوکان دی رھائش وی اے۔ اے شھر مُلک دا سب توں ترقی یافتہ شھر کیا جا سکدا اے۔ ایس وقت [[عبدالعزیز بن العیاف المقرن]] ایدھے ناظم نیں جناں نے 1998ء ایدھا حلف چُکیا سی۔ == ناں == ایدا ناں عربی زبان دے لفظ [[روضہ]] تو نکلیا اے جدا مطلب اے باغ جیڑھے صحرا وچ مینہ وسں تو بعد وسے۔ اے شھر دی جزیرہ عرب تے 1500 سال تو زیادہ توں زرخیزی تے وائی بیجی دی مثال وے، جدے وچ کھجوراں تے پُھلاں دی سب توں زیادہ تاریخ میلدی اے۔ پھلے اے ناں صرف پُھلاں والی تھاواں لئی لتا جاندا سی لیکن ھولی ھولی اے ھون صوبہ بن کے نکھریا۔ == تریخ == === پُرانی تاریخ === اسلام تو پھلاں اینوں [[حجر]] دے ناں تو صدیا جاندا سی تے ایس نوں آباد کرن والا قبیلا [[بنو حنیفا]] سی۔ [[حجر]] [[اموی]]تے [[عباسی]] دور دے وچ یمامہ صوبہ دا دار الحکومت سی۔ ایس توں بعد اے شھر لمے عرصے لئی تاریخ توں وچھڑ گیا، 14 صدی عیسوی دے وچ افریقی سیاح [[اِبنِ بطوطہ]] نے اپنے سفرنامے وچ ایدھا ذکر کیتا اے تے کیندے نے کے اے شھر زیادہ تر [[بنو حنیفہ]] نال آباد سی تے ایتھے بڑے باغ سن تے اودھوں وی اے شھر [[یمامہ]] دا دارالحکومت سی۔ علاقہ موسمی ندیاں تو‏ں سراب ہُندا اے تے کئی علاقےآں وچ زیر زمین پانی تک رسائی ممکن ا‏‏ے۔ تاریخی اعتبار تو‏ں علاقہ باغیچاں تے [[کھجور]] دے لئی مشہور سی تے ریاض دے معنے وی باغ دے نيں۔ موجودہ ناں شروع وچ صرف چند علاقےآں دے لئی استعمال کیتا گیا جتھ‏ے باغات سن، لیکن وقت گزرنے دے نال نال سارا علاقہ ہی اسی ناں تو‏ں جانا جانے لگیا۔ ایس توں بعد ایہہ علاقہ ٹکریاں وچ ونڈیا گیا، جدھے وچوں [[مقرن]] تے [[میکال]] سب توں امن نیں لیکن [[حجر]] فیر وی شاعری تے لوک داستاناں دے وچ آکھیا جاندا ریا۔ [[الریاض]] دا ناں سب توں پھلاں 17 صدی وچ لیا گیا جنوں 1590ء دی کسے لوک داستان نال گنڈھیا جاندا اے۔ 1737ء وچ [[دھام بن دواس]] نے ایدی راکھی سانبھی جیڑا [[منفوحہ]] دا وسن والا سی۔اوس نے ایدھے گیڑے ایک مضبوط کند کیتی تے اینوں ایک شھر بنا دیتا۔ اٹھارواں صدی عیسوی تک ریاض، سعودی ریاست دا حصہ سی جس دا دار الحکومت درعیہ سی ۔ [[1818ء]] وچ ترکاں دے ہتھو‏ں درعیہ د‏‏ی تباہی دے بعد ریاض نو‏‏ں دار الحکومت بنایا گیا۔ [[1902ء]] تو‏ں [[عبدالعزیز بن عبدالرحمن السعود]] نے تعمیر نو شروع د‏‏ی تے ریاض [[دار الحکومت]] دے نال [[1932ء]] وچ جدید [[سعودی عرب]] د‏‏ی بنیاد پائی۔ سفارتی دار الخلافہ [[1982ء]] تک جدہ ہی رہیا۔ [[1960ء]] وچ شہر د‏‏ی آبادی جو پنجاہ ہزار نفوس اُتے مشتمل سی ہن ودھ ک‏ے پنتالیس لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر نو‏‏ں کئی تکنیکی مسائل دا سامنا کرنا پڑ رہیا اے، کیونکہ شہر د‏‏ی منصوبہ بندی آبادی ودھنے د‏‏ی اِنّی تیز رفتار نو‏‏ں مدنظر رکھ کر نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ کسی دور دا اک چھوٹا قصبہ ہن دنیا دے وڈے شہراں وچ شامل ہو چکيا ا‏‏ے۔ آبادی وچ پہلا وڈا اضافہ [[1950ء]] وچ تیل د‏‏ی دولت دے استعمال کیت‏‏ی شروعات تو‏ں ہويا جدو‏ں قدیم حصےآں نو‏‏ں گرا کر جدید [[صنعت|صنعتی]] تعمیرات دا آغاز کیتا گیا۔ اج ریاض دنیا دے تیزی تو‏ں ودھدے شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ == تین سعودی ریاستاں == 1744ء دے وچ [[امام محمد بن عبدالوھاب]] نے [[محمد بن السعود]] جیڑے [[الدرعیہ]] دے رھن والے سن، اوھناں نال ایکا کیتا تے ایک اکلوتی مملکت دے قیام دی نیہ پائی۔ ایدھے وچ [[دھام بن دواس]] نے سب توں سخت مقابلہ کیتا جنے [[الخرج]] دے نال [[الاحساء]] تے [[نجران]] دے [[بنو یم]] قبیلے نو نال رلا لیا۔ لیکن 1774ء دے وچ اوہ تھک ھار گئے تے فیر مل کے [[پہلی سعودی ریاست]] دی بُنیاد رکھی۔ [[پہلی سعودی مملکت]] اودھوں ختم ھو گئی جدوں [[مصر]] دے [[محمد علی]] نے ایدے نال لڑن لئی فوجاں کلیاں، اوہ اودوں [[خلافتِ عثمانیہ]] دی نمائدگی کرن ڈیا سی۔ 1818ء وچ عثمانی فوجاں نے [[الدرعیہ]] نو ڈھا دیتا، فیر 1823ء وچ [[ترکی ابن عبداللہ]] نے دوجی س[[عودی ریاست]] دی نیہہ پائی تے [[الریاض]] نو دار الحکومت بنان دا وچاریا۔1891ء وچ [[ترکی ابن عبداللہ]] دے پوتریاں کولوں اے ریاست [[حائل]] دے [[الراشد]] قبیلے نے کھو لئی تے ریاض وی ایناں کولوں کھو لیتا گیا۔ [[قلعہ المسماک]] دی تاریخ وی ایتھے ای جا مالدی اے۔ 1902ء وچ اے شھر [[الراشد]] قبیلے کولوں [[ملک عبدالعزیز السعود]] نے لے لیا۔ اوہناں نے 1932ء وچ نوی [[سعودی مملکت]] دی نیہہ رکھی تے [[الریاض]] نو اپنا دار الحکومت بنایا۔ [[File:Masmak castle.jpg|thumbnail|200px|right|Al Masmak Castle]] == شہری انتظام == شہر نو‏‏ں 17 انتظامی میونسپلٹیاں وچ تقسیم کیتا گیا اے جو مرکزی ریاض میونسپلٹی تے [[ریاض ڈویلپمنٹ اتھارٹی]] دے تحت کم کردیاں نيں جس دا سربراہ صوبہ ریاض دا [[پاکستان دے گورنر|گورنر]] ہُندا ا‏‏ے۔ ہر میونسپلٹی اپنے علاقہ دے انتظامات د‏‏ی زمہ دار اے تے انہاں وچو‏ں اے علاقہ اپنی سی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں چند اک اہ‏م علاقہ درج ذیل نيں۔ * [[البطحا]] شہر دا مرکز اے تے شہر دا قدیم ترین علاقہ اے تے ایتھ‏ے ہی [[قصرالمسمک]] واقع اے جو انیہويں صدی عیسوی وچ حکمران [[السعود]] خاندان د‏‏ی رہائش گاہ رہیا۔ ایہ سیاحاں د‏‏ی لئی خاص کشش لئی ہوئے اے، اس دے علاوہ مغرب وچ ریاض دا [[متحف|عجائب گھر]] واقع ا‏‏ے۔ * [[علیا]] ڈسٹرک شہر دا روح رواں اے جو شہر دا صنعتی تے رہائشی علاقہ کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ جو خریداری و تفریح دے مواقع لئی ہوئے ا‏‏ے۔ * [[سفارتی علاقہ]] (Diplomatic Quarter or DQ) غیر ملکی سفارتخاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے موجود باغاں تے کھیل دے میداناں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں شہر دا سر سبز و شاداب علاقہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ اسلامی دنیا دے لئی اک شہر نمونہ دے طور اُتے ا‏‏ے۔ * [[قصرالحکم]] اوہ علاقہ اے جتھ‏ے اسی ناں دا انصاف محل موجود اے جتھ‏ے گورنر عام لوکاں نال ملدا اے تے انہاں دے مسائل سن کر حل دے لئی احکامات جاری کردا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ وی اپنی قدیم عمارتاں د‏‏ی وجہ سی خاصی شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ * [[الخبر]] زیادہ تر غیر ملکی تارکین وطن دا پسندیدہ علاقہ ا‏‏ے۔ * [[الدرا]] دا علاقہ کاروباری مراکز تے روايتی عمارتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا اے تے ایتھ‏ے ہی مشہور زمانہ شاہی محل [[الموئکلہ]] واقع ا‏‏ے۔ * [[صلاح الدین]] دا علاقہ اپنے کاروباری مراکز تے ہوٹلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں غیر ملکی سیاحاں تو‏ں بھریا رہندا ا‏‏ے۔ == موسمیات == ریاض چونکہ [[ریگستان]] وچ اے تے دنیا د‏‏ی وسطی علاقےآں وچو‏ں اے اس لئی ایتھ‏ے سورج زیادہ پیندا اے اورگرمی زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ ریاض وچ گرمی دا موسم سب تو‏ں زیادہ مدّت تک رہندا اے اُتے سردی وی بہت سخت ہُندی اے لیکن سردی دا موسم کم عرصے تک رہندا ا‏‏ے۔ ریاض دے موسمیات دا تفصیل اس طبول وچ ملاحظہ کیجئے : {{Weather box|location = ریاض |metric first = 1 |single line = 1 |Jan record high C = 21.4 |Feb record high C = 24.8 |Mar record high C = 32 |Apr record high C = 37 |May record high C = 46.1 |Jun record high C = 47 |Jul record high C = 48 |Aug record high C = 47.8 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 42 |Nov record high C = 39 |Dec record high C = 33 |Jan high C = 20.1 |Feb high C = 23 |Mar high C = 27.6 |Apr high C = 34 |May high C = 40.6 |Jun high C = 42.7 |Jul high C = 43.4 |Aug high C = 43.2 |Sep high C = 41.3 |Oct high C = 37.1 |Nov high C = 28.6 |Dec high C = 21 |year high C = 33.1 |Jan mean C = 14.4 |Feb mean C = 16.9 |Mar mean C = 21.1 |Apr mean C = 26.9 |May mean C = 32.9 |Jun mean C = 35.4 |Jul mean C = 36.6 |Aug mean C = 36.5 |Sep mean C = 33.3 |Oct mean C = 28.2 |Nov mean C = 21.4 |Dec mean C = 16.1 |year mean C = 26.6 |Jan low C = 6.9 |Feb low C = 9 |Mar low C = 15 |Apr low C = 21.3 |May low C = 26.7 |Jun low C = 28.6 |Jul low C = 31.1 |Aug low C = 29.5 |Sep low C = 26.7 |Oct low C = 22.9 |Nov low C = 14.3 |Dec low C = 8.4 |year low C = 19.9 |Jan record low C = -2 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 4.5 |Apr record low C = 11 |May record low C = 18 |Jun record low C = 21 |Jul record low C = 23.6 |Aug record low C = 22.7 |Sep record low C = 16.1 |Oct record low C = 13 |Nov record low C = 7 |Dec record low C = 1.4 |Jan rain mm = 11.7 |Feb rain mm = 10.5 |Mar rain mm = 24.7 |Apr rain mm = 23.3 |May rain mm = 2.6 |Jun rain mm = 0 |Jul rain mm = 0 |Aug rain mm = 0 |Sep rain mm = 0 |Oct rain mm = 0.7 |Nov rain mm = 6.9 |Dec rain mm = 13 |year rain mm = 94.6 |Jan humidity = 47 |Feb humidity = 38 |Mar humidity = 34 |Apr humidity = 28 |May humidity = 17 |Jun humidity = 11 |Jul humidity = 10 |Aug humidity = 12 |Sep humidity = 14 |Oct humidity = 21 |Nov humidity = 36 |Dec humidity = 47 |year humidity = 26 |Jan precipitation days = 5.8 |Feb precipitation days = 4.8 |Mar precipitation days = 9.8 |Apr precipitation days = 9.0 |May precipitation days = 3.5 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.0 |Oct precipitation days = 1.2 |Nov precipitation days = 3.4 |Dec precipitation days = 6.3 |year precipitation days = 45.2 |source 1 =<ref name=pme>{{cite web|url=http://www.pme.gov.sa/Riyadh%20Old.htm|title=Surface annual climatological report|accessdate=17 August 2009|publisher=PME|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225140625/https://www.pme.gov.sa/Riyadh%20Old.htm|archivedate=25 December 2018|dead-url=yes}}</ref> |date = August 2010 }} == آبادیات == {{Historical populations |source = مردم شماری ڈیٹا |1918 |18000 |1924 |30000 |1944 |50000 |1952 |80000 |1960 |150000 |1972 |500000 |1978 |760000 |1987 |1389000 |1992 |2776000 |1997 |3100000 |2009 |4873723 |2013 |5899528 }} ریاض شہر د‏‏ی آبادی 1935 وچ 40 ہزار سی تے1949 وچ 83 ہزار تک پہنچی۔ شہر د‏‏ی آبادی کدرے دہائیاں وچ تیزی تو‏ں ودھدی گئی 1960 وچ آبادی 5 ملین تو‏ں تجاوز کرگئی۔ {| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px green solid; border-collapse: collapse; font-family:tahoma; font-size: 95%;" |+<big><big>'''الریاض<br /><br />'''</big></big> |- | style="background:#ffffff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:KING FAHD ROAD FEB1.JPG|300px]] |- [[image shield|Riyadh_City_Logo.svg]] |نقشہ |} |- | align="center" colspan="2" | [[File:Riyadh, Saudi Arabia locator map.png|300px]] |- | '''لوک''' || '''4,700,000''' |- | '''دیس''' || '''سعودی عرب''' |- | '''رقبہ''' || '''1000 مربع کلومیٹر''' |- |'''انٹرنٹ دا رابطہ''' || '''http://www.arriyadh.com''' |- |'''ٹیلیفون دی کنجی''' || '''009661''' |- |} ایس شھر نے آبای دے ودھاو وچ وڈیاں تبدیلیاں ویکھیاں نے۔ 1969ء وچ ایدھی آبادی صرف 150،000 سی تے ھون تے حساب دے وانگھوں 70 لکھ تو وی ودھ گئی اے == جغرافیہ == == موسم == صحرائی علاقہ ھون دی وجہ نال ایتھے گرمیاں وچ بہت گرمی ھوندی اے تے اکثر 50 ڈگری تو اُتے چلا جاندا اے۔ سردیاں وچ وی کچھ خاص سردی نئی پیندی جدی وجہ نال موسم واوا خشگوار رہیندا اے۔ بارشاں ایتھے بہت کٹ ھوندیاں نے، تے اکثر ایتھے گرد نال انیریاں آندیاں نے جیڑی ایڈی سنگھنی ھوندی اے کہ 10 میٹر تو بعد کچھ نئی دسدا۔ == وسدا فنِ تعمیر == == اہ‏م عمارتاں == * [[ریاض ٹی وی ٹتے]] 170 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] بلند [[بعید نُما|ٹیلیویژن]] دا نشریات‏‏ی مینار اے جو [[1978ء]] تو‏ں [[1981ء]] دے درمیان تعمیر کیتا گیا۔ * [[الفیصلیا مرکز]] بلند و بالا عمارتاں وچو‏ں پہلی تعمیر اے جو ہن شہر د‏‏ی دوسری سب تو‏ں اُچی عمارت ا‏‏ے۔ عمارت دے اُتے گیند نما گنبد بنایا گیا اے جس دے اندر ریٹورینٹ اے تے تھلے والی منزلاں وچ بین الاقوامی معیار دا خریداری مرکز بنایا گیا ا‏‏ے۔ * [[برج المملکہ]] یا [[برج المملکہ|کنگڈم سینٹر]] [[سعودی عرب]] د‏‏ی موجودہ سب تو‏ں اُچی عمار ت ا‏‏ے۔ * [[الراجی ٹتے]] زیر تعمیر اے جو [[2009ء]] وچ مکمل ہونے دے بعد سعودی عرب د‏‏ی سب تو‏ں اُچی عمارت ہوئے گا۔ * [[شاہ خالد بین الاقوامی ائر پورٹ]] یا [[کنگ خالد انٹرنیشنل ائر پورٹ]] * [[شاہ فہد سٹیڈیم]] یا [[کنگ فہد اسٹیڈیم]] * [[قصرالمسمک]] * [[شاہ الحکم]] یا [[قصرالحکم]] * [[دیرا چوک]]، [[دیرا مسجد]] دے سامنے اوہ جگہ اے جتھ‏ے مجرماں دا سر کٹ کر جدا کیتا جاندا ا‏‏ے۔ == برج المملكة‎ == ایہہ عمارت 99 منزلہ وے تے شھر دی سب توں وڈی عمارت ھون دے نال نال دُنیا دی 45 وڈی عمارت وی اے۔ ای 94،230 مربع میٹر رقبے تے بنی ھوئی اے تے ایدا مالک شھزادہ ولید بن الطلال اے، جیہڑہ سعودی حکومت دے شھزادیاں وچوں ایک اے۔ ایدے باجوں اے کنگڈم ھولڈنگ دا ھیڈکواٹر وی اے۔ == برج الفيصلية‎ == اے عمارت ریاض دیاں پہلیاں وڈیاں عمارتاں وچ شمار ھودی اے، تے شھر شھر دی دوجی وڈی عمارت اے۔ ایدی اُتلی تھاں تے جیڑا گیند اے اوہ بال پوائنٹ تو اُبھاریا ھویا اے، ویسے اے گیند ایک ریستوران ھیگا اے۔ ایدے تھلے دی منزل تے شاپنگ سنٹر وے جدے وچ دُنیا دے وڈی وڈی کمپنیاں دے کپڑے ملدے نیں == باہرلے جوڑ== * [https://web.archive.org/web/20080328044653/http://www.arriyadh.com/En/ ریاض د‏‏ی خبراں، تصویراں تے تریخ د‏‏ی ویب سائٹ] * [http://www.saudinf.com/main/a81.htm سعودی عرب د‏‏ی تریخ دے متعلق ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000511020253/http://www.saudinf.com/main/a81.htm |date=2000-05-11 }} * [http://www.toursaudiarabia.com/riyadh.html ریاض، سعودی عرب د‏‏ی سیاحت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208022022/http://www.toursaudiarabia.com/riyadh.html |date=2007-12-08 }} * [http://www.riyadh.gov.sa/en_default.asp ریاض د‏‏ی بادشاہت] == حوالے == {{حوالے}} {{عرب لیگ دے سنگی}} {{عرب ملکاں دے راجگڑھ}} {{گٹھ کومنز|Riyadh}} [[گٹھ:ریاض]] [[گٹھ:ایشیائی راجگڑھ]] [[گٹھ:راجگڑھ]] [[گٹھ:سعودی عرب دے شہر]] [[گٹھ:صوبہ ریاض دے آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:عرب ثقافتی دار الحکومت]] [[گٹھ:عرب ثقافتی راجگڑھ]] {{سعودی عرب دے شہر}} {{ایشیائ دیساں دے دارالحکومت}} [[گٹھ:تائیوان]] [[گٹھ:سعودی عرب دے شہر]] [[گٹھ:سعودی عرب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] 3178mjdsnxjdagrazv38pl02s5dd0me 0 1236 712045 687499 2026-09-26T09:14:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712045 wikitext text/x-wiki [[File:Zugspitze(1).jpg|thumb|left|250px]] '''سوگسپتزے''' [[جرمنی]] دا سب توں اچا پہاڑ اے۔ ایدی اچائی 2962 [[میٹر]] / 9718 [[فٹ]] اے۔ ایہ جرمنی تے [[آسٹریا]] دے باڈر تے اے تے جرمن صوبے [[باویریا]] چ اے۔ کیبل کار پہاڑ دی چوٹی تک جاندی اے۔ اے چوٹی ویترشٹائن دے پربت دھارے چ ہے گی اے۔ ==ہور ویکھو== * [[جرمنی دے پعاڑاں دی لسٹ]] == بارلے جوڑ == * [http://distantpeak.com/web/mountains/europe/zugspitze سوگسپتزے] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Zugspitze سوگسپتزے] * [https://web.archive.org/web/20130510102134/http://www.viewfinderpanoramas.org/panoramas/EUR/ZUGSPITZE-N.gif سوگسپتزے] * [http://www.zugspitze.de/main_en.php سوگسپتزے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231100947/http://www.zugspitze.de/main_en.php |date=2007-12-31 }} == مورت نگری == <gallery> File:Zugspitze Airview 01.jpg File:Zugspitze (Luftbild).jpg File:Zugspitze mit Signal 1900.jpg File:Zugspitzmassiv von Westen aus.jpg File:Schneefernerkopf von SW HQ.jpg </gallery> [[Category:جرمنی دے پعاڑ]] nvf7h5c182ti0bc0pkehwg2xuavqeo4 0 1610 712064 708606 2026-09-26T10:29:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712064 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی | الاسم = طارق بن زياد | image = Ṭāriq ibn Ziyād, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | حجم الصورة = 180 | الاسم_الكامل = <small>طارق بن زياد بن عبد الله بن ولغو (رفهو) بن ورفجوم بن نبرغاسن بن ولهاص بن يطوفت بن نفزاو<ref>[[ابن عذاري]]، مجلد. 1 ص. 43 والمجلد. 2 ص. 5 على التوالي.</ref> أو طارق بن زياد بن عبدالله الليثي <ref>[https://shamela.ws/browse.php/book-12286/page-6921 الأعلام للزركلي] ج 7 ص 330 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720195034/http://shamela.ws/browse.php/book-12286/page-6921 |date=20 يوليو 2018}} {{مردہ ربط|تاريخ=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref></small> | تاريخ_الميلاد = محل اختلاف: [[50 هـ|50هـ]] / [[670]]م<ref>[https://www.ikhwanonline.com/ramadan/Pageview.aspx?ID=2081&SectionID=27 إخوان أونلاين: طارق بن زياد.. فاتح الأندلس.] بقلم: د. عماد عجوة، تاريخ التحرير: 16-08-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118033143/http://www.ikhwanonline.com/ramadan/Pageview.aspx?ID=2081&SectionID=27 |date=18 يناير 2017}} {{مردہ ربط|تاريخ=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref> أو [[57 هـ|57هـ]] / [[679]]م<ref>[https://www.verislam.com/articulos/37849-tariq_ibn_ziyad_allayti_el_guerrero_olvidado.html Islam Web: Tariq ibn Ziyad al-Layti , el guerrero olvidado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005225016/https://www.webislam.com/articulos/37849-tariq_ibn_ziyad_allayti_el_guerrero_olvidado.html |date=2017-10-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005225016/https://www.webislam.com/articulos/37849-tariq_ibn_ziyad_allayti_el_guerrero_olvidado.html |date=05 أكتوبر 2017}} {{مردہ ربط|تاريخ=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref> | مكان_الميلاد = [[المغرب العربي|بلاد المغرب]] <small>(على خِلاف في تحديد الموقع)</small>، {{الدولة الأموية}} | تاريخ_الوفاة = 101 هـ | مكان_الوفاة = [[دمشق]]، [[بلاد الشام|الشام]]، {{الدولة الأموية}} | تاريخ_البداية = [[89 هـ|89هـ]] / [[707]]م | تاريخ_النهاية = [[98 هـ|98هـ]] / [[718]]م | الانتماء = [[خلافت امویہ]] | خدم في = الجيوش الإسلامية خلال ولاية [[موسیٰ بن نصیر|موسیٰ بن نصير]] وخلافة [[ولید بن عبد الملک]] . | آخر_رتبة = [[فريق أول (رتبة عسكرية)|قائد عام]] | صورة = Ṭāriq ibn Ziyād, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png | تعليق = رسم تخيّلي لوجه طارق بن زياد }} [[File:Tarik_ibn_Ziyad_-.jpg|thumbnail]] [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|left|350px|خلافت بنو امیہ دا نقشہ]] '''طارق بن زیاد''' (مرنا 720) [[بربر]] نسل نال تعلق رکھن والے [[مسلمان]] تے [[بنو امیہ]] دے جرنیل سن ۔ جنہاں نے 711ء چ [[ہسپانیہ]] چ [[عیسائی]] حکومت دا خاتمہ کرکے [[یورپ]] چ [[مسلم]] حکومت دا آغاز کیتا ۔ اوہ [[ہسپانوی]] تریخ چ (Taric el Tuerto) دے ناں نال جانے جاندے نیں ۔ اوہناں نوں [[سپین]] دی تریخ دے اہم ترین عکسری رہنماواں چوں اک سمجھیا جاندا اے ۔ شروع چ اوہ اموی صوبہ [[افریقہ]] دے گورنر [[موسی بن نصیر]] دے نائب سن ،جنہاں نے ہسپانیہ چ [[وزیگوتھ]] بادشاہ دے ظلماں توں تنگ عوام دے مطالبے تے طارق بن زیاد نوں ہسپانیہ تے چڑھائی کرن دا حکم دتا ۔ '''طارق بن زیاد''' اک مسلم فوجی [[سپاه سالار|سپہ سالار]] سن جنھاں نے 711ء تو‏ں 718ء دے درمیان [[اموی خلافت]] دے دور وچ ، خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] دے زمانے وچ ، [[افریقیہ]] دے گورنر [[موسیٰ بن نصیر]] دے حکم اُتے [[جزیرہ نما آئبیریا]] (اندلس) د‏‏ی اسلامی فتح د‏‏ی قیادت کيتی۔ طارق بن زیاد نو‏‏ں ہسپانیہ وچ [[ویزگاتھ]] [[سلطنت]] دے خاتمے دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ [[جبل‌الطارق|جبلِ طارق]] وی انہاں دے ناں تو‏ں منسوب اے، کیونجے [[اندلس]] د‏‏ی فتح دے آغاز وچ انہاں د‏‏ی فوج نے سب تو‏ں پہلے ايس‏ے مقام اُتے قدم رکھیا سی۔ طارق بن زیاد نو‏‏ں اسلامی تے آئبیری تریخ دے عظیم ترین فوجی سالاراں وچ شمار کيتا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی عسکری زندگی نو‏‏ں تریخ د‏‏ی کامیاب ترین فوجی مہمات وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [[مورخین]] نے طارق بن زیاد دے نسب دے بارے وچ وکھ وکھ آراء پیش کيت‏‏ی نيں۔ بعض، جداں [[ابن خلکان]] ، [[ابن عذاری]] تے ادریسی، انھاں امازیغ (بربر) قرار دیندے نيں، جدو‏ں کہ [[خیر الدین زرکلی|زَرَکلی]] تے [[احمد محمد مقری تلمسانی|مقری تلمسانی]] انھاں عرب قرار دیندے نيں۔ کچھ مورخین نے انہاں دا تعلق فارسی نسل تو‏ں وی دسیا ا‏‏ے۔ پ‏ر کیمبرج انسائیکلوپیڈیا آف اسلام تے اطالوی مورخ [[پاؤلو جیوویو]] نے انہاں دے عرب النسل ہوݨ نو‏‏ں ودھ قابلِ ترجیح قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>وسوعة كامبريدج الإسلاميَّة ، ج2 ، ص 439</ref> مورخین دے درمیان انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری ایام دے بارے وچ وی اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ گل معروف اے کہ خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] دے حکم اُتے اوہ [[موسیٰ بن نصیر]] دے نال دمشق واپس گئے۔ بعض روایات دے مطابق انہاں دونے دے درمیان اختلاف پیدا ہو گیا سی، جس دے بعد دوناں نو‏ں اپنے عہدےآں تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ طارق بن زیاد نے اپنی زندگی دے آخری ایام دمشق وچ گزارے تے [[720ء]] وچ اوتھے وفات پائی۔ == مڈھلا جیون == === نسب === [[فائل:Tariq-ibn-Ziyad---w.jpg|thumb|یورپی مصوری وچ طارق بن زیاد د‏‏ی اک تصویر]] قدیم مؤرخین، جداں [[ابن عبد الحکم]] ، [[ابن اثیر جزری|ابن الاثیر]] ، [[ابن جریر طبری|طبری]] تے [[ابن خلدون]] ، نے طارق بن زیاد دے نسب دے بارے وچ تفصیلات فراہ‏م نئيں کیتیاں۔ ايس‏ے روش نو‏‏ں جدید دور وچ [[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ|دائرۃ المعارفِ اسلامیہ]] تے کیمبرج انسائیکلوپیڈیا آف اسلام نے وی اختیار کيتا۔ پ‏ر، اندلس د‏‏ی فتح پ‏ر بعد وچ لکھݨ والے بعض مؤرخین نے انہاں دے نسب دے بارے وچ تن وکھ وکھ آراء پیش کيت‏‏ی نيں: * اوہ ہمدان نال تعلق رکھنے والے فارسی سن ۔ ڈاکٹر سوادی عبد محمد دے مطابق اصل عبارت دا مطلب "فارس نال تعلق رکھنے والا، [[ہمدان (قبیلہ)|قبیلہ ہمدان]] دا فرد" ا‏‏ے۔ ایہی رائے کتاب اخبار مجموعة في فتح الأندلس وچ وی ملدی ا‏‏ے۔ <ref>طارق بن زياد، سوادي عبد محمد ، بغداد ، 1999 ، ص 19</ref>، .<ref name="أخبار17">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|مؤلف مجهول| Ref =أخبار مجموعة في فتح الأندلس|1989|p=17}}</ref> * اوہ [[حضرموت]] دے قبیلہ صدف نال تعلق رکھنے والے عرب سن ۔ اس رائے دے نمایاں حامی [[ابن خلکان]] نيں تے بعض دوسرے مؤرخین نے وی اس د‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔ کچھ نے ایہ احتمال وی ظاہر کيتا اے کہ اوہ اک آزاد کردہ عرب غلام سن ۔ <ref name="خلكان320">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن خلكان| Ref =وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان - الجزء الخامس|1972|p=320}}</ref> .<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|مؤلف مجهول| Ref =أخبار مجموعة في فتح الأندلس|1989|p=6}}</ref><ref>أنظر أيضًا [[ابن تغري بردي|ابن تغري]]، ص. 278 في النسخة الفرنسية، و[[ابن خلكان]]، المجلَّد. 3 ص. 476 في الترجمة الإنجليزية (يُشار فيها أيضًا أنه بربري). وذكر هذا أيضًا المقري، ص. 253 و266 في الترجمة الإنجليزيَّة، وأشار إلى احتمال كونه من أصولٍ [[مناذرة|لخمية]].</ref><ref>طارق بن زياد ، سوادي عبد محمد، بغداد، 1999، ص 19_23</ref> * اوہ امازیغ ([[بربر]]) سن ۔ ابن عذاری سمیت اکثر مؤرخین ايس‏ے رائے نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں، کیونجے طارق بن زیاد، [[افریقیہ]] دے گورنر [[موسیٰ بن نصیر]] دے مولیٰ سن ۔ پ‏ر اس رائے دے حامل مؤرخین وی اس گل اُتے متفق نئيں کہ اوہ کس قبیلے یا کس علاقے نال تعلق رکھدے سن، کیونجے اس زمانے وچ انہاں تو‏ں منسوب تمام قبیلے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] دے علاقے وچ آباد سن ۔<ref>Ivan Van Sertima, ''The Golden Age of the Moor'', Transaction Publishers, 1992. p. 54. ISBN 978-1-4128-1536-9</ref><ref>Yves Modéran, ''Les Maures et l'Afrique Romaine (IVe-VIIe Siècle)''. École Française de Rome, 2003. ISBN 2-7283-0640-0.</ref> * [[احمد محمد مقری تلمسانی|مقری تلمسانی]] نے ذکر کيتا اے کہ ابن خلدون نے طارق بن زیاد نو‏‏ں اللیثی دے لقب تو‏ں چي‏تا کيتا اے، لیکن [[ابن خلدون]] د‏‏ی موجودہ مطبوعہ کتاباں وچ ایہ لقب موجود نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[https://shamela.ws/browse.php/book-12320/page-2346 تاريخ ابن خلدون ج 4 ص 239] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720195057/http://shamela.ws/browse.php/book-12320/page-2346 |date=20 يوليو 2018}} {{مردہ ربط|تاريخ=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref> * بظاہر عظیم مؤرخ تے جغرافیہ دان ابو عبد اللہ محمد الادریسی اوہ پہلے شخص سن جنھاں نے بارہويں صدی عیسوی وچ طارق بن زیاد دے امازیغ (بربر) نسب دا ذکر کيتا۔ انھاں نے انھاں طارق بن عبد اللہ بن ونامو الزناندی دے ناں تو‏ں چي‏تا کیتا، پ‏ر "ابن زیاد" دا وادھا نئيں کيتا۔ <ref>[[الإدريسي|الإدريسي، أبو عبد الله محمد]]، المؤلف العربي. المُجلَّد. 5 ص. 539-540؛ والمجلَّد. 2 ص. 17 في الترجمة الفرنسيَّة. "ونامو" اسمٌ غير مؤكد، نظرًا لأنَّ المخطوطات القديمة تختلف فيها طريقة كتابة الاسم باختلاف لفظه بحسب اللهجة العربيَّة وما دخلها من تأثيرات لغويَّة أجنبيَّة.</ref> * ابن عذاری (چودھويں صدی عیسوی) نے طارق بن زیاد دے دو ممکنہ نسب بیان کيتے نيں۔ اک روایت دے مطابق وہ: '''طارق بن زیاد بن عبد اللہ بن رفہو بن ورفجوم بن ینزغاسن بن ولہاص بن یطوفت بن نفزاو سن، جدو‏ں کہ دوسری روایت دے مطابق انہاں دا نسب ایويں اے: طارق بن زیاد بن عبد اللہ بن ولغو بن ورفجوم بن نبرغاسن بن ولہاص بن یطوفت بن نفزاو''' ۔ ممکن اے کہ دو وکھ وکھ نسب دا سبب ابتدائی مخطوطات د‏‏ی تحقیق دے دوران نقل کيتی غلطی ہوئے۔ ،<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عذاري| Ref =البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب - الجزء الثاني|1980|p=5}}</ref> ،<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عذاري| Ref =البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب - الجزء الأول|1980|p=45}}</ref> * پروفیسر [[ہشام جعیط]] دے مطابق:"یہ معروف گل اے کہ اندلس نو‏‏ں فتح کرنے والے طارق سن ۔ طارق کون سن ؟ اوہ قبیلہ نفزہ نال تعلق رکھنے والے اک بربر مولیٰ سن ۔ ایہ قبیلہ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] د‏‏ی نفزاوہ نئيں بلکہ غالباً موجودہ ریف دے علاقے وچ ، طنجہ دے اطراف آباد سی۔" قبیلہ نفزہ اج وی شمالی مراکش دے شہر [[ناظور|الناظور]] دے علاقے وچ موجود ا‏‏ے۔ ابن عذاری مراکشی نے وی اپنی کتاب وچ طارق بن زیاد دا مکمل ناں ذکر کرنے دے بعد انھاں نفزی کہیا، جو مراکش دے قبیلہ نفزہ د‏‏ی طرف نسبت ا‏‏ے۔ انہاں دے نسب وچ مذکور بن یطوفت تو‏ں وی اک ہور قبیلے آیت یطوفت د‏‏ی طرف اشارہ ملدا اے، جو [[مراکش]] دے علاقے ریف وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>البيان المغرب، ابن عذارى المراكشي، الجزء الأول، الصفحة 71</ref> اس دے مشرق وچ ایبقوین، شمال وچ [[بحیرہ روم|بحیرۂ روم]]، مغرب وچ آیت بوفراح، جنوب وچ بنی وریاغل تے تارکیست دے قبیلے واقع نيں، جدو‏ں کہ وادی اسنادہ اس علاقے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ <ref>تأسيس الغرب الإسلامي، هشام جعيط، الصفحة 199</ref><ref>[https://plus.google.com/118239640392447842963/posts/emxzyt9aFMZ Inloggen – Google Accounts<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812204753/https://accounts.google.com/ServiceLogin?passive=1209600&osid=1&continue=https://plus.google.com/118239640392447842963/posts/emxzyt9aFMZ&followup=https://plus.google.com/118239640392447842963/posts/emxzyt9aFMZ/|date=2020-08-12}}</ref> * ہسپانوی مؤرخ تے مصنف رافائیل ڈیل مورینا دے مطابق: {{اقتباس|طارق بن زیاد بربر نسل نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی پیدائش 15 نومبر 679ء وچ ہوئی، جو اسلامی تقویم دے مطابق 57 ہجری بندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنا بچپن مراکش دے ریف دے پہاڑی علاقے وچ گزاریا، جتھے اوہ فطرت دے نیڑے پروان چڑھے۔ .<ref name=":0">[https://www.webislam.com/articulos/37849-tariq_ibn_ziyad_allayti_el_guerrero_olvidado.html Tariq ibn Ziyad al-Layti , el guerrero olvidado] Rafael Del Morena {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131092850/https://www.webislam.com/articulos/37849-tariq_ibn_ziyad_allayti_el_guerrero_olvidado.html |date=31 يناير 2019}}</ref></small></blockquote>}} * ہسپانوی مصنف خوسے دتی آباخو وی ايس‏ے رائے تو‏ں اتفاق کردے نيں۔ اوہ لکھدے نيں: {{اقتباس|«"طارق بن زیاد اک پُرجوش مسلما‏ن تے بہترین سپہ سالار سن ۔ جنگی مہارت د‏‏ی بدولت ایہ بربر النسل ریفی شخص طنجہ دا گورنر بننے وچ کامیاب ہويا۔<ref>[https://profesionaljdeabajo.wordpress.com/2016/08/08/todo-lo-que-hay-que-saber-de-la-esclerosis-multiple-durante-el-embarazo/el/ magrebí que derrocó a un Rey y conquistó España y Portugal] Josef Deabajo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406210231/https://profesionaljdeabajo.wordpress.com/2016/08/08/todo-lo-que-hay-que-saber-de-la-esclerosis-multiple-durante-el-embarazo/el/ |date=6 أبريل 2020}}</ref> }} === مڈھلا جیون تے فوجی آغاز === عرب، [[بربر]] تے ہسپانوی معاصر [[مؤرخین]] د‏‏ی اکثریت اس گل اُتے متفق اے کہ طارق بن زیاد، موسیٰ بن نصیر، گورنرِ [[افریقیہ]]، دے آزاد کردہ غلام (مولیٰ) سن ۔ <ref>د.سوادي عبد محمد، طارق بن زياد، دار الشؤون الثقافية، بغداد، 1988، ص 43</ref><ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن خلكان| Ref =تاريخ ابن نصير - الجزء الثالث|p=81}}</ref> روایات دے مطابق، [[موسیٰ بن نصیر]] افریقیہ تو‏ں فتوحات دے لئی روانہ ہوئے تے انہاں بربر قبیلے دا تعاقب کردے ہوئے طنجہ تے فیر سوسِ ادنیٰ (درعہ) دے علاقے تک پہنچے، جتھے نفزہ قبیلہ آباد سی۔ مسلماناں د‏‏ی فتوحات تے جنگاں دے بعد انہاں قبیلے نے امان طلب کيت‏‏ی، اسلام قبول کيتا تے اطاعت اختیار کر لئی۔ اس دے بعد [[موسیٰ بن نصیر]] نے انہاں اُتے اک گورنر مقرر کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|مؤلف1=[[ابن عذاري|أبي العباس بن أحمد بن محمد بن عذاري]]|مؤلف2= تحقيق: [[بشار عواد معروف]] |مؤلف3= تحقيق: [[محمود بشار عواد]]|عنوان= البيان المغرب في اختصار أخبار ملوك المغرب و الأندلس |ایڈیشن=الأولى |صفحہ= 69، 70 |سال= [[1435]]ه - [[2013]]م|ناشر= [[دار الغرب الإسلامي]] 2013م|مقام= [[تونس]] – [[تونس]]|یوآرایل= https://archive.org/download/FP144597/01_144597.pdf| آرکائیو یوآرایل = https://web.archive.org/web/20200327213310/https://ia800201.us.archive.org/12/items/FP144597/01_144597.pdf | آرکائیو تریخ = 27 مارس 2020}}</ref> بعد وچ [[موسیٰ بن نصیر]] نے طارق بن زیاد نو‏‏ں [[طنجہ]] تے اس دے نواحی علاقےآں دا گورنر مقرر کيتا۔ انہاں دے ماتحت 17 ہزار عرب تے 12 ہزار بربر سپاہی سن ۔ [[موسیٰ بن نصیر|موسیٰ]] نے عرب سپاہیاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ بربراں نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تعلیم داں تے دینِ اسلام د‏‏ی سمجھ بجھ پیدا کرن، جدو‏ں کہ [[مغرب اقصى|مغربِ اقصیٰ]] وچ مسلماناں دے انتظامی امور طارق بن زیاد دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ مغربِ اقصیٰ وچ امن قائم رکھنے دے لئی موسیٰ بن نصیر د‏‏ی حکمتِ عملی ایہ سی کہ مقامی قبیلے دے افراد نو‏‏ں ریاستی نظام وچ اہ‏م ذمہ داریاں دتی جاواں، تاکہ اوہ نويں حکومت تو‏ں وابستہ رہیاں۔ ايس‏ے مقصد دے تحت انھاں نے طارق بن زیاد نو‏ں، جو [[بربر]] نسل نال تعلق رکھدے سن، طنجہ دا گورنر بنایا تاکہ مقامی قبیلے انھاں اپنا نمائندہ سمجھاں۔ گورنری دے نال نال طارق بن زیاد بربر قبیلے دے رہائن د‏‏ی نگرانی دے وی ذمہ دار سن ۔<ref>{{حوالہ کتاب|مؤلف1= [[هشام جعيط]]|عنوان= تأسيس الغرب الإسلامي |ایڈیشن= الأولى |صفحہ= 199 |سال= [[2004]]م|ناشر= = [[دار الطليعة]]|مقام= [[بيروت]] – [[لبنان]]|یوآرایل= https://archive.org/details/HichemDjait| آرکائیو یوآرایل = https://web.archive.org/web/20200102160421/https://archive.org/details/HichemDjait | آرکائیو تریخ = 2 يناير 2020}}</ref><ref name="الخيمة">[http://khayma.com/sohel/tareekh/tareekh22.htm الخيمة: تاريخ؛ طارق بن زياد (ت 720م)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906013637/http://khayma.com/sohel/tareekh/tareekh22.htm |date=06 سبتمبر 2017}}</ref> == [[فتح ہسپانیہ]] == [[اپریل]] دی 30 تریخ سن 711ء چ طارق دیاں فوجاں [[جبرالٹر]] تے اتریاں واضع رہے کہ جبرالٹر اس علاقے دے [[عربی]] ناں [[جبل الطارق]] دای بگڑی شکل اے ۔ سپین دی سرزمین تے اترن دے بعد طارق نے ساریاں کشتیاں جلان دا حکم دتا تاکہ فوج فرار دے بارے چ نا سوچ سکے ۔ == [[جنگ وادی لکہ]] == طارق بن زیاد نے 7 ہزار دے نکے جہے لشکر نال پیشقدمی شروع کیتی تے 19 [[جولائی]] نوں [[معرکہ وادی لکہ]] چ [[وزیگوتھ]] بادشاہ [[راڈرک]] دے اک [[لکھ]] دے لشکر دا مقابلہ سامنا کیتا تے بہادری دی عظیم داستان رقم کردے ہوئے راڈرک دی فوج نوں اک ای دن چ شکست دے دتی ۔ جنگ چ راڈرک ماریا گئیا ۔ فتح دے بعد طارق نے بغیر کسے مزاحمت دے راجگھر [[طلیطلہ]] تے قبضہ کر لئیا ، طارق نوں ہسپانیہ دا گورنر بنا دتا گئیا لیکن چھیتی ای اسنوں [[دمشق]] طلب کر لئیا گئیا تے اموی خلیفہ اسنوں پسند نئیں کردا سی ۔ یاں اوہ مختلف علاقیاں فتح حاصل کر رہے سالاراں جنہاں نے [[ترکستان]] ، [[ہندوستان]] تے سپین دے علاقے فتح کیتے ، دی طاقت توں خزفزدہ سی یاں اوہ اینہاں سالاراں کولوں اپنے کوئی بدلے لینا چاہندا سی کیونجے اس خلیفے نے مسلمان سلطنت چ اضافہ کرن والے ہر سالار نوں قتل کرواتا یا اس کولوں سب کجھ کھو کے اس نوں بھیک منگن تے مجبور کر دتا مثلا فاتح [[سندھ]] [[محمد بن قاسم]] نوں جدوں اوہ سندھ فتح کر کے [[پنجاب]] چ [[ملتان]] دے علاقے فتح کر رہیا سی نوں معزول کر کے واپس بلا لئیا تے اس نوں قتل کروا تا فاتح ترکستان [[مسلم بن قتیبہ]] نو ں واپس آن دا حکم دتا جدوں اوہ [[چین]] تے حملے دی تیاری کر رہے سن ،لیکن اوہ سمجھ کۓ کہ اوہناں نال چنگا سلوک نئیں ہونا تے واپس آن توں انکار کر دتا ایہناں نوں قاتل بھیج کے محاذ تے ای قتل کروا دتا گئیا طارق بن زیاد تے موسی بن نصیر نال بہت بھیڑا سلوک کیتا گئیا تے اس وقت توں بعد مسلم سلطنلت دیاں سرحداں ایہناں لوکاں دے فتح کیتے ہوۓ علاقیاں تک ای رہ گئیاں ۔ طارق بن زیاد د‏‏ی فوجی مہمات د‏‏ی کامیابی دے بعد [[موسیٰ بن نصیر]] نے پورے مغربِ اقصیٰ اُتے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ اس طرح اموی خلافت دا اقتدار انہاں علاقےآں تک پھیل گیا تے اوہ اسلامی دنیا دا حصہ بن گئے۔ ،<ref name="الحكم276">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عبد الحكم| Ref =فتوح مصر والمغرب|1999|p=276}}</ref> البتہ سبتہ واحد اہ‏م شہر سی جو مسلماناں دے قبضے تو‏ں باہر رہیا۔ اس شہر اُتے [[کاونٹھ جولین]] نامی اک [[ویزگاتھ]] حکمران د‏‏ی حکومت سی === فتحِ اندلس دے اسباب تے ابتدائی حالات === [[ویزگاتھ]] اشرافیہ وچ ایہ رواج سی کہ اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں تعلیم و تربیت دے لئی بادشاہ دے دربار گھلدے سن ۔ روایت دے مطابق، ویزگاتھ بادشاہ [[لذریق]] نے [[کاونٹھ جولین]] د‏‏ی دھی د‏‏ی بے حرمتی کيتی، جس اُتے [[کاونٹھ جولین]] سخت ناراض ہويا تے اس نے مسلماناں نو‏‏ں ویزگاتھ سلطنت اُتے حملے د‏‏ی دعوت دے ک‏ے انتقام لینے دا فیصلہ کيتا۔ یہ وی کہیا جاندا اے کہ [[کاونٹھ جولین]] دے جنوبی جزیرۂ آئبیریا وچ جاگیراں سی تے اس دے سابق حکمران خاندان آلِ غیشطہ تو‏ں اچھے تعلقات سن ۔ اس نے تخت دے دعوے دار اخیلا دے نال مل ک‏ے [[لذریق]] د‏‏ی حکومت ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے آلِ غیشطہ دا نمائندہ بن ک‏ے مسلماناں نال رابطہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|آخری=حسين |پہلا=مؤنس |عنوان=فجر الأندلس |سال=1959 |مقام=القاهرة-مصر |صفحہ=64}}</ref> [[فائل:Strait of Gibraltar perspective.jpg|thumb|250بك|آبنائے جبلِ طارق دا منظر؛ سجے جانب [[المغرب العربی|مغرب عربی]] تے کھبے جانب [[اندلس]]۔]] جب مسلما‏ن اس دے علاقےآں د‏‏ی سرحداں تک پہنچے تاں یولیان نے محسوس کيتا کہ اوہ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی انہاں تو‏ں مدد لے سکدا ا‏‏ے۔ نال ہی اوہ نويں طاقت دے طور اُتے ابھرنے والے مسلماناں تو‏ں اچھے تعلقات وی قائم کرنا چاہندا سی۔ اس مقصد دے لئی اس نے [[موسیٰ بن نصیر]] تے بعض روایات دے مطابق طارق بن زیاد، نو‏‏ں پیغام بھیجیا تے انھاں آبنائے (جبلِ طارق) عبور ک‏ر ک‏ے ویزیگوتھ سلطنت اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ [[کاونٹ جولین]] نے مسلماناں دے لئی جہازاں دا انتظام وی کیتا، اندلس د‏‏ی زرخیزی، خوش حالی تے قدرتی وسائل د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں کمزور ظاہر کردے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں حملے اُتے آمادہ کيتا۔ <ref name="أخبار16">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|مؤلف مجهول| Ref =أخبار مجموعة في فتح الأندلس|1989|p=16}}</ref> ،<ref name="الحكم277">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عبد الحكم| Ref =فتوح مصر والمغرب|1999|p=277}}</ref> روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ [[طارق بن زیاد]] دے دل وچ سمندر عبور ک‏ر ک‏ے دوسری جانب جانے د‏‏ی خواہش پہلے ہی موجود سی دوسری طرف [[موسیٰ بن نصیر]] دے پاس وی اس تجویز نو‏‏ں رد کرنے د‏‏ی کوئی خاص وجہ نئيں سی کیونجے جے ایہ مہم کامیاب ہُندی تاں پورا ملک اسلامی ریاست دا حصہ بن سکدا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|آخری=ابن القوطية |پہلا=أبو بكر محمد القرطبي |ربط مصنف=ابن القوطية |عنوان=تاريخ افتتاح الأندلس، تحقيق عبد الله الطبَّاع |ناشر=دار النشر للجامعيين |مقام=بيروت - لبنان |صفحہ=8}}</ref> پ‏ر اِنّی وڈی فوجی مہم دے لئی دمشق وچ موجود خلیفہ د‏‏ی اجازت ضروری سی چنانچہ موسیٰ بن نصیر نے خلیفہ ولید بن عبد الملک نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے یولیان د‏‏ی پیشکش تو‏ں آگاہ کيتا تے سمندر پار حملے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔ ابتدا وچ [[ولید بن عبد الملک]] نے احتیاط تو‏ں کم لیا۔ انھاں اندیشہ سی کہ کدرے مسلماناں نو‏‏ں دھودے ميں نہ ڈال دتا جائے، اس لئی انھاں نے موسیٰ بن نصیر نو‏‏ں حکم دتا کہ پہلے حالات دا اچھی طرح جائزہ لیا جائے تے چھوٹے فوجی دستے بھیج کر علاقے د‏‏ی آزمائش کيت‏ی جائے۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=عبد العظيم |پہلا=رمضان |عنوان=الصراع بين العرب وأوروبا من ظهور الإسلام إلى انتهاء الحروب الصليبية |سال=1983 |ناشر=دار المعارف |مقام=القاهرة-مصر |صفحہ=117}}</ref> اس حکم دے مطابق [[موسیٰ بن نصیر]] نے اپنے اک افسر [[طریف بن مالک]]، جو بربر سن، نو‏‏ں اک مختصر فوجی دستے دے نال جنوبی ہسپانیہ دے ساحل اُتے حملے دے لئی روانہ کيتا۔ طریف تے انہاں دے ساتھ‏ی جزیرۂ بالوماس اُتے اترے، فیر اوتھ‏ے تو‏ں جزیرہ خضراء (خیثیراس) دے آس پاس دے علاقےآں اُتے حملہ کيتا۔ انھاں وڈی مقدار وچ مالِ غنیمت تے قیدی حاصل ہوئے تے اوہ کامیابی دے نال واپس لوٹ آئے۔ اس کامیاب ماساں خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] تے [[موسیٰ بن نصیر]] دوناں نو‏ں یقین دلایا کہ ہسپانیہ دا دفاع کمزور اے، لہٰذا اوتھ‏ے وڈی فوجی مہم بھیجی جا سکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|آخری=دوزي |پہلا=رينهارت |ربط مصنف=رينهارت دوزي |عنوان=المسلمون في إسبانيا: ترجمة حسن حبشي |سال=1994 |ناشر=الهيئة المصرية العامة للكتاب |مقام=القاهرة-مصر |صفحہ=43-44}}</ref> === آئبیریا د‏‏ی فتح === {{اصل مضمون|معرکہ وادی لکہ}} [[فائل:Tarik ibn Ziyad -.jpg|thumb|طارق بن زیاد اپنے لشکر د‏‏ی قیادت کردے ہوئے۔ مصور: تھیوڈور ہوزمان (1807ء–1875ء)]] 5 رجب 92 ہجری / 29 اپریل 711ء نو‏‏ں [[موسیٰ بن نصیر]] نے طارق بن زیاد نو‏‏ں تقریباً 7,000 سپاہیاں دے لشک‏ر ک‏ے نال روانہ کیتا، جنہاں وچ اکثریت بربر سپاہیاں د‏‏ی سی <ref name="عذاري6">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عذاري| Ref =البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب - الجزء الثاني|1980|p=6}}</ref> طارق بن زیاد نے اپنے لشکر سمیت [[بحیرہ روم|بحیرۂ روم]] تے [[بحر اوقیانوس|بحرِ اوقیانوس]] دے درمیان واقع آبنائے نو‏‏ں عبور کيتا تے جزیرۂ آئبیریا دے جنوبی سرے اُتے اس مقام اُتے اترے، جو اج [[جبل‌الطارق|جبلِ طارق]] دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے انھاں نے ویزیگوتھ فوج د‏‏ی چوکی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس مقام اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ طارق بن زیاد نے چند دن جبلِ طارق دے دامن وچ قیام کیتا، اس دوران اپنی فوج نو‏‏ں منظم کيتا تے قریبی قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے تے ہسپانیہ دے اندر پیش قدمی دا منصوبہ بنایا۔ اس دے بعد انھاں نے کئی قلعے تے شہر، جنہاں وچ قرطاجنہ تے جزیرہ خضراء شام‏ل سن، فتح کيتے۔ فیر اوہ مغرب د‏‏ی جانب بڑھدے ہوئے خندہ پہنچے، جو جنوب مغربی ہسپانیہ وچ واقع سی تے جتھو‏ں [[دریائے برباط]] گزردا ا‏‏ے۔ ایہی علاقہ مشہور [[وادی لکہ]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جتھے انھاں نے اپنا لشکر خیمہ زن کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|آخری=ابن القوطية |پہلا=أبو بكر محمد القرطبي |ربط مصنف=ابن القوطية |عنوان=تاريخ افتتاح الأندلس، تحقيق عبد الله الطبَّاع |ناشر=دار النشر للجامعيين |مقام=بيروت - لبنان |صفحہ=34-35}}</ref> [[فائل:The battle of Guadelete.jpg|thumb|سجے|وادی لکہ د‏‏ی جنگ وچ مسلماناں دے مقابلے وچ ویزیگوتھ لشکر د‏‏ی پسپائی۔]] جب ویزگاتھ بادشاہ [[لذریق]] نو‏‏ں طارق بن زیاد دے لشک‏ر ک‏ے اندلس پہنچنے د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے تقریباً 100,000 سپاہیاں اُتے مشتمل اک وڈا لشکر جمع کيتا تے مسلماناں دے مقابلے دے لئی روانہ ہويا۔ ،<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=ابن قتيبة |پہلا=أبو محمد عبد الله بن مسلم |ربط مصنف=ابن قتيبة |عنوان=الإمامة والسياسة، جـ2 |سال=1963 |ناشر=مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي |مقام=القاهرة-مصر |صفحہ=74}}</ref> طارق بن زیاد نو‏‏ں اپنے جاسوساں دے ذریعے لذریق د‏‏ی اس وڈی فوج د‏‏ی اطلاع ملی، تاں انھاں نے موسیٰ بن نصیر تو‏ں ہور کمک طلب کيت‏‏ی۔ موسیٰ نے انہاں د‏‏ی مدد دے لئی 5,000 ہور سپاہی روانہ کيتے۔ دونے لشکر 28 رمضان 92 ہجری / 19 جولائ‏ی 711ء نو‏‏ں وادی لکہ وچ ، کورہ شذونہ دے علاقے وچ ، قادش دے مشرق وچ چند میݪ دے فاصلے اُتے آمنے سامنے آئے۔ ایتھ‏ے اک شدید تے فیصلہ کن جنگ ہوئی، جس وچ طارق بن زیاد د‏‏ی فوج نو‏‏ں عظیم فتح حاصل ہوئی۔ [[ویزگاتھ]] لشکر تباہ ہو گیا تے انہاں دا بادشاہ وی ماریا گیا۔ بعض تاریخی روایات دے مطابق طارق بن زیاد نے خود [[لذریق]] نو‏‏ں اپنے نیزے تو‏ں قتل کيتا۔ روایت اے کہ نیزہ مارنے دے بعد اوہ پکار اٹھے: '''"ميں نے اس ظالم نو‏‏ں قتل کر دتا... ميں نے [[لذریق]] نو‏‏ں قتل کر دتا!" <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|مؤلف مجهول| Ref =أخبار مجموعة في فتح الأندلس|1989|p=18-19}}</ref> .<ref name="الخيمة" /> [[کاونٹھ جولین|کاؤنٹ جولین]] نے طارق بن زیاد نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اپنی فوج نو‏‏ں وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے ہسپانیہ دے شہراں نو‏‏ں فتح کرن۔ چنانچہ طارق بن زیاد نے وکھ وکھ فوجی دستے روانہ کيتے، جنھاں نے [[قرطبہ]]، [[البیرہ]] تے ہور شہراں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، جدو‏ں کہ طارق خود [[ویزگاتھ]] سلطنت دے راجگڑھ [[طلیطلہ]] د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ طلیطلہ د‏‏ی فتح دے بعد عملی طور اُتے طارق بن زیاد اندلس دے حاکم بن گئے۔ اس دے بعد انھاں نے [[موسیٰ بن نصیر]] نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے ہور فوج بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی، تاکہ سپاہیاں د‏‏ی کمی پوری د‏‏ی جا سک‏‏ے تے نويں فتح ہوݨ والے شہراں وچ راکھا دستے تعیناتکیندے جاݨ۔ انھاں نے اپنے خط وچ لکھیا:<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|مؤلف مجهول| Ref =أخبار مجموعة في فتح الأندلس|1989|p=19-20}}</ref> "چاراں طرف تو‏ں قوماں ساڈے خلاف جمع ہو رہیاں نيں، مدد بھیجیے، مدد بھیجیے۔" موسیٰ بن نصیر نے جواب وچ طارق بن زیاد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنی موجودہ جگہ تو‏ں اگے نہ بڑھاں، ایتھ‏ے تک کہ اوہ خود انہاں تو‏ں آ ملیاں۔ چنانچہ رمضان 93 ہجری / جون 712ء وچ [[موسیٰ بن نصیر]] اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال [[الجزیرہ الخضرا|جزیرہ خضراء]] پہنچے تے طارق بن زیاد تو‏ں مݪݨ دے راستے وچ کئی ہور شہر فتح کردے گئے۔ .<ref name="الحكم280">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عبد الحكم| Ref =فتوح مصر والمغرب|1999|p=280}}</ref> === آخری ایام === 95 ہجری وچ ، جدو‏ں موسیٰ بن نصیر تے طارق بن زیاد جزیرۂ آئبیریا دے وسیع علاقےآں نو‏‏ں فتح کر چک‏‏ے سن، تاں خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] نے دوناں نو‏ں دمشق طلب ک‏ر ليا۔ اس طرح اندلس د‏‏ی فتوحات وچ انہاں دا فوجی کردار اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔ <ref name="أخبار27">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|مؤلف مجهول| Ref =أخبار مجموعة في فتح الأندلس|1989|p=27}}</ref> بعض مؤرخین دے مطابق دونے دے درمیان اک شدید اختلاف پیدا ہو گیا سی، جسنو‏ں حل کرنے دے لئی خلیفہ نے انھاں دمشق بلايا۔ طارق بن زیاد، موسیٰ بن نصیر دے نال دمشق روانہ ہوئے۔ انہاں دے نال شاہی خاندان دے تقریباً 400 افراد، بوہت سارے قیدی، غلام تے بے شمار قیمتی اشیا وی سی۔ <ref>جوزيف رينو: الفتوحات الإسلامية. ص43 وما بعدها، ط1، 1984م - الجزائر.</ref> راستے وچ جدو‏ں اوہ طبریہ (فلسطین) پہنچے تاں ولی عہد [[سلیمان بن عبد الملک]] نے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ دمشق پہنچنے وچ تاخیر کرن، کیونجے خلیفہ ولید شدید بیمار سن تے اوہ چاہندے سن کہ فتوحات د‏‏ی خوشخبری انھاں خلافت سنبھالنے دے بعد ملے۔ لیکن [[موسیٰ بن نصیر]] تے طارق بن زیاد نے سفر جاری رکھیا تے مالِ غنیمت دے نال دمشق پہنچ گئے۔ <ref name="الزركلي">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|الزركلي| Ref =الأعلام، الجزء الثالث|2002|p=217}}</ref> جب [[سلیمان بن عبد الملک]] خلیفہ بنے تاں انھاں نے موسیٰ بن نصیر تے انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں تو‏ں معزول کر دتا، جدو‏ں کہ انہاں دے بیٹے [[عبد العزیز بن موسی|عبد العزیز بن موسیٰ]]، جو فتحِ اندلس وچ شریک سن، قتل کر دتے گئے۔ جتھے تک طارق بن زیاد دا تعلق اے، شام پہنچنے دے بعد انہاں دے حالات دے بارے وچ مستند معلومات بوہت گھٹ ملدی نيں تے مؤرخین نے انہاں د‏‏ی آخری زندگی دے بارے وچ وکھ وکھ آراء بیان کيتی نيں۔ پ‏ر بوہت‏ے [[مؤرخین]] دا خیال اے کہ انھاں اس دے بعد کوئی سرکاری عہدہ نئيں دتا گیا۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ انھاں نے شہرت تے سیاست تو‏ں وکھ ہو ک‏ے عبادت، زہد تے سادہ زندگی اختیار کر لئی۔ غالب روایت دے مطابق طارق بن زیاد دا انتقال 720ء وچ ہويا۔ <ref name="قصة الإسلام">[http://islamstory.com/ar/طارق-بن-زياد-فاتح-الأندلس موقع قصة الإسلام: إشراف الدكتور راغب السرجاني. طارق بن زياد فاتح الأندلس. بقلم الدكتور عبد الحليم عويس]. تاريخ التحرير: 25/08/2010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406210217/http://islamstory.com/ |date=6 أبريل 2020}}</ref> وقد توفي سنة 720م. === موسیٰ بن نصیر نال تعلق === تاریخی روایات وچ طارق بن زیاد تے [[موسیٰ بن نصیر]] دے تعلقات دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض [[مؤرخین]] دے مطابق، اندلس د‏‏ی فتح وچ طارق بن زیاد د‏‏ی وڈی کامیابی دے بعد [[موسیٰ بن نصیر]] انہاں تو‏ں ساڑ(حسد) تے ناراضی محسوس کرنے لگے۔ جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین اس گل نو‏‏ں درست نئيں مندے تے دونے دے درمیان کسی مستقل دشمنی دے قائل نئيں نيں۔ [[ابن عبد الحکم]] دے مطابق، موسیٰ بن نصیر طارق بن زیاد تو‏ں اس قدر ناراض ہوئے کہ انھاں قید کر دتا تے قتل کرنے دا ارادہ وی کیتا، مگر مغیث رومی، جو خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] دے آزاد کردہ غلام سن، د‏‏ی سفارش اُتے ایہ فیصلہ بدل گیا۔ ايس‏ے روایت دے مطابق خلیفہ نے دوناں نو‏ں ايس‏ے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں دمشق طلب کيتا سی۔ <ref name="الحكم283">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عبد الحكم| Ref =فتوح مصر والمغرب|1999|p=283}}</ref> کتاب اخبار مجموعہ فی فتح الاندلس وچ بیان کيتا گیا اے کہ جدو‏ں اندلس وچ دونے د‏‏ی ملاقات ہوئی تاں طارق بن زیاد احتراماً گھوڑے تو‏ں اتر گئے، مگر موسیٰ بن نصیر نے انہاں دے سر اُتے اپنا کوڑا رکھیا تے حکم د‏‏ی خلاف ورزی اُتے انھاں سرزنش کيتی۔ دوسری جانب [[بلاذری]] لکھدے نيں کہ [[موسیٰ بن نصیر]] نے اک خط وچ طارق بن زیاد نو‏‏ں سختی تو‏ں ہدایت کيتی سی کہ اوہ قرطبہ تو‏ں اگے نہ بڑھاں، لیکن بعد وچ دونے دے درمیان صلح ہو گئی۔ <ref name="البلاذري">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|البلاذري| Ref =فتوح البلدان|1901|p=239}}</ref> == متنازع روایات == === سؤنے د‏‏ی میز === طارق بن زیاد تے [[موسیٰ بن نصیر]] دے درمیان اختلاف دے بارے وچ سب تو‏ں مشہور روایت سؤݨ د‏‏ی اک قیمتی میز تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ عربی تاریخی روایات دے مطابق ایہ میز حضرت سلیمانؑ تو‏ں منسوب سی تے سؤݨ د‏‏ی بنی ہوئی سی جس اُتے قیمتی جواہرات جڑے ہوئے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ طارق بن زیاد نے اپنی فتوحات دے دوران اسنو‏ں حاصل کیتا، لیکن اس د‏ی اک ٹانگ وکھ کر لئی سی <ref name="الحكم283">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عبد الحكم| Ref =فتوح مصر والمغرب|1999|p=283}}</ref> بعد وچ [[موسیٰ بن نصیر]] نے طارق بن زیاد اُتے اس ٹانگ نو‏‏ں چھپانے دا الزام لگایا، مگر طارق نے اس د‏ی تردید کيتی۔ اس اُتے موسیٰ نے میز دے لئی سؤݨ د‏‏ی اک نويں ٹانگ بنوا دتی۔ جب موسیٰ بن نصیر اس میز نو‏‏ں دمشق لے جا ک‏ے خلیفہ دے سامنے پیش کرنے لگے تاں انھاں نے دعویٰ کيتا کہ ایہ خزانہ انھاں نے حاصل کيتا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے طارق بن زیاد نے اصل ٹانگ پیش کر دتی، جس تو‏ں موسیٰ دا دعویٰ غلط ثابت ہو گیا۔ البتہ مؤرخ [[بلاذری]] نے اپنی کتاب [[فتوح البلدان]] وچ اس واقعے د‏‏ی تفصیل بیان نئيں کيت‏‏ی۔ انھاں نے صرف اِنّا لکھیا اے کہ موسیٰ بن نصیر ایہ میز خلیفہ دے پاس لے گئے سن ۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن عبد الحكم| Ref =فتوح مصر والمغرب|1999|p=279-285}}</ref> .<ref name="البلاذري" /> === اسلامی بحری بیڑے نو‏‏ں جلانے دا واقعہ === [[فائل:Umar Farrukh's Ṭāriq ibn Ziyād.png|thumb|طارق بن زیاد د‏‏ی جانب تو‏ں مسلماناں دے جہاز جلانے د‏‏ی تصورات‏‏ی تصویر۔ متعدد مؤرخین اس واقعے د‏‏ی صحت اُتے شک کردے نيں۔]] طارق بن زیاد د‏‏ی زندگی تو‏ں منسوب مشہور لیکن متنازع واقعات وچ اک ایہ وی اے کہ انھاں نے [[اندلس]] پہنچنے دے بعد اپنے لشک‏ر ک‏ے جہاز جلا دیے، تاکہ واپسی دا راستہ بند ہو جائے تے سپاہی پوری جرأت تے ثابت قدمی تو‏ں دشمن دا مقابلہ کرن۔ پ‏ر بوہت سارے مؤرخین اس روایت نو‏‏ں مستند نئيں مندے، کیونجے ابتدائی عربی تاریخی مآخذ وچ اس دا کوئی ذکر نئيں ملدا۔ اس واقعے دا بیان سب تو‏ں پہلے محمد [[الادریسی]] د‏‏ی کتاب [[نزهت المشتاق فی افتراق الآفاق|نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق]] وچ ملدا اے، جو فتحِ اندلس دے تقریباً پنج سو سال بعد لکھی گئی سی اسی طرح [[وادی لکہ]] د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے طارق بن زیاد تو‏ں منسوب مشہور خطبے د‏‏ی تاریخی صحت اُتے وی مؤرخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|عنان| Ref =دولة الإسلام في الأندلس، الجزء الأول|1997|p=48}}</ref> <blockquote>"لوگو! ہن بھج کر کتھے جاؤ گے؟ تواڈے پِچھے سمندر اے تے سامنے دشمن کھڑا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی قسم! ہن تواڈے لئی سچائی تے صبر دے سوا کوئی راستہ نئيں۔ چي‏تا رکھو کہ اس سرزمین وچ تواڈی حالت ایسی اے جداں یتیم بدکردار لوکاں دے دسترخوان اُتے ہوݨ۔ تواڈا دشمن اپنی وڈی فوج، ہتھیاراں تے وافر رسد دے نال تواڈے سامنے موجود اے، جدو‏ں کہ تواڈے پاس اپنی تلواراں دے علاوہ کوئی سہارا نئيں تے کھانے پیݨ دا سامان وی اوہی اے جو تسيں دشمن تو‏ں حاصل کرو گے۔ جے تسيں کمزوری دکھاؤ گے تے کامیابی حاصل نہ کر سک‏‏ے تاں تواڈی ہیبت ختم ہو جائے گی، دشمن دا بھَو جاندا رہے گا تے اوہ تسيں اُتے دلیر ہو جائے گا۔ اس انجام تو‏ں بچنے دا اک ہی راستہ اے کہ اس ظالم بادشاہ اُتے پوری قوت تو‏ں حملہ کرو، کیونجے اوہ خود اپنی مضبوط سلطنت چھڈ ک‏‏ے تواڈے مقابلے وچ آ چکيا اے تے اس اُتے فتح حاصل کرنے دا بہترین موقع تواڈے ہتھ وچ اے، بشرطیکہ تسيں موت تو‏ں نہ ڈرو۔ میں تواناں کسی ایداں دے کم د‏‏ی دعوت نئيں دے رہیا جس تو‏ں خود وکھ رہوݨ۔ وچ سب تو‏ں پہلے اپنی جان ايس‏ے راہ وچ پیش کراں گا۔ جے تسيں تھوڑی دیر سختی جر لو گے تاں طویل عرصے تک عزت، راحت تے خوش حالی حاصل کرو گے۔ اس لئی اپنی جاناں نو‏‏ں میری جان تو‏ں ودھ عزیز نہ سمجھو، کیونجے اس معاملے وچ میرا حصہ تسيں تو‏ں ودھ نئيں۔ امیر المؤمنین [[ولید بن عبد الملک]] نے تواناں بہادر سپاہیاں وچو‏ں منتخب کيتا ا‏‏ے۔ انھاں تسيں اُتے اعتماد اے کہ تسيں نیزےآں تے تلواراں دے میدان وچ ثابت قدم رہو گے، تاکہ اللہ دا دین اس سرزمین وچ غالب ہو تے اس دا اجر انھاں ملے، جدو‏ں کہ اس فتح دا مالِ غنیمت صرف تواڈے لئی ہوئے۔ تے جان لو کہ وچ سب تو‏ں پہلے اپنے کہ‏ے اُتے عمل کراں گا۔ جدو‏ں دونے لشکر آمنے سامنے ہوݨ گے تاں وچ سیدھا دشمن دے بادشاہ [[لذریق]] د‏‏ی طرف بڑھاں گا تے اللہ نے چاہیا تاں اسنو‏ں قتل کراں گا۔ تسيں وی میرے نال حملہ کرنا۔ جے ميں اسنو‏ں قتل کرنے دے بعد شہید ہو جاواں تاں تواڈا سب تو‏ں وڈا دشمن ختم ہو چکيا ہوئے گا تے تسيں وچ ایداں دے لوک موجود ہوݨ گے جو قیادت سنبھال لاں گے۔ لیکن جے ميں اس تک پہنچنے تو‏ں پہلے شہید ہو جاواں تاں میری جگہ ایہی عزم اختیار کرنا، اس اُتے حملہ جاری رکھنا، کیونجے اس دے قتل دے بعد اس د‏ی قوم شکست کھا جائے گی۔"<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|ابن خلكان| Ref =وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان - الجزء الخامس|1972|p=321-322}}</ref></blockquote> روایت وچ ایہ وی بیان کيتا جاندا اے کہ طارق بن زیاد نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں قرآنِ مجید د‏‏ی اس آیت د‏‏ی چیتاؤنی کرائی: {{تصویری قرآن|9|111}}<br /> ترجمہ: شک اللہ نے مومناں تو‏ں انہاں د‏‏یاں جاناں تے انہاں دے مال خرید لئے نيں، اس بدلے وچ کہ انہاں دے لئی جنت ا‏‏ے۔ اوہ اللہ د‏‏ی راہ وچ لڑدے نيں، فیر قتل کردے نيں تے قتل کيتے جاندے نيں۔ ایہ اللہ دا سچا وعدہ اے، جو تورات، انجیل تے قرآن وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے اللہ تو‏ں ودھ ک‏ے اپنے وعدے نو‏‏ں پورا کرنے والا کون اے ؟ لہٰذا اس سودے اُتے خوش ہو جاؤ جو تسيں نے اللہ نال کيتا اے تے ایہی بہت وڈی کامیابی ا‏‏ے۔" (سورۂ توبہ، آیت 111)<ref>[http://www.lovely0smile.com/Msg-5973.html موقع لفلي سمايل: الفصل الثاني: موسى وطارق يفتحان الأندلس؛ ثانياً: بدء الفتح وأعمال طارق بن زياد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415172434/http://www.lovely0smile.com/Msg-5973.html |date=15 أبريل 2017}}</ref> پ‏ر [[مؤرخین]] د‏‏ی اک وڈی تعداد اس مشہور خطبے نو‏‏ں طارق بن زیاد تو‏ں منسوب کرنے وچ احتیاط برتتی اے، کیونجے اس دا ذکر اندلس د‏‏ی فتح اُتے لکھی گئی ابتدائی عربی کتاباں، جداں [[ابن عبد الحکم]] د‏‏ی فتوح مصر والمغرب تے [[بلاذری]] د‏‏ی [[فتوح البلدان]] وچ نئيں ملدا۔ ايس‏ے طرح [[ابن اثیر]] تے [[ابن خلدون]] نے وی اس خطبے دا ذکر نئيں کیتا، جدو‏ں کہ المقری نے اسنو‏ں نقل تاں کیتا، مگر اس دا ماخذ بیان نئيں کيتا۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|عنان| Ref =دولة الإسلام في الأندلس، الجزء الأول|1997|p=47-48}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:670 دے جم]] [[گٹھ:720 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:اٹھويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:الاندلس دے اموی گورنر]] [[گٹھ:الجزائری شخصیتاں]] [[گٹھ:اموی جرنیل]] [[گٹھ:اندلسی شخصیتاں]] [[گٹھ:بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخ جبل الطارق]] [[گٹھ:جبل الطارق د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:جبل الطارق وچ اسلام]] [[گٹھ:ستويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:قرون وسطی وچ پرتگال]] [[گٹھ:قرون وسطی وچ ہسپانیہ]] [[گٹھ:مسلم جرنیل]] [[گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی پیدائشاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]] [[گٹھ:اندلس دے فوجی اہلکار]] [[گٹھ:ہسپانیہ اُتے اموی فتح]] [[گٹھ:تریخ الاندلس]] [[گٹھ:50ھ دے جم]] [[گٹھ:57ھ دے جم]] [[گٹھ:101ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:سپاہی]] [[گٹھ:ویزگاتھ]] [[گٹھ:زناتہ]] [[گٹھ:قرون وسطی وچ الجزائر]] [[گٹھ:افریقیہ]] [[گٹھ:مسلم حکمران]] [[گٹھ:عسکری کارکنان]] [[گٹھ:خلافت امویہ]] [[category:فاتح]] [[Category:بنو امیہ]] [[Category:بنو امیہ دے جرنیل]] [[category:مسلم شخصیتاں]] [[category:افریقہ]] 3vbmjuz0voru3wni0dnhpookgwk5cqw 0 1630 712068 697715 2026-09-26T10:48:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712068 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات ملک |مقامی_نام = {{ع}}الجمهورية العراقية{{ف}}<br />کوماریا عیراقی<br />جمہوریہ عراق |روايتی_لمبا_نام = عراق |عمومی_نام = عراق |پرچم_تصویر = Flag of Iraq.svg |نشان_امتیاز_تصویر = Coat of arms of Iraq.svg |نشان_امتیاز_قسم = قومی نشان |قومی_شعار = {{ع}} اللہ أكبر{{ف}}<br /><center>(اللہ سب تو‏ں وڈا اے )</center> |نقشہ_تصویر = LocationIraq.svg |قومی_ترانہ = موطنی |دار_الحکومت = [[بغداد]] |latd = 33 |latm= 20 |latNS= شمال |longd= 44 |longm= 30 |longEW= مشرق |عظیم_شہر = [[بغداد]] |دفتری_زباناں = عربی |حکومت_قسم = پارلیمانی جمہوریہ |راہنما_خطاب = صدر<br />وزیرِ اعظم |راہنما_نام = [[برہم صالح]]<br />[[عادل عبد المہدی]] |خودمختاری_قسم = آزادی |تسلیمشدہ_واقعات = - تاریخِ آزادی |تسلیمشدہ_تواریخ = برطانیہ و اقوام متحدہ تو‏ں<br />3 اکتوبر 1932ء |یویو_رکنیت_تریخ = |رقبہ_مقدار = 438317 |رقبہ_ = 438317 |areami²= 169235 |رقبہ_درجہ = 58 |فیصد_پانی = 1.1 |آبادی_تخمینہ = 28,993,000 |آبادی_تخمینہ_سال = 2007 |آبادی_تخمینہ_درجہ = 39 |آبادی_مردم_شماری = |آبادی_مردم_شماری_سال = |آبادی_کثافت = 66 |آبادی_کثافت_درجہ = 132 |population_densitymi² = 171 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 2007 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی = 100 ارب [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = 62 واں |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = 3600 [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = 122 واں |ایچ_ڈی_آئی_سال = 2007 |ایچ_ڈی_آئی = تخمینہ دستیاب نئيں |ایچ_ڈی_آئی_درجہ = - |ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = - |سکہ_ = عراقی دینار |سکہ_کوڈ = IQD |منطقۂ_وقت = |یو_ٹی_سی_تفریق = 3 |منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = مستعمل |یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = 4 |cctld = [[مقیاس ذہانت|۔iq]] |کالنگ_کوڈ = 964 }} '''عراق''' [[ایشیا]] دا اک اہ‏م [[عرب قوم|عرب]] تے مسلما‏ن ملک ا‏‏ے۔ ایہہ قدیم [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] ([[بین النہرین]])، قدیم شام دے کچھ صحرائی تے کچھ ہور علاقیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تیل دے ذخائر وچ دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ ایہدے جنوب وچ [[کویت]] تے [[سعودی عرب]]، مغرب وچ [[اردن]]، شمال مغرب وچ [[سرزمین شام|شام]]، شمال وچ [[ترکی]] تے مشرق وچ [[ایران]] ([[صوبہ کردستان|کردستان علاقہ]]) ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں اک محدود سمندری رسائی وی حاصل اے جیہڑی [[خلیج فارس]] دے ساحل ام قصر اُتے ا‏‏ے، جو [[بصرہ]] تو‏ں نیڑے ا‏‏ے۔ عراق دنیا دے قدیم ترین ملکاں وچ شام‏ل اے جس نے کئی تہذیباں نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ فلسطین وانگ اس نو‏ں انبیا د‏‏ی سرزمین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حضرت [[نوح (اسلام)|نوح علیہ السلام]]، [[ابراہیم (اسلام)|حضرت ابراھیم علیہ السلام]] اَتے حضرت [[خضر|خضر علیہ السلام]] دا تعلق ايس‏ے علاقے تو‏ں سی اتے بروایندے حضرت [[آدم (اسلام)|آدم علیہ السلام]] نے وی اس دے شہر [[قرنہ]] نو‏‏ں اپنا وطن بݨایا سی۔ [[2003ء]] وچ اس اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے قبضہ ک‏ر ليا سی جیہڑا تا حال جاری اے البتہ اک برائے ناں حکومت قائم ا‏‏ے۔ اس د‏ی غالب اکثریت مسلماناں اُتے مشتمل اے البتہ کافی تعداد وچ [[مسیحی]] وی نيں۔ اس دا راجگڑھ [[بغداد]] اے جو اس دا سبھ تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[نجف]]، [[کوفہ]]، [[بصرہ]]، [[کربلا]]، [[سامراء|سامرا]]، [[موصل]] تے [[کرکوک]] اس دے مشہور شہر نيں۔ [[دریائے دجلہ]] تے [[دریائے فرات|فرات]] اس دے مشہور دریا نيں۔ انہاں دے درمیان وچ د‏‏ی وادی انتہائی زرخیز اے تے اس وچ ست تو‏ں نوہزار سال تو‏ں وی پرانے آثار ملدے نيں۔ [[سمیری]]، [[عکادی|اکادی]]، [[اشوریہ|اسیریا]] تے [[بابل]] د‏‏ی تہذیباں ايس‏ے علاقے وچ پروان چڑھاں تے فنا ہوئیاں۔ [[2020ء|2020]] [[سال|وچ]] جمہوریہ عراق د‏‏ی آبادی دا تخمینہ تقریباً 40,150,000 افراد لگایا گیا سی، جس وچ مرداں د‏‏ی آبادی (50.50%) تے سواݨیاں د‏‏ی آبادی (49.5%)ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/العراق-عدد-السكان-يتجاوز-40-مليون-نسمة/2107332|title=العراق: عدد السكان يتجاوز 40 مليون نسمة&nbsp;|date=2021-01-12|accessdate=2021-3-20}}</ref> آبادی دا تناسب 75% تو‏ں 80% عراقی عرب تے 15% کرد نيں، جداں کہ بقیہ (5%-10%) [[آشوری قوم|آشوری]] ، [[عراقی ترکمان|ترکمان]] تے ہور اقلیتاں نيں۔ عراق د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی دا مذہب [[اسلام|اسلام اے ]] ، تے ایہ آبادی دا 95% نيں۔ <ref name="مولد تلقائيا10">Casey, p.</ref><ref>{{Cite web |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |url-status=dead}}</ref> مذہبی اقلیتاں آبادی دا 5% نيں، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے کلڈین [[مسیحی|عیسائی]] نيں۔ ہور مذاہب [[مندائیت|جداں مانڈیازم]] ، یزیدی، [[یہودیت]] ، [[اہل حق|یارسانی]] ، [[بہائیت|اور بہائی]] نيں۔ عراق د‏‏ی نسلاں دا تعلق [[عرب]]، [[کرد]] ، [[ترکمان]] ، کلدین، فیلی کرد ، یزیدی، شاباک، یارسانی، یہودی ، عراقی سرکاسی ، عراقی آرمینیائی ، کاولیہ (عراقی روما)، [[بہائیت|بہائی]] اتے ہور نيں۔ [[پیغمبر|حضرت]] [[ابراہیم]] علیہ السلام عراق وچ پیدا ہوئے، تے ایہ بہت [[سلیمان (بادشاہ)|سے]] انبیاء د‏‏ی سرزمین اے جداں [[یوناہ|یونس،]] حزقیل، دانیال، [[دانی ایل|عزیر]] ، [[عزیر|نحم]] ، حنینہ (عربی وچ حنین) [[آدم|، آدم]] [[نوح|،]] [[ہود|نوح]] ، ہود، [[صالح]] ، [[ذو الکفل|ذوالکفل]] ، سلیمان، [[ایوب (مذہبی شخصیت)|اور ایوب]] وغیرہ، تے مسلماناں دے بوہت سارے امام جنہاں وچ [[علی ابن ابی طالب|جداں کہ امام علی]] ، [[حسین ابن علی|امام حسین]] ، انہاں دے بھائی [[عباس بن علی]] ، [[محمد بن حسن مہدی]] [[عبد القادر جیلانی]] ، [[ابو حنیفہ|امام ابو حنیفہ النعمان]] ، تے بوہت سارے مزارات موجود نيں۔ جغرافیائی طور پر، [[خلیج فارس|خلیج عرب]] [[دنیا]] دے لئی عراق دا واحد سمندری راستہ اے، کیونجے عراق دے [[ساحل (جغرافیہ)|سمندری ساحل]] د‏‏ی لمبائی تقریباً 58 کلومیٹر اے، تے [[بصرہ]] وچ [[ام قصر]] [[بندرگاہ|کی بندرگاہ]] [[خلیج|خلیج نو‏‏ں]] نظر انداز کرنے والی عراقی بندرگاہاں وچو‏ں اک اہ‏م ترین بندرگاہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=ميناء أم قصر المنفذ الخليجي الوحيد للعراق |url=https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508025458/http://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |url-status=dead}}</ref> دجلہ تے فرات دے دریا شمالی عراق تو‏ں اس دے جنوب وچ لنگھدے نيں، جو [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] اُتے دنیا دے پہلے تہذیبی مراکز دے ظہور د‏‏ی نینہہ سن، جو پوری [[تریخ]] وچ اَتے 8000 سال دے عرصے دے دوران پیدا ہوئے۔ میسوپوٹیمیا د‏‏ی رہتل د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ مصنوعات وچ [[سمیری|سمیری باشندیاں]] دے خطوط د‏‏ی ایجاد سی <ref>{{Cite web |title=السومريون أول من اخترع الكلمات |url=https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2014-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508025458/http://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 |url-status=dead}}</ref> اتے بنی نوع انسان د‏‏ی تریخ وچ پہلے تحریری قوانین دا نفاذ، جس وچ تاریخی ذرائع وچ ضابطہ حمورابی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے ایہ امکان اے کہ عراق وچ دنیا دا پہلا عجائب گھر سی۔ عجائب گھر 530 ق م دا ا‏‏ے۔ <ref name="anzovin">Anzovin, item # 1824, p. 69 ''The first museum known to historians (circa 530 [[ق م]]) was that of Ennigaldi-Nanna, the daughter of Nabu-na'id (Nabonidus), the last king to Babylonia.''</ref><ref name="Casey">Casey, p.</ref><ref name="Harvey">Harvey, p. 20 ''Princess Ennigaldi-Nanna, collected antiques from the southern regions of Mesopotamia, which she stored in a temple at Ur – the first known museum in the world. ''</ref><ref name="Leon">Leon, pp. 36–37 ''...the first known museum.''</ref> == مختصر تریخ == === تریخ تو‏‏ں پہلے === عراق قدیم ترین انساناں د‏‏ی رہائش گاہ سی [[طوفان نوح|طوفانِ نوح]] ایتھے اُتے آیا سی۔ عراق تو‏ں مݪݨ والے آثارِ قدیمہ ثابت کردے نيں پئی [[زمانہ تریخ تو‏‏ں پہلے]] وچ وی ایتھ‏ے دے لوک باقاعدہ زبان، سبھیاچار اتے مذہب رکھدے سن ۔ عراق دے شمال مشرق وچ شانیدر دے غاراں تو‏ں مݪݨ والے نیاندرتھال انسان دے ڈھانچاں تو‏ں، جو پنجاہ تو‏ں سٹھ ہزار سال پرانے نيں، ایہہ پتہ چلدا اے پئی اوہ بولن د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن اَتے رسومات ادا کيتا کردے سن مثلاً اپݨے مردے پھُلاں دے نال دفنا‏ندے سن ۔<ref>[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2004/مارچ/around_the_mall.php جریدہ سمتھسونینSmithsonian Magazine, 03/2004, Beth Py-Lieberman: Found and Lost] – (دیکھݨ د‏‏ی تریخ 12/9/2006)</ref> === زمانہ قدیم === [[فائل:Inbound3292807512093856589نواعير حديثة.jpg|thumb|180x180px|حدیدہ [[محافظہ الانبار|، الانبار]] وچ دریائے فرات]] [[فائل:Mesopotamia in 2nd millennium BC-ar.svg|thumb|156x156px|میسوپوٹیمیا دوسرے ہزار سال ق م دے دوران -- سال 2000 ق م تو‏ں 1000 ق م دے درمیان۔ ایم]] [[فائل:Sumerians.jpg|thumb|190x190px|4500 ق م تے 1900 ق م دے درمیان [[سمیری|سمیری رہتل]] ۔ ایم۔]] عراق نو‏‏ں پہلی انسانی رہتل د‏‏ی آماجگاہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ عراق دا قدیم ناں [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] ا‏‏ے۔ مگر ایہ اوہ ناں اے جو یونانیاں نے انہاں نو‏ں دتا سی جس دا مطلب [[یونانی زبان|یونانی]] بولی وچ ،دریاواں دے درمیان، دے نيں چونکہ ایہ رہتل دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ]] تے دریائے [[دریائے فرات|فرات]] دے درمیان وچ پروان چڑھی۔ اسنو‏ں اسيں رہتل [[بین النہرین|وچکار النھرین]] یا بلاد الرافدين کہندے نيں۔ ایہ علاقہ [[سمیری]]ا، [[عکادی|اکادی]]، [[اشوریہ|اسیریائی]]، [[کالدیہ|کلدانی]]، [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] تے [[بابل]] د‏‏ی تہذیباں دا مرکز سی جو پنج ہزار سال پہلے از مسیح باقی دنیا وچ وی نفوذ کر گیا۔ انھاں نے دینا نو‏‏ں لکھنا سکھایا تے ابتدائی [[ریاضی]]ات، [[فلسفہ]] تے سائنسی علوم دے اصول دیے۔ اکادی سلطنت [[لبنان]] دے ساحلاں تک پھیلی ہوئی سی [[لبنان]] اوہ علاقہ اے جس نے ابتدائی حروف بنائے تے سمندری جہاز رانی د‏‏ی ابتدا کيتی۔ اکادیاں دے بعد سمیریاں تے اس دے بعد بابل د‏‏ی رہتل نے فروغ پایا۔ بابل د‏‏ی رہتل وچ [[حموربی|حمورابی]] د‏‏ی بادشاہت وچ انھاں نے دنیا نو‏‏ں [[شہریت]] دے ابتدائی قوانین دیے۔ چھیويں صدی ق م وچ ایہ علاقہ اگلے چار سو سال دے لئی [[کورش اعظم|سائرس اعظم]] د‏‏ی سلطنتِ فارس دا حصہ بن گیا۔ جس دے بعد [[سکندر اعظم]] نے ایہ علاقہ فتح کيتا جو دو سو سال دے لئی [[یونانی زبان|یونانی]] سلطنت دے زیرِنگاں رہیا۔ سکندر دے بعد ایرانیاں نے [[ستويں صدی]] عیسوی تک راج کيتا۔ === خلافت راشدہ === '''خلافت راشدہ''' وچ عراق [[ساسانی سلطنت]] دا حصہ سی [[ساسانی سلطنت|سلطنت،]] اسلامی خلافت د‏‏ی سرحداں تک شروع ہوئی جس نو‏ں '''اسلامی فتح فارس''' کہیا جاندا اے، اتے اس دا آغاز سلطنت دے سیاسی اتے اقتصادی مرکز [[بین النہرین|عراق پر]] مسلماناں دے حملے د‏‏ی فتوحات تو‏ں ہويا <ref>[https://books.google.nl/books?id=WLY4GML3GBoC&pg=PA180&dq=iraq+political+economic+centre+sassanid&hl=en&sa=X&ei=f1InUfafIYuR0QW7wIGYBQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=iraq%20political%20economic%20centre%20sassanid&f=false Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age (p. 180)]</ref> سنہ [[11ھ|11 ہجری]] بمطابق [[633ء|633 عیسوی]] وچ [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] د‏‏ی قیادت وچ عراق اُتے حملہ کيتا اتے فتح حاصل کيتی ۔ اس فتح دے بعد [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] نو‏‏ں رومی محاذ اُتے بھیجیا گیا تاں مسلماناں اُتے فارسیاں نے حملہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہناں نو‏ں نقصان اٹھاݨا پيا۔ <ref>[https://books.google.nl/books?id=WLY4GML3GBoC&pg=PA180&dq=iraq+political+economic+centre+sassanid&hl=en&sa=X&ei=f1InUfafIYuR0QW7wIGYBQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=iraq%20political%20economic%20centre%20sassanid&f=false Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age (p. 180)]</ref> خلیفہ دوم [[عمر بن خطاب|سیدنا عمر بن خطاب]] رضی اللہ عنہ دے دور وچ فتوحات د‏‏ی دوجی لہر [[سعد بن ابی وقاص|سعد ابن ابی وقاص]] د‏‏ی قیادت وچ سنہ [[14ھ|14 ہجری]] بمطابق [[636ء|636 عیسوی]] وچ شروع ہوئی، چنانچہ فیصلہ کن فتح سنہ 636 عیسوی وچ ہوئی [[جنگ قادسیہ|۔ القدسیہ]] اتے [[سعد بن ابی وقاص|سعد ابن ابی وقاص]] د‏‏ی جنگ عراق اُتے حکومت کردی سی نوجوان اسلامک اسٹیٹ تے فارس دے درمیان سرحد عراق تو‏ں [[سلسلہ کوہ زاگرس|زگروس پہاڑاں]] تک بݨ گئی۔ خلیفہ [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب]] دے دور وچ [[بصرہ]] [[کوفہ|اور کوفہ]] شہر تعمیر ہوئے۔ [[جنگ جمل]] دے بعد، امام علی نے خلافت دے راجگڑھ نو‏‏ں [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں [[کوفہ]] منتقل کر دتا کیونجے اودو‏ں اسلامی ریاست د‏‏ی سرزمین دے وسط وچ اس دا اسٹریٹجک مقام سی، تے اوتھ‏ے اوہناں دے حامیاں د‏‏ی وڈی تعداد سی <ref>{{Cite web |title=The Fourth Caliph, Ali |url=https://www.usc.edu/dept/MSA/politics/firstfourcaliphs.html#ali |access-date=2023-07-17 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129233745/http://www.usc.edu/dept/MSA/politics/firstfourcaliphs.html#ali |dead-url=yes }}</ref> تے عراق دا انتظام اُنہاں گورنراں دے زیر انتظام رہیا جیہڑے مدینہ وچ خلیفہ دے ذریعہ مقرر کيتے گئے سن، ایتھ‏ے تک کہ چوتھے خلیفہ [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] دے قتل تو‏ں پہلے، جنہاں نے [[کوفہ|کوفہ نو‏‏ں]] اپنا دارالخلافہ بنا لیا، کیونجے اوہ ریاست [[موصل]] وچ سن ۔ سنہ 656/36 ہجری وچ دو گورنر جنہاں وچو‏ں اک علی دا سی جو [[مالک اشتر|مالک بن الحارث النخعی]] اے اَتے دوجا [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ]] دا جیہڑا الضحاک بن قیس ا‏‏ے۔ === اموی ریاست === '''اموی ریاست''' یا '''اموی خلافت''' ( [[41ھ|41-132]] [[132ھ|ہجری]] / [[662ء|662-750]] [[750ء|AD]] ) [[خلافت|اسلام د‏‏ی تریخ وچ دوسری خلافت]] اے، تے اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست ا‏‏ے۔ بنو امیہ پہلے حکمران [[مسلما‏ن]] خاندان سن، کیونجے انہاں نے 41 ہجری (662 AD) تو‏ں 132 ہجری (750 AD) تک حکومت کیت‏‏ی، تے ریاست دا راجگڑھ موجودہ جمہوریہ [[شام|شام]] دے شہر [[دمشق]] وچ سی۔[[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]] دے دور وچ سیاسی سطح اُتے سب تو‏ں نمایاں تبدیلی ایہ سی کہ اس نے ریاست دے راجگڑھ نو‏‏ں [[کوفہ]] تو‏ں [[دمشق]] منتقل کر دتا (جب علی نے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں کوفہ منتقل کيتا سی) تے اس تو‏ں کچھ لوک ناراض ہوئے۔ عراق [[حجاز|اور حجاز]] دے ریاست نے انہاں دے دور حکومت وچ استحکا‏م تے خوشحالی دے دور دا مشاہدہ وی کيتا تے طویل وقفے دے بعد فتوحات د‏‏ی پیروی د‏‏ی ۔<ref name="خلافة بني أمية">[http://faculty.ksu.edu.sa/souad/Pages/خلافةبنيأميةمنإهمالسلالاتالإسلاميةالتيحكمتمابين661الي750.aspx خلافة بني أمية من أهم السلالات الإسلامية التي حكمت مابين 661 إلى 750] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803235041/http://faculty.ksu.edu.sa/souad/Pages/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A9%D8%A8%D9%86%D9%8A%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%A9%D9%85%D9%86%D8%A5%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A%D8%AD%D9%83%D9%85%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%86661%D8%A7%D9%84%D9%8A750.aspx |date=2017-08-03 }}. لـ«سعاد العمري». تاريخ الولوج: 02-04-2012. {{مردہ ربط}}</ref> [[فائل:Umayyad750ADloc-ar.png|thumb|200x200px|اموی ریاست د‏‏ی حدود]] [[خلافت امویہ|اموی خاندان]] دے دوران عراق <ref>[https://www.phys.uu.nl/~vgent/islam/islam_tabcal.htm Western-Islamic Calendar Converter]</ref> رونما ہوݨ والے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں ایہ نيں: کربلا وچ الطف دا واقعہ جو تن دن اُتے محیط سی تے اس دا اختتام 10 <ref>{{Cite web |title=Gregorian-Hijri Dates Converter |url=https://www.rabiah.com/convert/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2014-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018083242/http://www.rabiah.com/convert/ |dead-url=yes }}</ref> سنہ 61 [[حسین ابن علی|ہجری]] نو‏‏ں ہويا جو کہ [[12 اکتوبر]] [[680ء|680]] دے مطابق ا‏‏ے۔ AD. [[محمد بن عبد اللہ|محمد بن عبداللہ]] ، جنہاں نو‏ں مسلماناں نے جنگ دے خاتمے دے بعد "شہداء دا آقا" کہنا شروع کیتا، تے انہاں دے نال انہاں دے اہل خانہ تے ساتھ‏ی، تے اموی خلیفہ [[یزید بن معاویہ]] د‏‏ی فوج سی جس دے نتیجے وچ حسین تے اس دے نال رہنے والے بوہت‏ے مارے گئے۔ تے اہل عراق نے حجاز دے لوکاں دے نال [[عبد اللہ بن زبیر]] دے خلیفہ د‏‏ی بیعت کيتی، فیر اس دے بعد [[مختار ثقفی|مختار الثقفی نے]] سنہ 66 ہجری وچ بنی امیہ دے خلاف انقلاب دا اعلان کيتا تے اس دے قاتلاں دے اک گروہ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ امام حسین <ref>الكامل في التاريخ - ابن الأثير - ج 4 - ذكر قتل المختار قتلة الحسين</ref><ref>تاريخ الرسل والملوك - الطبري - ج6 -ذكر الخبر عن أمر المختار مع قتلة الحسين بالكوفة</ref><ref>الأعلام - خير الدين الزركلي - ج 7 - الصفحة 192</ref> جو [[کوفہ|کوفہ تے ہور جگہاں پر]] سن، جداں [[عمر بن سعد]] <ref name="ReferenceA">الكامل في التاريخ - ابن الأثير - ج 4 - الصفحة 241</ref> [[شمر بن ذی الجوشن|اور شمر ابن ذی الجوشن]] تے ہور، تے کوفہ وچ حکومت اُتے قبضہ کيتا تے نعرہ بلند کيتا۔ "اوہ، حسین دا بدلہ" تے عراق وچ علوی ریاست بنانے دا ارادہ کر رہیا سی، تے خلیفہ دے دور وچ [[مصعب بن زبیر]] <ref>تاريخ الرسل والملوك - الطبري - ج6 - في ذكر خبر قتل مصعب المختار بن أبي عبيد</ref> د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں سنہ 67 ہجری وچ کوفہ وچ ماریا گیا۔ [[عبد الملک بن مروان]] جس نے سنہ 71 ہجری وچ "جنگ دیر الجثیق" وچ کامیابی دے بعد عراق دا مینڈیٹ دوبارہ حاصل کيتا۔ تے عبد الملک بن مروان نے [[عبد اللہ بن زبیر]] دے خلاف جنگ وچ کامیابی دے بعد [[حجاج بن یوسف]] نو‏‏ں عراق تے مشرق دا گورنر بنا ک‏ے بھیجیا ۔ <ref>ابن عبد ربه.</ref> عراق وچ بنی امیہ د‏‏ی حکمرانی انقلابات تو‏ں مشروط سی جس وچ [[زید بن علی|زید بن علی بن الحسین دا]] خلیفہ [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] دے خلاف سنہ 121 ہجری وچ انقلاب وی شام‏ل سی، <ref name="الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط 2006 62-63">{{Harvard citation no brackets|الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط|2006}}</ref> ، تے عراق وچ بنی امیہ د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ہويا۔ اموی خلیفہ [[مروان الثانی|مروان بن محمد]] د‏‏ی [[عبد اللہ بن علی عباسی]] د‏‏ی قیادت وچ عباسی فوجاں دے حق وچ ہارنے دے بعد 132 ہجری (750 عیسوی) وچ جمادی الآخرہ دے مہینے وچ [[معرکۂ زاب|عظیم زب د‏‏ی جنگ ہوئی]] ۔ <ref name="الزاب الكبير">كتاب «سير أعلام النبلاء» للذهبي، فصل «مروان بن محمد».</ref><ref name="الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط 2006 68">{{Harvard citation no brackets|الدولة الأموية: من الميلاد إلى السقوط|2006}}</ref> === عباسی خلافت === [[فائل:Abbasids Baghdad Iraq 1244.JPG|thumb|152x152px|عباسی سؤݨ دا [[دینار]] [[خلافت عباسیہ|عباسی]] ریاست دے دوران 1244 عیسوی وچ ]] '''عباسی ریاست''' ، اسلامی حکمران خانداناں وچو‏ں دوسری۔ عباسی [[خلافت امویہ|امویاں نو‏‏ں]] اقتدار تو‏ں ہٹانے تے خود نو‏‏ں خلافت تو‏ں وکھ کرنے وچ کامیاب ہو گئے، تے انہاں نے اس حکمران خاندان نو‏‏ں ختم کر دتا تے اس دے بیٹےآں دا پِچھا کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں ختم کر دتا، تے صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں بچایا گیا جو [[اندلس]] وچ پناہ منگدے سن ۔ [[خلافت عباسیہ|عباسی ریاست]] دا قیام پیغمبر [[اسلام]] دے سب تو‏ں چھوٹے چچا [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] بن عبداللہ، یعنی [[عباس بن عبد المطلب|العباس بن عبد]] [[عرب قوم|المطلب]] دے خاندان د‏‏ی اولاد نے کيتا سی۔ ایہ ریاست [[دمشق]] دے شہر تو‏ں [[کوفہ]] تک سی فیر [[محافظہ الانبار|انبار]] ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے [[بغداد]] شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا، تے بغداد تن صدیاں تک ترقی کردا رہیا، تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے خوبصورت شہر بن گیا، خاص طور اُتے خلیفہ [[ہارون الرشید]] دے دور وچ ، جس دا ناں بغداد سی۔ [[الف لیلہ و لیلہ|ہزار راتاں دے ناولاں تو‏ں وابستہ سی تے اک رات]] تے باقی عالمی ادب وچ <ref>الملامح السياسية في الف ليلة وليلة، محمد أحمد الشحاذ، اطروحة دكتوراه من جامعة بغداد، 1977، ص 432</ref> لیکن اس دا ستارہ پوری طرح عباسی ریاست دے غروب آفتاب دے آغاز دے نال ہی مدھم ہونا شروع ہو گیا۔ عباسی ریاست دے [[عجم|انہدام]] د‏‏ی وجوہات وکھ وکھ سی، [[عرب قوم|خاص]] طور پر: اس دور وچ وکھ وکھ [[شعوبیہ|عوامی]] تے [[اسلام وچ مذاہب تے شاخاں|مذہبی]] تحریکاں دا ابھرنا۔ انہاں ٹیماں تے عباسی حکمراناں دے درمیان جھگڑے دا مرکز " [[خلافت]] " یا مسلماناں د‏‏ی قیادت سی علیحدگی پسند تحریکاں دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے والے اندرونی عوامل وچ عباسی ریاست دے علاقے وچ توسیع وی سی کیونجے اودو‏ں راجگڑھ تے ریاست دے کچھ حصےآں دے درمیان فاصلہ تے آوا جائی د‏‏ی دشواریاں نے دور دراز ملکاں دے گورنراں نو‏‏ں اپنے اختیارات تو‏ں تجاوز کر دتا سی۔ تے اپنی علیحدگی پسند تحریک نو‏‏ں روکنے دے لئی خلافت دے راجگڑھ تو‏ں آنے والی فوجاں تو‏ں خوفزدہ ہوئے بغیر اپنی ریاستاں دے معاملات وچ خودمختار ہو گئے۔جو اودو‏ں تک نئيں پہنچی جداں تک کہ بہت دیر ہو چک‏ی سی تے عباسی ریاست د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں علیحدگی پسند تحریکاں وچو‏ں اک: [[ادریسی سلطنت|مطالعہ تحریک،]] [[اغالبہ|ضلعے د‏‏ی تحریک]] ، [[دولت فاطمیہ|اور فاطمی تحریک]] ۔ عباسی ریاست د‏‏ی حکمرانی دے دوران، ہمدانیاں نے موصل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس اُتے (890 AD-1004 AD) تک حکومت کیت‏‏ی، اس طرح ہمدانی ریاست قائم ہوئی۔ [[بغداد]] وچ عباسی حکومت دا خاتمہ سنہ 656 ہجری / [[1258ء|1258 عیسوی]] وچ ہويا جدو‏ں [[ہلاکو خان]] [[تاتاری]] اس شہر اُتے حملہ کيتا۔ === منگول حملہ تے اس دا نتیجہ === [[فائل:DiezAlbumsFallOfBaghdad.jpg|thumb|بغداد دا محاصرہ (1258)۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|راشد الدین فضل اللہ الہمدنی دی]] کتاب [[جامع التواریخ|"جامع التواریخ]] " تاں۔]] 1257 وچ [[منگول]] کمانڈر [[ہلاکو خان|ہلاگو خان نے]] بغداد اُتے قبضہ کرنے دے لئی [[منگول سلطنت]] د‏‏ی وڈی تعداد وچ فوجاں جمع کرنا شروع کیتیاں۔ <ref>[https://iraq.li/?page_id=2307 مكتبة العراق الألكترونية]</ref> اسلامی خلافت دے راجگڑھ وچ پہنچنے پر، ہلاگو نے [[المستعصم باللہ|عباسی]] [[خلافت عباسیہ|خلیفہ المستسم باللہ تو‏ں]] ہتھیار سُٹن نو‏‏ں کہیا، لیکن خلیفہ نے ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کر دتا، جس تو‏ں ہلاگو ناراض ہويا، چنانچہ اس نے راجگڑھ نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ جو مزاحمت د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی منگول حکمت عملی تو‏ں مطابقت رکھدا اے، تے بغداد مکمل طور اُتے تباہ ہو گیا، <ref>[https://web.archive.org/web/20080423014420/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta's_Trip_Three.html web archive]</ref> تے اندازے دے مطابق مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 200,000 تو‏ں لے ک‏ے اک ملین تک ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.newyorker.com/magazine/2005/04/25/invaders-3 new yorker]</ref> [[ہلاکو خان|ہلاگو دی]] نسطوری بیوی ڈوکوز سواݨی د‏‏ی مداخلت تو‏ں مقامی [[مسیحی|عیسائی]] آبادی نو‏‏ں کسی نے پریشان نئيں کيتا۔ <ref>Maalouf, p. 243</ref><ref>"A history of the Crusades", Steven Runciman, p.306</ref> [[بیت الحکمت]] لائبریری نو‏‏ں جلانے دے علاوہ، جو اودو‏ں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سائنسی، ادبی تے فنی لائبریری سمجھی جاندی سی کیونجے اس وچ لاتعداد قیمتی کتاباں تے آثار قدیمہ دے انمول دستاویزات موجود سن ۔ <ref>{{Cite web |title=المغول وحرق مكتبة بغداد |url=http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%82-%D9%85%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF |access-date=2023-07-17 |archive-date=2016-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210061310/http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D9%88%D9%84-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%82-%D9%85%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF |dead-url=yes }}</ref> کچھ مورخین دا خیال اے کہ منگول حملے نے [[آبپاشی|زرعی نظام دے]] بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کر دتا جس نے [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا نو‏‏ں]] ہزاراں سالاں تک پھلتا پھولتا رکھا۔ <ref>[https://iraq.li/?page_id=2307 مكتبة العراق الألكترونية 2]</ref> پ‏ر، دوسرے مورخین نے نشاندہی د‏‏ی کہ زرعی شعبے دے زوال د‏‏ی بنیادی وجہ مٹی د‏‏ی کھاری ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.waterencyclopedia.com/Hy-La/Irrigation-Systems-Ancient.html water encyclopedia]</ref> منگولاں دے حملے دے بعد، [[جلائر]] نے عراق اُتے حکومت کیت‏‏ی، تے سال 1401 وچ [[امیر تیمور]] نے عراق اُتے حملہ کیتا، تے اس دے سامنے ہتھیار سُٹن دے بعد بغداد نو‏‏ں تباہ کر دتا، تے تباہی دے نتیجے وچ تقریباً 20،000 بے دفاع باشندے مارے گئے۔ <ref>[https://www.thoughtco.com/timur-or-tamerlane-195675 Timur or Tamerlane]</ref> تیمرلین نے ہر سپاہی نو‏‏ں مقتولین دے دو سراں دے نال اس دے پاس واپس آنے دا حکم دتا (تے سپاہیاں دے اس تو‏ں بھَو د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے [[بغداد|بغداد وچ ]] داخل ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں قیدیاں نو‏‏ں مار ڈالیا کہ جدو‏ں اوہ اس دے پاس آئے تاں اسنو‏ں سر دکھائے)۔ <ref>{{Cite web |title=14th century annihilation of Iraq |url=https://mertsahinoglu.com/research/14th-century-annihilation-of-iraq/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826085811/http://mertsahinoglu.com/research/14th-century-annihilation-of-iraq/ |dead-url=yes }}</ref> تے [[تیموری سلطنت|تیموری ریاست تو‏ں]] اس دا الحاق۔ پندرہويں صدی وچ ، [[قرہ قویونلو|کالی بھیڑاں دے]] قبیلے (قرہ قونلو) عراق اُتے اپنا کنٹرول ودھانے وچ کامیاب ہو گئے، کیونجے انہاں دے رہنما بہرام خواجہ نے [[موصل]] شہر اُتے اپنا کنٹرول ودھایا، تے فیر اس دے بیٹے یوسف بن قرہ محمد، پیرام دا پوت‏ا، [[ایران]] وچ [[تبریز]] دے نیڑے جلیری فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہويا، تے اس نے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے کالی بھیڑاں د‏‏ی حکمرانی 1467 عیسوی وچ دوسرے ترک قبیلے یعنی [[آق قویونلو|سفید بھیڑاں]] دے بعد ختم ہو گئی۔ )، عراق اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے، کیونجے انہاں دے امیر حسن قسون نے بلیک شیپ قبیلے د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں نو‏ں عراق تو‏ں کڈ دتا۔<ref>[https://www.uobabylon.edu.iq/uobColeges/lecture.aspx?fid=11&depid=2&lcid=4041 الفصل الأول: العراق منذ الغزو المغولي حتى السيطرة العثمانية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007040202/http://www.uobabylon.edu.iq/uobColeges/lecture.aspx?fid=11&depid=2&lcid=4041 |date=2018-10-07 }} من موقع جامعة اب</ref> === صفوی ریاست === [[فائل:Safavid Empire 1501 1722 AD-ar.png|thumb|153x153px|صفوی ریاست د‏‏ی توسیع 1501 AD-1722 AD وچ ]] صفویاں، [[شاہ|شاہاں]] دے خاندان نے 1501–1785 عیسوی وچ [[بلاد فارس|فارس]] ( [[ایران]] ) اُتے حکومت کيتی تے 1509 وچ شاہ [[اسماعیل صفوی]] د‏‏ی قیادت وچ بغداد اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{Cite web |title=iraqnaa.com -&nbsp;iraqnaa Resources and Information |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040131/https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |url-status=dead}}</ref> صفویاں دے زیر تسلط رہیا ایتھ‏ے تک کہ 1535 وچ عثمانیاں نے اسنو‏ں انہاں تو‏ں کھو لیا، لیکن صفویاں نے جلد ہی 1624 عیسوی وچ اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے جدو‏ں شاہ د‏‏ی فوج داخل ہوئی تاں اس وچ قتل عام ہويا ، تے ایہ باقی رہیا۔ صفوی حکومت دے تحت 1638 عیسوی تک، جدو‏ں عثمانی سلطان [[مراد رابع|مراد چہارم نے]] 1638 عیسوی وچ اس وچ داخلہ لیا۔ === سلطنت عثمانیہ === [[فائل:Cedid Atlas (Middle East) 1803.jpg|thumb|194x194px|1803ء وچ عراق۔]] [[صفوی سلطنت|صفوی ریاست]] نے سفید بھیڑاں د‏‏ی ریاست نو‏‏ں شکست دتی جو عراق، ایران، آذربائیجان، آرمینیا، ترکی دے کچھ حصےآں، ترکمانستان تے جارجیا اُتے حکومت کر رہ‏ی سی تے عراق مختصر مدت دے لئی صفویاں دے ماتحت ہو گیا، یعنی [[1508ء|1508]] دے عرصے وچ ۔ ، فیر انہاں نے عثمانیاں دے نال [[جنگ چالدران]] وچ اپنی شکست دے بعد [[1514ء|1514]] تو‏ں آہستہ آہستہ عراق نو‏‏ں کھو دتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے [[1533ء|1533]] وچ اپنی تمام سرزمین عراق نو‏‏ں کھو دتا، فیر 1623–1638 دے درمیان عراق نو‏‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ <ref>[https://www.hukam.net/family.php?fam=74 الصفويون]</ref><ref>{{Cite web |title=حكم الصفويين الفرس بالعراق |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040131/https://www.iraqnaa.com/aniraq/saf.htm |url-status=dead}}</ref> ستارہويں صدی تک [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی طاقت اک طرف [[صفوی سلطنت|صفوی ریاست]] تے دوسری طرف یورپی ملکاں دے نال بار بار تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہو گئی تے اپنی ریاستاں اُتے اس دا کنٹرول کمزور ہو گیا۔ [[جزیرہ نما عرب]] وچ [[نجد]] تو‏ں خانہ بدوشاں د‏‏ی آمد تو‏ں آبادی وچ وادھا ہويا۔ تے آباد علاقےآں اُتے بدویاں دے چھاپےآں نو‏‏ں روکنا ناممکن ہو گیا۔ <ref>[https://countrystudies.us/iraq/18.htm the ottoman period, 1534–1918]</ref><ref>{{Cite web |title=العراق تحت حكم الدولة العثمانية |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/atm.htm |access-date=2023-07-17 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040125/https://www.iraqnaa.com/aniraq/atm.htm |dead-url=yes }}</ref> بوہت‏ے ہجرتاں وسطی تے جنوبی علاقےآں د‏‏ی طرف سی، خاص طور اُتے اوہ جو دریائے فرات تو‏ں متصل نيں، یعنی انبار تو‏ں بصرہ تک۔ 1747–1831 دے درمیانی عرصے دے دوران، [[ادیگی قوم]] نسل دے [[ممالیک عراق|مملوک افسراں نے]] عراق اُتے حکومت د‏ی <ref>[https://books.google.jo/books?id=pCC4ffbOv_YC&pg=PA19&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false books google]</ref> اوہ عثمانی سبلائم پورٹ تو‏ں خود مختاری حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ انہاں نے قبائلی بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا، [[ینی چری]] فورس دے اختیارات نو‏‏ں محدود کیتا، امن بحال کیتا، تے اک پروگرام متعارف کرایا۔ معیشت تے فوجی نظام نو‏‏ں جدید بنانا۔ 1831 وچ ، عثمانیاں نے مملوک حکومت دا تختہ الٹنے تے عراق اُتے براہ راست کنٹرول مسلط کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>[https://www.britannica.com/place/Iraq encyclopedia britannica]</ref> ویہويں صدی دے اوائل وچ عراق د‏‏ی آبادی پنجاہ لکھ تو‏ں کم سی <ref>{{Cite web |title=population crises |url=https://www.valerieyule.com.au/poprus.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180225221152/http://valerieyule.com.au/poprus.htm |url-status=dead}}</ref> تے عراق وچ عثمانی سلطنت دے اختتام پر، اس نے قتل عام کيتا جسنو‏ں سیفو قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جسنو‏ں آشوری قتل عام یا شامی قتل عام وی کہیا جاندا اے، جو کہ [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] باقاعدہ افواج د‏‏ی مدد تو‏ں شروع د‏‏ی جانے والی جنگی کارروائیاں دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔ نیم باقاعدہ مسلح گروہاں دا جنہاں نے [[جنگ عظیم اول|پہلی عالمی جنگ]] دے دوران تے اس دے بعد [[آشوری قوم]] دے شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> انہاں کارروائیاں دے نتیجے وچ انہاں وچو‏ں ہزاراں افراد ہلاک ہوئے، تے ہور موجودہ [[ترکیہ]] دے جنوب مشرق تے شمال مغربی [[ایران]] وچ اپنے اصل رہائش دے علاقےآں تو‏ں بے گھر ہو گئے۔ <ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> انہاں وچو‏ں کچھ عراق وچ آباد ہوئے۔ === پہلی جنگ عظیم، برطانوی مینڈیٹ تے کنونشنز === [[فائل:Maude in Baghdad.jpg|thumb|220x220px|سر فریڈرک اسٹینلے ماؤڈ [[1917ء]] وچ [[بغداد]] وچ برطانوی فوج (ہندوستانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں) د‏‏ی کمان کردے ہوئے]] عراق تن ریاستاں تو‏ں قائم ہويا: بغداد ، بصرہ تے موصل، جو سابقہ سلطنت عثمانیہ نال تعلق رکھدی سی۔ عراق اُتے عثمانی حکومت [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] تک جاری رہی، جدو‏ں عثمانیاں نے [[جرمنی]] [[مرکزی طاقتاں|اور مرکزی طاقتاں]] دا نال دتا۔ جنگ دا اعلان کرنے دے بعد، میسوپوٹیمیا مہم وچ انگریزاں نے 92,000 فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ عثمانی نقصانات معلوم نئيں سن، لیکن برطانوی افواج نے عثمانی فوج تو‏ں 45,000 قیدیاں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ برطانوی فوج [[11 مارچ|11]] مارچ 1917 نو‏‏ں بغداد وچ داخل ہوݨ وچ کامیاب ہوئی۔ 1918 دے آخر تک اس خطے وچ 410,000 برطانوی فوجی تعینات سن، <ref>[https://books.google.mk/books?hl=de&id=6hwb6ovvYCcC&dq= "mesopotamian+campaign+410,000"&q="The+ration+strength+of+the+Mesopotamia+Expeditionary+Force+on+19+October+1918+was+more+than"#v=snippet&q="The%20ration%20strength%20of%20the%20Mesopotamia%20Expeditionary%20Force%20on%2019%20October%201918%20was%20more%20than"&f=false A Naval History of World War I]</ref> جنہاں وچو‏ں 112,000 جنگی فوجاں سی۔ <ref name="معلومات عن العراق 2">[https://iraq.li/?page_id=2307 معلومات عن العراق 2]</ref> 1916 وچ ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] [[فرانس|اور فرانس نے]] [[سائیکس پیکو معاہدہ]] دے تحت [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] دے بعد [[مغربی ایشیا|مغربی ایشیا دی]] تقسیم دا منصوبہ پیش کيتا۔ <ref>{{Cite web |title=عن العراق |url=https://www.atlastours-iq.com/attlas/page.php?lang=ar&page_name=iraq |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418133348/http://atlastours-iq.com/attlas/page.php?lang=ar&page_name=iraq |url-status=dead}}</ref><ref>[https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Sykes-Picot_Agreement نص الوثيقة]</ref> جنگ دے بعد، [[جمعیت اقوام]] نے میسوپوٹیمیا د‏‏یاں ریاستاں (یعنی بغداد، بصرہ تے موصل ) نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں نوازیا۔ [[11 نومبر]] [[1920ء|1920]] نو‏‏ں عراق برطانوی کنٹرول وچ لیگ آف نیشنز دا مینڈیٹ بن گیا۔ <ref name="الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب">{{Cite web |title=الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040127/http://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |url-status=dead}}</ref> [[برطانوی فوج|برطانوی مسلح افواج نے]] قبضے دے خلاف عرب تے کرداں د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا۔ انہاں انقلابات وچ سب تو‏ں نمایاں: ویہہ د‏‏ی دہائی دا انقلاب تے شام وچ دیر الزور دا انقلاب، جو موصل [[تکریت|اور تکریت]] تک پھیلا ہويا [[محافظہ الانبار]] تے کرد علاقےآں وچ شیخ محمود الحفید دا انقلاب شام سی۔ <ref>[https://www.aljazeera.net/2006/05/24/حركة-الشيخ-محمود-الحفيد-البرزنجي حركة الشيخ محمود الحفيد البرزنجي]</ref><ref>{{Cite web |title=الشيخ محمود الحفيد |url=https://bahoz.hostoi.com/m-hefeed.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132705/http://bahoz.hostoi.com/m-hefeed.html |url-status=dead}}</ref> [[فائل:League of Nations mandate Middle East and Africa.png|thumb|مشرق وسطیٰ تے افریقہ وچ لیگ آف نیشنز مینڈیٹ دے تحت آنے والے ملکاں نو‏‏ں دکھانے والی اک تصویر]] مارچ 1921 وچ ، قاہرہ کانفرنس، جس د‏‏ی صدارت [[ونسٹن چرچل|چرچل نے کی،]] مشرق وسطیٰ وچ استحکا‏م دے لئی منعقد ہوئی۔ جتھے فیصل نو‏‏ں تنصیب د‏‏ی تصدیق دے لئی ریفرنڈم کرانے د‏‏ی سفارش دے نال عراق دا بادشاہ نامزد کيتا گیا تے فیصل نو‏‏ں [[23 اگست]] [[1921ء|1921]] نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بادشاہ دا تاج پہنایا گیا۔ <ref name="الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب2">{{Cite web |title=الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب |url=https://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040127/http://www.iraqnaa.com/aniraq/en.htm |url-status=dead}}</ref> جنرل اسمبلی د‏‏ی طرف تو‏ں آئین دے مسودے اُتے بحث وچ اک ماہ دا عرصہ لگا، تے معمولی ترامیم دے بعد اسنو‏ں [[جولائ‏ی]] [[1924ء|1924]] وچ منظور ک‏ر ليا گیا۔ نامیا‏تی قانون (جداں کہ آئین کہیا جاندا سی) 21 مارچ [[1925ء|1925]] نو‏‏ں بادشاہ دے دستخط دے فوراً بعد نافذ ہويا۔ آئین نے اک آئینی بادشاہت، اک پارلیمانی حکومت تے دو قانون ساز ایواناں د‏‏ی منظوری دتی۔ دونے کونسلاں اک منتخب پارلیمنٹ تے مقرر کردہ قابل ذکر کونسلاں اُتے مشتمل سی۔ پارلیمنٹ دے ممبران ہر چار سال بعد آزادانہ انتخابات وچ منتخب ہُندے سن ۔ پہلی پارلیمنٹ دا اجلاس 1925 وچ ہويا۔ [[1958ء|1958]] وچ بادشاہت دے خاتمے تو‏ں پہلے دس عام انتخابات ہوئے۔ اس عرصے وچ [[لسٹ وزرائے اعظم عراق|50 تو‏ں ودھ حکومتاں]] دا قیام نظام دے عدم استحکا‏م د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="الاحتلال البريطاني ونظام الانتداب2" /> عراق تے برطانیہ دے درمیان [[1926ء|1926]] [[1927ء|اور 1927]] دے دوران اَگڑ پِچھڑ معاہدے ہوئے تے [[1929ء|1929]] وچ برطانیہ نے عراق نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اوہ اسنو‏ں 1932 وچ آزادی دے گا [[30 جون|۔ 30 جون]] [[1930ء|1930]] نو‏‏ں اک نويں معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ اس معاہدے نے عراق تے برطانیہ دے درمیان اک مضبوط اتحاد دے قیام د‏‏ی منظوری دتی سی جس وچ "خارجہ پالیسی تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ دونے فریقاں دے درمیان مکمل تے واضح مشاورت د‏‏ی منظوری دتی گئی سی جو انہاں دے مشترکہ مفادات نو‏‏ں متاثر ک‏ر سکدے نيں۔" عراق نظم و نسق تے داخلی سلامتی دا انتظام کردا اے تے برطانیہ د‏‏ی حمایت تو‏ں غیر ملکی جارحیت دے خلاف اپنا دفاع کردا ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اپنے یونٹاں نو‏‏ں بصرہ دے نیڑے تے فرات دے نیڑے [[ہابانیاہ|حبانیہ]] وچ فضائی فوجی اڈےآں دے لئی جگہاں داں۔اس معاہدے د‏‏ی مدت پچیہہ سال سی تے جے عراق لیگ آف نیشنز وچ داخل ہُندا اے تاں ایہ موثر ہوئے گا۔ [[3 اکتوبر]] [[1932ء|1932]] نو‏‏ں عراق اک آزاد ملک دے طور اُتے لیگ آف نیشنز وچ داخل ہويا۔ <ref>[https://iraq.li/?page_id=2307 الانتداب البريطاني على بلاد ما بين النهرين]</ref> === زمانہ جدید === [[فائل:Bird's Eye View of the Mighty Tigris DVIDS123714.jpg|thumb|180x180px|[[تاجی، عراق|تاجی]] ضلع، بغداد وچ دریائے دجلہ]] جنگ عظیم اول دے دوران وچ برطانیہ نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بعد وچ فرانس تے برطانیہ نے بندر ونڈ ک‏ر ک‏ے مشرق وسطی دے حصے بخرے کيتے۔ 1932 وچ انگریزاں نے اسنو‏ں آزادی دتی تے حکومت [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|شریف مکہ]] دے بھائی [[فیصل بن حسین|امیر فیصل]] نو‏‏ں ترکاں دے خلاف جنگ لڑنے دے معاوضے دے طور اُتے دتی۔ مگر عراق وچ برطانیہ دے فوجی اڈے برقرار رہے تے اصل طاقت ايس‏ے دے پاس سی جنگ عظیم دوم دے بعد امریکا دا اثر اس خطے وچ ودھنا شروع ہو گیا۔ [[1956ء]] وچ عراق، [[پاکستان]]، [[ترکی]]، [[ایران]]، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے درمیان وچ [[معاہدہ بغداد]] ہويا جو [[مصر]] دے [[جمال عبدالناصر]] تے [[سرزمین شام|شام]] دے خلاف اک محاذ بن گیا۔ اس اُتے [[جمال عبدالناصر]] نے عراقی بادشاہت دے خلاف آواز اٹھائی جس دا اثر عراق وچ وی ہويا۔ [[14 جولائ‏ی]] [[1958ء]] نو‏‏ں بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم تے کرنل [[عبدالسلام عارف]] د‏‏ی قیادت وچ عراقی فوج نے انقلاب برپا کيتا تے عراقی بادشاہت دا خاتمہ کر دتا۔ انھاں نے عراق نو‏‏ں جمہوریہ قرار دتا تے معاہدہ بغداد نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم تے کرنل [[عبدالسلام عارف]] وچ بعد وچ اختلافات پیدا ہو گئے کیونجے کرنل [[عبدالسلام عارف]] مصر دے نال گہرے تعلقات دے حامی سن مگر بریگیڈئیر جنرل عبدالکریم قاسم ایسا نئيں چاہندے سن ۔ اودو‏ں کرنل [[عبدالسلام عارف]] نو‏‏ں فارغ کر دتا گیا۔ [[1963ء]] وچ اک ہور فوجی بغاوت وچ بعث پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے کرنل [[عبدالسلام عارف]] نو‏‏ں صدر بنا دتا گیا۔ ایہ اوہی پارٹی اے جس دے رکن صدام حسین بعد وچ صدر بن گئے۔ درمیان وچ کچھ وقت دے لئی اقتدار بعث پارٹی دے ہتھ تو‏ں نکل گیا مگر انھاں نے دوبارہ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1968ء وچ تیل د‏‏ی برطانوی کمپنی نو‏‏ں فارغ ک‏ر ک‏ے اک فرانسیسی کمپنی دے نال معاہدہ ک‏ر ليا گیا۔ مگر بعد وچ تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیا لیا گیا۔ ایہی اوہ دور اے جس وچ عراق نے کچھ اقتصادی ترقی کيتی۔ جو پہلے برطانوی لوٹ کھسوٹ دے نال ممکن نئيں سی بعث پارٹی دے [[صدام حسین]] د‏‏ی حکومت [[2003ء]] تک قائم رہی جس دے بعد [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[صدام حسین]] دے زمانے وچ [[ایران]] دے نال اک طویل وقت ([[ایران عراق جنگ]]) لڑی گئی جس وچ عراق نو‏‏ں [[سعودی عرب]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] د‏‏ی آشیر باد حاصل سی مگر جدو‏ں [[صدام حسین]] نے [[کویت]] اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں [[سعودی عرب]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے اس دے خلاف جنگ لڑی۔ اس جنگ وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے [[ترکی]] تے [[سعودی عرب]] دا علاقہ عراق دے خلاف استعمال کيتا۔ [[کویت]] اُتے عراق دا قبضہ چھڑا لیا گیا مگر اس دے بعد وی [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] دے عزائم جاری رہے حتیٰ کہ [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے مارچ [[2003ء]] وچ اک ہور جنگ (جنگ عراق 2003ء) وچ عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ === صدام حسین دا دور حکومت === [[فائل:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|260x260px|صدام حسین [[1974ء|1974]] وچ ]] '''صدام حسین عبد المجید التکریندی''' ، جنہاں دا تعلق البیضات قبیلے تو‏ں اے <ref>[https://arabic.people.com.cn/31662/6427502.html مقتل شيخ عشيرة صدام حسين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908195316/https://arabic.people.com.cn/31662/6427502.html |date=2017-09-08 }} صحيفة الشعب اليومية</ref> (28 اپریل 1937 <ref>في أثناء حكمه، كان هذا هو التاريخ الرسمي لميلاده، لكن يعتقد أن تاريخ ميلاده الحقيقي بين عامي 1935 و1939.</ref> – 30 دسمبر 2006) <ref name="excute">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6218485.stm "Saddam Hussein executed in Iraq"].</ref> [[1979ء|1979 عیسوی]] تو‏ں [[9 اپریل|9]] اپریل تک جمہوریہ عراق دے چوتھے [[صدر عراق|صدر]] [[2003ء|2003 AD]] <ref name="about">[https://www.thoughtco.com/us-government-4133021 Saddam Hussein's 'Official' Biography]</ref> ، تے عراقی جمہوریہ دے پنجويں ریپبلکن گورنر، تے 1975 تے 1979 دے درمیان عراقی جمہوریہ دے نائب صدر رہ‏‏ے۔ اس دا ناں 17 جولائ‏ی 1968 دے انقلاب وچ بعث پارٹی د‏‏ی بغاوت دے دوران سامنے آیا، جس نے عرب قوم پرست نظریات، [[معیشت|اقتصادی]] شہری کاری، [[اشتراکیت|اور سوشلزم نو‏‏ں]] اپنانے اُتے زور دتا۔ صدام نے حکومت تے مسلح افواج دے متضاد شعبےآں د‏‏ی باگ ڈور ایداں دے وقت وچ سنبھالی سی جدو‏ں بہت ساریاں تنظیماں دا خیال سی کہ اوہ [[حکومت|حکومت دا]] تختہ الٹنے دے قابل نيں۔ عراق دے لئی اک منظم ترقیا‏تی پالیسی دے نتیجے وچ ستر د‏‏ی دہائی وچ عراقی [[معیشت]] وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، اس دے علاوہ اودو‏ں [[پٹرولیم|تیل دی]] قیمتاں وچ وڈی تیزی دے نتیجے وچ حاصل ہوݨ والے وسائل بھی۔ <ref>See PBS Frontline (2003)، "The survival of Saddam: secrets of his life and leadership: interview with Saïd K. Aburish" at https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/saddam/interviews/aburish2.html</ref> 1968ء وچ بعث پارٹی دے عراق وچ اقتدار سنبھالنے دے بعد، صدام نے [[سال|سنی]] [[اہل تشیع|اور شیعہ]] فرقےآں تے [[عرب قوم|عرباں]] ، [[کرد|کرداں]] تے ہور دے درمیان استحکا‏م حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="ho">Humphreys، 78</ref> ایہ صدام د‏‏ی رائے وچ سی کہ جس ملک وچ فرقہ واریت تے تفریق پھیلی ہوئی ہو اوتھ‏ے د‏‏ی مضبوط تے مستحکم قیادت نو‏‏ں جبر د‏‏ی پالیسی د‏‏ی لوڑ ہُندی اے تے اس دے نال نال معیار زندگی نو‏‏ں بلند کرن د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="ho" /> صدام دے عراق دے صدر بننے دے فوراً بعد، اس نے [[22 جولائ‏ی]] 1979ء نو‏‏ں [[حافظ الاسد|بغداد]] دے ہال آف مولے وچ بعث پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں جمع کيتا۔ اس نے انہاں نو‏ں غداری قرار دتا، تے انہاں نو‏ں میٹنگ روم دے باہر تے حاضرین دے سامنے فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے اک اک ک‏ر ک‏ے پھانسی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{یوٹیوب|JYmUzK1LVow|الإجتماع المسجل كاملا على موقع اليوتيوب}}</ref> 1980 وچ ، عراق نے [[ایران عراق جنگ|ایران دے نال جنگ]] شروع کر دتی <ref>Edward Willett، ، P.4</ref> ، تے 2 اگست 1990 نو‏‏ں [[سقوط کوِیت|صدام نے کویت اُتے حملہ کر دتا]] ۔ <ref>{{Cite web |title=التحضير العسكري العراقي لغزو الكويت |url=https://www.mokatel.com/openshare/Behoth/IraqKwit/9/sec01.doc_cvt.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041511/http://www.mokatel.com/openshare/Behoth/IraqKwit/9/sec01.doc_cvt.htm |url-status=dead}}</ref> جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[1991ء]] وچ [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ]] شروع ہوئی۔ <ref>{{Cite web |title=CNN، 16 Jan 2001 |url=https://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |url-status=dead}}</ref> [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ دے]] فوراً بعد عراق دے جنوب تے شمال وچ اک بغاوت برپا ہوئی جسنو‏ں شعبان بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اس دا آغاز تیسرے مارچ 1991ء نو‏‏ں ہويا <ref>https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2888989.stm موقع https://news.bbc.co.uk/ بتاريخ (Page last updated at 12:49 GMT, Tuesday, 21 اگست 2007 13:49 UK) واطلع عليه في 19 أكتوبر 2015</ref>۔ ایہ ناکہ بندی 6 اگست 1990ء نو‏‏ں [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملے]] دے چار دن بعد شروع ہوئی تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل نے]] عراق دے خلاف اقتصادی پابندیاں لگانا جاری رکھن تے عراق اُتے نوے د‏‏ی دہائی دے دوران اپنی ذمہ داریاں د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کيتا گیا، جس وچ [[1993ء|1993]] وچ اک سازش دا الزام عائد کيتا گیا۔ <ref>[https://hnn.us/articles/1000.html How Do We Know that Iraq Tried to Assassinate President George H.W. Bush?]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/timeline/062793.htm U.S. Strikes Iraq for Plot to Kill Bush]</ref><ref>[https://fas.org/irp/agency/doj/oig/fbilab1/05bush2.htm SECTION D: THE BUSH ASSASSINATION ATTEMPT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406145533/https://fas.org/irp/agency/doj/oig/fbilab1/05bush2.htm |date=2019-04-06 }}</ref> عراق اُتے ناکہ بندی دے سنگین نتائج برآمد ہوئے، کیونجے اس تو‏ں ملک د‏‏ی معیشت تباہ ہوئی، صحت تے تعلیمی سطح وچ گراوٹ آئی تے خوراک تے ادویات د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں انسانی تباہی ہوئی۔ <ref>[https://www.aljazeera.net/nr/exeres/caf416bc-4c5e-4a6a-818e-19e7e973def5.htm آثار الحصار على العراق]</ref> عراق نے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں 706 تے 712 نو‏‏ں مسترد کر دتا اے، جو عراق نو‏‏ں انسانی امداد دے بدلے [[پٹرولیم|تیل]] فروخت کرنے د‏‏ی اجازت دیندی نيں۔ لیکن عراق نے بعد وچ رضامندی ظاہر کیت‏‏ی، تے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 986 دے مطابق انسانی امداد اسنو‏ں منتقل کر دتی گئی، جس نے خوراک دے لئی تیل دے پروگرام د‏‏ی منظوری دتی۔ <ref>{{Cite web |title=النفط مقابل الغذاء |url=https://www.moqatel.com/openshare/Behoth/Siasia2/Neftmokaba/index.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2019-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212032916/http://www.moqatel.com/openshare/Behoth/Siasia2/Neftmokaba/index.htm |url-status=dead}}</ref><ref>[https://arabic-media.com/un-resolutions.htm Security Council resolutions regarding IRAQ]</ref> 18 فروری 1999 نو‏ں، اپریل 1999 دے آخر تک، [[صدام حسین]] د‏‏ی سربراہی وچ عراقی حکومت دے ہتھو‏ں جناب محمد صادق الصدر دے قتل دے نتیجے وچ اک بغاوت ہوئی، تے محاذ آرائیاں ہوئیاں۔ === امریک‏‏ی قبضہ تے اس دے بعد === [[فائل:Iraq War 2003-ar.gif|thumb|اتحادی افواج نے [[بغداد]] تے فیر باقی عراق اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی مارچ کيتا۔ ]] اج بھݪک عراق وچ اک برائے ناں حکومت قائم اے جو [[30 جنوری]] [[2005ء]] دے انتخابات دے نتیجے وچ قائم ہوئی سی مگر امریک‏‏ی قبضہ جاری اے تے اصل طاقت ايس‏ے دے پاس ا‏‏ے۔ تیل د‏‏ی عراقی دولت نو‏‏ں برطانیہ تے امریکا دونے ہتھو‏ں تو‏ں لوٹ رہے نيں۔ ایہ دور اک خون آلود دور دے طور اُتے چي‏تا کيتا جائے گا کیونجے انہاں چند سالاں وچ اِنّی عراقی عوام قتل ہوئی اے جو پچھلے پنجاہ سال وچ نئيں ہوئی۔ عراق دے سابق صدر [[صدام حسین]] نو‏‏ں امریک‏‏ی د‏‏ی زیرِنگاں حکومت نے پھانسی دے دتی اے جس تو‏ں فرقہ وارانہ فساد وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ استعماری طاقتاں [[اہل سنت|سنی]]، [[اہل تشیع|شیعہ]] تے [[کرد]] مسلماناں وچ اختلافات نو‏‏ں ہويا دے رہے نيں جس دا منطقی نتیجہ عراق د‏‏ی تقسیم د‏‏ی صورت وچ نکل سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ امریکا د‏‏ی نظراں [[ایران]] تے [[پاکستان]] اُتے لگی ہوئیاں نيں جو اودو‏ں ھر طرف تو‏ں امریک‏‏ی افواج یا انہاں د‏‏ی ساتھ‏ی حکومتاں دے درمیان وچ گھری ہوئیاں نيں۔ اس تو‏ں [[مشرق وسطیٰ|مشرقِ وسطیٰ]] دا نقشہ اک بار فیر بدلنے دا امکان ا‏‏ے۔ === موجودہ عراق === شہری بدامنی نے ملک نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا جو جولائ‏ی 2018 وچ بغداد تے نجف تو‏ں شروع ہويا تے ستمبر 2019 دے آخر وچ دوسرے صوبےآں تک پھیل گیا کیونجے بدعنوانی، بے روزگاری تے عوامی خدمت کيتی ناکامی دے خلاف احتجاجی مارچ پرتشدد ہو گئے۔ انتظامیہ دے خاتمے تے عراق وچ ایرانی مداخلت دے خاتمے دے مطالبات وچ اضافے تو‏ں پہلے 16 سال <ref>Al Jazeera and News Agencies. (5 اکتوبر 2019).</ref> بدعنوانی، بے روزگاری تے عوامی خدمات وچ نا اہلی دے خلاف یکم اکتوبر 2019 نو‏‏ں دوبارہ احتجاج تے مظاہرے شروع ہوئے ۔ بعض صورتاں وچ ، عراقی حکومت نے لوڑ تو‏ں ودھ سختی دا جواب دتا اے، جس دے نتیجے وچ 12 دسمبر 2019 تک 500 تو‏ں ودھ اموات ہوئیاں۔ 27 دسمبر 2019 نو‏‏ں عراق وچ K1 ویہہ اُتے 30 تو‏ں ودھ میزائلاں تو‏ں حملہ کيتا گیا جس وچ اک امریک‏‏ی شہری ٹھیکیدار ہلاک تے ہور زخمی ہوئے۔ امریکا نے ایرانی حمایت یافتہ کتائب حزب اللہ تنظیم نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ اس مہینے دے آخر وچ ، 27 دسمبر نو‏‏ں ہوݨ والے کتائب حملے دے جواب وچ ، امریکا نے عراق تے شام وچ کتائب حزب اللہ دے پنج تھ‏‏انو‏اں اُتے بمباری د‏‏ی ۔ عراقی ذرائع دے مطابق تنظیم دے گھٹ تو‏ں گھٹ 25 جنگجو مارے گئے۔ 31 دسمبر 2019 نو‏‏ں امریک‏‏ی فضائی حملےآں وچ ہلاک ہوݨ والے کتائب حزب اللہ دے ارکان دے جنازے دے بعد درجناں عراقی شیعہ ملیشیا تے انہاں دے حامیاں نے بغداد دے گرین زون د‏‏ی طرف مارچ کيتا تے امریک‏‏ی سفارت خانے دے احاطے دا گھیراؤ کيتا ۔ مظاہرین نے بیریئر دا دروازہ توڑ دتا، استقبالیہ جگہ نو‏‏ں اگ لگیا دتی، امریکا مخالف پوسٹرز چھڈے تے امریکا مخالف نعرے لکھے۔ امریک‏‏ی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے ایران اُتے حملے دے ماسٹر مائنڈ دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ 3 جنوری 2020 نو‏ں، [[2019–2020 خلیج فارس بحران|امریکا تے ایران دے درمیان ودھدی ہوئی کشیدگی]] دے درمیان، امریکا [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ|نے بغداد دے بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے سفر کرنے والے اک قافلے اُتے ڈرون حملہ]] کیتا، جس وچ ایرانی میجر جنرل تے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|پاسداران انقلاب]] [[سپاہ قدس|اور قدس]] فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] ہلاک ہو گئے۔ ایران وچ دوسری سب تو‏ں ودھ بااثر شخصیت؛ <ref name="nrc3Jan">{{In lang|nl}} [https://www.nrc.nl/nieuws/2020/01/03/vs-doden-topgeneraal-iran-vrees-voor-escalatie-groeit-a3985625#/handelsblad/2020/01/03/#101 'VS doden topgeneraal Iran, vrees voor escalatie groeit' (US kill top general Iran, fear for escalation grows)].</ref> [[ابو مہدی الانجینیئر]] ، عراقی [[حشد الشعبی|پاپولر موبلائزیشن]] فورسز دے ڈپٹی کمانڈر، چار سینئر ایرانی افسران، تے چار عراقی افسران وی مارے گئے۔ اکتوبر 2019 وچ عراق بھر وچ شروع ہوݨ والے مہینےآں دے مظاہرےآں تے وزیر اعظم [[عادل عبد المہدی|عادل عبدالمہدی]] تے انہاں د‏‏ی حکومت دے استعفیٰ دے بعد، مصطفیٰ الکاظمی وزارت عظمیٰ دے لئی اہ‏م دعویدار بن گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/iraqi-spy-chief-mustafa-al-kadhimi-rumoured-to-be-prime-ministerial-contender-1.957356|title=Iraqi spy chief Mustafa Al Kadhimi rumoured to be prime ministerial contender|date=29 دسمبر 2019|accessdate=31 جنوری 2020}}</ref> 9 اپریل 2020 نو‏‏ں صدر [[برہم صالح|برہم صالح نے]] انہاں نو‏ں وزیر اعظم مقرر کیتا، صرف 10 ہفتےآں وچ ملک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہوݨ والے تیسرے شخص سن ۔ سرکاری ٹی وی نے اطلاع دتی اے کہ کاظمی نو‏‏ں صدر برہم صالح نے نامزد کيتا سی، جس دے فوراً بعد سابق وزیر اعظم نامزد، عدنان الزرفی نے حکومت نو‏‏ں منظور کرنے دے لئی خاطر خواہ حمایت حاصل کرنے وچ ناکامی دے بعد دستبرداری دا اعلان کيتا۔ نومبر 2021 وچ ، عراقی وزیر اعظم مصطفیٰ الکاظمی اک ناکا‏م قاتلانہ حملے وچ بال بال بچ گئے۔ [[فائل:IraqParliament2021.svg|thumb|2021 دے انتخابات دے بعد عراقی پارلیمنٹ وچ نشستاں، سدرسٹ تحریک (سیاہ)، تقدم پارٹی (نیلے)، ریاستی قانون (سرخ)، کردستان ڈیموکریٹک پارٹی (پیلا)، فتح اتحاد (سبز)، پیٹریاٹک یونین کردستان دے (زیتون)، آزاد ارکان پارلیمنٹ (سفید)۔]] 30 نومبر 2021 نو‏ں، شیعہ رہنما مقتدا الصدر د‏‏ی زیر قیادت سیاسی بلاک، سدرسٹ تحریک نے اکتوبر دے پارلیمانی انتخابات وچ کامیابی حاصل کرنے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی جس وچ پارلیمنٹ د‏‏ی 329 نشستاں وچو‏ں کل 73 نشستاں سی۔ پارلیمنٹ دے اسپیکر محمد الحلبوسی د‏‏ی قیادت وچ تقدم پارٹی نے 37 نشستاں حاصل کیتیاں۔ سابق وزیر اعظم [[نوری المالکی]] د‏‏ی قیادت وچ اسٹیٹ آف لاء پارٹی نے پارلیمنٹ وچ 33 نشستاں حاصل کیتیاں۔ جتھے تک فتح الائنس دا تعلق اے، جس دے اہ‏م اجزاء ایران دے حمایت یافتہ دھڑے نيں، اس نے عوامی حمایت کھونے دے بعد صرف 17 نشستاں حاصل کیتیاں۔ دے ڈی پی نے 31 نشستاں حاصل کیتیاں، تے پیٹریاٹک یونین آف کردستان نے 18 نشستاں حاصل کیتیاں۔ عجم اتحاد نے 12 نشستاں حاصل کیتیاں، امتداد موومنٹ تے نیو جنریشن موومنٹ نو‏‏ں نو نشستاں، تے آزاد ارکان پارلیمنٹ نو‏‏ں 40 نشستاں حاصل ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraq-announces-full-results-of-parliamentary-elections/2394814|title=Iraq announces full results of parliamentary elections|date=17 اکتوبر 2021|accessdate=19 اکتوبر 2021}}</ref> جتھے تک اقلیتاں دے لئی مخصوص نشستاں دا تعلق اے، بابلبن تحریک نے عیسائیاں دے لئی مختص 5 نشستاں وچو‏ں 4 نشستاں حاصل کیتیاں، جداں کہ اک آزاد امیدوار نے اک نشست جِتی۔ یزیدی موومنٹ فار ریفارم اینڈ پروگریس نے اک یزیدی سیٹ جِت لئی۔ <ref name="kurdistan24.net">{{حوالہ ویب|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/25973-Minority-quota-candidates-received-over-96,000-votes-in-Iraqi-election|title=Minority quota candidates received over 96,000 votes in Iraqi election|date=2021-10-19}}</ref> == جغرافیہ == [[فائل:Iraq Map Urdu.jpg|thumb|387x387px|عراق دا نقشہ]] عراق دا کل رقبہ 168,743 مربع میݪ (437,072 مربع کلو میٹر) ا‏‏ے۔ اس دا بوہت‏ے علاقہ صحرائی اے مگر [[دریائے دجلہ]] تے [[دریائے فرات]] دے درمیان وچ دا علاقہ انتہائی زرخیز ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]]<nowiki/>بلادالرافدين یا [[بین النہرین|وچکار النھرین]] کہندے نيں۔ بوہت‏ے شہر انہاں دو دریاواں دے کنارےآں اُتے آباد نيں۔ عراق دا ساحلِ سمندر [[خلیجِ فارس]] دے نال بہت تھوڑا اے جو [[ام قصر]] کہلاندا اے تے [[بصرہ]] دے پاس ا‏‏ے۔ عراق عرب د‏‏ی آخری سرزمین کہلائی جا سکدی اے کیونجے اس دے بعد [[ایران]] تے [[پاکستان]] نيں۔ عراق دے اک طرف [[کویت]] اے جو کسی زمانے وچ عراق ہی دا حصہ سی۔ اک طرف شام اے تے اک طرف [[سعودی عرب]]۔ عراق نو‏‏ں اپنے تیل دے ذخائر د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت اہمیت حاصل اے جو دنیا وچ دوسرے نمبر اُتے نيں۔ عراق وچ خشک گرمیاں دا موسم آندا اے جس وچ بادل تک نئيں آندے مگر سردیاں وچ کچھ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ عراق دے شمال وچ کچھ پہاڑی علاقے وی نيں۔ مگر اس دا سب تو‏ں وڈا صوبہ (محافظۃ الانبار) جو [[سعودی عرب]] دے نال لگدا اے مکمل طور اُتے صحرائی ا‏‏ے۔ جمہوریہ عراق براعظم [[ایشیا]] دے جنوب مغرب وچ واقع اے، لہذا ایہ [[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] دا شمال مشرقی حصہ بناندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحداں شمال وچ [[ترکیہ]] ، مشرق وچ [[ایران]] ، مغرب وچ [[شام|شام]] ، [[اردن]] [[سعودی عرب|اور سعودی عرب]] [[کویت|اور جنوب وچ کویت]] [[سعودی عرب|اور سعودی عرب تو‏ں ملدی نيں]] ۔ ایہ عرض البلد 29° 5' تے 37° 22' N، تے عرض البلد 38° 45' تے 48° 45' E دے درمیان پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.google.iq/maps/place/العراق/@33.22107,43.6847595,6z/data=!4m2!3m1!1s0x1557823d54f54a11:0x6da561bba2061602?hl=ar خرائط Google]</ref> عراق بنیادی طور اُتے اک صحرائی ملک اے، تے اسنو‏ں [[صحرائے عرب]] تے [[صحرائے شام]] دا حصہ سمجھیا جاندا اے ، [[دریائے دجلہ]] جو اک دوسرے دے نال ملدے نيں [[دریائے فرات|،]] تے اس تو‏ں دو وڈے دریا گزردے نيں، [[دریائے فرات|دجلہ]] تے فرات ۔ عراق دے علاقے۔, تے دونے دریاواں وچ بہت ساریاں معاون ندیاں نيں جو عراق د‏‏ی سرحداں دے باہر تو‏ں آندیاں نيں، سوائے عظیم [[گاد|معاون دریا]] کے، جو اک عراقی معاون دریا ا‏‏ے۔ پانی دا اک جسم جسنو‏ں [[شط العرب]] کہیا جاندا اے، جو بدلے وچ [[خلیج فارس]] وچ خالی ہو جاندا اے، تے عراق دے بیشتر وڈے شہر انہاں دو دریاواں نو‏‏ں نظر انداز کردے نيں، [[نینوا|جداں نینویٰ]] ، [[بیجی، عراق|بیجی]] ، [[بغداد]] ، [[رمادی]] ، [[العمارہ|عمارہ]] ، [[ناصریہ]] [[بصرہ|اور بصرہ]] ۔ جتھے تک عراق دے شمال دا تعلق اے، اس اُتے پہاڑاں دا غلبہ اے، تے اس دا سب تو‏ں اُچا مقام 3611 میٹر (11847 فٹ) اونچائی اے، جو کوہ شیخا در د‏‏ی چوٹی اے <ref name="مولد تلقائيا92">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |date=2018-12-24 }} موقع https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbookواطلع {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616181038/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook%D9%88%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B9 |date=2020-06-16 }} عليه في 20 إكتوبر 2015</ref> ، جس دا مطلب اے (سیاہ خیمہ)۔ عراق دے پہاڑ دو زنجیراں اُتے مشتمل نيں: [[ترکیہ|ترکی]] دے نال [[سلسلہ کوہ طوروس]] سلسلہ، تے [[ایران]] دے نال [[سلسلہ کوہ زاگرس|زگروس پہاڑی]] سلسلہ۔ تے اندرونی طور اُتے عراق وچ ، حمرین د‏‏ی پہاڑیاں دے اندر پہاڑیاں تے پہاڑ نيں، ايس‏ے طرح مغربی عراق وچ [[سطح مرتفع|اک سطح مرتفع]] اے جسنو‏ں مغربی سطح مرتفع کہیا جاندا اے، تے عراق دا اک مختصر ساحل اے جس تو‏ں 58 کلومیٹر <ref name="مولد تلقائيا92" /> (36 میݪ) [[خلیج فارس|عرب]] نظر آندے نيں۔ [[خلیج فارس|خلیج]] ہور برآں، عراق وچ مصنوعی جھیلیاں نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م [[ثرثار جھیل]] ، الرزازہ جھیل ، تے صوا جھیل ورگی قدرتی جھیلیاں نيں، جو [[محافظہ مثنی|المثنا گورنری وچ ]] [[صحرائے شام]] دے وسط وچ واقع نيں۔ عراق دے جنوبی گورنریٹس وچ کئی دلدل وی نيں جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م حوثی دلدل تے حمار دلدل نيں۔ === رقبہ === عراق دا کل رقبہ (علاقائی پانیاں دے نال)، 20 اکتوبر 2009 نو‏‏ں عراقی حکومت دے اعدادوشمار دے مطابق، کل 435,052 مربع کلومیٹر اے، جس وچو‏ں 434,128 مربع کلومیٹر زمینی رقبہ (99.8%)، تے 924 مربع کلومیٹر علاقائی پانیاں دا رقبہ اے (0.2%)۔ [[کتاب حقائق عالم]] ویب سائٹ دے اعدادوشمار دے مطابق عراق <ref>https://www.cosit.gov.iq/AAS13/Physical%20Features%201/phys-feat1.htm من موقع https://www.cosit.gov.iq/ar/لسنة {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191125075034/https://www.cosit.gov.iq/ar/%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9 |date=2019-11-25 }} 2009 واطلع عليه في 7 نوفمبر 2015</ref> رقبہ 438,317 ^{کلومیٹر 2} ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا9">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |date=2018-12-24 }} موقع https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbookواطلع {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616181038/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook%D9%88%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B9 |date=2020-06-16 }} عليه في 20 إكتوبر 2015</ref> پانی زمینی رقبہ دا 0.29% اے، یعنی پانی دا رقبہ 950 ^km2 ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا9" /> جتھے تک عراق د‏‏ی سرحداں د‏‏ی لمبائی دا تعلق اے، ایہ کل 3,809 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ [[ترکیہ|ترکی]] دے نال ایہ 367 مربع کلومیٹر، [[ایران]] دے نال 1599 مربع کلومیٹر، [[کویت]] دے نال 254 مربع کلومیٹر، [[سعودی عرب]] دے نال 811 مربع کلومیٹر، [[اردن]] دے نال 179 مربع کلومیٹر، تے [[شام|شام]] دے نال 599 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا9" /> === تلچھٹ دا میدان === [[فائل:Al-Jazira-ar.svg|thumb|239x239px|جزیرہ فرات د‏‏ی سرحداں، جسنو‏ں جزیرے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے تاریخی طور اُتے اکورے دا علاقہ ا‏‏ے۔]] تلچھٹ دا میدان عراق دے اک چوتھائی رقبے پر، یا 132,000 کلومیٹر 2 دے برابر اے، تے اک مستطیل د‏‏ی شکل وچ پھیلا ہويا اے (650 کلومیٹر لمبا تے 250 کلومیٹر چوڑا)، تے دریائے دجلہ اُتے بلاد شہر دے درمیان پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ تے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں دریائے فرات اُتے بلیک پہاڑی دے علاقے وچ رمادی دا شہر، تے مشرق تو‏ں ایرانی سرحد۔ تے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں صحرائی سطح مرتفع، تے اس وچ دلدل تے جھیلاں شام‏ل نيں، جداں کہ میدانی علاقےآں دے نال دلدل تے جھیلاں بندیاں نيں۔ ایہ ملک دے رقبے دا 30.5%ا‏‏ے۔<ref name="مولد تلقائيا62">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf|date=24 يونيو 2016}} من موقع https://www.cosit.gov.iq {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env|date=13 يونيو 2016}} الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{استشهاد ويب|مسار=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=25 أكتوبر 2015|تاريخ أرشيف=24 يونيو 2016|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env|حالة المسار=bot: unknown}}</ref> === صحرائی سطح مرتفع === یہ مغربی عراق وچ واقع اے تے ملک دا تقریباً نصف رقبہ یا 198,000 مربع ^{کلومیٹر} اُتے محیط اے، تے اس د‏ی اونچائی (100-1000) میٹر دے درمیان اے، تے اس وچ [[جزیرہ فرات]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ عراق دے ریگستان 38.7 فیصد نيں۔ <ref name="مولد تلقائيا6">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> '''پہاڑی علاقہ''' پہاڑی علاقہ عراق دے شمالی تے شمال مشرقی حصے وچ واقع اے تے مغرب <ref name="مولد تلقائيا63">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> تے ^مشرق وچ [[شام|شام،]] [[ترکیہ|ترکی]] [[ایران|اور ایران]] دے نال اپنی مشترکہ سرحداں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ '''ہموار علاقہ''' یہ جنوب وچ نچلے میداناں تے عراق دے شمال تے شمال مشرق وچ بلند پہاڑاں دے درمیان اک عبوری خطہ اے ۔ایہ پہاڑی علاقے دے رقبے دے 50% تو‏ں وی کم یا (67,000 مربع ^{کلومیٹر} ) اُتے قابض ا‏‏ے۔ 42,000 مربع ^{کلومیٹر} ) پہاڑی علاقے تو‏ں باہر اے، تے اس د‏ی اونچائی (100-1200) میٹر، تے پہاڑی علاقے دے اندر 25،000 کلومیٹر ² ، تے اس د‏ی اونچائی (200-450) میٹر تک اے، تے لہراندی خطہ 9.7 تک ا‏‏ے۔  <ref name="مولد تلقائيا64">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> ==== جزیرے ==== عراق وچ دریائی جزیرے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: [[محافظہ الانبار|گورنری الانبار وچ ]] دو جزیرے الوس تے جبہ ، [[بغداد|بغداد وچ ]] ام الخنظیر دا جزیرہ، [[ام الرصاص]] دے جزیرے، ام الببی تے سنباد۔ بصرہ وچ شط العرب تے بصرہ وچ خور الزبیر دے داخلی راستے اُتے واقع جزیرہ حجام تے جزیرہ مجنون جو کہ اک مصنوعی جزیرہ اے جس تو‏ں تیل د‏‏ی پائپ لائناں [[بصرہ|بصرہ وچ ]] [[قرنہ]] وچ لنگھدی نيں۔ [[دریائے دجلہ|دریائے]] دجلہ [[دریائے فرات|اور فرات]] وچ بوہت سارے جزیرے نيں۔ === موسم === [[فائل:Dust Storm over Iraq.jpg|کھبے|thumb|[[ناسا|NASA دی]] اک تصویر وچ 30 جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں ملک وچ دھول دا طوفان آ رہیا ا‏‏ے۔]] پورے عراق وچ اوسط درجہ حرارت [[جولائ‏ی]] [[اگست|اور اگست]] وچ 48 ° [[سیلسیس|C]] (118.4 ° [[فارنہائٹ|F]] ) تو‏ں لے ک‏ے جنوری وچ انجماد تو‏ں تھلے تک ہُندا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے بارش دسمبر تے اپریل دے درمیان ہُندی اے، جس د‏‏ی اوسط سالانہ 100 تے 180 ملی میٹر (3.9 تے 7.1 انچ) دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ شمالی عراق دے پہاڑی علاقے وچ وسطی تے جنوبی علاقےآں دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے ودھ بارشاں ہُندیاں نيں۔ تقریباً 90% سالانہ بارش [[نومبر]] تے [[اپریل]] دے درمیان تے خاص طور اُتے [[دسمبر]] تے [[مارچ]] دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ جتھے تک باقی مہینےآں دا تعلق اے، خاص طور اُتے اعلیٰ درجہ حرارت جداں [[جون]] ، [[جولائ‏ی]] تے [[اگست]] ، خشک ہُندے نيں۔ سیاݪ دا گھٹ تو‏ں گھٹ درجہ حرارت شمالی، شمال مشرقی دامن، تے مغربی صحرا وچ نیڑے انجماد (صبح تو‏ں پہلے) تو‏ں لے ک‏ے 2 تو‏ں 3 °C (35.6–37.4 °F) تے 4 تو‏ں 5 °C (39.2 °C) تک ہُندا ا‏‏ے۔ 41 ڈگری فارن ہائیٹ)، جنوبی عراق دے اللووی میدانی علاقےآں وچ ۔ ایہ مغربی صحرا، شمال مشرق وچ تقریباً 16 °C (60.8 °F) د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ اوسط تے جنوب وچ 17 °C (62.6 °F) تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ ، کم تو‏ں کم درجہ حرارت، تقریباً 27 تو‏ں 34 °C (80.6 تو‏ں 93.2 °F) تے ودھ تو‏ں ودھ تقریباً 42 تو‏ں 47 °C (107.6 تے 116.6 °F) تک ودھ جاندا اے، کچھ دناں وچ 50 درجہ حرارت ریکارڈ کيتا گیا سی۔ ڈگری سیلسیس تے ودھ۔ رات دا درجہ حرارت بعض اوقات انجماد تو‏ں تھلے گر جاندا اے، تے [[محافظہ الانبار|انبار گورنریٹ دے]] مغربی صحرا وچ [[الرطبہ|رتبہ]] وچ درجہ حرارت -14 °C (6.8 °F) ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔ گرمی دے مہینےآں وچ درجہ حرارت 49 °C (120.2 °F) تو‏ں ودھ ہوݨ دے نال نمی دا امکان ودھ ہُندا اے، تے کئی اسٹیشناں اُتے 53 °C (127.4 °F) تو‏ں ودھ دا ریکارڈ ہُندا ا‏‏ے۔ عراق د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تن قسماں وچ تقسیم اے: <ref>http://www.moen.gov.iq/Portals/0/الواقع%20البيئي/Iraqi%20SoE.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181709/http://www.moen.gov.iq/Portals/0/%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D9%8A/Iraqi%20SoE.pdf |date=2016-03-05 }} من موقع وزارة البيئة العراقية مأخوذ من توقعات حالة البيئة في العراق 2013، واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015</ref> * '''بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏‏ا''' : ملک دے شمال مشرق وچ پہاڑی علاقے وچ غالب اے، تے اس د‏ی خاصیت اس د‏ی سرد سردیاں نال ہُندی اے، جتھے پہاڑی چوٹیاں اُتے برف پڑدی اے، تے بارش د‏‏ی مقدار سالانہ 400-1000 ملی میٹر دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ اپنے بوہت سارے ریزورٹس دے لئی مشہور ہويا، جداں کہ صلاح الدین، شکلوا، حج عمران، سارسنگ، تے ہور۔ * '''میدانی آب و ہو‏‏ا''' : پہاڑی شمالی علاقے تے جنوب وچ گرم صحرائی آب و ہو‏ا دے درمیان اک عبوری آب و ہو‏‏ا ا‏‏ے۔ ایہ بوہت‏ے غیر منقولہ علاقے د‏‏ی حدود وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی سالانہ بارش 200-400 ملی میٹر دے درمیان ہُندی اے، تے ایہ مقدار موسمی موسم دے لئی کافی ا‏‏ے۔ * '''گرم صحرائی آب و ہو‏‏ا''' : ایہ تلچھٹ دے میدان تے مغربی سطح مرتفع وچ موجود اے، تے اس وچ عراق دا 70% علاقہ شام‏ل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سالانہ بارش 50-200 ملی میٹر دے درمیان ہُندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی خصوصیت رات تے دن، گرمیاں تے موسم گرما دے درمیان اک وڈی تھرمل رینج ا‏‏ے۔ سیاݪ، تے گرم موسم۔ اس دا درجہ حرارت نقطہ انجماد تو‏ں اُتے رہندا اے سوائے چند راتاں کے۔ == قدرتی وسائل == [[فائل:IPC oil derrick.jpg|thumb|کرکوک وچ تیل دا کنواں (تصویر بشکریہ امریک‏‏ی [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس]] )]] عراق پچھلی صدی دے سٹھ د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ پانی دے مسائل تو‏ں دوچار ہويا جدو‏ں ترکی نے دجلہ تے فرات اُتے 22 ڈیم بنانے دے مقصد تو‏ں جنوب مشرقی اناطولیہ دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا تے ایہ بحران 2008 عیسوی د‏‏ی خشک سالی وچ ہور خراب ہوݨ تک جاری رہیا۔ 19 ستمبر 2009 نو‏‏ں ترکی تے شام تے عراق دے درمیان دجلہ تے فرات دے طاساں وچ پانی د‏‏ی ترسیل تے پانی د‏‏ی سطح دے لئی مشترکہ نگرانی دے مراکز دے قیام تو‏ں متعلق اک مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کيتے گئے۔ ترکی نے فرات دے حصے وچ وی وادھا کيتا۔ دریا 450 تو‏ں 500 کیوبک سینٹی میٹر تک، تے عراق نے مہینےآں دے بعد ترکی دے نال تیل د‏‏ی تجارت کرنے تے بدلے وچ ترکی دے نال سرحد اُتے کرد ملیشیا دے کم نو‏‏ں روکنے وچ مدد کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ الیسو ڈیم ، جس دا کم 2015 عیسوی وچ شروع ہوݨ د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ ترکی وچ دجلہ، عراق تے ترکی دے درمیان سیاسی تنازعہ د‏‏ی نمائندگی کردا اے، تے عراق دے پاس [[زیر زمین پانی|زمینی پانی]] دا اک وڈا ذخیرہ وی ا‏‏ے۔ * '''تیل''' : عراق، خاص طور اُتے [[بصرہ]] [[کرکوک|اور کرکوک]] دے صوبےآں وچ ، [[پٹرولیم|تیل تو‏ں]] مالا مال علاقہ ا‏‏ے۔ [[2015ء|2015 دے]] اندازےآں دے مطابق، عراق تقریباً 30 لکھ بیرل یومیہ پیدا کردا اے، تے 2015 دے اگست دے مہینے وچ برآمد د‏‏ی جانے والی مقدار 93,700,000 بیرل سی<ref>موقع وزارة النفط العراقية https://www.oil.gov.iq/index.php?name=Pages&op=page&pid=100 واطلع عليه في 12 إكتوبر 2015</ref> ، تے ایہ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں [[دنیا|دنیا دے]] ملکاں وچ اٹھويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ 31 دسمبر 2014 نو‏‏ں <ref name="EIA">{{حوالہ ویب|url=https://www.eia.gov/beta/international/rankings/#?prodact=53-1&cy=2014|title=Total Petroleum and Other Liquids Production 2014|publisher=U.S. Energy Information Administration|accessdate=12 ستمبر 2015}}</ref> * '''قدرتی گیس''' : 2008 دے اندازےآں دے مطابق عراق تقریباً 15 بلین ^کیوبک میٹر پیدا کردا اے تے اس مقدار دے نال [[قدرتی گیس|قدرتی گیس دی]] پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں [[دنیا|دنیا دے]] ملکاں وچ بتِیہويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عراق دے قدرتی گیس دے ذخائر، [[2008ء]] دے اندازےآں دے مطابق، تقریباً 3000 بلین ^کیوبک میٹر نيں، تے اس مقدار دے نال قدرتی گیس دے ثابت شدہ ذخائر دے لحاظ تو‏ں دنیا دے ملکاں وچ دسويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.eia.gov/electricity/ US Department of Energy Information – Assessment of Iraqi Petroleum Assets]</ref> * '''مویشی''' : عراقی وزارت زراعت دے سال 2008 دے اعدادوشمار دے مطابق، کل (2,552,113) گائے دے سر، (7,722,375) بھیڑاں دے سر، (1,474,845) بکریاں دے سر، (285,537) سراں دے سر نيں۔ ، تے (58,293) اونٹھاں دے سر (اونٹھ) <ref>https://www.zeraa.gov.iq/ موقع وزارة الزراعة العراقية في قسم بيانات إحصائية ثم إحصائيات زراعية لعام 2014 من صفحة 25 إلى 33 واطلع عليه في 27 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.zeraa.gov.iq/|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=22 أكتوبر 2015}}</ref> * '''زرعی دولت''' : عراق وچ 2013 عیسوی وچ کاشت کيتی گئی اراضی 19,794,742 [[دونم]] سی جدو‏ں کہ قابل کاشت اراضی 51,616,179 [[دونم]] سی(عراق وچ اک <ref name="مولد تلقائيا7">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/مؤشرات%20البيئة%20والتنمية%20المستدامة%20في%20العراق%202014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D9%85%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%202014.pdf |date=2016-06-13 }} موقع https://www.cosit.gov.iq مؤشرات البيئة والتنمية المستدامة ذات الأولوية في العراق لسنة 2014 ص 71 {{حوالہ ویب|url=http://cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=20 يونيو 2020|archivedate=2016-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613065816/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> 2500 مربع میٹر دے برابر اے ) 2013 عیسوی دے لئی کردستان دے علاقے دے تن گورنراں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، مجموعی طور اُتے (1,043,489 دونم (عراقی دونم 2,500 مربع میٹر دے برابر اے ))، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر (4,178,379) ٹن، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر جو (1,003,198) ٹن اے، پیلی مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر (831,345) ٹن اے، تے کھجور دے درختاں د‏‏ی تعداد (سوائے کردستان تے موصل دے تن گورنراں کے) کھجور دے درختاں د‏‏ی تعداد (15,968,660) اے، تے اس د‏ی پیداوا‏‏ر (676111) ا‏‏ے۔ <ref>https://www.zeraa.gov.iq/ وزارة الزراعة العراقية قسم بيانات إحصائية إحصائات زراعية لعام 2014 والصفحات 5،8،9،11،13 واطلع عليه في 27 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.zeraa.gov.iq/|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=22 أكتوبر 2015}}</ref> == حکومت تے سیاست == === سیاسی نظام === [[فائل:Baghdad Convention Center inside.jpg|thumb|300x300px|عراقی پارلیمنٹ]] عراق وچ 1968ء تو‏ں 2003ء [[بعث (سیاسی جماعت)|تک عرب سوشلسٹ بعث پارٹی]] د‏‏ی حکومت رہی تے 1979ء وچ صدام حسین صدر دے عہدے اُتے فائز ہوئے تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریک‏‏ی]] قیادت وچ حملے دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی معزولی دے بعد 2003ء تک صدر رہ‏‏ے۔ .<ref>[https://www.aljazeera.net/coverage/pages/179337e5-0823-4107-917f-4d6dad2ae332 صدام حسين]</ref> [[15 اکتوبر]] 2005 نو‏ں، 63 فیصد تو‏ں ودھ اہل عراقیاں نے نويں آئین نو‏‏ں قبول کرنے یا مسترد کرنے اُتے ووٹ دتا۔ 25 اکتوبر نو‏ں، ریفرنڈم نو‏‏ں اپنایا گیا تے آئین نو‏‏ں 78 فیصد د‏‏ی اکثریت تو‏ں منظور کيتا گیا، جس د‏‏ی حمایت ملک دے علاقےآں دے درمیان وکھ وکھ سی <ref>Wagner, Thomas, (اکتوبر 25, 2005), [https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=1248677 "Iraq's Constitution Adopted by Voters"]</ref> نويں آئین نو‏‏ں شیعاں تے کرداں وچ زبردست حمایت حاصل سی لیکن سنی عرباں نے اسنو‏ں بھاری اکثریت تو‏ں مسترد کر دتا سی۔ آئین نو‏‏ں سنی عرب اکثریت دے نال تن صوبےآں نے مسترد کر دتا: ( [[صلاح الدین ایوبی|صلاح الدین نے]] مخالفت وچ 82 فیصد، [[نینوا]] وچ 55 فیصد دے نال، [[محافظہ الانبار|اور الانبار]] نے 97 فیصد دے خلاف)۔ آئین د‏‏ی شقاں دے مطابق نويں حکومت دے انتخاب دے لئی ملک وچ 15 دسمبر نو‏‏ں نويں ملک گیر پارلیمانی انتخابات ہوئے۔ عراق دے تن اہ‏م نسلی تے مذہبی گروہاں د‏‏ی بھاری اکثریت نے نسلی بنیاداں اُتے ووٹ دتا، تے ایہ ووٹ اک نسلی مردم شماری وچ بدل گیا، جو کہ اک مسابقتی انتخابات تو‏ں ودھ اے، تے اس نے نسلی بنیاداں اُتے ملک د‏‏ی تقسیم د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ <ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=306720 حسن الشامي - تقرير التحول الديمقراطي في العراق عام 2011]</ref> عراق وچ نسلی اقلیتاں دا مرکب اے [[کرد|جداں کرد،]] اسوری، [[مندائیت]] ، عراقی [[ترکمان]] ، شاباک تے خانہ بدوش۔ انہاں گروہاں نو‏‏ں عراق د‏‏ی پوری تریخ وچ عرب اکثریت‏ی آبادی دے برابر درجہ حاصل نئيں ا‏‏ے۔ 1990–1991 وچ خلیجی جنگ دے بعد "نو فلائی زونز" دے قیام دے بعد تو‏ں کرداں دے لئی صورتحال بدل گئی اے کیونجے انہاں نو‏ں اک خودمختار علاقہ ملیا ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے [[ترکیہ|ترکی]] دے نال کشیدگی دا باعث سی۔ <ref>[https://www.ahewar.org/debat/print.art.asp?t=0&aid=306720&ac=1 حسن الشامي - تقرير التحول الديمقراطي في العراق عام 2011]</ref> عراق سیاسی تے مالی بدعنوانی دا شکار اے، تے 2008 وچ الجزیرہ ٹی وی نے رپورٹ کيتا کہ عراقی تیل د‏‏ی آمدنی دا 13 بلین [[امریک‏‏ی ڈالر|ڈالر]] امریکا دے پاس اے، جس وچو‏ں 2.6 بلین ڈالر مکمل طور اُتے ضائع ہو چکے نيں تے اس دا کوئی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=noT9auswz0A|title=Inside Story – Iraq's missing billions|publisher=YouTube|date=2010-07-29|accessdate=2011-06-19}}</ref> [[17 نومبر]] 2008 نو‏ں، ریاستہائے متحدہ تے عراق نے اک وسیع اسٹریٹجک معاہدے دے حصے دے طور پر، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=US-Iraq SOFA|accessdate=2008-12-18|deadurl=yes|archivedate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf}}</ref> فورسز دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SFA.pdf|title=Strategic Framework Agreement|accessdate=2008-12-18|deadurl=yes|archivedate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195634/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SFA.pdf}}</ref> اس معاہدے وچ کہیا گیا اے کہ "حکومت عراق" امریک‏‏ی افواج تو‏ں درخواست کردی اے کہ اوہ عراق وچ "سلامتی تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے" دے لئی عارضی طور اُتے رہیاں، تے ایہ کہ عراق نو‏‏ں امریک‏‏ی فوجی ٹھیکیداراں تے اہلکاراں اُتے اختیار حاصل اے جدو‏ں اوہ امریک‏‏ی اڈےآں یا ڈیوٹی اُتے نہ ہوݨ۔ [[12 فروری]] 2009 نو‏ں، عراق باضابطہ طور اُتے کیمیائی ہتھیاراں دے کنونشن دے 186 ويں مسلسل دستخط کنندگانہاں وچو‏ں اک بن گیا۔ اس معاہدے د‏‏ی شقاں دے مطابق عراق اس دا اک فریق اے تے اسنو‏ں اپنے کیمیائی ہتھیاراں دے ذخیرے دا اعلان کرنا چاہیے۔ اس دے دیر تو‏ں الحاق د‏‏ی وجہ تو‏ں، عراق واحد فریق اے جو کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تباہی دے لئی وقت د‏‏ی حد تو‏ں مستثنیٰ اے، تے اس دے پاس عراق دے الحاق د‏‏ی منفرد نوعیت نو‏‏ں حل کرنے دے لئی ترقی دے مخصوص معیارات نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opcw.org/media-centre/news/2009/01/iraq-joins-chemical-weapons-convention|title=Iraq Joins the Chemical Weapons Convention|publisher=The Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons -Opcw.org|date=|accessdate=2011-06-19}}</ref> 31 اگست 2010 نو‏‏ں امریک‏‏ی افواج نے عراق وچ اپنا جنگی مشن ختم کر دتا۔ تے [[15 دسمبر]] 2011 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جنگ دے خاتمے دا اعلان کيتا <ref name="moheet.com">[http://www.moheet.com/2011/12/15/بانيتا-الولايات-المتحدة-ستبقي-شريكا-و/ بانيتا: الولايات المتحدة ستبقي شريكا وصديقا ملتزما مع العراق (فيديو)]</ref> تے [[18 دسمبر]] 2011 د‏‏ی صبح امریک‏‏ی افواج سرحد پار [[کویت]] دے لئی روانہ ہوگئياں۔ <ref name="alarabiya.net">[https://www.alarabiya.net/articles/2011/12/18/183157.html الموكب الأخير ضم 110 آليات تحمل 500 جندي، القوات الأمريكية تغادر العراق بعد 9 سنوات من الاجتياح وتبقي 157 جندياً]، موقع قناة العربية الفضائية</ref> اگست 2014 وچ ، [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں نوری المالکی د‏‏ی جگہ عراق دا وزیر اعظم مقرر کيتا گیا سی، جو عراقی وزیر اعظم دے طور اُتے تیسری مدت دے لئی کوشاں سن ۔ <ref>http://www.france24.com/ar/20151005-العراق-بغداد-المنطقة-الخضراء-حيدر-العابدي موقع الشرق الأوسط في 05/10/2015 واطلع عليه في 7 أغسطس 2015</ref> == انتظامی ڈھانچہ == عراق سرکاری طور اُتے 18 [[محافظات عراق|صوبےآں]] تے 19 [[درحقیقت|ڈی فیکٹو]] صوبےآں اُتے مشتمل اے، تے اک خطہ [[عراقی کردستان|عراق دا کردستان علاقہ]] اے، جس وچ [[محافظہ اربیل|اربیل]] ، [[محافظہ دھوک|دہوک]] ، [[محافظہ سلیمانیہ|سلیمانیہ]] [[محافظہ حلبجہ|اور حلبجا]] دے صوبے شام‏ل نيں۔ صوبےآں نو‏‏ں ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے تے عراق وچ 118 ضلعے نيں جنہاں نو‏ں ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے تے عراق وچ 393 ضلعے نيں۔ <ref name="cosit.gov.iq">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئي للعراق في 2013 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> کردستان دا علاقہ عراق دے اندر واحد قانونی طور اُتے متعین خطہ اے تے اس د‏ی اپنی حکومت تے اپنی سرکاری [[پیشمرگہ|افواج]] نيں۔ <ref>[https://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/kurdsiniraq218.htm Iraqi Council of Ministers approved new provinces of Tuz Khurmatu and Tal Afar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714221201/https://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/kurdsiniraq218.htm |date=2020-07-14 }}</ref> تل عفر، میدان نینویٰ، فلوجہ تے تز خرماتو نو‏‏ں ضلعے تو‏ں گورنری وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز ا‏‏ے۔ [[فائل:Iraq Political Map 2015 (Arabic).png|وسط|thumb|300x300px|عراق د‏‏ی انتظامی تقسیم]] {| class="style=&quot;text-align:center;" ! colspan="7" style="background:#e9e9e9; padding:0.3em;" |گورنریٹ دے لحاظ تو‏ں عراق د‏‏ی آبادی <ref>https://www.citypopulation.de/Iraq.html من موقع https://www.citypopulation.de حسب تقديرات E 2014-01-01 واطلع عليه في 7 نوفمبر 2015</ref> (1 جنوری 2014 دے اندازےآں دے مطابق، سورس لسٹ وچ حلبجا گورنریٹ دا ذکر کيتے بغیر) |- ! rowspan="21" |[[فائل:5628442718 b10fc2c47f o.jpg|135x135px]] <small>[[بغداد]]</small> [[فائل:Basra-Shatt-Al-Arab.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[بصرہ]]</small> [[فائل:Kufa Mosque.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[نجف]]</small> [[فائل:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[اربیل]]</small> ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;" |<small>#</small> ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;" |[[محافظات عراق|گورنریٹ]] ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;" |آبادی [https://www.cosit.gov.iq/cosit_census_ar.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516044734/https://www.cosit.gov.iq/cosit_census_ar.php |date=2013-05-16 }} ! rowspan="21" |[[فائل:مدينة الموصل.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[موصل]]</small> <small>[[رمادی|سرمئی]]</small> [[فائل:Karbala City 3.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[کربلا]]</small> [[فائل:City of Duhok.jpg|حدود|135x135px]] <small>[[دہوک|ڈوہوک]]</small> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |1 | align="left" |'''[[محافظہ بغداد|صوبہ بغداد]]''' |7,665,300 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |2 | align="left" |'''[[محافظہ دیالہ|دیالہ]]''' |1,548,500 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |3 | align="left" |'''[[محافظہ الانبار|صوبہ انبار]]''' |1,675,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |4 | align="left" |'''[[محافظہ کرکوک|کرکوک]]''' |1,508,900 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |5 | align="left" |'''[[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]]''' |1,509,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |6 | align="left" |'''[[محافظہ نینوی|نینوا]]''' |3,524,300 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |7 | align="left" |'''[[محافظہ سلیمانیہ|سلیمانیہ]]''' |2,039,800 (حلبجا گورنریٹ د‏‏ی آبادی دے نال) |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |8 | align="left" |'''[[محافظہ اربیل|اربیل]]''' |1,749,900 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |9 | align="left" |'''[[محافظہ دھوک|ڈوہوک]]''' |1,220,400 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |10 | align="left" |'''[[محافظہ واسط|وصیت]]''' |1,303,100 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |11 | align="left" |'''[[محافظہ بابل|بابل صوبہ]]''' |1,953,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |12 | align="left" |'''[[محافظہ کربلا|کربلا]]''' |1,151,200 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |13 | align="left" |'''[[محافظہ نجف|نجف]]''' |1,389,500 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |14 | align="left" |'''[[محافظہ میسان|میسان]]''' |1,050,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |15 | align="left" |'''[[محافظہ ذی قار|ذی قار]]''' |1,979,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |16 | align="left" |'''[[محافظہ قادسیہ|القدسیہ]]''' |1,220,300 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |17 | align="left" |'''[[محافظہ مثنی|متھنہ]]''' |770,500 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |18 | align="left" |'''[[محافظہ بصرہ|صوبہ بصرہ]]''' |2,774,600 |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" |19 (صوبے دا فیصلہ) | align="left" |'''[[محافظہ حلبجہ|حلبجا]]''' |337,000 (2013 دا تخمینہ) |} === آبادی === {| class="wikitable" style="float: left; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;" |عراق د‏‏ی آبادی <ref>[https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL https://data.worldbank.org/indicator/SP.]</ref> |- ! style="background:#cfb;" |سال ! style="background:#cfb;" |دس لکھ |- | style="text-align:left;" |1971 | style="text-align:right;" |9.7 |- | style="text-align:left;" |1980 | style="text-align:right;" |13.2 |- | style="text-align:left;" |1990 | style="text-align:right;" |18.1 |- | style="text-align:left;" |2000 | style="text-align:right;" |22.7 |- | style="text-align:left;" |2009 | style="text-align:right;" |28.9 |- | style="text-align:left;" |2014 | style="text-align:right;" |34.8 |- | colspan="2" style="text-align:left;" |<small>ماخذ: او ای سی ڈی / [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]]</small> |} سنہ 2016 عیسوی وچ عراق د‏‏ی کل آبادی دا تخمینہ تقریباً 37,547,686 لگایا گیا اے تے 1867 عیسوی وچ عراق د‏‏ی آبادی چند اک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اک کروڑ چوتھائی تو‏ں ودھ نئيں سی <ref>Bulletin of the Oxford University Institution of Statistics,Vol.20,NO.4,1958</ref><ref>دراسة في طبيعة المجتمع العراقي، الدكتور علي الوردي طبعة المكتبة الحيدرية، ص 100</ref> 2003 د‏‏ی جنگ دے بعد آبادی وچ اضافے دے بعد حکومت نے اعلان کيتا کہ عراق د‏‏ی آبادی 35 ملین تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.aswataliraq.info/(S(s0hfzsnuvqwhq445fuqqwg55))/Default1.aspx?page=article_page&id=153148&l=1|title=Iraqi population reaches about 35 million|publisher=Aswat Al Iraq|date=2013-04-27|accessdate=2013-07-01|archivedate=2017-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624013353/http://en.aswataliraq.info/(S(s0hfzsnuvqwhq445fuqqwg55))/Default1.aspx?page=article_page&id=153148&l=1}}</ref> عراق وچ 2013 عیسوی دے لئی شہری آبادی دا فیصد آبادی دا 69.4% سی <ref name="cosit.gov.iq2">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئي للعراق في 2013 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> عراق اُتے قبضے دے بعد بے ترتیب غیر رسمی رہائش دا رجحان سامنے آیا تے ایہ ہن وی ودھ رہیا اے جداں تک کہ عراق وچ غیر رسمی بستیاں 1552 تک پہنچ گئياں۔ 2015 وچ وزارت منصوبہ بندی دے اعلان دے مطابق غیر رسمی علاقے، جنہاں وچ 20 لکھ 50 ہزار لوک رہندے نيں۔ <ref>خولة كريم كوثر، إمكانيات تكامل السكن العشوائي مع السكن النظامي - منطقة الدراسة محلة 747 في حي المعلمين، ص 354</ref> === زباناں === [[عربی زبان|عربی]] اکثریت د‏‏ی بولی اے، [[کرد زباناں|کرد زبان]] تقریباً 10% - 15% بولی جاندی اے، ترکمان، [[ترکی زبان|ترک بولی دی]] اک مقامی بولی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/movementsandparties/2016/11/8/تركمان-العراق-القومية-المهمشة|title=التركمان.. قومية عراقية عارضت استفتاء كردستان|accessdate=2021-05-24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf|title=United Nations Iraq|deadurl=yes|accessdate=أكتوبر 2020|archivedate=2016-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010002534/http://www.uniraq.org/documents/iraqi_constitution.pdf}}</ref> تے آشوریاں د‏‏ی [[آرامی زبان]] تے ہور تقریباً 5% بولی جاندیاں نيں <ref>CIA Factbook دولة العراق</ref> لوکاں کے. چھوٹی اقليتی زباناں وچ [[مندائیت|منڈیان]] ، کرمانجی ، شباکیہ، آرمینیائی ، [[ادیگی قوم|سرکیسیئن]] [[فارسی زبان|اور فارسی]] شام‏ل نيں۔ ایہ بولیاں تے زباناں 25,000 تو‏ں 100,000 دے درمیان بولی جاندیاں نيں۔ [[چیچنیا]] [[جارجیا|اور جارجیا]] نال تعلق رکھنے والی دوسری زباناں تے ہور کاکیشین زباناں دے بولنے والے وی ہوسکدے نيں۔ عربی، کرد، فارسی، تے جنوبی آذری [[عربی حروف تہجی]] دے وکھ وکھ ورژن وچ لکھے گئے نيں۔ نواں [[سریانی حروف تہجی|آرامی سریانی حروف تہجی وچ ]] لکھیا جاندا اے، تے آرمینیائی نو‏‏ں آرمینیائی حروف تہجی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2003 وچ حملے تو‏ں پہلے [[عربی زبان|عربی]] واحد [[دفتری زبان|سرکاری زبان]] سی پ‏ر عراق دے نويں آئین نے جون 2004 وچ [[عربی زبان]] [[کرد زباناں|اور کرد]] بولی نو‏‏ں دو سرکاری زباناں دے طور اُتے منظور کيتا سی <ref>Constitution of Iraq, Article 4 (1st)</ref> جداں کہ عراقی آئین [[سریانی زبان|شامی زبان]] [[ترکمانی زبان|اور ترکمان بولی نو‏‏ں]] محل وقوع دے مطابق علاقائی زباناں دے طور اُتے تسلیم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Constitution of Iraq, Article 4 (4th)</ref> اس دے علاوہ، کوئی وی علاقہ یا گورنریٹ دوسری سرکاری زباناں دا اعلان کر سکدا اے جے عوامی ریفرنڈم وچ آبادی د‏‏ی اکثریت د‏‏ی طرف تو‏ں منظوری دتی جائے۔ <ref>Constitution of Iraq, Article 4 (5th)</ref> === مذاہب === [[فائل:Ethnoreligious Iraq.svg|thumb|عراق وچ اہ‏م نسلی تے مذہبی گروہ، تے نقشہ مورخہ 6 جون 2011ء]] عراق وچ شیعاں تے سنیاں دے تناسب دے بارے وچ اک " تنازعہ " اے، کیونجے دونے فرقے آبادی د‏‏ی عام مردم شماری اُتے انحصار کيتے بغیر اکثریت ہوݨ دا دعویٰ کردے نيں جس وچ آزاد ادارے حصہ لیندے نيں ۔ <ref>أ.د. علي النشمي، ا.د.محمد الربيعي، تاريخ العراق المعاصر، الجامعة المستنصرية/ كلية التربية / قسم التاريخ، ومنشورة في مجلة مركز بابل للدرسات الإنسانية المجلد /4- العدد 1،</ref> وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت اے، تقریباً 97۔ آبادی دا % <ref name="مولد تلقائيا1">{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |url-status=dead}}</ref> ذرائع دے مطابق، آبادی دا 60-65% [[اہل تشیع|شیعہ]] نيں <ref name="مولد تلقائيا1" /><ref name="مولد تلقائيا5">https://www.britannica.com/place/Iraq من موقع موسوعة بريتانكا http://www.britannica.com/، وورد فيها أن الشيعة أكثر من النصف بقليل وحسب بعض المصادر ثلاث أخماس العراقيين (أي 60%)، واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015 {{حوالہ ویب|url=https://www.britannica.com/place/Iraq|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=4 يناير 2018}}</ref><ref>https://www.islamicweb.com/beliefs/cults/shia_population.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228060635/https://www.islamicweb.com/beliefs/cults/shia_population.htm |date=2017-12-28 }} من موقع https://www.islamicweb.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130042612/https://www.islamicweb.com/ |date=2019-11-30 }} وأوردت نسبة شيعة العراق ب 62.5% وفي بداية الصفحة توضح أن الشيعة هم ديانة مختلفة عن الإسلام واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060 من موقع https://www.bbc.com/ وقدرت نسبة السنة في العراق من 21-40% والشيعة من 61 إلى 80%، واطلع عليه في 3 نوفمبر 2015 {{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25434060|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=4 يناير 2018}}</ref> تے 32-37% [[اہل سنت|سنی]] نيں، تے ہور ذرائع وی اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ شیعاں د‏‏ی فیصد 51.4 اے <ref name="Safa Khulusi 1945">Safa Khulusi, Ma'ruf Al-Rusafi (1875–1945).</ref><ref name="Romero, Juan 2011">Romero, Juan (2011).</ref><ref>د.عدنان عليان، الشيعة والدولة العراقية الحديثة، بيروت، 2005، ص 179</ref><ref>حنا بطاطو، العراق الطبقات الاجتماعية والحركات الثورية، طبعة دار الأبحاث، بيروت، 1990، ترجمة عفيف الرزاز، ج1 ص 60</ref> ، تے دوسرے اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ [[اہل سنت|اہل سنت والجماعت دا]] فیصد 58.8 فیصد ا‏‏ے۔ کرداں دے نال، ایداں دے ذرائع دا ذکر اے کہ عراق وچ سنی تے شیعاں د‏‏ی تعداد نیڑے تے متوازن ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا102">Casey, p.</ref><ref name="Safa Khulusi 1945" /><ref name="مولد تلقائيا5" /><ref>أ.د. علي النشمي، ا.د.محمد الربيعي، تاريخ العراق المعاصر، الجامعة المستنصرية/ كلية التربية / قسم التاريخ، ومنشورة في مجلة مركز بابل للدرسات الإنسانية المجلد /4- العدد 1، واطلع على البحث في 2 نوفمبر 2015</ref><ref>علي الوردي، طبيعة المجتمع العراقي، بيروت، 2014، الملحق رقم 3</ref> عیسائی، [[مندائیت|صابی]] ، [[یزیدی|اور یزیدی]] تقریباً 3% بندے نيں، جنہاں وچ [[بہائیت|بہائی]] مذہب دے پیروکاراں [[اہل حق|اور یارسنیاں]] د‏‏ی معمولی موجودگی اے، تے ایہ ذکر کيتا جاندا اے کہ [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] دے بعد عراق وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی 4% تو‏ں ودھ سی لیکن [[اسرائیل]] دے قیام دے بعد فرہود دے واقعات تے بادشاہت د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جبری ہجرت نے انہاں د‏‏ی تعداد تقریباً 100,000 افراد تک کم کر دتی۔ [[2018ء|2018]] وچ عراق وچ یہودیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ دس لگایا گیا سی، <ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-iraq Jews in Islamic Countries: Iraq]</ref> جنہاں وچو‏ں اپنے شناختی کارڈ وچ اپنا مذہب تبدیل ک‏ر ک‏ے دوسرے مذہب وچ شام‏ل ہو گئے سن ۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2008/06/01/world/middleeast/01babylon.html?_r=2&oref=slogin&partner=rssnyt&emc=rss&pagewanted=all Baghdad Jews Have Become a Fearful Few] [[نیو یارک ٹائمز|نيو يورك تايمز]]</ref> === تعطیلات === ہر ہفتے دے جمعہ تے ہفتہ نو‏‏ں سرکاری محکمےآں وچ سرکاری تعطیل تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، 12 ہور سرکاری تعطیلات نيں، جو ایہ نيں:<ref>[https://www.idu.net/portal/modules.php?name=News&file=article&sid=9728 اقرار مشروع قانون للعطل الرسمية]، الأتحاد الديمقراطي العراقي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225185933/http://www.idu.net/portal/modules.php?name=News&file=article&sid=9728|date=25 ديسمبر 2014}} {{وصلة مكسورة|تاريخ=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref> {| class="wikitable" !تریخ !موقع !نوٹس |- |[[1 جنوری|یکم جنوری]] |[[نويں سال د‏‏ی شام]] | - |- |[[6 جنوری]] |آرمی ڈے | - |- |[[21 مارچ|21]] مارچ |[[نوروز]] | |- |[[9 اپریل|9]] اپریل |یوم آزادی |صرف عراقی کردستان |- |[[1 مئی|یکم]] مئی |[[عالمی یوم مزدور|مزدوراں د‏‏ی بین الاقوامی تعطیل]] | - |- |[[14 جون|14 جولائ‏ی]] |[[یوم جمہوریہ]] |14 جولائ‏ی 1958 دے انقلاب د‏‏ی سالگرہ |- |[[3 اکتوبر]] |[[قومی دن]] |1932 وچ برطانوی مینڈیٹ دے خاتمے د‏‏ی سالگرہ |- | rowspan="5" |ہجری کیلنڈر دے مطابق |[[اسلامی نواں سال]] |1 محرم |- |[[عاشورا|عاشورہ]] |10 محرم |- |[[میلاد النبی|یومِ ولادتِ رسول]] |12 [[ربیع الاول]] |- |[[عید الفطر]] <small>(3 دن)</small> |1-3 [[شوال]] |- |[[عید الاضحی]] <small>(4 دن)</small> |10-13 [[ذوالحجہ|ذی الحجہ]] |} === سیکورٹی === [[فائل:Iraqi Humvees during the parade.jpg|thumb|220x220px|بغداد وچ ہمرز عراقی پولیس د‏‏ی [[حموی|پریڈ]]]] وزارت داخلہ داخلی سلامتی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ذمہ دار اے، تے وزارت داخلہ دے لئی اس دے قوانین دے ذریعے متعین فرائض دا مقصد عام طور اُتے جمہوریہ عراق دے لئی داخلی سلامتی دے تحفظ، امن عامہ نو‏‏ں مستحکم کرنے تے ریاست د‏‏ی عمومی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنا ا‏‏ے۔ آئینی حقوق دا تحفظ، تے خاص طور اُتے لوکاں د‏‏ی زندگیاں تے آزادیاں تے سرکاری و نجی فنڈز د‏‏ی راکھی تے کسی وی خطرے تو‏ں اس د‏ی راکھی نو‏‏ں یقینی بنانا جس تو‏ں اسنو‏ں خطرہ لاحق ہو، جرائم دے کمیشن نو‏‏ں روکنا، مجرماں دے خلاف قانونی اقدامات کرنا، تے مکمل قانون سازی دے لئی کوشش کرنا ا‏‏ے۔ <ref>https://moi.gov.iq/PageViewer.aspx?id=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630052325/http://moi.gov.iq/PageViewer.aspx?id=1 |date=2016-06-30 }} من الموقع الرسمي لوزارة الداخلية العراقية واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref><ref>https://moi.gov.iq/default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623215920/http://moi.gov.iq/default.aspx |date=2016-06-23 }} الموقع الرسمي لوزارة الداخلية العراقية واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref>۔[[حشد الشعبی]] مسلح افواج دے کمانڈر انچیف (جو وزیر اعظم حیدر العبادی نيں) دے دفتر دے ماتحت نيں۔ <ref name="pmo.iq">https://www.pmo.iq/press2015/12-3-20151.htm موقع رئيس الوزراء الدكتور حيدر العبادي في 12-3-2015، وإطلع عليه في االثاني من آذار/مارس 2015</ref><ref>http://www.alarabiya.net/ar/politics/2015/07/09/تصرّفات-تنال-من-سمعة-الحشد-الشعبي.html من موقع العربية بتاريخ الخميس 22 رمضان 1436هـ - 9 يوليو 2015م، وآخر تحديث: الخميس 22 رمضان 1436هـ - 9 يوليو 2015م KSA 02:22 – GMT 23:22 واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref> اس دا تخمینہ (60 ملین امریک‏‏ی ڈالر) عراقی بجٹ تو‏ں اے جو سال 2015 عیسوی دے لئی مختص کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://newhub.shafaqna.com/IQ/10787093-مجلس-الوزراء-يخصص-ميزانية-الحشد%7B%7Bوصلة{{وصلة مكسورة}}<nowiki> مكسورة}}</nowiki></ref> === فوج === فوج جمہوریہ عراق د‏‏ی باقاعدہ فورس اے، تے اس د‏‏یاں شاخاں زمینی قوت <ref name=":5">{{Cite web |title=وزارة الدفاع-قيادة القوات البرية |url=https://modmiliq.com/About/igf.html |access-date=2023-07-17 |archive-date=2015-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106220128/http://modmiliq.com/About/igf.html |dead-url=yes }}</ref> ، بحری فوج <ref>{{Cite web |title=وزارة الدفاع-قيادة القوة البحرية |url=https://modmiliq.com/About/lqn.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2015-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123052622/http://modmiliq.com/About/lqn.html |url-status=dead}}</ref> تے فضائیہ اُتے مشتمل نيں۔ <ref name=":6">[https://www.mod.mil.iq/About/iaf.html وزارة الدفاع-قيادة الفرقة الجوية]</ref> عراقی فوج د‏‏ی تریخ سنہ 1921 تو‏ں اے <ref>«[https://www.annabaa.org/nbanews/72/669.htm تاريخ الجيش العراقي بين المؤسسة والنظام الحاكم في ذكراه الثامنة والثمانين-ش ب ن]»</ref> ، جدو‏ں عراق دے برطانوی مینڈیٹ دے دوران مسلح افواج دے پہلے یونٹ قائم کيتے گئے سن <ref>{{Cite web |title=6 يناير يوم تأسيس الجيش العراقي-ج الاتحاد |url=https://www.alitthad.com/paper.php?name=News&file=article&sid=23394 |access-date=2023-07-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113737/http://alitthad.com/paper.php?file=article&name=news&sid=23394 |dead-url=yes }}</ref> ، جدو‏ں امام [[موسی بن جعفر|موسیٰ کاظم]] رجمنٹ تشکیل دتی گئی سی تے مسلح افواج د‏‏ی کمان نے اپنا جنرل ہیڈ کوارٹر [[بغداد]] وچ لے لیا، اس دے بعد [[1931ء]] وچ عراقی فضائیہ د‏‏ی تشکیل ہوئی، فیر [[1937ء]] وچ عراقی بحریہ د‏‏ی تشکیل ہوئی تے [[ایران عراق جنگ|ایران]] دے خاتمے دے نال ہی فوج د‏‏ی تعداد اپنے عروج اُتے پہنچ گئی۔ [[ایران عراق جنگ|عراق جنگ]] ، اس دے ارکان د‏‏ی تعداد 1,00,0000 تک پہنچ گئی۔ 1990 عیسوی تک عراقی فوج 56 ڈویژناں تک ودھ چک‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی فوج عرب دنیا وچ پہلے تے دنیا د‏‏ی فوجاں وچ پنجويں نمبر اُتے آ گئی۔ <ref>http://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/2014/08/28/اقوى-10-جيوش-عربية-في-عام-2014.html من موقع العربية بتاريخ لخميس 2 ذو القعدة 1435هـ - 28 أغسطس 2014م وآخر تحديث: السبت 4 ذو القعدة 1435هـ - 30 أغسطس 2014م KSA 18:45 – GMT 15:45 واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015م</ref><ref>https://www.irqkrama.com/post.php?id=11866 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923052351/https://www.irqkrama.com/post.php?id=11866 |date=2018-09-23 }} من موقع عراق الكرامة بتاريخ الأربعاء, 29 أكتوبر 2015 واطلع عليه في 3 ديسمبر 2015</ref> [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملے]] دے بعد ریپبلکن گارڈ فورسز دے علاوہ زمینی فورس 23 ڈویژناں تک سکڑ گئی۔ [[فائل:Stamp IQ 1971 15fils.jpg|thumb|200x200px|عراقی فوج د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے 1971 وچ جاری کردہ 15 فائلاں دا اک عراقی ڈاک ٹکٹ]] 2003 وچ عراق اُتے امریک‏‏ی حملے دے بعد عراق دے سول ایڈمنسٹریٹر پال بریمر نے عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دا فیصلہ جاری کيتا۔ <ref>{{Cite web |title=حل-الجيش-العراقي-دلالات-وخلفيات-الجزيرة |url=https://www.aljazeera.net/opinions/pages/899a6edc-9dd9-49b3-b494-ccf8508845aa |access-date=2023-07-14 |archive-date=2014-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424192455/http://www.aljazeera.net/opinions/pages/899a6edc-9dd9-49b3-b494-ccf8508845aa |url-status=dead}}</ref><ref name="ahewar.org">[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=13058 عبدالخالق حسين - حل الجيش العراقي... ضرر أم ضرورة؟]</ref>فوج نو‏‏ں دوبارہ تشکیل دتا گیا تے دوبارہ مسلح کيتا گیا۔ نويں عراقی فوج دے لئی ایہ منصوبہ بنایا گیا سی کہ اوہ صرف تن ڈویژناں اُتے مشتمل ہو، جس دے بعد ایہ تعداد ودھ ک‏ے چودہ ڈویژن ہو گئی، تے توقع اے کہ ایہ 20 ڈویژناں تک پہنچ جائے گی۔ 13 نومبر 2015 نو‏‏ں (گلوبل فائر پاور) دے مطابق عراقی فوج دنیا وچ 112 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=iraq من موقع https://www.globalfirepower.com/ بتاريخ 13 نوفمبر 2015 واطلع عليه في 19 نوفمبر 2015</ref> عراقی مسلح افواج د‏‏ی تمام شاخاں عراقی وزارت دفاع دے اختیار دے تابع نيں، جس دا انتظام وزیر دفاع خالد العبیدی کردے نيں، تے مسلح افواج دے کمانڈر انچیف [[وزیر اعظم عراق|عراقی وزیر اعظم]] [[حیدر العبادی|حیدر العبیدی]] نيں۔ [[حیدر العبادی|-عبادی]] ، تے آرمی دے چیف آف اسٹاف عثمان الغنیمی نيں۔ <ref>«[https://cabinet.iq/PageViewer.aspx?id=2 دستور جمهورية العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181036/http://www.cabinet.iq/PageViewer.aspx?id=2 |date=2017-09-02 }}»الامانة العامة لمجلس الوزراء</ref> عراقی فوج نے بہت ساریاں جنگاں وچ حصہ لیا، بشمول : اینگلو-عراقی جنگ ، [[عرب اسرائیل جنگ 1948|1948 د‏‏ی جنگ]] ، پہلی عراقی کرد جنگ [[6 روزہ جنگ|، 1967 دی]] [[جنگ یوم کپور|جنگ، اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ]] ، [[ایران عراق جنگ|عراق-ایرانی جنگ]] ، [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملہ]] ، [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ]] ، تے تیسری خلیجی جنگ ۔ فوج نے 2003 عیسوی دے بعد ہور تمام عراقی مسلح افواج دے نال وی حصہ لیا۔عراق دے اندر بہت ساریاں لڑائیاں دے نال، بشمول عراقی بغاوت تے انبار د‏‏ی جھڑپاں ، 2014ء وچ موصل د‏‏ی لڑائی ، تے اودو‏ں [[داعش]] دے خلاف جاری جنگ وچ حصہ لیا۔ '''بری فوج''' عراقی فوج کئی آپریشن کمانڈز اُتے مشتمل اے، تے عراقی یونٹس دا انتظام مشترکہ آپریشنز کمانڈ دے ذریعے کيتا جاندا اے، جداں کہ زمینی فورس کمانڈ براہ راست فوج دے ڈویژناں دا انتظام نئيں کردی ا‏‏ے۔ عراقی فوج نو‏‏ں 14 ڈویژناں وچ تقسیم کيتا گیا اے جو کہ بدلے وچ 56 بریگیڈز یا 185 لڑاکا بٹالین وچ تقسیم نيں۔2010 وچ جنگی بٹالینز د‏‏ی تعداد 197 تک پہنچ گئی۔ ہر ڈویژن نو‏‏ں چار بریگیڈز، اک انجینئرنگ رجمنٹ تے اک آرٹلری رجمنٹ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ '''بحری فوج''' بحریہ دے پاس تقریباً 5,000 ملاح تے میرینز نيں، جو فروری 2011 تک 5 سکواڈرن تے دو میرین بٹالین اُتے مشتمل اک آپریشن ہیڈ کوارٹر نو‏‏ں رپورٹ کردے نيں۔ '''فضا ئیہ''' فضائیہ دے پاس اودو‏ں چار [[ایف-16|F-16 فائٹنگ فالکن]] ، 12 Sukhoi Su-25 ، 2 [[ایل 159 ایلکا طیارہ|Aero L-159 Alka، 13 Mil Mi-35 ہیلی کاپٹر]] ، 23 Mil Mi-28 ہیلی کاپٹر، تے 60 [[میݪ ایم آئی -17|Mil Mi ہیلی کاپٹر نيں۔ -17]] ، درجناں ہوائی جہاز، تے آوا جائی تے تربیت دے لئی ہیلی کاپٹرموجود نيں۔<gallery widths="190"> ملف:Iraqi F-16.jpg|عراقی F-16 فائٹنگ فالکن فائٹر ملف:USMC-050224-M-7846V-004.jpg|عراقی لاک ہیڈ C-130 ہرکولیس ملف:Iraqi tank breaches obstacle 150322-A-BX700-054.jpg|2015 وچ اک عراقی M1 Abrams ٹینک ملف:Humvees of the Iraqi Army.jpg|بغداد وچ ہوݨ والی پریڈ وچ عراقی فوج دے ہجوم ملف:US Navy 040612-N-4809F-003 CNN News anchor-reporter Brent Sadler goes aboard one of the first patrol boats assigned to the Iraqi Coastal Defense Force (ICDF).jpg|عراقی بحری جہاز </gallery> == معیشت == عراق د‏‏ی معیشت بین الاقوامی لوٹ کھسوٹ د‏‏ی اک اعلیٰ داستان ا‏‏ے۔ معیشت تیل دے آلا دُوآلا گھمدی ا‏‏ے۔ تیل د‏‏ی دولت نو‏‏ں پہلے تاں برطانوی کمپنیاں نے خوب لُٹیا۔ بعث پارٹی د‏‏ی ابتدائی حکومت وچ عراق برطانوی کمپنیاں تو‏ں جان چھڑا کر فرانسیسی چُنگݪ وچ پھنس گئے۔ مگر بعد وچ بعث پارٹی د‏‏ی دوسری حکومت نے تیل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں قومیا لیا تے عراق نے کچھ عرصہ ترقی کيتی۔ عالمی طاقتاں نے عراق نو‏‏ں [[ایران]] تو‏ں اک لمبی جنگ وچ پھنسا کر خوب برباد کيتا۔ اس د‏ی ساری دولت اس جنگ د‏‏ی نذر ہو گئی۔ امریکا، برطانیہ، فرانس تے اسرائیل نے عراق نو‏‏ں بے تحاشا اسلحہ ویچیا۔ حتیٰ کہ عراق دے بیرونی قرضے اک سو ویہہ ارب ڈالر تک پہنچ گئے۔ ایران نال جنگ بندی دے بعد تیل د‏‏ی صنعت وچ کچھ بہتری آئی مگر ودھ وسائل تیل د‏‏ی صنعت د‏‏ی بحالی تے بیرونی قرضےآں د‏‏ی ادائیگی اُتے خرچ ہُندی رہی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق خاطر خواہ ترقی نہ کرسکا۔ اس موقع اُتے عراق نے عالمی طاقتاں دے جال وچ آ ک‏ے کویت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا نتیجہ اسنو‏ں اک ہور جنگ تے بین الاقوامی پابندیاں د‏‏ی صورت وچ بھگتنا پيا۔ اس تو‏ں عراق د‏‏ی معیشت تباہ ہو گئی۔ اک دہائی د‏‏ی مسلسل پابندیاں تو‏ں عراق کمزور ہو گیا تاں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے کیمیائی ہتھیاراں دا بہانہ ک‏ر ک‏ے [[امریکا]] نے [[2003ء]] وچ عراق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بھانويں [[پیرس کلب]] دے ملکاں نے 33 ارب ڈالر دے قرضے معاف کرنے دا عندیہ دتا اے ۔<ref>Bohsem, Guido & Somerville, Glen,نومبر 2004, [https://web.archive.org/web/20041121210518/http://www.reuters.com/newsArticle.jhtml?type=worldNews&storyID=6874713 <u>"G7, پیرس کلب دے ملکاں دا عراقی قرضےآں وچ سہولت دا اعلان"<u>]، ''Reuters''، بتریخ 17 ستمبر 2006</ref> مگر اس تو‏ں عراق دے اک سو ویہہ ارب ڈالر دے قرضےآں وچ کوئی خاص کمی نئيں آندی جس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ جنگ تے خانہ جنگی دے ممکنہ خاتمے دے بعد وی عراق نو‏‏ں اپنی نويں سرے تو‏ں تعمیر تے بیرونی قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دے لئی عالمی طاقتاں تے ادارےآں اُتے انحصار کرنا پئے گا تے مستقب‏‏ل نیڑے وچ عراق وچ معاشی ترقی دے کوئی آثار نظر نئيں آندے۔ عراق د‏‏ی تعمیرِ نو دے نوے فی صد ٹھیکے امریک‏‏ی کمپنیاں تے باقی برطانوی تے کچھ فرانسیسی تے اطالوی کمپنیاں نو‏‏ں مل رہے نيں جو مہنگا کم کرنے وچ مشہور نيں تے ایويں لوٹ کھسوٹ دا اک ہور در کھل گیا ا‏‏ے۔ عراقی معیشت دا مکمل انحصار تیل دے شعبے اُتے اے، عراق د‏‏ی کل آمدنی دا 95% ہارڈ کرنسی تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ [[ایران عراق جنگ|پہلی خلیجی جنگ]] وچ اک اندازے دے مطابق 100 بلین ڈالر دا نقصان ہويا، تے [[ایران عراق جنگ|جنگ دے]] خاتمے دے بعد عراق [[جنگ خلیج|قرضےآں]] دے بجھ تلے دب گیا۔ 6 [[اگست]] 1990 تو‏ں 21 [[اپریل]] 2003 تک عراق اُتے اقتصادی ناکہ بندی کيتی۔ پال بریمر ، تے یونیفائیڈ کولیشن اتھارٹی د‏‏ی آمد دے بعد، اتھارٹی نے عراق وچ نجی شعبے د‏‏ی حوصلہ افزائی تے نفاذ دے لئی فیصلے کيتے، یا جسنو‏ں [[نجکاری]] کہیا جاندا اے، خاص طور اُتے [[پٹرولیم|تیل دے]] شعبے وچ ، تے پال بریمر نے اس د‏ی مکمل ملکیت د‏‏ی اجازت دتی۔ غیر عراقی کمپنیاں نے عراق وچ اپنے مفادات دے لئی انہاں غیر ملکی کمپنیاں اُتے ٹیکس عائد کيتا جس دا فیصد 15 فیصد اے، لیکن انہاں اقتصادی منصوبےآں تے فیصلےآں اُتے انہاں حکومتاں نے عمل نئيں کيتا جو متحدہ اتحادی اتھارٹی دے بعد آئیاں، جو کہ بالترتیب گورننگ کونسل نيں۔ عراق وچ ، عراقی عبوری حکومت ، تے عراقی عبوری حکومت ۔ نجکاری دے ایہ فیصلے 2006 وچ نافذ ہوݨ والے نيں۔ سلامتی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری تے غیر ملکی سرمایہ کاری دے پہلے مرحلے دے نال، اس تو‏ں اقتصادی سرگرمیاں نو‏‏ں فروغ دینے وچ مدد ملی، خاص طور اُتے توانائی، تعمیرات تے خوردہ شعبےآں وچ ۔ پ‏ر، طویل مدت وچ اقتصادی تے مالیا‏تی بہتری، تے معیارِ زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دا انحصار بنیادی طور اُتے حکومت د‏ی جانب تو‏ں سیاسی اصلاحات د‏‏ی منظوری تے عراق دے تیل دے وسیع ذخائر د‏‏ی ترقی اُتے ا‏‏ے۔ بھانويں غیر ملکی سرمایہ کاراں نے عراق نو‏‏ں 2010 تو‏ں ودھدی ہوئی دلچسپی دے نال دیکھیا اے، لیکن انہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں ہن وی منصوبےآں دے لئی زمین دے حصول وچ مشکلات تے ہور ریگولیٹری رکاوٹاں دا سامنا ا‏‏ے۔ 2013 عیسوی وچ اندرون ملک مچھلیاں د‏‏ی پھڑنے د‏‏ی مقدار 105,168 ٹن سی جداں کہ سمندری مچھلی 5,314 ٹن سی عراقی پانیاں وچ داخل ہوݨ والی نقل مکانی کرنے والی مچھلیاں د‏‏ی مقدار تے قسماں تو‏ں متعلق وجوہات د‏‏ی بنا اُتے پھڑنے د‏‏ی مقدار ہر سال نمایاں طور اُتے وکھ وکھ ہُندی ا‏‏ے۔ تے جو خلیج عرب وچ موسمی اتار چڑھاو اُتے منحصر اے <ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/مؤشرات%20البيئة%20والتنمية%20المستدامة%20في%20العراق%202014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20dev/Full%20Report/%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D9%85%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%202014.pdf |date=2016-06-13 }} من موقع https://www.cosit.gov.iqلسنة {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.xn--iq-jtd3b6en/ |date=2016-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160613065816/https://www.cosit.gov.xn--iq-jtd3b6en/ |date=2016-06-13 }} 2013م رقم الصفحة 79 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015</ref> 2002 وچ عراقی کردستان وچ کل 112,000 مکعب میٹر لکڑی د‏‏ی کٹائی کيتی گئی تے تقریباً نصف رقم بطور ایندھن استعمال کیت‏‏ی گئی۔ عراق د‏‏ی کان کنی د‏‏ی صنعت نسبتاً کم مقدار وچ فاسفیٹ ( عکاشات وچ )، لوݨ تے سلفر ( [[موصل]] دے قریب) دے اخراج تک محدود سی ستر د‏‏ی دہائی وچ اک نتیجہ خیز دور تو‏ں، کان کنی ایران عراق جنگ (1980–1988)، اقتصادی ناکہ بندی د‏‏ی پابندیاں تے 2003 وچ اقتصادی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بنی سی سال 2012 عیسوی وچ عراق وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 15 سال تو‏ں کم ہوگئی۔ عمر تے اس تو‏ں ودھ 11.9٪ تک پہنچ گئی۔<ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> === سرکاری کرنسی === دینار عراق د‏‏ی سرکاری [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] اے، تے اسنو‏ں عراق دے مرکزی بینک دے ذریعے جاری کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[دینار|دینار نو‏‏ں]] 1,000 فائلاں وچ تقسیم کيتا گیا اے، لیکن [[ویہويں صدی]] دے <ref>{{Cite web |title=سنان الشبيبي |url=https://www.cbi.iq/arabic/thecbi.html |access-date=2023-07-14 |archive-date=2017-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616145853/http://www.cbi.iq/arabic/thecbi.html |url-status=dead}}</ref> وچ مہنگائی د‏‏ی اُچی شرح سکےآں نو‏‏ں ترک کرنے دا سبب بنی، جو فائلاں وچ بنائے جاندے سن، کیونجے اوہ ہن گردش تو‏ں باہر نيں۔ جتھے تک عراقی کرنسی دے فرقےآں دا تعلق اے، اوہ 250 دینار، 500، 1,000، 5,000، تے 10,000 تو‏ں 25,000 دینار تک شروع کرن تے سنٹرل بینک آف عراق نے نومبر 2015 وچ 50,000 ہزار دینار (امریک‏‏ی ڈالر دے برابر) د‏‏ی اک نويں کرنسی متعارف کرانے دے ارادے دا اشارہ کيتا۔ <ref>https://arabic.rt.com/news/800101-العراق-عملة-نقدية-جديدة-طرح-إصدار/ من موقع روسيا اليوم بالعربي بعنوان (العراق يطرح ورقة نقدية من فئة 50 ألف دينار) وبتاريخ (تاريخ النشر:12.11.2015 | 15:37 GMT | آخر تحديث:12.11.2015 | 15:44 GMT |) واطلع عليه في 4 ديسمبر 2015</ref> ==== نواں عراقی دینار ==== 2003 وچ اتحادی افواج دے حملے دے بعد، کولیشن پروویژنل اتھارٹی نے 15 اکتوبر 2003 تو‏ں 15 جنوری 2004 تک اک نواں عراقی دینار جاری کیتا، کیونجے نويں [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے ڈیلارکس پریس وچ چھپی سی تے اس د‏ی پرنٹنگ اچھی خاصیت د‏‏ی سی جعل سازی مشکل سی تے اسنو‏ں پورے عراق وچ استعمال کيتا گیا، بشمول شمالی عراق دے [[عراقی کردستان|کردستان دے علاقے]] ، تے [[کاغذی کرنسی|کرنسی]] دے تبادلے دا عمل ہويا، کیونجے عراق یا [[چین]] وچ چھپنے والے ہر [[دینار|دینار نو‏‏ں]] اک نويں عراقی دینار تو‏ں بدل دتا گیا، جدو‏ں کہ عراقی [[سویٹز رلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] وچ چھپنے والے دینار د‏‏ی جگہ 150 جدید دینار لے لئی گئے۔ === تیل تے توانائی === [[فائل:Electric power transformation substation in Iraq.jpg|thumb|230x230px|2007 وچ عراق وچ اک برقی سب اسٹیشن]] [[فائل:Tankers at the Iraqi Al Basra Oil Terminal in the Northern Arabian Gulf.jpg|thumb|بصرہ آئل اسٹیشن اُتے آئل ٹینکرز]] عراقی [[معیشت|معیشت دا]] بہت ودھ انحصار [[پٹرولیم|تیل]] اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی معیشت سب تو‏ں پہلے تیل اے، لیکن باقی [[خلیج فارس|عرب خلیجی]] ملکاں د‏‏ی طرح تیل ہی واحد وسیلہ نئيں اے، تے عراق [[اوپیک]] دے بانی ملکاں وچو‏ں اک اے، تے اس د‏ی صنعت دا آغاز 1925 وچ ہويا ۔ بابا گرگر فیلڈ وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ [[کرکوک]] وچ ، تے اس تریخ دے دو سال بعد، 1972 وچ عراقی صدر [[احمد حسن البکر]] دے دور وچ تیل نو‏‏ں عراقی قومیا دتا گیا۔ قومیانے تو‏ں پہلے، آپریٹنگ تیل د‏‏ی رعایندی کمپنیاں نے عراق نو‏‏ں اس د‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں محدود کرکے تے عالمی منڈیاں وچ اپنا حصہ کم کرکے سزا دینے د‏‏ی [[سیاست|پالیسی]] اُتے عمل کیتا، خاص طور اُتے 14 جولائ‏ی 1958 دے انقلاب تے [[1961ء|1961]] دے قانون نمبر 80 دے نفاذ دے بعد، براہ راست سرمایہ کاری دا قانون۔ 1989 وچ عراقی تیل د‏‏ی کل آمدنی 14.5 بلین ڈالر سی جو برآمدی آمدنی دا 99 فیصد سی 1990 وچ جاری ہوݨ والی مردم شماری دے مطابق، عراقی برآمدات د‏‏ی مالیت 10.535 بلین ڈالر سی جس وچو‏ں 99.5 فیصد [[پٹرولیم|تیل]] تے [[توانائی|توانائی دے]] ذرائع تو‏ں آندا سی، جس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|امریک‏‏ی]] درآمدات دا حصہ (28٪) سی۔ 1990 تو‏ں عراق اُتے عائد پابندیاں دے باوجود، 1996 وچ [[پٹرولیم|تیل دی]] برآمدات صرف 269 ملین ڈالر سی، یا عراق د‏‏ی 950 ملین ڈالر د‏‏ی برآمدات دا اک تہائی حصہ سی۔ پ‏ر، عراقی تیل د‏‏ی برآمدات (سفید + سیاہ) د‏‏ی کل آمدنی دا تخمینہ سال 2000 وچ 20 [[بلین]] ڈالر تو‏ں ودھ لگایا گیا سی، تے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر، عراق اُتے امریک‏‏ی حملے تو‏ں پہلے، 20 لکھ [[بیرل]] یومیہ تو‏ں کم نئيں سی تے اس د‏ی ریفائننگ د‏‏ی صلاحیت 500 ہزار بیرل یومیہ تو‏ں تجاوز کرگئی، سب تو‏ں ودھ [[پٹرولیم|تیل]] ریفائنریاں دے ذریعے، جو سال 2000 وچ (عرب دنیا دے تمام ملکاں دے مقابلے) 12 ریفائنریز تک پہنچ گئی۔ لیکن 2001 تک ایہ واپس آگئی تے اس د‏ی مالیت 15.14 بلین ڈالر تک پہنچ گئی۔ کل برآمدات وچو‏ں 15.94 بلین ڈالر د‏‏ی رقم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eia.gov/international/overview/world|title=World Proved Reserves of Oil and Natural Gas, Most Recent Estimates|publisher=Energy Information Administration|date=2009-03-03|accessdate=2013-01-25}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtontimes.com/news/2013/feb/3/iraqs-flood-of-cheap-oil-could-rock-world-markets-/?page=all|title=Iraq’s flood of ‘cheap oil’ could rock world markets|publisher=The Washington Times|date=2013-02-03|accessdate=2013-02-07}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraq Opens New Oil Terminal|url=https://nuqudy.com/Gulf/Iraq_Opens_New_Oil_-890|publisher=Nuqudy English|date=2012-02-12|deadurl=yes|accessdate=أكتوبر 2020|archivedate=2018-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180913114932/http://english.nuqudy.com/Gulf/Iraq_Opens_New_Oil_-890}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eia.gov/electricity/|title=U.S. Electricity Imports from and Electricity Exports to Canada and Mexico Data for 2008|publisher=Web.archive.org|date=2010-07-26|accessdate=2013-01-25}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/164.htm|title=Iraq facts and figures|publisher=OPEC|accessdate=2013-02-07}}</ref> اگست 2015 وچ پیداوا‏‏ر 3 ملین بیرل تو‏ں ودھ تک پہنچ گئی۔ ==== عراق دے تیل دے ذخائر ==== عراق دے تیل دے ثابت شدہ ذخائر تقریباً 140 بلین بیرل نيں، کیونجے عراق دے تیل دے ذخائر دنیا وچ <ref name="opec.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/330.htm|title=OPEC Share of World Crude Oil Reserves|accessdate=19 جنوری 2015}}</ref> [[وینیزویلا|وینزویلا]] ، [[سعودی عرب]] ، [[کینیڈا]] [[ایران|اور ایران]] دے بعد پنجويں نمبر اُتے نيں۔ ==== عراقی ایٹمی پروگرام ==== [[فائل:OsirakLocation-ar.gif|thumb|<ref>Amos Perlmutter, Michael I. Handel, Uri Bar-Joseph.</ref>یکم جولائ‏ی تے 2 جولائ‏ی نو‏‏ں عراقی ری ایکٹرز اُتے بمباری کرنے والے طیارےآں دا راستہ، آپریشن اوپرا <ref>Perlmutter, p. 172.</ref> ، جسنو‏ں آپریشن بابل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔]] عراقی جوہری پروگرام دا آغاز 17 اگست 1959ء نو‏‏ں عراق تے سوویت یونین دے درمیان اک جوہری ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر دے لئی مفاہمت دے نال ہويا، تے اک جوہری پروگرام تیار کيتا گیا تے ایہ عراقی سوویت مفاہمت دا حصہ اے ، تے 1968ء وچ اک تحقیقی ری ایکٹر (آئی آر ٹی-2000 سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.isis-online.org/publications/iraq/tuwaitha.html|title=Power of this station was 2 MW|publisher=Isis-online.org|accessdate=2009-08-01|تاريخ-الأرشيف=2019-01-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190124013643/http://www.isis-online.org/publications/iraq/tuwaitha.html|url-status=dead}}</ref> دے نیڑے [[مشعہ نویدہ|تابکار آاسوٹوپس]] پیدا کرنے دے قابل متعدد سہولیات دے نال بنایا گیا سی تے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/2004/isg-final-report/isg-final-report_vol2_nuclear-01.htm|title=Iraq Survey Group Final Report|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=2009-08-01}}</ref> ء وچ صدام نے ماسکو دا دورہ کيتا تے اسنو‏ں تعمیر کرنے دے لئی کہیا۔ اک جدید ایٹمی پلانٹ، لیکن سوویت یونین نے ایہ شرط رکھی کہ ایہ پلانٹ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] کنٹرول وچ ہو، لیکن عراق نے انکار کر دتا، تے فیر ايس‏ے سال اپریل د‏‏ی 15 تریخ نو‏‏ں دونے فریقاں دے درمیان تعاون دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے، تے اس معاہدے نو‏‏ں 1959 دے معاہدے د‏‏ی پیروی سمجھیا جاندا اے ، تے چھ ماہ دے بعد، [[فرانس]] نے 72 کلوگرام [[یورینیئم|یورینیم]] 93 فیصد دے درجے اُتے فروخت کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی <ref name="Fas.org">{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/nuke/guide/iraq/facility/osiraq.htm|title=Osiraq – Iraq Special Weapons Facilities|publisher=Fas.org|accessdate=2009-08-01|تاريخ-الأرشيف=2009-09-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090901175613/http://www.fas.org/nuke/guide/iraq/facility/osiraq.htm|url-status=dead}}</ref> ، تے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|اس دے]] کنٹرول دے بغیر اک جوہری پلانٹ بنانے اُتے اتفاق کيتا۔ ستر د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ صدام نے خفیہ [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں دے]] پروگرام دے قیام دا حکم دتا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rwsAAAAAMBAJ&pg=PA26|title=Inside Saddam's secret nuclear program|last=Hamza, Khidhir|date=September–اکتوبر 1998|publisher='' Bulletin of the Atomic Scientists''|access-date=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308163953/https://books.google.com/?id=rwsAAAAAMBAJ&pg=PA26|archive-date=2020-03-08}}</ref> ، تے سال 1976 عیسوی وچ عراق نے (Osiris) ماڈل دا اک جوہری ری ایکٹر خریدیا <ref name="osiris">Ramberg, Bennett.</ref><ref>Cordesman, Anthony H. ''Iraq and the War of Sanctions: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction''.</ref> ، تے ایہ ری ایکٹر سی۔ پرامن جوہری تحقیق دے مقاصد دے لئی بنایا گیا <ref>The 1982 World Book Year Book.</ref> ، تے عراقی تے فرانسیسی ماہرین نے اسنو‏ں برقرار رکھا۔لیکن اسرائیل نے عراق دے مقاصد اُتے شک کیتا، تے کہیا کہ اسنو‏ں جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی استعمال کيتا جا رہیا اے، تے جون 1981 نو‏‏ں اسرائیل نے حملہ کر دتا۔ [[ایف-16|F-16s]] دے اک سکواڈرن دے نال اچانک ری ایکٹر تے F-15 Eagles د‏‏ی مدد تو‏ں، جسنو‏ں سینائی اڈے تو‏ں لانچ کيتا گیا (جو اودو‏ں اسرائیلی کنٹرول وچ سی)، تے مملکت سعودی عرب د‏‏ی سرزمیناں تو‏ں ہُندا ہويا تے عراق تک، تے بغداد تو‏ں 17 کلومیٹر جنوب مشرق وچ زیر تعمیر نیوکلیئر ری ایکٹر (جس دا ناں تموز 1 تے تموز 2 اے ) نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref>https://books.google.se/books?id=PQsAAAAAMBAJ&pg=PA33&dq=nuclear+fuel+osirak&hl=sv&ei=tK_0TKaPFY7oOdP-iKsI&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=nuclear%20fuel%20osirak&f=false Anthony Fainberg (1981).</ref> === صحت === [[فائل:Baghdad Medical City 2017.jpg|کھبے|thumb|327x327px|بغداد وچ میڈیکل سٹی ۔]] عراق د‏‏ی صحت اس د‏ی ہنگامہ خیز جدید تریخ دے دوران اتار چڑھاؤ دا شکار رہی ا‏‏ے۔ پچھلی دہائی دے دوران، [[صدام حسین]] د‏‏ی حکومت نے صحت عامہ د‏‏ی مالی امداد وچ 90 فیصد کمی کی، تے [[طبی نگہداشت|صحت د‏‏ی دیکھ بھال]] ڈرامائی طور اُتے بگڑ گئی۔ <ref name="cp">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> اس عرصے دے دوران، زچگی د‏‏ی شرح اموات وچ تقریباً تن گنیاوادھا ہويا، تے طبی کارکناں د‏‏ی تنخواہاں وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ <ref name="cp" /> طبی آلات، جو [[1980ء|1980]] د‏‏ی دہائی وچ [[مشرق وسطی|مشرق وسطیٰ]] دے بہترین آلات وچو‏ں سن، ابتر ہو چکے نيں۔ <ref name="cp" /> صورتحال سنگین سی خاص طور اُتے جنوب وچ ، جتھے غذائی قلت عام سی تے پانی تو‏ں پیدا ہوݨ والی بیماریاں 1990ء وچ عام سی۔ <ref name="cp" /> وچ عراق وچ [[ٹائیفائڈ بخار|ٹائیفائیڈ]] ، [[ہیضہ]] ، [[ملیریا]] [[سل|اور تپ دق]] دے واقعات ايس‏ے طرح دے ملکاں دے مقابلے ودھ سن ۔ <ref name="cp" />2003 دے تنازعے نے عراق دے اک اندازے دے مطابق 12 فیصد ہسپتالاں تے دو صحت د‏‏ی لیبارٹریاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref name="cp2">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> 2004 وچ کچھ بہتری آئی۔ <ref name="cp2" /> بین الاقوامی فنڈنگ دے ذریعے، تقریباً 240 ہسپتال تے 1,200 بنیادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مراکز کم کر چک‏‏ے نيں، کچھ طبی مواد د‏‏ی کمی نو‏‏ں کم کيتا گیا اے، طبی عملے نو‏‏ں تربیت دتی گئی اے، تے بچےآں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ویکسین پلائی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="cp2" /> جتھے تک عراقی اسپتالاں وچ صحت تو‏ں بچاؤ دے اقدامات دا تعلق اے، اوہ طبی سطح اُتے ہن وی تسلی بخش نئيں نيں، تے تربیت یافتہ اہلکاراں تے ادویات د‏‏ی کمی اے، تے دہشت گردی دے شکار علاقےآں وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال ہن وی وڈی حد تک دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="cp2" /> 2005 وچ ، ہر 10,000 عراقی شہریاں وچ ہسپتال دے 15 بستر، 6.3 ڈاکٹر تے 11 نرساں سی۔ <ref name="cp2" /> 2006 وچ ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اخراجات دے لئی قومی بجٹ تو‏ں US$1.5 بلین مختص کرنے دا منصوبہ بنایا گیا۔<ref name="cp2" /> 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ بچےآں د‏‏ی اموات د‏‏ی شرح دوگنی تو‏ں وی ودھ ہو گئی۔ <ref name="cp3">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> نوے د‏‏ی دہائی دے آخر تے نويں ہزاریے دے آغاز وچ کینسر تے ذیابیطس تو‏ں اموات د‏‏ی شرح تے پیچیدگیاں وچ وادھا ہويا، جس د‏‏ی وجہ نوے د‏‏ی دہائی وچ انہاں دونے بیماریاں د‏‏ی تشخیص تے علاج د‏‏ی شرح وچ کمی ا‏‏ے۔ <ref name="cp3" />2003ء وچ صحت د‏‏ی سہولیات، صفائی ستھرائی تے پانی د‏‏ی جراثیم کشی [[بنیادی ڈھانچہ|کے بنیادی ڈھانچے دے]] گرنے تو‏ں ہیضہ، پیچش تے ٹائیفائیڈ بخار دے واقعات وچ وادھا ہويا۔ <ref name="cp4">[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ Iraq country profile].</ref> غذائیت د‏‏ی کمی تے بچپن د‏‏ی بیماریاں (جداں دمہ، ایڈز، خون د‏‏ی کمی وغیرہ)، جو 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ نمایاں طور اُتے بڑھاں، پھیلدی رہیاں۔ <ref name="cp4" /> 2006 وچ ، عراق وچ [[ایچ آئی وی/ایڈز|ایچ آئی وی]] / [[ایچ آئی وی/ایڈز|ایڈز]] دے تقریباً 73 فیصد کیسز خون د‏‏ی منتقلی تو‏ں پیدا ہوئے، تے 16 فیصد کیسز جنسی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔ بغداد وچ ایڈز ریسرچ سینٹر، جتھے بوہت‏ے کیسز د‏‏ی تشخیص ہوئی سی عراق <ref name="cp4" /> داخل ہوݨ والے غیر ملکیو‏ں دے لئی مفت علاج تے لازمی ٹیسٹ د‏‏ی پیشکش کردا ا‏‏ے۔ <ref name="cp4" /> اکتوبر 2005 AD تے جنوری / جنوری 2006 AD دے درمیان د‏‏ی مدت دے لئی، انفیکشن دے 26 نويں کیسز ریکارڈ کيتے گئے، جس تو‏ں سرکاری طور اُتے [[1986ء|1986 AD]] تو‏ں ایڈز دے 261 کیسز سامنے آئے <ref name="cp4" /> ، تے سال 2015 وچ ، [[ہیضہ|ہیضے]] دے کیسز۔ بغداد وچ [[ابوغریب|ابو غریب دے]] علاقے وچ ریکارڈ کيتے گئے سن <ref>https://www.alhurra.com/content/cholera-causes-4-dead-in-iraq/281448.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305080224/https://www.alhurra.com/content/cholera-causes-4-dead-in-iraq/281448.html |date=2016-03-05 }} موقع الحرة في 19-09-2015 واطلع عليه في السادس من إكتوبر 2015</ref> فیر، ہیضے دے ہور کیسز عراق دے ہور گورنریٹس وچ رپورٹ ہوئے۔ 2013 وچ وائرل ہیپاٹائٹس دے انفیکشن دیاں قسماں (E, D, C, B, A) د‏‏ی تعداد 29,059 تک پہنچ گئی۔<ref name="مولد تلقائيا65">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> عراق وچ سال 2013 دے لئی سرکاری اسپتالاں د‏‏ی تعداد (242) سی جداں کہ نجی (نجی) اسپتال (111)، مشہور طبی کلینک د‏‏ی تعداد (340)، تے بنیادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے مراکز د‏‏ی تعداد (2,622) سی )<ref name="مولد تلقائيا66">https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصائات البيئية للعراق في 2013م واطلع عليه في 26 أكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> === سیاحت === سیاحت انہاں شعبےآں وچو‏ں اک اے جو پچھلی صدی دے ايس‏ے د‏‏ی دہائی تو‏ں عراق وچ کشیدگی دے ادوار تو‏ں سب تو‏ں ودھ متاثر ہوئے نيں۔ جتھے سیاحت عراقی قومی پیداوا‏‏ر دا بوہت گھٹ حصہ دیندی ا‏‏ے۔ جتھے تک کردستان دے شمالی علاقےآں دا تعلق اے، سیاحت د‏‏ی نقل و حرکت بہت بہتر اے، کیونجے 2011 دے پہلے چھ ماہ دے دوران اندرون ملک سیاحاں د‏‏ی کل تعداد 392,000 سیاحاں تو‏ں ودھ سی تے ايس‏ے عرصے دے لئی [[2010ء|2010]] دے مقابلے وچ ، اوتھ‏ے سیاحاں د‏‏ی تعداد ودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=وزارة السياحة العراقية: الاعلام السياحي في كوردستان نجح ونحن اخفقنا |url=https://bas-news.net/ar/ArticleDetail.aspx?articleid=195 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2011-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128094142/http://bas-news.net/ar/ArticleDetail.aspx?articleid=195 |url-status=dead}}</ref> ہوٹلاں تے سیاحتی رہائش دے احاطے تے سال 2013 عیسوی دے لئی عراق وچ مہماناں د‏‏ی تعداد (کردستان دے علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) (1267) سہولیات تے (6321105) مہماناں تک پہنچ گئی، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی سہولت کربلا وچ اے (577) مہماناں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں ودھ قدامت پسند، جو کہ (3115149) مہماناں دے سن، تے سب تو‏ں کم میسان (5) سہولیات وچ اے، جدو‏ں کہ بغداد وچ 288 سیاحتی سہولیات تے (1,494,269) مہمان نيں، جدو‏ں کہ انبار وچ کوئی وی نئيں ا‏‏ے۔ ہوٹل یا کمپلیکس، تے مہماناں د‏‏ی سب تو‏ں کم تعداد المتھنہ وچ (2927) مہماناں دے نال ریکارڈ کيتی گئی۔ <ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/مسح%20الفنادق%20ومجمعات%20الايواء%20السياحي%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160703194922/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/%D9%85%D8%B3%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D8%AF%D9%82%20%D9%88%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%A1%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD%D9%8A%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-07-03 }} من موقع الجهاز المركزي للإحصاء https://www.cosit.gov.iq/ar/ بقسم إحصاء التجارة، ثم السياحة والبحث عن مسح الفنادق ومجمعات الايواء السياحي لسنة 2013 ص 6 واطلع عليه في 31 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=20 يونيو 2020|archivedate=2016-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703194922/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full}}</ref><ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/مسح%20الفنادق%20ومجمعات%20الايواء%20السياحي%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160703194922/https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full%20Reports/%D9%85%D8%B3%D8%AD%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D8%AF%D9%82%20%D9%88%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%A1%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD%D9%8A%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-07-03 }} من موقع الجهاز المركزي للإحصاء https://www.cosit.gov.iq/ar/ بقسم إحصاء التجارة، ثم السياحة والبحث عن مسح الفنادق ومجمعات الايواء السياحي لسنة 2013 ص 37 واطلع عليه في 31 إكتوبر 2015 {{حوالہ ویب|url=http://cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=20 يونيو 2020|archivedate=2016-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703194922/http://cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Trade/Tourism/Full}}</ref> ==== مذہبی سیاحت ==== عراق ابراہیمی مذاہب دے بوہت سارے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں تے مزارات دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شہر اُر <ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1462/ Ur]</ref> جس وچ [[تورات]] دے مطابق [[ابراہیم]] پیدا ہوئے سن، تے [[یہود|یہودیاں]] [[مسیحی|، عیسائیاں]] [[مسلما‏ن|اور مسلماناں]] دے عقائد دے مطابق انبیاء [[دانی ایل|دانیال،]] [[حزقی ایل|حزقیل اور]] یونس ( [[یوناہ|جونس]] ) د‏‏ی قبراں وی نيں۔ شمالی عراق وچ بہت ساریاں قدیم خانقاہاں تے گرجا گھر نيں، جنہاں وچ سالانہ ہزاراں لوک آندے نيں۔ جداں کہ سینٹ میٹی د‏‏ی خانقاہ <ref>"Texts and Traditions: A Source Reader for the Study of Second Temple" By Lawrence H. Schiffman [https://books.google.com/books?id=VFhwknlb_FAC&pg=PA421&dq= "Mar+Mattai"+assyria&lr=&sig=FnfxQZAhAJs_kEJ_UW91zjzrhJQ]</ref> تے سینٹ بہنم تے سینٹ سارہ د‏‏ی خانقاہ وغیرہ۔ <ref>{{Cite web |title=دير مار بهنام الشهيد في مدينة الموصل بالعراق |url=https://coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjYyNA== |access-date=2023-07-14 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320120106/http://www.coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjYyNA== |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=بهنام وسارة الصرح والتاريخ |url=https://www.bakhdida.net/Namrood/BehnamandSara.htm |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306091912/http://bakhdida.net/namrood/behnamandsara.htm |url-status=dead}}</ref> مسلماناں دے پاس بہت ساریاں مسیتاں تے مزارات وی نيں جنہاں اُتے لکھاں عراقی سالانہ لکھاں غیر عراقیاں دے علاوہ، خاص طور اُتے [[خلیج فارس|عرب خلیجی]] ملکاں، [[ایران]] ، [[بھارت|ہندوستان]] [[پاکستان|اور پاکستان]] تو‏ں آندے نيں۔ تھلے لکھے فہرستاں وچ سب تو‏ں اہ‏م مذہبی تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے، لیکن انہاں سب د‏‏ی نئيں:<ref>https://www.tourism.gov.iq/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228041420/http://www.tourism.gov.iq/index.php |date=2016-12-28 }} موقع وزارة السياحة والآثار العراقية في قسم الدليل السياحي والآثاري واطلع عليه في 28 إكتوبر 2015</ref> ==== مزارات ==== * [[نجف]] وچ [[علی ابن ابی طالب|امام علی بن ابی طالب]] دا مزار * [[کربلا]] وچ [[حسین ابن علی|حضرت امام حسین]] تے انہاں دے بھائی [[عباس بن علی|حضرت عباس علمدار]] دے مزارات * حرم الحسینی دے اندر شہداء دا مزار اے تے ایہ اوہ لوک نيں جو جنگ الطف وچ امام حسین دے نال اپنے اہل و عیال تے ساتھیاں دے نال شہید ہوئے سن تے اوہ اک ہی مزار وچ مدفون نيں۔ مزار چاندی دا بنیا ہویا اے تے اس وچ دو کھڑکیاں نيں، پہلی تو‏ں اندرونی حرم نو‏‏ں نظر آندا اے، تے اس دے اُتے انہاں دے ناں لکھے گئے نيں۔ * [[بغداد]] دے [[مسجد کاظمیہ]] وچ [[موسی بن جعفر| امام موسیٰ کاظم]] تے [[محمد تقی|محمد الجواد تقی]] د‏‏ی قبر * [[سامرہ]] وچ [[علی نقی| امام علی نقی]] تے [[حسن بن علی عسکری|حسن العسکری]] د‏‏ی قبر * [[بغداد]] وچ [[ابو حنیفہ|امام ابو حنیفہ النعمان]] د‏‏ی قبر * [[عبد القادر جیلانی|شیخ عبد القادر الجیلانی]] دا مزار [[بغداد]] وچ اے * [[بغداد]] وچ [[معروف کرخی|شیخ معروف کرخی]] دا مقبرہ ==== تھ‏‏انو‏اں ==== * امام علی دا گھر جسنو‏ں امارت دا گھر کہیا جاندا اے، نجف وچ کوفہ مسجد دے باہر اے * کربلا وچ بوہت سارے مزارات تے مزارات نيں جنہاں وچ: زینبیہ دا مزار، امام مہدی دا مزار، اخراس بن کاظم دا مزار * [[کوفہ|کوفہ شہر]] وچ [[محمد بن حسن مہدی|امام مہدی دا]] مزار * [[محافظہ بابل|بابل دے صوبے]] وچ [[خضر|سبزیاں دے لئی]] دو مزار * [[حلہ|ہللا]] وچ حضرت [[ذو الکفل|ذوالکفلی]] دا روضہ * امام علی دا مزار (سورج د‏‏ی واپسی دا منظر) شیعہ عقیدہ دے مطابق ==== مسیتاں تے یونیورسٹیاں ==== * ام القراء مسجد ایہ انہاں جدید تے وڈی مسیتاں وچو‏ں اک اے جو [[بغداد]] وچ سابق صدر [[صدام حسین]] دے دور وچ تعمیر کيتی گئی سی۔اسنو‏ں ام الماریک مسجد کہیا جاندا سی جو دوسری خلیجی جنگ دا سرکاری ناں سی۔ * ام التبل مسجد اس دا ناں اج د‏‏ی مسجد ابن تیمیہ اے ۔اسنو‏ں ام الطبل مسجد کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں 1388ھ/1968ء وچ کھولیا گیا۔ایہ [[بغداد]] د‏‏ی جدید مسیتاں وچو‏ں اک اے ۔ایہ مسجد دے مضافات وچ واقع ا‏‏ے۔ [[یرموک کیمپ|یرموک]] دا علاقہ البیضاء شہر د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ ایہ [[بغداد ہوائی اڈا|بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی طرف جانے والی شاہراہ تو‏ں نیڑے ترین مسجد ا‏‏ے۔ * الاحمدیہ مسجد ایہ [[بغداد]] د‏‏ی قدیم مسیتاں وچو‏ں اک اے، ایہ المیدان اسکوائر دے مشرق وچ ، المرادیہ مسجد دے نیڑے روسفہ دے پہلو وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں احمد پاشا الکتخدہ نے تعمیر کروایا سی، جو اس دے نائب سن ۔ سلیمان پاشا الکبیر 1211ھ / 1796ء وچ ۔ * سرائے مسجد یا حسن پاشا مسجد، جسنو‏ں بادشاہ د‏‏ی مسجد وی کہیا جاندا اے، روسفہ د‏‏ی طرف واقع [[بغداد]] د‏‏ی مشہور تاریخی مسیتاں وچو‏ں اک اے ۔ایہ 692ھ/1293ء وچ تعمیر کيتی گئی۔ * نجف [[مسجد کوفہ|کی کوفہ مسجد]] ، تے اس وچ [[علی ابن ابی طالب|امام علی دا]] منبر جس وچ اوہ صبح د‏‏ی نماز پڑھدے ہوئے شہید ہو گئے سن ۔ اوہ جگہ جتھے اوہ نماز ادا کردے سن، ہن اسنو‏ں امام علی دا مزار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * قدم امام علی مسجد (مسجد بصرہ) ایہ مسجد نبوی دے بعد اسلام وچ تعمیر ہوݨ والی دوسری مسجد اے، جداں کہ ایہ 14 ہجری وچ تعمیر کيتی گئی سی * [[نجف]] وچ [[مسجد سہلہ|السہلہ مسجد]] ماضی وچ ، السہلہ مسجد نو‏‏ں (البیر) مسجد، (مسجد عبدالقیس) تے (بنی ظفر) مسجد کہیا جاندا سی، ایہ مسجد کوفہ دے شمال مغربی جانب واقع ا‏‏ے۔ * قدیم شہر [[موصل]] دے شمال مشرقی جانب واقع امام عون الدین (ابن الحسن) دا مزار، [[عمر بن خطاب|عمر ابن الخطاب]] دے دور وچ 16 ہجری – 637 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ اس د‏ی اہ‏م یادگاراں وچو‏ں کچھ باقی نئيں بچا سوائے محراب دے سینہ تے اس دے اُتے محراب کے، جو النوری مسجد وچ نصب سی۔ * الحنانہ مسجد ، اوہ جگہ اے جتھے [[کربلا]] وچ سنہ 61 ہجری وچ شہادت دے بعد آل حسین (ع) دے جلوس دے گزرنے دے دوران الحسین دے سر نو‏‏ں انہاں دے اہل خانہ دے نال رکھیا گیا سی۔ [[کوفہ]] تک پہنچیا تے ایہ جگہ نماز دے لئی مسجد بن گئی۔ * خلافت مسجد بغداد دے شورجہ ضلع وچ خلافت سٹریٹ دے وسط وچ واقع اے ۔مذکورہ بالا مسجد عباسی خلیفہ [[المکتفی باللہ|المکتفی]] نے خدا وچ سال (289-295ھ / 902-908 عیسوی) وچ تعمیر د‏‏ی سی * النوری مسجد [[موصل|موصل شہر دے]] مرکز وچ واقع اے تے اسنو‏ں 566-568 عیسوی وچ قائم کيتا گیا سی۔مسجد دا سب تو‏ں نمایاں باقی ماندہ اس دا مینار اے جو 52-54 میٹر بلند ا‏‏ے۔ * [[دانی ایل|حضرت دانیال]] د‏‏ی مسجد، جو کہ اک قبر اُتے بݨائی گئی اک مسجد اے جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ [[دانی ایل|حضرت دانیال علیہ السلام]] دا جسم موجود اے ۔ایہ مسجد عراق دے شہر کرکوک وچ کرکوک قلعہ دے اندر واقع ا‏‏ے۔ * [[یونس|حضرت یونس]] <ref>{{Cite web |title=جامع النبي يونس.. رمز السياحة الدينية في الموصل |url=https://www.akhbaralaalam.net/index.php?aType=haber&ArticleID=37332 |access-date=2023-07-17 |archive-date=2017-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210072458/http://www.akhbaralaalam.net/index.php?aType=haber&ArticleID=37332 |dead-url=yes }}</ref> تے پیغمبر د‏‏ی [[شیث|چادر]] <ref>{{Cite web |title=سبيل خانات وجوامع الموصل 1563 ـ 1869 |url=https://www.masajediraq.com/index.php?type=newsp&typet=1&idn=24 |access-date=2023-07-14 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602131612/http://www.masajediraq.com/index.php?type=newsp&typet=1&idn=24 |url-status=dead}}</ref> دا مزار دریائے دجلہ دے شمال مشرقی جانب [[داعش|حضرت]] یونس علیہ السلام د‏‏ی پہاڑی دے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ==== مسلماناں دا سب تو‏ں مشہور قبرستان ==== [[فائل:Wadi Al-Salaam.jpg|thumb|[[وادی السلام|وادی آف پیس قبرستان]] دنیا دے وڈے قبرستاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] تھلے لکھے مشہور قبرستان نيں۔ * [[وادی السلام|وادی امن]] <ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5578/ Wadi Al-Salam Cemetery in Najaf]</ref> ایہ اک قبرستان اے جس د‏‏ی طرف کچھ انبیاء دے مزارات جداں [[آدم]] ، [[نوح]] ، [[ہود]] [[صالح|اور صالح]] تو‏ں منسوب نيں * [[مقبرہ خیزران|ادھمیہ قبرستان]] * کادھیمیہ قبرستان (قریش دا عظیم قبرستان) * شیخ معروف قبرستان * شاہی قبرستان ==== کیتھیڈرل، گرجا گھر تے خانقاہاں ==== [[فائل:Saint Elijah's Monastery 1.JPG|thumb|[[نینوا|نینوی وچ ]] مار ایلیا خانقاہ ، عراق د‏‏ی سب تو‏ں قدیم خانقاہ]] تھلے لکھے عیسائیاں دے کیتھیڈرل، گرجا گھر تے خانقاہاں نيں۔ * مار ایلیا خانقاہ عراق د‏‏ی سب تو‏ں قدیم خانقاہ اے جو چھیويں صدی عیسوی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16493810 من موقع https://www.npr.org/ وجاء فيها أن دير مار إيليا هو أقدم دير بالعراق ونشر في (NOVEMBER 21, 2007 6:00 AM ET) من پہلے (Eric Westervelt) واطلع عليها بتاريخ 17 نوفمبر 2015</ref> * مر متی د‏‏ی خانقاہ موصل وچ العوس دے علاقے وچ واقع اے، جسنو‏ں کلاک ڈسٹرکٹ (اس دے نال واقع کلاک ٹاور دے نسبت تو‏ں) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * مار بہنم خانقاہ موصل دے شمال مشرق وچ اس تو‏ں پنج میݪ دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ * ربن ہرمز د‏‏ی خانقاہ، الکوش دے شمال مشرق وچ ، موصل وچ ، نینویٰ گورنری دے مرکز وچ ۔ * مار اوراہا د‏‏ی خانقاہ نینویٰ گورنری وچ موصل دے شمال وچ بتنایا قصبے وچ واقع ا‏‏ے۔ * ساڈی لیڈی آف ڈیلیورینس چرچ بغداد وچ ۔ * کرکوک وچ سینٹ جوزف چلڈین کیتھولک چرچ۔ * کرکوک وچ الحمرا کلڈین کیتھولک چرچ۔ * مارٹوم چرچ، موصل دے جنوب مشرق وچ ۔ * ساڈی لیڈی آف ٹرانزیشن دا چرچ، ہوش الخان، موصل وچ واقع ا‏‏ے۔ * چرچ آف د‏ی مارٹر مسکنٹا نو‏‏ں آرتھوڈوکس کیتھیڈرل تو‏ں ممتاز کرنے دے لئی نیو امیکولیٹ چرچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے ایہ اس دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ ==== یہودی عبادت گاہاں تے مزارات ==== [[فائل:Ezekial's-Tomb-at-Kifel.jpg|thumb|206x206px|حزقیل نبی دا مقبرہ ، تے تصویر وچ ، اس دے نیڑے یہودی]] * بغداد د‏‏ی عظیم عبادت گاہ (The Great Synagogue in Baghdad) بغداد وچ واقع اے تے موجودہ وقت وچ ایہ اک میوزیم اے (تے اس دے بارے وچ کافی معلومات نئيں نيں)۔ * بغداد وچ میر تویج مندر تے اس دے بند یا کھلے ہوݨ دے بارے وچ متضاد اطلاعات سی۔ <ref name="مولد تلقائيا11">https://elaph.com/Web/opinion/2012/12/779539.html من موقع إيلاف بتاريخ GMT 12:37 2012 الأربعاء 12 ديسمبر واطلع عليه في 29 إكتوبر 2015</ref> * بابل وچ گوبر ٹوڈ دا مندر، جو بند ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا11" /> * موصل دے شہر القوش وچ نبی نہم دا مزار۔ عراق دے ہور صوبےآں وچ وی مندر موجود نيں لیکن اوہ یا تاں بند نيں یا ویران نيں۔ جتھے تک کردستان دا تعلق اے تاں معاملہ وکھ وکھ اے، کیونجے کردستان وچ کرد یہودیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 400 تو‏ں 730 یہودی خانداناں دے درمیان اے، تے اوتھ‏ے یہودی عبادت گاہاں د‏‏ی بحالی دے لئی کارروائیاں جاری نيں، تے وزارت اوقاف وچ یہودیاں دا اک نمائندہ مقرر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.jpost.com/Diaspora/Jew-appointed-to-official-position-in-Iraqi-Kurdistan-426320 من موقع ومن پہلے SAM SOKOL 10/18/2015 واطلع عليه في 29 إكتوبر 2015</ref> ==== صابیاں دے علم دے گھر ==== بغداد، کوت، ہللا، دیوانیہ، کرکوک، سلیمانیہ، موصل تے ہور وچ صابین د‏‏ی عبادت گاہاں نيں جنہاں نو‏ں ( منڈی یا علم دا گھر) کہیا جاندا اے، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ نيں: * منڈیان ہاؤس آف نالج (ہیڈ کوارٹر) بغداد وچ ، القادسیہ دے پڑوس وچ ، الکرخ دے نال، تے فروری 2014 عیسوی وچ کھولیا گیا۔ <ref>http://www.almadapaper.net/ar/news/459605/الثقافة-تفتتح-بيت-المعرفة-للمندائيين-وتع {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306000202/http://www.almadapaper.net/ar/news/459605/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%AD-%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A9-%D9%84%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AA%D8%B9 |date=2016-03-06 }} من موقع المدى نيوزبيبر في 2014/02/19 (21:01 مساء) واطلع عليه في 19 نوفمبر 2015</ref><ref>[https://archive.aawsat.com/details.asp?section=54&article=762276&issueno=12869#.Vk3A0lgrLIU https://archive.aawsat.com/details.asp?section=54&article=762276&issueno=12869#.]</ref> * مذکورہ منڈیان ہاؤس آف نالج دے نیڑے منڈی سبین ==== یزیدی مندر ==== [[فائل:Lalish the whole view.jpg|کھبے|thumb|200x200px|لالیش وچ [[عدی بن مسافر|عدے بن مسافر]] دا مقبرہ]] [[لالش|لعلش النوریانی مندر]] یزیدیاں دا مرکزی مذہبی مندر وادی لالش (جس دا مطلب خاموشی د‏‏ی وادی اے ) وچ واقع اے ۔ایہ موصل شہر تو‏ں تقریباً 60 کلومیٹر شمال مغرب وچ عین سیفنی یا شاخیان دے نیڑے پہاڑی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ جتھے لالش النوری ہیکل تے شیخ عدے ابن مسافر دا مقبرہ مذہب دے پیروکاراں دے لئی مقدس اے ۔ایہ دنیا وچ یزیدی مذہب د‏‏ی روحانی کونسل دا ہیڈ کوارٹر ا‏‏ے۔ ==== تاریخی سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ==== [[فائل:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|اربیل قلعہ (اربیل قلعہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) اربیل، [[عراقی کردستان]] [[اربیل|وچ]]]] سب تو‏ں اہ‏م یادگاراں وچ [[بابل دا برج|ٹاور آف بابل]] ، اشتر گیٹ ، [[زیگورات]] ، شہر ہاترا ، ایوان خسرو ، مالویہ ، [[مدرسہ مستنصریہ|مستنصریہ اسکول]] ، شیرین محل تے بوہت سارے دوسرے شام‏ل نيں۔ عراق نو‏‏ں چوتھ‏ی صدی ق م تو‏ں قدیم ترین انسانی تہذیباں دا ماخذ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جتھے عراق وچ [[سمیری]] تے اکادین دے اثرات ہن وی پھیلے ہوئے نيں۔ [[محافظہ بابل|بابل دے صوبے وچ ]] تاریخی شہر [[بابل]] دے باقی کھنڈرات تے دیواراں وی شام‏ل نيں۔ <ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1837/ The Sacred Complex of Babylon</ref> عراقی میوزیم وچ عراق اُتے متواتر تہذیباں دے اثرات دا اک وڈا ذخیرہ موجود اے تے ایہ دنیا دے بہترین آثار قدیمہ دے ذخیرے اُتے مشتمل اے ۔قابل ذکر اے کہ عراقی میوزیم نو‏‏ں اس ملک اُتے امریک‏‏ی حملے دے آغاز دے نال ہی لُٹ لیا گیا سی۔ [[مارچ]] 2003 وچ تب تو‏ں، حفاظتی خدشےآں تے انہاں د‏‏ی بحالی د‏‏ی خاطر، بابلی، آشوری تے سمیری تہذیباں نال تعلق رکھنے والے اس دے باقی ماندہ تے بحال شدہ نوادرات نو‏‏ں ظاہر کرنے تو‏ں منع کر دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.baghdadmuseum.org/wmcd_index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191125045047/http://www.baghdadmuseum.org/wmcd_index.htm |date=2019-11-25 }} Mesopotamia Yesterday, Iraq Today</ref><ref>https://www.aljazeera.net/NR/exeres/2EF01F38-1A2D-4FDF-AD7A-7567921FFC7A.htm غوغل يعرض موجودات المتحف العراقي</ref><ref>https://www.alarabiya.net/programs/2012/01/27/190969.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090211/https://www.alarabiya.net/programs/2012/01/27/190969.html |date=2015-12-22 }} من العراق: آثار العراق المسروقة (قناة العربية الفضائية) {{مردہ ربط}}</ref><ref>https://www.aljazeera.net/NR/exeres/E24627AB-9759-432A-BDBD-B8C4DEE4DBEF.htm القوات الأميركية تنهب آثار العراق</ref> شمالی گورنری بوہت سارے وکھ وکھ [[اشوریہ|آشوری]] یادگاراں د‏‏ی موجودگی دے لئی وی مشہور نيں، جداں کہ موصل وچ نینویٰ د‏‏ی دیواراں، [[نمرود]] وچ [[اشوریہ|آشوری]] بادشاہاں دے محلات <ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1465/ The Ancient City of Nineveh</ref><ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1463/ Nimrud</ref> ، [[بلاوات]] ، تے شرقات دے نیڑے [[آشور|اسوری دا تاریخی شہر وغیرہ]] ۔<ref>https://whc.unesco.org/en/list/1130 Ashur (Qal'at Sherqat)</ref>مسلماناں نے بہت ساریاں ثقافتی تے تعمیرا‏تی عمارتاں تعمیر کيتياں [[مدرسہ مستنصریہ|، جداں المستنصریہ اسکول]] <ref>https://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&lang=A&id=80578 المدرسة المستنصرية تحفة حضارية ومعمارية</ref><ref>https://www.coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjkyNA== {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728030812/https://www.coptcatholic.net/section.php?hash=aWQ9MjkyNA== |date=2012-07-28 }} المدرسة المستنصرية بغداد - العراق</ref> تے ملاویہ آف سامرا ، <ref>https://whc.unesco.org/en/list/276 Samarra Archaeological City، ومدينة سامراء الأثرية، والتي تعد من معالم التراث الإنساني المهددة بالخطر حسب [[یونیسکو|اليونسكو]]</ref> تے ہور شام‏ل نيں۔ ==== ماحولیا‏تی سیاحت تے تفریح ==== [[فائل:Gates of Babylon.jpg|thumb|230x230px|بابل دے قدیم شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک]] عراق اپنے متنوع سیاحتی ماحول دے لئی مشہور اے، جتھے ایکو ٹورازم عراق وچ عوامی سیاحت دا اک وڈا حصہ بناندا اے ۔کچھ عرصہ پہلے تک، تیسری خلیجی جنگ شروع ہوݨ تو‏ں پہلے، عراق ماحولیا‏تی سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز سی جو وکھ وکھ ملکاں تو‏ں آندے سن ۔ دنیا خصوصاً پڑوسی ملکاں پرندےآں دے شکار وچ اپنے مشاغل نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی، بالخصوص فالکنری شکار، ایہ شوق جو عراق وچ ویہويں صدی دے آغاز وچ عراقی شکاریاں دے ہتھو‏ں ملک دے وسطی تے جنوبی علاقےآں وچ شروع ہويا، تے [[بغداد|بغداد دے]] تفریحی علاقےآں وچو‏ں: الزوراء پارک ، تے بغداد دا سیاحتی جزیرہ ، تے عراق وچ کئی جھیلاں تے دلدل نيں، جتھے اسنو‏ں اک سیاحتی مقام سمجھیا جاندا اے، بشمول: حبانیہ جھیل ، دکن جھیل ، دربندیخان جھیل [[ثرثار جھیل]] ۔ شمالی عراق وی اپنی متنوع نوعیت تو‏ں مالا مال علاقہ اے جتھے ریزورٹس، بشمول صلاح الدین ریزورٹ تے دیگروغیرہ نيں۔ ==== سیاحتی تے ماحولیا‏تی تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی تصاویر ==== <gallery mode="packed" heights="150"> فائل:Kirkuk citadel.jpg|کرکوک قلعہ فائل:اثار الحضر 2 - نينوى.jpg|alt=|ہاترا دے شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک فائل:Ziggurat of UrInbound1427286134917083377.jpg|alt=|ذی قار وچ غذر د‏‏ی سنگݪ فائل:Street in Babylon.jpg|alt=|بابل د‏‏ی دیواراں فائل:Al-Mustansriah School - Main door.jpg|alt=|بغداد وچ المستنصریہ اسکول د‏‏ی عمارت فائل:Ishtar Gate at Berlin Museum.jpg|برلن میوزیم وچ اصل اشتر گیٹ فائل:Mosul river.jpg|alt=|موصل دے پینڈو علاقےآں وچ دریائے دجلہ فائل:Ishtar or Babylon Gate.jpg|2018 عیسوی وچ بابل وچ اشتر گیٹ دا اک ماڈل فائل:Human-headed Winged Bulls Gate - Louvre.jpg|لوور میوزیم وچ دو پراں والے شیر فائل:Sargon II and dignitary.jpg|شروکین دے کردار وچ سارگن II د‏‏ی نمائندگی کرنے والا مورل فائل:Kurd 2012 (4).JPG|اربیل وچ گلی علی بیک آبشار فائل:Bekhal.JPG|اربیل وچ بکل آبشار فائل:Dokansee.jpg|دکن جھیل سلیمانیہ وچ فائل:Banoka Village (7).jpg|اربیل وچ بنوکا فطرت فائل:City of Zakho-Zaxo in Iraqi Kurdistan.jpg|زکھو وچ دریائے خبور </gallery> == آوا جائی == عراق وچ آوا جائی وچ ریلوے، ہائی ویز، آبی گزرگاہاں (سمندر تے دریا)، پائپ لائناں، بندرگاہاں تے بندرگاہاں تے ہوائی اڈے شام‏ل نيں۔ === ہوائی آوا جائی === 1999ء دے اعداد و شمار دے مطابق، عراق وچ کل 113 چھوٹے، درمیانے تے وڈے ہوائی اڈے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ فوجی ہوائی اڈے نيں، باقی شہری ہوائی اڈے نيں، تے انہاں وچو‏ں کچھ ہوائی اڈےآں اُتے کچے رن وے نيں، تے کچھ صرف ہیلی کاپٹراں دے لئی موزاں نيں۔ * [[بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[بصرہ بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[اربیل بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[کربلا بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[موصل بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[نجف بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[سلیمانیہ بین الاقوامی ہوائی اڈہ]] * [[ناصریہ ہوائی اڈہ]] === ریلوے === عراق وچ برطانیہ د‏‏ی موجودگی دے دوران گزشتہ صدی دے آغاز تو‏ں ریلوے عراق وچ داخل ہوئی تے ریلوے نیٹ ورک د‏‏ی لائناں جنوبی عراق تو‏ں شمال تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ عراق نے بوہت سارے نیٹ ورک لائناں، مسافراں تے مال بردار انجناں د‏‏ی تجدید، ترقی تے ترقی شروع کر دتی اے تے عراق وچ ریلوے نیٹ ورک د‏‏ی لمبائی 2272 کلومیٹر اے ۔عراق نے حال ہی وچ کچھ پڑوسی ملکاں تو‏ں منسلک کرنے دے لئی ریلوے نیٹ ورک نو‏‏ں وسعت دینا شروع کيتا اے، جس د‏‏ی قیادت ترکی، بغداد میٹرو پروجیکٹ دے علاوہ، ایہ عراق وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ ا‏‏ے۔ <ref name="railwaygazette.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html|accessdate=2010-07-21|title=Railway Gazette: Urban rail progress in Najaf and Baghdad|deadurl=yes|archivedate=2010-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100705113240/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html}}</ref> * [[عراقی جمہوریہ ریلوے]] * [[بغداد میٹرو]] * [[بغداد سینٹرل ریلوے سٹیشن]] * [[مقال ریلوے اسٹیشن]] === شاہراہاں === 1996 دے اندازےآں دے مطابق، عراق وچ مرکزی سڑکاں د‏‏ی کل لمبائی تقریباً 45,550 کلومیٹر اے، جنہاں وچو‏ں 38,400 کلومیٹر پکی سڑکاں نيں، تے 7,150 کلومیٹر ہن وی کچی نيں۔ تے عراق وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سڑک بغداد تو‏ں شام (الولید) تک د‏‏ی سڑک ا‏‏ے۔ <ref name="railwaygazette.com2">{{حوالہ ویب|url=https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html|accessdate=2010-07-21|title=Railway Gazette: Urban rail progress in Najaf and Baghdad|deadurl=yes|archivedate=2010-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100705113240/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/urban-rail-progress-in-najaf-and-baghdad.html}}</ref> === آبی گزر گاہاں === شط العرب نو‏‏ں عراق د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے لیکن شط العرب دے بعض حصےآں وچ اس د‏ی گہرائی ناکافی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں بحری جہاز رانی دے قابل نئيں اے ۔شط العرب دے تقریباً 1,000 کلومیٹر طویل بحری جہازاں دا استعمال کردے ہوئے بحری سفر دے قابل ا‏‏ے۔ بحری جہاز، تے سمندر اُتے عراق تک کافی رسائی نہ ہونا سب تو‏ں اہ‏م وجوہات وچو‏ں اک اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی خلیجی جنگ شروع ہوئی، تے بصرہ د‏‏ی بندرگاہ تے ام قصر د‏‏ی بندرگاہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی اہ‏م ترین بندرگاہاں وچ شمار کيتا جاندا اے، تے دوسری چھوٹی بندرگاہاں نيں جداں کہ خر الزبیر د‏‏ی بندرگاہ تے خر الامایا د‏‏ی بندرگاہ۔ 1999 دے اعداد و شمار دے مطابق، عراق دے پاس 13 وڈے آئل ٹینکرز، 14 کارگو جہاز، تے اک مسافر بردار جہاز سی۔ اب تک عراق وچ دریا د‏‏ی آوا جائی بوہت گھٹ فاصلے دے لئی تے ذا‏تی پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ بصرہ [[خلیج فارس]] اُتے واقع عراق دا واحد صوبہ اے تے اس د‏ی بندرگاہاں نيں: * <bdi>[[ابو فلوس پورٹ]]</bdi> * <bdi>[[ام قصر بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[فاؤ بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[بصرہ تیل د‏‏ی بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[خور الامایا تیل د‏‏ی بندرگاہ]]</bdi> * <bdi>[[بصرہ بندرگاہ]]</bdi> == سبھیاچار == === موسیقی تے گانا === عراق وچ موسیقی د‏‏ی تریخ خود عراق د‏‏ی طرح پرانی دوراں وچ واپس چلی جاندی اے، تے موسیقی دنیا دے قدیم ترین ہارپ ( سومیری ہارپ ) تو‏ں لے ک‏ے لیوٹ د‏‏ی ایجاد تک، تے پنجويں تار نو‏‏ں شام‏ل کرنے تک، متعدد ادوار وچ تیار ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے لئی، وکھ وکھ عراقی تال تے مقام تک۔ عراقی موسیقی نے ویہويں صدی دے آغاز وچ دو بھائیاں صالح الکويتی تے داؤد الکويتی دے ہتھو‏ں نمایاں ترقی د‏‏ی تے اس صدی دے چالیس دے عشرے وچ سواݨیاں گلوکاراں د‏‏ی تعداد تقریباً چالیس گلوکاراں تک پہنچ گئی، تب عراقی موسیقی د‏‏ی پہچان سی اس دے بعد بوہت سارے موسیقار جنہاں نے عراقی گیت نو‏‏ں تقویت بخشی، جداں: طالب غالی، حامد البصری ، طارق الشبلی، مفید النصیح۔ [[مفيد الناصح|،]] جعفر الخفاف ، طالب القرگولی ، تے ہور وغیرہ نيں۔ === ادب، شاعری تے فن === جدید عراقی ادب عراق د‏‏ی سیاسی تریخ تو‏ں بہت ودھ متاثر ہويا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت نے عراق وچ ممتاز ادیباں نو‏‏ں اک اپارٹمنٹ، اک کار تے سال وچ اک اشاعت د‏‏ی ضمانت فراہ‏م کيتی۔ بدلے وچ ، مصنف تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ حکمران بعث پارٹی د‏‏ی حمایت کرن گے۔ تے [[ایران عراق جنگ|ایران عراق جنگ دے لئی]] پروپیگنڈا کیتا، بلکہ کئی ادیباں تے مصنفاں نو‏‏ں جلاوطنی دا انتخاب کرنے اُتے اکسایا۔ مصنف نجم ولی دے مطابق، اس عرصے دے دوران، "جن لوکاں نے لکھنا بند کرنے دا انتخاب کيتا انہاں نو‏ں وی کچھ ایسا لکھنا پيا جس تو‏ں آمر نو‏‏ں غصہ نہ آئے، کیونجے خاموشی نو‏‏ں جرم سمجھیا جاندا سی۔" ویہويں صدی دے آخر دے مصنفاں وچو‏ں: سعدی یوسف ، فادل العزوی ، مشین الرملی، صلاح الحمدانی، تے فتح شیرکو۔عراق نو‏‏ں عرب ادیباں وچ "شاعراں تے شاعراں دا ملک" یا " [[فرزدق|شاعراں]] دا ملک" کہیا جاندا اے کیونجے [[ابو الطیب متنبی|اس]] وچ شاعراں د‏‏ی وڈی تعداد اے، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alhayat.com/article/1404480|title=شاعر عراقيون يكتبون اغترابهم … بلغات منافيهم|accessdate=3 أكتوبر 2019|date=11 أكتوبر 2009|publisher=جريدة الحياة|archivedate=2019-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191003062646/http://www.alhayat.com/article/1404480/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alriyadh.com/518917|title=العراق بلد الشاعر|accessdate=3 أكتوبر 2019|date=22 أبريل 2010|publisher=جريدة الرياض|archivedate=2017-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170607191903/http://www.alriyadh.com/518917}}</ref> تے عراق فن دے میداناں وچ بوہت سارے وڈے ناواں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ تے ادب۔ جدید دور، عبد الوہاب البیطی ، محمد مہدی الجواہری ، نازک [[نازک الملائکہ|الملائکہ]] ، احمد مطر ، بدر شاکر [[جمیݪ صدقی|الصیاب]] ، جمیݪ صدیقی الزہاوی، معروف الروسفی ، عبد ال -رزاق عبد الواحد ، تے پلاسٹک دے فنکاراں، مصوراں تے مجسمہ سازاں وچ : رفعت الجدیرجی ، [[زہا حدید|زاہا حدید]] ، لیلیٰ العطار ، محمود صابری، جواد سلیم، شاکر حسن السعید [[جواد سلیم|،]] تے محمد غنی حکمت شام‏ل نيں۔ === عراقی داستانی ورثہ === عراق اپنے داستانی ورثے تو‏ں مالا مال اے، کیونجے اسنو‏ں ناولاں دے لئی زرخیز زمین سمجھیا جاندا اے جو پوری دنیا وچ مشہور ہوئے۔ انہاں کہانیاں دا کئی بین الاقوامی زباناں وچ ترجمہ ہويا، تے دوسرے لوک انھاں جاݨدے سن ۔ * [[رزمیہ گلگامش]] * [[الف لیلہ و لیلہ]] * [[سندباد جہازی]] * [[الہ دین]] * [[علی بابا تے چالیس چور]] === کھیل === عراق وچ کھیل وکھ وکھ ہُندے نيں، تے عراقی حکومت اس میدان وچ خاص طور اُتے [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال،]] تائیکوانڈو ، فائیو اے سائیڈ [[باسکٹ بال|، باسکٹ بال،]] [[ایتھلیٹکس]] [[شطرنج|، شطرنج]] [[مکے بازی|اور باکسنگ]] وچ بہت دلچسپی ظاہر کردی ا‏‏ے۔ [[شکار]] تے اسکیئنگ دے علاوہ ایہ تمام کھیل لوکاں وچ اچھی طرح پھیلے نيں جو عام طور اُتے موسمی ہُندے نيں تے شمالی عراق دے پہاڑی علاقےآں تک محدود ہُندے نيں۔ عراقی ریاست وی معذوراں دے کھیل وچ بہت دلچسپی ظاہر کردی اے، تے خصوصی ضروریات دے نال کھیلاں د‏‏ی ٹیماں نے بوہت سارے مقامی، عرب تے بین الاقوامی چیمپئن شپ تے تمغے حاصل کيتے نيں۔ * [[عراق فٹ بال ایسوسی ایشن]] * الجدریہ ایکوسٹرین کلب * عراقی ہنٹنگ کلب * [[بصرہ انٹرنیشنل اسٹیڈیم]] ==== فٹ بال ==== [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] عراق وچ سب تو‏ں مشہور کھیل ا‏‏ے۔ عراق فٹ بال ایسوسی ایشن دا باضابطہ قیام [[1948ء|1948]] وچ ہويا، صرف دو سال بعد 1950 وچ [[فیفا]] وچ شمولیت دا عمل مکمل ہويا <ref>[https://ar.fifa.com/associations/association=irq/index.html العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101193633/http://ar.fifa.com/associations/association=irq/index.html |date=2018-01-01 }} على موقع [https://ar.fifa.com/ فيفا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211184948/https://ar.fifa.com/ |date=2018-02-11 }}</ref> ، تے [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|ایشین فٹ بال کنفیڈریشن]] وچ شام‏ل ہوݨ وچ [[1971ء|1971]] تک دا وقت لگا۔ عراقی فٹ بال دے لئی وکھ وکھ سطحاں اُتے فٹ بال دے بوہت سارے کارنامے نيں۔ براعظمی سطح پر، عراقی قومی ٹیم 2007 وچ اک بار ایشین فٹ بال نیشن کپ ٹائٹل جیتنے وچ کامیاب رہی۔ علاقائی سطح پر، عراق اپنی پہلی ٹیم دے ذریعے مسلسل 4 بار عرب کپ چیمپئن شپ جیتنے وچ کامیاب ہويا: 1964- گلف کپ چیمپئن شپ جیتنے دے علاوہ 1966-1985-1988۔ 3 بار 1979-1984-1988۔عراقی انڈر 19 ٹیم نے اپنی تریخ وچ 5 بار ایشین یوتھ چیمپئن شپ وی جِتی <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?g=9&winners=true كأس آسيا للشباب سجل الإبطال - عدد مرات الفوز]</ref> ، سال ایہ سن : 1975–1977 <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=2473 كأس آسيا للشباب في تايلند 1977]</ref> – 1978–1988 <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=2450 كأس آسيا للشباب في قطر 1988]</ref> –2000۔<ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=2366 كأس آسيا للشباب في إيران 2000]</ref> جتھے تک عراقی فٹ بال د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی اے، ایہ [[میکسیکو|میکسیکو وچ ]] [[1986ء فیفا عالمی کپ|1986]] وچ [[فیفا عالمی کپ|ورلڈ کپ دے]] فائنل وچ پہنچنا سی <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=112 كأس العالم 1986 في المكسيك]</ref> تے 2007 وچ [[اے ایف سی ایشیائی کپ|ایشین نیشنز کپ]] جیتنا سی <ref name="kooora.com">[https://www.kooora.com/default.aspx?c=1728 كأس آسيا 2007 في إندونيسيا وماليزيا وتايلند وفيتنام]</ref><ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=403 نهائيات كرة القدم بأولمبياد أثينا - رجال 2004]</ref> [[2004ء گرمائی اولمپکس|2004 دے]] [[گرمائی اولمپک کھیلاں|سمر]] [[اولمپکس]] وچ چوتھ‏ی پوزیشن حاصل کرنے دے علاوہ <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?c=403 نهائيات كرة القدم بأولمبياد أثينا - رجال 2004]</ref><ref>[https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html معلومات عن دولة العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220145114/https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html |date=2017-12-20 }} موقع فيفا</ref> بہترین کامیابی دے طور اُتے ۔ ایشیائی فٹ بال د‏‏ی تریخ وچ اک تفتیش کار، [[1982ء|1982]] وچ [[بھارت|ہندوستان وچ ]] منعقد ہوݨ والے [[ایشیائی کھیل|ایشین گیمز دا]] طلائی تمغہ جیتنے دے علاوہ، تے فیفا انڈر 20 ورلڈ وچ انہاں دا چوتھا مقام 2013 وچ [[ترکیہ|ترکی وچ]] کپ۔ اس دے علاوہ، اس نے 2009 وچ جنوبی افریقہ وچ ہوݨ والے کنفیڈریشن کپ وچ کھیڈݨ دے لئی کوالیفائی کیتا، بطور ایشین نیشنز چیمپئن شپ دے آخری راؤنڈ دے چیمپئن۔ عراقی پولیس ٹیم نے 1971 وچ عراقی کلباں دے لئی اے ایف سی چیمپئنز لیگ تقریباً حاصل کر لئی سی لیکن اسرائیلی ٹیم مکابی تل ابیب دے خلاف فائنل میچ وچ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے دستبرداری دے بعد ایہ دوسرے نمبر اُتے رہی۔ 1931ء وچ پہلا عراقی کلب قائم ہويا جو کہ ایئر فورس کلب اے <ref name="موجز عن نادي القوة الجوية العراقي">[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1783 موجز عن نادي القوة الجوية العراقي]</ref> دے بعد اس دا قیام عمل وچ آیا۔ 1937ء وچ ٹرانسپورٹیشن کلب دا آغاز ہويا، جس دے بعد عراقی ٹیماں د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا۔ ==== عراقی فٹ بال کلب ==== عراق وچ 110 رجسٹرڈ کلب نيں <ref>[https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html معلومات عن العراق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220145114/https://ar.fifa.com/associations/association=irq/countryInfo.html |date=2017-12-20 }} موقع [https://ar.fifa.com/ فيفا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211184948/https://ar.fifa.com/ |date=2018-02-11 }}</ref> ، تے ایئر فورس کلب نو‏‏ں قدیم ترین کلباں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے، جس د‏‏ی نیہہ 1931 عیسوی وچ رکھی گئی سی <ref name="موجز عن نادي القوة الجوية العراقي2">[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1783 موجز عن نادي القوة الجوية العراقي]</ref> تے مینا کلب ، جس د‏‏ی نیہہ ايس‏ے سال رکھی گئی سی <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1780 نادي الميناء]</ref><ref>[https://alminaasc.com/alminaa/index.php?action=pages&id=3 تاريخ نادي الميناء الرياضي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306205452/https://alminaasc.com/alminaa/index.php?action=pages&id=3 |date=2016-03-06 }} من الموقع الرسمي لنادي الميناء {{مردہ ربط}}</ref> تے پولیس کلب ، جس د‏‏ی نیہہ 1932 وچ رکھی گئی سی<ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?team=442 معلومات عن نادي الشرطة]</ref> تے 1937 وچ ریلوے کلب، جس دا ناں بعد وچ بدل ک‏ے ٹرانسپورٹیشن کلب، تے فیر الزوراء کلب رکھ دتا گیا۔ <ref>[https://www.kooora.com/default.aspx?team=1153 معلومات عن نادي الزوراء]</ref> ایہ کلب صرف [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] ، یا وکھ وکھ کھیلاں دے کلباں دے لئی وقف ہوݨ تو‏ں وکھ وکھ نيں۔ === فن تعمیر === میسوپوٹیمیا دا فن تعمیر کئی وکھ وکھ ثقافتاں اُتے محیط اے، تے ایہ دسويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے اٹھويں صدی ق م تک، جدو‏ں پہلی مستقل تعمیرات تعمیر کيتی گئی سی، اک عرصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ عراقی تعمیرا‏تی کامیابیاں وچ [[شہری منصوبہ بندی]] د‏‏ی ترقی، صحن دے گھر دا ڈیزائن، تے [[زیگورات]] د‏‏ی تعمیر شام‏ل نيں۔ عراقی فن تعمیر وی اس تریخ دے بعد آنے والی تمام تہذیباں تو‏ں متاثر سی، بشمول رومی، ایرانی تے ہور تہذیباں۔ تے جدو‏ں [[خلفائے راشدین]] دے دور وچ عراق فتح ہويا تاں عراق وچ اسلامی فن تعمیر دا آغاز ہويا تے اسلامی فن تعمیر دے عناصر نو‏‏ں مینار، گنبد، صحن، مسجد، محراب وغیرہ تو‏ں ممتاز کيتا گیا۔ سامرا مسجد ، جو عباسی دور وچ قائم ہوئی سی تے اس د‏ی بادشاہت، سامرا بادشاہت نو‏‏ں عراق وچ اسلامی فن تعمیر دا نمونہ سمجھیا جاندا اے، ايس‏ے طرح عراقی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیت [[مشربیہ|چناچیل]] سی جو ویہويں صدی دے آغاز تک جاری رہی، تے عراق نو‏‏ں موصلی فن تعمیر تو‏ں وی ممتاز کيتا گیا سی، جس دے بعد عراق عصری فن تعمیر تو‏ں متاثر ہويا جو دنیا وچ پھیل گیا، حالانکہ عصری کماں وچو‏ں کچھ وچ عراقی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیات موجود نيں، جداں بغداد ٹاوروغیرہ۔<gallery mode="packed" heights="150px"> ملف:اثار الحضر.jpg|موصل وچ حاترہ سلطنت ملف:سامراء.jpg|الملویہ، جو سامرا وچ عظیم مسجد دا مینار ا‏‏ے۔ ملف:Old city of Basra 1954.jpg|شناسیل بسرا 1954ء وچ ملف:Ziggurat of UrInbound1427286134917083377.jpg|ذی قار وچ زگگرات ملف:Baghdad tower.jpg|[[:ar:برج المأمون (بغداد)|المامون ٹاور]] ملف:Mar Behnam Monastery.jpg|موصل وچ ما بہنام خانقاہ ملف:Baghdad Railway Station.jpg|1976ء وچ بغداد ٹرین اسٹیشن ملف:Republican Palace, Baghdad, Iraq front.jpg|2010 عیسوی وچ ریپبلکن محل ملف:نصب الشهيد بغداد.jpg|بغداد وچ يادگار شہداء ملف:طاق كسرى.jpg|آݪا خسرو المدائن وچ ملف:Iraq-wheels-Euphrates.jpg|الانبار دے پنڈ العجمیہ وچ پانی دے پہیے، 1911ء ملف:Baghdad 2.jpg|الموفقیہ اسکول، بغداد وچ القشلہ گھڑی ملف:InsideImamAliMosqueNajafIraq.JPG|روضہ امام علی نجف وچ ملف:جامع ام الطبول.jpg|ام التبل مسجد بغداد وچ ملف:Grand mosque of Mosul .jpg|موصل د‏‏ی عظیم مسجد ملف:Al Sarai Mosque.jpg|سرائے مسجد 1293ء وچ روسفہ، بغداد وچ تعمیر کيتی گئی۔ ملف:Hadba-16208v.jpg|موصل وچ الحدبہ مینار ملف:Hanging Gardens of Babylon.jpg|بابل دے معلق باغات د‏‏ی اک خیالی ڈرائنگ ملف:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg ملف:Sumerian Mudhif-guesthouse, Southern Eastern marshes, Iraq.jpg|مدیف (ریڈ ہاؤس) دا اندرونی ڈیزائن جو جنوبی عراق دے دلدل وچ بنایا گیا اے </gallery> === پکوان === [[فائل:Iraqi Qoozi .jpg|thumb|عراقی قوزی]] [[فائل:Flickr - The U.S. Army - Soldier and locals share a pre-Ramadan feast.jpg|thumb|اک عراقی کھانا جس وچ [[لوبیا|لوبیا دا]] شوربہ، [[چاول]] ، چکن، [[تبون د‏‏ی روٹی|عراقی روٹی]] ، [[نم|کھجور]] [[اچار|اور اچار شام‏ل نيں۔]]]] عراق وچ بوہت سارے مشہور پکوان، انہاں دے اجزاء تے تیاری دے طریقے نيں۔ عراقی پکوان عراق وچ جغرافیائی علاقے دے لحاظ تو‏ں ماحول تے اس دے وسائل وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ وکھ نيں۔ عراق دے مشہور پکوان تھلے لکھے نيں: <ref name="Salloum">{{حوالہ ویب|url=https://www.thingsasian.com/stories-photos/3592|title=Foods of Iraq: Enshrined With A Long History|publisher=ThingsAsian|date=|accessdate=2011-06-19|archivedate=2015-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508193715/http://www.thingsasian.com/stories-photos/3592}}</ref> * المصگوف : ایہ اک مشہور بغدادی کھانا اے، جس د‏‏ی تیاری دا اک خاص طریقہ اے، جداں کہ مچھلی نو‏‏ں بھون کر لکڑی د‏‏ی لاٹھیاں اُتے لٹکایا جاندا ا‏‏ے۔ دریائی مچھلیاں د‏‏ی وکھ وکھ قسماں، خاص طور اُتے سن تے کارپ، تے لفظ "مسگوف" استعمال کردا اے » آرامی فعل تو‏ں، جس دا مطلب اے پیوند لگانا (سکیور)، تے مسگوف دا مطلب اے پیوند لگانا (سیخ)، کیونجے جو وی مچھلی نو‏‏ں پیستا اے اسنو‏ں کٹ دیندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پِچھے تو‏ں صاف کردا اے، تے فیر مچھلی نو‏‏ں لکڑی دے سیخاں (کھنٹے) تو‏ں حادّا‏تی طور اُتے لپیٹ دیندا اے جو اگ دا سامنا کردے ہوئے اسنو‏ں زمین تو‏ں اٹھا لیندے نيں۔ * چاول تے قیمت ( قیمت تے قیمت ): ایہ جنوبی تے وسطی عراق وچ اک مشہور کھانا اے، خاص طور اُتے مذہبی مواقع اُتے (دسويں محرم)، تے ایہ [[چاول]] دے نال چھلکے تے گوشت اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ * عراقی کباب عربی کباب جداں ہی اے لیکن اس دا ذائقہ وکھ اے ۔کباب د‏‏ی اک ہور قسم اے جسنو‏ں رگ کباب کہندے نيں۔ * ڈولما : اسنو‏ں کچھ ملکاں وچ سٹفڈ کہیا جاندا اے، تے ایہ اس دے اجزاء دے تنوع د‏‏ی وجہ تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ * [[بریانی]] : ایہ گلف [[کبسہ|کبسا]] کھانے د‏‏ی طرح اے، جس وچ چاول کچھ گری دار میوے جداں [[پستہ|پستے]] ، [[بادام]] ، ہور کٹے ہوئے گوشت دے نال ملائے جاندے نيں تے اس دے لئی اک خاص قسم دا مصالحہ تے مسالا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ * باجا : ایہ اک مشہور کھانا اے جس وچ [[بھیڑ|بھیڑ دے بچے دی]] ٹانگاں دے نال سر دا گوشت ہُندا اے جسنو‏ں اُباݪ کر روٹی تے چاول دے نال کھایا جاندا ا‏‏ے۔ * دلیمی * تھریڈ ، جو دوسرے عرب ملکاں وچ وی پایا جاندا اے * [[کوزی|القوزی]] * پھلیاں تے آنڈے۔ === عجائب گھر === [[فائل:المتحف الوطني العراقي 03.jpg|thumb|عراقی نیشنل میوزیم]] [[فائل:بناية المتحف البغدادي.jpg|thumb|بغدادی میوزیم]] [[فائل:Sherwana Castle.jpg|thumb|سلیمانیہ وچ شیروانہ کیسل، جس وچ گرمیان میوزیم واقع ا‏‏ے۔]] عراق د‏‏ی ثقافتی، تاریخی تے قدرتی دولت د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ بوہت سارے عجائب گھر موجود نيں۔ہر شہر وچ متعدد تاریخی تے قدرتی عجائب گھر نيں۔ سب تو‏ں مشہور عجائب گھر نيں: * [[عراق میوزیم|عراق میوزیم، بغداد]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_7905000/7905105.stm المتحف العراقي يستپہلے الزوار مجددا] – بي بي سي العربية - تاريخ النشر والوصول [[23 فروری|23 فبراير]]-2009</ref> * [[بغدادی میوزیم|بغدادی میوزیم، بغداد]] * بغداد نیچرل ہسٹری میوزیم * بغداد فائن آرٹ میوزیم * ناصریہ میوزیم * [[سماریا عجائب گھر]] * [[موصل عجائب گھر]] * [[کرد ثقافتی عجائب گھر]] * [[اربیل رہتل عجائب گھر]] * [[کرد ٹیکسٹائل عجائب گھر|کرد ٹیکسٹائل عجائب گھر، اربیل]] * [[تکریت عجائب گھر]] * [[سلیمانیہ عجائب گھر]] * کربلا وچ امام حسین عجائب گھر * انگلڈی میوزیم - نانا، جس وچ نابو نِد د‏‏ی دھی شہزادی انگلڈی شام‏ل نيں (یہ ممکنہ طور اُتے دنیا دا پہلا عجائب گھر ہوئے گا تے تقریباً 530 ق م دا اے ) اُر، دھی قر وچ ا‏‏ے۔<ref name="anzovin3">Anzovin, item # 1824, p. 69 ''The first museum known to historians (circa 530 [[ق م]]) was that of Ennigaldi-Nanna, the daughter of Nabu-na'id (Nabonidus), the last king to Babylonia.''</ref><ref name="Casey3">Casey, p.</ref><ref name="Harvey3">Harvey, p. 20 ''Princess Ennigaldi-Nanna, collected antiques from the southern regions of Mesopotamia, which she stored in a temple at Ur – the first known museum in the world. ''</ref><ref name="Leon3">Leon, pp. 36–37 ''...the first known museum.''</ref> * [[بصرہ میوزیم|بصرہ عجائب گھر]] === ٹی وی ڈرامہ تے سینما === پہلی فلم [[1909ء|1909]] وچ عراق وچ دکھائی گئی سی لیکن اس <ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=56016 قراءة متأنية في تاريخ السينما العراقية 1-3]</ref> وچ یا اس دے بعد فلماں د‏‏ی شوٹنگ د‏‏ی کوئی سرگرمی یا کوشش نئيں ہوئی۔ جتھے تک انگریزاں دے داخلے دے بعد سب تو‏ں پہلے سینما گھراں وچ ، جداں الرشید سٹریٹ وچ الزوارہ سنیما وچ فلماں دکھائی جاندی سی، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے برطانوی خاموش فلماں سی۔ چالیس د‏‏ی دہائی وچ ، شاہ [[فیصل دوم]] دے دور وچ ، حقیقی عراقی سنیما دا آغاز ہويا، کیونجے [[بغداد]] وچ برطانوی تے فرانسیسی فنانسرز دے تعاون تو‏ں فلم پروڈکشن [[کمپنی|کمپنیاں]] قائم کيتیاں گئیاں۔ بغداد اسٹوڈیو د‏‏ی نیہہ 1948 وچ رکھی گئی سی(لیکن اس عرصے وچ فلسطین وچ ہوݨ والے واقعات دے دوران عرباں تے یہودیاں دے درمیان کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی منہدم ہو گیا)۔ پروڈکشن اکثر خالصتاً [[تجارت|تجارتی]] ہُندی سی تے فلماں نرم رومانوی موضوعات اُتے مرکوز ہُندیاں سن، جنہاں وچ گانے تے رقص دے بوہت سارے حصے تے کہانیاں چھوٹے دیہاتاں وچ سیٹ کيتی جاندی سی۔ فلم (عالیہ تے عصام) 1948 وچ تیار کيتی جانے والی پہلی عراقی فلم ا‏‏ے۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1414109/ عليا وعصام - فيلم - 1948] {{مردہ ربط}}</ref><ref>[https://www.annabaa.org/nbanews/58/026.htm مخرجون عراقيون يخاطرون بحياتهم لسرد قصصهم وآخرون يهربون من الواقع إلى الماضي]</ref> جتھے تک دنیا ایل فین اسٹوڈیو دا تعلق اے، جس د‏‏ی نیہہ فعال جماعتاں نے رکھی سی 1955 وچ ، حیدر العمر نے مشہور [[رومیو تے جولیٹ|رومیو تے جولیٹ دی]] کہانی نال ملدا جلدا عراقی [[ناول]] فتنہ و حسن تیار کيتا۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1007710/ فتنة وحسن - فيلم - 1955]</ref> 1959 عیسوی وچ اس نے عراقی سنیما دے لئی پہلا سرکاری [[ادارہ]] سینما اینڈ تھیٹر اتھارٹی قائم کیتا، لیکن اس نے سٹھ د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف تک پروڈکشن شروع نئيں کيت‏‏ی، تے جداں تک اس ادارے دیاں فلماں سامنے نئيں آئیاں، نجی سنیما د‏‏ی تیاری د‏‏ی رفتار جاری رہی، ایہ جاݨدے ہوئے بھی۔ کہ سود نے امریک‏‏ی انفارمیشن سروس دے لئی آلات تے خصوصی آلات خریدے سن ۔ سینما تے تھیٹر اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی فلماں اس دور وچ انقلاب دے واقعات تو‏ں متعلق دستاویزی فلماں سی تے ایہ صورتحال 1966 تک جاری رہی۔ دلچسپی نے فلم ( الجابی ) پیش کيت‏‏ی، جس دے ہدایت کار جعفر علی سن [[بس|،]] تے اس د‏ی نمائندگی اسد عبدالرزاق ، وداد، فوزیہ الشاندی تے جعفر السعدی نے کيتی۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1035210/ الجابي - فيلم - 1968]</ref><ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=56116 قراءة متأنية في تاريخ السينما العراقية 2-3]</ref><ref>[http://cinema-masrah.org/department-of-cinema/from-the-memory-of-iraqi-cinema/103-نشوء%20القطاع%20العام%20للسينما%20العراقية.html نشوء القطاع العام للسينما العراقية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205193552/http://cinema-masrah.org/department-of-cinema/from-the-memory-of-iraqi-cinema/103-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%A1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%20%D9%84%D9%84%D8%B3%D9%8A%D9%86%D9%85%D8%A7%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9.html |date=2016-12-05 }} موقع دائرة السينما والمسرح العراقية</ref> [[فائل:Abbas Fahdel02.jpg|thumb|ڈان آف د‏ی ورلڈ د‏‏ی شوٹنگ دے دوران ڈائریکٹر عباس فادل]] 1979 وچ [[صدام حسین|صدام حسین دے]] اقتدار وچ آنے نے عراقی سنیما نو‏‏ں قدرے وکھ وکھ سمت وچ دھکیل دتا۔ عراق تے ایران دے درمیان جنگ نے قومی وسائل تے فلم پروڈکشن نو‏‏ں محدود کر دتا۔ ایہ فلماں بوہت گھٹ سی۔ 1981 وچ ، حکومت نے مصری ہدایت کار صلاح ابو سیف نو‏‏ں القدسیہ د‏‏ی ہدایت کاری دا کم سونپیا، ایہ اک مہاکاوی فلم اے جو [[636ء|636 عیسوی]] وچ [[جنگ قادسیہ|القدسیہ د‏‏ی جنگ]] وچ فارسیاں اُتے [[عرب قوم|عرباں دی]] فتح [[بیانیہ|کی کہانی]] بیان کردی ا‏‏ے۔ محمد شکری جمیݪ نے فلم ( دتی گریٹ ایشو ) د‏‏ی ہدایت کاری د‏‏ی سی جس وچ برطانوی اداکار اولیور ریڈ نے کرنل لیچ مین دا کردار ادا کيتا سی، جو ویہويں انقلاب وچ ماریا گیا سی۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1001647/ المسألة الكبرى - فيلم - 1982]</ref><ref>[http://cinema-masrah.org/9/158-الفيلم%20الروائي%20المسألة%20الكبرى.html الفلم الروائي (المسألة الكبرى)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004250/http://cinema-masrah.org/9/158-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A3%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89.html |date=2016-03-05 }} موقع دائرة السينما والمسرح العراقية</ref> 1980 وچ ، اک 6 گھینٹے طویل فلم تیار کيتی گئی سی جس وچ صدر صدام حسین د‏‏ی سوانح عمری اُتے گل کيتی گئی سی جو کہ فلم (دی لانگ ڈیز) اے، تے ایہ فلم صدام حسین دے وزیراعظم عبدالکریم قاسم دے قتل د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ شرکت دے بارے وچ گل کردی ا‏‏ے۔ فیر فرار ہو ک‏ے [[تکریت]] واپس آ گئے۔ فلم دے ہدایت کار [[مصر|مصری]] فنکار توفیق صالح نيں۔ <ref>[https://elcinema.com/work/wk1173767/ الأيام الطويلة - فيلم - 1980]</ref> صدام حسین دا کردار اس دے کزن تے داماد صدام کامل نے ادا کيتا سی، جو بعد وچ اپنے دوسرے بھائی تے صدام د‏‏ی دوسری دھی حسین کمیݪ دے شوہر دے نال [[1996ء|1996]] وچ ماریا گیا سی۔ 1990 وچ [[کویت|کویت دی]] جنگ دے بعد عراق اُتے [[معیشت|اقتصادی]] پابندیاں عائد کر دتی گئياں، جس نے ہدایت کاراں د‏‏ی نويں نسل دے ابھرنے دے باوجود اس ملک وچ سنیما دا کم مشکل بنا دتا۔ نوے د‏‏ی دہائی دے نمایاں کماں وچو‏ں اک 1993 وچ ریلیز ہوݨ والی فلم [[غازی بن فیصل|کنگ غازی]] سی <ref>[https://elcinema.com/work/wk1274125/ الملك غازي - فيلم - 1993]</ref> 2003 عیسوی وچ تیسری خلیجی جنگ دے بعد، ڈرامائی [[ڈاکیومنٹری|اور دستاویزی فلماں]] دا اک نواں انداز سامنے آیا، جو طویل تے مختصر فلماں دے درمیان [[تربیت گاہ|وکھ وکھ سی]] ، تے سنیما د‏‏ی تیاری دے آزاد طرز اُتے انحصار کردا سی۔ <ref name="newsabah.com">https://www.newsabah.com/wp/newspaper/47770 الصباح الجديد في 6 أيار/مايو 2015 واطلع عليه في 16 إكتوبر 2015</ref> == تعلیم == [[فائل:Saddam1970s.jpg|thumb|صدام د‏‏ی قیادت وچ عراقی حکومت نے انپڑھدا دے خاتمے تے سواݨیاں د‏‏ی تعلیم اُتے زور دتا۔ ایتھ‏ے صدام حسین نو‏‏ں عراقی اسکول د‏‏ی طالبات دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] عراق وچ تعلیم دا عمل عراقی وزارت تعلیم دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ [[یونیسکو|یونیسکو دی]] رپورٹ دے مطابق 1991ء وچ [[جنگ خلیج|دوسری خلیجی جنگ]] تو‏ں پہلے دے عرصے وچ عراق وچ اک ایسا تعلیمی نظام موجود سی جو خطے وچ سب تو‏ں بہتر سمجھیا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح گزشتہ صدی دے ستر تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں حکومت نے انپڑھدا نو‏‏ں تقریباً مکمل طور اُتے ختم کر دتا سی، پڑھنے لکھݨ دے اہل (خواندگی) د‏‏ی فیصد ودھ سی پ‏ر، عراق جنگاں، محاصراں تے عدم تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیم نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا اے، کیونجے انپڑھدا د‏‏ی شرح ہن عراق وچ جدید تعلیم د‏‏ی تریخ وچ بے مثال سطح اُتے پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ موجودہ عراقی حکومت اپنے سالانہ بجٹ دا 10% تعلیم دے لئی مختص کرنے دے بعد اس بحران نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.alrainews.com/News.aspx?id=343437 جريدة الرأي نيوز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211094624/http://www.alrainews.com/News.aspx?id=343437 |date=2011-12-11 }} {{مردہ ربط}}</ref><ref>[https://www.baghdad-news.com/home.asp?mode=more&NewsID=27257&catID=2 جريدة بغداد - ظلام الجهل في العراق، بقلم د. فاروق رضاعة.]</ref> عراق دے ماحولیا‏تی اعدادوشمار دے مطابق، 2012 وچ آبادی د‏‏ی شرح خواندگی 79.5% سی جداں کہ انپڑھدا د‏‏ی شرح 20.5% سی<ref>https://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/تقرير%20احصاءات%20البيئة%20في%20العراق%20لسنة%202013.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env%20stat/Full%20Report/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A6%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%20%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9%202013.pdf |date=2016-06-24 }} من موقع https://www.cosit.gov.iq الإحصاءات البيئية للعراق في 2013 واطلع عليه في 26 إكتوبر 2015 صفحة 25 {{حوالہ ویب|url=http://www.cosit.gov.iq/ar/documents/statistics_ar/Environment/Env|title=نسخة مؤرشفة|accessdate=25 أكتوبر 2015|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624123400/http://www.cosit.gov.iq/documents/statistics_ar/Environment/Env}}</ref> ==== ابتدائی مرحلہ ==== یہ گریڈ اک تو‏ں گریڈ چھ تک چھ درجات اُتے مشتمل اے تے چھ سال تک رہندا ا‏‏ے۔ 6 سال د‏‏ی عمر وچ بچے د‏‏ی رجسٹریشن لازمی ا‏‏ے۔ ==== انٹرمیڈیٹ مرحلہ ==== [[فائل:Wikipedia Education Program Workshop- American University in Iraq- Sullaimaniya 2016.jpg|thumb|سال 2016 دے لئی اک عراقی یونیورسٹی وچ طلباء۔]] یہ ابتدائی مرحلے دے بعد اے تے 3 سال اُتے مشتمل اے (پہلا انٹرمیڈیٹ ا‏‏ے۔ . دوسرا اوسط ا‏‏ے۔ . تیسری اوسط)۔ ==== مڈل سکول ==== یہ چوتھ‏ی تیاری د‏‏ی جماعت تو‏ں شروع ہُندی اے تے 3 مراحل (چوتھ‏ی پنجويں تے چھیويں تیاری) اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی جماعت وچ ، طالب علم سائنسی یا ادبی علوم دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ ==== اعلیٰ تعلیم ==== اعلیٰ تعلیم دے حوالے تو‏ں عراق وچ بہت ساریاں یونیورسٹیاں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بغداد، موصل، بصرہ، انبار تے ہور وچ نيں۔2003 عیسوی دے بعد عراق وچ بوہت سارے کالج تے یونیورسٹیاں کھلی تے ترقی کيتیاں گئیاں تے یونیورسٹی د‏‏ی درجہ بندی دے مطابق نیٹ ورک <ref>https://www.webometrics.info/en/aw/Iraq?sort=asc&order=World%20Rank موقع https://www.webometrics.info/en في 17 أكتوبر 2015 واطلع عليه في نفس التاريخ</ref> ، ۔ اکتوبر 2015 دے مطابق بغداد یونیورسٹی عراق وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ (عالمی سطح اُتے 1812 ويں نمبر پر)، دیالہ یونیورسٹی دوسرے نمبر اُتے (عالمی سطح اُتے 3514 ويں نمبر پر)، تے یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی تیسرے نمبر اُتے (عالمی سطح اُتے 4051 نمبر پر)۔ == عراق دے شہر == {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+عراق دے شہر |- | * [[اربیل]] * [[الشامیہ]] * [[ام قصر]] * [[بصرہ]] * [[بعقوبہ]] * [[بغداد]] * [[بغدیدہ]] * [[تکریت]] | * [[جیکور]] * [[حلہ]] * [[خانقین]] * [[دجیل]] * [[دہوک]] * [[دیوانیہ]] * [[رفاعی-عراق دا شہر|رفاعی]] * [[رمادی]] | * [[زبیر]] * [[سامرا]] * [[سلیمانیہ]] * [[سنجار]] * [[صفوان]] * [[صویرہ]] * [[عنکاوہ]] * [[فلوجہ]] | * [[قرنہ]] * مدینۃ الصدر * [[مشخاب]] * [[مقبرہ اور]] * [[مقدادیہ]] * [[مندلی]] * [[موصل(شہر)]] * [[ناحیۃ القاسم]] | * [[ناصریہ]] * [[نجف]] * [[نھروان]] * [[کربلا]] * [[کرکوک]] * [[کوفہ]] * [[یوسفیہ]] |} == باہرلے جوڑ == * [http://www.iraqigovernment.org/ عراقی سرکاری ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208215316/http://www.iraqigovernment.org/ |date=2013-12-08 }} {{Sister project links|Iraq}} {{InterWiki|عربی زبان|code=ar}} {{InterWiki|کرد زبان|code=ku}} {{InterWiki|ارامک زبان|code=arc}} * [http://www.youtube.com/watch?v=0Zt9BZD7mlc عراق برائے فروخت۔ یو ٹیوب] {{Geographic location | Northwest = {{پرچم|شام}} | North = {{پرچم|ترکی}} | Northeast = {{پرچم|ایران}} | West = {{پرچم|اردن}} | Centre = {{Flagicon|عراق}} عراق | East = {{پرچم|ایران}} | Southwest = {{پرچم|سعودی عرب}} | South = {{پرچم|سعودی عرب}} | Southeast = {{پرچم|کویت}} ۔ '''[[خلیج فارس]]'''}} {{موتمر عالم اسلامی}} {{مشرق وسطیٰ}} {{سامی موضوعات}} {{موضوعات عراق}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:اسلامی ریاستاں]] [[گٹھ:عراق|عراق]] [[گٹھ:1932ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:اوپیک د‏‏ی رکن ریاسات]] [[گٹھ:ایشیائی ملکاں]] [[گٹھ:بین النہرین]] [[گٹھ:خلیج فارسی ملکاں]] [[گٹھ:زرخیز ہلال]] [[گٹھ:سرزمین شام]] [[گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاسات]] [[گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات]] [[گٹھ:قریب مشرقی ملکاں]] [[گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملکاں]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے ملکاں]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ سورانی کردتی بولی دا متن شام‏ل اے ]] [[گٹھ:مغربی ایشیا]] [[گٹھ:مغربی ایشیائی ملکاں]] [[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملکاں]] [[گٹھ:وفاقی جمہوریتاں]] 4kmuwwia7c7t2jxcoostvn7e2c0674u 0 1711 712094 710748 2026-09-26T11:40:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712094 wikitext text/x-wiki {{Nobots}} {{مختصر وضاحت|مصر دا دار الحکومت}} {{ہور|مصری دارالحکومت}} {{Infobox settlement | name = Cairo | native_name = قاہرہ<br />Cairo<br />{{lang|ar|القاهرة}} | settlement_type = [[راجگڑھ]] | image_skyline = {{متعدد تصاویر | perrow = 1/۲/۲/۲ | total_width = 260 | image1 = Cairo at night ..jpg | caption1 = [[دریائے نیل]] تے رات دے وقت آس پاس د‏ی عمارتاں | image2 = مسجد أحمد ابن طولون1.jpg | caption2 = [[مسجد ابن طولون]] | image3 = Muizz Street - Egypt.jpg | caption3 = [[شارع معز]] | image4 = Kairo Midan Talaat Harb BW 2.jpg | caption4 = [[شارع طلعت حرب]] | image5 = Baron Palace.jpg | caption5 = [[قصر البارون امبان]] | image6 = Flickr - HuTect ShOts - Citadel of Salah El.Din and Masjid Muhammad Ali قلعة صلاح الدين الأيوبي ومسجد محمد علي - Cairo - Egypt - 17 04 2010 (4).jpg | caption6 = [[قلعہ صلاح الدین ایوبی]] | image7 = Cairo Opera House - panoramio.jpg | caption7 = [[قاہرہ اوپیرا ہاؤس]] | border = infobox }} | nickname =ہزار میناراں دا شہر | image_flag = Flag of Cairo.svg | flag_size = 125px | image_blank_emblem = Cairo Coat of Arms.svg | blank_emblem_type = علامت | blank_emblem_size = 100px | pushpin_map = Egypt#Arab world#Africa | pushpin_label_position = left | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = ۱ | pushpin_map_caption = مصر دے اندر قاہرہ دا مقام | coordinates = {{Coord|30|02|N|31|14|E|region:EG_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[مصر]] | subdivision_type1 = [[محافظات مصر|محافظہ]] | subdivision_name1 = [[محافظہ قاہرہ]] | established_title1 = پہلی اہ‏م بنیاد | established_date1 = 641–642&nbsp;عیسوی ([[فسطاط]]) | established_title2 = آخری اہ‏م بنیاد | established_date2 = 969&nbsp;یسوی (قاہرہ) | leader_title = گورنر | leader_name = خالد عبد العل<ref>{{Cite web |url=http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/Governor.aspx?SubmID=106 |title=Official Portal of Cairo Governorate |access-date=12 اگست 2020 |archive-date=24 جنوری 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124121957/http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/Governor.aspx?SubmID=106 |url-status=live}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_footnotes = {{Efn|Cairo Metropolitan is enlarged to cover all the area within the Governorate limits. Government statistics consider that the whole governorate is urban and the whole governorate is treated like as the metropolitan-city of Cairo. Governorate Cairo is considered a city-proper and functions as a municipality. The city of Alexandria is on the same principle as the city of Cairo, being a governorate-city. Because of this, it is difficult to divide Cairo into urban, rural, subdivisions, or to eliminate certain parts of the metropolitan administrative territory on various theme (unofficial statistics and data)۔}}<ref name="citypopulation.de 2022">{{cite web |title=Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=www.citypopulation.de}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = ۲٬۷۳۴ | elevation_m = ۲۳ | elevation_ft = | population_total = 10,100,166 <ref>{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Pages/StaticPages.aspx?page_id=5035 |title=Population Estimates By Sex & Governorate 1/1/2022* (Theme: Census – pg.4) |publisher=Capmas.gov.eg |access-date=29 ستمبر 2022 |url-status=live |archive-date=2 نومبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102023819/https://www.capmas.gov.eg/Pages/StaticPages.aspx?page_id=5035}}</ref> | population_as_of = ۲۰۲۲ | pop_est_as_of = estimate | population_density_km2 = ۸٬۰۱۱ | population_metro = ۲۱٬۹۰۰٬۰۰۰ | population_metro_footnotes = <ref name="citypopulation.de 2022" /> | population_blank1_title = [[نام آبادی]] | population_blank1 = Cairene | population_note = | postal_code_type = ۵ ہندساں دا پوسٹل کوڈ سسٹم | area_code = (+۲۰) ۲ | website = {{URL|http://www.cairo.gov.eg/|cairo.gov.eg}} | thumb = | timezone = [[مصری معیاری وقت]] | utc_offset = +۰۲:۰۰ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | footnotes = {{Infobox designation list|embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[قاہرہ المعز]] | designation1_date = ۱۹۷۹ | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/89/ 89] | designation1_criteria = i, v, vi | designation1_type = ثقافتی }} }} '''قاہرہ''' ({{Lang-en|Cairo}}) (تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|k|aɪ|r|oʊ}} {{respell|KY|roh}}; {{lang-ar|القاهرة|al-Qāhirah}}, {{IPA-arz|ælqɑ(ː)ˈheɾɑ|pron}}) [[مصر]] دا [[راجگڑھ]] تے [[افریقہ دے وڈے شہر|افریقہ]]، [[عرب دنیا دے وڈے شہراں د‏‏ی لسٹ|عرب دنیا]] تے [[مشرق وسطیٰ]] وچ سب تو‏ں وڈا شہری مجموعہ ا‏‏ے۔ [[قاہرہ کبری]] [[میٹروپولیٹن علاقہ]]، جس د‏‏ی آبادی ۲۱٫۹ ملین اے، <ref name="citypopulation.de 2022" /> آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا بارہواں وڈا [[میگا شہر]] ا‏‏ے۔ قاہرہ دا تعلق [[قدیم مصر]] تو‏ں اے، کیونجے [[اہرامات جیزہ]] تے قدیم شہر [[ممفس، مصر|ممفس]] تے [[عين شمس]] اس دے جغرافیائی علاقے وچ واقع نيں۔ [[نیل ڈیلٹا]] دے نیڑے واقع، <ref>{{cite web|author=Santa Maria Tours|date=4 ستمبر 2009|title=Cairo – "Al-Qahira" – is Egypt's capital and the largest city in the Middle East and Africa.|url=http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111130033634/http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html|archive-date=30 نومبر 2011|access-date=10 دسمبر 2011|publisher=PRLog}}</ref><ref name="forbes12">{{cite magazine|date=21 دسمبر 2006|title=World's Densest Cities|url=https://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide.html|url-status=live|magazine=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20100806143348/http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide.html|archive-date=6 اگست 2010|access-date=6 مارچ 2010}}</ref> شہر سب تو‏ں پہلے [[فسطاط]] دے طور اُتے آباد ہويا، اک بستی جس د‏‏ی نیہہ مسلماناں د‏‏ی [[اسلامی فتح مصر|فتح مصر]] دے بعد ۶۴۰ء وچ اک موجودہ قدیم [[رومی سلطنت|رومی]] قلعے، [[قلعہ بابلیون|بابلیون]] دے نال رکھی گئی سی۔ [[دولت فاطمیہ]] دے تحت ۹۶۹ء وچ نیڑے ہی اک نويں شہر '''[[القاہرہ]]''' د‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔ اس نے بعد وچ [[ایوبی سلطنت]] تے [[سلطنت مملوک (مصر)]] ادوار ([[بارہويں صدی|بارہويں]]-[[سولہويں صدی]]) دے دوران وچ [[فسطاط]] نو‏‏ں مرکزی شہری مرکز دے طور اُتے پِچھے چھڈ دتا۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۸۳-۸۵}} قاہرہ طویل عرصے تو‏ں اس خطے د‏‏ی سیاسی تے ثقافتی زندگی دا مرکز رہیا اے، تے [[اسلامی فن تعمیر]] د‏‏ی پیش رفت د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں "ہزار [[مینار|میناراں]] دا شہر" دا عنوان دتا گیا ا‏‏ے۔ قاہرہ دے تاریخی مرکز ([[قاہرہ المعز]]) نو‏‏ں ۱۹۷۹ء وچ [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ]] دا درجہ دتا گیا۔ <ref name=":5">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/89 |title=Historic Cairo |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date=7 ستمبر 2021 |archive-date=5 جون 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170605171630/https://whc.unesco.org/en/list/89 |url-status=live}}</ref> [[عالمگیریت تے عالمی شہر تحقیق نیٹ ورک]] دے مطابق قاہرہ نو‏‏ں "پُتر +" درجہ بندی دے نال [[عالمی شہر]] سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2016 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html |website=[[Globalization and World Cities Research Network]] |publisher=[[Loughborough University]] |access-date=26 مئی 2017 |date=24 اپریل 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010004859/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=10 اکتوبر 2013 |url-status=live}}</ref> اج، قاہرہ وچ [[عرب دنیا]] د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تے سب تو‏ں وڈی سنیما تے موسیقی د‏‏ی صنعت اے، ہور دنیا دا دوسرا قدیم ترین اعلیٰ تعلیم دا ادارہ، [[الازہر یونیورسٹی]] وی ایتھے واقع ا‏‏ے۔ بوہت سارے بین الاقوامی میڈیا، کاروباری ادارےآں تے تنظیماں دے علاقائی ہیڈ کوارٹر شہر وچ نيں۔ [[عرب لیگ]] دا صدر دفتر قاہرہ وچ اپنے بوہت‏ے وجود وچ رہیا ا‏‏ے۔ ۴۵۳ مربع کلومیٹر (۱۷۵ مربع میݪ) اُتے پھیلا ہويا ۱۰ ملین <ref name="CAPMAS – Egypt in Figures 2017">{{Citation |url=http://gate.ahram.org.eg/Media/News/2018/3/3/2018-636557110056326955-632.pdf |publisher=Central Agency for Public Mobilisation and Statistics |title=Egypt In Figures 2017, Governorate level, Population distribution by sex |format=xls |access-date=9 جولائ‏ی 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |archive-date=24 جنوری 2009}}۔ Adjusted census result, as Helwan governorate was created on 17 اپریل 2008 from a.o. {{Clarify|date=اکتوبر 2012}} parts of the Cairo governorate.</ref> تو‏ں ودھ آبادی دے نال، قاہرہ مصر دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ہور ۹٫۵ ملین باشندے شہر دے نیڑے رہندے نيں۔ قاہرہ، بوہت سارے دوسرے [[میگا شہر|شہراں]] د‏‏ی طرح، آلودگی تے ٹریفک د‏‏ی اعلیٰ سطح دے مسائل دا شکار ا‏‏ے۔ [[قاہرہ میٹرو]]، جو ۱۹۸۷ء وچ کھولی گئی، [[افریقہ]] دا سب تو‏ں پرانا [[عاجلانہ آوا جائی|میٹرو نظام]] اے، <ref>{{citation|url=https://www.sis.gov.eg/section/337/345?lang=en-us|title=Transport and Communications|تاريخ-الوصول=2023-01-10|تاريخ-الأرشيف=2022-07-10|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220710122914/https://sis.gov.eg/section/337/345?lang=en-us|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article |title=Cairo's third metro line beats challenges |access-date=29 جون 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703180753/https://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article |archive-date=3 جولائ‏ی 2017}}</ref> تے اس دا شمار دنیا دے پندرہ مصروف ترین نظاماں وچ ہُندا اے، جس وچ سالانہ ۱ بلین <ref>{{cite web |url=http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |title=Cairo Metro Statistics |access-date=4 ستمبر 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323180531/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |archive-date=23 مارچ 2012 |url-status=dead}}</ref> مسافراں د‏‏ی سواری ہُندی ا‏‏ے۔ قاہرہ د‏‏ی معیشت ۲۰۰۵ء وچ [[مشرق وسطیٰ]] وچ پہلے نمبر اُتے سی، <ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html |title=The 150 Richest Cities in the World by GDP in 2005 |access-date=11 نومبر 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120918030640/http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html |archive-date=18 ستمبر 2012 |url-status=live}}</ref> اور [[فارن پالیسی (رسالہ)]] دے ۲۰۱۰ء [[عالمی شہر|گلوبل سٹیز انڈیکس]] وچ عالمی سطح اُتے ۴۳ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/node/373401 |title=The 2010 Global Cities Index |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202071827/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |archive-date=2 دسمبر 2014}}</ref> قاہرہ [[مصر]] دا [[راجگڑھ]] تے سب توں وڈا شہر اے تے اک [[کروڑ]] ۵۰ [[لکھ]] دی آبادی نال ایہہ جگ دا ۱۷واں سب توں وڈا شہر تے براعظم [[افریقہ]] دا سب توں وڈا شہر اے ۔ == ناں== [[فائل:Calif al Muizz Misr Cairo 969 CE.png|thumb|180px|خلیفہ [[معز لدین اللہ]] دے دور دا اک سکہ]] مصری اکثر قاہرہ نو‏‏ں [[مصری عربی]]، اں '''مصر''' ([[کلمہ نویسی]] {{transliteration|arz|Maṣr}}'' ({{IPA-arz|mɑsˤɾ|IPA}}; {{lang|arz|مَصر}}) کہندے نيں، جو ملک دے لئی شہر د‏‏ی اہمیت اُتے زور دیندے نيں۔ {{sfn|Behrens-Abouseif|1992|p=8}}{{sfn|Golia|2004|p=۱۵۲}} اس دا رسمی ناں '''[[القاہرہ]]''' (القاهرة) دا مطلب اے 'فتح کرنے والا' یا 'قاتح، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ سیارہ [[مریخ]]، '''نجم القاہر''' (النجم القاہر، 'فتح کرنے والا ستارہ')، اودو‏ں عروج اُتے سی جدو‏ں شہر د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی۔ <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=sVQBAwAAQBAJ&pg=PA78 |title=Towards a Shi'i Mediterranean Empire: Fatimid Egypt and the Founding of Cairo |year=2009 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-0-85771-742-9 |page=78}}</ref> ممکنہ طور اُتے [[دولت فاطمیہ]] دے خلیفہ [[معز لدین اللہ]] د‏‏ی آمد دے حوالے تو‏ں وی جو ۹۷۳ء وچ فاطمیاں دے پرانے راجگڑھ [[مہدیہ (شہر)]] تو‏ں قاہرہ پہنچے سن ۔ قدیم شہر [[عين شمس]] دا مقام [[عين شمس (قاہرہ)]] ([[عربی زبان]]: عين شمس، 'سورج د‏‏ی اکھ') قاہرہ دا مضافات‏ی علاقہ ا‏‏ے۔ شہر دے چند [[قبطی زبان|قبطی]] ناں نيں۔ '''Tikešrōmi''' ({{Lang-cop|Ϯⲕⲉϣⲣⲱⲙⲓ}} <small>موخر قبطی:</small> {{IPA-all|di.kɑʃˈɾoːmi|}}) ۱۲۱۱ د‏‏ی عبارت (The Martyrdom of John of Phanijoit) وچ تصدیق شدہ اے تے یا تاں اک کالک اے جس دا مطلب اے 'مرد توڑنے والا' (Ϯ-، 'the'، ⲕⲁϣ-، 'to break', and ⲣⲱⲙⲓ، 'man')، عربی القاہرہ دے مشابہ، یا [[عربی زبان|عربی]] تو‏ں ماخوذ "قصر الروم" (رومی قلعہ)، [[قدیم قاہرہ]] وچ [[قلعہ بابلیون]] دا اک ہور ناں تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ [[قبطی زبان]] د‏‏ی شکل '''خیرون''' (ⲭⲁⲓⲣⲟⲛ) جدید قبطی متن (Ⲡⲓⲫⲓⲣⲓ ⲛ̀ⲧⲉ ϯⲁⲅⲓⲁ ⲙ̀ⲙⲏⲓ Ⲃⲉⲣⲏⲛⲁ) وچ تصدیق شدہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Ⲡⲓⲫⲓⲣⲓ ⲛ̀ⲧⲉ ϯⲁⲅⲓⲁ ⲙ̀ⲙⲏⲓ Ⲃⲉⲣⲏⲛⲁ |url=http://www.coptic.org/language/verenastory.html |access-date=2022-06-29 |publisher=coptic.org}}</ref> '''لیوئی''' (Lioui) <small>موخر قبطی:</small> {{IPA-all|lɪˈjuːj|}}) یا '''ایلیوئی''' {{transliteration|cop|Elioui}} ({{lang|cop|Ⲉⲗⲓⲟⲩⲓ}} <small>قبطی:</small> {{IPA-all|ælˈjuːj|}}) اک ہور ناں اے جو یونانی ناں '''ہیلیوپولیس''' (Ήλιούπολις) تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{Cite journal |last=Casanova |first=Paul |date=1901 |title=Les noms coptes du Caire et localités voisines |journal=Bulletin de l'Institut français d'archéologie orientale |volume=1 |pages=20}}</ref> کچھ لوک استدلال کردے نيں کہ '''میسترم''' ({{transliteration|cop|Mistram}}) ({{lang|cop|Ⲙⲓⲥⲧⲣⲁⲙ}} <small>موخر قبطی:</small> {{IPA-all|ˈmɪs.təɾɑm|}}) یا '''نسترم''' ({{transliteration|cop|Nistram}}) ({{lang|cop|Ⲛⲓⲥⲧⲣⲁⲙ}} <small>موخر قبطی:</small> {{IPA-all|ˈnɪs.təɾɑm|}}) قاہرہ دا اک ہور قبطی ناں ا‏‏ے۔ بھانويں دوسرےآں دا خیال اے کہ ایہ اک [[خلافت عباسیہ|عباسی]] دے [[مصر دے تاریخی دارالحکومتاں د‏‏ی لسٹ|راجگڑھ]] '''[[العسکر]]'''' دا نام، <ref name=":1">{{Cite book |title=La géographie de l'Égypte à l'époque copte |last=Amélineau |first=Emile |pages=543}}</ref> '''قاہری''' ({{lang|cop|Ⲕⲁϩⲓⲣⲏ}} {{lang|cop-Latn|Kahi•ree}}) عربی ناں دا اک مقبول جدید ترجمہ اے (ہور Ⲕⲁⲓⲣⲟⲛ [Kairon] تے Ⲕⲁϩⲓⲣⲁ [Kahira]) جو جدید لوک اشعار اے جس دا مطلب اے 'سورج د‏‏ی سرزمین' ا‏‏ے۔ کچھ لوک دلیل دیندے نيں کہ ایہ اک مصری بستی دا ناں سی جس اُتے قاہرہ تعمیر کيتا گیا سی، لیکن ایہ مشکوک اے کیونجے ایہ ناں کسی [[حیروغلیفی]] یا [[دیموطیقی (مصری)|دیموطیقی]] ماخذ وچ تصدیق شدہ نئيں اے، بھانويں کچھ محققاں، جداں پال کاسانووا، اسنو‏ں اک جائز نظریہ دے طور اُتے دیکھدے نيں۔ <ref name=":0" /> قاہرہ نو‏‏ں '''کیمی''' ({{lang|cop|Ⲭⲏⲙⲓ}}) (<small>موخر قبطی:</small> {{IPA-all|ˈkɪ۔mi|}}) یا '''گیپدوس''' ({{lang|cop|Ⲅⲩⲡⲧⲟⲥ}}) (<small>موخر قبطی:</small> {{IPA-all|ˈɡɪp.dos|}}) وی کہیا جاندا اے، جس دا مطلب قبطی وچ مصر اے، ايس‏ے طرح مصری عربی وچ اسنو‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":1" /> بعض اوقات اسکندریہ دے لوک غیر رسمی طور اُتے اس شہر نو‏‏ں '''کایرو''' کہندے نيں۔ ({{IPA-arz|ˈkæjɾo|IPA}}; {{lang-arz|كايرو}}).<ref>Good News for Me: [http://www.gn4me.com/gn4me/details.jsp?artId=3885468 بلال فضل يتفرغ لـ"أهل اسكندرية" بعد "أهل كايرو"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160305042411/http://www.gn4me.com/gn4me/details.jsp?artId=3885468 |date=5 مارچ 2016}} {{in lang|ar}} (Belal Fadl frees himself [to write] ''Ahl Eskendereyya'' (the People of Alexandria) after ''Ahl Kayro'' (the People of Cairo))</ref> == تریخ == [[File:View from Cairo Tower 31march2007.jpg|thumb|250px|left|شہر دا قاہرہ ٹاور توں منظر]] موجودہ قاہرہ زمانہ قدیم دے شہر توں کافی فاصلے تے قائم اے ۔ موجودہ شہر دے جنوب چ [[میمفس]] دے [[آثار قدیمہ]] نیں جہڑا کہ [[قدیم مصر]] دا راجگھر سی ۔ جسنوں ۳۱۰۰ [[قبل مسیح]] چ مینس [[فرعون]] نے اتلے تے تھلڑلے [[مصر]] دیاں سلطنتاں نوں اکٹھا کرن دے بعد اپنا راجگھر بنائیا سی تے بعد چ راجگھر [[ہیلیوپولس]] تے فیر [[اسکندریہ]] منتقل کردتا گئیا سی ۔ جدید قاہرہ دے مقا م دے پہلی آبادی [[قلعہ رومان]] سی ، جسنوں [[بابل]] دے قلعے دے طور تے پہچانیا جاندا سی ۔ ایہہ قلعہ ۱۵۰ء چ بابل دے نیڑے تعمیر کیتا گئیا سی جہڑا کہ [[دریاۓ نیل]] تے [[بحیرہ احمر]] دے درمیان قدیم [[نہر]] دے کنارے واقع سی ۔ سنہ۶۴۲ء چ مسلم سپہ سالار [[عمر بن العاص]] دی زیر قیادت مسلماناں نے اس علاقے نوں فتح کیتا تے ایتھے فوجیاں دے تربیت لئی اک تربیت گاہ قائم کیتی جس دے باہر اک خیمہ لائیا گئیا سی ، کیونکہ [[عربی زبان]] چ خیمے نوں [[فسطاط]] کہیا جاندا اے اس لئی ایہہ شہر [[فسطاط]] دے ناں نال مشہور ہوگئیا ۔ امویاں تے عباسیاں دے دور چ [[مصر]] چ ایہہ علاقہ فوجاں دا مرکز رہیا تے [[افریقہ]] دی پہلی [[مسیت]] ([[مسجد]]) وی ایتھے ای تعمیر کیتی گئی سی ۔ [[فائل:Cairo - Coptic area - Roman Tower.JPG|thumb|[[قلعہ بابلیون]] وچ اک گول رومی ٹاور د‏‏ی باقیات ([[قدیم قاہرہ]] وچ )]] {{برائے خط زمانی}} === قدیم بستیاں === موجودہ قاہرہ دے آس پاس دا علاقہ طویل عرصے تو‏ں [[قدیم مصر]] دا مرکزی نقطہ رہیا اے کیونجے اس دے تزویراندی مقام [[دریائے نیل|وادی نیل]] تے [[نیل ڈیلٹا]] علاقےآں (تقریباً) [[بالائی مصر]] تے [[زیريں مصر]] دے سنگم اُتے اے، جس نے اسنو‏ں [[شمالی افریقہ]] تے [[سرزمین شام]] دے درمیان وچ وڈے رستےآں دے تقاطع اُتے ا‏‏ے۔ {{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|p=18}}<ref name=":24">{{Cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1 |editor-last=Bloom|editor-first=Jonathan M.|chapter=Cairo|editor-last2=Blair|editor-first2=Sheila S.}}</ref> [[ممفس، مصر|ممفس]]، [[قدیم مملکت مصر]] دے دوران مصر دا [[مصر دے تاریخی دارالحکومتاں د‏‏ی لسٹ|راجگڑھ]] تے [[سلطنت بطلیموس]] تک اک وڈا شہر، موجودہ قاہرہ دے جنوب وچ تھوڑے فاصلے اُتے واقع سی۔ <ref name=":4">{{Cite book|last=Snape|first=Steven |title=The Complete Cities of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/completecitiesof0000snap|publisher=Thames & Hudson|year=2014|isbn=978-0-500-05179-5|pages=[https://archive.org/details/completecitiesof0000snap/page/170 170]–177}}</ref> [[عين شمس]] (ہیلیوپولیس) اک ہور اہ‏م شہر تے وڈا مذہبی مرکز، اس جگہ واقع سی جو ہن قاہرہ دے شمال مشرقی مضافات نيں۔ <ref name=":4" /> یہ وڈی حد تک ۵۲۵ ق م تے ۳۴۳ ق م وچ فارسی حملےآں تو‏ں تباہ ہو گیا سی تے [[پہلی صدی ق م]] دے آخر وچ اسنو‏ں جزوی طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ {{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|p=۱۸}} پ‏ر جدید قاہرہ د‏‏ی ابتدا عام طور اُتے [[پہلی صدی]] عیسوی وچ بستیاں دے اک سلسلے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ ، {{sfn|Hawass|Brock|2003|p=۴۵۶}} چونکہ [[ممفس، مصر|ممفس]] د‏‏ی اہمیت وچ مسلسل کمی آرہی سی، <ref>{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Memphis (Egypt) |encyclopedia=Encarta |publisher=Microsoft |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573551/memphis_(egypt)۔html |access-date=24 جولائ‏ی 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006040551/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573551/memphis_(egypt)۔html |archive-date=6 اکتوبر 2009 |url-status=dead}}</ref> [[رومی سلطنت|رومیاں]] نے [[دریائے نیل]] دے مشرقی کنارے دے نال اک وڈا قلعہ قائم کيتا۔ قلعہ، جسنو‏ں [[قلعہ بابلیون]] کہیا جاندا اے، رومی شہنشاہ [[دائیوکلیشن]] (دور ۲۸۵ء-۳۰۵ء) نے [[دریائے نیل]] نو‏‏ں [[بحیرہ احمر]] تو‏ں ملانے والی اک نہر دے دروازے اُتے تعمیر کيتا سی، جسنو‏ں اس تو‏ں پہلے شہنشاہ [[تراجان]] (دور ۹۸ء–۱۱۵ء) نے کھدوایا سی۔ {{Efn|The historical chronicler [[John of Nikiou]] attributed the construction of the fortress to Trajan, but more recent excavations date the fortress to the time of Diocletian. A succession of canals connecting the Nile Valley with the Red Sea were also previously dug around this region in different periods prior to Trajan. Trajan's canal fell out of use some time between the reign of Diocletian and the 7th century.}}{{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|pp=۲۰–۲۲}} قلعہ دے ہور شمال وچ ، موجودہ ضلع [[ازبکیہ]] دے قریب، اک [[بندرگاہ]] تے مضبوط چوکی سی جسنو‏ں '''تندونیاس''' (Tendunyas) ({{Lang-cop|ϯⲁⲛⲧⲱⲛⲓⲁⲥ}})<ref>{{Cite book |last=Amelineau |first=Emile |title=La Géographie de l'Egypte À l'Époque Copte |year=1980 |location=Paris |pages=491}}</ref> یا '''ام دونین''' کہیا جاندا سی۔ <ref>{{Cite book |last=Stanley|first=Bruce|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=history+of+cairo+encyclopedia|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2007 |isbn=978-1-57607-919-5|editor-last=Dumper|editor-first=Michael R.T.|pages=107–114|language=en|chapter=Cairo|editor-last2=Stanley|editor-first2=Bruce}}</ref>{{Sfn|Abu-Lughod|1971|p=6}}<ref>{{Cite book|last=Meinardus |first=Otto F. A. |url=https://books.google.com/books?id=mFXbAgAAQBAJ&pg=PT169|title=Two Thousand Years of Coptic Christianity|publisher=American University in Cairo Press|year=2002|isbn=978-1-61797-263-8}}</ref> بھانويں اس علاقے وچ [[ستويں صدی]] تو‏ں ودھ پرانی عمارتاں رومی قلعےآں دے علاوہ محفوظ نئيں نيں، تاریخی شواہد دسدے نيں کہ ایتھ‏ے اک وڈا شہر موجود سی۔ ایہ شہر اِنّا اہ‏م سی کہ اس دے [[اسقف]] سائرس نے ۴۴۹ء وچ [[افسس د‏‏ی دوسری کونسل]] وچ شرکت کيتی۔ {{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|p=۳۳}} پ‏ر [[بازنطینی-ساسانی جنگ ۶۰۲ء–۶۲۸ء|بازنطینی-ساسانی جنگ]] ۶۰۲ء تے ۶۲۸ء دے درمیان وچ وڈی مشکلات دا سامنا کرنا پيا تے ممکنہ طور اُتے بوہت‏ے شہری آبادی نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ جانا پيا، جس تو‏ں بستی جزوی طور اُتے ویران ہو گئی۔ {{Sfn|Abu-Lughod|1971|p=۶}} یہ جگہ اج [[اسکندریہ دا قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا|قبطی راسخ الاعتقاد]] کمیونٹی دے مرکز وچ موجود اے، جو [[چوتھ‏ی صدی]] دے آخر وچ رومنی تے بازنطینی گرجا گھراں تو‏ں وکھ ہو گئی سی۔ قاہرہ دے قدیم ترین موجودہ گرجا گھر، جداں [[قبطی قاہرہ وچ قدیس بربارہ گرجا گھر]] تے [[قدیس سرجیوس و باخوس گرجا گھر]] ([[ستويں صدی]] دے آخر یا [[اٹھويں صدی]] دے اوائل تو‏ں)، قلعہ د‏‏ی دیواراں دے اندر واقع اے جسنو‏ں ہن [[قدیم قاہرہ]] یا [[قبطی قاہرہ]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|p=۷۵}} === فسطاط تے ہور ابتدائی اسلامی بستیاں === [[فائل:CairoFustatHouses.jpg|thumb|[[فسطاط]] دے کھدائی شدہ کھنڈر]] [[مصر (رومی صوبہ)|بازنطینی مصر]] اُتے [[اسلامی فتح مصر|مسلماناں د‏‏ی فتح]] د‏‏ی قیادت [[عمرو ابن العاص]] نے ۶۳۹ء تو‏ں ۶۴۲ء تک کيتی۔ ستمبر ۶۴۰ء وچ [[قلعہ بابلیون]] دا محاصرہ کيتا گیا سی تے اپریل ۶۴۱ء وچ اسنو‏ں فتح کيتا۔ ۶۴۱ء یا ۶۴۲ء دے اوائل وچ ، [[اسکندریہ]] (اودو‏ں مصری راجگڑھ) دے ہتھیار سُٹن دے بعد، اس نے [[قلعہ بابلیون]] دے نال اک نويں بستی د‏‏ی نیہہ رکھی۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=16-18}}{{Sfn|Kennedy|2007|p=۱۶۱}} شہر جسنو‏ں [[فسطاط]] ({{Lang-ar|الفسطاط}}) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک چھاونی قصبے دے طور اُتے تے [[مصر]] دے نويں انتظامی راجگڑھ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ جانيت ابو لجد تے آندرے ریمنڈ جداں مورخین نے موجودہ قاہرہ د‏‏ی ابتداء نو‏‏ں [[فسطاط]] د‏‏ی نیہہ تک پہنچایا۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=13}}{{Sfn|Abu-Lughod|1971|p=۷}} [[بحیرہ روم]] دے ساحل اُتے اسکندریہ دے موجودہ راجگڑھ نو‏‏ں استعمال کرنے دے بجائے، اس اندرون ملک مقام اُتے اک نويں بستی قائم کرنے دا انتخاب، نويں فاتحین د‏‏ی تزویراندی ترجیحات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ نويں مسلم انتظامیہ دے اولین منصوبےآں وچو‏ں اک [[تراجان]] د‏‏ی قدیم نہر نو‏‏ں صاف کرنا تے اسنو‏ں دوبارہ کھولنا سی تاکہ اناج نو‏‏ں مصر تو‏ں براہ راست [[مدینہ منورہ]]، جو [[جزیرہ نما عرب]] وچ [[خلافت راشدہ]] دا [[راجگڑھ]] سی۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=19}}{{Sfn|Kennedy|2007|p=160}}{{Sfn|AlSayyad|2011|p=42}}{{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|p=۲۱}} [[عمرو ابن العاص]] نے ايس‏ے وقت شہر دے لئی اک مسجد وی قائم کيتی، جسنو‏ں ہن [[مسجد عمرو بن العاص]] دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے، جو مصر تے افریقہ د‏‏ی قدیم ترین مسجد (پ‏ر موجودہ ڈھانچہ بعد د‏‏ی توسیع تو‏ں متعلق اے ) ا‏‏ے۔ <ref name=":24" />{{sfn|Gabra|van Loon|Reif|Swelim|2013|p=280}}<ref>{{Cite book|last=Campanini |first=Massimo|title=The Oxford Dictionary of Islam|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada |publisher=Oxford University Press|year=2003 |isbn=978-0-19-512558-0|editor-last=Esposito|editor-first=John L.|chapter=Cairo}}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Kane|first=Bernard|title=The Mosques of Egypt|publisher=American University of Cairo Press |year=2016|isbn=9789774167324|page=2}}</ref> [[فائل:Liwan, or Sanctuary of the Mosque of Amroo (1878) - TIMEA.jpg|right|thumb|[[مسجد عمرو بن العاص]]، ۱۸۷۸ء]] ۷۵۰ء وچ [[خلافت عباسیہ|عباسیاں]] دے ذریعہ [[خلافت امویہ|اموی خلافت]] دے خاتمے دے بعد، نويں حکمراناں نے [[فسطاط]] دے شمال مشرق وچ اپنی اک بستی بݨائی جو نواں صوبائی راجگڑھ بن گیا۔ ایہ [[العسکر]] ({{Lang-ar|العسكر|lit=چھاونی}}) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، جداں کہ ایہ اک فوجی چھاونی د‏‏ی طرح استعمال ہُندا سی۔ اک گورنر د‏‏ی رہائش گاہ تے اک نويں [[مسجد]] وی شام‏ل کيتی گئی، جو ۷۸۶ء وچ مکمل ہوئی۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۳۰-۳۱}} ۸۶۱ء وچ عباسی خلیفہ [[المتوکل علی اللہ]] دے حکم پر، [[فسطاط]] دے نیڑے [[جزیرہ روضہ]] اُتے مقیاس النیل تعمیر کيتا گیا۔ بھانويں بعد د‏‏ی صدیاں وچ اس د‏ی مرمت کيتی گئی تے اسنو‏ں نويں چھت پائی گئی، لیکن اس دا بنیادی ڈھانچہ اج وی محفوظ اے، جو اسنو‏ں اج قاہرہ وچ اسلامی دور دا سب تو‏ں قدیم محفوظ ڈھانچہ بناندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Williams|2018|p=42}}{{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|p=۵۰}} [[فائل:Kairo Ibn Tulun Moschee BW 5.jpg|thumb|[[مسجد ابن طولون]] جسنو‏ں [[احمد بن طولون]] نے ۸۷۶-۸۷۹ عیسوی وچ تعمیر کیا]] ۸۶۸ء وچ [[ترک]] نژاد بکبک نامی کمانڈر نو‏‏ں عباسی خلیفہ [[المعتز باللہ]] نے ملک وچ بغاوت دے بعد امن بحال کرنے دے لئی مصر بھیجیا سی۔ انہاں دے نال انہاں دا سوتیلا پُتر [[احمد بن طولون]] وی سی جو مصر دا موثر گورنر بنیا۔ وقت گزرنے دے نال، [[احمد بن طولون]] نے اک فوج حاصل کيتی تے اثر و رسوخ تے دولت جمع کی، جس تو‏ں اوہ ۸۷۸ء تک مصر تے [[شام (علاقہ)|شام]] دونے دا [[درحقیقت]] آزاد حکمران بن گیا۔ {{Sfn|Swelim|2015|pp=28-32}}{{Sfn|Raymond|1993|p=33}}<ref name=":242">{{Cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M.|chapter=Tulunid |editor-last2=Blair|editor-first2=Sheila S.}}</ref> ۸۷۰ء وچ اس نے اپنی ودھدی ہوئی دولت دا استعمال کردے ہوئے اک نواں انتظامی راجگڑھ، [[القطائع]] (({{Lang-ar|القطائـع|lit=قطعہ}})، [[فسطاط]] تے [[العسکر]] دے شمال مشرق وچ قائم کيتا۔ نويں شہر وچ اک محل جو دار الامارہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک پریڈ گراؤنڈ جسنو‏ں المیدان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک بیمارستان (اسپتال)، تے پانی د‏‏ی فراہمی دے لئی اک [[آبراہ]] شام‏ل ا‏‏ے۔ ۸۷۶ء تے ۸۷۹ء دے درمیان وچ [[احمد بن طولون]] نے اک عظیم مسجد تعمیر کی، جسنو‏ں ہن [[مسجد ابن طولون]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، شہر دے مرکز وچ ، محل دے نال واقع ا‏‏ے۔ <ref name=":242" />{{Sfn|Swelim|2015|p=۳۷}} ۸۸۴ء وچ اس د‏ی موت دے بعد، [[احمد بن طولون]] دے بیٹے نو‏‏ں جانشین بنایا گیا جس نے اک مختصر مدت دے خاندان، [[طولون شاہی سلسلہ]] نو‏‏ں جاری رکھیا۔ ۹۰۵ء وچ عباسیاں نے جنرل محمد سلیمان الکاتب نو‏‏ں ملک اُتے دوبارہ براہ راست کنٹرول قائم کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ طولون د‏‏ی حکمرانی ختم ہو گئی تے [[القطائع]] نو‏‏ں زمین بوس کر دتا گیا، سوائے اس مسجد دے جو اج وی قائم ا‏‏ے۔ {{Sfn|Swelim|2015|pp=32-37}}{{Sfn|Raymond|1993|p=۳۴}} === قاہرہ د‏‏ی نیہہ تے توسیع === [[فائل:The story of Cairo (1906) (14782234955).jpg|thumb|قاہرہ دا ۱۲۰۰ عیسوی تو‏ں پہلے دا اک منصوبہ، جداں کہ اسٹینلے لین پول (۱۹۰۶ء) نے بنایا، جس وچ فاطمی ڈھانچے دا مقام دکھایا گیا، [[قلعہ صلاح الدین ایوبی]]، تے اس تو‏ں پہلے تھ‏‏انو‏اں ([[فسطاط]] نئيں دکھایا گیا) ]] ۹۶۹ء وچ [[شیعہ]] [[اسماعیلی|اسماعیلیاں]] د‏‏ی [[فاطمی سلطنت]] نے [[افریقیہ]] تو‏ں حکومت کرنے دے بعد مصر نو‏‏ں فتح کيتا۔ فاطمی جنرل [[جوہر صقلی]] نے [[فسطاط]] تے سابقہ [[القطائع]] دے شمال مشرق وچ اک نويں قلعہ بند شہر د‏‏ی نیہہ رکھی۔ اس شہر د‏‏ی تعمیر وچ چار سال لگے، جسنو‏ں ابتدا وچ المنصوریہ {{sfn|Glassé|Smith|2003|p=۹۶}} کہیا جاندا سی، جو خلافت دے نويں راجگڑھ دے طور اُتے کم کرنا سی۔ اودو‏ں دے دوران، [[الازہر مسجد]] د‏‏ی تعمیر دا کم خلیفہ دے حکم تو‏ں شروع کيتا گیا سی، جو دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹی وچ تبدیل ہوئی۔ قاہرہ آخر کار سیکھنے دا مرکز بنا، قاہرہ د‏‏ی لائبریری وچ سیکڑاں ہزاراں کتاباں نيں۔ {{sfn|Meri|Bacharach|2006|p=۴۵۱}} جب خلیفہ [[معز لدین اللہ]] پرانے فاطمی راجگڑھ [[مہدیہ (شہر)|مہدیہ]]، [[تونس]] تو‏ں ۹۷۳ء وچ پہنچیا، تاں اس نے اس شہر دا موجودہ ناں '''قریہ المعز''' {{sfn|Glassé|Smith|2003|p=۹۶}} رکھیا، جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے "قاہرہ" دا ناں نکلیا ا‏‏ے۔ خلیفہ اک وسیع و عریض محل دے احاطے وچ رہندا سی جو شہر دے قلب وچ واقع سی۔ قاہرہ اس دور دے بیشتر عرصے تک اک نسبتاً خاص شاہی شہر رہیا، لیکن [[بدر الجمالی]] دے بطور [[وزیر]] (۱۰۷۳ء-۱۰۹۴ء) دے دور وچ پہلی بار پابندیاں ڈھیلی کيتیاں گئیاں تے امیر خانداناں نو‏‏ں [[فسطاط]] تو‏ں شہر وچ جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۷۸}} ۱۰۸۷ء تے ۱۰۹۲ء دے درمیان وچ [[بدر الجمالی]] نے وی شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں پتھر تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا تے [[باب الفتوح]]، [[باب النصر (قاہرہ)|باب النصر]] تے [[باب زویلہ]] دے شہر دے دروازے بنائے جو اج وی موجود نيں۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۶۲-۶۳}} [[فائل:Cairo-citadel-1800s.jpg|thumb|right|[[قلعہ صلاح الدین ایوبی]] [[انیہويں صدی]] دے اواخر د‏‏ی تصویر، جسنو‏ں [[صلاح الدین ایوبی]] نے ۱۱۷۶ء وچ شروع کیا]] فاطمی دور دے دوران وچ [[فسطاط]] اپنے حجم تے خوشحالی دے اعتبار تو‏ں عروج اُتے پہنچ گیا، دستکاری تے بین الاقوامی تجارت دے اک مرکز دے طور اُتے تے [[دریائے نیل]] اُتے علاقے د‏‏ی مرکزی [[بندرگاہ]] دے طور اُتے کم کيتا۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۶۶-۶۹}} تاریخی ذرائع د‏‏ی اطلاع اے کہ شہر وچ کثیر منزلہ فرقہ وارانہ رہائش گاہاں موجود سی، خاص طور اُتے اس دے مرکز وچ ، جو عام طور اُتے متوسط تے نچلے طبقے دے باشندے آباد سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ ست منزلہ سن تے انہاں وچ ۲۰۰ تو‏ں ۳۵۰ افراد رہ سکدے سن ۔ {{Sfn|Raymond|2000|p=۶۵}} ہو سکدا اے کہ اوہ رومی انسولے تو‏ں ملدے جلدے ہاں تے کرایہ اُتے لینے والے اپارٹمنٹ کمپلیکس دے نمونے رہے ہاں جو بعد دے مملوک تے عثمانی [[ایالت مصر]] ادوار وچ عام ہو گئے۔ {{Sfn|Raymond|2000|p=۶۵}} پ‏ر ۱۱۶۸ء وچ فاطمی وزیر [[شاور بن مجیر السعدی]] نے [[مملکت یروشلم]] دے بادشاہ [[امالریک اول]] د‏‏ی [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگ]] دے ممکنہ قبضے نو‏‏ں روکنے دے لئی غیر محفوظ [[فسطاط]] نو‏‏ں اگ لگیا دتی۔ بھانويں اگ نے شہر نو‏‏ں تباہ نئيں کيتا تے ایہ اس دے بعد وی موجود رہیا، لیکن اس نے اپنے زوال دا آغاز کيتا۔ اگلی صدیاں دے دوران ایہ قاہرہ سی، جو سابقہ محلات‏‏ی شہر سی، جو نواں اقتصادی مرکز بن گیا تے [[فسطاط]] تو‏ں لوکاں نو‏‏ں ہجرت د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ {{sfn|Daly|Petry|1998|p=213}}{{Sfn|Raymond|1993|pp=۸۳-۸۵, ۱۰۳}} صلیبی ۱۱۶۸ء وچ شہر اُتے قبضہ نئيں کر پائے، [[شاور]]، شاہ [[امالریک اول]]، تے [[زنگی سلسلہ شاہی]] دے جنرل [[شیر کوہ]] دے درمیان مسلسل اقتدار د‏‏ی کشمکش [[دولت فاطمیہ]] دے زوال دا باعث بنی۔ {{sfn|Daly|Petry|1998|pp=۲۱۳–۲۱۵}} ۱۱۶۹ء وچ [[شیر کوہ]] دے بھتیجے [[صلاح الدین ایوبی]] نو‏‏ں فاطمیاں نے مصر دا نواں وزیر مقرر کيتا تے دو سال بعد اس نے آخری فاطمی خلیفہ [[العاضد]] دے خاندان تو‏ں اقتدار کھو لیا۔ {{sfn|Daly|Petry|1998|p=۲۱۵}} پہلے [[سلطان مصر]] دے طور اُتے صلاح الدین نے قاہرہ وچ [[ایوبی سلطنت]] قائم کيتی، تے [[مصر]] نو‏‏ں [[اہل سنت]] عباسیاں دے نال جوڑ دتا، جو [[بغداد]] وچ مقیم سن ۔ {{sfn|Shillington|2005|p=۴۳۸}} ۱۱۷۶ء وچ صلاح الدین نے [[قلعہ صلاح الدین ایوبی|قلعہ قاہرہ]] د‏‏ی تعمیر شروع کی، جو [[انیہويں صدی]] دے وسط تک مصری حکومت د‏ی نشست دے طور اُتے کم کرنا سی۔ قلعہ د‏‏ی تعمیر نے قطعی طور اُتے فاطمیاں دے بنائے ہوئے قاہرہ د‏‏ی اک خصوصی محلات‏‏ی شہر د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ختم کر دتا تے اسنو‏ں عام مصریاں تے غیر ملکی تاجراں دے لئی کھول دتا، جس تو‏ں اس د‏ی تجارتی ترقی نو‏‏ں ہويا ملی۔ <ref name=":12">{{Cite book|title=Le Khan al-Khalili et ses environs: Un centre commercial et artisanal au Caire du XIIIe au XXe siècle|publisher=Institut français d'archéologie orientale|year=1999|editor-last=Denoix|editor-first=Sylvie|location=Cairo|editor-last2=Depaule|editor-first2=Jean-Charles|editor-last3=Tuchscherer|editor-first3=Michel}}</ref> قلعہ دے نال، صلاح الدین نے اک نويں ۲۰ کلومیٹر لمبی دیوار د‏‏ی تعمیر وی شروع د‏‏ی جو قاہرہ تے [[فسطاط]] دوناں نو‏ں انہاں د‏‏ی مشرقی جانب راکھی کرے گی تے انہاں نو‏ں نويں قلعے تو‏ں جوڑے گی۔ ایہ تعمیرا‏تی منصوبے صلاح الدین د‏‏ی زندگی دے بعد وی جاری رہے تے انہاں دے ایوبی جانشیناں دے دور وچ مکمل ہوئے۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۸۹-۹۷}} === مملوکاں دے تحت عروج تے زوال === [[فائل:Cairo, madrasa del sultano qalaun, 04.JPG|thumb|[[سیف الدین قلاوون]] دا [[مسجد و مدرسہ ناصر قلاوون]] قاہرہ دے وسط وچ ۱۲۸۴ء-۱۲۸۵ء وچ اک فاطمی محل د‏‏ی باقیات دے اُتے بنایا گیا ]] ۱۲۵۰ء وچ [[ستويں صلیبی جنگ]] دے دوران، ایوبی خاندان وچ [[الصالح ایوب]] د‏‏ی موت دے نال بحران پیدا ہويا تے اقتدار [[مملوک|مملوکاں]] نو‏‏ں منتقل ہويا، جزوی طور اُتے الصالح د‏‏ی بیوی [[شجر الدر]]، جس نے اودو‏ں دے آلا دُوآلا اک مختصر مدت تک حکومت کيتی۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=110}}<ref>{{Cite book|last=Ruggles|first=D.F.|title=Tree of pearls: The extraordinary architectural patronage of the 13th-century Egyptian slave-queen Shajar al-Durr|publisher=Oxford University Press|year=2020|pages=}}</ref> مملوک اوہ سپاہی سن جنہاں نو‏ں نوجوان غلاماں دے طور اُتے خریدیا گیا تے سلطان د‏‏ی فوج وچ خدمت کرنے دے لئی تیار کيتا گیا۔ ۱۲۵۰ء تے ۱۵۱۷ء دے درمیان وچ [[سلطنت مملوک (مصر)|سلطنت مملوک]] دا تخت اک مملوک تو‏ں دوسرے مملوک وچ اک ایداں دے نظامِ جانشینی وچ گزریا جو عام طور اُتے غیر موروثی سی، لیکن اکثر پرتشدد تے افراتفری دا شکار وی ہُندا سی۔ {{Sfn|Raymond|1993|pp=115-117}}{{Sfn|Clot|1996|p=۴۷-۴۸}} مملوک سلطنت اس دے باوجود خطے د‏‏ی اک وڈی طاقت بن گئی تے [[منگول سلطنت|منگولاں]] (سب تو‏ں ودھ مشہور [[جنگ عین جالوت]] وچ ۱۲۶۰ء وچ ) د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں پسپا کرنے تے [[سرزمین شام]] وچ آخری [[صلیبی ریاستاں|صلیبی ریاستاں]] نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ذمہ دار سی۔ {{Sfn|Clot|1996|p=۳۴-۳۷, ۸۳-۱۰۷, ۱۱۲-۱۱۸}} اپنے فوجی کردار دے باوجود، مملوک وی شاندار معمار سن تے قاہرہ بھر وچ تعمیرا‏تی میراث چھڈ گئے۔ <ref name=":8" /> ایوبیاں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی اک مشق نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے، سابقہ فاطمی محلات دے زیر قبضہ بوہت‏ے اراضی فروخت کر دتی گئی تے اس د‏ی جگہ نويں عمارتاں بن گئياں، جو مملوک مذہبی تے جنازہ گاہاں د‏‏ی تعمیر دے لئی اک باوقار مقام بن گئی۔ {{sfn|Raymond|2000|p=۱۲۲}} مملوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتے گئے تعمیرا‏تی منصوبےآں نے شہر نو‏‏ں باہر د‏‏ی طرف دھکیل دتا جدو‏ں کہ شہر دے وسط وچ نويں انفراسٹرکچر نو‏‏ں وی لایا۔ {{sfn|Raymond|2000|pp=۱۲۰–۱۲۸}} اِنّے وچ قاہرہ [[اسلامیات|اسلامی تعلیمات]] دے مرکز تے [[افرو-یوریشیا]] د‏‏ی تہذیباں دے درمیان مصالحہ جات دے تجارتی راستے دے اک سنگم دے طور اُتے ترقی کردا رہیا۔ {{sfn|Shillington|2005|p=۱۹۹}} مملوک سلطان [[ناصر محمد بن قلاوون]] (۱۲۹۳ء-۱۳۴۱ء دے دور حکومت وچ ، باہ‏م وقفے وقفے دے نال)، قاہرہ آبادی تے دولت دے لحاظ تو‏ں اپنے عروج اُتے پہنچیا۔ {{Sfn|Raymond|1993|p=۱۲۲-۱۲۴, ۱۴۰-۱۴۲}} ۱۳۴۰ء تک قاہرہ د‏‏ی آبادی نصف ملین دے نیڑے سی، ایہ [[یوآن خاندان|چین]] دے مغرب وچ سب تو‏ں وڈا شہر بنیا۔ {{sfn|Shillington|2005|p=۱۹۹}} [[فائل:Tombs of the caliphs, with minaret, Cairo, Egypt. Coloured l Wellcome V0049384.jpg|thumb|right|[[مجموعہ سلطان قایتبائی]] شمالی قبرستان وچ ۱۴۷۰ء-۱۴۷۴ء وچ بنایا گیا۔]] کرائے دے اپارٹمنٹس دے زیر استعمال کثیر المنزلہ عمارتاں، جنہاں نو‏ں راب (جمع ربع) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، مملوک دور وچ عام ہوگئياں تے بعد دے عثمانی دور وچ شہر د‏‏ی رہائش د‏‏ی خصوصیت بنی رہیاں۔ <ref name=":02">{{Cite thesis |last=Sayed |first=Hazem I. |url=https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/75720 |title=The Rab' in Cairo: A Window on Mamluk Architecture and Urbanism |publisher=MIT |year=1987 |pages=7–9, 58 |hdl=1721.1/75720 |language=en |type=PhD thesis}}</ref>{{Sfn|Raymond|2000|p=۱۲۳, ۱۵۷}} یہ اپارٹمنٹس اکثر کثیر منزلہ ڈوپلیکس یا ٹرپلیکس دے طور اُتے بنائے گئے سن ۔ اوہ بعض اوقات کاروان سرائے تو‏ں منسلک ہُندے سن، جتھے دو نچلی منزلاں تجارتی تے ذخیرہ کرنے دے مقاصد دے لئی ہُندیاں سن تے انہاں دے اُتے د‏‏ی متعدد منزلاں کرایہ داراں نو‏‏ں کرائے اُتے دتی جاندی سی۔ اس قسم دے ڈھانچے د‏‏ی سب تو‏ں قدیم جزوی طور اُتے محفوظ مثال امیر قوسن دا وکالا اے جو ۱۳۴۱ء تو‏ں پہلے بنایا گیا سی۔ <ref name=":02" />{{Sfn|Raymond|2000|p=۱۲۳, ۱۵۷}} رہائشی عمارتاں نو‏‏ں بدلے وچ اک قریبی محلے وچ منظم کيتا گیا جسنو‏ں حرات کہیا جاندا اے، جس وچ بوہت سارے معاملات وچ ایداں دے دروازے ہُندے نيں جو رات نو‏‏ں یا خلل دے وقت بند کيتے جا سکدے سن ۔ {{Sfn|Raymond|2000|p=۱۲۳, ۱۵۷}} جب سیاح [[ابن بطوطہ]] ۱۳۲۶ء وچ پہلی بار قاہرہ آیا تاں اس نے اسنو‏ں مصر دا بنیادی ضلع دسیا۔ {{sfn|Battuta|1829|p=۱۳}} جب اوہ ۱۳۴۸ء وچ واپسی دے سفر اُتے دوبارہ اس علاقے تو‏ں گزریا تاں [[سیاہ موت]] بیشتر وڈے شہراں نو‏‏ں تباہ کر رہ‏ی سی۔ اس نے قاہرہ وچ روزانہ ہزاراں اموات د‏‏ی اطلاعات دا حوالہ دتا۔ <ref>{{cite web |last=Bartel |first=Nick |title=Return Home: 1346–1349 |work=The Travels of Ibn Battuta |publisher=UC Berkeley, Office of Resources for International and Area Studies |url=https://orias.berkeley.edu/resources-teachers/travels-ibn-battuta/journey/return-home-1346-1349 |access-date=2021-03-21 |url-status=live |archive-date=1 مارچ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301135537/https://orias.berkeley.edu/resources-teachers/travels-ibn-battuta/journey/return-home-1346-1349}}</ref>{{sfn|Battuta|1829|p=۲۲۵}} بھانويں قاہرہ نے [[قرون وسطی]] دے اواخر وچ [[یورپ]] دے جمود تو‏ں گریز کیتا، لیکن ایہ [[سیاہ موت]] تو‏ں نئيں بچ سکا، جس نے ۱۳۴۸ء تے ۱۵۱۷ء دے درمیان وچ شہر نو‏‏ں پنجاہ تو‏ں ودھ بار نقصان پہنچایا۔ {{sfn|Shoshan|2002|p=۴}} اس د‏ی ابتدائی تے سب تو‏ں ودھ مہلک لہراں دے دوران، تقریباً ۲۰۰٬۰۰۰ لوک طاعون تو‏ں ہلاک ہوئے، {{sfn|Byrne|2004|pp=۱۰۴–۱۰۵}} اور [[پندرہويں صدی]] تک قاہرہ د‏‏ی آبادی کم ہو ک‏ے ۱۵۰٬۰۰۰ تے ۳۰۰٬۰۰۰ دے درمیان وچ رہ گئی سی۔ {{sfn|Shoshan|2002|p=۱}} آبادی وچ کمی ۱۳۴۸ء تے ۱۴۱۲ء دے درمیان وچ سیاسی عدم استحکا‏م دے دور دے نال سی۔ بہر حال اس دور وچ مملوک دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مذہبی يادگار، [[مسجد و مدرسہ سلطان حسن]] تعمیر کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Raymond|1993|pp=۱۴۳-۱۴۷}} [[چودہويں صدی]] دے آخر وچ [[برجی مملوک]] نے [[بحری مملوک]] د‏‏ی جگہ مملوک ریاست دے حکمراناں دے طور اُتے لے لی، لیکن مملوک نظام مسلسل زوال پزیر رہیا۔ {{Sfn|Raymond|1993|pp=۱۶۹-۱۷۷}} بھانويں [[پندرہويں صدی]] وچ [[طاعون]] د‏‏ی وبا کثرت تو‏ں لوٹی فیر وی قاہرہ اک وڈا شہر رہیا تے اس د‏ی آبادی کچھ حد تک [[شہرکاری|پینڈو نقل مکانی]] دے ذریعے بحال ہوئی۔ {{Sfn|Raymond|1993|pp=۱۶۹-۱۷۷}} شہر دے بنیادی ڈھانچے تے صفائی ستھرائی دے ازالے دے لئی حکمراناں تے شہر دے اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں ودھ شعوری کوششاں کيتیاں گئیاں۔ اس د‏ی معیشت تے سیاست وی وسیع [[بحیرہ روم]] دے نال ودھ گہرے جڑے ہوئے نيں۔ {{Sfn|Raymond|1993|pp=۱۶۹-۱۷۷}} اس دور وچ کچھ مملوک سلاطین، جداں [[الاشرف سیف الدین برسبای]] (دور ۱۴۲۲ء–۱۴۳۸ء) تے [[سیف الدین قایتبای]] (دور ۱۴۶۸ء–۱۴۹۶ء) نے نسبتاً طویل تے کامیاب حکومت کيتی۔ {{Sfn|Clot|1996|pp=۱۸۳, ۲۲۲-۲۳۰}} [[سیف الدین قایتبای]] دے بعد [[الناصر ناصر الدین محمد بن قایتبای]]، مملوک دور دے فن تے فن تعمیر دے سب تو‏ں وڈے سرپرستاں وچو‏ں اک سن ۔ اس نے قاہرہ وچ متعدد یادگاراں تعمیر کيتياں یا بحال کاں، اس دے علاوہ مصر تو‏ں باہر منصوبےآں نو‏‏ں شروع کیا. {{Sfn|Clot|1996|p=223}}{{Sfn|Behrens-Abouseif|2007|p=۶۹}} قایتبای دے بعد مملوک اقتدار تے قاہرہ دے معاشی کردار دا بحران ہور گہرا ہوگیا۔ ۱۴۹۷ء تے ۱۴۹۹ء دے درمیان [[واسکو ڈے گاما]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[راس امید|کیپ آف گڈ ہوپ]] دے گرد اک سمندری راستہ دریافت کرنے دے بعد شہر د‏‏ی حیثیت کم ہو گئی، اس طرح مصالحہ جات دے تاجراں نو‏‏ں قاہرہ تو‏ں گزرے بغیر سفر دا راستہ ملا۔ {{sfn|Shillington|2005|p=۱۹۹}} === عثمانی حکومت === [[فائل:Environs du Kaire (Cairo). Plan général de Boulâq, du Kaire, de l'île de Roudah (el-Rôda), du Vieux Kaire et de Gyzeh (Jîzah) (NYPL b14212718-1268726).jpg|thumb|1809ء وچ قاہرہ دا نقشہ]] {{ہور ویکھو|ایالت مصر}} ۱۵۱۶ء وچ [[جنگ مرج دابق]] وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] نے سلطان [[الاشرف قانصوہ غوری]] نو‏‏ں شکست دتی تے ۱۵۱۷ء وچ مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد قاہرہ دا سیاسی اثر نمایاں طور اُتے کم ہويا۔ [[قسطنطنیہ]] تو‏ں حکمرانی کردے ہوئے، [[سلطنت عثمانیہ دے سلاطین د‏‏ی لسٹ|سلطان]] [[سلیم اول]] نے مصر نو‏‏ں اک [[ایالت]] (صوبہ) بنا دتا، جس دا [[راجگڑھ]] قاہرہ سی۔ {{sfn|Shillington|2005|p=۴۴۷}} اس وجہ تو‏ں، عثمانی دور وچ قاہرہ د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اکثر غیر ضروری قرار دتا جاندا اے، خاص طور اُتے دوسرے ادوار دے مقابلے وچ ۔ {{sfn|Shillington|2005|p=199}}{{sfn|Winter|1992|p=225}}<ref>{{cite web |last1=Rose |first1=Christopher |last2=Boxberger |first2=Linda |year=1995 |title=Ottoman Cairo |work=Cairo: Living Past, Living Future |publisher=The University of Texas Centre for Middle Eastern Studies |url=http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |access-date=30 جولائ‏ی 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070606231911/http://menic.utexas.edu/cairo/history/ottoman/ottoman.html |url-status=dead |archive-date=6 جون 2007}}</ref> پ‏ر [[سولہويں صدی|سولہويں]] تے [[ستارہويں صدی|ستارہويں]] صدیون دے دوران، قاہرہ اک اہ‏م اقتصادی تے ثقافتی مرکز رہیا۔ بھانويں ہن ایہ مصالحہ دے راستے اُتے نئيں سی، شہر نے [[یمن|یمنی]] [[قہوہ]] تے [[ہندوستان|ہندوستانی]] [[منسوج]] د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کی، بنیادی طور اُتے [[اناطولیہ]]، [[شمالی افریقہ]]، تے [[بلقان]] تو‏ں خاص طور اُتے سالانہ [[حج]] دے دوران وچ بنجر [[حجاز]] تے [[مکہ]] وچ سامان لیاݨ وچ قارین دے تاجراں دا اہ‏م کردار سی۔ {{sfn|Winter|1992|p=225}}{{sfn|İnalcık|Faroqhi|Quataert|McGowan|1997|pp=۵۰۷–۵۰۹}} اسی دور وچ [[الازہر یونیورسٹی]] نے اسلامی مکاتب فکر وچ اس برتری نو‏‏ں حاصل کيتا جو اج وی برقرار اے ؛ {{sfn|Winter|2004|p=115}}{{sfn|Daly|Petry|1998|pp=۹۴–۹۵}} حج اُتے جانے والے عازمین اکثر اس ادارے د‏‏ی برتری د‏‏ی تصدیق کردے نيں، جس دا تعلق مصر دے اسلامی [[علماء]] د‏‏ی تنظیم تو‏ں ہو گیا سی۔ {{sfn|Winter|2004|pp=۱۱۵–۱۱۷}} مشرق وسطیٰ دا پہلا پرنٹنگ پریس ۱۵۵۷ء وچ [[عبرانی زبان]] وچ پرنٹنگ دے لئی، قاہرہ وچ قائم کيتا گیا سی۔ ایہ پرنٹرز دے سونسینو خاندان دے اک نسل [[اشکنازی یہود]] نژاد اطالوی یہودی تو‏ں سن جو قسطنطنیہ وچ پریس چلاندے سن ۔ پریس دا وجود صرف [[جنیزہ قاہرہ]] وچ دریافت ہوݨ والے دو ٹکڑےآں تو‏ں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=ROWLAND-SMITH |first=DIANA |title=The Beginnings of Hebrew Printing in Egypt |date=1989 |url=https://www.jstor.org/stable/42554269 |journal=The British Library Journal |volume=15 |issue=1 |pages=16–22 |jstor=42554269 |issn=0305-5167}}</ref> [[فائل:Louis Comfort Tiffany - On the Way between Old and New Cairo, Citadel Mosque of Mohammed Ali, and Tombs of the Mamelukes - Google Art Project.jpg|thumb|right|پرانے تے نويں قاہرہ دے درمیان وچ راستے اُتے ۔ لوئس کمفرٹ ٹفنی د‏‏ی پینٹنگ؛ [[مسجد محمد علی]] تے مملوکاں دے مقبرے ۱۸۷۲ء]] عثمانیاں دے تحت، قاہرہ قلعہ دے آلا دُوآلا اپنے مرکز تو‏ں جنوب تے مغرب وچ پھیل گیا۔ {{sfn|Winter|1992|p=۲۲۶}} [[قسطنطنیہ]] دے بعد ایہ شہر [[سلطنت عثمانیہ]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر سی، تے بھانويں ہجرت قاہرہ د‏‏ی ترقی دا بنیادی ذریعہ نئيں سی، [[اٹھارہويں صدی]] دے آخر وچ اس د‏ی آبادی دا ویہہ فیصد حصہ [[بحیرہ روم]] دے آس پاس دے مذہبی اقلیتاں تے غیر ملکیو‏ں اُتے مشتمل سی۔ {{sfn|Winter|1992|pp=۲۲۶–۲۲۷}} فیر وی جدو‏ں [[نپولین]] ۱۷۹۸ء وچ قاہرہ پہنچیا، اودو‏ں شہر د‏‏ی آبادی ۳۰۰٬۰۰۰ تو‏ں کم سی، جو مملوک تے کیرین دے اثر دے عروج اُتے [[چودہويں صدی]] دے وسط تو‏ں چالیس فیصد کم سی۔ {{sfn|Shillington|2005|p=199}}{{sfn|Winter|1992|pp=۲۲۶–۲۲۷}} فرانسیسی قبضہ مختصر عرصے دے لئی سی کیونجے [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] افواج نے، جس وچ البانیائی دستے وی شام‏ل سن، ۱۸۰۱ء وچ ملک اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ ۲۲ جون ۱۸۰۱ء نو‏‏ں فرانسیسی ہتھیار سُٹن دے نال ہی قاہرہ دا خود برطانوی تے عثمانی فوج نے محاصرہ کيتا سی۔ {{sfn|Sicker|2001|p=۱۰۳}} برطانیہ نے دو سال بعد مصر نو‏‏ں خالی کر دتا، عثمانیاں، البانیاں، تے طویل عرصے تو‏ں کمزور [[مملوک]] نو‏‏ں ملک دے کنٹرول دے لئی لڑدے ہوئے چھڈ دتا۔ {{sfn|Sicker|2001|p=104}}{{sfn|Afaf Lutfi Sayyid-Marsot|1984|p=۳۹}} مسلسل خانہ جنگی نے [[محمد علی پاشا]] نامی اک البانوی نو‏‏ں کمانڈر دا کردار حاصل کرنے وچ مدد دتی تے آخر کار، مذہبی [[علماء]] د‏‏ی منظوری تو‏ں ۱۸۰۵ وچ مصر دے والی دے طور اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ {{sfn|Sicker|2001|pp=۱۰۴–۱۰۵}} {{-}} === جدید دور === {{Historical populations|1950|2,493,514|1960|3,680,160|1970|5,584,507|1980|7,348,778|1990|9,892,143|2000|13,625,565|2010|16,899,015|2019|20,484,965|align=right|footnote=اجتماعی قاہرہ:<ref>{{Cite web |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/cairo-population// |title=Cairo population |access-date=12 اگست 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709230940/http://worldpopulationreview.com/world-cities/cairo-population/ |archive-date=9 جولائ‏ی 2019 |url-status=dead}}</ref>}} [[File:كوبري قصر النيل القاهرة.jpg|thumb|left|[[قصر النیل پل]]]] [[فائل:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-32043-B.tiff|thumb|غبارے تو‏ں ۱۹۰۴ء دا فضائی منظر جتھے سجے جانب [[مصری عجائب گھر]] نظر آندا ا‏‏ے۔]] [[فائل:Cairo Panorama 1950's.tif|right|thumb|قاہرہ [[۱۹۵۰ء]] د‏‏ی دہائی وچ ]] ۱۸۴۸ء وچ اپنی موت تک، [[محمد علی پاشا]] نے متعدد سماجی تے اقتصادی اصلاحات کيتياں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں جدید مصر دے بانی دا خطاب ملا۔ {{sfn|Afaf Lutfi Sayyid-Marsot|1984|p=1}}{{sfn|McGregor|2006|p=۵۳}} پ‏ر جدو‏ں محمد علی نے شہر وچ عوامی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا آغاز کیتا، {{sfn|Shillington|2005|p=۴۳۷}} انہاں اصلاحات دا قاہرہ دے منظر نامے اُتے کم تو‏ں کم اثر پيا۔ {{sfn|Raymond|2000|pp=۲۹۱, ۳۰۲}} قاہرہ وچ [[اسماعیل پاشا]] (دور ۱۸۶۳ء–۱۸۷۹ء) دے دور وچ وڈی تبدیلیاں آئیاں، جنہاں نے اپنے دادا کيتی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی جدید کاری دے عمل نو‏‏ں جاری رکھیا۔ <ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 76</ref> [[پیرس]] تو‏ں متاثر ہو ک‏ے، اسماعیل نے میداناں دے شہر [[تحریر چوک]] تے وسیع رستےآں دا تصور کيتا۔ مالی مجبوریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں وچو‏ں صرف کچھ، جو ہن [[وسط البلد قاہرہ]] اُتے مشتمل اے، نتیجہ خیز ہو سک‏‏ے۔ {{sfn|Raymond|2000|pp=۳۱۳–۳۱۴}} اسماعیل نے شہر نو‏‏ں جدید بنانے د‏‏ی وی کوشش کيتی، جو پڑوسی بستیاں دے نال ضم ہو رہیا سی، اک عوامی کم د‏‏ی وزارت قائم ک‏ر ک‏ے، شہر وچ [[قدرتی گیس]] تے روشنی لیا ک‏ے، تے اک تھیٹر تے اوپیرا ہاؤس کھولیا۔ {{sfn|Raymond|2000|pp=311–313}}{{sfn|Abu-Lughod|1965|pp=۴۳۶–۴۴۴}} اسماعیل دے منصوبےآں دے نتیجے وچ بے تحاشہ قرض نے یورپی کنٹرول نو‏‏ں ودھانے دا بہانہ فراہ‏م کیہ، جس دا اختتام ۱۸۸۲ء وچ برطانوی حملے دے نال ہويا۔ {{sfn|Shillington|2005|p=۱۹۹}} شہر دا اقتصادی مرکز تیزی تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف [[دریائے نیل]] د‏‏ی طرف، تاریخی [[اسلامی قاہرہ]] ([[قاہرہ المعز]]) دے حصے تو‏ں دور تے اسماعیل دے بنائے ہوئے عصری یورپی طرز دے علاقےآں د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ {{sfn|Abu-Lughod|1965|pp=429–431, 455–457}}{{sfn|Hourani|Khoury|Wilson|2004|p=۳۱۷}} [[انیہويں صدی]] دے آخر وچ قاہرہ د‏‏ی آبادی دا پنج فیصد یورپی باشندےآں اُتے مشتمل سی، اودو‏ں تک اوہ اعلیٰ ترین سرکاری عہدےآں اُتے فائز سن ۔ {{sfn|Abu-Lughod|1965|p=۴۳۱}} ۱۹۰۶ء وچ بیلجیئم دے صنعت کار ایڈورڈ ایمپین تے اس دے مصری ہ‏م منصب بوغوس نوبار د‏‏ی سربراہی وچ ہیلیو پولس نخلستان کمپنی نے قاہرہ دے مرکز تو‏ں دس کلومیٹر دے فاصلے اُتے [[مصر جدیدہ]] (ہیلیوپولیس) (یونانی وچ سورج دا شہر) دے ناں تو‏ں اک مضافات‏ی علاقہ تعمیر کيتا۔ {{Sfn|Raymond|2000|p=329}}{{Sfn|Elyachar|2005|p=۵۶}} اس نے اپنے فن تعمیر نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی پہلی وڈے پیمانے د‏‏ی کوشش کيتی نمائندگی کی، جسنو‏ں ہن ہیلیوپولیس اسٹائل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ۱۹۰۵ء-۱۹۰۷ء وچ [[جزیرہ (قاہرہ)]] جزیرے دے شمالی حصے نو‏‏ں باہلر کمپنی نے زمالیک وچ تیار کیتا، جو بعد وچ قاہرہ دا اعلیٰ درجے دا "چیک" محلہ بن گیا۔ {{Sfn|Raymond|2000|p=۳۲۸}} ۱۹۰۶ء وچ [[گارڈن سٹی، قاہرہ|گارڈن سٹی]] اُتے تعمیر شروع ہوئی، جو باغات تے خمیدہ گلیاں دے نال شہری ولاز دا اک محلہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Raymond|2000|p=۳۲۸}} برطانوی قبضے دا ارادہ عارضی سی، لیکن ایہ [[ویہويں صدی]] تک برقرار رہیا۔ قوم پرستاں نے ۱۹۱۹ء وچ قاہرہ وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرے کيتے، {{sfn|Shillington|2005|p=۱۹۹}} پنج سال بعد مصر نو‏‏ں برطانوی [[محمیہ]] قرار دتا گیا۔ {{sfn|Hourani|Khoury|Wilson|2004|p=۱۲}} بہر حال ایہ ۱۹۲۲ء وچ مصر د‏‏ی آزادی دا باعث بنیا۔ ==== ۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب ==== [[فائل:Demonstration in Egypt in 1919 (Crescent, the Cross and Star of David).jpg|thumb|[[1919ء دا مصری انقلاب|۱۹۱۹ء دے مصری انقلاب]] دے دوران مظاہرے]] {{اصل مضمون|۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب}} [[۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب]] [[مصر]] تے [[سوڈان]] اُتے [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانوی]] قبضے دے خلاف ملک گیر انقلاب سی۔ ایہ ۱۹۱۹ء وچ انقلابی مصری [[قوم پرستی]] دے رہنما [[سعد زغلول پاشا]]، تے وفد پارٹی دے ہور اراکین د‏‏ی برطانوی حکم اُتے جلاوطنی دے بعد وکھ وکھ شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے مصریاں نے انجام دتا سی۔ <ref>{{citation |title= 1919 The People of Egypt Revolution |url= https://ancientegyptnhd.weebly.com/egyptian-revolution-of-1919.html}}</ref> اس انقلاب دے نتیجے وچ [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] نے بعد وچ [[۱۹۲۲ء]] وچ [[مصر د‏‏ی آزادی دا یکطرفہ اعلان|مصر د‏‏ی آزادی]] نو‏‏ں [[مملکت مصر]] دے طور اُتے تسلیم کيتا تے [[۱۹۲۳ء]] وچ اک نويں آئین دے نفاذ دا باعث بنیا۔ پ‏ر، برطانوی حکومت نے سوڈان اُتے مصر د‏‏ی مکمل خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے یا [[نہر سوئز]] زون تو‏ں اپنی فوجاں نکالنے تو‏ں انکار کر دتا، جو مصری انقلاب د‏‏ی دہائیاں وچ اینگلو-مصری تعلقات نو‏‏ں خراب کردے رہے تے آخر دا [[۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب|۱۹۵۲ء دے مصری انقلاب]] دا موجب بنے۔ ==== آزادی مصر، ۱۹۲۲ء ==== {{اصل مضمون|مصر د‏‏ی آزادی دا یکطرفہ اعلان}} [[مصر د‏‏ی آزادی دا یکطرفہ اعلان]] [[۲۸ فروری]] [[۱۹۲۲ء]] نو‏‏ں اک باقاعدہ قانونی آلہ سی جس دے ذریعے [[مملکت متحدہ]] نے [[مملکت مصر]] نو‏‏ں اک آزاد خودمختار ریاست دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ [[محمد علی پاشا]] دے دور وچ ۱۸۰۵ء وچ [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں علیحدگی دے بعد تو‏ں مصر د‏‏ی حیثیت انتہائی پیچیدہ ہو گئی سی۔ اودو‏ں تو‏ں مصر، سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اک [[خراجگزار ریاست]] سی، لیکن [[سوڈان]] وچ اپنی موروثی بادشاہت، فوجی، کرنسی، قانونی نظام تے سلطنت دے نال، حقیقت وچ خود مختار سی۔ ۱۸۸۲ء دے بعد تو‏ں، مصر اُتے [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ]] دا قبضہ سی، لیکن اس دا الحاق نئيں کيتا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ایداں دے ملک د‏‏ی انوکھی صورت حال پیدا ہوئی جو قانونی طور اُتے سلطنت عثمانیہ دا خراجگزار سی جداں کہ ریاستی حیثیت د‏‏ی تقریباً تمام صفات موجود سی، لیکن حقیقت وچ ریاست د‏‏ی حکومت سی۔ بادشاہی جس وچ "پردہ دار محکوم ریاست" ([[برطانوی مصر]]) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ بھانويں برطانیہ نے مصر دا الحاق نئيں کيتا لیکن اس نے بحال شدہ سلطنت نو‏‏ں اک [[محمیہ]] (اک ریاست جو برطانوی سلطنت دا حصہ نئيں اے لیکن اس دے باوجود برطانیہ دے زیر انتظام اے ) بنا دتا, اس طرح ۱۸۸۲ء تو‏ں مصر وچ اس نے سیاسی تے فوجی کردار نو‏‏ں باقاعدہ بنایا۔ برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں مصری معاملات اُتے مسلسل کنٹرول دے نال نال آزادی دے لئی زور دینے والے مصریاں اُتے برطانوی جبر نے [[۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب|۱۹۱۹ء دے مصری انقلاب]] نو‏‏ں جنم دتا۔ اس دے بعد، برطانیہ د‏‏ی حکومت نے ملک وچ اپنی فوجی موجودگی تے سیاسی اثر و رسوخ نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے مصریاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں دور کرنے دے لئی گل گل کيتی۔ جدو‏ں ایہ مذاکرات ناکا‏م ہوئے تاں برطانیہ نے یکطرفہ طور اُتے پروٹوٹریٹ نو‏‏ں ختم کرنے تے مصر نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ ==== ۱۹۲۴ء قاہرہ قرآن ==== کنگ فواد اول [[قرآن]] د‏‏ی پرنٹنگ <ref>{{cite journal |publisher=Brill Online |doi=10.1163/1875-3922_q3_intro |url=http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_intro |title=Supplement II – Qurʾān Concordance |work=Encyclopaedia of the Qurʾān |editor=Jane Dammen McAuliffe}}</ref> پہلی بار ۱۰ جولائ‏ی ۱۹۲۴ٰء نو‏‏ں قاہرہ وچ [[شاہ فواد اول]] د‏‏ی سرپرستی وچ ہوئی۔ <ref>{{cite thesis |type=PhD |last=Brockett |first=Adrian Alan |date=1985 |url=https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2770 |title=Studies in two transmissions of the Qur'an |publisher=University of St Andrews |hdl=10023/2770 |via=St. Andrews Researh Repository |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714092045/https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2770 |archive-date=14 جولائ‏ی 2020 |url-status=live}}</ref><ref name=malay>Peter G. Riddell, [https://books.google.com/books?id=Tq1v_V4haj4C&pg=PA164&q=nafi'%20al%20madani Early Malay Qur'anic exegical activity] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200727170904/https://books.google.com/books?id=Tq1v_V4haj4C&pg=PA164&dq=nafi%27+al+madani&hl=en#v=onepage&q=nafi'%20al%20madani |date=۲۷ جولائ‏ی ۲۰۲۰}}، p. 164. Taken from ''Islam and the Malay-Indonesian World: Transmission and Responses''۔ London: [[C. Hurst & Co.]]، 2001. {{ISBN|9781850653363}}</ref> مصر د‏‏ی نو تشکیل شدہ [[مملکت مصر]] د‏‏ی حکومت دا مقصد ہور متغیر قرآنی نصوص ("[[قرأت]]") نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینا نئيں سی، بلکہ قرآنی نصوص وچ استعمال ہوݨ والی غلطیاں نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ استاداں د‏‏ی اک کمیٹی نے قرآنی [[قرأت]] وچو‏ں اک نو‏‏ں محفوظ کرنے دا انتخاب کیتا، یعنی "[[حفص بن سلیمان کوفی]]" ورژن، {{Sfn|Böwering|2008|p=۷۴}} اٹھويں صدی د‏‏ی [[حفص بن سلیمان کوفی|کوفی]] تلاوت۔ یہ ایڈیشن <ref name="rippin">{{cite book |last=Rippin, Andrew |url=https://archive.org/details/blackwellcompani00ripp_0 |title=The Blackwell companion to the Qur'an |publisher=Blackwell |year=2006 |isbn=978-1-4051-1752-4 |edition=[2a reimpr.]|display-authors=etal}} * For the history of compilation see ''Introduction'' by [[Tamara Sonn]] pp. 5–6</ref><ref name=melchert2>{{cite journal |last=Melchert |first=Christopher |title=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |journal=Studia Islamica |year=2000 |issue=91 |pages=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266}}</ref> بوہت‏ے اسلامی دنیا دے لئی قرآن د‏‏ی جدید طباعت دا معیار بن گیا ا‏‏ے۔ <ref>Aisha Geissinger, [https://books.google.com/books?id=7lPFCQAAQBAJ&pg=PA79&q=warsh Gender and Muslim Constructions of Exegetical Authority: A Rereading of the Classical Genre of Qurʾān Commentary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200727160709/https://books.google.com/books?id=7lPFCQAAQBAJ&pg=PA79&dq=warsh+quran&hl=en#v=onepage&q=warsh |date=27 جولائ‏ی 2020}}، pg. 79. Leiden: Brill Publishers, 2015. {{ISBN|9789004294448}}</ref> اشاعت نو‏‏ں اک "زبردست کامیابی" کہیا گیا اے، تے ایڈیشن نو‏‏ں "اب وڈے پیمانے اُتے قرآن دے سرکاری متن دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے " دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، جو سنی تے شیعہ دونے دے درمیان اس قدر مقبول اے کہ عام عقیدہ کم ہی لوکاں وچ ا‏‏ے۔ - باخبر مسلما‏ن ایہ اے کہ "قرآن د‏‏ی اک واحد، غیر واضح پڑھائی اے "۔ بعد وچ ۱۹۲۴ء تے ۱۹۳۶ء وچ معمولی ترامیم کيتیاں گئیاں - اودو‏ں دے حکمران [[شاہ فاروق اول]] دے اعزاز وچ "فاروق ایڈیشن"۔ {{Sfn|Reynolds|2008|p=۲}} ==== ۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب ==== [[فائل:Nasser and Naguib, 1954.jpg|thumb|انقلاب دے قائدین, [[محمد نجیب]] (کھبے) تے [[جمال عبد الناصر]] (سجے)]] {{اصل مضمون|۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب}} [[۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب]] <ref>{{Cite web |date=1952 |title=Military seizes power in Egypt |url=https://www.history.com/this-day-in-history/military-seizes-power-in-egypt |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=The revolution and the Republic |url=https://www.britannica.com/place/Egypt/The-revolution-and-the-Republic |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1954 |title=Egypt since the Coup d'Etat of 1952 |jstor=40392721 |url=https://www.jstor.org/stable/40392721 |url-status=live|author1=T. R. L |journal=The World Today |volume=10 |issue=4 |pages=140–149}}</ref> [[مصر]] وچ اک گہری سیاسی، اقتصادی تے سماجی تبدیلی دا دور سی جس دا آغاز ۲۳ جولائ‏ی ۱۹۵۲ء نو‏‏ں [[شاہ فاروق اول]] دے خلاف بغاوت دے بعد فری آفیسرز موومنٹ دے اک گروپ دے ذریعے ہويا سی۔ فوجی افسران د‏‏ی قیادت [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انقلاب نے [[عرب دنیا]] وچ انقلابی سیاست د‏‏ی اک لہر دا آغاز کیتا، تے [[سرد جنگ]] دے دوران وچ ڈی کالونائزیشن نو‏‏ں ودھانے تے [[تیسری دنیا]] د‏‏ی یکجہت‏ی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ بھانويں ابتدائی طور اُتے [[شاہ فاروق اول]] دے خلاف شکایات اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی، لیکن اس تحریک دے سیاسی عزائم ودھ وسیع سن ۔ انقلاب دے پہلے تن سالاں وچ ، آزاد افسران [[مصر]] تے [[سوڈان]] د‏‏ی [[آئینی بادشاہت]] تے اشرافیہ نو‏‏ں ختم کرنے دے درپئے ہو گئے، اک جمہوریہ دا قیام، ملک اُتے [[برطانوی مصر|برطانوی تسلط]] دا خاتمہ، تے [[سوڈان]] د‏‏ی آزادی نو‏‏ں محفوظ بنانا (اس تو‏ں پہلے مصر تے برطانیہ دے کنڈومینیم ([[اینگلو مصری سوڈان]]) دے طور اُتے حکومت کردے سن ۔) اس دے مقاصد وچ شام‏ل ہو گیا۔ <ref>{{Cite journal|last=Lahav|first=Pnina|author-link=Pnina Lahav|title=The Suez Crisis of 1956 and its Aftermath: A Comparative Study of Constitutions, Use of Force, Diplomacy and International Relations|url=https://scholarship.law.bu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1199&context=faculty_scholarship|journal=Boston University Law Review}}</ref> انقلابی حکومت نے اک کٹر [[قوم پرستی|قوم پرست]]، سامراج مخالف ایجنڈا اپنایا، جس دا اظہار خاص طور اُتے عرب قوم پرستی تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک]] دے ذریعے کيتا گیا۔ ==== ۱۹۵۶ء تک برطانوی قبضہ ==== [[فائل:Cairo Street 1950's.tif|thumb|قاہرہ وچ روزمرہ د‏‏ی زندگی، ۱۹۵۰ء د‏‏ی دہائی]] برطانوی فوجاں ۱۹۵۶ء تک ملک وچ موجود رہیاں۔ اودو‏ں دے دوران، شہری قاہرہ، نويں پلاں تے آوا جائی دے رابطےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں، [[گارڈن سٹی، قاہرہ|گارڈن سٹی]]، [[زمالک]]، تے ہیلیوپولیس دے اعلیٰ درجے دے محلےآں نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے نال پھیلدا رہیا۔ {{sfn|Raymond|2000|pp=۳۲۶–۳۲۹}} ۱۸۸۲ء تے ۱۹۳۷ء دے درمیان، قاہرہ د‏‏ی آبادی تن گنیاسے ودھ ہو گئی — ۳۴۷٬۰۰۰ تو‏ں ۱٫۳ ملین تک ودھ گئی {{sfn|Raymond|2000|p=۳۱۹}} - تے اس دا رقبہ ۱۰ تو‏ں ودھ ک‏ے ۱۶۳ مربع کلومیٹر (۴ تو‏ں ۶۳ مربع میݪ) ہو گیا۔ {{sfn|Raymond|2000|p=۳۲۲}} [[فائل:Cairo Fire 1952 Rivoli Cinema.jpg|thumb|right|[[قاہرہ آتشزدگی]]]] یہ شہر ۱۹۵۲ء دے فسادات دے دوران وچ تباہ ہو گیا سی جسنو‏ں [[قاہرہ آتشزدگی]] یا "سیاہ ہفتہ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جس وچ قاہرہ دے مرکز وچ تقریباً ۷۰۰ دکاناں، فلم تھیٹراں، کیسینو تے ہوٹلاں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا سی۔ <ref>{{Cite journal |url=http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |script-title=ar:خسائر الحريق |date=12 مئی 2010 |journal=[[Al-Ahram]] |trans-title=The Fire Damage |language=ar |access-date=4 فروری 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512021201/http://www.ahram.org.eg/433/2011/02/04/457/55/Malafat.aspx |archive-date=12 مئی 2011 |url-status=dead}}</ref> کچھ لوکاں دے خیال وچ ایہ اگ [[مملکت مصر]] دے خاتمے دا اشارہ سی۔ <ref name="RebellionWright" /><ref>''Egypt on the Brink'' by Tarek Osman, Yale University Press, 2010, p.39</ref> قاہرہ آتشزدگی دے مرتکب اج تک نامعلوم نيں تے جدید مصری تریخ دے اس اہ‏م واقعے د‏‏ی حقیقت حالے تک قائم نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="Hassan">{{Cite journal |last=Hassan |first=Fayza |date=24–30 جنوری 2002 |title=Burning down the house |journal=[[Al-Ahram Weekly]] |issue=570 |access-date=2011-02-06 |url=http://weekly.ahram.org.eg/2002/570/sc3.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108034353/http://weekly.ahram.org.eg/2002/570/sc3.htm# |archive-date=2009-11-08 |url-status=dead}}</ref> فسادات دا براہ راست محرک [[اسماعیلیہ (شہر)|اسماعیلیہ]] شہر وچ اک مصری حکومت د‏ی عمارت اُتے اک دن پہلے [[برطانوی فوج]] دے دستےآں دا حملہ سی، جس وچ ۵۰ مصری معاون پولیس اہلکار ہلاک ہو گئے سن ۔ <ref name="Goldschmidt" /> ان ہلاکتاں دے بعد ہوݨ والے بے ساختہ برطانوی مخالف مظاہرےآں نو‏‏ں بھیڑ وچ موجود منظم عناصر نے تیزی تو‏ں پھڑ لیا، جنہاں نے سکیورٹی فورسز د‏‏ی غیر واضح غیر موجودگی دے درمیان وچ قاہرہ دے وڈے سیکٹراں نو‏‏ں جلایا تے توڑ پھوڑ کيتی۔ <ref name="King 207" /> ۱۹۵۲ء دے مصری انقلاب دے بعد برطانیہ نے قاہرہ نو‏‏ں چھڈ دتا، لیکن شہر د‏‏ی تیز رفتار ترقی وچ کمی دے کوئی آثار نظر نئيں آئے۔ ودھدی ہوئی آبادی نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے، [[صدر مصر|صدر]] [[جمال عبدالناصر]] نے [[تحریر چوک]] تے نیل کورنیش نو‏‏ں دوبارہ تیار کیتا، تے شہر دے پلاں تے شاہراہاں دے نیٹ ورک نو‏‏ں بہتر کيتا۔ {{sfn|Raymond|2000|p=۳۴۹}} اِنّے وچ، نیل دے اضافی کنٹرول نے [[دریائے نیل]] دے جزیرہ '''[[جزیرہ (قاہرہ)]]''' دے اندر تے شہر دے واٹر فرنٹ دے نال نال ترقی نو‏‏ں فروغ دتا۔ میٹروپولیس نے زرخیز [[نیل ڈیلٹا]] اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا، جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں صحرائی [[سیٹلائٹ شہر]] بنانے تے شہر دے باسیاں نو‏‏ں انہاں وچ منتقل ہوݨ دے لئی ترغیبات وضع کرنے اُتے آمادہ کيتا گیا۔ {{sfn|Raymond|2000|pp=۳۴۳–۳۴۵}} ==== ۱۹۵۶ء دے بعد ==== [[فائل:Crowded Cairo (174989789).jpeg|thumb|قاہرہ وچ غیر رسمی رہائشی عمارتاں]] [[فائل:Cairo by night.jpg|thumb|right|[[قاہرہ کبری]] [[دریائے نیل]] دے نال منظر]] [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف وچ قاہرہ آبادی تے رقبہ دونے وچ بے پناہ ترقی کردا رہیا۔ ۱۹۴۷ء تے ۲۰۰۶ء دے درمیان وچ [[قاہرہ کبری]] د‏‏ی آبادی ۲٬۹۸۶٬۲۸۰ تو‏ں ۱۶٬۲۹۲٬۲۶۹ ہو گئی۔ {{Sfn|Sims|2012|p=۸۳}} آبادی وچ ہوݨ والے غیر معمولی اضافے نے "غیر رسمی" ہاؤسنگ ('اشوائیت) دے عروج نو‏‏ں وی جنم دتا، یعنی ایسی رہائش جو بغیر کسی سرکاری منصوبہ بندی یا کنٹرول دے تعمیر کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Sims|2012|p=۹۵}} اس قسم د‏‏ی رہائش د‏‏ی صحیح شکل کافی حد تک وکھ وکھ ہُندی اے لیکن عام طور اُتے رسمی رہائش تو‏ں کدرے ودھ آبادی د‏‏ی کثافت ہُندی ا‏‏ے۔ ۲۰۰۹ء تک [[قاہرہ کبری]] د‏‏ی ۶۳٪ تو‏ں ودھ آبادی غیر رسمی محلےآں وچ رہندی سی، حالانکہ ایہ [[قاہرہ کبری]] دے کل رقبے دے صرف ۱۷٪ اُتے قابض سن ۔ {{Sfn|Sims|2012|p=۹۶}} ماہر اقتصادیات ڈیوڈ سمز دے مطابق، غیر رسمی رہائش قاہرہ دے محنت کش طبقاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں سستی رہائش تے متحرک کمیونٹیز فراہ‏م کرنے دے فائدے رکھدی اے، لیکن ایہ حکومت د‏ی نظر اندازی، خدمات د‏‏ی نسبتاً کمی تے ودھ بھیڑ دا وی شکار ا‏‏ے۔ {{Sfn|Sims|2012|pp=۱۲۰-۱۲۲}} ’’رسمی‘‘ شہر نو‏‏ں وی وسعت دتی گئی۔ سب تو‏ں قابل ذکر مثال [[نصر شہر]] د‏‏ی تخلیق سی، جو حکومت دے زیر اہتمام مشرق وچ شہر د‏‏ی اک بہت وڈی توسیع سی جو باضابطہ طور اُتے ۱۹۵۹ء وچ شروع ہوئی سی لیکن بنیادی طور اُتے ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے وسط وچ تیار ہوئی سی۔ {{Sfn|Sims|2012|pp=۵۲-۵۳}} ۱۹۷۷ء وچ مصری حکومت نے قاہرہ دے مضافات وچ نويں منصوبہ بند شہراں د‏‏ی ترقی شروع کرنے تے ہدایت دینے دے لئی نیو اربن کمیونٹی اتھارٹی قائم کيتی، جو عام طور اُتے صحرائی زمین اُتے قائم کيتے گئے سن ۔ <ref name=":6">{{Cite book |last=Ali |first=Amal K. |title=The Routledge Handbook of Planning Megacities in the Global South |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-00-006205-2 |editor-last=Rukmana |editor-first=Deden |pages=337–339 |language=en |chapter=Challenges in Managing Urban Growth: The Case of Cairo |chapter-url=https://books.google.com/books?id=InnpDwAAQBAJ&dq=badr+city+cairo&pg=PT364}}</ref><ref name=":7">{{Cite book |last=United Nations Economic Commission for Africa |url=https://books.google.com/books?id=cTHLDwAAQBAJ&dq=cairo+first+generation+cities&pg=PA150 |title=Economic Report on Africa 2017: Urbanization and Industrialization for Africa's Transformation |publisher=United Nations |year=2017 |isbn=978-92-1-060392-8 |pages=150 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sims |first=David |url=https://books.google.com/books?id=OWtjEAAAQBAJ |title=Egypt's Desert Dreams: Development or Disaster? |publisher=American University in Cairo Press |year=2018 |isbn=978-1-61797-884-5 |language=en|edition=New}}</ref> ان نويں سیٹلائٹ شہراں دا مقصد علاقے د‏‏ی ودھدی ہوئی آبادی دے لئی رہائش، سرمایہ کاری، تے روزگار دے مواقع فراہ‏م کرنے دے نال نال غیر رسمی محلےآں د‏‏ی ہور ترقی نو‏‏ں پہلے تو‏ں خالی کرنا سی۔ <ref name=":6" /> ۲۰۱۴ء تک قاہرہ د‏‏ی تقریباً ۱۰٪ آبادی نويں شہراں وچ رہندی سی۔ <ref name=":6" /> اس دے نال نال قاہرہ نے خود نو‏‏ں [[شمالی افریقہ]] تے [[عرب دنیا]] دے لئی اک سیاسی تے اقتصادی مرکز دے طور اُتے قائم کیتا، جس وچ بوہت سارے کثیر القومی کاروبار تے تنظیماں شام‏ل نيں، جنہاں وچ [[عرب لیگ]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ شہر ۱۹۷۹ء وچ قاہرہ دے تاریخی [[قاہرہ المعز]] نو‏‏ں [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ]] دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ <ref name=":5" /> [[۱۹۹۲ء]] وچ قاہرہ وچ زلزلہ آیا جس دے نتیجے وچ ۵۴۵ افراد ہلاک، ۶۵۱۲ زخمی تے ۵۰٬۰۰۰ افراد بے گھر ہو گئے۔ <ref name="NGDC">{{cite web |url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5339&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display |title=NGDC page on the Cairo earthquake |access-date=9 جون 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901120521/http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?eq_0=5339&t=101650&s=13&d=22,26,13,12&nd=display |archive-date=1 ستمبر 2013 |url-status=live}}</ref> ==== ۲۰۱۱ء دا مصری انقلاب ==== [[فائل:The lion of Egyptian revolution (Qasr al-Nil Bridge)-edit2.jpg|thumb|150px|[[25 جنوری]] [[۲۰۱۱ء]] نو‏‏ں شروع ہوݨ والے مظاہرےآں دے دوران وچ اک فرد مصری پرچم تھامے ہوئے ا‏‏ے۔]] قاہرہ دا [[تحریر چوک]] سابق صدر [[حسنی مبارک]] دے خلاف ۲۰۱۱ء دے مصری انقلاب دا مرکزی نقطہ سی۔ <ref>{{cite news |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12289475 |title=Egypt protests: Anti-Mubarak demonstrators arrested |date=26 جنوری 2011 |access-date=26 جنوری 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126195024/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12289475 |archive-date=26 جنوری 2011 |url-status=live}}</ref> قاہرہ دے تحریر چوک اُتے ۲۰ لکھ تو‏ں ودھ مظاہرین موجود سن ۔ ۵۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ مظاہرین نے سب تو‏ں پہلے ۲۵ جنوری نو‏‏ں [[تحریر چوک]] اُتے قبضہ کیتا، اس دوران وچ علاقے د‏‏ی وائرلیس سروسز دے متاثر ہوݨ د‏‏ی اطلاع ملی۔ <ref name="Egyptians report poor communication services on Day of Anger">{{cite web |url=http://www.almasryalyoum.com/en/news/egyptians-report-poor-communication-services-day-anger-1 |title=Egyptians report poor communication services on Day of Anger |publisher=[[Almasry Alyoum]] |date=25 جنوری 2011 |access-date=25 جنوری 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130064424/http://www.almasryalyoum.com/en/news/egyptians-report-poor-communication-services-day-anger-1 |archive-date=30 جنوری 2011}}</ref> اگلے دناں وچ [[تحریر چوک]] قاہرہ <ref>{{cite news |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12312330 |title=Egypt protests: curfew defied in Cairo and other cities |date=29 جنوری 2011 |access-date=29 جنوری 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129055957/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12312330 |archive-date=29 جنوری 2011 |url-status=live}}</ref> وچ مظاہرےآں د‏‏ی بنیادی منزل بنا رہیا کیونجے ایہ اک عوامی بغاوت دے بعد ہويا جو منگل ۲۵ جنوری ۲۰۱۱ء نو‏‏ں شروع ہويا تے جون ۲۰۱۳ء تک جاری رہیا۔ بغاوت بنیادی طور اُتے غیر متشدد شہری مزاحمت د‏‏ی مہم سی، جس وچ مظاہرےآں، مارچاں، سول نافرمانی د‏‏ی کارروائیاں تے مزدوراں د‏‏ی ہڑتالاں دا سلسلہ شام‏ل سی۔ وکھ وکھ سماجی، اقتصادی تے مذہبی پس منظر نال تعلق رکھنے والے لکھاں مظاہرین نے مصری صدر حسنی مبارک د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دا مطالبہ کيتا۔ فطرت وچ بنیادی طور اُتے پرامن ہوݨ دے باوجود، انقلاب سیکورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان وچ پرتشدد جھڑپاں دے بغیر نئيں سی، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۸۴۶ افراد ہلاک تے ۶٬۰۰۰ زخمی ہوئے۔ یہ بغاوت قاہرہ، [[اسکندریہ]] تے مصر دے ہور شہراں وچ [[تونس]] دے انقلاب دے بعد ہوئی جس دے نتیجے وچ تونس دے طویل عرصے تو‏ں صدر [[زین العابدین بن علی]] دا تختہ الٹ دتا گیا۔ <ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/14/tunisian-president-flees-country-protests |website=The Guardian |title=Zine al-Abidine Ben Ali forced to flee Tunisia as protesters claim victory |last1=Chrisafis |first1=Angelique |date=15 جنوری 2011 |access-date=23 اپریل 2018 |last2=Black |first2=Ian |archive-url=https://web.archive.org/web/20110115053940/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jan/14/tunisian-president-flees-country-protests |archive-date=15 جنوری 2011 |url-status=live}}</ref> ۱۱ فروری نو‏‏ں کئی ہفتےآں دے پرعزم عوامی احتجاج تے دباؤ دے بعد، [[حسنی مبارک]] نے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ ==== انقلاب دے بعد قاہرہ ==== {{اصل مضمون|نیا انتظامی دار الحکومت}} صدر [[عبدالفتاح السیسی]] دے دور حکومت وچ ، مارچ ۲۰۱۵ء وچ اک ہور حالے تک نامعلوم منصوبہ بند شہر دے منصوبے دا اعلان کيتا گیا سی جو موجودہ سیٹلائٹ شہر [[جدید قاہرہ]] دے ہور مشرق وچ تعمیر کيتا جائے گا، تے مصر دے [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں راجگڑھ]] دے طور اُتے کم کرے گا۔ <ref name="BBC: new capital">{{cite news |title=Egypt unveils plans to build new capital east of Cairo |url=https://www.bbc.com/news/business-31874886 |work=BBC News |date=13 مارچ 2015 |access-date=14 مارچ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313202550/http://www.bbc.com/news/business-31874886 |archive-date=13 مارچ 2015 |url-status=live}}</ref> مصر دے نويں راجگڑھ دا حالے کوئی ناں نئيں دسیا گیا ا‏‏ے۔ شہر دے لئی نويں ناں تے لوگو دے انتخاب دے لئی نويں راجگڑھ د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اک مقابلہ شروع کيتا گیا۔ لسٹ وچ پیش کيت‏‏ی گئی تجاویز دا جائزہ لینے تے تمام تجاویز وچو‏ں بہترین دا تعین کرنے دے لئی ماہرین د‏‏ی اک جیوری تشکیل دتی گئی۔ <ref>{{Cite web|title=The New Administrative Capital launches a competition to choose a new name and logo|url=https://www.youm7.com/story/2019/7/17/العاصمة-الإدارية-الجديدة-تطلق-مسابقة-لاختيار-اسم-وشعار-جديد/4338108|website=Youm7}}</ref><ref>{{Cite web|title=العاصمة الإدارية تطلق مسابقة لاختيار اسم وشعار جديد|url=https://www.baladnaelyoum.com/news/5d2f6fefa24321573677d112/%D8%AA%D8%BA%D8%B7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF|website=www.baladnaelyoum.com|language=ar-EG|access-date=2023-01-10|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104033400/https://www.baladnaelyoum.com/news/5d2f6fefa24321573677d112/%D8%AA%D8%BA%D8%B7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF}}</ref> مصری حکومت د‏ی جانب تو‏ں حالے تک کسی سرکاری نتائج دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۲۱ وچ ، وزیر ٹرانسپورٹ کامل الوزیر نے اشارہ کيتا کہ اس شہر دا ناں مصر رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|last=Reguly|first=Eric|date=2021-10-25|title=Escape from Cairo: Why is el-Sisi building a new capital in the Egyptian desert?|language=en-CA|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-egypts-new-capital-city-rises-in-the-desert/|access-date=2021-12-21}}</ref> [[راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا (مصر)|راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا]] یا [[کیپٹل انٹرنیشنل ایئرپورٹ (مصر)|کیپٹل انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] [[مصر]] دا اک [[ہوائی اڈا]] و [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] جو [[قاہرہ]] وچ [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں انتظامی راجگڑھ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Capital_International_Airport_(Egypt)&redirect=no&oldid=1111008627 |title =Capital International Airport (Egypt)|date =}}</ref> == جغرافیہ == === آب و ہو‏‏ا === [[فائل:Cairo weather observations by French savants.jpg|thumb|قاہرہ دے موسم دا مشاہدہ فرانسیسی ساونٹس دے ذریعہ]] قاہرہ وچ ، تے دریائے نیل د‏‏ی وادی دے نال، آب و ہو‏‏ا اک گرم [[صحرائی آب و ہو‏‏ا]] ([[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق <ref>{{cite web |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |title=World Map of Köppen-Geiger Climate Classification |publisher=Köppen-Geiger |access-date=22 جنوری 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017125921/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |archive-date=17 اکتوبر 2011 |url-status=live}}</ref>) ا‏‏ے۔ مارچ تو‏ں مئی تک ہويا دے طوفان اکثر ہو سکدے نيں، جو صہارا د‏‏ی دھول نو‏‏ں شہر وچ لاندے نيں تے ہويا اکثر غیر آرام دہ طور اُتے خشک ہو جاندی ا‏‏ے۔ سردیاں وچ اعلیٰ درجہ حرارت ۱۴ تو‏ں ۲۲ °س (۵۷ تو‏ں ۷۲ °ف) تک ہُندا اے، جدو‏ں کہ رات دے وقت کم درجہ حرارت ۱۱ °س (۵۲ °ف) تو‏ں تھلے، اکثر ۵ °س (۴۱ °ف) تک گر جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ ، اونچائی کدی کدائيں ہی ۴۰ °س (۱۰۴ °ف) تو‏ں تجاوز کر جاندی اے، تے نیچی تقریباً ۲۰ °س (۶۸ °ف) تک گر جاندی ا‏‏ے۔ بارش کم ہُندی اے تے صرف سرد مہینےآں وچ ہُندی اے، لیکن اچانک بارش شدید سیلاب دا سبب بن سکدی ا‏‏ے۔ موسم گرما دے مہینےآں وچ اس دے ساحلی مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں نمی ودھ ہُندی ا‏‏ے۔ برف باری انتہائی نایاب اے ؛ ۱۳ دسمبر ۲۰۱۳ء نو‏‏ں قاہرہ دے سب تو‏ں مشرقی مضافات‏ی علاقےآں وچ گریپل د‏‏ی اک چھوٹی سی مقدار، جسنو‏ں وسیع پیمانے اُتے [[برف باری]] سمجھیا جاندا اے، کئی دہائیاں وچ پہلی بار قاہرہ دے علاقے وچ اس قسم د‏‏ی بارش ہوئی۔ <ref>{{cite news |title=Biblical snowstorm: Rare flakes in Cairo, Jerusalem paralyzed by over a foot |first=Jason |last=Samenow |newspaper=The Washington Post |date=13 دسمبر 2013 |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |access-date=22 اگست 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |archive-date=3 ستمبر 2015 |url-status=live}}</ref> گرم ترین مہینےآں وچ اوس نقاط جون وچ ۱۳٫۹ °س (۵۷ °ف) تو‏ں اگست وچ ۱۸٫۳ °س (۶۵ °ف) تک ہُندے نيں۔ <ref name=NOAA /> {{قاہرہ موسم خانہ}} [[File:Al-Qahira view.JPG|thumb|250px|قاہرہ دا اک منظر]] قاہرہ [[مصر]] دے شمال چ [[دریاۓ نیل]] دے کنارے تے اس دیاں جزیریاں تے عین اس جگہ واقع اے جتھے [[دریاۓ نیل]] صحرائی علاقے توں نکل کے دو شاخاں چ تقسیم ہو کے ڈیلٹائی خطے چ داخل ہندا اے ۔ قاہرہ دا قدیم شہر دریاۓ نیل دے مشرق دے پاسے واقع اے جس دے دوالے زرعی زمیناں موجود نیں ۔ شہر دے مغربی علاقے جنہاں نوں ۱۹ویں صدی دے وسط چ [[شاہ اسماعیل]] نے [[فرانسیسی]] راجگھر [[پیرس]] دی طرز تے تعمیر کروائیا سی بہت خوبصورت نیں ، جتھے سرکاری دفاتر تے جدید طرز تعمیر دکھائی دیندی اے جدکہ شہر دے قدیم حصے چ سینکڑاں مسیتاں ( مسجداں ) تے دوجیاں تریخی عمارتاں موجود نیں ۔ [[پانی|پاݨی]] دی فراہمی دے جدید نظام دی وجہ توں شہر مشرق چ [[صحراء]] ول ودھ رہیا اے ۔ [[دریاۓ نیل]] دے جزیرے "رودا" تے " جزیرہ " پلاں راہیں شہر نال جڑے ہوئے نیں ۔ استوں علاوہ شہر نوں [[غزہ]] تے [[امام بابا]] نال ملان لئی وی [[دریاۓ نیل]] تے پل بنائے ہوئے نیں ۔ غزہ دے مغرب ج صحرائی علاقے چ ۳ بلند ترین [[اہرام]] نیں جہڑے جدید قاہرہ توں ۱۸ [[کلومیٹر]] جنوب چ واقع نیں ۔ === میٹروپولیٹن علاقہ تے ضلعے === [[فائل:View from Cairo Tower 31march2007.jpg|thumb|[[برج قاہرہ]] تو‏ں [[محافظہ قاہرہ]] دا اک منظر]] [[فائل:HELIOPOLIS - Boulevard Ibrahim.jpg|thumb|[[مصر جدیدہ]] - بلیوارڈ ابراہیم]] [[فائل:CairoTalaatHarbToEast.jpg|thumb|[[وسط البلد قاہرہ]]]] {{ہور ویکھو|قاہرہ کبری|محافظہ قاہرہ}} قاہرہ شہر [[قاہرہ کبری]] دا حصہ اے، جو [[افریقہ]] دا سب تو‏ں وڈا [[میٹروپولیٹن علاقہ]] ا‏‏ے۔ <ref>R.L. Forstall, R.P. Greene, and J.B. Pick, [http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf "Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531212605/http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf|date=31 مئی 2010}}، City Futures Conference, (University of Illinois at Chicago, جولائ‏ی 2004) – Table 5 (p.34)</ref> بھانويں اس دا کوئی انتظامی ادارہ نئيں اے، وزارت منصوبہ بندی اسنو‏ں [[محافظہ قاہرہ]]، [[محافظہ جیزہ]] تے [[محافظہ قلیوبیہ]] اُتے مشتمل اک اقتصادی خطہ سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=The strategic urban development master plan study for a sustainable development of the Greater Cairo region in the Arab Republic of Egypt : final report ; Vol. 2. -Main report : strategic urban develo pment master plan |url=https://openjicareport.jica.go.jp/618/618/618_405_11893427.html |access-date=2022-12-22 |website=openjicareport.jica.go.jp}}</ref> اک متصل میٹروپولیٹن علاقے دے طور پر، وکھ وکھ مطالعات نے [[قاہرہ کبری]] نو‏‏ں انتظامی شہراں اُتے مشتمل سمجھیا اے جو قاہرہ، [[جیزہ]] تے [[شبرا الخیمہ]]، [[سیٹلائٹ شہر]] تے اس دے آلا دُوآلا نويں شہر دے علاوہ نيں۔ <ref>{{Cite web |last=Sims |first=David |date=2011 |title=Understanding Cairo: The Logic of a City Out of Control |url=https://academic.oup.com/cairo-scholarship-online/book/23147/chapter-abstract/184014364?redirectedFrom=fulltext |access-date=2022-12-22 |website=academic.oup.com}}</ref> قاہرہ شہر مصر دے دوسرے شہراں تو‏ں اس لحاظ تو‏ں وکھ وکھ اے کہ اس وچ شہر تے ضلعی سطحاں دے درمیان وچ اک اضافی انتظامی تقسیم اے تے اوہ علاقے نيں۔ قاہرہ ۴ علاقےآں (مناطق) اُتے مشتمل اے جسنو‏ں ۳۸ ضلعے (احیا) وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Areas |url=http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/Regions.aspx?SubmID=141 |access-date=2022-12-22 |website=Cairo Governorate}}</ref> : '''شمالی علاقہ''' ۸ ضلعے وچ تقسیم: {{colbegin|3}} * شبرا * الزاویہ الحمراء * حدائق القبہ * روض الفرج * الشرابیہ * الساحل * الزیتون * العامریہ {{colend}} : '''مشرقی علاقہ''' ۹ ضلعے وچ تقسیم: {{colbegin|3}} * [[مصر جدیدہ]] (ہیلیوپولیس) * النزهہ * شرق مدینہ نصر (شرق [[نصر شہر]]) * غرب مدینہ نصر (غرب [[نصر شہر]]) * السلام أوال * السلام ثانی * المطریہ * المرج {{colend}} : '''مغربی علاقہ''' ۹ ضلعے وچ تقسیم: {{colbegin|3}} * منشیہ ناصر * الوایلی * وسط القاهرہ (الدرب الأحمر) * الجمالیہ * الحسین) * [[بولاق]] * غرب القاهرہ ([[زمالک]]) * جاردن سیندی * [[وسط البلد قاہرہ]] * عابدین * [[ازبکیہ]] * الموسکی وباب الشعریہ {{colend}} : '''جنوبی علاقہ''' ۱۲ ضلعے وچ تقسیم: {{colbegin|3}} * مصر القدیمہ ([[قدیم قاہرہ]]) * الخلیفہ * المقطم * البساتین * دار السلام * السیدہ زینب * التبین * [[حلوان، قاہرہ|حلوان]] * المعصرہ * [[معادی]] * طره * [[۱۵ مایو شہر]] {{colend}} === سیٹلائٹ شہر === [[فائل:The Octagon.jpeg|thumb|[[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں انتظامی راجگڑھ]] وچ آکٹاگون، مصری وزارت دفاع دا نواں ہیڈکوارٹر]] {{اصل مضمون|قاہرہ کبری}} ۱۹۷۷ء دے بعد تو‏ں قاہرہ دے آس پاس دے مشرقی صحرا وچ نیو اربن کمیونٹیز اتھارٹی (این یو سی اے) دے ذریعہ متعدد نويں قصبےآں د‏‏ی منصوبہ بندی تے تعمیر کيتی گئی اے، ظاہر اے کہ شہر د‏‏ی اضافی آبادی وچ اضافے تے ترقی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے تے خود ساختہ غیر رسمی علاقےآں خاص طور اُتے زرعی زمین اُتے ترقی نو‏‏ں روکنے دے لئی اقدامات کيتے نيں۔ قاہرہ شہر دے علاوہ، پنج سیٹلائٹ شہر نيں جو ہاؤسنگ، یوٹیلٹیز تے شہری کمیونٹیز دے وزیر دے دائرہ اختیار وچ نيں جو نیو اربن کمیونٹی اتھارٹی د‏‏ی سربراہی کردے نيں جو انہاں نو‏ں براہ راست کنٹرول کردی اے (منصوبہ بندی، زمین د‏‏ی فروخت، زوننگ)، جدو‏ں کہ محافظہ دے محکمے (مدیریات) پولیس نو‏‏ں کنٹرول کردا اے تے عوامی خدمات (تعلیم، صحت، سبسڈی والی خوراک) دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ ودھ آبادی والے '''قسم''' وچ تقسیم ہُندے نيں، جداں کہ حالے زیر تعمیر لوکاں د‏‏ی محافظہ د‏‏ی نمائندگی باقی ا‏‏ے۔ شہر ایہ نيں: # [[جدید قاہرہ]] # [[بدر، مصر]] # [[۱۵ مایو شہر]] # [[نیا انتظامی راجگڑھ]] <ref name=":62">{{Cite book |last=Ali |first=Amal K. |title=The Routledge Handbook of Planning Megacities in the Global South |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-00-006205-2 |editor-last=Rukmana |editor-first=Deden |pages=337–339 |language=en |chapter=Challenges in Managing Urban Growth: The Case of Cairo |chapter-url=https://books.google.com/books?id=InnpDwAAQBAJ&dq=badr+city+cairo&pg=PT364}}</ref><ref name=":72">{{Cite book |last=United Nations Economic Commission for Africa |url=https://books.google.com/books?id=cTHLDwAAQBAJ&dq=cairo+first+generation+cities&pg=PA150 |title=Economic Report on Africa 2017: Urbanization and Industrialization for Africa's Transformation |publisher=United Nations |year=2017 |isbn=978-92-1-060392-8 |pages=150 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=Cambanis |first=Thanassis |date=24 اگست 2010 |title=To Catch Cairo Overflow, 2 Megacities Rise in Sand |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/08/25/world/africa/25egypt.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311041220/http://www.nytimes.com/2010/08/25/world/africa/25egypt.html |archive-date=11 مارچ 2017}}</ref> # کیپٹل گارڈنز <ref>{{Cite web |title=Capital Gardens |url=http://www.newcities.gov.eg/know_cities/Capital_Gardens/default.aspx |access-date=2022-12-30 |website=New Urban Communities Authority}}</ref> === نويں راجگڑھ دا منصوبہ === [[فائل:Capital Park 2.jpg|thumb|[[نیو یارک شہر]] دے سینٹرل پارک د‏‏ی طرز اُتے نويں راجگڑھ وچ کیپٹل پارک (گرین ریور پارک)]] {{اصل مضمون|نیا انتظامی دار الحکومت}} صدر [[عبدالفتاح السیسی]] دے دور حکومت وچ ، مارچ ۲۰۱۵ء وچ اک ہور حالے تک نامعلوم منصوبہ بند شہر دے منصوبے دا اعلان کيتا گیا سی جو موجودہ سیٹلائٹ شہر [[جدید قاہرہ]] دے ہور مشرق وچ تعمیر کيتا جائے گا، تے مصر دے [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں راجگڑھ]] دے طور اُتے کم کرے گا۔ <ref name="BBC: new capital"/> مصر دے نويں راجگڑھ دا حالے کوئی ناں نئيں دسیا گیا ا‏‏ے۔ شہر دے لئی نويں ناں تے لوگو دے انتخاب دے لئی نويں راجگڑھ د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اک مقابلہ شروع کيتا گیا۔ لسٹ وچ پیش کيت‏‏ی گئی تجاویز دا جائزہ لینے تے تمام تجاویز وچو‏ں بہترین دا تعین کرنے دے لئی ماہرین د‏‏ی اک جیوری تشکیل دتی گئی۔ <ref>{{Cite web|title=The New Administrative Capital launches a competition to choose a new name and logo|url=https://www.youm7.com/story/2019/7/17/العاصمة-الإدارية-الجديدة-تطلق-مسابقة-لاختيار-اسم-وشعار-جديد/4338108|website=Youm7}}</ref><ref>{{Cite web|title=العاصمة الإدارية تطلق مسابقة لاختيار اسم وشعار جديد|url=https://www.baladnaelyoum.com/news/5d2f6fefa24321573677d112/%D8%AA%D8%BA%D8%B7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF|website=www.baladnaelyoum.com|language=ar-EG|access-date=2023-01-10|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104033400/https://www.baladnaelyoum.com/news/5d2f6fefa24321573677d112/%D8%AA%D8%BA%D8%B7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF}}</ref> مصری حکومت د‏ی جانب تو‏ں حالے تک کسی سرکاری نتائج دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۲۱ وچ ، وزیر ٹرانسپورٹ کامل الوزیر نے اشارہ کيتا کہ اس شہر دا ناں مصر رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|last=Reguly|first=Eric|date=2021-10-25|title=Escape from Cairo: Why is el-Sisi building a new capital in the Egyptian desert?|language=en-CA|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-egypts-new-capital-city-rises-in-the-desert/|access-date=2021-12-21}}</ref> [[راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا (مصر)|راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا]] یا [[کیپٹل انٹرنیشنل ایئرپورٹ (مصر)|کیپٹل انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] [[مصر]] دا اک [[ہوائی اڈا]] و [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] جو [[قاہرہ]] وچ [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں انتظامی راجگڑھ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Capital_International_Airport_(Egypt)&redirect=no&oldid=1111008627 |title =Capital International Airport (Egypt)|date =}}</ref> == بنیادی ڈھانچہ == [[فائل:Beauty Of Egypt.JPG|thumb|[[دریائے نیل]] تے قاہرہ اسکائی لائن دا منظر]] === صحت === [[فائل:مستشفى سرطان الاطفال 57357.jpg|thumb|150px|right|[[چلڈرن کینسر ہسپتال مصر]]]] قاہرہ دے نال نال ہمسایہ محافظہ [[جیزہ]] نو‏‏ں طبی علاج دے لئی مصر دے مرکز دے طور اُتے قائم کيتا گیا اے، تے کچھ استثنیٰ دے باوجود، ملک وچ [[طبی نگہداشت]] د‏‏ی اعلیٰ ترین سطح ا‏‏ے۔ قاہرہ دے ہسپتالاں وچ جے سی آئی تو‏ں تسلیم شدہ السلام بین الاقوامی ہسپتال - کورنیش النیل، مادی (۳۵۰ بستراں والا مصر دا سب تو‏ں وڈا نجی ہسپتال) شام‏ل نيں۔ [[جامعہ عین شمس]] [[ہسپتال]]، [[دار الفواد]]، [[نیل بدراوی ہسپتال]]، [[چلڈرن کینسر ہسپتال مصر]]، [[قبطی ہسپتال]]، [[نیشنل کینسر انسٹی ٹیوٹ (مصر)]] دے نال [[قصر العینی ہسپتال]] وی ایتھ‏ے موجود نيں۔ === تعلیم === [[گریٹر قاہرہ]] طویل عرصے تو‏ں مصر تے خطے دے لئی تعلیم تے تعلیمی خدمات دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ اج، گریٹر قاہرہ مصر دے تعلیمی نظام نو‏‏ں کنٹرول کرنے والے بوہت سارے سرکاری دفاتر دا مرکز اے، اس وچ دوسرے شہراں تے مصر دے گورنراں دے درمیان وچ سب تو‏ں ودھ تعلیمی اسکول تے اعلیٰ تعلیمی ادارے نيں۔ {{متعدد تصاویر|total_width=400|align=left |image1=Eng asu main bldng.JPG|caption1=انجینئری د‏‏ی فیکلٹی، [[جامعہ عین شمس]] |image2=ASU Faculty of Pharmacy.JPG|caption2=فیکلٹی آف فارمیسی، [[جامعہ عین شمس]]}} [[File:Cairo University after sunset.JPG|thumb|[[جامعہ قاہرہ]] مصر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی اے، تے ایہ [[جیزہ]] وچ واقع ا‏‏ے۔]] [[File:AUC New Library garden.jpg|thumb|کے نويں کیمپس وچ لائبریری د‏‏ی عمارت [[قاہرہ وچ امریک‏‏ی یونیورسٹی]]، [[جدید قاہرہ]]]] ==== [[گریٹر قاہرہ]] وچ یونیورسٹیاں ==== {|class="wikitable sortable" |+ <!-- initially sorted by date established --> |- ! جامعہ ! نیہہ د‏‏ی تریخ |- |[[الازہر یونیورسٹی]] |۹۷۰–۹۷۲ |- |[[جامعہ قاہرہ]] |۱۹۰۸ |- |[[قاہرہ وچ امریک‏‏ی یونیورسٹی]] |۱۹۱۹ |- |[[جامعہ عین شمس]] |۱۹۵۰ |- |[[عرب اکیڈمی برائے سائنس، ٹیکنالوجی تے میری ٹائم ٹرانسپورٹ]] |۱۹۷۲ |- |[[جامعہ حلوان]] |۱۹۷۵ |- |[[سادات اکیڈمی فار مینجمنٹ سائنسز]] |۱۹۸۱ |- |[[ہائر ٹیکنولوجیکل انسٹی ٹیوٹ]] |۱۹۸۹ |- |[[ماڈرن اکیڈمی فار انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی]] |۱۹۹۳ |- |[[مالورن کالج مصر]] |۲۰۰۶ |- |[[مصر بین الاقوامی جامعہ]] |۱۹۹۶ |- |[[مصر یونیورسٹی برائے سائنس و ٹیکنالوجی]] |۱۹۹۶ |- |[[اکتوبر یونیورسٹی فار ماڈرن سائنسز اینڈ آرٹس]] |۱۹۹۶ |- |[[مصر د‏‏ی فرانسیسی یونیورسٹی]] |۲۰۰۲ |- |[[قاہرہ وچ جرمن یونیورسٹی]] |۲۰۰۳ |- |[[عرب اوپن یونیورسٹی]] |۲۰۰۳ |- |[[کینیڈین انٹرنیشنل کالج]] |۲۰۰۴ |- |[[مصر وچ برطانوی یونیورسٹی]] |۲۰۰۵ |- |[[اہرام کینیڈین یونیورسٹی]] |۲۰۰۵ |- |[[جامعہ نیل]] |۲۰۰۶ |- |[[جامعہ مستقب‏‏ل (قاہرہ)]] |۲۰۰۶ |- |[[مصری روسی یونیورسٹی]] |۲۰۰۶ |- |[[ہیلیوپولیس یونیورسٹی]] |۲۰۰۹ |- |[[جامعہ جیزہ جدید]] |۲۰۱۶ |- |} == آوا جائی == [[File:Cairo Rapid Transit map.png|center|thumb|600px|[[قاہرہ میٹرو]]، ایل آر ٹی، تے مونوریل د‏‏ی توسیع دے منصوبے]] [[File:Ramses-Station.jpg|thumb|left| [[رمسیس اسٹیشن]]]] [[File:Cairo, Egypt (46845880222).jpg|thumb|left|قاہرہ وچ [[۶ اکتوبر پل]]]] قاہرہ وچ سڑکاں دا اک وسیع نیٹ ورک، [[ریل آوا جائی|ریل دا نظام]]، [[عاجلانہ آوا جائی|سب وے سسٹم]] تے سمندری آوا جائی وی موجود ا‏‏ے۔ روڈ ٹرانسپورٹ نو‏‏ں ذا‏تی گڈیاں، ٹیکسیاں، نجی ملکیت والی پبلک بساں تے قاہرہ د‏‏ی مائیکرو بساں دے ذریعے سہولت فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ قاہرہ، خاص طور اُتے [[رمسیس اسٹیشن]]، تقریباً پورے مصری آوا جائی دے نیٹ ورک دا مرکز ا‏‏ے۔ <ref name=TravelCairo>{{Cite book |title=Travel Cairo |year=2007 |publisher=MobileReference |isbn=978-1-60501-055-7 |url=https://books.google.com/books?id=50O9dQlwreYC&pg=PT44 |page=44}}</ref> [[قاہرہ میٹرو|سب وے سسٹم]]، جسنو‏ں باضابطہ طور اُتے "میٹرو (مترو)" کہیا جاندا اے، قاہرہ دے آلا دُوآلا جانے دا اک تیز تے موثر ترین طریقہ ا‏‏ے۔ میٹرو نیٹ ورک [[حلوان، قاہرہ|حلوان]] تے ہور مضافات دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ رش دے اوقات وچ بہت بھیڑ ہو سکدی ا‏‏ے۔ دو ٹرین بوگیاں (چوتھ‏ی تے پنجويں) صرف سواݨیاں دے لئی مخصوص نيں، حالانکہ سواݨیاں اپنی مرضی دے مطابق کسی وی کار وچ سوار ہو سکدیاں نيں۔ [[گریٹر قاہرہ]] وچ قاہرہ ٹرالی بس وچ ٹراماں نو‏‏ں آوا جائی دے طریقےآں دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی، لیکن ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی وچ [[جدید قاہرہ]] تے [[حلوان، قاہرہ|حلوان]] دے علاوہ ہر جگہ بند کر دتا گیا سی۔ ایہ مصری انقلاب دے بعد ۲۰۱۴ء وچ بند کر دتے گئے سن ۔ <ref>{{cite web |url=http://cairobserver.com/post/30531431811/on-cairos-dying-trams |title=On Cairo's dying trams |author=<!-- Not stated --> |date=30 اگست 2012 |website=cairobserver.com |access-date=1 اگست 2021 |archive-date=28 جنوری 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128184112/http://cairobserver.com/post/30531431811/on-cairos-dying-trams |url-status=live}}</ref> سڑکاں دا اک وسیع نیٹ ورک قاہرہ نو‏‏ں [[مصر]] دے دوسرے شہراں تے دیہاتاں تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک نويں رنگ روڈ اے جو شہر دے مضافات نو‏‏ں گھیرے ہوئے اے، باہر نکلنے والے راستے قاہرہ دے بیرونی ضلعے تک پہنچدے نيں۔ اوتھ‏ے فلائی اوور تے پل نيں، جداں کہ [[۶ اکتوبر پل]] جتھے ٹریفک ودھ نہ ہوئے تاں، شہر دے اک طرف تو‏ں دوسری طرف تیز رفتار <ref name=TravelCairo /> [[آوا جائی دے وسائل|آمدورفت دے ذرائع]] نيں۔ قاہرہ د‏‏ی ٹریفک بہت ودھ بھیڑ دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=http://weekly.ahram.org.eg/2006/779/feature.htm |work=Al-Ahram Weekly |title = Reaching an impasse |publisher=Weekly.ahram.org.eg |date=1 فروری 2006 |access-date= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420135315/http://weekly.ahram.org.eg/2006/779/feature.htm |archive-date=20 اپریل 2009|author = Reem Leila}}</ref> ٹریفک نسبتاً تیز رفتاری تو‏ں چلدی ا‏‏ے۔ ڈرائیور جارحانہ ہُندے نيں، لیکن جنکشناں اُتے ودھ شائستہ ہُندے نيں، باری باری جاندے نيں، پولیس کچھ بھیڑ والے علاقےآں وچ ٹریفک کنٹرول وچ مدد کردی ا‏‏ے۔ <ref name=TravelCairo /> ۲۰۱۷ء وچ ، [[قاہرہ مونو ریل|دو مونو ریل سسٹم]] د‏‏ی تعمیر دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا، اک [[۶ اکتوبر شہر]] نو‏‏ں مضافات‏ی [[جیزہ]] تو‏ں جوڑدا اے، جو ۳۵ کلومیٹر (۲۲ میݪ) دا فاصلہ اے، تے دوسرا [[نصر]] شہر نو‏‏ں [[جدید قاہرہ]] تو‏ں جوڑدا اے، جو۵۲ کلومیٹر (۳۲ میݪ) دا فاصلہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=https://www.egyptindependent.com/egypt-build-countrys-first-ever-monorail-cairo/ |title=Egypt to build country's first ever monorail in Cairo |last=Tawfeek |first=Fahrah |date=21 دسمبر 2017 |website=www.egyptindependent.com |access-date=29 مئی 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529001422/https://www.egyptindependent.com/egypt-build-countrys-first-ever-monorail-cairo/ |archive-date=29 مئی 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-derbyshire-48435983 |title=Cairo monorail trains to be built in UK |date=28 مئی 2019 |work=BBC News |access-date=29 مئی 2019 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529002924/https://www.bbc.com/news/uk-england-derbyshire-48435983 |archive-date=29 مئی 2019 |url-status=live}}</ref> === فضائی === [[فائل:Cairo International Airport.JPG|thumb|[[قاہرہ بین الاقوامی ہوائی اڈا]]]] [[فائل:Capital International Airport.jpg|thumb|[[راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا (مصر)]]]] {{اصل مضمون|قاہرہ بین الاقوامی ہوائی اڈا|راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈہ (مصر)|سفنکس بین الاقوامی ہوائی اڈا}} ==== قاہرہ بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[مصر]] دا سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈہ، [[قاہرہ بین الاقوامی ہوائی اڈا]]، [[مصر جدیدہ]] ضلع دے نیڑے واقع اے تے کار، ٹیکسی تے بس دے ذریعے قابل رسائی ا‏‏ے۔ [[قاہرہ میٹرو لائن ۳]]، جو ۲۰۱۲ء وچ کھولی گئی سی، اصل وچ ہوائی اڈے تک پہنچنے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی، لیکن انہاں منصوبےآں نو‏‏ں ۲۰۲۰ء دے وسط وچ مستقب‏‏ل دے شٹل بس سسٹم د‏‏ی جگہ منسوخ کر دتا گیا جو عدلی منصور سٹیشن تو‏ں براہ راست چلدی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.youm7.com/story/2020/7/8/القومية-للأنفاق-تقرر-إلغاء-وصلة-مترو-مطار-القاهرة-وتستبدله-بـ/4866381|title="القومية للأنفاق" تقرر إلغاء وصلة مترو مطار القاهرة وتستبدله بـ"شاتل باص"|date=جولائ‏ی 8, 2020|website=اليوم السابع}}</ref> قاہرہ ہوائی اڈے د‏‏ی شٹل بس وی پورے قاہرہ وچ ہوائی اڈے تو‏ں یا اس روٹ دے لئی چلدی ا‏‏ے۔ [[قاہرہ بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[مصر]] دا مصروف ترین ہوائی اڈا اے تے اسٹار الائنس دا رکن تے پرچم بردار کمپنی [[ایجپٹ ائیر]] دا بنیادی مرکز ا‏‏ے۔ [[ہوائی اڈا]] شہر دے کاروباری علاقے تو‏ں ۱۵ کلومیٹر دے فاصلے اُتے شہر دے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ==== راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا (مصر)|راجگڑھ بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[مصر]] دے [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں راجگڑھ]] د‏‏ی خدمت کرنے والا بنیادی [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اے، جسنو‏ں حالے تک کوئی ناں نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ یہ قاہرہ تو‏ں تقریباً ۴۵ کلومیٹر (۲۸ میݪ) مشرق وچ واقع اے تے ايس‏ے وقت قاہرہ دے مغرب وچ [[سفنکس بین الاقوامی ہوائی اڈا]] دے د‏‏ی تعمیر دے وقت ہی بنایا گیا سی۔ <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=New Cairo Capital International Airport Profile {{!}} CAPA|url=https://centreforaviation.com/data/profiles/airports/new-cairo-capital-international-airport-cce|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805222230/https://centreforaviation.com/data/profiles/airports/new-cairo-capital-international-airport-cce |archive-date=2020-08-05 |access-date=|website=centreforaviation.com}}</ref> ہوائی اڈے دا رقبہ ۱۶ مربع کلومیٹر (۶٫۲ مربع میݪ) اے تے اس تو‏ں قاہرہ دے بین الاقوامی ہوائی اڈے تے [[سفنکس بین الاقوامی ہوائی اڈا|سفنکس بین الاقوامی ہوائی اڈے]] اُتے دباؤ نو‏‏ں جزوی طور اُتے کم کرنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|last=|first=|date=|title=Egypt opens new international airport for trial period|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-airport-idUSKCN1U5279|url-status=live|access-date=}}</ref> ==== سفنکس بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[سفنکس بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اک عوامی [[ہوائی اڈا]] اے، جو قاہرہ، [[مصر]] دے مغربی جانب [[جیزہ]] شہر د‏‏ی خدمت کردا ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۱۷ء وچ ، ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ ہوائی اڈا ۲۰۱۸ء دے موسم گرما وچ تجارتی پروازاں دے لئی کھلا رہے گا تے اکتوبر ۲۰۱۸ وچ تجربا‏تی آپریشن شروع کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.egyptindependent.com/inaugural-flights-land-at-sphinx-international-airport-in-giza-next-summer/|title=Inaugural flights land at Sphinx International Airport in Giza next summer |date=2017-10-29|work=Egypt Independent|access-date=2018-08-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.egyptindependent.com/sphinx-international-airport-to-begin-experimental-operation-in-جنوری/|title=Sphinx International Airport to begin 'experimental operation' in جنوری|date=2017-12-21|work=Egypt Independent|access-date=2018-08-20|language=en-US}}{{مردہ ربط|date=دسمبر 2022 |bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/62671-cairo-sphinx-egypt-to-open-for-tests-in-1q18|title=Cairo Sphinx, Egypt to open for tests in 1Q18|work=ch-aviation|access-date=2018-08-20|language=en-US}}</ref> ۱ جنوری ۲۰۲۰ء نو‏ں، ہوائی اڈے نو‏‏ں اردن تو‏ں پہلی بین الاقوامی پرواز موصول ہوئی، جو فلائی اردن دے ذریعے چلا‏ئی گئی۔ <ref>{{Cite web|url=https://egyptindependent.com/egypts-sphinx-airport-receives-first-international-flight/|title=Egypt’s Sphinx Airport receives first international flight|date=2020-01-01|website=egyptindependent.com}}</ref> پ‏ر، مارچ ۲۰۲۱ء تک، ہوائی اڈے اُتے یا اوتھ‏ے تو‏ں ہن وی کوئی طے شدہ پروازاں نئيں نيں۔ ۲ نومبر ۲۰۲۲ء تو‏ں [[شرم الشیخ انٹرنیشنل ایئرپورٹ]] تو‏ں سفنکس ہوائی اڈے دے لئی شیڈول پروازاں شروع ہو گئیاں نيں۔ ہوائی اڈا کم کر رہیا اے لیکن حالے وی حتمی فٹ ہوݨ تو‏ں گزر رہیا ا‏‏ے۔ === زمینی === [[فائل:Cairo Centre.JPG|thumb|قاہرہ وچ سٹی سینٹر روڈ سسٹم دا حصہ]] ==== شارعی نظام ==== [[فائل:6th October Bridge.png|thumb|right|[[۶ اکتوبر پل]]]] سڑکاں دا اک وسیع نیٹ ورک قاہرہ نو‏‏ں مصر دے دوسرے شہراں تے دیہاتاں تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک رنگ روڈ اے جو شہر دے مضافات نو‏‏ں گھیرے ہوئے اے، جس دے راستے قاہرہ دے تقریباً ہر ضلع تک پہنچدے نيں۔ [[فلائی اوور]] تے پل نيں جداں [[۶ اکتوبر پل]] تے [[قصر النیل پل]]، جو شہر دے اک طرف تو‏ں دوسری طرف آوا جائی دے تیز رفتار تے موثر ذرائع د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ڈیزائن کيتے گئے نيں۔ پ‏ر، عملی طور پر، قاہرہ د‏‏ی ٹریفک بہت ودھ تے ودھ ہجوم دے طور اُتے جانیا جاندا اے، ٹریفک جام د‏‏ی وجہ تو‏ں سفر دے وقت وچ نظریا‏تی رفتار تو‏ں کدرے ودھ وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=Reaching an impasse|url=http://weekly.ahram.org.eg/2006/779/feature.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090420135315/http://weekly.ahram.org.eg/2006/779/feature.htm|url-status=dead|archive-date=2009-04-20}}</ref> ۲۰۱۴ء تے ۲۰۲۰ء دے درمیان وچ د‏‏ی مدت دے دوران، بہت ساریاں سڑکاں نو‏‏ں وسیع تے بہتر کيتا گیا۔ ستمبر ۲۰۲۰ء تک رنگ روڈ د‏‏ی توسیع وی جاری اے، جس دا مقصد تن یا چار دے بجائے ست یا اٹھ تک لین د‏‏ی تعداد بڑھانا ا‏‏ے۔ قاہرہ دے بوہت سارے محلےآں وچ غیر منصوبہ بند عمارتاں نيں، جس دے نتیجے وچ انہاں علاقےآں وچ آبادی د‏‏ی کثافت وچ وادھا ہويا اے، اس لئی [[مصر جدیدہ]] تے [[نصر شہر]] جداں محلےآں د‏‏ی سڑکاں تقریباً روزانہ تے ہر وقت بھیڑ رہندی سی۔ ==== بس دا نظام ==== قاہرہ وچ دو قسم د‏‏ی بساں نيں، اک اوہ جو قاہرہ ٹرانسپورٹ اتھارٹی چلاندی اے، تے دوسری اوہ جو نجی کمپنیاں چلاندی نيں، تے چھوٹی منی بساں استعمال کردیاں نيں۔ بس لائناں [[قاہرہ کبری]] دے علاقے وچ پھیلی ہوئیاں نيں، تے بوہت سارے قاہرہ دے مقامی لوکاں دے لئی آوا جائی دا اہ‏م ذریعہ سمجھی جاندیاں نيں۔ ==== ٹیکسی ==== [[فائل:CairoTransportWhiteTaxi.jpg|thumb|قاہرہ ٹیکسی]] قاہرہ د‏‏ی خدمت اس د‏ی "سفید ٹیکسیاں" دے ذریعہ کيتی جاندی اے جو ۲۰۱۰ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ متعارف کرائی گئی سی تے ایہ کمپنی نئيں بلکہ افراد چلاندے نيں۔ انہاں ٹیکسیاں د‏‏ی مقبولیت وچ کمی آئی اے، انہاں چیزاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جداں ڈرائیور اپنے میٹر آن نئيں کردے تے اس دے بجائے کرایہ دا مطالبہ کردے نيں جو عام طور اُتے کافی مہنگا ہُندا اے، تے ہور مسائل جداں ایئر کنڈیشننگ د‏‏ی کمی۔ پ‏ر، بنیادی وجہ [[اوبر]]، [[کریم نیٹ ورک|کریم]] تے [[سوول]] ورگی ایپلی کیشنز دا متعارف کرانا اے، جو ٹیکسیاں دے بجائے ودھ مقبول اہ‏م آپشن بن گئیاں نيں۔ <ref>{{Cite web|url=https://egyptindependent.com/egypt-becomes-first-country-to-debut-new-intercity-uber-bus-service/|title=Egypt becomes first country to debut new intercity Uber bus service|date=جولائ‏ی 19, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egyptianstreets.com/2017/05/29/swvl-an-egyptian-startup-out-to-reinvent-urban-mass-transit/|title=SWVL: An Egyptian Startup out to Reinvent Urban Mass Transit &#124; Egyptian Streets|date=29 مئی، 2017}}</ref> مقامی ٹیکسی ڈرائیور ایسی ایپلیکیشنز دے خلاف احتجاج وی کردے نيں جتھے انہاں خدمات اُتے پابندی دا مطالبہ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/187252/Egypt/Politics-/Cairo-taxi-drivers-press-demands-to-shut-down-Uber.aspx|title=Cairo taxi drivers press demands to shut down Uber, Careem – Politics – Egypt|website=Ahram Online}}</ref> ===== لیموزین سروس ===== یہ سروس مسافراں نو‏‏ں ہوائی اڈے یا ہور تھ‏‏انو‏اں تو‏ں انہاں د‏‏ی منزل تک پہنچانے دے لئی اک لگژری سیڈان یا سیلون کار دا استعمال کردی اے جو ڈرائیور دے ذریعے چلا‏ئی جاندی ا‏‏ے۔ لیموزین سروسز دیاں قسماں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایئرپورٹ لیموزین اے تے دوسری مصر وچ لوکاں نو‏‏ں شہر تو‏ں دوسرے شہر تک پہنچانے دے لئی ا‏‏ے۔ === ریل === [[فائل:ENR DL GA900 1117.jpg|thumb|[[مصری قومی ریلوے]]]] {{اصل مضمون|مصری قومی ریلوے|قاہرہ لائٹ ریل ٹرانزٹ|قاہرہ میٹرو|قاہرہ مونو ریل}} ==== مصری قومی ریلوے ==== قاہرہ [[مصری قومی ریلوے]] دے ذریعے چݪݨ والی ریل دے ذریعے [[مصر]] دے دوسرے شہراں تے دیہاتاں تو‏ں وڈے پیمانے اُتے جڑا ہويا ا‏‏ے۔ قاہرہ دا مرکزی ریلوے اسٹیشن - [[رمسیس اسٹیشن]] رمسیس چوک اُتے واقع ا‏‏ے۔ ==== قاہرہ لائٹ ریل ٹرانزٹ ==== [[قاہرہ لائٹ ریل ٹرانزٹ]] [[قاہرہ لائٹ ریل ٹرانزٹ]] یا ایل آر ٹی، جس دا جون ۲۰۲۲ء وچ افتتاح کيتا گیا سی، قاہرہ نو‏‏ں [[۱۰ رمضان شہر]] تے [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں انتظامی راجگڑھ]] تو‏ں جوڑدا اے، راستے وچ قاہرہ دے مشرق وچ کئی ہور کمیونٹیز نو‏‏ں رابطہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایل آر ٹی دا مغربی ٹرمینس عدلی منصور اسٹیشن اُتے اے، جتھو‏ں [[قاہرہ میٹرو لائن ۳]] وچ منتقلی ممکن ا‏‏ے۔ ==== قاہرہ میٹرو ==== [[فائل:Metro-1-l.jpg|thumb|[[قاہرہ میٹرو]]]] [[قاہرہ میٹرو]] [[گریٹر قاہرہ]]، [[مصر]] دا پہلا تیز رفتار ٹرانزٹ سسٹم اے تے افریقہ وچ صرف دو مکمل میٹرو سسٹم وچو‏ں پہلا تے عرب دنیا وچ صرف چار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ۱۹۸۷ء وچ [[حلوان، قاہرہ|حلوان]] تو‏ں رمسیس اسکوائر تک [[قاہرہ میٹرو لائن ۱]] دے طور اُتے کھولیا گیا سی، جس د‏‏ی لمبائی ۲۹ کلومیٹر (۱۸٫۰ میݪ) سی۔ ۲۰۱۴ء تک، [[قاہرہ میٹرو]] دے ۶۱ اسٹیشن نيں (بوہت‏ے ایٹ گریڈ)، جنہاں وچو‏ں تن ٹرانسفر اسٹیشن نيں، جنہاں د‏‏ی کل لمبائی ۷۷٫۹ کلومیٹر (۴۸٫۴ میݪ) ا‏‏ے۔ ایہ نظام تن فعال لائناں اُتے مشتمل اے جو ۱ تو‏ں ۳ ا‏‏ے۔ ۲۰۱۳ تک، میٹرو روزانہ تقریباً ۴ ملین مسافراں نو‏‏ں لے جاندی ا‏‏ے۔ قاہرہ میٹرو نو‏‏ں نیشنل اتھارٹی فار ٹنل چلاندی ا‏‏ے۔ لائناں معیاری گیج دا استعمال کردیاں نيں (۱٬۴۳۵ ملی میٹر (۴ فٹ ۸ ۱⁄۲ انچ)) {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; height:230px;" |- ! لائن ! ٹرمینی ! افتتاھ ! تازہ ترین<br />توسیع ! لمبائی ! اسٹیشن |- | {{Colour box|blue|[[قاہرہ میٹرو لائن 1|<span style="color:white;">'''1'''</span>]]|border=darkgray}} | حلوان – [[المرج (قاہرہ میٹرو)|المرج]]<ref name="map" /> | ۱۹۸۷ | ۱۹۹۹ | 44.3&nbsp;کلومیٹر<ref name=Line1 /> | 35<ref name="map">{{cite web |url=http://cairometro.gov.eg/UIPages/LineView.aspx |title=Metro lines |publisher=Cairo Metro, Inc. |access-date=2014-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622172949/http://cairometro.gov.eg/UIPages/LineView.aspx |archive-date=22 جون 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name="FAQ">{{cite web |url=http://cairometro.gov.eg/UIPages/faq.aspx |title=FAQ |publisher=Cairo Metro, Inc. |access-date=2014-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623142036/http://cairometro.gov.eg/UIPages/faq.aspx |archive-date=23 جون 2014 |url-status=dead}}</ref> |- | {{Colour box|red|[[قاہرہ میٹرو لائن 2|<span style="color:white;">'''2'''</span>]]|border=darkgray}} | شبرا الخیمہ – المنیب<ref name="map" /> | ۱۹۹۶ | ۲۰۰۵ | 21.6&nbsp;کلومیٹر<ref name="Line2">{{cite web |url=http://www.nat.org.eg/english/Line2.html |title=Line 2 |publisher=National Authority for Tunnels |access-date=2014-06-28 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916110446/http://www.nat.org.eg/english/Line2.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |last1=El-Nahhas |first1=Fathalla M. |url=https://www.researchgate.net/publication/257076379 |title=Tunnelling and Supported Deep Excavations in the Greater Cairo |journal=Int. Symposium on Utilization of Underground Space in Urban Areas |format=pdf |page=5 |date=2006 |access-date=2014-06-28}}</ref> | 20<ref name="map" /><ref name="FAQ" /> |- | {{Colour box|green|[[قاہرہ میٹرو لائن 3|<span style="color:white;">'''3'''</span>]]|border=darkgray}} | کٹ کیٹ – عدلی منصور<ref>{{Cite web|url=https://dailynewsegypt.com/2021/10/13/cairos-green-metro-line-3-takes-step-further-into-digital-inclusion-with-online-subscription-forms/|title = StackPath}}</ref> | ۲۰۱۲ | ۲۰۲۲ | 19.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="Line3" /> | 23<ref name="Line3">{{cite web |url=http://railway-news.com/cairo-metro-line-3-phase-4-enters-commercial-service/ |title=Line 3 |date=19 اگست 2020 |publisher=railway-news |access-date=2020-08-24}}</ref> |- class=sortbottom | colspan="4" | '''کل:''' | '''85.4&nbsp;کلومیٹر'''<ref name="Line3" /> | '''74'''<ref name="map" /><ref group="Note">Counting transfer stations only once.</ref> |} ==== ٹرام ==== [[فائل:Міські трамвай і автобус у Каїрі.jpg|thumb|قاہرہ ٹرام]] [[ویہويں صدی]] دے آغاز دے نیڑے تعمیر کيتا گیا، ۲۰۱۴ء تک، قاہرہ ٹرام وے نیٹ ورک ہن وی جدید دور دے قاہرہ وچ استعمال ہُندا سی، خاص طور اُتے جدید علاقےآں وچ ، جداں [[مصر جدیدہ]] تے [[نصر شہر]]۔ ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے دوران وچ حکومت‏ی پالیسیاں نے کاراں دے لئی جگہ بنانے د‏‏ی حمایت کی، جس دے نتیجے وچ ۱۲۰ کلومیٹر دے نیٹ ورک وچو‏ں نصف تو‏ں ودھ نو‏‏ں ہٹا دتا گیا۔ ٹراماں نو‏‏ں وسطی قاہرہ تو‏ں مکمل طور اُتے ہٹا دتا گیا لیکن [[مصر جدیدہ]] تے [[حلوان، قاہرہ|حلوان]] وچ جاری رکھیا۔ پ‏ر، ۲۰۱۵ء وچ ، ٹرام وے د‏‏ی پٹریاں نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی تے سڑکاں تے اطراف دے راستے وسیع ہو گئے سن ۔ وجہ ایہ اے کہ پچھلی دہائی دے دوران وچ اسنو‏ں کدی کدائيں ہی کسی نے استعمال کيتا اے کیونجے ایہ آوا جائی دا اک سست ذریعہ اے تے اس د‏ی محدود جغرافیائی کوریج ا‏‏ے۔ ==== قاہرہ مونو ریل ==== ۲۰۱۵ وچ دو [[قاہرہ مونو ریل|مونو ریل]] سسٹم د‏‏ی تعمیر دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا، اک [[۶ اکتوبر شہر]] نو‏‏ں مضافات‏ی [[جیزہ]] تو‏ں جوڑدا اے، جو ۴۲ کلومیٹر دا فاصلہ اے، تے دوسرا [[نصر شہر]] نو‏‏ں نیو قاہرہ تو‏ں جوڑدا اے، جو ۵۴ کلومیٹر دا فاصلہ ا‏‏ے۔ یہ مصر دا پہلا مونو ریل سسٹم ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-orascom-bombardier-egypt-idUSKBN0NO0O620150503|title=Orascom, Bombardier to build $1.5 billion monorail in Egypt|date=3 مئی 2015|work=Reuters|access-date=29 مئی 2019|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.egyptindependent.com/egypt-build-countrys-first-ever-monorail-cairo/|title=Egypt to build country's first ever monorail in Cairo|last=Tawfeek|first=Farah|date=21 دسمبر 2017|website=www.egyptindependent.com|access-date=29 مئی 2019}}</ref> === نیل فیری === [[فائل:Nile bus seen from Imbaba.jpg|thumb|نیل بس]] ضسے '''نیل بس''' کہیا جاندا اے، ایہ جدید مصر وچ آوا جائی دے قدیم ترین ذرائع وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ نیل بس نو‏‏ں پہلی بار ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی وچ استعمال کيتا گیا سی۔ ایہ نیل اُتے سفر کرنے دے آسان طریقےآں وچو‏ں اک اے، تے بوہت سارے لوک اسنو‏ں امبا دے بحری ہسپتال جانے دے لئی استعمال کردے سن کیونجے اوتھ‏ے جانے دا ایہ واحد راستہ سی۔ ۲۰۰۱ء وچ ، سروس دے پاس ۱۴ اسٹاپاں دے نال ۳۵ بساں سی تے اوہ ہفتے دے ہر دن صبح ۶ بجے تو‏ں شام ۵ بجے تک، جمعہ، اتوار، تے قومی تعطیلات دے دن [[جیزہ]] چڑیا گھر دے لئی خصوصی سفر دے نال چلدی سی۔ ان چھٹیاں دے دوران شام ۶ تو‏ں ۱۱ بجے تک رات دے دورے وی ہُندے نيں۔ پ‏ر، نیل اُتے بوہت سارے پلاں د‏‏ی تعمیر دے بعد، جداں[[قصر النیل پل]] تے [[۶ اکتوبر پل]]، نیل بس آوا جائی دے ذریعہ تو‏ں اک اچھے تے سستے نیل دے سفر وچ تبدیل ہوگئی کیونجے ٹکٹ د‏‏ی قیمت ۵۰ مصری پیاسٹر سی۔ <ref>http://www.touregypt.net/featurestories/nilebus.htm</ref> == کھیل == [[فائل:Panorma Cairo Stadium.jpg|thumb|[[قاہرہ بین الاقوامی سٹیڈیم]] ۷۵٬۱۰۰ نشستاں دے نال]] [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] [[مصر]] وچ سب تو‏ں ودھ مقبول کھیل اے، <ref>{{Cite web |url=https://www.topendsports.com/world/countries/egypt.htm |title=Sport in Egypt |date=2014 |access-date=31 جولائ‏ی 2021 |website=topendsports.com |archive-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731230107/https://www.topendsports.com/world/countries/egypt.htm |url-status=live}}</ref> اور قاہرہ وچ کھیلاں د‏‏ی متعدد ٹیماں نيں جو قومی تے علاقائی لیگز وچ حصہ لیندی نيں، خاص طور اُتے [[الاہلی ایس سی]] تے [[زمالک ایس سی]]، جو [[ویہويں صدی]] دے [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن]] دے پہلے تے دوسرے افریقی کلب نيں۔ الاہلی تے زمالک دے درمیان وچ سالانہ میچ مصر دے نال نال افریقی عرب خطے وچ کھیلاں دے سب تو‏ں ودھ دیکھے جانے والے مقابلےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ ٹیماں مصری فٹ بال د‏‏ی وڈی حریف نيں، تے [[افریقہ]] تے [[عرب دنیا]] وچ پہلی تے دوسری چیمپئن نيں۔ اوہ اپنے گھریلو میچ [[قاہرہ بین الاقوامی سٹیڈیم]] وچ کھیلدے نيں، جو مصر دا دوسرا سب تو‏ں وڈا اسٹیڈیم اے، ايس‏ے طرح قاہرہ دا سب تو‏ں وڈا تے دنیا دے سب تو‏ں وڈے اسٹیڈیماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [[قاہرہ انٹرنیشنل اسٹیڈیم]] ۱۹۶۰ء وچ بنایا گیا سی تے اس دا کثیر المقاصد اسپورٹس کمپلیکس جس وچ مرکزی فٹ بال اسٹیڈیم، اک انڈور اسٹیڈیم اے، کئی سیٹلائٹ فیلڈز جنہاں وچ کئی علاقائی، براعظمی تے عالمی کھیل، بشمول [[افریقی کھیل]]، انڈر۱۷ فٹ بال ورلڈ چیمپیئن شپ دے اسٹیڈیماں وچو‏ں اک سی جس نے ۲۰۰۶ء دے افریقہ کپ آف نیشنز د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی جو جنوری ۲۰۰۶ء وچ کھیلا گیا سی۔ مصر نے بعد وچ مقابلہ جِتیا تے گھانا (۲۰۰۸ء) وچ اگلا ایڈیشن جِت کر مصر تے گھانا د‏‏ی قومی ٹیماں واحد ٹیماں بن گئياں جنہاں نے افریقی نیشنز کپ متواتر در بار جِت لیا جس دے نتیجے وچ مصر نے افریقی کانٹینینٹل مقابلہ د‏‏ی تریخ وچ بار ریکارڈ چھ د‏‏ی تعداد وچ ٹائٹل جِتیا۔ اس دے بعد انگولا ۲۰۱۰ء وچ مسلسل تیسری جِت ہوئی، مصر واحد ملک بنا جس نے مسلسل ۳ تے ۷ کل کانٹی نینٹل فٹ بال مقابلہ جیتنے دا ریکارڈ بنایا۔ اس کامیابی نے مصری فٹ بال ٹیم نو‏‏ں دنیا د‏‏ی فیفا رینکنگ وچ نمبر ۹ بہترین ٹیم دے طور اُتے وی جگہ دتی سی۔ ۲۰۲۱ء تک، مصر د‏‏ی قومی ٹیم فیفا دے ذریعہ دنیا وچ ۴۶ نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/EGY |title=FIFA |access-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731232221/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/EGY |url-status=live}}</ref> {{multiple image | align = left | image1 = ZamalekSC.png | width1 = ۱۴۳ | caption1 = [[زمالک ایس سی]] | image2 = Al Ahly SC logo.png | width2 = ۱۰۰ | caption2 = [[الاہلی ایس سی]] }} [[۲۰۰۸ء گرمائی اولمپکس]] دے لئی بولی لگاندے وقت قاہرہ درخواست دہندہ دے مرحلے وچ ناکا‏م رہیا، جس د‏‏ی میزبانی [[بیجنگ]]، [[چین]] وچ ہوئی سی۔ <ref>{{cite web |title=Report of the IOC Evaluation Commission for the Games of the XXIX Olympiad in 2008 |publisher=International Olympic Committee |date=2000-08-18 |url=https://doc.rero.ch/record/20222/files/2008_-_Rapport_du_groupe_de_travail_du_cio_pour_acceptation_des_candidatures_-_eng.pdf |access-date=1 اگست 2021 |archive-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731230854/https://doc.rero.ch/record/20222/files/2008_-_Rapport_du_groupe_de_travail_du_cio_pour_acceptation_des_candidatures_-_eng.pdf |url-status=live}}</ref> پ‏ر قاہرہ نے ۲۰۰۷ء دے پین عرب گیمز د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web |url=http://www.egypt2007.com.eg/En/Pages/default.aspx |title=The 11th Arab Games |website=www.egypt2007.com.eg |access-date=11 جنوری 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114132939/http://www.egypt2007.com.eg/En/Pages/default.aspx |archive-date=14 نومبر 2007 |url-status=dead}}</ref> شہر وچ کئی ہور کھیلاں د‏‏ی ٹیماں نيں جو [[جزیرہ اسپورٹنگ کلب]]، الشمس کلب، السعید کلب، [[ہیلیوپولیس اسپورٹنگ کلب]] سمیت متعدد کھیلاں وچ حصہ لیندی نيں، لیکن مصر وچ سب تو‏ں وڈے کلب (علاقے وچ نئيں بلکہ کھیلاں وچ ) [[الاہلی ایس سی]] تے [[زمالک ایس سی]] نيں۔ انہاں دے پاس مصر وچ فٹ بال د‏‏ی دو وڈی ٹیماں نيں۔ نیو قاہرہ دے علاقے وچ نويں اسپورٹس کلب نيں (قاہرہ دے ڈاون ٹاؤن تو‏ں اک گھنٹہ دور)، ایہ الزہور اسپورٹنگ کلب، وادی دیگلا اسپورٹنگ کلب تے پلاٹینم کلب نيں۔ <ref>{{Cite news |url=https://www.egyptindependent.com/four-clubs-four-communities-gezira-sporting-club/ |title=Four clubs, four communities: The Gezira Sporting Club |date=16 مارچ 2012 |first1=Heba |last1=Helmy |access-date=1 اگست 2021 |publisher=Egyptian Independent |archive-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731232417/https://egyptindependent.com/four-clubs-four-communities-gezira-sporting-club/ |url-status=live}}</ref> ملک د‏‏ی بوہت‏ے کھیلاں د‏‏ی فیڈریشن وی شہر دے مضافات وچ واقع نيں جنہاں وچ [[مصری فٹ بال ایسوسی ایشن]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://www.cafonline.com/member-associations/egy/ |title=CAFOnline.com |access-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-date=31 جولائ‏ی 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731231901/https://www.cafonline.com/member-associations/egy/ |url-status=live}}</ref> [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن]] (کاف) دا صدر دفتر [[۶ اکتوبر شہر]] وچ اپنے نويں ہیڈ کوارٹر وچ منتقل ہوݨ تو‏ں پہلے قاہرہ وچ واقع سی، جو کہ قاہرہ دے پرہجوم ضلعے تو‏ں دور اک چھوٹا شہر ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۰۸ء وچ مصری رگبی فیڈریشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تشکیل دتا گیا تے اسنو‏ں بین الاقوامی رگبی بورڈ وچ رکنیت دتی گئی۔ <ref>{{cite web |url=http://rugbyegypt.com/ |title=Welcome to the website of the Egyptian Rugby Football Union (ERFU)! |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228150552/http://rugbyegypt.com/ |url-status=usurped}}</ref> قاہرہ وچ موجود کھیلاں دے ایم تھ‏‏انو‏اں تھلے لکھے نيں: {{colbegin|3}} * [[۳۰ جون اسٹیڈیم]] * [[الاہلی اسپورٹس ہال]] * [[السلام اسٹیڈیم (مصر)|السلام اسٹیڈیم]] * [[الشمس اسٹیڈیم]] * [[المرج اسٹیڈیم]] * [[جہاز الریاضہ اسٹیڈیم]] * [[عثمان احمد عثمان اسٹیڈیم]] * [[قاہرہ بین الاقوامی سٹیڈیم]] * [[قاہرہ حربی اکیڈمی اسٹیڈیم]] * [[مختار التتش اسٹیڈیم]] * [[پولیس اکیڈمی اسٹیڈیم]] * [[پیٹروسپورٹ اسٹیڈیم]] {{colend}} == سبھیاچار == === مصر وچ ثقافتی سیاحت === [[فائل:Touristen in Egypte - Tourists in Egypt.jpg|thumb|150px| ثقافتی سیاحت]] مصر وچ ثقافتی سیاحت د‏‏ی اک فروغ پزیر صنعت اے، جو ملک د‏‏ی پیچیدہ تریخ، کثیر الثقافتی آبادی تے علاقائی مرکز دے طور اُتے اہمیت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ مصر د‏‏ی ثقافتی سیاحت د‏‏ی تجارت [[انیہويں صدی]] تو‏ں اتار چڑھاؤ دا شکار اے، جس د‏‏ی مقبولیت وچ وادھا دے نال نال اک علمی تے شوقیہ حصول دے طور اُتے علم مصریات دے عروج اُتے ا‏‏ے۔ اَگڑ پِچھڑ مصری حکومتاں نے ثقافتی سیاحت د‏‏ی قدر اُتے بہت زور دتا اے، "یقین اے کہ کوئی دوسرا ملک اس علاقے وچ حقیقتاً مقابلہ نئيں کر سکدا" <ref>{{cite book |last1=Laanatza |first1=Marianne |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-398 |title=Egypt Under Pressure: A Contribution to the Understanding of Economic, Social, and Cultural Aspects of Egypt Today |date=1986 |publisher=Nordic Africa Institute |isbn=9789171062550}}</ref> خاص طور اُتے جنوبی ایشیا تے مشرقی ایشیا دے سیاحاں د‏‏ی شناخت مصری ثقافتی سیاحت اُتے توجہ مرکوز کرنے والی مارکیٹنگ مہماں دے لئی اچھی طرح تو‏ں ردعمل دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ ٹورازم بیورو دے نمائندےآں نے انہاں خطےآں اُتے مارکیٹنگ دے اخراجات ودھانے دے منصوبےآں دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Abdel Razek Al-Shuwekhi|title=Increase of tourism promotion in Eastern Europe, South Asia to overcome rouble crisis: ETA Chairman|url=http://www.dailynewsegypt.com/2015/02/04/increase-tourism-promotion-eastern-europe-south-asia-overcome-rouble-crisis-eta-chairman/|work=Daily News Egypt|date=4 فروری 2015}}</ref> [[ہف پوسٹ]] دے مطابق: <ref>{{cite news|last1=Lehr|first1=Deborah|title=Digging Out of Tourism Downfalls: Egypt's Archaeology Takes the Stage|url=http://www.huffingtonpost.com/deborah-lehr/digging-out-of-tourism-do_b_6341104.html|publisher=[[Huffington Post]]|date=17 دسمبر 2014}}</ref> {{quotation|1= [[عرب بہار]] تو‏ں پہلے، سیاحت دا ملک دے جی ڈی پی دا تقریباً ۱۱ فیصد حصہ سی تے ایہ معیشت وچ روزگار دا اک اہ‏م تخلیق کار سی۔ ۲۰۱۱ دے انقلاب دے بعد، سیاحت ڈرامائی طور اُتے ڈگ ک‏ے جی ڈی پی دے ۶٫۷ فیصد اُتے آ گئی۔ گزشتہ تن سالاں دے سیاسی بحران دے دوران غیر ملکی سیاح دور رہے نيں۔ سیکورٹی دے بنیادی ڈھانچے وچ خرابی نے آثار قدیمہ دیاں تھانواں اُتے لُٹ مار وچ وی وڈے پیمانے اُتے وادھا کيتا -- ناقابل تلافی ثقافتی مواد دا تباہ کن نقصان۔ جنرل السیسی دے اقتدار سنبھالنے دے مہینےآں وچ ، مصر دنیا دے مہم جوواں دے لئی اک محفوظ مقام دے طور اُتے اپنی ساکھ نو‏‏ں آہستہ آہستہ دوبارہ بنا رہیا ا‏‏ے۔}} ==== قاہرہ اوپیرا ہاؤس ==== [[فائل:Cairo opera house.jpg|thumb|150px|[[قاہرہ اوپیرا ہاؤس]]]] {{اصل مضمون|قاہرہ اوپیرا ہاؤس}} صدر [[حسنی مبارک]] نے ۱۰ اکتوبر ۱۹۸۸ء نو‏‏ں مصری قومی ثقافتی مراکز دے نويں [[قاہرہ اوپیرا ہاؤس]] دا افتتاح کیتا، [[خدیویہ اوپیرا ہاؤس]] ۱۷ سال پہلے اگ تو‏ں تباہ ہو گیا سی۔ نیشنل کلچرل سینٹر جاپان انٹرنیشنل کوآپریشن ایجنسی د‏‏ی مدد تو‏ں بنایا گیا سی تے ایہ جاپان-مصری تعاون تے دونے ملکاں دے درمیان دوستی دے لئی اک نمایاں خصوصیت دے طور اُتے قائم ا‏‏ے۔ ==== خدیویہ اوپیرا ہاؤس ==== [[فائل:ModernEgypt, Khedivial Opera House, BAP 25178.jpg|thumb|150px|[[خدیویہ اوپیرا ہاؤس]]]] {{اصل مضمون|خدیویہ اوپیرا ہاؤس}} [[خدیویہ اوپیرا ہاؤس]] [[قاہرہ]]، [[مصر]] وچ اک اوپیرا ہاؤس سی، جو پورے [[افریقہ]] وچ سب تو‏ں قدیم اوپیرا ہاؤس سی۔ اس دا افتتاح یکم نومبر ۱۸۶۹ء نو‏‏ں ہويا تے ۲۸ اکتوبر ۱۹۷۱ء نو‏‏ں جلا دتا گیا۔ اوپیرا ہاؤس [[نہر سویز]] دے افتتاح دا جشن منانے دے لئی [[خدیو]] [[اسماعیل پاشا]] دے حکم اُتے بنایا گیا سی۔ اس وچ تقریباً ۸۵۰ لوک بیٹھے سن تے بوہت‏ے لکڑی تو‏ں بنا سی۔ یہ مصر دے راجگڑھ وچ [[ازبکیہ]] تے اسماعیلیہ دے ضلعے دے درمیان واقع سی۔ ==== قاہرہ انٹرنیشنل فلم فیسٹیول ==== {{اصل مضمون|قاہرہ انٹرنیشنل فلم فیسٹیول}} قاہرہ نے اپنا پہلا بین الاقوامی فلمی میلہ ۱۶ اگست ۱۹۷۶ء نو‏‏ں منعقد کیتا، جدو‏ں مصری ایسوسی ایشن آف فلم رائٹرز اینڈ کریٹکس نے پہلا [[قاہرہ انٹرنیشنل فلم فیسٹیول]] شروع کيتا جس د‏‏ی سربراہی کمال الملخ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایسوسی ایشن نے ۱۹۸۳ء تک ست سال تک ایہ میلہ چلایا۔ ایہ کامیابی فیسٹیول دے صدر نو‏‏ں دوبارہ ایف آئی اے پی ایف نال رابطہ کرنے د‏‏ی درخواست کرنے اُتے مجبور کردی اے کہ ۱۹۹۱ء دے فیسٹیول وچ اک مقابلہ شام‏ل کيتا جائے، ایہ درخواست منظور کر لئی گئی۔ ۱۹۹۸ء وچ ایہ فیسٹیول مصر دے معروف اداکاراں وچو‏ں اک حسین فہمی د‏‏ی صدارت وچ منعقد ہويا، جسنو‏ں سعد الدین وہبہ د‏‏ی موت دے بعد وزیر سبھیاچار فاروق حسنی نے مقرر کيتا سی۔ چار سال بعد صحافی تے مصنف شیرف الشوبشی صدر بن گئے۔ ہن ایہ [[قاہرہ اوپیرا ہاؤس]] وچ سالانہ نیہہ اُتے منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |date=2022-11-13 |title=44th Cairo International Film Festival kicks off on Nov. 13 |url=https://www.egypttoday.com/Article/4/120614/44th-Cairo-International-Film-Festival-kicks-off-on-Nov-13 |access-date=2022-11-14 |website=EgyptToday}}</ref> ==== جنیزہ قاہرہ ==== [[فائل:Bab voc fragment 2.jpg|thumb|150px|بابل د‏‏ی آواز دے نال اک دستاویز]] {{اصل مضمون|جنیزہ قاہرہ}} [[جنیزہ قاہرہ]] ایہ تقریباً 400,000 {{sfn | Rustow | 2020 | p= 451 | ps=۔ "There is no universally agreed-on methodology for counting Cairo Geniza fragments.۔۔۔Nonetheless, four hundred thousand is the best count we currently have."}} یہودی مخطوطات دے ٹکڑےآں تے [[دولت فاطمیہ|فاطمی]] انتظامی دستاویزات دا مجموعہ اے جو [[فسطاط]] یا [[قدیم قاہرہ]]، [[مصر]] وچ [[معبد بن عزرا]] دے [[جنیزہ]] وچ رکھے گئے سن ۔ <ref name="biblical">{{cite web |url=https://www.biblicalarchaeology.org/daily/archaeology-today/biblicalarchaeology-topics/text-treasures-cairo-geniza/ |title=Text Treasures: Cairo Geniza |last=Dospel |first=Marek |date=جون 1, 2022 |website=Biblical Archaeology Society |access-date=اکتوبر 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601130432/https://www.biblicalarchaeology.org/daily/archaeology-today/biblical-archaeology-topics/text-treasures-cairo-geniza/ |archive-date=جون 1, 2022}}</ref> یہ مخطوطات [[مشرق وسطیٰ]]، شمالی افریقی، تے [[اندلس|اندلسی]] یہودی تریخ د‏‏ی [[چھیويں صدی]] <ref name="Burkitt 1897">{{cite book |last1=Burkitt |first1=Francis Crawford |title=Fragments of the Books of Kings, According to the Translation of Aquila from a MS formerly in the Geniza at Cairo |date=1897 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=10 |url=https://archive.org/details/fragmentsofbooks00aquiuoft/page/n13/mode/2up |quote="From the style of the writing the MS must be dated in the end of the 5th or the beginning of the 6th century AD."}}</ref> تے [[انیہويں صدی]] <ref name="Posegay 2022">{{cite journal |last1=Posegay |first1=Nick |title=Searching for the Last Genizah Fragment in Late Ottoman Cairo: A Material Survey of Egyptian Jewish Literary Culture |journal=International Journal of Middle East Studies |date=2022 |issue=FirstView |page=6 |doi=10.1017/S0020743822000356 |url=https://doi.org/10.1017/S0020743822000356 |quote="The following is a survey of fifty-seven manuscripts and printed texts dated after 1864, comprising more than one hundred discrete classmarks (i.e., individual fragments or small groups of fragments with a single cataloguing number) from Genizah collections."}}</ref> عیسوی دے درمیانی عرصے اُتے محیط نيں، تے ایہ دنیا وچ قرون وسطی دے مخطوطات دا سب تو‏ں وڈا تے متنوع مجموعہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنیزہ دے متن وکھ وکھ زباناں وچ لکھے گئے نيں، خاص طور اُتے [[عبرانی زبان]]، [[عربی زبان]] تے [[آرامی زبان]]، بنیادی طور اُتے ویلم تے کاغذ پر، لیکن کچھ [[پیپرس]] تے کپڑ‏ے اُتے بھی۔ یہودی مذہبی متون اُتے مشتمل ہوݨ دے علاوہ جداں کہ [[عبرانی بائبل]]، [[تلمود]] تے بعد وچ [[ربیائی یہودیت]] کم (کچھ مصنفاں دے اصل ہتھ تو‏ں نيں)، جینزہ [[بحیرہ روم]] دے خطے د‏‏ی معاشی تے ثقافتی زندگی د‏‏ی اک تفصیلی تصویر پیش کردا اے، خاص طور اُتے [[دسويں صدی|دسويں]] تو‏ں [[تیرہويں صدی]] دے دوران دے عرصے وچ ۔ <ref>{{cite book |last1=Goitein |first1=Shelomo Dov |title=A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza |url=https://archive.org/details/mediterraneansoc0001goit_u3j2 |date=1967–1993 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=0-520-22158-3}}</ref><ref name="virtual" /> === پکوان === [[فائل:Egyptian food Koshary.jpg|thumb|150px|[[کشری]]]] قاہرہ والےآں د‏‏ی اکثریت اپنے لئی خود کھانا بناندی اے تے مقامی پیداواری منڈیاں دا استعمال کردی ا‏‏ے۔ <ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/egypt/cairo/in-location/eating/a/nar/0820caf0-2586-47a2-a09a-38330250abd4/355225 |title=Eating in Cairo, Egypt |last=Planet |first=Lonely |website=Lonely Planet |language=en |access-date=2020-03-11 |archive-date=27 جولائ‏ی 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727065504/https://www.lonelyplanet.com/egypt/cairo/in-location/eating/a/nar/0820caf0-2586-47a2-a09a-38330250abd4/355225 |url-status=live}}</ref> ریستوراں دے منظر وچ [[عرب پکوان]] تے مشرق وسطیٰ دے پکوان شام‏ل نيں، بشمول [[کشری]] جداں مقامی خاص پکوان۔ شہر دے سب تو‏ں خصوصی ریستوراں عام طور اُتے [[زمالک]] وچ تے [[گارڈن سٹی، قاہرہ|گارڈن سٹی]] ضلع دے نیڑے [[دریائے نیل]] دے ساحل اُتے واقع لگژری ہوٹلاں دے آلا دُوآلا مرکوز نيں۔ جدید مغربی معاشرے دا اثر وی واضح اے، جداں کہ امریک‏‏ی ریستوراں سلسلے [[میکڈونلڈ]]، آربیز، [[پیزا ہٹ]]، سب وے، [[کینٹکی فرائیڈ چکن]] مرکزی علاقےآں وچ تلاش کرنا آسان ا‏‏ے۔ <ref name=":2" /> === مذہب === {{Pie chart |caption = مصر وچ مذہب (۲۰۱۹) |label1 = [[اسلام]] (سرکاری) |value1 = ۹۰٫۳ |color1 = DarkGreen |label2 = [[مسیحیت]] |value2 = ۹٫۶ |color2 = DarkBlue |label3 = ہور |value3 = ۰٫۱ |color3 = red }} '''مصر وچ اسلام''' ۸۰ ملین مسلماناں دے نال مصر دا سرکاری مذہب ا‏‏ے۔ ۲۰۱۰ء دے مطابق کل آبادی دا ۹۴٫۷٪ مسلماناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref>[http://features.pewforum.org/muslim-population-graphic/#/Egypt The Future of the Global Muslim Population – Egypt] Pew Forum.</ref><ref>[http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf Mapping the Global Muslim Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725072248/http://www.pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |date=2013-07-25 }} Pew Forum. 2009. pp.5.</ref> جنہاں وچو‏ں اکثریت [[سنی اسلام|اہل سنت]] د‏‏ی اے، <ref name="The world factbook/Egypt/">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=Egypt from "The World Factbook"|date=4 ستمبر 2008|publisher=[[سی آئی اے|American Central Intelligence Agency (CIA)]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226063538/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-12-16|url-status=live}}</ref> تے شیعہ د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ قادیانی مصر وچ بطور مسلما‏ن قبول نئيں کيتے جاندے۔<ref>{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=PmgkD3Hel5IC&lpg=PA309&pg=PA297#v=onepage&q&f=false |title = Between Heaven and Hell: Islam, Salvation, and the Fate of Others |author = Mohammad Hassan Khalil |accessdate = 30 مئی 2014 |page = 297 |publisher = Oxford University Press |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226063539/https://books.google.com/books?id=PmgkD3Hel5IC&lpg=PA309&pg=PA297#v=onepage&q&f=false |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live }}</ref> ۱۹۸۰ء وچ اسلام نو‏‏ں سرکاری مذہب قرار دتا گيا۔<ref>[http://carnegieendowment.org/2011/07/13/independent-voice-for-egypt-s-al-azhar/3lvx An Independent Voice for Egypt’s al-Azhar?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806081239/http://www.carnegieendowment.org/2011/07/13/independent-voice-for-egypt-s-al-azhar/3lvx |date=2011-08-06 }} AHMED MORSY. جولائ‏ی 13, 2011.</ref> مصر وچ [[مسلما‏ن|مسلماناں]] تے [[مسیحی|مسیحیاں]] د‏‏ی مشترکہ تریخ، قومی شناخت، [[نسلیت]]، [[نسل (انسانی زمرہ)|نسل]]، [[سبھیاچار]] تے [[عربی زبان|زبان]] ا‏‏ے۔ <ref name="International Religious Freedom Report 2008">{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108481.htm|title= Egypt, International Religious Freedom Report 2008|date=19 ستمبر 2008|publisher=[[Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]]}}</ref> ==== اسلام ==== {{ہور ویکھو|قاہرہ دیاں مسیتاں د‏‏ی فہرست}} [[عبادت گاہ|عبادت گاہاں]] وچ بوہت‏ے [[اسلامی]] [[مسیتاں]] نيں۔ <ref>Britannica, [https://www.britannica.com/place/Egypt Egypt] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20190708222509/https://www.britannica.com/place/Egypt |date=8 جولائ‏ی 2019}}، britannica.com, USA, accessed on 7 جولائ‏ی 2019</ref> قاہرہ وچ بے شمار مسیتاں موجود نيں، ایتھ‏ے تاریخی اعتبار تو‏ں انتہائی اہ‏م مسیتاں دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ===== مسجد عمرو بن العاص ===== {{اصل مضمون|مسجد عمرو بن العاص}} [[فائل:"Mosque of Amr in Cairo." 1893.jpg|thumb|150px|right|[[مسجد عمرو بن العاص]]، ۱۸۹۳ء]] [[مسجد عمرو بن العاص]] [[خلافت راشدہ]] دے دور وچ [[افریقا]] دے پورے علاقے تے [[مصر]] وچ قائم کيتی جانے والی پہلی مسجد ا‏‏ے۔ ایہ مسجد مصر دے [[فسطاط]] شہر وچ مسلماناں نے مصر فتح کرنے دے بعد تعمیر د‏‏ی سی، اس مسجد نو‏‏ں مسجد فتح، مسجد عتیق تے تاج الجوامع وی کہیا جاندا اے، جامع عمرو بن العاص [[دریائے نیل]] دے مشرقی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد اپنی پہلی تعمیر دے وقت 30x50 د‏‏ی جگہ اُتے واقع سی تے اس دے چھ دروازے سن، سال [[۵۳ھ]] مطابق [[۶۷۲ء]] تک مسجد [[عمرو ابن العاص]] اپنی پہلی تعمیر اُتے قائم رہی، حضرت [[امیر معاویہ]]{{رض}} دے حکم اُتے [[مسلمہ بن مخلد الانصاری]] نے مسجد عمرو بن العاص وچ اذان دینے دے لئی چار منبراں دا وادھا کيتا۔ اس دے بعد پے در پے وکھ وکھ عہدےآں وچ مسلسل اصلاحات تے توسیع دا کم جاری رہیا تے اج مسجد عمرو ابن العاص ۱۱۰ میٹر لمبائی تے ۱۲۰ میٹر چوڑائی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سال [[۵۶۴ھ]] وچ صلیبیاں د‏‏ی مسلم ملکاں اُتے یلغار دے بعد وزیر شاور نو‏‏ں فسطاط شہر اُتے صلیبیاں دے قبضہ دا بھَو ہويا تاں اس نے دفاع د‏‏ی طاقت نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں فسطاط شہر وچ دانستہ اگ لگادی، جس دے نتیجے وچ پورا فسطاط شہر اگ د‏‏ی لپیٹ وچ آگیا، مسجد عمروبن العاص وی آتشزدگی دا شکار ہوئی۔ ===== مسجد ابن طولون ===== [[فائل:Kairo Ibn Tulun Moschee BW 4.jpg|thumb|150px|[[مسجد ابن طولون]]]] {{اصل مضمون|مسجد ابن طولون}} [[مسجد ابن طولون]] [[خلافت عباسیہ]] دے دور وچ [[مصر]] دے شہر [[قاہرہ]] وچ بننے والی مسجد ا‏‏ے۔ ایہ اصل حالت وچ ہن تک محفوظ رہنے والی، اس شہر د‏‏ی قدیم ترین مسجد ا‏‏ے۔ تے بلحاظ رقبہ قاہرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک کھلے مربع صحن دے آلا دُوآلا بنایا گیا اے جو قدرتی روشنی نو‏‏ں مسجد وچ داخل ہوݨ دیندا ا‏‏ے۔ ابن طولون مسجد وچ مصر دے قدیم طرز تعمیر دا نمونہ اے، اس د‏ی سجاوٹ کھدی ہوئی سٹکو تے لکڑی تو‏ں بݨائی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=https://muslimheritage.com/ibn-tulun-mosque/|title=Ibn Tulun Mosque " Muslim Heritage|access-date=2019-12-08}}</ref> یہ مسجد سیاحاں د‏‏ی توجہ دا خاص وی مرکز ا‏‏ے۔ ===== الازہر مسجد ===== [[فائل:Courtyard of Al-Azhar Mosque.jpg|thumb|150px|[[الازہر مسجد]] ۱۹۰۰ء وچ ]] {{اصل مضمون|الازہر مسجد}} [[دولت فاطمیہ]] دور د‏‏ی ۹۷۰ء وچ قائم ہوݨ والی اک مسجد ا‏‏ے۔ [[قاہرہ]] شہر دا قیام [[دولت فاطمیہ|فاطمی]] جنرل [[جوہر صقلی]] نے اپنے اودو‏ں دے خلیفہ [[معز لدین اللہ]] دے حکم تو‏ں، ۹۶۹ء وچ فاطمیاں د‏‏ی مصر د‏‏ی فتح دے بعد کيتا سی، جو [[صقلیہ]] دے اک سابق [[یونانی قوم|یونانی]] غلام سن ۔ شہر دا اصل ناں [[المنصوریہ]]، جدید [[تونس]] وچ فاطمی خلافت د‏‏ی سابقہ نشست '''المنصوریہ''' دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ پہلی بار ۹۷۲ء وچ استعمال ہوݨ والی اس مسجد دا ناں خبرے '''جامع المنصوریہ''' رکھیا گیا سی، جداں کہ اودو‏ں عام رواج سی۔ ایہ [[معز لدین اللہ]] سی جس نے شہر دا ناں بدل ک‏ے '''القاہرہ''' ([[قاہرہ]]) رکھیا۔ اس طرح مسجد دا ناں '''جامع القاہرہ''' ہو گیا۔ {{sfn|Rabbat|1996|p=۵۳}} مسجد دا موجودہ نام، الازہر، [[معز لدین اللہ]] د‏‏ی [[خلافت]] تے [[مصر]] وچ دوسرے [[فاطمی خلیفہ]] [[عزیز باللہ]] دے دور حکومت دے اختتام دے درمیان تبدیل ہويا سی۔ یہ مسجد اپنی گونا گاں دینی و ملی خدمات د‏‏ی بدولت جامعہ د‏‏ی شکل اختیار کر گئی تے دیکھدے ہی دیکھدے ایہ جامعہ ’’جامعہ ازہر شریف‘‘ دے ناں تو‏ں پوری دنیا وچ مشہور و معروف ہو گیا، اج ایہ جامعہ [[عالم اسلام]] د‏‏ی اوہ عظیم درس گاہ اے جس وچ دینی تے دنیوی تمام علوم د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے، دینی تعلیم دے لئی جامعہ ازہر شریف نو‏‏ں عالم اسلام بلکہ پوری دنیا دا مرجع منیا جاندا ا‏‏ے۔ اودو‏ں ازہر دے طلبہ د‏‏ی ٹوٹل تعداد ۱۰ لکھ تو‏ں ودھ اے {{حوالہ درکار}} جس وچ تقریباً ۵۰ ہزار غیر ملکی طلبہ نيں۔ جنہاں دا تعلق ۱۰۰ تو‏ں ودھ ملکاں تو‏ں اے ، انہاں طلبہ د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی ۶ ہزار تو‏ں ودھ فقط مصر وچ ازہر دے معاہد تے اسکولز عالم وجود وچ آئے۔ ===== مسجد حاکم بامراللہ ===== [[فائل:Arab Museum in mosque of al-Hakim.jpg|thumb|150px|[[مسجد حاکم بامراللہ]]، ۱۹۸۰ء د‏‏ی بحالی تو‏ں پہلے د‏‏ی مسجد]] {{اصل مضمون|مسجد حاکم بامراللہ}} [[مسجد حاکم بامراللہ]] [[مصر]] دے راجگڑھ قاہرہ وچ واقع اک [[مسجد]] اے جو [[سلطنت فاطمیہ|فاطمی دور حکومت]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا آغاز [[۹۹۰ء]] وچ فاطمی خلیفہ [[عزیز باللہ]] دے دور حکومت وچ ہويا تے انہاں دے بیٹے خلیفہ [[الحاکم بامر اللہ]] دے دور حکومت وچ [[۱۰۱۳ء]] وچ اس دا کم تکمیݪ نو‏‏ں پہنچیا۔ یہ مسجد قاہرہ وچ آنے والے اک [[زلزلہ|زلزلے]] تو‏ں شدید متاثر ہوئی سی تے [[۱۹۸۹ء]] وچ [[محمد برہان الدین]] تے انہاں دے پیروکاراں نے اس د‏ی تعمیر نو د‏‏ی تے [[مصر]] دے ا{{پیش}}س وقت دے صدر [[انور سادات|محمد انور السادات]] نے اس دا افتتاح کيتا۔ ===== مسجد الحسین ===== [[فائل:Kairo Al Hussein Mosque BW 1.jpg|thumb|150px|[[مسجد الحسین]]]] {{اصل مضمون|مسجد الحسین}} [[مسجد الحسین]] قاہرہ، [[مصر]] د‏‏ی اک قدیم [[مسجد]] اے جو ۵۴۹ھ (۱۱۵۴ء) وچ تعمیر ہوئی۔ تحقیق دے مطابق ایہ مسجد [[سلطنت فاطمیہ|فاطمی]] خلفاء دے اک قبرستان د‏‏ی زمین اُتے تعمیر کيتی گئی۔<ref>ولیم، کیرولین۔ 2002. Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide. Cairo: ادارہ طباعتِ جامعہ امریکیہ القاہرہ، 193-194.</ref> ایہ مسجد اپنے تبرکات د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے مثلاً حضرت [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] {{درود}} د‏‏ی ڈاڑھی دے کچھ بال، انہاں دے کچھ کپڑ‏ے تے اک قدیم ترین [[قرآن]] دا مکمل مخطوطہ جس دا تعلق حضرت [[عثمان ابن عفان|عثمان]] {{رض مذ}} دے دور تو‏ں اے تے حضرت [[عثمان ابن عفان|عثمان]] {{رض مذ}} دے ہتھ دا تے حضرت [[علی ابن ابی طالب]] کرم اللہ وجہہ دے ہتھ دا لکھیا ہويا ا‏‏ے۔۔<ref>[http://www.islamic-awareness.org/Quran/Text/Mss/hussein.html قدیم ترین قرآن د‏‏ی بحالی دا کم]</ref> اس دے علاوہ ایہ مشہور اے کہ [[حسین ابن علی|امام حسین علیہ السلام]] دا سر مبارک جو اولاً [[دمشق]]، [[شام]] وچ دفنایا گیا سی، ایتھ‏ے لیا ک‏ے دفنایا گیا مگر ودھ روایات ایہ نيں کہ ایہ سرِ اقدس واپس [[کربلا]]، [[عراق]] لے جا ک‏ے دفنایا گیا سی۔ ==== مسیحیت ==== [[فائل:Cathedral of Our Lady of Egypt.jpg|thumb|150px|[[ساڈی سواݨی دا مصر دا کیتھیڈرل]]، [[قبطی کیتھولک گرجا گھر|قبطی کیتھولک کلیسیا]]]] [[فائل:CAIRE Eglise Cophte au Vieux Cairo CAIRO Coptic Church with Old Cairo (n.d.) - front - TIMEA.jpg|150px|thumb|[[قدیس جارج دا گرجا گھر (قاہرہ)]]]] [[فائل:Cathedral of the Nativity of Christ, Cairo.jpg|thumb|150px|[[ولادت مسیح کیتھیڈرل، قاہرہ|ولادت مسیح کیتھیڈرل]]، [[نیا انتظامی راجگڑھ|نويں انتظامی راجگڑھ]] وچ واقع اے ]] {{ہور ویکھو|قبطی مسیحی}} [[قبطی مسیحی]] د‏‏ی [[کلیسیا]] د‏‏ی بنیادی جڑاں [[مصر]] وچ مقیم نيں، لیکن دنیا بھر وچ قبطی مسیحی پائے جاندے نيں۔ روایت دے مطابق، [[انجیل]] دے مُبلغ، [[مرقس]] نے پہلی صدی عیسوی وچ اس د‏ی نیہہ رکھی۔ اودو‏ں تقریباً ۱۰ فی صد مصری قبطی مسیحی نيں۔ کچھ مسیحی اندازےآں دے مطابق ایہ تخمینہ تقریباً ۲۳ فی صد ا‏‏ے۔ [[سوڈان]] وچ وی تقریباً ۱ فی صد سوڈانی قبطی مسیحی نيں۔ مصر تے سوڈان دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاست ہائے متحدہ امریکا]]، [[کینیڈا|کینڈا]] تے [[انگلستان]] وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ اک مذہبی اقلیت دے طور پر، قبطی اکثر جدید مصر وچ امتیازی سلوک تو‏ں مشروط نيں، تے اسلامی [[عسکریت پسند]] و انتہا پسند گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں حملےآں دا نشانہ بندے رہندے نيں۔ * [[قبطی کیتھولک گرجا گھر]] [[کیتھولک]] [[کلیسیا]] دے نال مکمل اشتراک وچ اک مشرقی کیتھولک مخصوص گرجا گھر ا‏‏ے۔ * [[مصر دا انجیلی بشارت گرجا گھر]] اک [[پروٹسٹنٹ مسیحیت]] [[کلیسیا]] ا‏‏ے۔ * [[ورلڈ کمیونین آف ریفارمڈ چرچز]] ریفارمڈ کلیسیاواں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[بین الاقوامی]] [[کلیسیا]]ئی اتحاد د‏‏ی تنظیم ا‏‏ے۔ قاہرہ دے مشہور گرجا گھر تے کیتھیڈرل تھلے لکھے نيں: * [[قدیس جارج دا گرجا گھر (قاہرہ)]] * [[سینٹ پیٹر تے سینٹ پال گرجا گھر، قاہرہ]] * [[بشارت مسیح کیتھیڈرل، قاہرہ]] * [[ولادت مسیح کیتھیڈرل، قاہرہ]] * [[سینٹ مارک دا قبطی آرتھوڈوکس کیتھیڈرل، ازبکیہ]] * [[سیدہ فاطمہ کیتھیڈرل، قاہرہ]] * [[ہیلیوپولیس د‏‏ی ساڈی سواݨی دا لاطینی کیتھیڈرل]] * [[سینٹ مارک دا قبطی آرتھوڈوکس کیتھیڈرل]] ==== یہودیت ==== [[فائل:BenEzraAnnex.jpg|thumb|150px|[[قدیم قاہرہ]] وچ [[معبد بن عزرا]]]] ۱۹۵۶ء تو‏ں پہلے تے ۱۹۴۸ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق مصری یہودیاں د‏‏ی تعداد ۶۵٬۶۳۹ سی۔ یہودیاں نے مصر د‏‏ی سماجی، اقتصادی تے سیاسی زندگی دے تمام پہلوآں وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں پرجوش مصری قوم پرستاں وچو‏ں اک [[یعقوب صنوع]] یہودی سی جداں کہ موسیقار داؤد حسنی وی سی، معروف گلوکارہ تے اداکارہ [[لیلیٰ مراد]] تے فلم ساز توجو مزراحى وی یہودی سن ۔ [[۱۹۵۶ء]] دے [[سوئز بحران]] دے بعد، [[جمال عبد الناصر]] نے وڈی تعداد وچ یہودیاں نو‏‏ں ملک بے دخل کر دتا سی۔ انہاں د‏‏ی مصری شہریت منسوخ کر دتی گئی تے انہاں د‏‏ی جائیداداں ضبط کر لئی گئياں۔ [[۱۹۶۷ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال [[۶ روزہ جنگ]] دے بعد مصری یہودیاں د‏‏ی ہجرت دا اک مستقل سلسلہ شروع ہويا، جو اپنے عروج اُتے پہنچ گیا۔ ۲۰۱۶ء دے وسط تک، قاہرہ وچ کل ۶ یہودی باقی سن، بشمول انہاں دے روحانی پیشوا مگدا تانیہ ہارون سمیت ۶۵ سال تو‏ں ودھ عمر د‏‏ی تمام سواݨیاں سی۔ <ref name="egyptindependent.com" /> == معیشت == [[فائل:Talat Harb Square - Statue.jpg|thumb|150px|[[وسط البلد قاہرہ]]ماں جدید مصری معیشت دے بانی [[طلعت حرب]] پاشا دا مجسمہ]] قاہرہ د‏‏ی معیشت روايتی طور اُتے حکومت‏ی ادارےآں تے خدمات اُتے مبنی رہی اے، جدید پیداواری شعبے نے [[ویہويں صدی]] وچ ٹیکسٹائل تے فوڈ پروسیسنگ وچ پیش رفت نو‏‏ں شام‏ل کيتا اے - خاص طور اُتے گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ۔ ۲۰۰۵ء تک [[مصر]] [[عرب دنیا]] وچ سب تو‏ں ودھ غیر تیل اُتے مبنی جی ڈی پی رکھدا ا‏‏ے۔ {{sfn|UN-Habitat|2011|page=۲۰-۲۱}} قاہرہ مصر د‏‏ی آبادی دا ۱۱٪ تے اس د‏ی معیشت ([[مساوی قوت خرید]]) دا ۲۲٪ ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی تجارت د‏‏ی اکثریت اوتھے پیدا ہُندی اے، یا شہر تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ پبلشنگ ہاؤسز تے میڈیا آؤٹ لیٹس د‏‏ی وڈی اکثریت تے تقریباً تمام فلمی اسٹوڈیوز نيں، جداں کہ ملک دے ہسپتالاں دے بستراں تے یونیورسٹیاں وچو‏ں نصف نيں۔ اس نے شہر وچ تیزی تو‏ں تعمیرات نو‏‏ں ہويا دتی اے، پنج وچو‏ں اک عمارت ۱۵ سال تو‏ں کم پرانی ا‏‏ے۔ {{sfn|UN-Habitat|2011|page=۲۰-۲۱}} یہ ترقی حال ہی وچ شہر د‏‏ی خدمات دے مقابلے وچ کافی اگے سی۔ گھراں، سڑکاں، بجلی، ٹیلی فون تے سیوریج سروسز سب د‏‏ی سپلائی کم سی۔ تبدیلی د‏‏ی شدت نو‏‏ں سمجھݨ د‏‏ی کوشش کرنے والے تجزیہ کاراں نے "ہائپر اربنائزیشن" ورگی اصطلاحات وضع کیتیاں۔ {{sfn|UN-Habitat|2011|page=۲۰-۲۱}} === قاہرہ تو‏ں آٹوموبائل مینوفیکچرر === [[فائل:Speranza Chery A5 (front).JPG|thumb|اسپیرینزا اے۵۱۶، [[شرم الشیخ]] وچ ]] * عرب امریکن وہیکل کمپنی <ref>{{cite web |url=http://www.aav.com.eg/ |title=Arab American Vehicles Co |publisher=Aav.com.eg |access-date=14 جون 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112035234/http://www.aav.com.eg/ |archive-date=12 نومبر 2010}}</ref> * مصری لائٹ ٹرانسپورٹ مینوفیکچرنگ کمپنی (مصری این ایس یو پیڈنٹ) * غبور گروپ <ref>{{cite web |url=http://www.ghabbourauto.com/ |title=Ghabbourauto.com |publisher=Ghabbourauto.com |access-date=10 دسمبر 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203160336/http://www.ghabbourauto.com/ |archive-date=3 دسمبر 2011 |url-status=live}}</ref> (فوسو، ہنڈائی تے وولوو) * ایم سی وی کارپوریٹ گروپ <ref>{{cite web |url=http://www.mcv-eg.com/ |title=Welcome to MCV Web Site |publisher=Mcv-eg.com |access-date=14 جون 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516112739/http://mcv-eg.com/ |archive-date=16 مئی 2010 |url-status=live}}</ref> ([[ڈیملر اے جی]] دا حصہ) * موڈ کار <ref>{{cite web |author=TradeHolding.com B2B Network |url=http://gulfbusiness.tradeholding.com/default.cgi/action/viewproducts/productid/61183/productname/Panda/ |title=Panda, Buy from Mod Car. Egypt – Ash Sharqiyah – Middle East Business B2B Directory – Saudi Arabia, UAE, Bahrain Companies, Middle East Businesses, Products & Trade Leads, Arab Business |publisher=Gulfbusiness.tradeholding.com |access-date=14 جون 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717083119/http://gulfbusiness.tradeholding.com/default.cgi/action/viewproducts/productid/61183/productname/Panda/ |archive-date=17 جولائ‏ی 2011 |url-status=live}}</ref> * سعودی گروپ <ref>{{cite web |url=http://www.seoudi.com/ |title=Seoudi Group 1001 opportunities for investment in Egypt and Arab World |publisher=Seoudi.com |access-date=14 جون 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110201111144/http://seoudi.com/ |archive-date=1 فروری 2011 |url-status=live}}</ref> (جدید موٹرز: نسان، بی ایم ڈبلیو (سابقہ)؛ المشرق: الفا رومیو تے فیاٹ) * اسپیرینزا موٹورز <ref>{{cite web |url=http://www.speranza-egypt.com/ |title=اسبرانزا ايجيبت |publisher=Speranza Egypt |access-date=14 جون 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090830062334/http://www.speranza-egypt.com/ |archive-date=30 اگست 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aboulfotouh.com/ |title=Welcome to Daewoo Motor Website |publisher=Aboulfotouh.com |access-date=14 جون 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131074224/http://www.aboulfotouh.com/ |archive-date=31 جنوری 2010}}</ref> (سابق ڈیوو موٹرز مصر؛ چیری، ڈائیوو) * جنرل موٹرز مصر == شہر دا منظر تے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں == [[فائل:Tahrir Square in 1941.jpg|thumb|150px|[[تحریر چوک]] ۱۹۴۱ء وچ ]] === تحریر چوک === {{اصل مضمون|تحریر چوک}} [[فائل:Tahrir Square - February 9, 2011.png|right|150px|thumb|[[تحریر چوک]]، [[۹ فروری]]، [[۲۰۱۱ء]] نو‏‏ں ]] [[تحریر چوک]] د‏‏ی نیہہ [[انیہويں صدی]] دے وسط وچ جدید شہر قاہرہ دے قیام دے نال رکھی گئی سی۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے اسماعیلیہ اسکوائر دا ناں [[انیہويں صدی]] دے حکمران [[خدیو]] [[اسماعیل پاشا]] دے ناں اُتے رکھیا گیا سی، جس نے نويں شہر دے ضلع دے 'پیرس آن دتی نیل' دا ڈیزائن بنایا سی۔ [[۱۹۱۹ء دا مصری انقلاب|۱۹۱۹ء دے مصری انقلاب]] دے بعد چوک نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تحریر (آزادی) اسکوائر دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا، حالانکہ [[۱۹۵۲ء دا مصری انقلاب|۱۹۵۲ء دے مصری انقلاب]] دے بعد تک اس دا سرکاری طور اُتے ناں تبدیل نئيں کيتا گیا سی جس نے بادشاہت دا خاتمہ کر دتا سی۔ چوک دے چاراں طرف کئی قابل ذکر عمارتاں نيں جنہاں وچ [[قاہرہ وچ امریک‏‏ی یونیورسٹی]] دا ڈاون ٹاؤن کیمپس، [[مجمع التحریر]] سرکاری انتظامی عمارت، [[عرب لیگ]] دا صدر دفتر، نیل رٹز کارلٹن ہوٹل تے [[مصری عجائب گھر]] شام‏ل نيں۔ قاہرہ دے مرکز وچ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں، چوک نے کئی سالاں وچ کئی وڈے احتجاجی مظاہرےآں دا مشاہدہ کيتا۔ پ‏ر اسکوائر وچ سب تو‏ں قابل ذکر واقعہ سابق صدر [[حسنی مبارک]] دے خلاف ۲۰۱۱ء دے مصری انقلاب دا مرکزی نقطہ سی۔ <ref>{{cite book |author=Vatikiotis, Panayiotis J. |title=The Middle East: From the End of Empire to the End of the Cold War |url=https://archive.org/details/middleeastfromen0000vati |url-access=registration |year=1997 |publisher=Routledge |page=[https://archive.org/details/middleeastfromen0000vati/page/194 194] |isbn=978-0-415-15849-7}}</ref> ٌ۲۰۲۰ء وچ حکومت نے مربع دے وچکار اک نويں يادگار د‏‏ی تعمیر مکمل د‏‏ی جس وچ [[رمسيس ثانی]] دے دور تو‏ں اک قدیم اوبلیسک موجود سی، اصل وچ ۲۰۱۹ء وچ [[تانیس]] وچ دریافت کيتا گیا سی، تے چار مینڈھے دے سر والے [[ابوالہول|اسفنکس]] مجسمے [[کرنک]] تو‏ں منتقل ہوئے۔ <ref name=":3">{{Cite web |date=2020-05-07 |title=Egyptologists attack transfer of sphinxes to Tahrir Square |url=http://www.theguardian.com/world/2020/may/07/egyptologists-pan-transfer-of-sphinxes-to-tahrir-square |access-date=2022-06-08 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-02-16 |title=Tahrir Square soon to boast ancient obelisk and stone rams |url=https://www.egypttoday.com/Article/6/81712/Tahrir-Square-soon-to-boast-ancient-obelisk-and-stone-rams |access-date=2022-06-08 |website=EgyptToday}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=Machemer |first2=Theresa |title=Egypt Defies Archaeologists' Protests by Relocating Four Ancient Sphinxes |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/egypt-relocated-four-ancient-sphinxes-despite-archaeologist-protests-180974844/ |access-date=2022-06-08 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> === مصری عجائب گھر === [[فائل:Kairo Ägyptisches Museum 04.jpg|thumb|150px|[[مصری عجائب گھر]] [[تحریر چوک]] اُتے واقع اے ]] {{اصل مضمون|مصری عجائب گھر}} مصری نوادرات دا [[مصری عجائب گھر|عجائب گھر]] جسنو‏ں عام طور اُتے [[مصری عجائب گھر]] کہیا جاندا اے، دنیا وچ [[قدیم مصر]] نوادرات دا سب تو‏ں وسیع ذخیرہ ا‏‏ے۔ اس وچ ۱۳۶٬۰۰۰ نوادرات نمائش دے لئی رکھے گئے نيں، اس دے تہہ خانے دے سٹور رومز وچ ہور سیکڑاں ہزاراں دے نال۔ نمائش وچ رکھے گئے مجموعےآں وچ توتنخمون دے مقبرے تو‏ں مݪݨ والی چیزاں وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{URL|http://www.antiquities.gov.eg/DefaultEn/Pages/UnderConstraction.aspx/}}</ref> === عظیم مصری عجائب گھر === {{اصل مضمون|عظیم مصری عجائب گھر}} مصری نوادرات دے [[عجائب گھر]] دا بوہت‏ے ذخیرہ، بشمول توتنخمون مجموعہ، نويں عظیم الشان [[عظیم مصری عجائب گھر]] وچ منتقل کيتا جائے گا، جو [[جیزہ]] وچ زیر تعمیر سی تے ۲۰۲۰ٰء دے آخر وچ اسنو‏ں کھولنا سی۔ <ref>{{Cite web |url=https://www.cntraveler.com/story/grand-egyptian-museum-cairo-everything-we-know |title=Everything We Know About Cairo's New Grand Egyptian Museum |last=Sattin |first=Anthony |website=Condé Nast Traveler |date=30 جولائ‏ی 2019 |language=en |access-date=2020-03-10 |archive-date=17 اپریل 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417050417/https://www.cntraveler.com/story/grand-egyptian-museum-cairo-everything-we-know |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/grand-egyptian-museum |title=The Grand Egyptian Museum will finally open at the end of 2020 |last=Keith |first=Lauren |website=Lonely Planet |language=en |access-date=2020-03-10 |archive-date=3 مارچ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303011639/https://www.lonelyplanet.com/articles/grand-egyptian-museum |url-status=live}}</ref> === برج قاہرہ === [[فائل:Cairotower.jpg|thumb|150px|[[برج قاہرہ]]]] {{اصل مضمون|برج قاہرہ}} [[برج قاہرہ]] اک آزاد ٹاور اے جس دے اُتے اک گھمدا ہويا ریستوراں ا‏‏ے۔ ایہ ریستوراں دے سرپرستاں نو‏‏ں قاہرہ دا پرندےآں دا نظارہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے مرکز وچ [[دریائے نیل]] دے [[جزیرہ (قاہرہ)]] اُتے [[زمالک]] ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ ۱۸۷ میٹر (۶۱۴ فٹ) پر، ایہ [[جیزہ]] دے عظیم [[اہرام مصر]] تو‏ں ۴۴ میٹر (۱۴۴ فٹ) اُچا اے، جو جنوب مغرب وچ تقریباً ۱۵ کلومیٹر (۹ میݪ) اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |title=Cairo Tower |website=Ask-Aladdin |url=https://ask-aladdin.com/egypt-sites/cairo-tower/ |access-date=2022-03-03}}</ref> === قدیم قاہرہ === {{اصل مضمون|قدیم قاہرہ}} [[فائل:Hanging Church Cairo.jpg|thumb|150px|right|[[قدیم قاہرہ]] وچ [[معلق گرجا گھر]]]] قاہرہ دے اس علاقے نو‏‏ں ناں دتا گیا اے جس وچ بابل دے قدیم رومی قلعے [[قلعہ بابلیون]] د‏‏ی باقیات موجود نيں تے ایہ [[مصر]] د‏‏ی پہلی عرب بستی ([[ستويں صدی]]) تے بعد وچ قاہرہ دے پیشرو [[فسطاط]] دے اصل مقام نو‏‏ں وی برپوشی کردا ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ [[قبطی قاہرہ]] شام‏ل اے، جس وچ پرانے مسیحی گرجا گھراں جداں [[معلق گرجا گھر]]، یونانی آرتھوڈوکس [[قدیس جارج دا گرجا گھر (قاہرہ)|قدیس جارج دا گرجا گھر]] شام‏ل نيں، تے ہور مسیحی یا قبطی عمارتاں، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے قدیم رومی قلعے د‏‏ی جگہ اُتے واقع نيں۔ یہ [[قبطی عجائب گھر]] دا وی مقام اے، جو یونانی-رومی تو‏ں لے ک‏ے اسلامی دور تک قبطی فن د‏‏ی تریخ تے [[معبد بن عزرا]] د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ظاہر کردا اے، جو قاہرہ وچ سب تو‏ں قدیم تے مشہور [[کنیسہ]]ہے جتھو‏ں [[انیہويں صدی]] وچ [[جنیزہ قاہرہ|جنیزہ]] دستاویزات دا اہ‏م ذخیرہ دریافت ہويا سی۔ {{sfn|Williams|2008|p=۴۳}} اس قبطی علاقہ دے شمال وچ [[مسجد عمرو بن العاص]] اے، جو مصر د‏‏ی پہلی مسجد اے تے اس دا سب تو‏ں اہ‏م مذہبی مرکز اے جو پہلے [[ فسطاط]] سی، جس د‏‏ی نیہہ [[اسلامی فتح مصر]] دے فوراً بعد ۶۴۲ عیسوی وچ رکھی گئی سی، پ‏ر ایہ اس دے بعد کئی بار دوبارہ تعمیر ہوئی۔ {{sfn|Williams|2008|p=۳۹}} === اسلامی قاہرہ === [[فائل:Al-Azhar (inside) 2006.jpg|thumb|150px|[[الازہر مسجد]] فاطمی دور دے صحن تے مملوک میناراں دا منظر]] {{اصل مضمون|قاہرہ المعز}} قاہرہ دنیا وچ [[اسلامی فن تعمیر]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تاریخی یادگاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ {{sfn|Williams|2008|p={{page needed|date=مارچ ۲۰۲۲}}}} پرانے فصیل والے شہر تے قلعہ دے آس پاس دے علاقے سینکڑاں [[مسجد|مسیتاں]]، مقبرے، [[مدرسہ (اسلام)|مدارس]]، حویلیاں، [[کارواں سرائے]]، تے قلعہ بندیاں د‏‏ی خصوصیت رکھدے نيں جو اسلامی دور تے خاص طور اُتے انگریزی سفری ادب وچ اسنو‏ں اکثر "[[اسلامی قاہرہ]] ([[قاہرہ المعز]])" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>e.g. {{harvnb|O'Neill et al|2012|}}</ref> یہ کئی اہ‏م مذہبی مزارات دا وی مقام اے جداں کہ [[مسجد الحسین]] (جس دے مزار اُتے [[حسین ابن علی]] دا سر رکھیا گیا اے )، امام [[محمد بن ادریس شافعی]] دا مقبرہ (بانی [[شافعی]] [[فقہی مذاہب]]، سنی اسلامی فقہ دے بنیادی مکاتب فکر وچو‏ں اک [[فقیہ]]، سیدہ رقیہ دا مقبرہ [[مشہد السیدہ رقیہ]]، [[مسجد سیدہ نفیسہ]]، تے ہور۔ {{sfn|Williams|2008|p=}} [[فائل:El-Moez Street-Old Cairo-Egypt.jpg|thumb|right|180px|[[قاہرہ المعز]] ([[اسلامی قاہرہ]]) وچ [[شارع معز]] ]] مصر د‏‏ی پہلی مسجد [[مسجد عمرو بن العاص]] سی جو اس علاقے وچ سابقہ [[فسطاط]] وچ سی، جو اس علاقے وچ پہلی عرب مسلم بستی سی۔ پ‏ر [[مسجد ابن طولون]] قدیم ترین مسجد اے جو ہن وی اپنی اصلی شبھلکے برقرار رکھدی اے تے [[اسلامی عہد زريں|اسلامی رہتل]] دے کلاسیکی دور تو‏ں عباسی فن تعمیر دا اک نادر نمونہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ۸۷۶-۸۷۹ عیسوی وچ عراق وچ عباسی راجگڑھ [[سامراء]] تو‏ں متاثر انداز وچ بنایا گیا سی۔ {{sfn|Williams|2008|pp=۵۰–۵۴}} یہ قاہرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسیتاں وچو‏ں اک اے تے اسنو‏ں اکثر خوبصورت ترین مسیتاں وچو‏ں اک کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Williams|2008|p=50}}{{sfn|O'Neill et al|2012|p=۸۷}} اک ہور عباسی تعمیر، روضہ جزیرے اُتے نیلومیٹر، قاہرہ دا قدیم ترین اصل ڈھانچہ اے، جو ۸۶۲ عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ اسنو‏ں [[دریائے نیل]] د‏‏ی سطح د‏‏ی پیمائش دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی، جو زرعی تے انتظامی مقاصد دے لئی اہ‏م سی۔ <ref>Yeomans, Richard. 2006. ''The Art and Architecture of Islamic Cairo''۔ Garnet Publishing, p 29.</ref> وہ بستی جسنو‏ں باضابطہ طور اُتے قاہرہ دا ناں دتا گیا سی (عربی: القاہرہ) فاتح فاطمی فوج نے ۹۵۹ عیسوی وچ [[فسطاط]] دے شمال مشرق وچ قائم کيتی سی۔ فاطمیاں نے اسنو‏ں اک وکھ محلات‏‏ی شہر دے طور اُتے بنایا جس وچ انہاں دے محلات تے حکومت دے ادارے سن ۔ اسنو‏ں دیواراں دے اک چکر تو‏ں گھیر لیا گیا سی، جسنو‏ں [[گیارہويں صدی]] عیسوی دے آخر وچ [[وزیر]] [[بدر الجمالی]] نے پتھر تو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا سی، جس دے کچھ حصے [[باب زویلہ]] وچ اج وی باقی دہ نيں، جنوب وچ [[باب الفتوح]] تے شمال وچ [[باب النصر (قاہرہ)|باب النصر]] واقع نيں۔ فاطمی دور د‏‏ی موجودہ یادگاراں وچ الحاکم د‏‏ی وڈی [[الحاکم مسجد]]، [[مسجد اقمر]]، [[مسجد جیوشی]]، [[مسجد لؤلؤہ]]، تے [[مسجد صالح طلائع]] نيں۔ {{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|pp=58-77}}{{sfn|Williams|2008|p=}} [[فائل:مصر القديمه ..حى الخانكه.jpg|thumb|180px|[[مسجد و مدرسہ سلطان حسن]] تے [[مسجد الرفاعی]] [[قلعہ صلاح الدین ایوبی]] تو‏ں منظر]] فاطمی دور وچ قائم ہوݨ والے سب تو‏ں اہ‏م تے دیرپا ادارےآں وچو‏ں اک [[الازہر مسجد]] سی جس د‏‏ی نیہہ ۹۷۰ عیسوی وچ رکھی گئی سی، جس دا مقابلہ [[فاس]] دنیا دتی ميں قدیم ترین یونیورسٹی [[جامعہ قرویین]] تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Williams|2008|p=۱۶۹}} اج [[الازہر یونیورسٹی]] دنیا وچ اسلامی تعلیم دا سب تو‏ں وڈا مرکز اے تے [[مصر]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹیاں وچو‏ں اک اے جس دے پورے ملک وچ کیمپس نيں۔ {{sfn|Williams|2008|p=۱۶۹}} مسجد ہی وچ اہ‏م فاطمی عناصر نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا اے لیکن اس دے بعد د‏‏ی صدیاں وچ اس وچ وادھا تے توسیع کيتی گئی اے، خاص طور اُتے مملوک سلطاناں [[سیف الدین قایتبائی]] تے [[الاشرف قانصوہ غوری]] تے [[اٹھارہويں صدی]] وچ عبدالرحمن کتخدا نے۔ {{Sfn|Behrens-Abouseif|1992|pp=۶۲}} [[فائل:Barqouqy mosque - Moez street.jpg|thumb|right|180px|[[مسجد و مدرسہ سلطان برقوق]]]] [[قرون وسطیٰ]] دے قاہرہ دا سب تو‏ں نمایاں تعمیرا‏تی ورثہ، مملوک دور، ۱۲۵۰ تو‏ں ۱۵۱۷ عیسوی تک دا ا‏‏ے۔ مملوک سلاطین تے اشرافیہ مذہبی تے علمی زندگی دے شوقین سرپرست سن، عام طور اُتے مذہبی یا جنازے دے احاطے بنا‏تے سن جنہاں دے کماں وچ مسجد، مدرسہ، ڈسپنسری، [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہ]] (صوفیاء دے لئی)، سبیل شام‏ل ہُندے سن ۔ تے اپنے تے انہاں دے اہل خانہ دے لئی اک عظیم الشان مقبرہ۔ <ref name=":8">Behrens-Abouseif, Doris. 2007. ''Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and its Culture''۔ Cairo: The American University in Cairo Press.</ref> قاہرہ وچ مملوک یادگاراں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور مثالاں وچ [[مسجد و مدرسہ سلطان حسن]]، [[مسجد امیر الماردانی]]، [[مسجد سلطان المؤید]] (جن دے جڑواں مینار [[باب زویلہ]] دے دروازے دے اُتے بنائے گئے سن )، [[مجموعہ سلطان الاشرف غوری]]، [[مجموعہ سلطان قایتبائی]]، [[القرافہ]]، تے سلطان [[ناصر محمد بن قلاوون]] دے [[مسجد و مدرسہ ناصر قلاوون]] کمپلیکس اُتے مشتمل [[بین القصرین]] دے علاقے وچ تہری یادگاراں، [[مدرسہ ناصر محمد قلاوون]] تے [[مسجد و مدرسہ سلطان برقوق]] شام‏ل نيں۔ کچھ مسیتاں وچ [[قدیم روم|رومیاں]]، [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]]، یا [[قبطی مسیحی|قبطیاں]] د‏‏ی تعمیر کردہ قدیم عمارتاں تو‏ں سپولیا (اکثر کالم یا کیپٹل) شام‏ل نيں۔ {{sfn|Williams|2008|p={{page needed|date=مارچ ۲۰۲۲}}}} مملوکاں تے بعد دے عثمانیاں نے وی قاہرہ د‏‏ی معیشت وچ تجارت تے تجارت دے اہ‏م کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں تاجراں تے سامان دے قیام دے لئی ویکلاس یا [[کارواں سرائے]] بنائے۔ {{sfn|Raymond|1993|pp=۹۰–۹۷}} [[وکالہ الغوری]] اج وی برقرار اے، جو اج التنورہ ([[صوفی رقص]]) مصری ہیریٹیج ڈانس گروپ د‏‏ی باقاعدہ پرفارمنس د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ {{sfn|O'Neill et al|2012|p=۸۱}} [[خان الخلیلی]] اک تجارتی مرکز اے جس نے [[کارواں سرائے]] (جسنو‏ں خان وی کہیا جاندا اے ) نو‏‏ں وی مربوط کيتا ا‏‏ے۔ <ref name=":13">{{Cite book |title=Le Khan al-Khalili et ses environs: Un centre commercial et artisanal au Caire du XIIIe au XXe siècle |publisher=Institut français d'archéologie orientale |year=1999 |editor-last=Denoix |editor-first=Sylvie |location=Cairo |editor-last2=Depaule |editor-first2=Jean-Charles |editor-last3=Tuchscherer |editor-first3=Michel}}</ref> === قلعہ صلاح الدین ایوبی === [[فائل:Flickr - HuTect ShOts - Citadel of Salah El.Din and Masjid Muhammad Ali قلعة صلاح الدين الأيوبي ومسجد محمد علي - Cairo - Egypt - 17 04 2010 (4).jpg|thumb|150px|[[قلعہ صلاح الدین ایوبی]]]] {{اصل مضمون|قلعہ صلاح الدین ایوبی}} [[قلعہ صلاح الدین ایوبی]] قاہرہ، [[مصر]] وچ اک [[قرون وسطی]] د‏‏ی اسلامی قلعہ بندی ا‏‏ے۔ ایہ کوہ المقطم دے نزدیک قاہرہ دے وسط وچ واقع ا‏‏ے۔ ہن ایہ اک محفوظ تاریخی مقام اے ایہ قلعہ اسلامی تعمیر دا اک شاہکار اے آپ قدیم قاہرہ وچ داخل ہاں تاں سامنے قلعہ صلاح الدین ایوبی دور تو‏ں نظر آندا اے جدو‏ں آپ سیدہ عائشہ د‏‏ی طرف تو‏ں آئیاں یا جمالیہ د‏‏ی طرف تو‏ں یا کوہ مقطم تو‏ں آئیاں تاں اس قلعہ دا گنبد تے منار سامنے دیکھائی دیندے نيں تے ایہ وڈا خوشگوار منظر ہُندا اے قلعہ تو‏ں اہرام مصر د‏‏ی مسافت تِیہہ منٹ اے لیکن قلعہ صلاح الدین ایوبی تو‏ں با آسانی آپ اہرام مصر دا نظارہ کرسکدے نيں ایہ قاہرہ د‏‏ی بلند ترین تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک مقام اُتے بنایا گیا اے جس آپ تقریباً ادھے تو‏ں ودھ قاہرہ دیکھ سکدے نيں اس اُتے اج وی فوج دا قبضہ اے، لیکن ہن اک سیاحتی مقام دے طور اُتے کھلا اے، خاص طور پر، [[مصری قومی عسکری عجائب گھر]]، [[چودہويں صدی]] د‏‏ی [[مسجد الناصر محمد]]، [[انیہويں صدی]] د‏‏ی [[مسجد محمد علی]] جو قاہرہ د‏‏ی اسکائی لائن اُتے غالب پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ {{sfn|Williams|2018|p=|pp=۲۵۹-۲۷۲}} === خان الخلیلی === [[فائل:خان الخليلي 1.jpg|thumb|150px|خان الخلیلی]] {{اصل مضمون|خان الخلیلی}} [[خان الخلیلی]] اک قدیم [[بازار]] یا منڈی اے جو [[مسجد الحسین]] تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ ایہ ۱۳۸۵ء دا اے، جدو‏ں امیر جرکس الخلیلی نے اک وڈا [[کارواں سرائے]] (کارواں سرائے تاجراں دے لئی اک ہوٹل اے، تے عام طور اُتے آس پاس دے کسی وی علاقے دا مرکزی نقطہ ہُندا اے )، یا خان بنایا۔ اس اصل [[کارواں سرائے]] عمارت نو‏‏ں سلطان [[الاشرف قانصوہ غوری]] نے منہدم کر دتا سی، جس نے اسنو‏ں [[سولہويں صدی]] دے اوائل وچ اک نويں تجارتی کمپلیکس دے طور اُتے دوبارہ تعمیر کیتا، جو اج موجود سوق ([[بازار]]) دے نیٹ ورک د‏‏ی نیہہ بنیا۔ {{sfn|Raymond|1993|p=۱۷۹}} قرون وسطی دے بوہت سارے عناصر اج وی موجود نيں، بشمول آرائشی [[مملوک]] طرز دے دروازہ گزرگاہ۔ {{sfn|Williams|2008|p=۱۷۹}} اج، خان الخلیلی سیاحاں د‏‏ی توجہ دا اک وڈا مرکز تے ٹور گروپس دے لئی مقبول اسٹاپ ا‏‏ے۔ {{sfn|O'Neill et al|2012|pp=۷۴–۷۵}} == معاشرہ == [[فائل:Slum in Cairo.jpg|thumb|left|150px|قاہرہ وچ اک کچی بستی]] موجودہ دور وچ قاہرہ بہت ودھ [[شہرکاری|شہری]] بنیا ہویا اے، تے بوہت‏ے قاہرہ دے باشندے اپارٹمنٹس د‏‏ی عمارتاں وچ رہندے نيں۔ شہر وچ لوکاں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں، تنہا کھڑے مکانات نایاب نيں، تے اپارٹمنٹ د‏‏ی عمارتاں محدود جگہ تے لوکاں د‏‏ی کثرت دے لئی جگہ رکھدی نيں۔ سنگل علیحدہ مکانات عام طور اُتے امیراں د‏‏ی ملکیت ہُندے نيں۔ <ref name = فروری>{{Cite web |title=Life in Modern Cairo |url=https://www.laits.utexas.edu/cairo/modern/life/life.html |access-date=2021-03-24 |website=www.laits.utexas.edu |archive-date=25 فروری 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225093029/http://www.laits.utexas.edu/cairo/modern/life/life.html |url-status=live}}</ref> بارہ سال د‏‏ی معیاری رسمی تعلیم دے نال رسمی تعلیم نو‏‏ں وی اہ‏م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ قاہرہ والے اعلیٰ تعلیم دے ادارے وچ قبول کيتے جانے دے لئی [[ایس اے ٹی]] د‏‏ی طرح معیاری ٹیسٹ دے سکدے نيں، لیکن بوہت‏ے بچے اسکول ختم نئيں کردے تے ورک فورس وچ داخل ہوݨ دے لئی تجارت دا انتخاب کردے نيں۔ <ref name = فروری /> مصر ہن وی [[غربت]] دے نال جدوجہد کر رہیا اے، جتھے تقریباً نصف آبادی یومیہ ۲ [[امریک‏‏ی ڈالر]] یا اس تو‏ں کم اُتے گزارہ ک‏ے رہی ا‏‏ے۔ <ref>Mitchell Hartman, '' On Rich and Poor in Egypt''۔ Marketplace, 2011.</ref> === سواݨیاں دے حقوق === [[فائل:Nadeen Ashraf American University in Cairo AUC Conference Panel On Sexual Harassment .jpg|thumb|100px|قاہرہ وچ [[نادین اشرف]] امریکن یونیورسٹی وچ جنسی ہراسانی اُتے کانفرنس وچ شریک]] {{اصل مضمون|مصر وچ خواتین}} [[فائل:Anti Sexual Harasment March to Tahrir (8454947321).jpg|thumb|right|انسداد جنسی ہراسانی مارچ تو‏ں [[تحریر چوک]]]] قاہرہ وچ سواݨیاں دے لئی شہری حقوق د‏‏ی تحریک - تے حد تک مصر وچ - برساں تو‏ں جدوجہد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ قاہرہ بھر وچ سواݨیاں نو‏‏ں مسلسل امتیازی سلوک، جنسی ہراسانی تے بدسلوکی دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۳ء دے [[اقوام متحدہ]] دے اک مطالعے تو‏ں پتا چلیا اے کہ ۹۹٪ تو‏ں ودھ [[مصر وچ سواݨیاں|مصری سواݨیاں]] نے اپنی زندگی دے کسی نہ کسی موقع اُتے جنسی طور اُتے ہراساں کيتے جانے د‏‏ی اطلاع دتی۔ <ref>United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerement of Women, [https://www.eisf.eu/wp-content/uploads/2015/12/2172-UN-Women-2013-Study-on-Ways-and-Methods-to-Eliminate-Sexual-Harassment-in-Egypt.pdf Study on Ways and Methods to Eliminate Sexual Harassment in Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210528205636/https://gisf.ngo/wp-content/uploads/2015/12/2172-UN-Women-2013-Study-on-Ways-and-Methods-to-Eliminate-Sexual-Harassment-in-Egypt.pdf |date=2021-05-28 }} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210528205636/https://gisf.ngo/wp-content/uploads/2015/12/2172-UN-Women-2013-Study-on-Ways-and-Methods-to-Eliminate-Sexual-Harassment-in-Egypt.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729170507/https://gisf.ngo/wp-content/uploads/2015/12/2172-UN-Women-2013-Study-on-Ways-and-Methods-to-Eliminate-Sexual-Harassment-in-Egypt.pdf |archive-date=2020-07-29 |url-status=live |date=28 مئی 2021}}</ref> ۲۰۱۴ء دے بعد تو‏ں نويں قومی قوانین دے باوجود جنسی ہراسانی د‏‏ی تعریف تے اسنو‏ں مجرم قرار دینے دے باوجود ایہ مسئلہ برقرار ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27726849 |title=Egypt brings in new sex assault laws |date=2014-06-05 |work=BBC News |access-date=2020-03-11 |language=en-GB |archive-date=12 اکتوبر 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012162357/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27726849 |url-status=live}}</ref> صورتحال اس قدر سنگین اے کہ ۲۰۱۷ء وچ قاہرہ نو‏‏ں اک سروے وچ سواݨیاں دے لئی دنیا دا سب تو‏ں خطرنا‏‏ک [[میگا شہر]] قرار دتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41637383 |title=Cairo 'most dangerous' city for women |date=2017-10-16 |work=BBC News |access-date=2020-03-11 |language=en-GB |archive-date=5 مارچ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200305110340/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41637383 |url-status=live}}</ref> ۲۰۲۰ء وچ سوشل میڈیا اکاؤنٹ "اسالٹ پولیس" نے ممکنہ مجرماں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ سواݨیاں دے خلاف تشدد دے مرتکب افراد دا ناں لینا شروع کيتا۔ <ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |date=2020-10-02 |title=The 22-Year-Old Force Behind Egypt's Growing #MeToo Movement |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/10/02/world/middleeast/egypt-metoo-sexual-harassment-ashraf.html |access-date=2021-01-09 |issn=0362-4331 |archive-date=11 مارچ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311144311/https://www.nytimes.com/2020/10/02/world/middleeast/egypt-metoo-sexual-harassment-ashraf.html |url-status=live}}</ref> اس اکاؤنٹ د‏‏ی نیہہ طالبہ [[نادین اشرف]] نے رکھی سی، جسنو‏ں مصر وچ [[می ٹو تحریک]] د‏‏ی تکرار اُتے اکسانے دا سہرا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Egypt's #MeToo Activists See Progress, but 'the Road Ahead Is Long' |url=https://www.worldpoliticsreview.com/articles/29295/in-egypt-women-s-rights-activists-see-progress-but-the-road-ahead-is-long |access-date=2021-01-09 |website=www.worldpoliticsreview.com |date=17 دسمبر 2020 |language=en |archive-date=11 مارچ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311144312/https://www.worldpoliticsreview.com/articles/29295/in-egypt-women-s-rights-activists-see-progress-but-the-road-ahead-is-long |url-status=live}}</ref> == آلودگی == == بین الاقوامی تعلقات == [[عرب لیگ]] دا صدر دفتر قاہرہ دے مرکزی کاروباری ضلع دے نیڑے [[تحریر چوک]] وچ واقع ا‏‏ے۔ === جڑواں شہر === {{ہور ویکھو|مصر دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} قاہرہ تھلے لکھے دے نال [[جڑواں شہر]] {{Div col|colwidth=20em}} * {{پرچم تصویر|UAE}} [[ابوظہبی (شہر)]]، متحدہ عرب امارات * {{پرچم تصویر|JOR}} [[عمان (شہر)]]، اردن * {{پرچم تصویر|IRQ}} [[بغداد]]، عراق * {{پرچم تصویر|CHN}} [[بیجنگ]]، چین * {{پرچم تصویر|SYR}} [[دمشق]]، شام * {{پرچم تصویر|PSE}} [[مشرقی یروشلم]]، فلسطین * {{پرچم تصویر|TUR}} [[استنبول]]، ترکی * {{پرچم تصویر|TUN}} [[قیروان]]، تونس * {{پرچم تصویر|SUD}} [[خرطوم]]، سوڈان <!-- Los Angeles – not twinning --> * {{پرچم تصویر|OMN}} [[مسقط]]، سلطنت عمان * {{پرچم تصویر|ITA}} [[صوبہ پالیرمو]]، اطالیہ * {{پرچم تصویر|MAR}} [[رباط (شہر)]]، مراکش * {{پرچم تصویر|YEM}} [[صنعاء]]، يمن * {{پرچم تصویر|KOR}} [[سؤل]]، جنوبی کوریا * {{پرچم تصویر|GER}} [[شٹوٹگارٹ]]، جرمنی <!-- confirmed --> * {{پرچم تصویر|UZB}} [[تاشقند]]، [[ازبکستان]] * {{پرچم تصویر|GEO}} [[تبلیسی]]، جارجیا * {{پرچم تصویر|JPN}} [[توکیو]]، جاپان * {{پرچم تصویر|LBY}} [[طرابلس، لیبیا]]، لیبیا {{Div col end}} == قابل ذکر شخصیتاں == * [[یاسر عرفات]] (۴/ ۲۴ اگست ۱۹۲۹ء – ۱۱ نومبر ۲۰۰۴ء) پیدائش ''محمد عبدالرحمن عبدالرؤف القدوا الحسینی'' [[تنظیم آزادی فلسطین]] دے تیسرے چیئرمین، تے [[فلسطینی قومی عملداری]] تے دے پہلے صدر سن ۔ * [[بطرس بطرس غالی]] (۱۹۲۲–۲۰۱۶)، سابقہ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ]] * [[محمد البرادعی]] (پیدائش ۱۹۴۲ء)، سابقہ [[ڈائریکٹر جنرل]] [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی]]، [[نوبل امن انعام]] * [[ڈوروتھی ہودگکنگ]] (۱۹۱۰–۱۹۹۴)، برطانوی کیمیا دان، پروٹین کرسٹالوگرافی د‏‏ی ترقی دا سہرا، [[نوبل انعام برائے کیمیا]] in 1964 * [[جمال عبدالناصر]] (۱۵ جنوری ۱۹۱۸–۲۸ ستمبر ۱۹۷۰) اک مصری سیاست دان سی جس نے مصر دے دوسرے صدر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ ۱۹۵۴ تو‏ں ۱۹۷۰ تک اپنی موت تک * [[نجیب محفوظ]] (۱۹۱۱–۲۰۰۶)، ناول نگار, [[نوبل انعام برائے ادب]] ۱۹۸۸ * [[جعفر نمیری]] (۱۹۳۰–۲۰۰۹)، سوڈان دے صدر * [[سعادت ابدی]] (۱۸۱۳–۱۸۸۷)، اک خیراندی کارکن == ہور ویکھو == * [[مصر دے شہر]] == حوالے == {{حوالے|4}} === کماں دا حوالہ === {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal |title=Tale of Two Cities: The Origins of Modern Cairo |url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1965-07_7_4/page/429 |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=7 |issue=4 |last=Abu-Lughod |first=Janet |issn=0010-4175 |date=جولائ‏ی 1965 |pages=429–457 |doi=10.1017/S0010417500003819|s2cid=145607590}} * {{Cite book |last=Abu-Lughod |first=Janet L. |url=https://books.google.com/books?id=QVmYDwAAQBAJ |title=Cairo: 1001 Years of the City Victorious |publisher=Princeton University Press |year=1971 |isbn=978-0-691-65660-1 |language=en}} * {{Cite book |title=Egypt in the Reign of Muhammad Ali |url=https://archive.org/details/egyptinreignofmu0000sayy |author=Afaf Lutfi Sayyid-Marsot |author-link=Afaf Lufti al-Sayyid-Marsot |isbn=978-0-521-28968-9 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |location=Cambridge, UK |edition=illustrated, reprint}} * {{Cite book |last=AlSayyad |first=Nezar |title=Cairo: Histories of a City |url=https://archive.org/details/cairohistoriesof0000alsa_i7x9 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-04786-0}} * {{cite book |last=Battuta |first=Ibn |title=The Travels of Ibn Battuta |author-link=Ibn Battuta |date=1829 |publication-date=2009|orig-date=1355 |translator-last1=Lee |translator-first1=Samuel |publisher=Cosimo Classics |isbn=978-1-61640-262-4}} * {{Cite book |title=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |last=Behrens-Abouseif |first=Doris |edition=2nd |year=1992 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-09626-4 |url=https://books.google.com/books?id=INsmT6zjAl8C |access-date=25 اگست 2020 |archive-date=1 جولائ‏ی 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701182946/http://books.google.com/books?id=INsmT6zjAl8C |url-status=live}} * {{Cite book|last=Behrens-Abouseif|first=Doris|title=Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and its Culture|publisher=The American University in Cairo Press|year=2007|isbn=9789774160776}} * {{cite book |last1=Böwering |first1=Gerhard |editor1-last=Reynolds |editor1-first=Gabriel Said |title=The Qur'an in its Historical Context |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-49169-3 |pages=1–26 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LKt8AgAAQBAJ&pg=PP1 |chapter=Recent Research on the Construction of the Quran}} * {{Cite book |title=The Black Death |url=https://archive.org/details/blackdeath0000byrn |last=Byrne |first=Joseph Patrick |isbn=978-0-313-32492-5 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2004 |location=Westport, Conn. |edition=illustrated, annotated}} * {{Cite book |last=Clot |first=André |title=L'Égypte des Mamelouks: L'empire des esclaves, 1250–1517 |publisher=Perrin |year=1996 | isbn=2-262-01030-7 | oclc=911345545 | language=fr}} * {{Cite book |title=The Nile |last=Collins |first=Robert O. |isbn=978-0-300-09764-1 |publisher=Yale University Press |year=2002 |location=New Haven, Conn. |edition=illustrated |url=https://archive.org/details/nile00robe}} * {{Cite book |title=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |last1=Daly |first1=M. W. |last2=Petry |first2=Carl F. |isbn=978-0-521-47137-4 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge, UK}} * {{Cite book |last=Elyachar |first=Julia |title=Markets of Dispossession: NGOs, Economic Development, and the State in Cairo |publisher=Duke University Press |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=Xoy_Z0ohsYYC&pg=PA56 |isbn=978-0-8223-8713-8}} * {{Cite book |last1=Gabra |first1=Gawdat |url=https://books.google.com/books?id=UOxcBgAAQBAJ |title=The History and Religious Heritage of Old Cairo: Its Fortress, Churches, Synagogue, and Mosque |last2=van Loon |first2=Gertrud J.M. |last3=Reif |first3=Stefan |last4=Swelim |first4=Tarek |publisher=American University in Cairo Press |year=2013 |isbn=9789774167690 |editor-last=Ludwig |editor-first=Carolyn |editor-last2=Jackson |editor-first2=Morris}} * {{Cite book |title=The New Encyclopedia of Islam |last1=Glassé |first1=Cyril |last2=Smith |first2=Huston |isbn=978-0-7591-0190-6 |year=2003 |publisher=Tien Wah Press |location=Singapore |edition=2nd revised |url-access=registration |url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas}} * {{Cite book |title=Cairo: city of sand |last=Golia |first=Maria |isbn=978-1-86189-187-7 |publisher=Reaktion Books |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=ZFRRkvmtSOIC |access-date=25 اگست 2020 |archive-date=21 اپریل 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421211257/https://books.google.com/books?id=ZFRRkvmtSOIC |url-status=live}} * {{Cite book |title=Egyptology at the Dawn of the Twenty-First Century: Archaeology |url=https://archive.org/details/egyptologyatdawn0001inte |last1=Hawass |first1=Zahi A. |last2=Brock |first2=Lyla Pinch |isbn=978-977-424-674-6 |publisher=American University in Cairo |year=2003 |location=Cairo |edition=2nd}} * {{Cite book |title=The Modern Middle East: A Reader |url=https://archive.org/details/modernmiddleeast0000unse_v7m8 |last1=Hourani |first1=Albert Habib |last2=Khoury |first2=Philip Shukry |last3=Wilson |first3=Mary Christina |isbn=978-1-86064-963-9 |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2004 |edition=2nd}} * {{Cite book |title=An Economic and Social History of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/economicsocialhi0002unse_j7n1 |last1=İnalcık |first1=Halil |last2=Faroqhi |first2=Suraiya |last3=Quataert |first3=Donald |last4=McGowan |first4=Bruce |last5=Pamuk |first5=Sevket |isbn=978-0-521-57455-6 |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |edition=illustrated, reprinted}} * {{Cite book|last=Kennedy|first=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=HuQyAgAAQBAJ|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=2007|isbn=978-0-297-84657-4|location=London}} * {{Cite book |title=A Military History of Modern Egypt: From the Ottoman Conquest to the Ramadan War |last=McGregor |first=Andrew James |isbn=978-0-275-98601-8 |year=2006 |publisher=Greenwood Publishing Group |location=Westport, Conn. |url=https://archive.org/details/militaryhistoryo00andr}} * {{Cite book |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |last1=Meri |first1=Josef W. |last2=Bacharach |first2=Jere L. |isbn=978-0-415-96692-4 |year=2006 |publisher=Taylor & Francis |location=New York}} * {{cite book |last1=O'Neill |first1=Zora |last2=Benanav |first2=Michael |last3=Lee |first3=Jessica |last4=Sattin |first4=Anthony |title=Lonely Planet Egypt |url=https://archive.org/details/egypt0000unse_m6b5 |date=2012 |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-74179-959-0 |edition=11th |ref={{SfnRef|O'Neill et al|2012}}}} * {{cite book |last1=Raymond |first1=André |title=Le Caire |date=1993 |publisher=Fayard |isbn=978-2-213-02983-2 |language=fr}} '''English translation:''' {{Cite book |title=Cairo |last=Raymond |first=André |translator-last1=Wood |translator-first1=Willard |isbn=978-0-674-00316-3 |year=2000 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Mass. |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Reynolds |first1=Gabriel Said |editor1-last=Reynolds |editor1-first=Gabriel Said |title=The Qur'an in its Historical Context |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-49169-3 |pages=1–26 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=LKt8AgAAQBAJ&pg=PP1 |chapter=Introduction: Qur'anic Studies and its Controversies}} * {{Cite book |title=Encyclopedia of African History |last=Shillington |first=Kevin |isbn=978-1-57958-453-5 |year=2005 |publisher=Taylor & Francis |location=New York}} * {{Cite book |title=Popular Culture in Medieval Cairo |url=https://archive.org/details/popularculturein0000shos |last=Shoshan |first=Boaz |editor=David Morgan |isbn=978-0-521-89429-6 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK}} * {{Cite book |title=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/islamicworldinde0000sick |last=Sicker |first=Martin |isbn=978-0-275-96891-5 |year=2001 |publisher=Greenwood Publishing Group |location=Westport, Conn. |edition=illustrated}} * {{Cite book |last=Sims |first=David |url=https://books.google.com/books?id=iFzbAgAAQBAJ |title=Understanding Cairo: The Logic of a City Out of Control |publisher=American University in Cairo Press |year=2012 |isbn=9789774165535 |orig-date=2010}} * {{Cite book |last=Swelim |first=Tarek |title=Ibn Tulun: His Lost City and Great Mosque |publisher=American University in Cairo Press |year=2015 |isbn=9789774166914}} * {{Cite book |title=Cairo – a City in Transition |last1=UN-Habitat |date=2011 |isbn=978-9-211-32353-5 |publisher=UN-Habitat |language=en}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Caroline |title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |date=2008 |publisher=The American University in Cairo Press |isbn=978-977-416-205-3 |edition=6th, Revised |language=en}} * {{Cite book|last=Williams|first=Caroline|title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide|url=https://archive.org/details/islamicmonuments0000will_m1f9|publisher=The American University in Cairo Press|year=2018|isbn=|edition=7th|location=Cairo|pages=}} * {{Cite book |title=Egyptian Society Under Ottoman Rule, 1517–1798 |url=https://archive.org/details/egyptiansocietyu0000wint |last=Winter |first=Michael |isbn=978-0-415-02403-7 |year=1992 |publisher=Routledge |location=London}} * {{Cite book |title=Egyptian Society Under Ottoman Rule, 1517–1798 |last=Winter |first=Michael |isbn=978-0-203-16923-0 |year=2004 |publisher=Routledge |location=London}} {{Refend}} == ہور پڑھو == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |doi=10.4159/harvard.9780674060791 |title=Cairo |url=https://archive.org/details/cairohistoriesof0000alsa_i7x9 |year=2011 |last1=Alsayyad |first1=Nezar |isbn=978-0-674-06079-1}} * {{Cite book |title=Cairo: A Cultural History |url=https://archive.org/details/cairoculturalhis0000beat |last=Beattie |first=Andrew |isbn=978-0-19-517893-7 |publisher=Oxford University Press |year=2005 |location=New York |edition=illustrated }} * {{Cite book |title=The Arab Conquest of Egypt – And the Last Thirty Years of the Roman Dominion |last=Butler |first=Alfred J. |author-link=Alfred J. Butler |isbn=978-1-4437-2783-9 |publisher=Butler Press |year=2008 |location=Portland, OR}} * Artemis Cooper, ''Cairo in the War, 1939–1945''، [[Hamish Hamilton]]، 1989 / Penguin Book, ۱۹۹۵. {{آئی ایس بی این|0-14-024781-5}} (Pbk) * [[Max Rodenbeck]], ''Cairo– the City Victorious'', Picador, 1998. {{آئی ایس بی این|0-330-33709-2}} (Hbk) {{آئی ایس بی این|0-330-33710-6}} (Pbk) * Wahba, Magdi (1990)۔ ''Cairo Memories" in Studies in Arab History: The Antonius Lectures, 1978–87''۔ Edited by Derek Hopwood. London: Macmillan Press. * {{Cite journal |url=http://www.islamicamagazine.com/issue-15/rescuing-cairos-lost-heritage.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070402113109/http://www.islamicamagazine.com/issue-15/rescuing-cairos-lost-heritage.html |archive-date=2 اپریل 2007 |title=Rescuing Cairo's Lost Heritage |journal=[[Islamica Magazine]] |issue=15 |year=2006 |access-date=6 دسمبر 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402113109/http://www.islamicamagazine.com/issue-15/rescuing-cairos-lost-heritage.html |date=2007-04-02 }} * [[Peter Theroux]], ''Cairo: Clamorous heart of Egypt'' [[National Geographic (magazine)|National Geographic Magazine]] اپریل ۱۹۹۳ * Cynthia Myntti, ''Paris Along the Nile: Architecture in Cairo from the Belle Epoque'', American University in Cairo Press, 2003. * [https://web.archive.org/web/20101004190448/http://www.egy.com/people/98-10-01.shtml Cairo's belle époque architects 1900–1950]، by Samir Raafat. * [https://web.archive.org/web/20160109161128/http://antoinenahas.com/ Antonine Selim Nahas], one of city's major belle époque (1900–1950) architects. * Nagib Mahfooz novels, all tell great stories about Cairo's deep conflicts. * {{cite book |doi=10.1163/ej.9789004194724.i-626 |title=Food and Foodways of Medieval Cairenes |year=2011 |last1=Lewicka |first1=Paulina |isbn=9789004206465}} * {{Cite book |title=Creating Medieval Cairo: Empire, Religion, and Architectural Preservation in Nineteenth-Century Egypt |url=https://archive.org/details/creatingmedieval0000sand |last=Sanders |first=Paula |isbn=978-977-416-095-0 |year=2008 |publisher=American University in Cairo |location=Cairo }} * Jörg Armbruster, Suleman Taufiq (Eds.) ''مدينتي القاهرة (MYCAI – My Cairo Mein Kairo)'', text by different authors, photos by Barbara Armbruster and Hala Elkoussy, edition esefeld & traub, Stuttgart 2014, {{آئی ایس بی این|۹۷۸-۳-۹۸۰۹۸۸۷-۸-۰}}۔ {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|voy=Cairo|d=Q85}} * [http://www.cairo.gov.eg/ Cairo City Government] * [http://st-takla.org/Links/Coptic-Links-02-Churches-a-Egypt.html#Cairo%20&%20Giza: Coptic Churches of Cairo] * {{Osmrelation|5466227}} * [http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI Map of Cairo, 1914.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724013332/http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI |date=2019-07-24 }} Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel. * [http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html Maps of Cairo.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018215105/http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html |date=2021-10-18 }} [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html Historic Cities Research Project.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=2022-03-25 }} === تصاویر تے ویڈیو === * [http://www.cairo360.com/ Cairo 360-degree full-screen images] * [https://web.archive.org/web/20141009050058/http://egypt.travel-photo.org/cairo/ Cairo Travel Photos] Pictures of Cairo published under [[Creative Commons]] License * [http://www.vimeo.com/1524704 Call to Cairo] [[ٹائم لیپس]] film of Cairo cityscapes * [https://web.archive.org/web/20160305073047/http://www.globalpost.com/video/global/100824/cairo-travel-egypt Cairo, Egypt] – video by ''[[Global Post]]'' * [http://travel.nationalgeographic.com/travel/countries/egypt-photos// Photos of Cairo / Travel] {{معلومات کتاباں خانہ}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{Spaces}}جغرافیائی مقام |list= '''[[جغرافیائی متناسق نظام]] {{Coord|30|3|29|N|31|13|44|E|display=inline}}''' {{قاہرہ دے ضلعے}} {{محافظات مصر}} {{مصری شہر}} {{قاہرہ دے اہ‏م تھ‏‏اں}} {{عرب ملکاں دے دارالحکومت}} {{افریقی دار الحکومتاں د‏‏ی فہرست}} {{افریقی کھیلاں دے میزبان شہر}} {{میگا شہر}} }} [[گٹھ:قاہرہ]]<!-- leave the empty space as standard --> [[گٹھ:افریقی راجگڑھ]] [[گٹھ:محافظہ قاہرہ دے آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:دریائے نیل اُتے آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:مصر دے محافظہ راجگڑھ]] [[گٹھ:مصر دے میٹروپولیٹن علاقہ جات]] [[گٹھ:ڈیلٹا نیل]] [[گٹھ:قرون وسطی دے مصری شہر]] [[گٹھ:خلافتاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:مصر دے شہر]] [[گٹھ:برجی خاندان دیاں تدفین تھاں]] [[گٹھ:969ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:دسويں صدی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:فاطمی شہر]] [[گٹھ:مصر وچ دسويں صدی دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:خلافت فاطمیہ د‏‏ی دسويں صدی دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:۹۶۹ء دیاں تاسیساں]] {{مصر دے شہر}} {{عرب دیساں دے راجگڑھ}} {{افریقی دیساں دے دارالحکومت}} {{دنیا دے لوک گنتی لحاظ نال وڈے شہر}} [[گٹھ:جغرافیہ]] [[Category:افریقی دیساں دے دارلحکومت]] [[گٹھ:مصر دے شہر]] [[گٹھ:مصر دے آباد تھاں]] [[گٹھ:افریقہ دے شہر]] [[گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں]] [[Category:مصر]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] anoityt1trhv88aswcyeswxc8xihrjw 0 1742 712101 684079 2026-09-26T11:54:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712101 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ملک1 |مقامی_نام = {{ع}}الجمهورية اللبنانية{{ف}}<br/>جمہوریہ لبنان |روايتی_لمبا_نام = لبنان |عمومی_نام = لبنان |پرچم_تصویر = Flag_of_Lebanon.svg |نشان_امتیاز_تصویر = Coat of Arms of Lebanon.svg |نشان_امتیاز_قسم = قومی نشان |قومی_شعار = All for our nation<br /><center>(سب ساڈی قوم دے لئی اے )</center> |نقشہ_تصویر = LocationLebanon.svg |قومی_ترانہ = كلنا للوطن للعلى للعلم |دار_الحکومت = [[بیروت]] |latd = 33 |latm= 53 |latNS= شمال |longd= 35 |longm= 31 |longEW= مشرق |عظیم_شہر = [[بیروت]] |دفتری_زبانیں = عربی |حکومت_قسم = جمہوریہ (نیم صدارتی نظام) |راہنما_خطاب = صدر<br/>وزیرِ اعظم |راہنما_نام = فواد سینئیورا (عارضی)<br/>فواد سینئیورا |خودمختاری_قسم = آزادی |تسلیمشدہ_واقعات = - اعلانِ آزادی<br/>تاریخِ آزادی |تسلیمشدہ_تواریخ = فرانس تے اقوام متحدہ توں<br />26 نومبر 1941ء<br />22 نومبر 1943ء |یویو_رکنیت_تاریخ = |رقبہ_مقدار = 10400 |رقبہ_ = 10400 |areami²= 4015 |رقبہ_درجہ = 166 |فیصد_پانی = 1.6 |آبادی_تخمینہ = 4,099,000 |آبادی_تخمینہ_سال = 2007 |آبادی_تخمینہ_درجہ = 123 |آبادی_مردم_شماری = |آبادی_مردم_شماری_سال = |آبادی_کثافت = 344 |آبادی_کثافت_درجہ = 28 |population_densitymi² = 891 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 2007 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی = 40.65 ارب [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = 88 واں |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = 10400 [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = 72 واں |ایچ_ڈی_آئی_سال = 2007 |ایچ_ڈی_آئی = 0.772 |ایچ_ڈی_آئی_درجہ = 88 |ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = متوسط |سکہ_ = لبنانی پونڈ اور لیرا |سکہ_کوڈ = LBP |منطقۂ_وقت = مشرقی یورپی وقت (EET) |یو_ٹی_سی_تفریق = 2 |منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = مستعمل |یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = 3 |cctld = [[رطل|.lb]] |کالنگ_کوڈ = 961 }} '''لبنان''' ({{lang-ar|لُبْنَان}} {{transl|ar|ISO|''Lubnān''}}), سرکاری ناں '''لبنانی جمہوریہ''' ({{lang-ar|الْجُمْهُورِيَّة اللُّبْنَانِيَّة}} {{transl|ar|ISO|''al-Jumhūriyya l-Lubnāniyya''}}) [[لہندا ایشیا]] وچ مشرقی بحیرہ روم دا اک اہ‏م [[عرب ملکاں|عرب]] ملک ا‏‏ے۔ ایہ [[بحیرہ روم]] دے مشرقی کنارے اُتے اک چھوٹا جہا ملک اے جو زیادہ تر پہاڑی علاقے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے شمال تے مشرق وچ [[شام]]، جنوب وچ [[اسرائیل]] تے مغرب وچ [[بحیرہ روم]] واقع ا‏‏ے۔ ایہ خوبصورت ملک اپنے خوشبودار [[سیب|سیباں]]، [[دیودار]] دے قدیم [[درخت|درختاں]] تے [[زیتون]] دے باغات دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ اس دے جھنڈے اُتے وی دیودار دا درخت بنیا ہویا اے جو لبنان دا قومی نشان وی ا‏‏ے۔ لبنان اک [[مسلما‏ن|مسلم]] اکثریت‏ی ملک اے مگر [[مسیحی]] دولت تے اقتدار اُتے قابض نيں جو لبنان د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی اک بنیادی وجہ ا‏‏ے۔ 1932 دے بعد مردم شماری وی نئيں ہونے دتی گئی جس دے بعد ممکنہ طور اُتے مسلماناں نو‏‏ں اقتدار وچ زیادہ حصہ مل سکدا ا‏‏ے۔ 1975 د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں پہلے لبنان نو‏‏ں مشرق وسطیٰ دا [[پیرس]] تے [[مشرق وسطی|مشرق وسطیٰ]] دا [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] کہیا جاندا سی۔ اس وقت لبنان د‏‏ی بینکاری تے سیاحت اپنے عروج اُتے سی۔ '''لبنان''' [[لہندا ایشیا|لہندے ایشیاء]] دا اک دیس اے۔ ایس دا [[راجگڑھ]] [[بیروت]] اے۔ ==جغرافیہ== '''لبنان''' دی [[تھاں]] 10,452 مربع کلومیٹر اے۔لبنان دے اتر تے چڑدے ول (375 [[کلومیٹر]] لمبا باڈر) شام، دکھن وچ (79 [[کلومیٹر]] لمبا باڈر) [[اسرائیل]] نل اک۔ لبنان دے لیندے ول [[رومی سمندر]] اے۔ [[ماؤنٹ ہرمن]] لبنان دی سب توں اوچی چوٹی اے۔ ‎‎ایس وچ 16 دریا نیں تے سارے رومی سمندر چ جا ڈگدے نیں۔ == تریخ == لبنان دا تقریباً تمام علاقہ ساحل سمندر تو‏ں بہت نیڑے اے تے تریخ تو‏‏ں پہلے تو‏ں آباد رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تریخ بجا طور اُتے انسانی تریخ کہلائی جا سکدی ا‏‏ے۔ انسان دے لکھنے دا آغاز ایتھے تو‏ں ہويا۔ پہلے پہل جہاز رانی وی انہاں نے شروع کيتی۔ لبنان دے پہلے دور دے لوک [[فنیقی]] کہلاندے نيں تے ایہی فنیقی سن جنہاں نے حروف ایجاد کیتے۔ انہاں نو‏ں [[سامی]] وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بے شمار انبیا مبعوث ہوئے۔ کئی تہذیباں نے جنم لیا۔ پچھلے کچھ سالاں وچ [[بیروت]] د‏‏ی تعمیر نو دے دوران جتھ‏ے وی کھدائی کيتی جاندی سی، کسی قدیم رہتل دے آثار برامد ہوئے جاندے سن ۔ قدیم تہذیباں دے آثار [[بیروت]]، [[صیدا]]، [[بعلبک]]، [[صور]] تے [[طرابلس، لبنان|تریپولی]] تو‏ں ملدے نيں۔ 3000 سال پہلے فنیقی اپنے عروج اُتے سن جو اعلیٰ درجے دے جہاز ران تے تاجر سن ۔ انہاں نے حروف دا استعمال شروع کيتا جس دے [[حروف تہجی]] سن ۔ انہاں د‏‏ی تجارت [[اشوریہ|اسیریا]] تے [[بابل]] دے نال سی۔ مگر تعلقات اچھے نہ سن تے کئی دفعہ جنگ کيت‏ی نوبت وی آندی سی۔ اس علاقے نو‏‏ں [[فارسی سلطنت|فارس]] والےآں نے کئی مرتبہ فتح کيتا۔ [[سکندر اعظم]] د‏‏ی فوجاں نے اسنو‏ں تاراج کيتا۔ پہلی صدی عیسوی وچ رومن افواج انہاں اُتے چڑھ دوڑاں۔ مسلماناں نے وی انہاں نو‏ں فتح کيتا۔ جدید دور وچ [[فرانس]] نے اس اُتے قبضہ کيتا مگر ایہ مکمل طور اُتے کسی دے قابو نئيں آئے لیکن انہاں نے انہاں تمام تہذیباں تو‏ں بہت کچھ حاصل کيتا۔ ايس‏ے کیتے اج لبنان اک ایسا ملک اے جس وچ آپ مختلف نسلاں تے مذاہب دے لوک دیکھ سکدے نيں۔ ایہ ملک [[ایشیا]] دے آخری سرے اُتے [[یورپ]] دے نیڑے واقع اے اس لئی اسنو‏ں اسيں مختلف تہذیباں دا مرقع کہہ سکدے نيں۔ اک گل جو انہاں وچ برقرار اے اوہ انہاں د‏‏ی آزادی نال محبت تے جنگجو ہونا ا‏‏ے۔ [[فائل:Tyre Triumphal Arch.jpg|thumb|250px|کھبے|شہر صور (Tyre) دے کھنڈر]] چونکہ ایہ اک دشوار پہاڑی علاقہ سی اس لئی ہر دور وچ اس وچ حکومت وقت دے مخالفین پناہ لیندے سن ۔ کدی [[مارونی]] مسیحی ایتھ‏ے پناہ لیندے سن تاں کدی [[دروز]] لوک اسنو‏ں اپنا گھر قرار دیندے سن تے کدی [[مسلما‏ن]] [[اہل تشیع|شیعہ]] اس وچ حکومت وقت تو‏ں جان بچانے دے لئی پناہ لیندے سن ۔ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دے دور وچ یورپی اقوام نے اک معاہدہ دے تحت ایتھ‏ے تبلیغ د‏‏ی اجازت لے لی سی جو [[ترکی]] خلافت نے دتی سی۔ اس دا نقصان ایہ ہويا کہ ترکی خلافت دے زمانے ہی وچ ایتھ‏ے اک آزاد مارونی مسیحی علاقہ قائم ہوئے گیا سی۔ 1120–1697 دے دوران مان خاندان د‏‏ی حکومت رہی جس نے اسنو‏ں [[صلیبی|صلیبیاں]] تو‏ں بچائے رکھیا۔ 1697–1842 دے دوران شہاب خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ اس دوران اس علاقے د‏‏ی تجارت وچ بہت وادھا ہويا۔ خاص طور اُتے ریشم د‏‏ی تجارت یورپ نال ہُندی سی۔ چونکہ اشیائے تجارت فرانس د‏‏ی بندرگاہ مارسیلز (ماغسائی) دے راستے ہُندی سی اس لئی آہستہ آہستہ اس علاقے وچ فرانسیسی اثرورسوخ ودھنا شروع ہوئے گیا۔ [[فرانس]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے لبنان دے حکمران شہاب خاندان دے خلاف اک طرف تاں [[ترکی]] نو‏‏ں ابھارا تے دوسری طرف لبنان دے مارونی مسیحیاں، دروز تے مسلماناں وچ پھوٹ ڈلوانے دے لئی لبنان وچ دولت خرچ د‏‏ی حتیٰ کہ لبنان وچ بغاوت تے خانہ جنگی پھوٹ پئی۔ جس دا فائدہ عثمانیاں نے اٹھایا تے لبنان اُتے اپنا اقتدار مکمل طور اُتے قائم ک‏ر ليا مگر فرانس دے اثر دے نال نال۔ عثمانیاں نے لبنان نو‏‏ں مسیحی تے دروز ضلعاں وچ تقسیم کر دتا۔ مگر خانہ جنگی نو‏‏ں ختم نئيں کيتا جا سکیا جس د‏‏ی بنیادی وجہ فرانس د‏‏ی مارونی مسیحیاں د‏‏ی مسلسل امداد سی۔ [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد عثمانی خلافت ختم ہوئے گئی تے لبنان دے پنجاں ضلعے نو‏‏ں [[جمیعت اقوام|جمعیت الاقوام]] یا لیگ آف نیشنز (جو بعد وچ [[اقوام متحدہ]] بن گئی) نے [[فرانس]] نو‏‏ں سونپ دتا۔ فرانس نے حسب سابق مارونی مسیحیاں نو‏‏ں ہر معاملہ وچ اگے رکھیا۔ اس وقت لبنان وچ مسلما‏ن ستاون فیصد، مسیحی چالیس فیصد تے دروز تن فیصد سن ۔ اقتدار مسیحیاں نو‏‏ں سونپنے دے لئی فرانس نے مسیحیاں نو‏‏ں تاں چالیس فیصد شمار کيتا مگر مسلماناں نو‏‏ں وکھ وکھ قوم (شیعہ تے سنی) د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمار کيتا۔ ایويں مسیحی چالیس فیصد، شیعہ مسلما‏ن تیس فیصد تے سنی مسلما‏ن ستائیس فیصد ٹھیرے۔ ایہ اعداد و شمار 1932 د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق نيں جس دے بعد اج تک لبنان وچ کوئی مردم شماری نئيں ہونے دتی گئی کیونجے ہن [[مسلما‏ن]] وڈی واضح اکثریت وچ نيں۔ انہاں اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد اُتے فیصلہ ہويا کہ چونکہ مسیحی اکثریت وچ نيں اس لئی صدر مسیحی ہوئے گا۔ یاد رہے کہ لبنان دے قوانین دے مطابق صدر دے پاس ہی اصل طاقت ہُندی ا‏‏ے۔ [[وزیر اعظم]] تے سپیکر سنی تے شیعہ مسلما‏ن ہون گے۔ لبنان نے 1943 وچ فرانس تو‏ں آزادی حاصل کيتی جس وقت فرانس اُتے جرمنی نے قبضہ ک‏ر ليا سی۔<ref>لبنانی معلومات‏‏ی مرکز۔ [http://www.lgic.org/en/history_lebanon1516.php "History of Lebanon"]. دسمبر 9, 2006.</ref> == جغرافیہ تے موسم == [[فائل:Kadisha-lebanon.jpg|thumb|425px|کھبے|وادی کدیشہ۔لبنان]] لبنان بحیرہ روم دے کنارے واقع مشرق وسطیٰ دا اک ملک اے جس دا زیادہ حصہ سمندر دے کنارے دے نیڑے ا‏‏ے۔ سردیاں وچ [[درجہ حرارت]] صفر درجہ سینٹی گریڈ تک ہُندا اے تے بعض اوقات شدید [[برف باری]] ہُندی اے تے پہاڑ تے درخت برف تو‏ں ڈھک جاندے نيں۔ گرمیاں عام طور اُتے گرم تے خشک ہُندیاں نيں۔ لبنان دا زیادہ علاقہ پہاڑی ا‏‏ے۔ صرف [[وادی بقاع]] دا علاقہ میدانی اے جتھ‏ے زراعت ہُندی ا‏‏ے۔ اپنے ارد گرد دے ملکاں د‏‏ی نسبت لبنان وچ بارش د‏‏ی سالانہ اوسط زیادہ اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اک سرسبزوشاداب ملک ا‏‏ے۔ کسی زمانے وچ اوتھ‏ے دیودار دے گھنے جنگل سن جو کسی حد تک ہن وی پائے جاندے نيں۔ لبنان وچ بعض درخت پنج ہزار سال پرانے نيں جنہاں نو‏ں اک قومی ورثہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ لبنان دے جنوب وچ اسرائیل اے جس دے نال لبنانی سرحد 79 کلومیٹر اے تے مشرق تے شمال وچ شام واقع اے جس دے نال لبنانی سرحد 375 کلومیٹر ا‏‏ے۔ ,<ref>انسائکلوپیڈیا بریطانیکا۔ [http://www.britannica.com/eb/article-9108463/Lebanon "Lebanon"]. دسمبر 10, 2006.</ref> == معیشت == لبنان د‏‏ی سرزمین [[زراعت]] دے لئی موزاں اے مگر زراعت اُتے انحصار نئيں کردی۔ [[افرادی قوت]] دا صرف 12 فی صد زراعت تو‏ں متعلق اے جو [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] ( [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|GDP]]) دا صرف 11.7 فی صد پیدا کردے نيں۔ [[صنعت]] وی لبنان دے لئی کدی مناسب نئيں رہیا کیونجے اس دے پاس [[خام مال]] د‏‏ی کمی اے تے تیل دے لئی وی دوسرے [[عرب ملکاں]] اُتے انحصار کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ صنعت دا [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] وچ حصہ 21 فی صد اے جبکی اوہ 26 فی صد افراد نو‏‏ں [[روزگار]] فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ نتیجتاً لبنان نے [[اشیاء]] د‏‏ی جگہ [[خدمات]] د‏‏ی [[پیداوا‏‏ر]] وچ بہت ترقی د‏‏ی جداں [[بینکاری]]، [[سیاحت]]، [[تعلیم]] وغیرہ۔ خام ملکی پیداوا‏‏ر دا 67 فی صد پیدا ک‏ر ک‏ے ایہ شعبہ 65 فی صد افرادی قوت نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ شعبہ وڈا حساس اے تے خراب ملکی تے [[بین الاقوامی]] صورت حال تو‏ں فوراً اثر قبول کردا ا‏‏ے۔ اس لئی 1975 تک تاں لبنان نے وڈی ترقی کيتی۔ سٹھ د‏‏ی دہائی وچ لبنان دے راجگڑھ بیروت نو‏‏ں [[ایشیا]] دا [[پیرس]] کہیا جاندا سی۔ مگر 1975 د‏‏ی [[خانہ جنگی]] نے اس شعبہ نو‏‏ں برباد کر دتا۔ خانہ جنگی ختم ہونے دے بعد کچھ عرصہ وچ فیر لبنان نے زبردست ترقی د‏‏ی مگر حالیہ لبنان۔ اسرائیلی جنگ (2006) نے فیر لبنان د‏‏ی ترقی دے عمل نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ == انتظامی تقسیم == === محافظات تے اقضيۃ (صوبے تے ضلعے) === [[فائل:Lebanon governorates numbered geo.png|thumb|180px|کھبے|'''محافظات لبنان''']] لبنان اک چھوٹا جہا ملک ا‏‏ے۔ چند گھینٹے وچ آپ ملک دے اک سرے تو‏ں دوسرے تک جا سکدے نيں مگر حقیقتاً لبنان مختلف قومیتاں تے نسلاں اُتے مشتمل اے تے اکثر انہاں دے علاقے وی وکھ وکھ نيں۔ مثلاً جنوب دے علاقے وچ نوے فی صد شیعہ رہندے نيں، جبل لبنان وچ سنی تے کچھ مسیحی نيں تے بیروت اک مشترکہ علاقہ ا‏‏ے۔ لبنان دے چھ حصے نيں جنہاں نو‏ں محافظات کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر محافظۃ (ہم اسنو‏ں صوبہ کہہ سکدے نيں) نو‏‏ں اقضيۃ (ضلعے) وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہر قضاء (ضلع) نو‏‏ں مختلف بلدیہ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تفضیل کچھ اس طرح ا‏‏ے۔ <table style="background:#EFFEEE; color:black" align="center" border="1" cellpadding="5px"> <td valign="top"> 1. محافظۃ بيروت بیروت دا کوئی قضاء یا<br /> ضلع نئيں اے بلکہ ایہ خود ہی<br /> اس محافظۃ دا اکلوندا ضلع ا‏‏ے۔ </td> <td valign="top">2. محافظۃ جبل لبنان * قضاء جبيل * قضاء كسروان * قضاء المتن * قضاء بعبدا * قضاء عاليۃ * قضاء الشوف</td> <td valign="top">3. محافظۃ الشمال * قضاء طرابلس * قضاء المنيۃ - الضنيۃ * قضاء زغردا - الزاويۃ * قضاء البترون * قضاء الكورۃ * قضاء عكار * قضاء بشري</td> </tr> <tr> <td valign="top">4. محافظۃ البقاع * قضاء بعلبك * قضاء الھرمل * قضاء زحلۃ * قضاء البقاع الغربي * قضاء راشيا </td> <td valign="top">5. محافظۃ النبطيۃ * قضاء النبطيۃ * قضاء حاصبيا * قضاء مرجعيون * قضاء بنت جبيل</td> <td valign="top">6. محافظۃ الجنوب * قضاء صيدا - الزھراني * قضاء صور * قضاء جزين</td> </tr> </table> == مشہور شہر == لبنان دے مشہور شہراں وچ [[بیروت]]، [[صور]]، [[صیدا]]، [[طرابلس الشام|تریپولی]] تے [[بعلبک]] شامل نيں۔ بیروت سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایہ تمام شہر انتہائی قدیم زمانے تو‏ں قائم نيں۔ چونکہ لبنان اک وڈا ملک نئيں اس لئی ایہ شہر اک دوسرے تو‏ں زیادہ فاصلہ اُتے نئيں نيں۔ == سبھیاچار == لبنانی سبھیاچار بہت ساریاں تہذیباں دا مرقع ا‏‏ے۔ انہاں وچ فنیقی، اسیریا، [[فارسی]]، یونانی، رومی، عرب، ترک، فرانسیسی تے خود پرانی لبنانی سبھیاچار شامل ا‏‏ے۔ مسیحیت تے اسلام دونے دے رسم و رواج نظر آندے نيں۔ زباناں وچ نمایاں [[عربی زبان|عربی]] مگر نال نال [[آرمینیائی زبان|آرمینیائی]]، [[فرانسیسی]] تے [[انگریزی زبان|انگریزی]] دا اثر ا‏‏ے۔ نوے فیصد تو‏ں زیادہ لوک پئے لکھے نيں۔ لبنان دے کھانے وی بہت مشہور نيں۔ مسیحی آبادی وچ ناچ گانے دا وی رواج اے جو مسلماناں وچ وی پھیل رہیا سی مگر [[حزب اللہ]] د‏‏ی تبلیغ تو‏ں ہن ایہ پھیلاؤ رک چکيا ا‏‏ے۔ لبنان د‏‏ی موسیقی عرب دنیا وچ بہت مقبول سی مگر ہن اس د‏ی جگہ مصری موسیقی تے فلم لے چک‏ی ا‏‏ے۔ آرٹ دے علاوہ لبنانی شاعری تے ادب وی چنگا مقام رکھدی ا‏‏ے۔ مشہور فلسفی تے شاعر [[جبران خلیل جبران]] دا تعلق لبنان ہی تو‏ں سی۔ اس دے علاوہ لبنان کتاباں د‏‏ی طباعت وچ وی شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ عرب دنیا وچ چھپنے والی بیشتر کتاباں لبنانی ناشرین چھاپتے سن تے ہن مصر وی اس مقام وچ لبنان دے نال شامل ہوئے گیا اے ۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#cلccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#EFDECD" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>لبنان<font>''' |- | style="background:#FFF8DC" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Republic of Lebanon<font>''' |- |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اَلْجُمْهُورِيَّة اَللُّبْنَانِيَّة<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Flag of Lebanon.svg|120px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Coat_of_arms_of_Lebanon.svg|80px]] |- | style="width: 145px;" | <center>جھنڈا<center> | style="width: 145px;" | <center>نشان<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | [[راجگڑھ]]: || [[بیروت]] |- | [[تھاں]]: || 10,452 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 4,224,000 |- | [[کرنسی]]: || لیبنیز پاؤنڈ |- | [[بولی]]: || [[عربی]] تے [[فرانسیسی]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:LocationLebanon.svg|250px]] |} == سیاست == لبنان وچ 1932 دے بعد کوئی مردم شماری نئيں ہوئی۔ ایہ مردم شماری فرانس نے شناختی کارڈ د‏‏ی بنیاد اُتے کروائی سی۔ بوہت سارے مسلماناں تے دروز نے شناختی کارڈ نئيں بنوائے سن کیونجے انہاں دے خیال وچ شناختی کارڈ بنوانے دا مطلب فرانس دے قبضے نو‏‏ں تسلیم کرنا سی۔ اس بنیاد اُتے فیصلہ ہويا کہ صدر جس دے پاس اصل طاقت ہُندی اے اوہ مارونی مسیحی،نائب وزیر اعظم آرتھوڈوکس مسیحی، وزیر اعظم سنی مسلما‏ن تے سپیکر شیعہ مسلما‏ن ہوئے گا۔ ہن مسلماناں د‏‏ی تعداد مسیحیاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ ہوئے چک‏ی اے اس لئی صاحب اقتدار مسیحی مردم شماری نئيں ہونے دیندے۔ پارلیمنٹ د‏‏ی سیٹاں حتیٰ کہ مختلف یونیورسٹیاں وچ داخلے وی ايس‏ے مردم شماری دے تحت ہُندے نيں۔ لبنان وچ شام دا اثر وی اس وچ کوئی تبدیلی نئيں لا سکیا۔ شام د‏‏ی فوج کافی عرصہ تک لبنان وچ رہی ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ پہلے اسرائیل، امریکا، برطانیہ تے اقوام متحدہ نے شور مچانا شروع کر دتا کہ شام اپنی فوج لبنان تو‏ں کڈے۔ جونہی شام نے اپنی فوج لبنان تو‏ں کڈی، اسرائیل نے دو فوجی رہیا کروانے دا بہانہ کرکے 2006 وچ لبنان اُتے حملہ کر دتا۔ حالانکہ اس تو‏ں پہلے وی اسرائیل تے لبنان د‏‏ی تنظیم [[حزب اللہ]] اک دوسرے دے فوجی قید کردے رہے نيں۔ اسرائیل تے امریکا دا لبنان یا لبنان دے جنوبی حصہ اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ حزب اللہ نے ناکا‏م بنا دتا۔ لبنان دے شیعہ تے سنی دونے نے اتحاد قائم رکھیا تے مغربی طاقتاں د‏‏ی سازشاں دا شکار نئيں ہوئے۔ جنوبی لبنان اُتے قبضہ کرنے یا حزب اللہ نو‏‏ں غیر مسلح کرنے دا اک مقصد ایہ وی ہوئے سکدا اے کہ ایران اُتے ممکنہ حملہ دے بعد حزب اللہ ردِ عمل دے طور اُتے اسرائیل نو‏‏ں کوئی نقصان نہ پہنچائے۔ یاد رہے کہ ایران تے حزب اللہ دے وڈے گہرے تعلقات نيں تے دوسری گل ایہ کہ لبنان د‏‏ی اپنی فوج نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔ [[2006 د‏‏ی لبنان۔اسرائیل جنگ]] دے بعد فی الحال حزب اللہ نو‏‏ں غیر مسلح نئيں کيتا جا سکیا۔ تے اوہ خطے وچ اک وڈی تے مقبول طاقت دے طور اُتے منی جاندی ا‏‏ے۔ == لبنان د‏‏ی خانہ جنگی == لبنان دا نظامِ حکومت انصاف اُتے مبنی نئيں اے اس لئی ایہ اک قدرتی امر اے کہ خانہ جنگی ہوئے گی۔ 1975 وچ لبنان وچ مسیحیاں تے مسلماناں، جو نسبتاً غریب سن، دے درمیان خانہ جنگی پھوٹ پئی۔ ایہ خانہ جنگی تقریباً پندرہ سال جاری رہی جس وچ تقریباً دو لکھ افراد موت دے گھاٹ اتر گئے۔ اس دوران اسرائیل نے موقع دا فائدہ اٹھاندے ہوئے دو دفعہ لبنان اُتے حملہ کيتا تے سن 2000 تک جنوبی لبنان اُتے قابض رہیا۔ 2000 وچ حزب اللہ دے گوریلا حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں جنوبی لبنان چھڈنا پيا مگر اوہ تاحال مزارع شبعا (شبعا فارمز) اُتے قابض ا‏‏ے۔ لبنان د‏‏ی اس خانہ جنگی نے لبنان د‏‏ی ترقی نو‏‏ں بہت متاثر کيتا مگر عالمی قوتاں نے خانہ جنگی دا معاملہ ایداں دے حل کروایا کہ مسلماناں دا کوئی مطالبہ نہ منیا گیا تے اوہ صورت حال حالے وی موجود اے جہ کسی وی وقت خانہ جنگی نو‏‏ں ہويا دے سکدی ا‏‏ے۔ ضرورت اس امر د‏‏ی اے کہ مردم شماری کروائی جائے تے اس بنیاد اُتے اک نواں نظامِ حکومت تشکیل دتا جائے جس وچ تمام شہریاں نو‏‏ں انہاں دے جائز حقوق حاصل ہون۔ == لبنان تے اسرائیل == [[فائل:Locations bombed Aug13 no fact box.jpg|کھبے|thumb|250px|لبنانی علاقےآں اُتے اسرائیلی حملے۔جولائ‏ی و اگست 2006]] اسرائیل تے لبنان دے تعلقات ھمیشہ تو‏ں نازک چلے آ رہے نيں۔ اس د‏ی اک وجہ تاں ایہ اے کہ اسرائیل نے انہاں دے عرب فلسطینی بھائیاں د‏‏ی سرزمین اُتے ناجائز قبضہ کر رکھیا ا‏‏ے۔ دوسرے اسرائیل د‏‏ی مذہبی کتاباں تے مستقب‏‏ل دے منصوبےآں وچ لبنان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں عظیم تر اسرائیل دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اسرائیل نے ماضی وچ لبنان اُتے کئی حملے کیتے نيں تے ویہہ سال تک جنوبی لبنان اُتے قبضہ وی رکھیا ا‏‏ے۔ جنگ نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ بی اسرائیلی جہاز اکثر لبنان اُتے غیر قانونی پرواز کردے رہندے نيں تے بمباری وی کردے نيں۔ 16 ستمبر 1982 نو‏‏ں اسرائیلی کمانڈوز، جنہاں د‏‏ی سربراہی [[ایریل شیرون]] کر رہیا سی، نے لبنان دے مارونی مسیحی ملیشیا دے نال مل ک‏ے بیروت وچ واقع صبرا وشاتيلا دے فلسطینی کیمپاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے 5000 دے نیڑے فلسطینیاں نو‏‏ں شہید کر دتا۔ جس دوران ایہ قتلِ عام جاری سی، اسرائیلی فوج نے صبرا وشاتيلا نو‏‏ں گھیرے وچ رکھیا تاکہ کوئی بچہ یا عورت وی بچ نہ سک‏‏ے۔ کسی ملک وچ آزادانہ وڑ ک‏ے اس دے شہریاں یا مہماناں نو‏‏ں نشانہ بنانے اُتے دنیا د‏‏ی مغربی انسانی تنظیماں نے کوئی واویلا نئيں مچایا۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ لبنان د‏‏ی فوج نہ ہونے کہ برابر ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2006 وچ اسرائیل نے اس بہانے لبنان اُتے حملہ کر دتا کہ حزب اللہ نے اس دے دو فوجی قید کر لئی نيں۔ حالانکہ اس تو‏ں پہلے وی اسرائیل تے لبنان د‏‏ی تنظیم حزب اللہ اک دوسرے دے فوجی قید کردے رہے نيں۔ اسرائیل تے امریکا دا لبنان یا لبنان دے جنوبی حصہ اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ حزب اللہ نے ناکا‏م بنا دتا۔ ایہ جنگ اکتوبر 2006 تک جاری رہی۔ == لسٹ متعلقہ مضامین لبنان == * [[لسٹ متعلقہ مضامین لبنان]] {{گٹھ کومنز|Lebanon}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp لبنانی حکومت‏ی ویب سائیٹ] * [http://www.presidency.gov.lb/ لبنانی صدر د‏‏ی ویب سائیٹ] * [http://www.lp.gov.lb/ لبنانی پارلیمنٹ] * [http://www.cas.gov.lb/ مرکزی ادارہ شماریات] * [http://www.destinationlebanon.gov.lb/eng/index.asp// وزارت سیاحت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205101632/http://www.destinationlebanon.gov.lb/eng/index.asp// |date=2007-02-05 }} {{Geographic location | Northwest = '''بحیرو روم''' | North = {{پرچم|شام}} | Northeast = {{پرچم|شام}} | West = '''بحیرو روم''' | Centre = {{پرچم|لبنان}} | East = {{پرچم|شام}} | Southwest = '''بحیرو روم''' | South = {{پرچم|اسرائیل}} | Southeast = {{پرچم|شام}} }} {{موتمر عالم اسلامی}} {{عرب لیگ}} {{فرانکوفونی}} {{مشرق وسطیٰ}} {{بحیرہ روم دے کنارے واقع ملک تے علاقے}} {{سامی موضوعات}} [[گٹھ:لبنان|لبنان]] [[گٹھ:1943ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:آرمینیائی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:اتحاد بحیرہ روم دے رکن ملک]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک]] [[گٹھ:ایشیائی ملک]] [[گٹھ:بحیرہ روم دے ملک]] [[گٹھ:جمہوریتاں]] [[گٹھ:جنوبی سرزمین شام]] [[گٹھ:زرخیز ہلال]] [[گٹھ:سرزمین شام]] [[گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاست]] [[گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:فرانسیسی بین الاقوامی تنظیم دے رکن ملک]] [[گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:قریب مشرقی ملک]] [[گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے ملک]] [[گٹھ:مشرقی بحیرہ روم]] [[گٹھ:مشرقی بحیرہ روم دے ملک]] [[گٹھ:مغربی ایشیا]] [[گٹھ:مغربی ایشیائی ملک]] [[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک]] [[گٹھ:ایشیا وچ 1943ء دیاں تاسیساں]] {{لبنان دے ضلعے}} {{لبنان دے صوبے}} {{ ایشیا دے دیس}} {{عرب لیگ دے سنگی}} {{ایشیاء دے دیس}} [[گٹھ:دیس]] [[گٹھ:ایشیا دے دیس]] [[گٹھ:لبنان]] [[گٹھ:لبنان دا جغرافیہ]] r7bobe8kcuz40g8mymue5z5i7amgnrc 0 3412 711971 689995 2026-09-26T04:37:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711971 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-صاحب-منصب/عربی}} بنجمن فرینکلن (1706-1790) اک امریکی لکھاری سیاستدان سائنسدان تاجر تے کتاباں چھاپن والا سی۔ بنجمن فرینکلن 17 جنوری 1706 نوں بوسٹن چ جمیا اودے پیو دا ناں جوسیا فرینکلن تے ماں دا ناں ابیا فولگر سی اوہ 17 بھین بھرا سن تے بنجمن دا نمبر 15واں سی۔ اوہ دس وریاں دا سی جدوں سکولوں ہٹا لیاگیا تے وڈے بھرا جیمز نال اوہدے چھاپی خانہ تے کم کرن لگ گیا۔ فرینکلن 17 وریاں دا سی جدوں اوہ جیمز نال لڑ کے فلاڈیلفیا ٹر گیا۔ تے کسے پرنٹنگ پریس تے کم کرن لگ گیا۔ پنسلوینیا دے گورنر دے سکے لارے تے لندن ٹرگیا واپس آ کے اک دکان تے کلرکی کرن لگ گیا۔ 1730 چ اونے اپنا چھاپہ خانہ لگایا تے [[پنسلوانیا]] آزٹ دے ناں توں اپنا اخبار ٹوریا۔ 1931 چ اوہ فری میسنری ٹولی وچ رل گیا تے ساری جندڑی ایدا سنگی ریا۔ پوور رچرڈ المانیک اک جنتری 1733 چ اونے لکھنی ٹوری جیڑی بڑی وکی تے 1758 تک چھدی رئی۔ مرن توں مگروں اودی آپ لکھی جیون کہانی چھپی جیڑی بڑی مشہور ہوئی۔ == سائنسی کم == بنجمن فرینکلن منیا ہویا سائنسدان وی سی اودیاں بنایاں ہویاں شیواں چ سٹوو ، بائی فوکل عینک ،تے بدلاں چ بجلی ہیگے نیں۔ [[File:Usdollar100front.jpg|thumb|left|250px]] == سماجی کم == 1737 چ بنجمن فرینکلن نے امریکہ دے پیلے فائر بریگیڈ نوں ٹوریا۔ اونوں پنسلوینیا اسمبلی دا 1751 چ سنگی چن لیا گیا۔ 1743 اوہنے اک پڑھن والے ادارے دی سکیم بنائی جيڑی انت چ پنسلوینیا یونیورسٹی بن گئی۔ بنجمن فرینکلن نے فرانس لندن ایڈنبرا تے ڈبلن سیاسی سائنسی تے ہور کماں لئی گیا۔ فلاڈیلفیا چ 1775 نوں اونے امریکہ دے ازادی دے ٹنڈورے تے دسخط کیتے۔ 1776 توں 1765 تک اوہ فرانس چ امریکہ دا سفیر ریا تے اینج امریکہ دی ازادی چ فرانس نے ہتھ دتا۔ فرانس چوں جدوں اوہ واپس آیا تے او امریکہ وچ [[جارج واشنگٹن]] تو مگروں اودا نمبر سی۔ اوہ علامی نوں پسند نیئں سی کردا تے اپنے دو غلاماں نوں اونے ازاد کردتا سی۔ == موت == فرینکلن 17 اپریل 1790 نوں 84 وریاں دا ہوکے مر گیا تے اونوں فلاڈیلفیا چ دبیا گیا۔۔ == بارلے جوڑ == == بارلے جوڑ == {{Commons|Benjamin Franklin|بنجمن فرینکلن|position=left}} * [http://tigger.uic.edu/~rjensen/franklin.htm گائیڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316174915/http://tigger.uic.edu/~rjensen/franklin.htm |date=2010-03-16 }} * [http://www.pbs.org/benfranklin/ اک وڈی حیاتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324224313/http://www.pbs.org/benfranklin/ |date=2010-03-24 }} * [https://web.archive.org/web/20100928051438/http://www.yale.edu/franklinpapers/indexintro.html سارے کم] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[Category:امریکہ]] nkwthbvumlcnk724h56xdfmcqktgpqx 0 3758 712001 711624 2026-09-26T06:20:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712001 wikitext text/x-wiki {{معلومات جھیل}}[[File:Lake Superior NASA.jpg|left|350px|thumb|جھیل سپیریئر دا خلائی نظارہ]] جھیل سپیریئر اتلے [[امریکہ]] چ واقع وڈیاں جھیلاں دے سلسلے دی سب توں وڈی [[جھیل]] اے ۔ ایہہ سطحی حجم دے اعتبار نال [[دنیا]] چ تازہ [[پانی]] دی سب ت وں وڈی تے حجم دے اعتبار نال تیجی سب توں وڈی جھیل اے ۔ ایہہ جھیل [[امریکہ]] تے [[کینیڈا]] دے وچکار [[سرحد]] تے واقع اے ۔ اس دی ودھ توں ودھ لمبائی 563 [[کلومیٹر]] تے ودھ تون ودھ چوڑائی 257 کلومیٹر اے ، اس دی سطحی رقبہ 82 [[ہزار]] 414 مربع کلومیٹر اے ۔ اسدی اوسط گہرائی 147 [[میٹر]] اے تے ودھ توں ودھ گہرائی 406 میٹر اے ۔ جھیل سپیریئر چ [[پانی]] دا حجم 12100 معکب کلومیٹر اے ۔ اس دے ساحلاں دی لمبائی 4385 [[کلومیٹر]] اے ۔ ایہہ [[جھیل]] [[سمندر]] دی پدھر توں 600 [[میٹر]] اچّی اے ۔ جھیل سپیریئر سطحی حجم دے اعتبار نال دنیا چ تازہ [[پانی]] دا سب توں وڈا ذخیرہ اے ۔ [[سائبیریا]] دی [[جھیل بیکال]] حجم دے اعتبار نال اس توں وڈی اے جدوں کہ [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپیئن]] حجم تے سطحی رقبے دونے چ اس توں وڈا اے پر اس دا [[پانی]] لونا اے ۔ [[File:Lake-Superior.svg|left|300px|thumb|جھیل سپیریئر]] جھیل سپیریئر چ اینا [[پانی]] اے جے اسنوں چھڈ دتا جائے تے براعظم اتلے تے [[دکھنی امریکہ]] چ اک اک [[فٹ]] پانی کھڑا ہوجائے گا ۔ جھیل چ آن آلے سالانہ طوفاناں دے دوران اس چ 20 [[فٹ]] تک اچّیاں لہراں اٹھدیاں ویکھیاں گئیاں نیں ۔ [[جھیل]] چ 200 توں ودھ نکے وڈے دریاواں دا پانی ڈگدا اے ۔ جھیل سپیریئر دا سب توں وڈا [[جزیرہ]] [[آئل رائل]] اے جہڑا امریکی ریاست [[مشیگن]] چ واقع اے ۔ == ناں == [[اوجیبوا بولی]] چ ایس جھیل دا مطلب وڈا [[پانی]] اے۔ جھیل دا ناں اتلی جھیل یا جھیل سپیریئر ستارویں صدی عیسوی چ [[فرانسیسی]] مہم جوواں نے رکھیا کیونجکہ اے [[جھیل ہرون]] دے اتلے پاسے ھیگی اے۔ [[فرانسیسی]] دور چ اینوں جھیل ٹریسی وی آکھیا جاندا سی۔ [[انگریزی]] چ ایدا ناں جھیل سپیریئر رکھیا گیا۔ == جغرافیہ == ایس جھیل دا سب توں وڈا جزیرہ آئل رائل اے جیہڑہ ریاست [[مشیگن]] چ ھیگا اے۔ ایس جزیرے وچ ہورجھیلاں نیں جناں چ نکے جزیرے وی ھیگے نیں۔ ایس جھیل دے دوالے آباد شہراں چ [[ڈلتھ]] دی بندرگاہاں، [[منی سوٹا]] ، [[سپیرئیر]] ، [[وسکونسن]] ، [[تھنڈر بے]] ، [[انٹاریو]] ، [[مارکوئیٹ]] ، [[مشی گن]] تے [[سالٹ سینٹ میری]] دے دو شہر مشی گن مین تے انٹاریو مین شامل نیں۔ == موسم == اے جھیل اپنے حجم دی وجہ توں مختصر رقبے اتے سمندری اثرات پیدا کردی اے۔ کیونجکہ [[پانی]] دا [[درجہ حرارت]] [[ہوا]] دے درجہ حرارت توں نسبتاً گھٹ رفتار نال بدل دا اے، ایس کر کے سردیاں تے گرمیاں چ درجہ حرارت اتے ایدا اثر پیندا اے۔ جھیل دے دوالے پعاڑ تے پعاڑیاں خاص کر [[خزاں]] چ سیلن تے [[دھند]] نوں روکدے نیں۔ جھیل دی سطح دا درجہ حرارت پچھلے 30 وریاں چ ٹعائی ڈگری [[سینٹی گریڈ]] تکر ودھ چکیا اے جیدی وجہ [[گلوبل وارمنگ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031121231928/http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm |date=2003-11-21 }} * [https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html عظیم جھیلاں] * [http://www.coastwatch.msu.edu عظیم جھیلاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1390/science_technology/great_lakes_pollution عظیم جھیلاں چ الودگی] * [https://web.archive.org/web/20060806092612/http://www.pc.gc.ca/progs/amnc-nmca/plan/gla2_e.asp کینیڈا پارک جھیل سپیریئر] * [http://seagrant.umn.edu/superior جھیل سپیریئر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609230120/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=2010-06-09 }} * [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm جھیل سپیریئر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=2009-01-16 }} == ہور ویکھو == * [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] [[Category:عظیم جھیلاں]] [[Category:امریکہ]] [[Category:جغرافیہ]] [[Category:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:کینیڈا]] [[گٹھ:کینیڈا دا آبی جغرافیہ]] [[Category:جھیلاں]] 9rbd7siozxo2jh9ar582crcqzzf2e21 0 4125 711915 679277 2026-09-26T00:53:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711915 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}[[File:Ahmad_yassin.jpg|thumb|250px|left|شیخ احمد یاسین]] [[File:HamasLogo.jpg|thumb|150px|leftحماس دا نشان]] [[File:Flag of al-Qassam Brigades.svg|thumb|200px|left|حماس دا جھنڈا]] شیخ احمد یاسین (پیدائش :1938ء - انتقال: [[22مارچ]] 2004ء) [[فلسطین]] دی مزاحمتی تحریک [[حماس]] دے بانی تے روحانی پیشوا سن ۔ اوہناں نے 1987ء چ [[عبدالعزیز رنتیسی]] نال مل کے حماس دی تشکیل کیتی سی ۔ == شروع دا جیون == شیخ احمد یاسین 1938ء چ پیدا ہوئے ۔ اوس ریلے [[فلسطین]] تے [[برطانیہ]] دی حکمرانی سی ۔ پچپن ج اک حادثے دے نتیجے چ اوہ چلن پھرن توں آتر (مجبور) ہو گئے ۔ جس دے مگروں اوہناں نے اپنا جیون [[اسلام|اسلامی]] تعلیمات لئی وقف کر دتا ۔ اوہناں نے [[مصر]] دے راجگھر [[قاہرہ]] توں تعلیم حاصل کیتی ، قاہرہ اوس ویلے [[اخوان المسلمین]] دا مرکز سی ۔ ایہہ [[عرب]] [[دنیا]] دی پہلی اسلامی سیاسی تحریک سی ۔ ایتھے ای اینہاں دا ایہہ عقیدہ پکا ہندا گئیا کہ [[فلسطین]] اسلامی سرزمین اے تے کسے وی [[عرب]] رہنما نوں ایہہ حق حاصل نئیں کہ اوہ اسدے کسے وی حصے توں دستبردار ہو جائے ۔ اوداں تاں فلسطینی انتظامیہ سمیت عرب رہنماواں نال اینہاں دے تعلقات استوار رہے پر اینہاں دا ایہہ پکا خیال سی "نام نہاد امن دا راہ ،امن نئیں اے تے نا ای امن [[جہاد]] تے مزاحمت دا متبادل ہو سکدا اے " == [[حماس]] دا قیام == [[File:Shiekahmedyassin300.jpg|thumb|200px|left|حماس دے بانی احمد یاسین]] دبلے پتلے جثے دے مالک [[شیخ]] احمد یاسین دی نظر بوہت ای کمزور سی تے اوہ بوہت ہولی آواز چ گل بات کردے ہندے سن ، پر اس دے باوجود اوہ اینہاں تمام [[فلسطین|فلسطینیاں]] دی امیداں دا مرکز سن ، جہڑے اس تصور توں مایوس ہو چکے سن کہ امن اینہاں دے جیون چ کوئی تبدیلی لیا سکدا اے ۔ شیخ یاسین نوں سب توں پہلے 1987ء چ علمی شہرت ملی جدوں اوہ [[انتفاضہ اول]] دے موقع تے ساہمنے آئے ۔ اوس ویلے [[حماس|فلسطینی اسلامی تحریک]] نے [[حماس]] دا ناں اختیار کیتا ، جس دے معنی جوش تے جذبہ دے نیں ، تے شیخ یاسین اس دے روحانی قائد چنے گئے ۔ 1989ء چ [[اسرائیل|اسرائیلی]] [[فوج]] نال تعاون کرن آلے فلسطینیاں دے قتل دا حکم دینہہ دی پاداش چ [[اسرائیل]] نے اینہاں نوں عمر قید دی سزا سنائی سی ۔ 1997ء چ اوہناں نوں 2 اسرائیلی ایجنٹاں دے بدلے رہا کر دتا گئیا ۔ جنہاں تے [[اردن]] چ فلسطینی رہنماواں نوں قتل کرنے دا الزام سی ۔ تاہم اسیری دے اینہاں [دن|[دناں]] چ اینہاں دی ممقبولیت چ بے پناہ وادھا ہوئیا تے اوہ [[فلسطین]] دی جہادی مزاحمت دی علامت بن گئے ۔ اوہ [[اردن]] چ ہونہہ آلی [[عقبہ]] سربراہ ملاقات تے مذاکرات دے نتیجےآں توں وی مطمئن نئیں سن ۔اس ملاقات چ [[امریکہ]] ، [[اسرائیل]] تے [[فلسطین|فلسطینی]] رہنماواں نے [[اک]] دوجے نال ملاقاتاں کیتیاں سن ۔اس سربراہ کانفرنس دی خاص گل ایہہ سی کہ اوس ویلے دے فلسطینی [[وزیراعظم]] [[محمود عباس]] نے تشدد نوں ختم کرنے دے عزم دا اظہار کیتا سی ۔ [[اسرائیل]] اینہاں نال شدید نفرت دا اظہار کردا رہئیا اے بلکہ اینہاں نوں [[فلسطین|فلسطینیاں]] دا [[اسامہ بن لادن]] قرار دیندا رہئیا اے ۔ == شہادت == شیخ یاسین [[ستمبر]] 2003ء ج اک قاتلانہ حملے چ زحمی ہوئے تے 22 [[مارچ]] 2004ء چ [[اسرائیل]] دے [[اک]] [[گن شپ ہیلیکاپٹر]] دے [[میزائل]] حملے چ جان بحق ہو گئے ۔ اوس ویلے آپ [[فجر]] دی [[نماز]] دی ادائیگی لئی جا رہے سن ۔ حملے چ اینہاں دے محافظاں سمیت 10 دوجے بندے وی مارے گئے تے شیح یاسین دے دو پتراں سمیت 12 توں ودھ بندے زخمی ہوئے ۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.yaseenday.com عالمی یوم شیخ احمد یاسین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619151152/http://www.yaseenday.com/ |date=2010-06-19 }} * [https://web.archive.org/web/20100822224301/http://www.islamonline.net/Arabic/In_Depth/Yasin/index.shtml اسلام آن لائن تے احمد یاسین] * [http://www.bbc.com.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_3556000/3556439.stm شیح احمد یاسین کون اے] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[Category:مسلم شخصیتاں]] [[Category:عرب]] [[Category:فلسطین]] pozk4lq1ei6h8pq4oi7mxjtp5kol12w 0 4647 712007 688442 2026-09-26T06:42:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712007 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Jameel Noori Nastaleeq; font-size: 125%"> {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="background:green 1em 0; font-size: 200%; color: yellow; text-align: center;" | '''خانان سائبیریا''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>1490ء توں 1598ء<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:خانان سائبیریا.jpg|250px]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان سائبیریا 15ویں تے 16ویں صدی عیسوی چ<font> |- |'''راجگھر''' |style="padding-right: 1em;" | [[قاشلق]] |- style="vertical-align: top;" |'''[[بولیاں]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[تاتاری]] خانتی ، مانسی[[بولیاں]] |- style="vertical-align: top;" |'''مذہب'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[اسلام]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت''' |style="padding-right: 1em;" | بادشاہت |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خان<font>''' |- |'''1490ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[تائی بوغا خان]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''1242-1255ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[باتو خان]] [[نیلا اردو]] |- style="vertical-align: top;" |'''1563ء توں 1598ءء''' |style="padding-right: 1em;" | [[کوچم خان]] |- style="vertical-align: top; |'''قیام''' |style="padding-right: 1em;" | 1490ء |- style="vertical-align: top;" |'''روس دا مل''' |style="padding-right: 1em;" | 1598ء |- style="vertical-align: top;" |- |} خانان سائبیریا یاں [[خانان سیبیر]] [[سائبیریا]] چ [[اک]] [[تاتاری]] [[ترک]] [[خانان]] سی جہڑی 1490ء توں 1598ء تک قائم رہی ۔ [[خانان]] دی آبادی مختلف ، [[سائبیریائی تاتاری]] ، [[خانٹی]] ، [[مانسی]] ، [[نینیت]] تے [[سیلکوپ]] نسلاں دے لوکاں تے مشتمل سی ۔ خانان دا پہلا [[خان]] [[تائی بوغا]] تے آخری [[کوچم خان]] سی ۔ == [[تریخ]] == خانان سائبیریا 15ویں صدی عسوی چ قائم کیتی گئی جدوں [[طلائی اردو]] دے خاتقے دے بعد [[جوجی خان]] دے ٹبر دے [[منگول]] زوال دی حالت ج سن ۔ اس ریاست دا اصل راجگھر [[چیمگی تورا]] سی ۔ اس دا پہلا [[خان]] [[تائی بوغا]] سی ۔ اسدا جانشین اسدا پتر خوجہ بنئیا تے اسدے بعد اسدا پتر [[مار]] تخت تے بیٹھا ۔ [[دریائے ارتش]] تے توبول دے وچکار تائی بوغا ٹبر دے علاقے بغیر کسے دوجے دعوے دے نئیں سن ۔ [[جوجی خان]] دی اولاد چوں [[شیبانی]] اس علاقے تے اپنا حق جتاندے سن ۔ [[اباک خان]] جسدا تعلق [[شیبانی|شیبانیاں]] دے [[اک]] گھرانے نال سی ، نے [[مار]] نوں قتل کر کے [[چیمگی تورا]] تے قبضہ کر لئیا ۔ تائی بوغا حکومت مار دے پوتے محمد نے بحال کیتی ، جسنے 1493ء چ [[دریائے ارتش]] دے کنارے [[اک]] جنگ چ [[ابک خان]] نوں قتل کر دتا ۔ محمد نے چیمگی تورا دی بجائے دریائے ارتش دے کنارے نویں راجگھر [[قاشلق]] دا انتخاب کیتا جسنوں سیبیر تے [[قاشلق|ایسکر]] (عسکر) وی آکھئیا جاندا سی ۔ 1552ء چ [[روسی سلطنت]] دی [[خانان قازان]] تے فتح دے بعد [[سائبیریا]] د ے تائی بوغا [[خان]] "[[یادگار خان]] نوں [[ماسکو]] نال دوستانہ تعلقات استوار کرن تے مجبور کیتا ۔ یادگار خان دے مقابلے چ [[اک]] [[شیبانی]] ، [[اباک خان]] دا پوتا [[کوچم خان]] آئیا تے کئی [[سال|ورہےآں]] (1556ء توں 1563ء ) دی لڑائی دے مگروں یادگار مارئیا گئیا تے کوچم [[سائبیریا]] دا [[خان]] بن گئیا ۔ == سائبریا دی فتح == وڈا مضمون: [[کوچم خان]] تے [[روس دی سائبیریا دی فتح]] کوچم نے [[سائبیریائی تاتاری|سائبیریائی تاتاریاں]] نوں [[اسلام]] چ لیان دی کوشش کیتی جہڑے زیادہ تر شامانزم نوں منن آلے سن(ایہہ [[روسی|روسیاں]] دا خانان تے مل مارن دا بہانہ سی) ۔ اسدے [[ستروگانوف]] دیاں تجارتی پوسٹاں تے حملے دا فیصلے دا نتیجہ خانان سائبیریا دے خلاف [[کاسک]] [[یرماک]] دی قیادت چ [[روسی سلطنت]] دے حملے دی شکل چ نکلئیا ۔ 1582ء چ [[کوچم خان]] دیاں فوجاں نوں [[چواش کیپ دی لڑائی]] چ یرماک دے ہتھوں شکست ہوئی تے کاسک [[اک]] [[سال|ورہے]] بعد راجگھر [[قاشلق]] چ داخل ہو گئے ۔ کوچم نے اپنیاں فوجاں نوں دوبارہ منظم کیتا تے 1584ء چ یرماک نوں [[اک]] لڑائی چ قتل کر دتا تے خانان دی حکومت دوبارہ حاصل کر لئی ۔ اگلے 14داں [[سال|سالاں]] چ روسیاں نے ہولی ہولی ساری ریاست تے مل مار لئیا ۔ 1598ء چ [[کوچم خان]] [[دریائے اوب]] دے کنارے لڑائی چ شکست کھا گئیا تے [[نگوئے اردو]] دے علاقے ول چلا گئیا تے اسدی حکمرانی ختم ہوگئی ۔ اس دے نال ایہہ خانان سائبیریا دی خودمختار حثیت ختم ہو گئی تے اوہ [[روسی سلطنت]] دے مل چ آ گئی ، تے اج تک ایہہ علاقہ [[روسی|روسیاں]] دے قبضے چ اے ۔ ایتھے روسیاں دی آبادکاری پاروں مقامی [[سائبیریائی تاتاری]] [[مسلمان]] ہن ، اقلیت ، چ ، نیں ۔ ==خانیت دے خان== *[[سیبیر خانیت]] اتے دو ٹبراں اک دوجے دے بعد (کدی اک تے کدی دوجا) نے راج کیتا ۔ اک [[طائع بغا ٹبر]] تے دوجا [[شیبانی ٹبر]] ۔ *ایہہ [[سیبیر خانیت]] دے خاناں دی لسٹ اے : {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| طائع بغا}} </small> |align="center"|? |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| خواجہ ابن الطائع بغا}} </small> |align="center"|? |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابوالخیر خان|ابو الخیر خان ابن دولت شیخ ابن ابراہیم خان]]}} </small> |align="center"|1428 - 1465 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مار]] خواجہ دا پتر}} </small> |align="center"|1465? - 1468? |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| [[اباک خان|عبک خان]] ([[اباک خان]])}} </small> |align="center"|1468? - 1493/95? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ماموک]]}} </small> |align="center"|1493/95? – 1498 (1502?) |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابلق]]}} </small> |align="center"|1498 (1502?) – 1530 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[انگیش]]}} </small> |align="center"|1530 - ? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| قاسم بن ماموک}} </small> |align="center"|? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| یادگار بن قاسم </small><br> <small>}}{{Nastaliq| بیگ پلاد ابن قاسم}} </small><br> <small>ممکنا شریک اقتدار</small> |align="center"|1552 - 1563 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq|[[کوچم خان|کوچم ابن مرتضی ابن عبک خان]]}} </small> |align="center"|1563 - 1598 |- |-bgcolor="#A0C544" |colspan=3 align="middle"|<small> اک [[کاسک]] [[یرماک]] نے [[روس دی سائیبیریا دی فتح]] دی پہلی مہم [[ایوان گروزنی]] دے راج ویلے 1580/82ء چ شروع کیتی ۔پر [[کوچم خان]] چھیتی ای پرت آئیا تے 6 [[اگست]] 1584ء دی رات نوں حملہ کر کے [[یرماک]] تے اسدی فوج دے وڈے حصے نوں مار دتا ۔ آخر چ [[کوچم خان]] 1598ء چ [[دریائے اوب]] دے کنڈے '''[[ارمن دی لڑائی]] چ شکست ہوئی ۔ لڑائی دوران [[سائیبیریا]] دے شاہی ٹبر نوں روسیاں نے پھڑ لیا ، پر [[کوچم خان]] فیر ہتھوں نکل گیا ۔ [[روسی]] [[کوچم خان]] دے ٹبر نوں [[ماسکو]] لے گئے ، جپھے اوہ یرغمالیاں دے طور اتے رہے ۔ خان دی نسل بعد چ '''سیبیری شہزادے''' دے ناں توں جانی جان لگی ، 19ویں صدی دے اخیر تک اس ٹبر دی موجودگی دے نشان ملدے نیں ۔[[سائیبیریا]] دے علاقے چ [[طائع بغا ٹبر]] دے جانشین [[سعید احمد خان (طائع بغی)]] تے [[شیبانی ٹبر]] دے جانشین [[علی ابن کوچم خان]] تے روسیاں وچکار ، غلبے دی جدوجہد کئی سالاں تک چلدی رہی</small> |} {{-}} ** ''نیلے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[شیبائی ٹبر]] .'' ***''چٹے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[طائع بغا ٹبر]]''. ==[[طائع بغا ٹبر]]== *[[طائع بغا]] *[[خواجہ ابن طائع بغا]] **[[مار]] (خواجہ دا پتر) (عمر) - (اسدی بھین دا ویاہ [[اباک خان|عبک خان]] نال ہویا سی۔ (1450؟ - 1480؟)) ***[[اوبدر]] (Oder,Ader) - مار دا پتر ([[اباک خان]](عبک خان) دی قید چ مریا) ****[[ماموک]] - اوبدر دا پتر (1496؟ - 1502؟) ***** [[قاسم خان سیبیری]] ( [[ماموک]] دا پتر (1502-1530) ****** [[یادگار بن قاسم خان]]) (1530-1563) ****** [[بیک بولاط]] (قاسم خار دا پتر) - شریک اقتدار (1555-1558), [[سیمیون بیک بولاطووچ]] دا ممکنا پیؤ؟ ******* [[سعید احمد خان طائع بغی]] (1583 - 1588) ***ابلاق ([[مار]] دا پتر) ****انگیش - ابلاق دا پتر ''موسی بیئس - [[سیبیر خانیت]] دا ممکنا خان؟ (1460-1496)''. * [[منچ تیمور]]: 1359 * [[علی بے خان]]: 1359-1375 * [[غیاث الدین کاغان بے]]: 1375-1396 * [[توختمش]]: 1396-1406 * [[ژرمادک]]: 1406-1421 * [[محمود خواجہ]]: 1421 * [[خضر]]: 1421 * [[قاضی محمد خان]]: 1421-1428 * [[ابوالخیر خان]]: 1428-1464 * [[اباک خان]]: 1464-1495 * [[ماموک]] [[قازان]] دا خان: 1495-1502 * [[قلق سلطان]]: 1502-1530 * یادگار : 1552-1563 * [[کوچم خان]]: 1563-1598 * علی بن کوچم: 1598-1604 == ہور ویکھو == * [[خانان قازان]] * [[کوچم خان]] * [[روس دی سائبیریا دی فتح]] * [[چواش کیپ دی لڑائی]] == حوالے == * جیمز فورستھ ۔ سائبیریا دے لوکاں دی تریخ :روس دی شمالی ایشیائی کالونی 1581ء - 1990۔ کیمبرچ یونیورسٹی پریس 1992ء ۔ == باہرلے جوڑ == * [http://newasp.omskreg.ru/hist/fotatlas/rezumeen.html سائبیریائی تاتار] * [https://web.archive.org/web/20200601075709/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/Proceed97/Kotkin3.html روسی ''فتح'' 1580ء - 1760ء] {{خاناناں دی تریخ}} {{ترک ریاستاں}} {{تاتار ریاستاں}} [[گٹھ:ترکستان]] [[گٹھ:روس دی تریخ]] [[گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں]] [[گٹھ:خانان]] [[گٹھ:خانیت]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:تاتارستان]] [[گٹھ:روس]] [[گٹھ:تاتاری ریاستاں]] [[گٹھ:ترک ریاستاں]] [[گٹھ:مسلم سلطنتاں]] nhv87acz917bby62pj88yuc34hykzpm 0 5317 711957 643883 2026-09-26T03:55:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711957 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ایناپولس<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Annapolis<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:2006 09 19 - Annapolis - Sunset over State House.JPG|300px]] |- align="center" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" |- |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Anne Arundel County Maryland Incorporated and Unincorporated areas Annapolis Highlighted.svg|200px|center]] |- | [[دیس]]: || [[امریکہ]][[File:Flag of the United States.svg|30px]] |- | صوبہ: || [[میری لینڈ]][[File:Flag of Maryland.svg|30px]] |- | تھاں: || 19.7 مربع [[کلومیٹر]] |- | [[لوک]] گنتی: || 36,524 |- |بولیاں||[[انگریزی]] |- | [https://web.archive.org/web/20130716060246/http://city/ of Annapolis/ ایناپولس دی ویب سائٹ] || |} {{امریکی صوبیاں دے راجگڑھ}} [[گٹھ:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ]] neom1z32sy7i8a2jk0k0yy60ymbls8a 0 5322 712029 645596 2026-09-26T07:43:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712029 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>رالی<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=gray>Raleigh<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Downtown-Raleigh-from-Western-Boulevard-Overpass-20081012.jpeg|300px]] |- align="center" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Flag of Raleigh, North Carolina.svg|120px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Seal of Raleigh, North Carolina.svg|100px]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''جھنڈا'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Raleigh map.svg|200px|center]] |- | [[دیس]]: || [[امریکہ]][[File:Flag of the United States.svg|30px]] |- | صوبہ: || [[نارتھ کیرولائنا]][[File:Flag of North Carolina.svg|30px]] |- | تھاں: || 375 مربع [[کلومیٹر]] |- | [[لوک]] گنتی: || 401,552 |- |بولیاں||[[انگریزی]] |- | [https://web.archive.org/web/20130716060246/http://city/ of Raleigh/ رالیغ دی ویب سائٹ] || |} '''رالی''' [[امریکہ]] دا اک [[شہر]] تے امریکی ریاست [[نارتھ کیرولائنا]] دا [[راجگڑھ]] اے ۔ {{امریکی صوبیاں دے راجگڑھ}} [[Category:امریکہ]] [[Category:امریکی صوبیاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:امریکہ دے شہر]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:شمالی امریکہ دے شہر]] [[گٹھ:امریکین دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:شمالی امریکہ دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:امریکین دے شہر]] [[گٹھ:شمالی امریکہ دے آباد تھاں]] [[گٹھ:امریکہ دے آباد تھاں]] b8dkq3ji23uiprmumxj8s2b1a4n1vsa 0 5702 711985 685276 2026-09-26T05:30:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711985 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=black>تائیپے<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="2" color=black>شہر<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |-|- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Flag of Taipei City.svg|200px]] |- |[[دیس]] : || [[تائیوان]] [[File:Flag of the Republic of China.svg|30px]] |- |لوک گݨتی : || 2,606,151 |- |رقبا : || 271.7997 مربع کلومیٹر |- |[[بولی]] : || [[چینی]] |- |ویب سائیٹ: || [https://web.archive.org/web/20100330160018/http://english.taipei.gov.tw/ ٹاۓپی] |- |} '''تائیپے''' [[تائیوان]] دا [[اک]] شہر اَتے [[راجگڑھ]] ہے۔ تائیپے شہر دی آبادی 26,18,772 ہے۔ تائیپے، نواں تائیپے اَتے کیلونگ مل کے تائیپے میٹروپولٹن کھیتر بناؤندے نیں، جس دی کلّ آبادی 69,00,273 ہے۔ صرف تائیپے لفظ دا ورتوں مکھت: میٹروپولٹن کھیتر لئی اتے تائیپے شہر لفظ دا ورتوں صرف شہر لئی کیتا جاندا ہے۔ {{ایشیائ دیساں دے دارالحکومت}} [[گٹھ:تائیوان]] [[گٹھ:تائیوان دے شہر]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] 7qi299snflqhojkuae2yjg58g4piuu0 0 5718 712056 709100 2026-09-26T09:54:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712056 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>شروکن <font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |-|- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Schröcken1.JPG|280px]] |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Karte AT Vorarlberg.svg|200px]] |- | [[دیس]]: || [[آسٹریا]] [[File:Flag of Austria.svg|20px]] |- | [[صوبہ]]: || [[وورےرلبرگ]] |- | لوک گنتی: || 219 |- | [[تھاں]]: || 23.43 مربع کلومیٹر |- |[[بولی]]: || [[جرمن]] |- |ویب سائیٹ: || [https://web.archive.org/web/20100207191347/http://www.warth-schroecken.com/ شروکن] |- |} '''شروکن''' [[آسٹریا]] دا اک [[پنڈ]] اے۔ ایہ [[آسٹریا]] دے صوبے [[وورےرلبرگ]] دے ضلعے [[ضلع بریگنز|بریگنز]] وچ اے۔ ایہدے پچھے بریگنز جنگل اے۔ ایہ جھیل کانسٹانس دے دکھن وچ 1269 میٹر دی اچائی تے اے۔ ایتھے 219 [[لوک]] وسدے نیں۔ 1300 وچ ایتھے لوک وسن لگے تے 1453 وچ ایہ تھاں آسٹریا کول آئی۔ {| style="margin:1em auto; padding:2px; border: 1px solid #BBB; text-align:center; font-size:90%" ! colspan="5" style="background:#E6E6FA" |شروکن |- | [[File:Schroecken aus Sueden.JPG|145px]] | [[File:Schröcken 1.JPG|145px]] | [[File:Schröcken 0.JPG|175px]] |- |} == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Schröcken|شروکن|position=right}} {{آسٹریا دے پنڈ}} [[گٹھ:آسٹریا دے پنڈ]] [[گٹھ:آسٹریا]] jsknuf5ivnlm6lflk7j3zal5qodcgg5 0 5874 711976 644228 2026-09-26T04:49:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711976 wikitext text/x-wiki [[File:Buckingham Palace, London - April 2009.jpg|thumb|left|300px]] بکنگھم محل [[برطانوی]] بادشاہ یا ملکہ دا [[لندن]] [[برطانیہ]] چ سرکاری [[کعر]] اے۔ اے سرکاری تے ملن جلن لئی ورتیا جاندا اے۔ کسے اوکھے یا خوشی دے ویلے ایتھے برطانوی [[لوک]] کٹھے ہو جاندے نیں۔ بکنگھم محل 1703 چ ڈیوک آف بکنگھم لئی بنایا گیا سی۔ 1761 اے جارج III کول آیا۔ 1837 چ [[ملکہ وکٹوریہ]] دے تخت تے بین دے مگروں اے ملکہ دا سرکاری [[کعر]] بن گیا۔ ہن تک اے برطانوی شاہی ٹبر دا [[لندن]] چ اے سرکاری کعر اے۔ [[File:Buckingham Palace Garden 001.JPG|thumb|left|300px|بکنگھم محل دی [[پھلواری]]]] === بارلے جوڑ === {{Commons|Buckingham Palace|position=left}} * [https://web.archive.org/web/20180725122812/http://www.royal.gov.uk/theroyalresidences/buckinghampalace/buckinghampalace.aspx بکنگھم محل] * [http://www.royal.gov.uk/virtualtours/Flash%20Panoramas/ بکنگھم محل دے کمرے] * [http://www.royalcollection.org.uk/default.asp?action=article&ID=30 ] * [http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/reference.aspx?uid=125895&index=0&mainQuery=buckingham%20palace&searchType=all&form=home مورتاں] {{لندن: ویکھن والیاں تھانواں}} [[Category:لندن]] 5lalhgau7qbdgx8630bdmi6of205yj2 0 6289 711955 643848 2026-09-26T03:49:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711955 wikitext text/x-wiki {{معلومات سڑک}}[[File:MM Alam Road 5.jpg|thumbnail|ایم ایم عالم روڈ]] ایم ایم عالم روڈ [[لہور]] [[پاکستان]] دی اک مشعور سڑک دا ناں اے۔ اے لہور دے مشعور علاقے [[گلبرگ]] چ واقع اے۔ ایس سڑک دا ناں پاکستان فضائیہ دے ریٹائر ایئر کموڈور [[محمد محمود عالم]] (ایم ایم عالم) دے ناں تے رکھیا گیا اے۔ ایم ایم عالم ہوراں 1965 دی پاک بھارت جنگ چ کتیاں وانگوں لڑدیاں ہوئیاں دشمن نوں چوکھا زخم دتا سی۔ اوناں دے ایس کارنامے اتے اوناں نوں پاکستان دا فوجی اعزاز ’ستارہء جرات’ دتا گیا۔ ایس سڑک دی مشعوری دی اک وجہ ایتھوں دے دیسی تے ولائتی ہوٹل نیں جناں چ [[پزا ہٹ]]، [[نینڈوز]]، [[ولیج]]، [[کے ایف سی]]، [[فریڈیز کیفے]] تے ہور بوت سارے۔ ایس کر کے اینوں [[گوالمنڈی]] دے برابر سمجھیا جاندا اے۔ اے سڑک گلبرگ چ [[مین مارکیٹ]] توں لے کے فردوس مارکیٹ تکر جاندی اے۔ ایس سڑک دے نال و نال پرلے پاسے مشعور [[مین بلیوارڈ]] ھیگا اے۔ آن جان لئی وچکارلے ہور راہواں وی نیں۔ ایس سڑک اتے مشعور ولائتی شیواں دیاں دکاناں نیں جناں چ کپڑے، جوتیاں، پرس، سنگھار تے فیشن شامل نیں۔ ایتھے بوت سارے انگریزی تے سرکاری سکول نیں۔ اجکل ایدی مرمت کیتی گئی اے کیونجکہ چوکھی ٹریفک دے بہاؤ نوں سوکھا کیتا جا سکے۔ ==بارلے جوڑ== *[https://web.archive.org/web/20100126043640/http://www.despardes.com/Food/news/story-Exploring%20Lahores%20menu-Nov18.html] [[category:لہور]] 59y7von7rp212jki06liuaom6rxpo88 0 7381 711973 709182 2026-09-26T04:46:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711973 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:50%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#EFDECD" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بوسنیا تے ہرزیگووینا<font>''' |- | style="background:#FFF8DC" align="center" width="100px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>یورپ دا اک مسلم دیس<font>''' |- |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Bosna i Hercegovina<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:50%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|120px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|80px]] |- | style="width: 145px;" | <center>جھنڈا<center> | style="width: 145px;" | <center>نشان<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Map of Bosnia and Herzegovina in Europe.svg|250px]] |-|- align="center" |- | style="background:#FFF8DC" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>یورپ دے نقشے چ بوسنیا تے ہرزیگووینا (ہرے رنگ چ)<font>''' |- | راجکعر: || [[File:Coat of arms of Sarajevo.svg|18px]] [[ساراجیوو]] |- |'''سرکاری [[بولیاں]] ||بوسنی ، کروشیائی تے سرب |- |'''نسلی گروہ''' || بوسنیاک ([[مسلمان]]) 48 فیصد |- | || سرب 37 فیصد |- | || کروٹ 14 فیصد |- |'''اعلی نمائیدہ''' || '''ولینتین انزکو''' |- |'''صدارتی ارکان''' || [[حارث سلاجک]] |- | || نیبوئشا رادمانووچ |- | ||تے ژلیکو کومشیک |- |'''وزیراعظم''' || '''نیکولا شپیرک''' |- | style="background:#FFF8DC" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>آزادی<font>''' |- |'''قیام''' || '''29 [[اگست]] 1189ء''' |- |'''بانیٹ دا قیام''' || '''1154ء''' |- |'''[[سلطنت عثمانیہ]] دا مل''' || '''1527ء''' |- |'''[[آسٹرو ہنگری سلطنت]] چ''' || '''1908ء''' |- |'''قومی دن''' || '''25 [[اگست]] 1943ء)''' |- |'''یوم آزادی (یوگوسلاویہ توں)''' || یکم [[مارچ]] 1992ء''' |- | style="background:#FFF8DC" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رقبہ<font>''' |- | '''کل''' || '''51,129 مربع [[کلومیٹر]]''' |- | style="background:#FFF8DC" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>لوک گنتی<font>''' |- |'''2009ء چ''' || '''46 [[لکھ]] 13 ہزار 414 لوک''' |- |'''1919ء چ''' || '''43 لکھ 77 ہزار 53 لوک''' |- |'''آبادی دی گنجانی''' || '''90 لوک فی مربع [[کلومیٹر]]''' |- |'''جی ڈی پی''' || '''2009ء اندازا''' |- |'''کل''' || '''29.477 [[ارب]] [[امریکی]] [[ڈالر]]''' |- |'''فی کس''' || '''7،361 امریکی ڈالر''' |- |'''کرنسی''' || بوسنیا تے ہرزیگووینا دا مارک |- |'''ٹائم زون''' || (یو ٹی سی 1+) |- |'''کالنگ کوڈ''' || '''387''' |- |- |} '''بوسنیا تے ہرزیگووینا''' [[یورپ]] دا اک [[مُلک]] اے۔ ایہ پہلے [[یوگوسلاویا]] وچ شامل سی۔ ایہدے دو حصے نیں، اک بوسنیا تے ہرزیگووینا تے دوجا [[سرپسکا]] اے ۔ وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ [[مسلمان|مسلماناں]] دی اکثریت اے تے [[سرپسکا]] چ مسلماناں دے نال [[کروٹ]] ، [[سرب]] تے دوجیاں قوماں دے [[لوک]] وی رہندے نیں ۔ ایہہ علاقہ [[یورپ]] دے دکھن چ [[بلقان]] چ واقع اے ۔ اسدا رقبہ 51129 مربع [[کلومیٹر]] اے ۔ اس دیاں سرحداں 3 پاسےآں توں [[کروشیا]] دے نال نیں ، اس دی وجہ ایہہ وا کہ مغربی یورپی قوماں نے اس علاقے دی آزادی دے ویلے اس گل نوں یعقینی بنائیا سی کہ اس مسلم اکثریتی علاقے نوں [[سمندر]] دا ساحل نا مل سکے ، اس ویلے اس کول صرف 26 [[کلومیٹر]] لمبا [[ساحل]] اے تے کسے وی جنگ دی صورت چ اسنوں گھیریا جا سکدا اے ۔ جدوں کہ چڑھدے چ اس دیاں سرحداں [[سربیا]] تے دکھن چ [[مونٹی نیگرو]] نال ملدیاں نیں ۔ سب توں وڈا شہر تے راجگھر [[ساراجیوو]] اے ، جتھے 1984ء دے [[سرمائی اولمپک کھیڈ]] ہوئے سن ، اوس ویلے ایہہ [[یوگوسلاویا]] چ شامل سی ۔ 1991ء دی مردم شماری دے مطابق اسدی آبادی 44 [[لکھ]] سی ، جہڑی کہ ہن اک اندازے دے مطابق گھٹ کے 39 لکھ رہ گئی اے ، کیونجے 1990ء دی دہائی دی جنگ چ لکھاں لوک مارے گئے جنہاں چ وڈی گنتی بوسنیا دے مسلماناں دی سی تے بے شمار لوگ دوجے دیساں چ ہجرت کرگئے ۔ بوسنیا نے 1991ہ چ یوگوسلاویہ توں آزادی دا اعلان کیتا ۔ == تریخ == '''تریخ توں پہلاں دا زمانہ''' جنوب مشرقی [[یورپ]] دے سب توں پرانے آثار ایسے دیس توں لبھے نیں ، جداں کہ پتھر دے زمانے 12 [[ہزار]] سال [[قبل مسیح]] نال تعلق رکھن آلا اک [[مجسمہ]] جس چ اک گھوڑے نوں [[تیر]] کھاندے ہوئے دیکھائیا گئیا اے ۔ ایہہ آثار [[ہرزیگووینا]] چ [[ستولاک]] دے قصبے توں ملے نیں ۔ اس زمانے دے لوگ غاراں چ رہندے سن یاں پہاڑاں دیاں چوٹیاں تے گھر بنا کے رہندے سن ۔ 1893ء چ [[ساراجیوو]] دے نیڑے پرانی بتمیر ثقافت دے آثار لبھے سن جنہاں دا تعلق تانبے دے زمانے نال اے ۔ ایہہ تہذیب اج توں 5 [[ہزار]] سال پہلے مک گئی سی ۔ چار سو سال قبل مسیح چ اس علامے تے کلتی لوکاں نے مل مار لئیا ، جس دے بعد اوہ لہندے [[یورپ]] چ وی پھیل گئے ۔ ایہہ لوک لوہے دے اوزار تے پہیئے نال لے کے آئے سن جس نال [[زراعت]] چ بہت وڈیاں تبدیلیاں آئیاں ۔ [[File:گھبلا بلقان.jpg|left|250px]] == رومی دور == == سلاوی ہجرت == == ہور ویکھو == [[یوگوسلاویہ]] == حوالے == * ''Phillips, Douglas A''. ''Bosnia and Herzegovina''. ''Philadelphia: Chelsea House Publishers, 2004''. ''ISBN 0-7910-7911-2'' * ''Norway'' – ''A Triumph in Bigotry'' ''by Frederick Delaware which compares the bigotry and hatred of establishment Norway towards Muslims with that of Serbia and Croatia in 1990's Yugoslavia''. == باہرلے جوڑ == * [http://www.vijeceministara.gov.ba/Default.aspx?template_id=11&pageIndex=1 بوسنیا تے ہرزیگووینا دے وزیراں دی کونسل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904084630/http://www.vijeceministara.gov.ba/Default.aspx?template_id=11&pageIndex=1 |date=2010-09-04 }} * [http://www.parlament.ba/ بوسنیا تے ہرزیگووینا دی پارلیمنٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219223918/http://www.parlament.ba/ |date=2011-02-19 }} * [http://www.predsjednistvobih.ba/ بوسنیا تے ہرزیگووینا دی پریزیڈنسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518201707/http://www.predsjednistvobih.ba/ |date=2011-05-18 }} * [http://www.fbihvlada.gov.ba وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا دی حکومت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224014828/http://fbihvlada.gov.ba/ |date=2011-02-24 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/bosnia-and-herzegovina.html ریاستاں دے سربراہ تے کابینہ دے ارکان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417082240/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/bosnia-and-herzegovina.html |date=2009-04-17 }} * [http://report.globalintegrity.org/Bosnia%20and%20Herzegovina/2008 Global Integrity Report: BiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806003507/http://report.globalintegrity.org/Bosnia%20and%20Herzegovina/2008 |date=2009-08-06 }} has details of anti-corruption efforts * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/bosniaherzegovina.htm Bosnia and Herzegovina] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://web.archive.org/web/20100810163311/http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BIH FAO Country Profiles: Bosnia and Herzegovina] {{بوسنیا تے ہرزیگوونا دے شہر}} {{یورپ دے دیس}} [[گٹھ:یورپ دے دیس]] [[گٹھ:یورپ]] [[گٹھ:یورپ دے مسلمان دیس]] [[گٹھ:اسلامی دیس]] [[گٹھ:دیس]] fqe49vdb8pztgpa3gni65017k0tw70n 0 7383 712087 706811 2026-09-26T11:32:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712087 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>فلیڈنجن<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Fladungen<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:DEU Fladungen COA.svg|100px]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Germany location map.svg|200px|center]] |- | دیس: || [[جرمنی]][[File:Flag of Germany.svg|30px]] |- | صوبہ: || [[باویریا]] |- | تھاں: || 46.37 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 2,185 |- | [https://web.archive.org/web/20120918164648/http://www.fladungen.de./ فلیڈنجن دی ویب سائٹ] || |} '''فلیڈنجن''' [[باویریا]] [[جرمنی]] دا اک [[گراں]] اے۔ ایتھے 2,185 دے نیرے لوک وسدے نیں۔ === بارلے جوڑ === {{Commons| Fladungen|position=left}} [[گٹھ:جرمنی]] 16kj53sm8b4c6571lzoyn8crnmj4pdn 0 9971 711932 643396 2026-09-26T02:18:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711932 wikitext text/x-wiki [[میتھمیٹکس]] تے [[کمپیوٹر]] سائینس چ رپھڑاں نوں مکان لئی '''الگورتھم''' ورتیا جاندا اے۔ الخوارزمیہ یا الخوارزم یا الگورتھم (algorithm) مسلما‏ن [[ریاضی دان]] [[محمد بن موسی الخوارزمی]] د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ وضع کيتی گئی اصطلاح ا‏‏ے۔ [[ریاضی]] تے [[کمپیوٹر سائنس]] وچ اک الگورتھم کسی وی مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مرحلہ وار انداز وچ ترتیب دتا گيا کوئی منظم طریقہ ا‏‏ے۔ ریاضی وچ کسی ریاضیا‏تی مسئلے دے حل یا تخمینی حل تک رسائی دے لئی وضع/غیر مبہم ریاضی عملیات اُتے مشتمل، ریاضیا‏تی عملیات اُتے مشتمل ہدایات دا منظم تے ترتیب وار مجموعہ الگورتھم ہی کہلاندا ا‏‏ے۔ کمپیوٹر سائنس وچ الگورتھم د‏‏ی وضاحت تو‏ں مراد بذریعہ کمپوٹر کسی عمل نو‏‏ں انجام دینے یا کوئی مسئلہ حل کرنے دے لئی واضع/غیر مبہم ہدایات تے اصولاں دا منظم مجموعہ، جنہاں نو‏ں محدود یعنی متناہی تعداد والے ترتیب وار مراحل دا صورت وچ روبہ عمل کیتا جائے۔ الگورتھم اک مخصوص قسم د‏‏ی علامتی بولی وچ لکھیا جاندا اے تے ایہی علامتی بولی استعمال کردے ہوئے (کمپیوٹر پروگرامنگ د‏‏ی کوئی سی بولی د‏‏ی مد تو‏ں ) مطلوبہ کم نو‏‏ں سر انجام دینے یا متعلقہ مسئلہ حل کرنے دے لئی [[کمپیوٹر پروگرام]] ([[سافٹ ویئر]]) لکھیا جاندا۔ کسی وی کمپیوٹر پروگرام د‏‏ی بنیاد ایہی الگورتھم ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="گلوبل سائنس">{{cite journal | author=علیم احمد | issue=217 | journal=[[گلوبل سائنس]] | month=مئی | pages=28 | title=گلوبل سائنس، سائنسی لغت نمبر | url=http://www.globalscience.com.pk/ | volume=19 | year=2016 | archiveurl=http://web.archive.org/web/20181224221434/http://www.globalscience.com.pk/%20 | archivedate=24 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225144140/http://www.globalscience.com.pk/%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225144140/http://www.globalscience.com.pk/%20 |date=2018-12-25 }}</ref> == ناں وجہ تے تریخ == انگریزی دا لفظ "ایلگوردم" '''الخوارزم''' تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ عظیم مسلم ریاضی دان محمد ابن موسی [[الخوارزمی]] انہاں اولین ریاضی داناں وچو‏ں سی جس نے ریاضی دے کسے مسئلے دا مرحلہ بہ مرحلہ حل تجویز کیتا۔ لفظ الخوارزم [[عربی]] تو‏ں لاطینی تے [[لاطینی زبان]] تو‏ں [[انگریزی]] وچ آندے آندے ایلگوردم بن گیا- ایويں محمد الخوارزمی د‏‏ی علمی کاوش دے اعتراف وچ لفظ ایلگوردم نو‏‏ں ریاضی (تے بعد وچ کمپیوٹر سائنس) وچ مرحلہ بہ مرحلہ ترتیب وچ پیش کردہ کسی وی حل دے لئی استعمال کیتا جانے لگا- تاریخی اعتبار تو‏ں ریاضی دے کسے مسئلے دا پہلا الخوارزمی حل [[اقلیدس]] نے تحریر کیتا جسنو‏ں عام طور اُتے [[عاد اعظم]] معلوم کرنے دا طریقہ کہیا جاندا اے - البتہ ایہ خیال قوی اے کہ اقلیدس نے ایہ حل خود دریافت نئيں کیتا تے غالباً اس تو‏ں لگ بھگ دو سو برس پہلے دے ریاضی داناں نو‏‏ں ایہ طریقہ معلوم سی ۔ == کمپیوٹر الخوارزم == {{اصطلاح برابر| پی بمقابلہ این پی <br />[[ مفرد عدد]]<br />الخوارزم <br /> [[کثیر رقمی]] <br />[[الخوارزمی پیچیدگی]]<br />[[شمارندی پیچیدگی]] | <math>P\overset{\underset{\mathrm{?}}{}}{=} NP</math><br />prime number<br /> algorithm <br /> polynomial <br />algorithmic complexity<br />computational complexity}} [[کمپیوٹر]] دے ذریعے کسی مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے مرحلہ بہ مرحلہ طریقہ کار نو‏‏ں ایلگوردم یا الخوارزم کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اک الخوارزم کسی خاص کمپیوٹر یا [[پروگرامنگ زبان]] تو‏ں ماورا ہُندا اے - لہذا جدو‏ں کسی مسئلے دا الخوارزمی حل دریافت ک‏ر ليا جاندا اے تاں اسنو‏ں کسی وی کمپیوٹر سسٹم اُتے یا کسی خاص سافٹ وئر د‏‏ی بولی وچ ڈھالنا کچھ زیادہ مشکل نئيں رہندا۔ اسی لئی کمپیوٹرسائنس وچ کسی نويں مسئلے دا الخوارزم تلاش کرنے نو‏‏ں اک اہ‏م کامیابی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مختلف مسائل دے حل دے لئی نويں تے بہتر الخوارزم تلاش کرنا اک وسیع سائنسی و ریاضیا‏تی علم اے - جدو‏ں کوئی نواں الخوارزمی حل پیش کیتا جاندا اے تاں اگلے مرحلے وچ ایہ تحقیق کيتی جاندی اے کہ ایہ الخوارزم کس قدر تیزی تو‏ں مطلوبہ جواب کڈ سکدا ا‏‏ے۔ اک الخوارزم د‏‏ی کارکردگی دا تعین ایويں کیتا جاندا اے کہ جداں جداں مسئلے دا حجم ودھایا جائے، جواب فراہ‏م کرنے دے وقت وچ کس قدر تناسب تو‏ں اضافہ ہُندا اے ؟ کمپیوٹر سائنس د‏‏ی اس شاخ نو‏‏ں جو الخوارزم د‏‏ی کارکردگی ماپنے تو‏ں تعلق رکھدا اے، [[الخوارزمی پیچیدگی]] یا [[شمارندی پیچیدگی]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ === الخوارزم د‏‏یاں مثالاں تے درجہ بندی === [[پنجابی]] دے لفظاں د‏‏ی اک فہرست نو‏‏ں [[حروف تہجی]] دے اعتبار تو‏ں ترتیب دینا، ٹیلی فون ڈائریکٹری وچو‏ں مطلوبہ شخص دا نمبر تلاش کرنا، اک شہر تو‏ں دوسرے شہر جانے دا مختصر ترین راستہ تلاش کرنا، کسی عدد دے بارے وچ ایہ معلوم کرنا کہ اوہ مفرد (پرائم) اے یا نئيں، انہاں سب مسائل دے لئی الخوارزم موجود نيں۔ مثلا اعداد د‏‏ی اک فہرست وچو‏ں اک مطلوبہ عدد نو‏‏ں تلاش کرنے دا اک سادہ ترین الخوارزم ایہ ہو سکدا اے ؛ پہلا عدد پڑھو تے اسنو‏ں مطلوبہ عدد نال ملاؤ۔ جے پہلا عدد آپ دا مطلوبہ نمبر نئيں تاں اگلا عدد پڑھو ہن اسنو‏ں اپنے مطلوبہ عدد نال ملاؤ۔ جے ایہ وی نئيں تاں اگلا عدد پڑھیاں، یہانتک کہ آپ نو‏‏ں فہرست وچ مطلوبہ عدد دا مقام معلوم ہو جائے - ہن فرض کرن کہ فہرست دے کسی وی اک عدد نو‏‏ں پڑھنے تے اپنے مطلوبہ عدد تو‏ں ملانے وچ کمپیوٹر اک سیکنڈ صرف کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ اہ‏م نئيں کہ ایہ کسی خاص طرح دا کمپیوٹر اے یا اوہ اک د‏‏ی بجائے دو یا ادھا سیکنڈ صرف کردا ا‏‏ے۔ اہ‏م مفروضہ ایہ اے کہ فہرست دے ہر عدد اُتے اوہ اکو جنا وقت صرف کردا اے - جے فہرست وچ ١٠ اعداد نيں تاں مطلوبہ عدد لبھن وچ کمپیوٹر ١٠ سیکنڈ صرف کرے گا- جے ٢٠ اعداد ہاں تاں ٢٠ سیکنڈ، ٦٠ اعداد ہاں تاں اک منٹ، ٣٦٠٠ اعداد ہاں تاں اک گھنٹہ، یعنی جنی لمبی فہرست اسے تناسب نال صرف کردہ وقت۔ جے ہر عدد اُتے صرف کردہ وقت مختلف وی ہوئے تاں وی ایسی ہی مناسبت باقی رہے گی۔ ایداں دے الخوارزم جنہاں دا صرف کردہ وقت مسئلے دے حجم دے نال اک لکیری تناسب تو‏ں ودھے،لکیری پیچیدگی دے حامل کہلاندے نيں۔ اسی طرح جے اس تعلق نو‏‏ں کسے وی کثیر رقمی تو‏ں ماپا جا سک‏‏ے تاں اوہ الخوارزم کثیر رقمی پیچیدگی دا حامل کہلایا جاندا ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ لکیری پیچیدگی، کثیر رقمی پیچیدگی د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایداں دے تمام الخوارزم جنہاں د‏‏ی پیچیدگی زیادہ تو‏ں زیادہ کسے کثیر رقمی تعلق تو‏ں ناپی جاسکدی اے، الخوارزماں د‏‏ی قسم پی تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ ایتھ‏ے پی انگریزی حرف P نو‏‏ں ظاہر کردا اے کیونجے انگریزی وچ کثیر رقمی نو‏‏ں پولینومیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ الخوارزمی پیچیدگی دے ماہرین دے نزدیک پی قسم دے الخوارزماں نو‏‏ں ‘آسان‘ سمجھیا جاندے نيں۔ انہاں تمام الخوارزماں نو‏‏ں جو پی قسم نال تعلق نئيں رکھدے، این پی قسم وچ شامل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے این پی انگریزی لفظ نان پولینومیل دے مخفف NP نو‏‏ں ظاہر کردا اے - ایتھ‏ے ایہ وضاحت ضروری اے کہ پی قسم دے الخوارزم این پی قسم تو‏ں وی تعلق رکھدے نيں - دوسرے لفظاں وچ <math>P \subseteq NP</math>۔ الخوارزمی پیچیدگی د‏‏ی درجہ بندی وچ اوہ الخوارزم جو پی قسم تو‏ں تعلق نئيں رکھدے لیکن این پی قسم وچو‏ں نيں، پی د‏‏ی نسبت مشکل سمجھ‏‏ے جاندے اے - الخوارزمی پیچیدگی وچ این پی تو‏ں وی زیادہ مشکل سمجھ‏‏ے جانے الخوارزماں دیاں قسماں نيں۔ === مسئلہ پی بمقابلہ این پی === جے کسے طرح ایہ ثابت کیتا جا سک‏‏ے کہ نہ صرف <math>P \subseteq NP</math> بلکہ <math>NP\subseteq N</math> وی اے تاں قسم پی تے این پی وچ فرق ختم ہو جائے گا۔ کمپیوٹر سائنس دے ماہرین دے نزدیک اس وقت ایہ کمپیوٹر سائنس دا اہ‏م ترین غیر حل شدہ مسئلہ اے تے اس دے حل دے لئی علوم ریاضی و کمپیوٹر دے اعلیٰ ترین فہم و بصیرت درکار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں لئی اسنو‏ں [[ریاضی دے ہزار سالہ انعامی مسائل]] وچ شامل کیتا گیا اے - == ذرائع ابلاغ وچ == الخوارزم صرف سائنس، ٹیکنالوجی تے ریاضیات دے ماہرین تک محدود نئيں، بلکہ [[ذرائع ابلاغ]] دے توسط تو‏ں عوام وچ وی مقبول اصطلاح تے تصور ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=Code of conduct: The relentless مارچ of the algorithm |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/code-of-conduct-the-relentless-%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%86-of-the-algorithm-6288080.html |newspaper=انڈپنڈنٹ |date=15 جنوری 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224221439/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/code-of-conduct-the-relentless-march-of-the-algorithm-6288080.html |archivedate=2018-12-24 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Algorithms}} [[گٹھ:الخوارزم]] [[گٹھ:ریاضی متفرد]] [[گٹھ:منطق ریاضیات]] [[گٹھ:نظریا‏تی کمپیوٹر سائنس]] [[گٹھ:نظریا‏تی شمارندیات]] [[گٹھ:کمپیوٹر ]] [[Category:ریاضی]] 9v9mlqcmep2xh84zfh8oj1092kf2231 0 12363 712047 686162 2026-09-26T09:19:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712047 wikitext text/x-wiki '''پاکستان خلائی و بالافضائی تحقیقی ماموریہ''' (مخفف: '''سپارکو'''، {{lang-en|Pakistan Space & Upper Atmosphere Research Commission ('''SUPARCO''')}}) جسنوں بوہتا '''سپارکو''' دے [[ناں]] نال جانیا جاندا اے ، حکومت [[پاکستان]] دی اک وفاقی ایجنسی اے ، تے [[دیس]] دے [[خلائی پروگرام]]، ایروناٹکس تے ایروسپیس لئی تحقیق اس دی ذمہ داری اے ۔ اسنوں 1961ء چ ، اس دے قائم کرن آلے ڈریکٹر ڈاکٹر [[عبدالسلام]] دے مشورے تے صدر [[محمد ایوب خان]] دے حکم تے قائم کیتا گئیا۔ ایہہ ایجنسی پاکستان دیاں دفاعی فوجاں دے '''سٹریٹیجک پلان ڈویژن''' (ایس پی ڈی) دا حصہ اے تے پاکستان آرمی دے انتظام ہیٹھ اے ۔ ایس پی ڈی دا سبراہ پاکستانی فوج دا ریٹائرڈ '''تھری سٹار جنرل''' لیفٹینینٹ جنرل (ر) خالد قدوائی اے ، تے ایس پی ڈی دا ہیڈ کواٹر '''پاکستان ایئر فورس''' دے چکلالہ کنٹونمنٹ چ واقع اے۔ [[File:Abdus Salam 1987.jpg|left|thumb|180px|[[عبدالسلام]] نے سپارکو دا مڈھ رکھیا]] ==تریخ== [[نوبل انعام]] یافتہ ڈاکٹر [[عبدالسلام]] نے [[پاکستان]] دی سائنس پالیسی بنان چ اہم تے وڈا کردار ادا کیتا ۔ ڈاکٹر [[عبدالسلام]] نے صدر ایوب خان نوں صلاح دتی کہ پاکستان دی قومی خلائی ایجنسی قائم کیتی جائے، تے 16 [[ستمبر]] 1961ء نوں '''خلائی تے اتلافضائی تحقیقی کمشن''' (سپارکو) قائم کر دتا گیا ۔ اوس ویلے ایہہ فیصلہ کیتا گیا کہ [[اک]] کمیٹی بنائی جائے جہڑی خلائی ایجنسیاں نال دیلنگ کرے ،اینج [[پاکستان جوہری توانائی کمشن]] دا ''خلائی سائنساں تحقیقی ونگ'' وجود چ آیا۔ اس دا قیام صدر [[ایوب خان]] دے جوہری توانائی کمشن دے اوس ویلے دے چیئرمین داکٹر آئی ایچ عثمانی دے [[نان]] صدارتی حکم دے تحت عمل چ آیا۔ 7 [[جون]] 1961ء چ ایئر فورس دے ایئر کموڈور '''ولادیسلاو جوزف مارییان ترووچ''' دی آگوائی چ سونمیانی فلائیٹ ٹسٹ مرکز توں اک 2 سٹیج راکٹ '''رہبر 1 ''' چھڈیا گئیا ۔ [[پاکستان]] [[ایشیا]] چ تیجا تے [[جگ]] چ دسواں، ایہوجئے راکٹ ، چھڈن آلا [[دیس]] سی ۔ 25 [[جولائی]] 1964 چ ڈاکٹر [[عبدالسلام]] نے صدر ایوب خان نال اک ملاقات کیتی ، جیدے چ سپارکو نوں صدر پاکستان دے سدھے کنٹرول چ دین دا فیصلہ کیتا گیا ۔ 8 [[مارچ]] 1966ء چ صدر ایوب نے سپارکو نوں اک وکھری تنظیم وانگوں ڈاکٹر [[عبدالسلام]] دے انتظامی کنٹرول چ دے دتا ۔ صدر ایوب دے حکم نال [[عبدالسلام]] نوں اسدا پہلا چیئرمین بنا دتا گیا تے اوہ سارے اختیارات جہڑے پہلے جوہری توانائی کمشن دے چیئرمین کول سن ڈاکٹر [[عبدالسلام]] نوں دے دتے گئے۔ ڈاکٹر [[عبدالسلام]] نے [[پاکستان]] دے دوجے شہراں ، جداں [[کراچی]] تے [[لہور]] ، چ وی خلائی مرکز قائم کیتے ۔ ڈاکٹر عبدالسلام نے سپارکو چ ایروسپیس انجیئرنگ پروگرام وی شروع کیتا ۔ عبدالسلام نے [[کراچی یونیورسٹی]] وچ اک ہائی پاور فلکیاتی دوروکھالی ، جنوں [[کے یو رصدگاہ]] آکھیا جاندا اے، نصب کران لئی کوششاں وی کیتیاں ۔ سپارکو دے بنن نال [[پاکستان]] [[دکھنی ایشیا]] دا پہلا دیس بن گیا جنے اپنا خلائی پروگرام شروع کیتا ۔ '''سپارکو''' [[خلائی تحقیق]] دا پاکستانی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ [[پاکستان]] د‏‏ی بالائی [[کرۂ ہويا|فضاء]] تے خلائی تحقیق دے سلسلہ وچ [[کراچی]] وچ [[ستمبر]] [[1961ء]] نو‏‏ں قائم کيتا گیا۔ اس ادارے نے ہن تک خلائی موسمیا‏‏تی راکٹ چھڈنے دے علاوہ 1991ء وچ پاکستان دا پہلا [[سیارچہ|مصنوعی سیارہ]] وی چھڈیا۔ پہلا راکٹ [[راہبر اول]] [[7 جون]]، [[1962ء]] نو‏‏ں [[فضائے بسیط|خلاء]] وچ چھڈیا گیا سی۔ [[1988ء]] تک پاکستان دے اس مقتدر ادارے دے ذریعے 200 [[موسمیا‏‏تی سیارچہ|موسمیا‏‏تی سیارے]] خلاء وچ چھوڑَ گئے۔ ایہ سیارچے 20 تو‏ں 550 کلومیٹر تک چھڈے گئے نيں۔ [[1999ء]] تے [[2002ء]] وچ سپارکو دے سائنس داناں نے [[شاہین میزائل]] د‏‏ی تیاری دے سلسلے وچ وی مدد کيت‏ی۔ ==ناسا سپارکو تعاون== ==سپارکو تنصیبات== ==حتف بیلاسٹک میزائل پروجیکٹ== ==بدر 1 ڈیجیٹل مواصلاتی سیارچہ== ==بین القوامی تعاون== ٭[[چین]] ٭[[ترکی]] ٭[[روس]] ٭[[تھائی لینڈ]] ٭[[یوکرین]] ٭[[ایران]] ٭[[برازیل]] ٭[[ارجنٹائن]] ٭[[دکھنی کوریا]] ٭[[فرانس]] ٭[[برطانیہ]] ٭[[اٹلی]] ==ہور ویکھو== ٭[[پاکستان جوہری توانائی کمشن]] ٭[[عبدالسلام]] ==باہرلے جوڑ== * [http://video.google.com/videoplay?docid=3927488686022979715# CNBC چیئرمین سپارکو ڈاکٹر سلیم محمود نال انٹرویو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622100656/http://video.google.com/videoplay?docid=3927488686022979715 |date=2011-06-22 }}[[اردو]] چ دستیاب * [https://web.archive.org/web/20200730000351/http://www.suparco.gov.pk/index.asp سپارکو] * [http://www.fas.org/spp/guide/pakistan/agency/ سپارکو اتے ایف اے ایس رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024164614/http://www.fas.org/spp/guide/pakistan/agency/ |date=2012-10-24 }} * [http://www.astronautix.com/country/pakistan.htm Astronautix] * [http://www.b14643.de/Spacerockets_1/Rest_World/Shaheen%20LV/Description/Frame.htm شاہین لانچنک وہیکل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624191803/http://www.b14643.de/Spacerockets_1/Rest_World/Shaheen%20LV/Description/Frame.htm |date=2009-06-24 }} [[گٹھ:خلائی ایجنسیاں]] [[گٹھ:پاکستانی خلائی پروگرام]] [[گٹھ:ٹیکنالوجی]] [[گٹھ:سائنس]] [[گٹھ:تارہ پڑھت]] [[گٹھ:خلائی ادارے]] [[گٹھ:خلائی سائنس]] [[گٹھ:سائنسی علم]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:پاکستان]] io6u51c8d22dqmt76jl1xce5prlmbh6 0 12377 711983 649032 2026-09-26T05:23:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711983 wikitext text/x-wiki [[فائل:The station pictured from the SpaceX Crew Dragon 5 (cropped).jpg|thumb|اٹلانٹس خلائی شٹل [[میر]] خلائی سٹیشن نال جڑدےہوئے]] بین القوامی خلائی سٹیشن ، بین القوامی طور تے تیار کیتی جان آلی تحقیقی تنصیب اے جہڑی [[تھلواں زمینی مدار]] چ جوڑی جا رہی اے ۔ مدار چ اس سٹیشن دی اساری دا کم 1998ء ج شروع ہویا تے سن 2011ء دے اخیر چ اس دے مکمل ہون دا شیڈول اے ۔ اس سٹیشن دے ورتوں چ رہن دا اندازہ گھٹو گھٹ 2015 تک اے جہڑا تک 2020ء جا سکدا اے ۔ پچھلے کسے وی [[خلائی سٹیشن]] نالوں ودھ رقبے پاروں ، اس نوں [[زمین]] توں ننکی [[اکھ]] نال وی ویکھیا جا سکدا اے تے ایہہ ہن تک زمین دے مدار چ گھلیا جان آلا سبتوں وڈا [[مصنوعی سیارہ]] اے ۔ بین القوامی خلائی سٹیشن [[اک]] لیبارٹری دے طور تے کم کر رہیا اے ۔ ==ہور ویکھو== ٭[[میر]] ==باہرلے جوڑ== {{commons|International Space Station}} {{Wikinews category|International Space Station}} خلائی ایجنسیاں دیاں ویب سائٹاں :- * [http://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/ ناسا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916211000/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/main/ |date=2009-09-16 }} * [http://www.energia.ru/eng/iss/iss.html آر ایس سی انرجیا] * [http://www.roscosmos.ru/main.php?lang=en روسی وفاقی خلائی ایجنسی] * [http://www.asc-csa.gc.ca/eng/iss/default.asp کینیڈیئن خلائی ایجنسی] * [http://www.esa.int/esaHS/iss.html یورپی خلائی ایجنسی] * [http://www.jaxa.jp/projects/iss_human/index_e.html جاپانی خلائی ایجنسی] * [http://www.asi.it/en/flash_en/living اطالوی خلائی ایجنسی] * [https://web.archive.org/web/20080801141159/http://www.aeb.gov.br/conteudo.php?ida=28&idc=118 برازیلیئن خلائی ایجنسی] ([[پرتگیزی]] [[بولی]] چ) ملٹی میڈیا:- * [http://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/index.html ناسا دا بین االقوامی خلائی سٹیشن ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027012748/http://www.nasa.gov/externalflash/ISSRG/index.html |date=2007-10-27 }} * [http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/ NASA's ISS image gallery search page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526115717/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/ |date=2008-05-26 }} * [http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/ Current position of the ISS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408165613/http://spaceflight.nasa.gov/realdata/tracking/ |date=2007-04-08 }} * [http://heavens-above.com/ Satellite tracking website] * [https://web.archive.org/web/20090312222242/http://www.nasa.gov//multimedia//isslivestream.asx ISS Webcam] * [http://i.usatoday.net/tech/graphics/iss_timeline/flash.htm Animation showing ISS assembly sequence] * [http://www.isstracker.com/ ISS real-time tracking information] سائنس تے تجربے:- * [http://www.esa.int/SPECIALS/Columbus/index.html ESA – Columbus] * [http://www.jaxa.jp/projects/iss_human/research/index_e.html JAXA – Space Environment Utilization and Space Experiment] * [http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/index.html NASA – Station Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028062339/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/science/index.html |date=2010-10-28 }} * [http://www.energia.ru/en/iss/researches/iss-researches.html RSC Energia – Science Research on ISS Russian Segment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111224059/https://www.energia.ru/en/iss/researches/iss-researches.html |date=2018-01-11 }} [[گٹھ:بین القوامی خلائی سٹیشن]] [[گٹھ:مصنوعی سیارے]] [[گٹھ:انسان بردار خلائی پروازاں]] [[گٹھ:خلائی پروازاں]] [[گٹھ:خلائی سٹیشن]] 8b9ucn3ujvj0ijhsvwwss0479bjly4z 0 14094 712093 707811 2026-09-26T11:38:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712093 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name=قازق | nativename= {{lang|kk|қазақ тілі}}، ''{{lang|kk-Latn|qazaq tili}}''، {{rtl-lang|kk-Arab|قازق تیلى}} | pronunciation ={{IPA-kk|qɑˈzɑq tɘˈlɘ|}} | states=[[قازقستان]], [[چین]], [[منگولیا]], [[افغانستان]], [[تاجکستان]], [[ترکی]], [[ترکمانستان]], [[یوکرین]], [[ازبکستان]], [[روس]], [[ایران]], [[کرغیزستان]] | region= | speakers = 11 مِلیئن | date = 2007 | ref = ne2007 | familycolor=Altaic | fam1=[[ترک بولیاں|ترکی]] | fam2=قپچاق | fam3=قپچاق نوغائی | nation=[[قازقستان]] | script=قازق لپی ([[سریلک لپی]], [[لاطینی لپی]], [[فارسی عربی لپی]], قازق بریل) | agency = Kazakh language agency | iso1=kk | iso2=kaz | iso3=kaz |glotto=kaza1248 |glottorefname=Kazakh | notice=IPA |map= |mapcaption=The Kazakh-speaking world: {{Legend|#0080FF|regions where Kazakh is the language of the majority}} {{Legend|#88C4FF|regions where Kazakh is the language of a significant minority}} }} '''قازق بولی''' [[وشکارلا ایشیا|وچکالے ایشیا]] دے [[دیس]] [[قازقستان]] دی [[بولی]] اے۔ ایس [[بولی]] دا تعلق [[ترک بولیاں|ترک بولیاں دے گروہ]] نال اے۔ [[ازبکستان]] دی جمہوریہ [[قراقل پاکستان]] دی [[بولی]] دا '''قازق بولی''' نال سبھ توں قریبی تعلق اے تے [[ازبکستان]] دی [[ازبک بولی]]، [[کرغیزستان]] دی [[کرغیز بولی]] تے [[ترکمانستان]] دی [[ترکمن بولی]] وی قازق بولی نال رلدیاں ملدیاں نیں ۔ ایہ [[ترک بولیاں|ترک بولی ٹبر]] دی لہندی قپچاق شاخ دی بولی اے تے قراقل پاک بولی تے نوغائی بولی دے نال ملدی جلدی اے۔ ==بولݨ آلے== [[فائل:Kzkzkz.jpg|thumb|230px|[[قازقستان]] وچ قازق بولی نون بڑھاوا دیݨ دا [[سریلک لپی]] وچ اک سائن بورڈ: '(اک) قازق نوں (دوسرے) قازق نال قازق (بولی ) وچ گل کرن دیو]] 2009 دی جنگننا دے مطابق اسنوں [[قازقستان]] وچ لگ بھگ ١ کروڑ لوگ بولدے نیں تے 2000 وچ ایہنوں [[قازقستان]] توں باہر بولن آلےآں دی گنتی 30 لکھ اندازا کیتی گئی سی۔ قازق نوں قازقستان وچ قومی بولی ہون دا درجہ حاصل اے۔ قازقستان توں علاوہ ایہنوں [[چین]]، [[منگولیا]]، [[تاجکستان]]، [[ترکی]]، [[ترکمانستان]]، [[یوکرین]]، [[روس]] تے [[ایران]] دے کچھ گروہ وی بولدے نیں۔ جغرافیائی طور تے قازق بولی [[تیان شان|تیان شان پروتاں]] توں لیکے [[کیسپیئن سمندر]] تک دے وڈے علاقے وچ بولی جاندی اے۔ == لپی == [[قازقستان]] وچ لمبے عرصے تک [[ سویت یونین]] دا قبضہ رہݨ پاروں اتھے ایہنوں [[ سریلک لپی ]] وچ لکھیا جاندا اے ۔ چین دے لہندے [[سنکیانگ| ژن جیانگ صوبے]] وچ وسݨ آلے ( اندازا) 10 لکھ [[قازق لوک]] ایہنوں [[ ایغور بولی]] دی [[فارسی عربی لپی ]] دے نال لکھدے نیں۔ 2006 وچ قازقستان دے [[صدر]] [[نور سلطان نذر]] نے قازق بولی نوں [[ رومن لپی ]] وچ لکھݨ دا ارادہ کیتا تے ایہدے تے غور تے فکر کیتا گیا ۔<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan switching to Latin alphabet |url=http://www.interfax.ru/e/B/politics/28.html?id_issue=11612625 |access-date=2007-09-30 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930231557/http://www.interfax.ru/e/B/politics/28.html?id_issue=11612625 |dead-url=no }}</ref><ref>[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/10/f279f7ea-af3d-4a71-a457-347fbbb11591.html Kazakh President Revives Idea of Switching to Latin Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307102821/https://www.rferl.org/a/1072251.html |date=2017-03-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307102821/https://www.rferl.org/a/1072251.html |date=2017-03-07 }}</ref> 2008 چ قازق سرکار ولوں جاری رپورٹ دے مطابق ایہہ لپی دا بدلاو 30 کروڑ [[ڈالر]] دے خرچے دے نال 10 - 12 سالاں وچّ کیتا جا سکدا اے ۔<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav090407.shtml Kazakhstan: Moving Forward With Plan to Replace Cyrillic With Latin Alphabet]</ref> سوچ وچار دے بعد صدر نے اپنا فیصلہ سنایا کہ اس سمیں [[قازق لپی]] وچ کوئی بدلاو نہیں کیتا جاوے گا تے [[سریلک لپی]] دا استعمال جاری رہے گا۔ <ref>{{Cite web |title=Kazakhstan should be in no hurry in Kazakh alphabet transformation to Latin: Nazarbayev, Kazinform, December 13, 2007 |url=http://www.inform.kz/showarticle.php?lang=eng&id=158363 |access-date=January 1, 2017 |archive-date=July 2, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702040456/http://www.inform.kz/showarticle.php?lang=eng&id=158363 |dead-url=yes }}</ref> [[قازقستان]] دی حکومت نے اپریل 2017 چ اعلان کیتا کہ 2017 دے آخر تک قازق بولی دی [[سریلک لپی]] دی تھاں [[لاطینی لپی]] لاگو کر دتی جاوے گی۔ == اداہرن == ایہہ [[ اقوام متحدہ ]] دے ''انسانی حقوق چارٹر''' دا قازق روپ اے۔ {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[سریلک لپی]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[فارسی عربی لپی]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[شاہ مکھی لپی]] انترن''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''پنجابی ترجمہ''' |- | Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.||align="right"|{{Nastaliq|ur|بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس.}}||بارلق آدامدار تومسنان اجات جانے قادرقاسییتی مین کققتاری تینگ بولپ دنییگے کیلیدی۔ آدامدارغا عقل پاراست، اراوجدان بیرلگین، سوندقتان اولار بر برمین توستق، باورمالدق کارم قاتناس جاساولاری تیئس۔||سارے آدم ( انسان ) آزاد تے قدر آلے تے حقاں وچ برابر پیدا ہندے نیں ۔ آدم ( انسان ) عقل پرست تے ضمیر دے مالک ہندے نیں تے ایہناں نوں اک دوجے نال بھائی چارے دا سلوک کرنا چاہیدا اے۔ |} ==حوالہ== {{reflist}} [[گٹھ:قازقستان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں]] [[گٹھ:یورپ دیاں بولیاں]] [[گٹھ:یورپی بولیاں]] [[گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں]] [[گٹھ:ترک بولیاں]] [[گٹھ:ترکستان]] [[گٹھ:وسطی ایشیا]] [[گٹھ:قازقستان دیاں بولیاں]] b1ij7fd0hdau6f20e98jd6prx8n8r4d 0 18197 712039 699353 2026-09-26T08:55:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712039 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |native_name = |official_name = سالامانکا |image_skyline = Salamanca 2008.jpg |imagesize = 317px |image_caption = سالامانکادی ایک جھلک |image_flag = Bandera de Salamanca.svg |image_shield = Escudo de Salamanca.svg |image_map = Salamanca, Spain location.png |map_caption = سپین میں سلامانکا |flag_size = 120px |shield_size = 75px |coordinates_region = ES |subdivision_type = [[ملک]] |subdivision_name = [[سپین]] |subdivision_type1 = [[جو كھدمكھتيار کمیونٹی]] |subdivision_name1 = [[كاستيل اور لیون]] |subdivision_type2 = [[صوبہ]] |subdivision_name2 = [[سالامانکا کا صوبہ]] |leader_title = [[میئر]] |leader_name = الفونسو فرناندو فرناندیز مناکو ([[پيپلذ پارٹی (سپین)|پيپلذ پارٹی]]) |area_magnitude = |area_total_km2 = 38.6 |area_metro_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |population_as_of = 2010 |population_total = metropolitan:213,399 city:154,462 |population_density_km2 = 4034 |timezone = CET |utc_offset = +1 |timezone_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |latd= 40|latm= 58 | lats= | latNS= N |longd= 5|longm= 40 | longs= | longEW= W |elevation_m = 802 |postal_code = 37001-37010 |area_code = 34 (Spain) + 923 (Salamanca) |website = [http://www.salamanca.es/ www.salamanca.es] |footnotes = }} [[File:Cathedral of Salamanca Romanesque.jpg|thumb|[[Old Cathedral, Salamanca]], built in the 12th century]] [[File:Catedral de Salamanca lateral.JPG|thumb|[[New Cathedral of Salamanca]], built in the 16th century]] [[File:Palacio de Monterrey de la Duquesa de Alba.JPG|thumb|Monterrey Palace (16th century)]] [[File:Torre del Clavero.jpg|thumb|Tower del Clavero (15th century)]] {{Infobox World Heritage Site | WHS = سالامنکا کا پرانا شہر | Image = [[File:Catedralnuevaslc.jpg|250px|Salamanca Cathedral]] | State Party = [[سپین]] | Type = | Criteria = i, ii, iv | ID = 381 | Region = [[یورپ کے عالمی ثقافتی ورثہ مقامون کی سوچی]] | Year = 1988 | Session = 12th | Link = http://whc.unesco.org/en/list/381 }} '''سالامانکا''' شمال پكشمي [[سپین]] وچ ایک شہر ہے جو كھدمكھتيار کمیونٹی كاستيل تے لیون دے سالامانكا صوبے دی دارالحکومت اے- اس دے پرانے شہر نوں 1988 وچ یونیسکو ولوں عالمی ثقافتی ورثہ مقام قرار دیتا گیا- یہ كاستيل تے لیون دا دوسرا سبھ توں زیادہ آبادی والا شہر اے- سپین دے سبھ سے اہم یونیورسٹی شہراں وچوں ایک اے تے سپینی زبان دی تعلیم کی منڈی وچ اس د %16 حصہ اے-<ref>{{cite web |url=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=972 |title=Noticias - Salamanca: enseñanza de español mueve 46 millones de euros |publisher=El Castellano |date= |accessdate=2011-08-17 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225145409/http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=972%20 |dead-url=yes }}</ref><ref>http://www.espanolensalamanca.com Spanish in Salamanca</ref> سالامانكا وچ ہر سال ہزاراں غیر ملکی طالب علم آندے نے,<ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/07/02/castillayleon/1215017453.html |title=La USAL inaugura los cursos de verano con 2.000 estudiantes extranjeros |publisher=elmundo.es |date= |accessdate=2011-08-17}}</ref> جس نال ایک انوکھا ماحول بنیا رہندا اے- == تاریخ == یہ شہر سابق-پراتن روم دور وچ ایک سیلٹک کلان واسوس نے دویرے دریا کے کنارے تے قیام کیتا تاك وہ اپنے الاکے دی حفاظت کر سکن- == ماحول == اس شہر دا ماحول عام شهراں دی طرح گرمیوں وچ گرم تے سردیوں میں ٹھنڈا رہتا اے- <div style="width:70%;"> {{Weather box |location = Salamanca |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 18.0 |Feb record high C = 22.5 |Mar record high C = 24.7 |Apr record high C = 29.8 |May record high C = 34.7 |Jun record high C = 37.0 |Jul record high C = 39.8 |Aug record high C = 39.6 |Sep record high C = 37.5 |Oct record high C = 30.6 |Nov record high C = 24.5 |Dec record high C = 18.5 |Jan high C = 7.9 |Feb high C = 10.8 |Mar high C = 14.0 |Apr high C = 15.7 |May high C = 19.7 |Jun high C = 25.2 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 28.7 |Sep high C = 24.5 |Oct high C = 18.2 |Nov high C = 12.4 |Dec high C = 8.8 |year high C = 17.9 |Jan low C = -0.7 |Feb low C = 0.3 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 3.5 |May low C = 7.0 |Jun low C = 10.5 |Jul low C = 12.8 |Aug low C = 12.4 |Sep low C = 9.0 |Oct low C = 6.1 |Nov low C = 2.2 |Dec low C = 0.7 |year low C = 5.5 |Jan record low C = -13.4 |Feb record low C = -10.5 |Mar record low C = -8.2 |Apr record low C = -5.0 |May record low C = -1.4 |Jun record low C = 3.0 |Jul record low C = 5.8 |Aug record low C = 4.5 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -4.8 |Nov record low C = -7.6 |Dec record low C = -9.6 |Jan precipitation cm = 3.1 |Feb precipitation cm = 2.7 |Mar precipitation cm = 2.2 |Apr precipitation cm = 3.9 |May precipitation cm = 4.8 |Jun precipitation cm = 3.4 |Jul precipitation cm = 1.6 |Aug precipitation cm = 1.1 |Sep precipitation cm = 3.2 |Oct precipitation cm = 3.9 |Nov precipitation cm = 4.2 |Dec precipitation cm = 4.2 |year precipitation cm = 43.6 |Jan precipitation days = 6 |Feb precipitation days = 6 |Mar precipitation days = 5 |Apr precipitation days = 7 |May precipitation days = 8 |Jun precipitation days = 5 |Jul precipitation days = 3 |Aug precipitation days = 2 |Sep precipitation days = 4 |Oct precipitation days = 7 |Nov precipitation days = 7 |Dec precipitation days = 7 |year precipitation days = 66 |source 1 = Agencia Española de Meteorología (1971-2000 climatology)<ref name=weather>{{cite web |url=http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=2867&k=cle |title=Monthly Averages for Salamanca, Spain|publisher=Agencia Española de Meteorología |accessdate=2009-10-20}}</ref> |date=August 2010 }} </div> ==گیلری== <gallery> File:University of Salamanca.jpg|Plateresque façade of the University of Salamanca File:View of salamanca from cathederal.jpg|Salamanca viewed from the Old Cathedral File:Salamanca Catedral.JPG|[[New Cathedral, Salamanca|New Cathedral]] of Salamanca File:Plaza mayorsalamanca.jpg|Plaza Mayor File:Casadelasmuertes1154.jpg|مردوں کا گھر (''House of the Deaths'') File:Claustro convento dueñas by Almorca.jpg|Cloister of [[Convento de las Dueñas]] File:Salamanca - Banco de España 3.JPG|Banco de España File:Muralla Salamanca 03.jpg|Walls of Salamanca File:Catedralypuenteromano.jpg|The Roman bridge of Salamanca File:Estatua Gonzalo Torrente Ballester Cafe Novelty Salamanca.jpg|Statue of D. [[Gonzalo Torrente Ballester]] located at the literary café: [[Café Novelty]]. The oldest of the cafes of Salamanca, which opened in 1905 in the Plaza Mayor of Salamanca. File:Jesús amigo de los Niños.jpg |A statue of Jesus in Salamanca </gallery> ==حوالہ== {{Reflist}} ==گیلری== {{Commons|Salamanca}} * [http://www.salamanca.es Official Tourist Information Office] * [http://www.wikisalamanca.org/ Wiki of the city of Salamanca] * [http://www.ciudaddesalamanca.es General information on Salamanca] * [http://www.conciertosensalamanca.com General information about events in Salamanca] * [https://web.archive.org/web/20070328191248/http://www.tourspain.org/Salamanca/ Salamanca travel guide] * [http://www.guardian.co.uk/spanish-tourist-board/salamanca-spain-university-town Salamanca: Spain's answer to Oxford] by ''[[The Guardian]]'' * [http://hitchhikershandbook.com/country-guides/spain-2/salamanca/ Salamanca city guide] at [http://www.hitchhikershandbook.com HitchHikers Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517081504/http://hitchhikershandbook.com/ |date=2014-05-17 }} '''گرجاگھر''' * [http://www.museocasalis.org/ Art Nouveau and Art Decó Museum Casa Lis] * [http://www.museoautomocion.com/ Car History Museum] * [http://www.ieronimus.com Cathedral Museum] 32cx5c0tvb1heowc9h944qtyxpevzsv 0 19643 711982 651052 2026-09-26T05:18:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711982 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:##00DDDD";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#00DDDD" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بیت اللحم<font>''' |- | style="background:#89CFF0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bethlehem, Pennsylvania<font>''' |-style="margin:0;background:#21ABCD";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- |-style="margin:0;background:#00DDDD";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Bethlehem Pennsylvania downtown.jpg|300px]] |- align="center" |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" |- |- style="background: #00DDDD; text-align: center;" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Umístění města Bethlehem v okresech Lehigh a Northampton v Pennsylvánii.png|200px|center]] |- | [[دیس]]: || [[امریکہ]][[File:Flag of the United States.svg|30px]] |- | صوبہ: || [[پنسلوینیا]][[File:Flag of Pennsylvania.svg|30px]] |- | تھاں: || 50 مربع [[کلومیٹر]] |- | [[لوک]] گنتی: || 71,329 |- |بولیاں: ||[[انگریزی]] |- |ویب سائٹ : || [https://web.archive.org/web/20071014175945/http://www.bethlehem-pa.gov/] |} {{پنسلوینیا دے شہر}} {{امریکی صوبیاں دے راجگڑھ}} [[گٹھ:پنسلوینیا دے شہر]] [[گٹھ:امریکہ]] 5wu3d5k1vf3vbka5co9n3mrchq4ktug 0 23754 711970 695851 2026-09-26T04:29:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711970 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کرکٹ کھلاڑی | name = بریٹ لی | image = Brett lee.JPG | image_size = 225px | alt = A man in a yellow cricket uniform and white sun hat stands with a his hand on his chin whilst fielding in a cricket match | caption = لی جنوری 2003ء وچ | full_name = بریٹ لی | birth_date = {{Birth date and age|1976|11|8|df=yes}} | birth_place = [[وولونگونگ]]، [[نیو ساؤتھ ویلز]]، آسٹریلیا | nickname = بنگ لی | height = 1.87 m | batting = سجے ہتھ دا بلے باز | bowling =سجے ہتھ دا تیز گیند باز | role = گیند باز | family =[[شان لی]] (بھائی) | website = {{URL|http://www.brettlee.com.au/}} | international = true | internationalspan = 1999–2012 | country = آسٹریلیا | testdebutdate = 26 دسمبر | testdebutyear = 1999 | testdebutagainst = بھارت | testcap = 383 | lasttestdate = 26 دسمبر | lasttestyear = 2008 | lasttestagainst = جنوبی افریقہ | odidebutdate = 9 جنوری | odidebutyear = 2000 | odidebutagainst = پاکستان | odicap = 140 | lastodidate = 7 جولائ‏ی | lastodiyear = 2012 | lastodiagainst = انگلینڈ | odishirt = 58 | T20Idebutdate = 17 فروری | T20Idebutyear = 2005 | T20Idebutagainst = نیوزی لینڈ | T20Icap = 7 | lastT20Idate = 30 مارچ | lastT20Iyear = 2012 | lastT20Iagainst = ویسٹ انڈیز | T20Ishirt = 58 | club1 = [[نیو ساؤتھ ویلز کرکٹ ٹیم|نیو ساؤتھ ویلز]] | year1 = {{nowrap|1997/98–2010/11}} | clubnumber1 = 58 | club2 = [[کنگز الیون پنجاب]] | year2 = 2008–2010 | clubnumber2 = 58 | club3 = [[ویلنگٹن کرکٹ ٹیم|ویلنگٹن]] | year3 = 2010/11 | clubnumber3 = 58 | club4 = [[کولکتہ نائٹ رائیڈرز]] | year4 = 2011–2013 | clubnumber4 = 58 | club5 = [[سڈنی سکسرز]] | year5 = 2011/12–2014/15 | clubnumber5 = 58 | club6 = [[اوٹاگو کرکٹ ٹیم|اوٹاگو]] | year6 = 2012/13 | clubnumber6 = 58 | columns = 4 | column1 = [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] | matches1 = 76 | runs1 = 1,451 | bat avg1 = 20.15 | 100s/50s1 = 0/5 | top score1 = 64 | deliveries1 = 16,531 | wickets1 = 310 | bowl avg1 = 30.81 | fivefor1 = 10 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 5/30 | catches/stumpings1 = 23/– | column2 = [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] | matches2 = 221 | runs2 = 1,176 | bat avg2 = 17.81 | 100s/50s2 = 0/3 | top score2 = 59 | deliveries2 = 11,185 | wickets2 = 380 | bowl avg2 = 23.36 | fivefor2 = 9 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 5/22 | catches/stumpings2 = 54/– | column3 =[[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] | matches3 = 116 | runs3 = 2,120 | bat avg3 = 18.59 | 100s/50s3 = 0/8 | top score3 = 97 | deliveries3 = 24,193 | wickets3 = 487 | bowl avg3 = 28.22 | fivefor3 = 20 | tenfor3 = 2 | best bowling3 = 7/114 | catches/stumpings3 = 35/– | column4 = [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] | matches4 = 262 | runs4 = 1,365 | bat avg4 = 17.06 | 100s/50s4 = 0/3 | top score4 = 59 | deliveries4 = 13,475 | wickets4 = 438 | bowl avg4 = 24.05 | fivefor4 = 10 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 5/22 | catches/stumpings4 = 62/– | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/6278.html ای ایس پی این کرک انفو | date = 18 فروری | year = 2017 }} '''بریٹ لی''' (پیدائش:8 نومبر 1976ء [[وولونگونگ]]، [[نیو ساؤتھ ویلز]]) اک سابق آسٹریلین [[کرکٹ|کرکٹ کھلاڑی اے ]] جس نے کھیل دے تِناں طرز وچ حصہ لیا۔اپنے بین الاقوامی کیریئر دے دوران، لی نو‏‏ں دنیا دے تیز ترین گیند بازاں وچو‏ں اک دے طور اُتے پہچانا جاندا سی۔اپنے پہلے دو سالاں وچ ، لی نے حاصل کيتی گئی ہر وکٹ دے لئی 20 تو‏ں وی کم [[باؤلنگ اوسط|رنز]] دیے، لیکن بعد وچ 30 تے اس تو‏ں ودھ دے اعداد و شمار ریکارڈ کيتے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerYears.asp?PlayerID=2205|عنوان=HowSTAT! Player Analysis by Year|ناشر=Howstat.com.au|تریخ رسائی=15 جولائ‏ی 2011}}</ref> اوہ اک ایتھلیٹک [[فیلڈنگ (کرکٹ)|فیلڈر]] تے مفید [[بیٹنگ آرڈر (کرکٹ)|لوئر آرڈر]] [[بلے بازی|بلے باز]] سی، جس د‏‏ی ٹیسٹ کرکٹ وچ بیٹنگ اوسط 20 تو‏ں ودھ سی لی نے اپنے [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] کیریئر دا اختتام 310 وکٹاں دے نال کيتا تے اپنے [[اک روزہ بین الاقوامی]] کیریئر دا اختتام 380 وکٹاں دے نال کيتا ايس‏ے لئی اوہ اپنی نسل دے بہترین گیند بازاں وچو‏ں اک منے جاندے نيں، صرف [[مسی مرلی دھرن|مرلی دھرن]] نے 2000ء-2009ء دے دوران لی تو‏ں ودھ [[اک روزہ بین الاقوامی|ون ڈے]] وکٹاں حاصل کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=200;type=decade|عنوان=Records/2000s/One-Day Internationals/Wickets|ناشر=espncricinfo.com|تریخ رسائی=24 دسمبر 2020}}</ref> لی نے [[کرکٹ عالمی کپ 2003ء|2003ء دا عالمی کپ]] جیتنے والی آسٹریلوی ٹیم دے لئی کھیلا۔ انھاں نے اپنا پہلا ٹیسٹ 1999ء وچ کھیلا تے 12 جولائ‏ی 2012ء نو‏‏ں بین الاقوامی کرکٹ تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ اس دے بعد اس نے اپنی آبائی ریاست [[نیو ساؤتھ ویلز کرکٹ ٹیم|نیو ساؤتھ ویلز]] دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید کرنے تو‏ں انکار کر دتا لیکن اس دے بعد وی کئی سیزن تک [[ٹوئنٹی20|ٹوئنٹی 20]] میچ کھیلنا جاری رکھا، خاص طور اُتے [[انڈین پریمیئر لیگ]] (آئی پی ایل) تے [[بگ بیش لیگ]] وچ ۔ جنوری 2015ء وچ لی نے کھیل د‏‏ی تمام طرز تو‏ں اپنی ریٹائرمنٹ دا اعلان کیندا، جو 2014-15ء بگ بیش لیگ سیزن دے اختتام اُتے موثر سی۔ اس دے بعد اسنو‏ں فلمی اداکار تے فاکس سپورٹس اُتے تبصرہ نگار دے طور اُتے کم ملا۔ == مقامی کرکٹ کیریئر == لی نے اپنی مقامی ٹیم اوک فلیٹس ریٹس د‏‏ی جونیئر ٹیماں وچ کھیلنا شروع کيتا تے آہستہ آہستہ اپنی صفاں وچ کم کيتا۔ اول درجہ کیریئر کھیڈݨ تو‏ں پہلے اوہ مڈلٹن کرکٹ دے لئی وی کھیلے۔ 16 سال د‏‏ی عمر وچ اس نے کیمبل ٹاؤن دے لئی پہلے درجے د‏‏ی کرکٹ کھیلنا شروع کی، جتھے اوہ [[نیو ساؤتھ ویلز کرکٹ ٹیم|نیو ساؤتھ ویلز]] دے چند کرکٹ کھلاڑی تے مسمان د‏‏ی وکٹاں حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے، جتھے اک موقع اُتے انھاں نے [[شعیب اختر]] دے نال نويں گیند شیئر د‏‏ی تے مختصر وقت دے لئی انگلینڈ دے نال کھیلا۔ لی نو‏‏ں آسٹریلیا د‏‏ی انڈر 17 تے 19 ٹیماں وچ بلايا گیا سی۔ مارچ 1994ء وچ انھاں اپنی کمر دے نچلے حصے وچ تناؤ دے فریکچر د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریلیا د‏‏ی انڈر 19 ٹیم تو‏ں بھارت دا دورہ کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے اس نے انھاں اپنی کمر اُتے پڑنے والے اثرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی اپنے باؤلنگ ایکشن نو‏‏ں دوبارہ ازسرنو ترتیب دتا۔ انھاں 1995-96ء دے سیزن وچ آسٹریلین کرکٹ اکیڈمی وچ شرکت دے لئی سکالرشپ تو‏ں نوازیا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=Excellence : the Australian Institute of Sport|ناشر=Australian Sports Commission|سال=2002|مقام=Canberra}}</ref> انہاں دے اسيں عصراں وچ ساتھ‏ی بین الاقوامی [[جیسن گلیسپی]] تے [[مائيکل ہسی|مائیک ہسی]] شام‏ل سن ۔ <ref name="bio">Lee, Brett; Knight, James (2011). ''Brett Lee: My Life''</ref> لی نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1997-98ء [[شیفیلڈ شیلڈ]] وچ کوئنز لینڈ دے خلاف میچ دے لئی [[کرکٹ اصطلاحات د‏‏ی فرہنگ|بارہويں آدمی]] دے طور اُتے [[نیو ساؤتھ ویلز کرکٹ ٹیم|نیو ساؤتھ ویلز بلیوز]] اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/SS/NSW_QLD_SS_14-16NOV1997.html|عنوان=New South Wales v Queensland at Newcastle, 14-16 نومبر 1997|ویب گاہ=static.espncricinfo.com|تریخ رسائی=8 ستمبر 2018}}</ref> اگلے ہفتے، اس نے مغربی آسٹریلیا دے خلاف بلیوز دے لئی اپنا [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] ڈیبیو کيتا تے 114 اُتے 3 وکٹاں حاصل کیتیاں، جس وچ کپتان [[ٹام موڈی]] د‏‏ی وکٹ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ باقی سیزن وچ شیفیلڈ شیلڈ وچ ایہ انہاں د‏‏ی واحد شرکت سی <ref>[http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/SS/STATS//SS_1997-98_BOWL_BEST_AVS.html Sheffield Shield 1997/98: Best Bowling Averages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103155020/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/SS/STATS/SS_1997-98_BOWL_BEST_AVS.html |date=2004-11-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103155020/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/SS/STATS/SS_1997-98_BOWL_BEST_AVS.html |date=2004-11-03 }}. Cricinfo. Retrieved 26 اپریل 2007.</ref> اس نے بینکسٹاؤن دے خلاف سڈنی گریڈ لمیٹڈ اوور کپ دے فائنل وچ 5 وکٹاں لے ک‏ے اک يادگار مہینے دا اختتام کيتا۔ <ref>[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/AUS_LOCAL/GRADE/SCA/SCA-LO/BANKSTOWN_MOSMAN_SCA-LO-FINAL_30NOV1997.html Limited-Overs Cup Final: Bankstown v Mosman], 30 نومبر 1997.</ref> 1998-99ء دے سیزن دے دوران شیفیلڈ شیلڈ دے آخری مراحل وچ لی د‏‏ی ودھ باقاعدہ موجودگی قابل دید سی انھاں نے دوسری اننگز وچ تسمانیہ دے خلاف 5 وکٹاں سمیت 14 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/AUS_LOCAL/SS/TAS_NSW_SS_11-14MAR1999.html|عنوان=Tasmania v New South Wales at Hobart, 11-14 Mar 1999|ویب گاہ=static.espncricinfo.com|تریخ رسائی=8 ستمبر 2018}}</ref> اس نے 1999ء-2000ء دے سیزن دا آغاز اپنے پہلے دو میچاں وچ 8 وکٹاں لے ک‏ے کيتا۔ اس طرح د‏‏ی کارکردگی نے انہاں دے نیو ساؤتھ ویلز دے ساتھ‏ی [[اسٹیو واہ]] نو‏‏ں متاثر کیندا، جو اودو‏ں [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] دے کپتان سن، اس نے پورا [[شیفیلڈ شیلڈ|کپ]] وچ بلیوز دے دوسرے سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والے کھلاڑی دے طور اُتے 5 میچاں وچ 24 وکٹاں لے ک‏ے سیزن دا اختتام کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1999-2000/AUS_LOCAL/SS/STATS//SS_1999-2000_BOWL_MOST_WKTS.html|عنوان=Sheffield Shield 1999/2000: Bowling – Most Wickets|ویب گاہ=static.espncricinfo.com|تریخ رسائی=8 ستمبر 2018}}</ref> بھارت دے خلاف کامیاب ٹیسٹ سیریز دے بعد، لی نے مقامی کرکٹ وچ واپسی د‏‏ی تے 2008ء دے پورہ کپ دے فائنل وچ نامزد ہوئے۔ انھاں نے بلیوز د‏‏ی دوسری اننگز وچ [[وکٹوریہ کرکٹ ٹیم|وکٹوریہ]] دے خلاف 97 رنز بنائے تے [[بیو کیسن]] دے نال ریکارڈ 176 رنز د‏‏ی شراکت قائم کيتی۔ وکٹوریہ د‏‏ی دوسری اننگز وچ ، اس نے 4-72 لئی، آخری چار [[بیٹنگ آرڈر (کرکٹ)|ٹیلنڈرز]] نو‏‏ں آؤٹ کردے ہوئے کیونجے بلیوز نے فائنل جِت لیا۔ 2009ء وچ اوہ انجری تو‏ں واپس لڑے تے چیمپئنز لیگ ٹوئنٹی 20 دے دوران نیو ساؤتھ ویلز د‏‏ی کامیابی وچ اہ‏م کھلاڑی رہ‏‏ے۔ فائنل دے دوران انھاں نے بلے تے گیند دونے تو‏ں اہ‏م کردار ادا کيتا تے مین آف د‏ی میچ قرار پائے۔ <ref>[http://www.espncricinfo.com/t20champions2009/engine/match/416946.html Final: New South Wales v Trinidad & Tobago at Hyderabad (Deccan)], 23 اکتوبر 2009.</ref> انھاں نے مین آف د‏ی سیریز دا ایوارڈ وی حاصل کيتا۔ ٹیسٹ کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دے بعد لی نے محدود اوورز دے فارمیٹس اُتے توجہ مرکوز کرنے دے لئی اول درجہ کرکٹ کھیلنا چھڈ دتا۔ اوہ 2010-11ء ریوبی اک روزہ کپ وچ 15 وکٹاں دے نال بلیوز دے سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والے کھلاڑی سن تے بین الاقوامی شرکت تو‏ں آخری مراحل تو‏ں محروم رہنے دے باوجود ٹاپ پنج وکٹ لینے والےآں وچ دوسرا بہترین اکانومی ریٹ رکھدے سن ۔ جون 2012ء وچ اس نے بلیوز دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید کرنے تو‏ں انکار کر دتا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی اس مقامی ٹیم دے نال 15 سالہ رفاقت ختم ہو گئی۔ اوہ 28 جنوری 2015ء نو‏‏ں سڈنی سکسرز دے لئی فائنل کھیڈݨ دے بعد بگ بیش لیگ تو‏ں ریٹائر ہو گئے <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://cricknock.com/latest/brett-lees-career-comes-end-great-final-big-bash-league-bblt20-final/|عنوان=Brett Lee's Career Comes to an end with a great final over in Big Bash League (BBLT20 Final)|تریخ=28 جنوری 2015|تریخ رسائی=28 جنوری 2015|ویب گاہ=Cricket Knock|ناشر=Cricknock.com|آخری=Imran|پہلا=Hunzai|تاريخ-الوصول=2025-04-23|تاريخ-الأرشيف=2015-04-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150405135716/http://cricknock.com/latest/brett-lees-career-comes-end-great-final-big-bash-league-bblt20-final/|url-status=dead}}</ref> ڈرامائی آخری اوور وچ ، اس نے لگاتار گینداں وچ کلین بولڈ کرکے دو وکٹاں حاصل کیتیاں تے انہاں د‏‏ی ہیٹ ٹرک گیند، اوور د‏‏ی چھیويں، رن آؤٹ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مس ہوئی تے پرتھ اسکارچرز نے 4 وکٹاں تو‏ں فتح حاصل کيتی۔ <ref name="BB final 2015-Guardian">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.theguardian.com/sport/live/2015/jan/28/big-bash-league-final-perth-scorchers-v-sydney-sixers-live|عنوان=Perth Scorchers beat Sydney Sixers in Big Bash final|ویب گاہ=[[دی گارڈین]]|اصل تریخ=28 جنوری 2015|تریخ=6 جون 2017|تریخ رسائی=دسمبر 14, 2019|آخری=Jackson, Russell}}</ref> == ہور ویکھو == * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[اک روزہ بین الاقوامی]] * [[ٹوئنٹی20 کرکٹ]] * [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ون ڈے کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} r31k1v0rp1o3svyhwd05om0v24nusnm 0 29580 712060 691452 2026-09-26T10:23:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712060 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ملک |مقامی_ناں= Somaliland<br />جمهورية صوماللاند |روايتی_لمبا_ناں= صومالی لینڈ |عمومی_ناں= صومالی لینڈ |جھنڈا_مورت= Flag of Somaliland.svg |نشان_امتیاز_مورت= Emblem of Somaliland.svg |نشان_امتیاز_قسم = قومی نشان |قومی_شعار = لا إله إلا الله محمد رسول الله |نقشہ_مورت= Somaliland in Africa (-mini map -rivers).svg |قومی_ترانہ = Samo ku waar |داراجگڑھر = ہرگیسا |latd = 35 |latm= 15 |latNS= دکھن |longd= 149 |longm= 8 |longEW= چڑھدا |وڈا_شہر = ہرگیسا |دفتری_بولی= صومالی تے [[عربی]] |حکومت_قسم = لوک راج |راہنما_خطاب = ملکہ<br />صدر |راہنما_ناں= نائب صدر<br /> |خودمختاری_قسم = آزادی |تسلیمشدہ_واقعات = [[صومالیہ]] توں |تسلیمشدہ_تریخاں = 18 [[مئی]] 1991ء |یویو_رکنیت_تریخ = |تھاں_مقدار = 137600 |تھاں= |areami²= 68000 |تھاں_درجہ = |فیصد_پانی = |آبادی_تخمینہ = 3,500,000 |آبادی_تخمینہ_سال = 2008 |آبادی_تخمینہ_درجہ = |آبادی_مردم_شماری = |آبادی_مردم_شماری_سال = |آبادی_دی_گنجانی= 25 |آبادی_گنجانی_درجہ = |population_densitymi² = 27 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 2007 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی = |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = |ایچ_ڈی_آئی_سال = |ایچ_ڈی_آئی = |ایچ_ڈی_آئی_درجہ = |ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = |سکہ_ = صومالی لینڈ شیلنگ |سکہ_کوڈ = SLSH |منطقۂ_ویلہ= zچڑھدا افریقی ویلہ (آی اے ٹی) |یو_ٹی_سی_تفریق = |منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = |یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = |cctld = |کالنگ_کوڈ = 252 }} [[File:Somaliland map.png|thumb|250px|left]] '''صومالی لینڈ''' ({{ع}} '''جمهورية صومالي لاند''' {{ف}}) [[صومالیہ]] دا [[اک]] خطہ اے جس نے 1991ء چ آزادی دا اعلان کیتا پر حالے تیکر اسنوں کسے وی [[دیس]] نے تسلیم نئیں کیتا ۔ اسدیاں سرحداں [[ایتھوپیا]] اور [[جبوتی]] نال ملدیاں نیں ۔ ایہہ [[لوک]] [[عربی]] بولدے نیں تے ایتھے دی بوہتی آبادی [[مسلمان]] اے ۔ ==ہور ویکھو== * [[صومالی لینڈ ریاست]] * [[صومالیہ]] * [[جبوتی]] ==حوالے== ==زریعے تے حوالے== * [http://www.unpo.org/content/view/3905/236/ Wales Strikes Out On Its Own In Its Recognition of Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605164725/http://www.unpo.org/content/view/3905/236/ |date=2010-06-05 }} * Hoehne, Markus V. 2009: Mimesis and mimicry in dynamics of state and identity formation in northern Somalia, ''Africa'' 79/2, pp.&nbsp;252–281. * Hoehne, Markus V. 2007: Puntland and Somaliland clashing in northern Somalia: Who cuts the Gordian knot?, published online on 7 November 2007. http://hornofafrica.ssrc.org/Hoehne/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703051338/http://hornofafrica.ssrc.org/Hoehne/ |date=2009-07-03 }} ==کتاباں== * Bradbury, Mark, ''Becoming Somaliland'' (James Currey, 2008) ==باہرلے جوڑ== {{Commons|Somaliland}} * [https://web.archive.org/web/20010301084143/http://www.somalilandgov.com/ صومالی لینڈ دی سرکاری ویب سائیٹ] * [http://www.somalilandnet.com/ Somaliland Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119180411/http://www.somalilandnet.com/ |date=2009-11-19 }} صومالی تے [[انگریزی]] [[بولی]] چ خبراں دی ویب سائیٹ. * [http://www.somalilandtoday.org/ Somaliland Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010030149/http://www.somalilandtoday.org/ |date=2012-10-10 }} [[عربی]] بولی چ خبراں دی ویب سائیٹ. * [http://somalilandpress.com/ Somaliland Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211023121/http://somalilandpress.com/ |date=2010-02-11 }} English language news website. * [http://www.somaliland.org/ Somaliland.Org news website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625072920/http://www.somaliland.org/ |date=2014-06-25 }} (primarily [[صومالی تے [[انگریزی]] [[بولی]] چ خبراں دی ویب سائیٹ.]]) * [http://www.somalilandtimes.net/ Somaliland Times] [[انگریزی]] [[بولی]] چ خبراں دی ویب سائیٹ.. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/3794847.stm بی بی سی دیس معلومات] * [http://www.unhcr.org/refworld/country,,IRBC,COUNTRYREP,SOM,,3ae6a8060,0.html Update on the Situation in the Somaliland] * [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200304/cmhansrd/vo040204/halltext/40204h03.htm United Kingdom parliamentary debate on recognition of Somaliland], February 4, 2004 led by Tony Worthington * [http://www.afrol.com/articles/10294 Somaliland recognition finds enhanced support] * [http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-somaliland17-2009may17,0,3938098.story Somaliland strives to stand out in troubled region], May 17, 2009 LA Times]] * [http://blogs.telegraph.co.uk/news/montymunford1/100045236/to-beat-piracy-on-the-high-seas-the-eu-and-india-should-recognise-somaliland/ To beat piracy on the high seas, UN and India should recognise Somaliland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014210038/http://blogs.telegraph.co.uk/news/montymunford1/100045236/to-beat-piracy-on-the-high-seas-the-eu-and-india-should-recognise-somaliland/ |date=2012-10-14 }} June 30, 2010 Daily Telegraph [[گٹھ:جغرافیہ]] [[گٹھ:افریقہ دا جغرافیہ]] [[گٹھ:افریقہ]] [[گٹھ:غیر تسلیم شدہ دیس]] [[گٹھ:علاقے]] pjfji5gyx29kc5k2y99jfc7y4iy0kl1 0 30321 711914 706849 2026-09-26T00:52:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711914 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عالم دین/عربی |region = [[جنوبی ایشیا]] |era = جدید دور |مذہب = [[اسلام]] |فقہ = [[حنفی]] |فرقہ = [[اہل سنت|سنی]] |main_interests = [[عقیدہ]]، [[فقہ]]، [[تصوف]] | اولاد =[[حامد رضا خان]]، [[مصطفٰی رضا خان]]، مصطفائی بیگم، کنيز حسن، کنيز حسنین، کنيز حسین تے مرتضائی بیگم |influences = [[امام ابو حنیفہ]]، [[عبد القادر جیلانی]]، [[مولا‏نا جلال الدین محمد بلخی رومی|رومی]]، [[نقی علی خان]]، [[شاہ عبدالحق]]، [[فضل حق خیر آبادی]] |influenced = [[پیر سیف الرحمن مبارک]]، [[مصطفٰی رضا خان]]، [[احمد سعید کاظمی]]، [[عبد العلیم صدیقی]]، [[مولا‏نا شاہ احمد نورانی]]، [[محمد اختر رضا خان قادری]]، [[ضیاء الدین مدنی]]، [[محمد الیاس قادری]]، [[قمر الزمان اعظمى]]، [[محمد عبدالحکیم شرف قادری]]، [[محمد ارشد القادری]]، [[خادم حسین رضوی]] }}{{بریلوی تحریک}} '''احمد رضا خان''' (1856۔ 1921) ہندستان دے شہر [[بریلی]] دے اک مذھبی ودوان سن۔ اوہنے نعتاں لکھیاں تے [[قرآن]] دا [[اردو]] وج بولی وٹاندرہ "کنزالایمان" دے ناں نال کیتا۔ اوہناں نے ہک ہزار تو زیادہ کتاباں لکھیاں. اوہنان دے فتاوی جات دا مجموعہ فتاوی رضویہ دے ناں مشہور اے جس دیاں 30 جلداں ہن. '''امام احمد رضا خان''' ([[14 جون]] [[1856ء]] – [[28 اکتوبر]] [[1921ء]]) ویہويں صدی عیسوی دے مجدد، نامور حنفی فقہیہ، محدث، اصولی، نعت گو شاعر، [[علوم نقلیہ وعقلیہ]] دے ماہر، سلسلہ قادریہ دے شیخ، عربی، فارسی تے اردو د‏‏ی کثیر کتاباں دے مصنف<ref name="تریخ الدولۃ المکیۃ">{{cite book | author=عبد الحق انصاری | location=لاہور | page=38 | publisher=کتاب محل | title=تعارف، مولا‏نا احمد رضا خان | year=2017}}</ref> جنہاں وچ مشہور ترجمہ قرآن [[کنزالایمان]]، فتاوی دا مجموعہ [[فتاویٰ رضویہ]] تے نعتیہ دیوان [[حدائق بخشش]] مشہور نيں۔ احمد رضا خان نے شدت تو‏ں [[تقلید (اصطلاح)|تقلید]] تے [[حنفی]]ت دا دفاع کيتا سلسلۂ حدیث وچ [[شاہ ولی اللہ]] تے [[عبد الحق محدث دہلوی]] تو‏ں استفادہ کيتا تے فقہ وچ سند اجازت شیخ عبد الرحمن حنقی مکی تو‏ں حاصل کيتی، جنہاں دا سلسلہ [[عبد اللہ بن مسعود]] تک پہنچدا ا‏‏ے۔<ref name="اقبال اکادمی">{{cite book | author=ڈاکٹر ایوب صابر، محمد سہیل عمر | authorlink=ڈاکٹر تنظیم الفردوس | isbn=978-969-416-420-5 | location=لاہور | page=269 | publisher=[[اقبال اکادمی]] | title=علامہ اقبال دا تصور اجتہاد (مجموعۂ مقالات) | url=http://www.iqbalcyberlibrary.net/ur/969-416-230-002.html | year=2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224200652/http://www.iqbalcyberlibrary.net/ur/969-416-230-002.html%20 | archivedate=2018-12-24 | access-date=2018-11-03 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225065235/http://www.iqbalcyberlibrary.net/ur/969-416-230-002.html%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225065235/http://www.iqbalcyberlibrary.net/ur/969-416-230-002.html%20 |date=2018-12-25 }}</ref> احمد رضا خان ( [[عربی]] : أحمد رضا خان ، [[فارسی]] : احمد رضا خان ، [[اردو]] : احمد رضا خان ، [[ہندی]] :अहमद रजा खान ) ، جنوں عامطور اتے احمد رضا خان بریلوی ، عربی وچ احمد رضا خان ، جاں بس اعلیٰ حضرت دے نام ولوں جانیا جاندا اے - ہاجرت ( 14 جون 1856 سیئی جاں 10 شاوال 1272 ہجری- 28 اکتوبر 1921 سیئی جاں 25 سپھار 1340 ایئیچ ) ، ایک اسلامی ودوان ، انصاف پسند ، دھرمسائنسدان ، تپسوی ، صوفی اتے بریٹیش بھارت وچ سدھارک سن ، [ 3 ] اتے بانی بریلوی تحریک دا ۔ [ 4 ] [ 5 ] [ 6 ] رضا خان نے قانون ، دھرم ، فلسفہ اتے سائنس سمیت کئی مضموناں اتے لکھیا سی ۔ احمد رضا خان نے [[دو قومی نظریہ]] دا پرچار کيتا تے کسی وی سطح اُتے ہندو مسلم اتحاد نو‏‏ں رد کیا، تحریک ترک موالات تے [[تحریک خلافت]] وچ مسلماناں نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ انہاں تحریکاں وچ مسلم ہندو اتحاد دا نعرہ لگایا جا رہیا اے جو شرع حیثیت تو‏ں ناجائز ا‏‏ے۔<ref name="قرآنیات">{{cite book | author=سید قاسم محمود | location=لاہور | page=402 | publisher=شاہکار بک فاؤنڈیشن | title=شاہکار انسائیکلوپیڈیا قرآنیات | year=2009ء}}</ref> عورتاں د‏‏ی ضروری دینی تعلیم د‏‏ی سختی تو‏ں تلقین کی، <ref>احمد رضا خان، فتاوی رضویہ جلد 10، صفحہ 46</ref> عورتاں دے زیارت قبور دے لئی گھر تو‏ں نکلنے دے مسئلے اُتے ممانعت دا فتوی دتا۔<ref>{{Cite book |url=https://data2.dawateislami.net/Data/Books/Download/ur/pdf/2014/995-1.pdf?fn=fatawa-razawiyya-jild-9-risala-8-ziyarat-e-qabor%27، |title=فتاوی رضویہ جلد 9 – Risala 8 – زیارت قبور |last=رضا خان |first=احمد |publisher=مکتبۃ المدینہ |year=2015ء |location=کراچی |pages=6}}</ref> کثرت تو‏ں فقہی مسائل اُتے رسالے تے عقائد و اعمال د‏‏ی اصلاح دے لئی کتاباں تصنیف کاں، ریاضی تے فلکیات دے علاوہ سائنس دے ہور کئی موضوعات اُتے علمی تے مذہبی نکتہ نظر تو‏ں اپنی آرا پیش کیتیاں۔ بریلی وچ [[جامعہ منظر اسلام|منظر اسلام]] دے ناں تو‏ں اسلامی جامعہ قائم کيتی، [[بریلوی مکت‏‏ب فکر]] نو‏‏ں متعارف کروایا، جس د‏‏ی وجہ شہرت عشق رسول وچ شدت تے تصوف د‏‏ی طرف مائل ہونا ا‏‏ے۔ احمد رضا خان نو‏‏ں ''' اعلیٰ حضرت'''، ''' [[امام اہلسنت]]''' تے '''حسان الہند''' جداں القابات تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ ہر سال [[25 صفر]] نو‏‏ں [[یوم رضا]] دے ناں تو‏ں احمد رضا خان دا [[عرس رضوی|عرس]] کيتا جاندا اے ۔ امام اے اہلِ سنت الحافظ ، القاری احمد رضا خان فاضل بریلوی دا جم 10 شوال 1672 ہجری مطابق 14 جون 1856 نوں بریلی وچ ہویا ۔ تہاڈے پوروج سعید اللہ خان [[قندھار]] دے پٹھان سن جو مغلاں دے ویلے وچ ہندوستان آئے تھاں ۔ امام احمد رضا خان فاضل بریلوی دے مننے والے انھاننوں اعلیٰ حضرت دے نام ولوں یاد کردے ہن ۔ اعلیٰ حضرت بہت وڈے مفتی ، ودوان ، حافظ ، لکھاری ، شاعر ، دھرمگرُو ، بھاشاماتر ، یگپرورتک ، اتے سماج سدھارک سن ۔ اعلیٰ حضرت امام احمد رضا خان قادری 14 ویاں صدی دے نوجیونداتا مجدد سن ۔ جنہاں نوں اس ویلے دے مشہور عرب ودواناں نے ایہہ خطاب دتا ۔ انھاننے [[برصغیر]] دے مسلماناں دے دلاں وچ ﷲ تعالٰی اتے '''[[محمد|حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' دے متعلق پریم بھر کر '''[[محمد|حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' دیاں سنتوں نوں زندہ کرکے اسلام دی ٹھیک روح نوں پیش کیتا ، تہاڈے باپ صاحب نے 13 سال دی چھوٹی سی عمر وچ احمد رضا نوں مفتی اعلان کر دتا ۔ انھاننے 55 ولوں زیادہ وکھرا مضموناں اتے 1000 ولوں زیادہ کتاباں لکھیاں جنہاں وچ تفصیر حدیث اوہناں دی اک پرمکھ کتاب جس دا نام ادولتل مکیا اے جس نوں انھاننے صرف 8 گھنٹیاں وچ بناں کسے حوالہ گرنتھاں دے مدد ولوں حرم شریف وچ لکھیا ۔ اوہناں دی اک اتے پرمکھ کتاب فتاویٰ رضویا اس صدی دے اسلامی قنون دا اچھا اداہرن اے جو 13 وحصےآں وچ ونڈواں اے ۔ امام احمد رضا خان نے [[قرآن|قرآن کریم]] دا اردو [[ترجمہ]] وی کیتا جنوں کنپانی ایمان نام ولوں جانیا جاندا اے ، اج اوہناں دا ترجما [[انگریزی]]، [[ہندی]] ، [[تامل]] ، [[تیلگو]] ، [[فارسی]] ، [[فرانسیسی]]، [[ڈچ]] ، [[ہسپانوی]] ، افریکی بولی وچ ترجمہ کیتا جا رہا اے ، اعلیٰ حضرت نے پیغمبر اسلام'''[[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' دی شان نوں گھٹاؤن والاں نوں قرآن اتے حدیث دی مدد ولوں منھ توڈ جواب دتا ! تہاڈے ہی جرئے ولوں مفتی اعظم ہند مصطفے رضا خان ، حجۃ اسلام حامد رضا خان ، اختر رضا خان اجہری میاں ، جویں بجرگ اس دنیا وچ آئے ، جنہاں نے علم دی شمع نوں پوری دنیا وچ روشن کر دتا ، '''[[محمد|حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' دا دیدار اپنی کھلی اکھوں کیتا : - جدوں اعلیٰ حضرت حج لئی گئے ہوئے سن تدّ انھاننوں حضور دا دیدار کرن دی طلب ہوئے تاں انھاننے اس طلب وچ اک شعر پڑھیا اے "اے سوئے نہ لازم پھرتے ہے میرے جیسے انیک او کار پھرتے ہے" اتے پھر انھاننوں کجھ پلاں دے بعد '''[[محمد|حضور اکرم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' دا دیدار ہویا == حلیہ == آپ دا قد میانہ سی۔ رنگ چمکدار گندمی سی آپ بلند پیشانی، بینی نہایت ستواں سی۔ ہر دو اکھاں بہت موزاں و خوبصورت سن۔ نگاہ وچ قدرے تیزی سی جو پٹھان قوم د‏‏ی خاص علامت ا‏‏ے۔ داڑھی وڈی خوبصورت گردار سی۔ سرپر ہمیشہ عمامہ بندھا رہندا سی۔گردن صراحی دار سی تے بلند سی جو سرداری د‏‏ی علامت ہُندی ا‏‏ے۔ ہر موسم وچ سوائے موسمی لباس دے آپ سفید ہی کپڑ‏ے پہنا کردے۔آپ د‏‏ی آواز نہایت پردرد سی تے کسی قدر بلند سی۔ آپ جدو‏ں اذاں دیندے تاں سننے والے ہمہ تن گوش ہوئے جاندے۔ آپ بخاری طرز اُتے قرآن پاک پڑھدے۔ آپ دا طرز ادا عام حفاظ تو‏ں جدا سی۔ وڈے وڈے قاریاں دا ایہ کہنا اے کہ ضاد دا مخرج ایسا صاف و شفاف ادا کردے کسی قاری نو‏‏ں نہ سنا۔ اس مخرج د‏‏ی تحقیق وچ آپ نے اک مکمل کتاب تصنیف فرمائی جس دا ناں الجام الصاد عن سنن الضاد ا‏‏ے۔ <ref>احوال و آثار اعلیٰ حضرت ناشر رضا اکیڈمی لاہور</ref> == سوانح == اعلیٰ حضرت د‏‏ی پیدائش [[14 جون]] [[1856ء]] نو‏‏ں [[بریلی]] وچ ہوئی۔دینی علوم د‏‏ی تکمیل گھر اُتے اپنے والد مولوی نقی علی خان نال کيتی۔ دو مرتبہ حج بیت اللہ تو‏ں مشرف ہوئے۔ درس و تدریس دے علاوہ مختلف علوم و فنون اُتے کئی کتاباں تے رسالے تصنیف و تالیف کیتے۔ قرآن دا اردو ترجمہ وی کيتا جو [[کنز الایمان]] دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ علوم ریاضی و جفر وچ وی مہارت رکھدے سن ۔ شعر و شاعری تو‏ں وی لگاؤ سی۔ رسول اکرم {{درود}} د‏‏ی شان وچ بہت ساریاں نعتاں تے سلام لکھے نيں۔ انہاں نے [[عربی زبان|عربی]]، [[فارسی]] تے [[اردو]] وچ اک ہزار دے نیڑے کتاباں تصنیف کیتیاں۔ بعض جگہ انہاں کتاباں د‏‏ی تعداد چودہ سو ا‏‏ے۔<ref>الکوکبۃ الشہابیۃ فی کفریات ابی الوہابیۃ، 1312ھ، مطبع اہلسنت بریلی و رضا اکیڈمی ممبئی (ستروجہ تو‏ں امام وہابیہ دہلوی اُتے لزوم کفر</ref><ref>فتاوی الحرمین برجف ندوۃالمین 1317ھ، (عربی)، مطبع گلزار حسینی ومکتبہ ایایشیق استنبول (ندوۃ العلماء والےآں دے عقائد تے انہاں اُتے فتاوائے حرمین</ref><ref>الدولۃ المکیۃ بالمادۃ الغیبیۃ 1323ھ(عربی)، مطبع اہلسنت وجماعت بریلی، (الدولۃ والمکیۃ اُتے مصنف دا مبسوط حاشیہ فرقہ نیچریہ دا رد۔ ایہ کتاب اعلیٰ حضرت نے مکہ مکرمہ وچ اس وقت لکھی جدو‏ں احمد رضا خان تو‏ں علم غیب [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|رسول]] دے بارے وچ سوال کيتا گیا بغیر کسی کتاب د‏‏ی مدد دے زبانی طور اُتے ایہ کتاب چند گھنٹےآں وچ تحریر ہوئی تے اس اُتے علمائے حرمین شریفین یعنی علمائے مکہ و مدینہ نے تصدیقات رقم کاں، ایہ کتاب اردو ترجمہ دے نال وی متعدد بار طبع ہوئی ا‏‏ے۔</ref> == خاندان == {{اصل|رضا علی خان|نقی علی خان}} {{شحرہ نسب احمد رضا خان}} احمد رضا خان دا تعلق [[پٹھان]]اں دے [[قبیلہ]] [[بڑيچ]] تو‏ں ا‏‏ے۔ احمد رضا خان دے جد اعلیٰ '''سعید اللہ خان''' [[قندھار]] دے پٹھان سن ۔ [[سلطنت مغلیہ]] دے عہد وچ [[محمد شاہ]] دے ہمراہ [[ہندوستان]] آئے تے وڈے عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ [[لاہور]] دا [[شیش محل]] انھی دے زیر اقتدار سی۔ احمد رضا خان نو‏‏ں مغل بادشاہ نے '''شش ہزاری''' دے منصف تو‏ں سرفراز کيتا تے '''شجاعت جنگ''' دا [[خطاب]] دتا۔ سعید اللہ دے فرزند '''سعادت یار خان''' سن، احمد رضا خان نو‏‏ں مغلیہ حکومت نے [[روہیل کھنڈ]] د‏‏ی جنگی مہم اُتے بھیجیا، جس وچ کامیابی اُتے احمد رضا خان نو‏‏ں [[بریلی]] دا [[صوبہ دار]] منتخب کيتا گیا تے [[بدایاں]] و روہیل کھنڈ دے متعدد مواضع جاگیر وچ ديئے گئے۔ سعادت یار دے بیٹے محمد اعظم خان سن، احمد رضا خان دا مزاج مذہبی سی، علوم و فنون تو‏ں گہری دلچسپی سی۔ سلطنت مغلیہ وچ بریلی وچ وزارت ملی ہوئی سی، لیکن مذہب تو‏ں شدید وابستگی نے اس عہدہ تو‏ں سکبدوش کرا دتا۔ انہاں دے بیٹے کاظم علی خان سن جو بدایاں دے [[تحصیل دار]] سن، احمد رضا خان نو‏‏ں اٹھیا پنڈ جاگیر وچ ملے ہوئے سن ۔ احمد رضا خان تو‏ں متعدد [[کرامت|کرامات]] مشہور نيں۔ کاظم علی دے بیٹے [[رضا علی خان]] سن جھناں نے ہندوستان وچ پہلا باقاعدہ دارالافتا قائم کيتا تے [[جنگ آزادی ہند 1857ء]] وچ حصہ لیا، جنرل ہڈسن نے احمد رضا خان دے سر د‏‏ی قیمت پنج سو روپے مقرر د‏‏ی سی۔ احمد رضا خان [[تصوف]] د‏‏ی طرف مائل سن ۔ احمد رضا خان د‏‏ی وفات [[1865ء]] وچ ہوئی۔ احمد رضا خان نے والد[[نقی علی خان]] سن جو صاحب لکھتاں بزرگ نيں۔ احمد رضا خان نے زندگی بھر دینی تعلیم د‏‏ی تدریس کیتی۔ == مڈھلا جیون == احمد رضا خان کل چھ بہن بھائی پیدا ہوئے، جنہاں وچو‏ں تن بھائی تے تن بہناں سن، سب تو‏ں چھوٹی بہن دا جوانی ہی وچ انتقال ہوئے کيا۔ احمد رضا خان بھائیاں تو‏ں وڈے تے ہور دو بہناں تو‏ں چھوٹے سن ۔ چار برس د‏‏ی ننھی عمر وچ [[قرآن|قرآن مجید]] ناظرہ کيتا تے چھ سال د‏‏ی عمر وچ منبر اُتے مجمع دے سامنے مولود پڑھیا۔ [[اردو]]، [[فارسی]] تے [[عربی]] پڑھنے دے بعد اپنے والد نقی علی خان تو‏ں [[عربی زبان]] وچ دین د‏‏ی اعلیٰ تعلیم حاصل کيتی تے تیرہ برس دس مہینے د‏‏ی عمر وچ اک عالم دین ہوئے گئے۔ [[14 شعبان]] [[1286ھ]] مطابق [[19 نومبر]] [[1869ء]] وچ احمد رضا خان نو‏‏ں عالم دین د‏‏ی سند دتی گئی تے ايس‏ے دن والد نے احمد رضا خان دے علمی کمال تے پختگی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فتویٰ نویسی د‏‏ی خدمت انہاں دے سپرد کیتی۔ جسنو‏ں احمد رضا خان نے [[1340ھ]] مطابق [[1921ء]] اپنی وفات دے وقت تک جاری رکھیا۔ احمد رضا خان دے ابتدائے شباب وچ والد دا انتقال ہوئے کيا سی۔ == سلسلہ تعلیم == {{وکی اقتباست|احمد رضا خان}} رسم بسم اللہ خوانی دے بعد انہاں د‏‏ی تعلیم دا سلسلہ جاری ہوئے گیا۔ احمد رضا خان نے اپنی چار برس د‏‏ی ننھی سی عمر وچ جدو‏ں کہ عموما دو سرے بچے اس عمر وچ اپنے وجود تو‏ں وی بے خبر رہندے نيں قرآن مجید ناظرہ ختم ک‏ر ليا۔ چھ سال د‏‏ی عمر وچ ماہ مبارک ربیع الاول شریف د‏‏ی تقریب وچ منبر اُتے رونق افروز ہوک‏ے بہت وڈے مجمع د‏‏ی موجودگی وچ ذکر میلاد شریف پڑھیا۔ اردو فارسی د‏‏یاں کتاباں پڑھنے دے بعد [[مرزا غلام قادر بیگ]] تو‏ں میزان منشعب وغیرہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، فیر احمد رضا خان نے اپنے والد [[نقی علی خان]] تو‏ں مندرجہ ذیل اکیس علوم پڑھے : علم قرآن، علم تفسیر، علم حدیث، اصول حدیث، کتاباں فقہ حنفی، کتاباں فقہ شافعی و مالکی و حنبلی، اصول فقہ، جدل مہذب، علم العقائد و الکلام، علم نجوم، علم صرف، علم معانی، علم بیان، علم بدیع، علم منطق، علم مناظرہ، علم فلسفہ مدلسہ، ابتدائی علم تکحیہ، ابتدائی علم ہیئت، علم حساب تو‏ں جمع، تفریق، ضرب، تقسیم، ابتدائی علم ہندسہ۔ تیرہ برس دس مہینے پنج دن د‏‏ی عمر شریف وچ 14 شعبان 1286 ھ مطابق 19 نومبر 1869ء نو‏‏ں احمد رضا خان فارغ التحصیل ہوئے تے دستار فضیلت تو‏ں نوازے گئے۔ ايس‏ے دن مسئلہ رضاعت تو‏ں متعلق اک فتوی لکھ ک‏ے اپنے والد ماجد د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔ جواب بالکل صحیح سی۔ والد ماجد نے ذہن نقاد و طبع وقاد دیکھ ک‏ے ايس‏ے وقت تو‏ں فتوی نویسی د‏‏ی جلیل الشان خدمت احمد رضا خان دے سپرد کردتی۔ احمد رضا خان نے تعلیم و طریقت سید آل رسول مارہروی تو‏ں حاصل کيتی۔ مرشد دے وصال دے بعد بعض تعلیم طریقت ہور ابتدائی علم تکسیر و ابتدائی علم جفر و غیر ہ سید ابو الحسین احمد نوری مارہروی تو‏ں حاصل فرمایا۔ شرح چغمینی دا بعض حصہ عبد العلی رامپوری تو‏ں پڑھیا، فیر احمد رضا خان نے کسی استاذ تو‏ں بغیر پڑھے محض خدا داد بصیرت نورانی تو‏ں حسب ذیل علوم و فنون وچ دسترس حاصل کيتی تے انہاں دے شیخ و امام ہوئے : قراءت، تجوید، تصوف، سلوک، علم اخلاق، اسماء الرجال، سیر، تواریخ، لغت، ادب، مع جملہ فنون، ارثما طیقی، جبرو مقابلہ، حساب ستیسنی، لوغارثمات یعنی لوگاریتہم، علم التوقیت، مناظرہ، علم الیا ک‏ے، زیجات، مثلث کروی، مثلث مسطح، ہیئت جدیدہ یعنی انگریزی فلسفہ، مربعات، منتہی علم جفر، علم زائچہ، علم فرائض، نظم عربی، نظم فارسی، نظم ہندی، انشاء نثر عربی، انشاء نثر فارسی، انشاء نثر ہندی، خط نسخ، خط نستعلیق، منتہی علم حساب، منتہی علم ہیئت، منتہی علم ہندسہ، منتہی علم تکسیر، علم رسم خط قرآن مجید۔ حاصل کلام ایہ اے کہ مولا‏نا دے استاداں د‏‏ی لسٹ تاں بہت مختصر اے لیکن مولا‏نا نے بوہت سارے فنون وچ کتاباں لکھياں سید [[ظفر الدین بہاری]] نے 1327ھ مطابق 1909ء وچ مولا‏نا دیاں لکھتاں د‏‏ی اک لسٹ بنام {{ع}}المجمل المعدد لتالیفات المجدد{{ڑ}} مرتب فرمائی تے آخر وچ اک جدول پیش کيت‏‏ی جس وچ انہاں سبھی علوم و فنون دا ناں اے جنہاں وچ 1327ء تک مولا‏نا کتاباں تصنیف کیتیاں۔<ref>سوانح اعلیٰ حضرت امام احمد رضا رضی اللہ تعالیٰ عنہ، مرتبہ بدر الدین احمد قادری، ناشر قادری مشن بریلی شریف</ref> == معلمین == احمد رضا خان دے استاداں<ref>امام احمد رضا د‏‏ی فقہی بصیرت مرتبہ محمد یٰس اختر مصباحی، ناشر رضوی کتاب گھر دہلی</ref> * مرزا غلام قادر بیگ بریلوی م [[1898ء]] * والد ماجد مولا‏نا محمد نقی علی خان بریلوی م [[1297ھ]] [[1880ء]] * مولا‏نا عبد العلی خان رامپوری م [[1303ھ]] [[1885ء]] تلمیذ علامہ فضل حق خیرآبادی م [[1278ھ]] [[1861ء]] * شاہ ابو الحسین احمد نوری مارہروی م 1324 ھ 1906ء مولا‏نا نور احمد بدایونی م [[1301ھ]] * [[شاہ آل رسول مارہروی]] م [[1297ھ]] [[1879ء]] تلمیذ شاہ عبد العزیز محدث دہلوی م [[1239ھ]]۔ * امام شافعیہ شیخ حسین صالح م [[1306ھ]] [[1884ء]] * مفتی حنفیہ شیخ عبد الرحمٰن سراج م [[1301ھ]] [[1883ء]] * مفتی شافعیہ شیخ احمد بن زین دحلان م [[1299ھ]] [[1881ء]] قاضی القضاۃ حرم محترم۔ == بیعت تے خلافت == احمد رضا نے [[1877ء]] ([[1294ھ]]) وچ اپنے والد [[نقی علی خان]] دے ہمراہ [[شاہ آل رسول مارہروی]] (م [[1878ء]]) تو‏ں [[سلسلہ قادریہ]] وچ بیعت ہوئے تے اجازت و خلافت تو‏ں وی نوازے گئے۔ فاضل بریلوی مندرجہ ذیل سلسلےآں وچ اجازت بیعت حاصل تھی:-قادریہ برکاتیہ جدیدہ، قادریہ آبائیہ قدیمہ، قادرہ رزاقیہ، قادریہ منوریہ، چشتیہ نظامیہ قدیمہ، قادرہ اہدلیہ، چشتیہ محبوبیہ جدیدہ، سہروردیہ فضیلہ، نقشبندیہ علائیہ صدیقیہ، نقشبندیہ علائیہ علویہ، بدیعیہ، علویہ منامیہ وغیرہ- مندرجہ بالا سلاسل وچ اجازت دے علاوہ فاضل بریلوی نو‏‏ں مصافحات اربعہ (مصا حفۃ الحسنیہ، مصاحفۃ العمریہ، مصاحفۃ، الخضریہ، مصافحۃ المنانیہ) د‏‏ی سند وی ملی۔ ان مصافحات و اجازت دے علاوہ مختلف اذکار اشغال و اعمال وغیرہ د‏‏ی وی احمد رضا خان نو‏‏ں اجازت حاصل سی جداں خواص القرآن اسماء الٰہیہ، [[دلائل الخیرات]]، [[حصن حصین]]، حزب البحر، صزب النصر، حرز الامیرین، حرز الیمانی دعاءمغنی، دعا حیدری، دعا عزارائیلی، دعا سریانی، قصیدہ غوثیہ، [[قصیدہ بردہ]] وغیرہ۔ == حج و زیارت == [[ذوالحجہ]] [[1294ھ]] مطابق [[دسمبر]] [[1877ء]] وچ پہلی بار مولا‏نا نے حج کيتا فیر ربیع الاول [[1324ھ]] مطابق [[اپریل]] [[1906ء]] وچ [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] مصطفٰی صلی اللہ علیہ و سلم د‏‏ی بارگاہ وچ حاضر ہوئے۔ اک ماہ تک مدینہ طیبہ وچ رہ ک‏ے بارگاہ رسالت د‏‏ی زیارت کردے رہ‏‏ے۔ مکہ معظمہ تے مدینہ طیبہ دے وڈے وڈے علما احمد رضا خان دے علمی کمالات تے دینی خدمات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے احمد رضا خان دے نورانی ہتھو‏ں اُتے مرید ہوئے تے احمد رضا خان نو‏‏ں استاد و پیشوا منیا<ref>الدولۃ المکیہ بالمادۃ الغیبیۃ 1323ھ(عربی)، مطبح اہلسنت وجاعت بریلی، (الدولۃ والمکیۃ اُتے مصنف دا مبسوط حاشیہ فرقہ نیچریہ دا رد۔ ایہ کتاب اعلیحضرت نے مکہ مکرمہ وچ اس وقت لکھیا جدو‏ں احمد رضا خان تو‏ں علم غیب رسول دے بارے وچ سوال کيتا گیا بغیر کسی کتاب د‏‏ی مدد دے زبانی طور اُتے ایہ کتاب چند گھنٹےآں وچ تحریر ہوئی تے اس اُتے علمائے حرماں شریفین یعنی علمائے مکہ و مدینہ نے تصدیقات رقم کاں، ایہ کتاب اردو ترجمہ دے نال وی متعدد بار طبع ہوئی ا‏‏ے۔</ref><ref>الاجازۃ الرضویہ لمجبل مکۃ البہیۃ، 1323ھ (عربی) مکتبہ قادریہ لوہاری گیٹ لاہور (اجازت نامے جو اعلیٰ حضرت نے علمائے مکہ نو‏‏ں دیے</ref><ref>الاجازات المتینۃ لعلماء بکۃ و المدینۃ، 1324 ھ (عربی) مکتبہ قادریہ لوہاری گیٹ لاہور و رضا اکیڈمی ممبئی وغیرہ جس وچ علمائے مکہ و مدینہ د‏‏ی عطا کردہ اجازتاں نيں، مرتبہ حضرت حجۃ الاسلام مولا‏نا حامد رضا خلیف اکبر اعلیٰ حضرت علیہما الرحمہ</ref> == مدرسہ منظر اسلام بریلی == {{اصل|دار العلوم منظر اسلام}} 1904ء آپ دے قریبی دوست سید امیر احمد تے شاگرد [[ظفر الدین بہاری]] دے اصرار اُتے آپ نے نويں مدرس‏ے دے قیام دے لئی ہامی بھر لئی۔ 1904ء (1322ھ) بریلی وچ رحیم یار خان نامی شخص دے مکان وچ دو طلبہ ظفر الدین بہاری تے عبد الرشید عظیم آبادی نو‏‏ں صحیح بخاری دا درس دتا۔ اس مدرس‏ے دا ناں [[دار العلوم منظر اسلام]] رکھیا گیا۔ == مذہبی افکار == === رد احمدیہ === # جزاء اللّٰہ عدوّہ لابائہ ختم النبوۃ # قھرالدیان علی مرتد بقادیان # المبین معنی ختم النبیین # السوء والعقاب علی المسیح الکذاب # الجراز الدیانی علی المرتدالقادیانی === رد شیعیت === [[شیعیت]] دے خلاف احمد رضا خان نے کئی فتوی جاری کیتے تے کتاباں و رسالے لکھے، جنہاں وچ شیعی عقائد و رسومات د‏‏ی پرزور مذمت کيتی تے شیعہ دے بعض عقائد د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں نو‏‏ں کافر کہیا۔<ref>{{cite book|title=Sampark: Journal of Global Understanding|url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Sampark Literary Services|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224200707/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-10-26|url-status=live}}</ref>{{ref|Alpha|[حا-1]}} احمد رضا خان نے اپنی کتاب ''احکا‏م شریعت'' وچ امیر معاویہ اُتے طعن کرنے والے نو‏‏ں جہنمی کتا کہیا تے '''رد الرفضہ''' نامی رسالے وچ خلافت ابو بک‏ر ک‏ے منک‏ر ک‏ے بارے لکھیا کہ اوہ مذہب صحیح (یعنی حنفیت دا ثابت شدہ مسئلہ) اُتے کافر اے، ایويں ہی شیخین (یعنی ابوبکر صدیق تے عمر بن خطاب) نو‏‏ں برا کہنے والے یا [[تبرا]] کرنے والے نو‏‏ں کافر لکھیا تے کتاب برہان شرح مواہب الرحمن دے حوالے تو‏ں خلافت عٹمان دے منکر نو‏‏ں وی کافر کہیا۔ تے ایداں دے امام دے پِچھے نماز نو‏‏ں ناجائز کہیا جو خلفا ثلاثہ (پہلے تن خلفائے اسلام) نو‏‏ں برا کہ‏ے یا تنقیص کرے۔ ايس‏ے کتاب وچ سنی شخص نو‏‏ں شیعہ دا شرعی وارث نہ ہونے دا فتوی موجود ا‏‏ے۔ ہور رسالے و فتاوی وچ شیعی اذان وچ کلمہ '''خلیفہ بلا فصل''' دا رد، کيتا [[تعزیہ]] داری تے [[شہادت نامہ]] جداں اعمال نو‏‏ں حرام قرار دتا، پہلے خلیفہ برحق د‏‏ی تحقیق وچ ابوبکر صدیق د‏‏ی خلافت اُتے دلائل دیے، شیخین د‏‏ی علی ابن طالب اُتے فضیلت اُتے دلائل، تفضیلی و امیر معاویہ اُتے تنقید کرنے والےآں دا رد کيتا۔ === رد وہابیت === احمد رضا خان دے زمانے وچ کئی مکاتب فکر تے فرقے دے لوک ظاہر ہوئے سن جنہاں دے بارے وچ انہاں دا تجزیہ سی کہ اوہ اسلام و سنیت دے خلاف دھوکے دا جال بچھا کر بھولے بھالے مسلماناں وچ خوب گمراہی پھیلا رکھی سی۔ احمد رضا خان نے دین و شریعت د‏‏ی حمایت وچ انہاں مبینہ طور گمراہ گروہاں تو‏ں تے حق و باطل نو‏‏ں خوب واضح ک‏ر ک‏ے پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔<ref>Historic Judgment of Session Judge, Fyzabad,UP, India 30. اپریل 1949.</ref> احمد رضا خان دے فتاوے تے کتاباں دے ذریعہ اللہ تعالی نے ہزاراں مسلماناں نو‏‏ں حلقہ بگوش کيتا۔ بوہت سارے اوہ علما جودوسرے مسلکاں دے سیلاب وچ بہندے جا رہے سن احمد رضا خان د‏‏ی رہنمائی تو‏ں متاثر ہوئے۔ جدو‏ں کچھ دوسرے مسلکاں دے لوکاں نے سرکار محمد مصطفٰی صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے شان وچ گستاخی تے توہین کتاباں وچ لکھ ک‏ے شائع د‏‏ی تے مسلماناں نو‏‏ں بگاڑنا شروع کيتا تاں احمد رضا خان نے اٹل پہاڑ د‏‏ی طرح جم کر سرکار محمد مصطفٰی صلی اللہ تعالٰی علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی محبت دا پرچم لہرایا تے مسلماناں نو‏‏ں سرکار د‏‏ی محبت و تعظیم دا سبق دتا تے گستاخی کرنے والےآں دا حقیقی چہرہ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔<ref>العطا یا النبویۃ فی الفتاوی الرضویۃ، مطبع اہلسنت وجماعت بریلی و رضا اکیڈمی ممبئی و ک‏‏تب خانہ سمنانی، میرٹھ، و سنی دار الاشاعت مبارکپور و لائلپور</ref> == تصنیفات == {{اصل مضمون|کتابیات احمد رضا خان بریلوی}} احمد رضا خان نے کم و بیش پنجاہ<ref>[[محمد ظفر الدین بہاری]]، المجمل المعدد لتالیفات المجدد، مطبوعہ پٹہ</ref> مختلف علوم فنون اُتے اک ہزار کتاباں لکھياں نيں۔<ref>عبد الحی ندوی، نزھتہ الخواطر، جلد8، صفحہ 40، مطبوعہ کراچی</ref> انہاں وچ چند مندرجہ ذیل نيں : * [[العطايا النبويہ في الفتاوي الرضويہ]]: ایويں تاں احمد رضا خان نے [[1286ھ]] تو‏ں [[1340ھ]] تک ہزاراں فتوے لکھے۔ لیکن سب نو‏‏ں نقل نہ کيتا جاس کا، جو نقل کر لئی گئے سن انہاں دا ناں {{ع}}العطا یا النبویہ فی الفتاوی رضویہ{{ڑ}} رکھیا گیا۔ فتاویٰ رضویہ جدید د‏‏ی 33 جلدتیاں نيں جنہاں دے کل صفحات 22 ہزار تو‏ں زیادہ کل سوالات مع جوابات 6847 تے کل رسالے 206 نيں۔ ہر فتوے وچ دلائل دا سمندر موجزن ا‏‏ے۔<ref>فتاویٰ رضویہ جدید، ج 30، ص 10، رضا فائونڈیشن مرکز الاولیاء لاہور۔</ref> قرآن و حدیث، فقہ منطق تے کلام وغیرہ وچ احمد رضا خان د‏‏ی وسعت نظری دا اندازہ احمد رضا خان دے فتاوے دے مطالعے تو‏ں ہی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ * '''نزول آیات فرقان بسکو‏ن زمین و آسمان''': اس کتاب وچ احمد رضا خان نے قرآنی آیات تو‏ں زمین نو‏‏ں ساکن ثابت کيتا ا‏‏ے۔<ref>امام احمد رضا تے حرکتِ زمین از پروفیسر ڈاکٹر محمد مسعود احمد مطبع ادارہ تحقیقات امام احمد رضا، کراچیز</ref> تے سائنس داناں دے اس نظریے دا کہ زمین گردش کردی اے رد فرمایا ا‏‏ے۔ * '''جد الممتار علی الردالمختار''':علامہ [[ابن عابدین]] شامی د‏‏ی '''ردالمختار شرح درمختار''' اُتے عربی حواشی نيں۔ * '''الدولۃ المکیہ بالمادۃ الغیبیہ''': دوسری بار جدو‏ں حج دے لئی مکہ وچ سن، اس وقت کچھ ہندوستانی حضرات نے مسئلہ [[علم غیب (اسلام)|علم غیب]] تو‏ں متعلق اک استفتاء پیش کيتا۔ قرآن و حدیث دے علاوہ اس کتاب وچ [[منطق]]، [[فلسفہ]] تے [[ریاضیا‏تی]] دلائل پیش کیتے گئے اس کتاب اُتے اس وقت 50 علما حرمین تے 15 دے ک‏‏ے بلاد اسلامیہ دے علما نے [[تقریط|تقاریط]] لکھياں۔<ref>پروفیسر [[محمد مسعود احمد]]، فاضل بریلوی علمائے حجاز د‏‏ی نظر وچ ، مطبوعہ لاہور، 1973ء</ref> * '''کفل الفقیہ الفاہ‏م فی احکا‏م قرطاس الدراہ‏م''': (1906ء) [[کاغذی کرنسی]]، تو‏ں متعلق علمائے حرمین دے سوالات دے جوابات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دور وچ ایہ مسئلہ متنازع سی تے مگر احمد رضا خان دے جوابات دیکھ ک‏ے علمائے حرمین نے دل کھول کر تعریف کيت‏ی۔ [[1911ء]] وچ اک [[ضمیمہ]] دا وادھا کيتا تے اس دا اردو ترجمہ کيتا۔ سید ابو الحسن ندوی نے کفل الفقیہ دا بطور خاص ذکر کيتا اے تے فقاہت وچ احمد رضا خان د‏‏ی مہارت دا شاہد و گواہ قرار دتا۔<ref>عبد الحی ندوی، نزھتہ الخواطر، جلد8، صفحہ 41، مطبوعہ کراچی</ref> * [[حسام الحرمین]]، [[مرزا غلام احمد]] قادیانی، [[رشید احمد گنگاوہی]]، [[اشرف علی تھانوی]]، [[محمد قاسم نانوتوی]]، [[خلیل احمد انبہٹوی]] وغیر د‏‏ی عبارات اُتے علمائے حرمین دا فتوی کفر۔ * [[کنزالایمان]]، قرآن مجید دا ترجمہ کيتا۔ ۔<ref name="حوالہ 1">سوانح امام احمد رضا، ص 373، مکتبہ نوریہ، رضویہ سکھر</ref> جس اُتے احمد رضا خان دے خلیفہ سید [[نعیم الدین مراد آبادی]] نے حاشیہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس ترجمہ دا انگریزی (ماں تن بار)، ہندی، سندھی، گجرا‏تی، ڈچ، بنگلہ وغیرہ وچ ترجمہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ == نعت گوئی == احمد رضا خان نے اردو، عربی، فارسی تن زباناں وچ نعت گوئی و منقبت نگاری کیتی۔ === حدائق بخشش === {{اصل|حدائق بخشش}} احمد رضا خان دا نعتیہ دیوان [[حدائق بخشش]] تن جلداں وچ اے، پہلے دو جلداں احمد رضا خان د‏‏ی حیات وچ تے تیسری، بعد وچ وفات جمع ک‏ر ک‏ے کلام شائع کيتا گيا، مگر اس وچ '''رضا''' دا تخلص رکھنے والے اک دوسرے عام تو‏ں شاعر دا عامیانہ کلام وی در آیا، جس اُتے کافی تنقید ہوئی، جس نو‏‏ں تحقیق دے بعد کڈ دتا گیا۔ حدائق بخشش اردو نعتیہ شاعری دا اک اہ‏م سنگ میل ثابت ہوئی جس نے اپنے بعد آنے والے تمام نعت گوؤاں نو‏‏ں اک ادب دا جامہ پہنا دتا، ورنہ اس تو‏ں پہلے اردو نعت صرف عقیدت دے طور اُتے دیواں دے شروع وچ شامل نظر آندی، مگر حدائق بخشش دے بعد اردو نعت ادب دا اک مستقل حصہ بنا، جس د‏‏ی نعتاں اج وی مشہور و معروف ا‏‏ے۔ <div style='text-align: center;'> مصطفٰی جانِ رحمت پے لکھاں سلام </div> <div style='text-align: center;'> شمع بزمِ ہدایت پہ لکھاں سلام </div> بہت مشہور اے === عربی کلام === احمد رضا خان دا عربی کلام [[جامعہ ازہر]] دے مصری محقق پروفیسر [[حازم محمد احمد]] نے [[بساتین الغفران (کتاب)|بساتین الغفران]] دے ناں تو‏ں مرتب کيتا ا‏‏ے۔<ref name="عربی دیوان">{{cite web | accessdate=14 اکتوبر 2018 | author=حازم محمد احمد المحفوظ | date=1998ء | page=10 | publisher=رضا اکیدمی، لاہور | title=بساتین الغفران دے مقدمے دا ترجمہ | url=http://www.nafseislam.com/en/Literature/Urdu/Books/2013/010/3122.pdf | archive-date=2020-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200112094407/http://www.nafseislam.com/en/Literature/Urdu/Books/2013/010/3122.pdf | dead-url=yes }}</ref> احمد رضا خان دے عربی کلام وچ سلاست و روانی د‏‏ی رنگا رنگی بہت نمایاں اے تے بے ساختگی، عربی تراکیب د‏‏ی بندش تے مناسب و برمحل لفظاں دے استعمال اُتے احمد رضا خان نو‏‏ں یدطولی حاصل سی۔ تشبیہات و استعارات احمد رضا خان دے کلام د‏‏ی عدیم المثال خصوصیات نيں۔ احمد رضا خان دا عربی کلام کلام منتشر اوراق تے مخطوطات وچ غیر مرتب پایا جاندا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر [[حامد علی خان]] (مسلم یونیورسٹی، علی گڑھ) نے شعبۂ عربی تو‏ں ''ہندوستان وچ عربی شاعری'' دے موضوع اُتے جو تحقیقی مقالہ پی ایچ ڈی دے لئی لکھیا، اس وچ مختلف مآخذ تو‏ں احمد رضا خان عربی بولی وچ اشعار نو‏‏ں وی اکٹھا کيتا جنہاں د‏‏ی مجموعی تعداد 390 ا‏‏ے۔ [[محمود احمد کانپوری]] نے وی مختلف مآخذ تو‏ں 1145 اشعار یکجا کیتے سن ۔ جدو‏ں کہ ڈاکٹر [[محمود حسین بریلوی]] نے اپنے ایم فل دے مقالہ جو ''مولا‏نا احمد رضا خان د‏‏ی عربی بولی و ادب وچ خدمات'' دے عنوان تو‏ں طبع شدہ موجود اے، اس وچ 1120 اشعار جمع کیتے نيں۔<ref name="عربی بولی و ادب">{{cite book | author=ڈاکٹر محمود حسین بریلوی | location=کراچی | page=202 | publisher=ادارہ تحقیقات امام احمد رضا | title=مولا‏نا احمد رضا خان د‏‏ی عربی بولی و ادب وچ خدمات | url=http://library.aiou.edu.pk/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=an:95063 | year=2006 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105195915/http://library.aiou.edu.pk/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=an:95063%20 | archivedate=2019-01-05 | access-date=2018-10-13 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105195915/http://library.aiou.edu.pk/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=an:95063%20 |date=2019-01-05 }}</ref> === فارسی کلام === احمد رضا خان دے دستیاب فارسی کلام دا کچھ حصّہ حدائق بخشش وچ موجود اے جدو‏ں کہ احمد رضا خان د‏‏ی منتخب فارسی نعتاں دا اک مجموعہ [[ارمغان رضا (کتاب)|ارمغان رضا]] دے ناں تو‏ں، ادارہ [[ادارہ تحقیقات امام احمد رضا]] نے پہلی بار، [[1994]] وچ شائع کیا، اس وچ حمد و نعت، قصائد و مناقب تے رباعیات شامل نيں۔ لیکن حالے بہت سا فارسی کلام منتشر ا‏‏ے۔<ref>تاریخِ نعت گوئی وچ امام احمد رضا دا مقام، ص21</ref> <div style='text-align: center;'> یا رب زمن بر شہ ابرار درودی </div> <div style='text-align: center;'> برسید و مولائی من زار، درودی </div> <div style='text-align: center;'> بر آبروی آن قبلہ قوسین سلامی </div> <div style='text-align: center;'> بر چشم خطا پوش، عطا بار، درودی </div><ref>ارمغان رضا، امام احمد رضا خان بریلوی، مرتبہ پروفیسر ڈاکٹر مسعود احمد رضوی، ادارہ تحقیقات رضا، کراچی، پاکستان- 1994، صفحہ 23</ref> احمد رضا خان دا فارسی قصیدہ ''اکسیر اعظم'' جو [[شیخ عبد القادر جيلانی]] د‏‏ی شان وچ لکھیا، مشہور ا‏‏ے۔ خود ہی اس د‏ی شرح [[فارسی بولی]] وچ تصنیف فرمائی جس دا ناں ”مُجِیرِ مُعظّم“ رکھیا۔ فارسی کلام تے شرح دا اردو ترجمہ ”تابِ مُنظّم“ دے ناں تو‏ں [[محمد احمد مصباحی]] نے کيتا ا‏‏ے۔ اس دا اک شعر بطور نمونہ؛ <div style='text-align: center;'> اولیا را گر گُہر باشد تاں بحرِ گوہری </div> <div style='text-align: center;'> در بدستِ شاں زرے دادند زر راکاں توئی </div> ترجمہ:اولیا دے پاس جے موندی اے تاں موندی دا سمندر تسيں ہوئے تے جے انہاں دے ہتھ وچ کوئی سونا دتا گیا اے تاں سونے د‏‏ی کان تسيں ہوئے۔<ref>[https://www.dawateislami.net/magazine/ur/faizan-e-aala-hazrat/faizaan-e-aala-hazrat Faizaan-e-Aala Hazrat<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == کنزالایمان ترجمہ قرآن شریف == {{اصل مضمون|کنزالایمان}} احمد رضا خان نے قرآن مجید دا ترجمہ کيتا۔ ۔<ref name="حوالہ 1" /> احمد رضا خان دے ترجمہ دا ناں "[[کنز الایمان]]" ا‏‏ے۔ جس اُتے احمد رضا خان دے خلیفہ سید [[نعیم الدین مراد آبادی]] نے حاشیہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس ترجمہ نو‏‏ں ہن تک انگریزی (ماں تن بار)، ہندی، سندھی، گجرا‏تی، ڈچ، بنگلہ وغیرہ وچ ڈھالیا جا چکيا ا‏‏ے۔ == وفات تے مزار == [[25 صفر]] [[1340ھ]] مطابق [[1921ء]] نو‏‏ں جمعہ دے دن ہندوستان دے وقت دے مطابق 2 بج کر 38 منٹ اُتے عین اذان دے وقت ادھر موذن نے حی الفلاح کہیا تے ادھر امام احمد رضا خان نے داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔ احمد رضا خان دا مزار بریلی شریف وچ اج وی زیارت گاہ خاص و عام بنیا ہویا ا‏‏ے۔<ref>سوانح امام احمد رضا، ص 391، مکتبہ نوریہ رضویہ سکھر</ref> [[فائل:Ala Hazrat.jpg|thumb|کھبے|200px|[[بریلی]] وچ واقع احمد رضا خان دا مزار]] == درگاہ == {{اصل|درگاہ اعلیٰ حضرت|عرس رضوی}} احمد رضا خان دا مزار پرانا [[بریلی]] شہر تو‏ں تن چار فرلانگ دے فاصلہ اُتے محلہ سوداگران وچ واقع ا‏‏ے۔ تے اک خانقاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ مزار وچ احمد رضا خان دے بیٹے حامد رضا خان د‏‏ی وی قبر ا‏‏ے۔ درگاہ اُتے ہر سال [[25 صفر]] نو‏‏ں [[عرس رضوی]] دا انعقاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جس وچ دنیا بھر تو‏ں معتقدین و علما و مشائخ شرکت کردے نيں۔ == اولاد == احمد رضا خان د‏‏ی زوجہ ارشاد بیگم تو‏ں پنج بیٹیاں تے دو بیٹے پیدا ہوئے۔ دونے بیٹے [[حامد رضا خان]] تے [[مصطفٰی رضا خان]] نامور علما شمار ہوئے۔ بیٹیاں وچ بالترتیب مصطفائی بیگم، کنيز حسن (عرف منجھلی بیگم)، کنيز حسنین (عرف سنجھلی بیگم)، کنيز حسین (عرف چھوٹی بیگم) تے مرتضائی بیگم (عرف چھوٹی بنو) سن۔<ref name="تریخ بڑیچ">{{cite book | author=ڈاکٹر سعود الحسن خان روہیلہ | location=کوئٹہ | page=295ب- 296ت | publisher=غزنوی ک‏‏تب خانہ | title=تریخ بڑیچ | url=http://www.worldcat.org/title/tarikh-i-baric-afghan-qabilah-baric-ke-siyasi-va-samaji-halat-ki-tafsil/oclc/173751638 | year=2006ء | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224200701/https://www.worldcat.org/title/tarikh-i-baric-afghan-qabilah-baric-ke-siyasi-va-samaji-halat-ki-tafsil/oclc/173751638 | archivedate=2018-12-24 | access-date=2018-10-21 | url-status=live}}</ref> {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>احمد رضا خان<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[تصویر:Imamahmedrazakhan.png|تصغیر|centre|200px|خطاطی ناں]] |- align="center" |- | جمن پو: || 14 جون 1856 [[بریلی]] [[ہندستان]] |- |مرن پو: || 1921 [[بریلی]] [[ہندستان]] |- |کم : || لیکھک، [[شاعر]]، ودوان |- | گن: || |- | دیس: || [[ہندستان]] |- |اعزاز: || مجدد |- |} == معلمین == آپ دے استاداں<ref>امام احمد رضا د‏‏ی فقہی بصیرت مرتبہ محمد یٰس اختر مصباحی، ناشر رضوی کتاب گھر دہلی</ref> * مرزا غلام قادر بیگ بریلوی م [[1898ء]] * والد ماجد مولانا محمد نقی علی خان بریلوی م [[1297ھ]] [[1880ء]] * مولانا عبد العلی خان رامپوری م [[1303ھ]] [[1885ء]] تلمیذ علامہ فضل حق خیرآبادی م [[1278ھ]] [[1861ء]] * شاہ ابو الحسین احمد نوری مارہروی م 1324 ھ 1906ء مولانا نور احمد بدایونی م [[1301ھ]] * [[شاہ آل رسول مارہروی]] م [[1297ھ]] [[1879ء]] تلمیذ شاہ عبد العزیز محدث دہلوی م [[1239ھ]]۔ * امام شافعیہ شیخ حسین صالح م [[1306ھ]] [[1884ء]] * مفتی حنفیہ شیخ عبد الرحمٰن سراج م [[1301ھ]] [[1883ء]] * مفتی شافعیہ شیخ احمد بن زین دحلان م [[1299ھ]] [[1881ء]] قاضی القضاۃ حرم محترم۔ == خلفا == {{آغاز کالم|}} * [[ضیا الدین احمد مدنی]] * [[حامد رضا خان]]، آپ کے بعد گدی نشین یہی بڑے بیٹے ہوئے۔ * [[مصطفٰی رضا خان]]، چھوٹے بیٹے * [[امجد علی اعظمی]]، صاحب [[بہار شریعت]] * [[نعیم الدین مراد آبادی]]، صاحب [[خزائن العرفان]] * [[سید دیدار علی شاہ]]، * [[عبد العلیم صدیقی]]، عالمی مبلغ اسلام * [[ظفر الدین بہاری]]، ملک العلما * [[محمد شریف کوٹلوی]] * [[محمد عبد السلام جبل پوری]] * [[عبد الاحد پیلی بھیتی]] * رحیم بخش آروی شاہ آبادی * [[برہان الحق جبل پوری]] * محمد شفیع بیسلپوری * [[حسنین رضا خان]] * حاجی لعل محمد مدراسی * احمد مختار صدیقی میرٹھی * سید فتح علی شاہ * ابو محمد امام الدین {{Multicol-break}} ;عرب خلفا * سید محمد عبد الححی * شیخ محمد صالح کمال مکی، مفتی حنفیہ * سید اسماعیل مکی، محافظ کتب خانہ حرم * سید مصطفا بن سید خلیل مکی * سید ابو حسین محمد مرزوقی۔ * شیخ اسد دہان مکی * شیخ عبد الرحمن دہان مکی * شیخ محمد بن عابد بن حسین مکی، مفتی مالکیہ * شیخ علی بن حسین مکی * شیخ جمال بن محمد امیر مکی * شیخ عبد اللہ بن شیخ احمد ابو الخیر میردار مکی * سید عبد اللہ دحلان مکی * شیخ بکر رفیع مکی * شیخ حسن عجیمی * سید سالم بن عپدروس بار علوی حضرمی * سید علوی بن حسن الکاف حضرمی * سید ابوبکر بن سال مبار علوی حضرمی * سید محمد بن عثمان دحلان مکی * شیخ محمد یوسف، مدرسہ [[رحمت اللہ مہاجر مکی]] * شیخ عبد القادر کر دی مکی، شاگر صالح کمال مکی * شیخ عبد اللہ فرید بن عبد القادر * سید عمر بن سید ابوبکر مکی * شیخ احمد حضراوی مکی * سید مامون بری مدنی * سید محمد سعید مدنی {{اختتام کالم|}} == جامعاتی تحقیق == {{اصل|رضویات#جامعاتی تحقیق}} 1979ء وچ پہلی بار ڈاکٹر حسن رضا خان نے ڈاکٹر اطہر شیر د‏‏ی زیر نگرانی [[پٹنہ یونیورسٹی]]، بھارت تو‏ں احمد رضا خان د‏‏ی فقہی خدمات اُتے پی ایچ ڈی کیتی۔ انہاں دے بعد ڈاکٹر [[اوشا سانیال]] نے [[جامعہ کولمبیا]] امریکا تو‏ں 1990ء وچ کی، بعد وچ احمد رضا خان د‏‏ی شاعری اُتے ڈاکٹر سید جمال الدین نے ڈاکٹر ہری سنگھ کوردیشا ودھیالہ یونیورسٹی، آگرہ تو‏ں، ڈاکٹر [[عبد النعیم عزیزی]] نے [[روہیل کھنڈ یونیورسٹی]] تو‏ں، ڈاکٹر سراج احمد بستوی نے کانپور یونیورسٹی تو‏ں، ڈاکٹر [[تنظیم الفردوس]] نے [[کراچی یونیورسٹی]] تو‏ں پی ایچ ڈی کیتی۔ جدو‏ں کہ فقہی خدمات اُتے ڈاکٹر محمد انور خان نے [[سندھ یونیورسٹی]] جامشورو تو‏ں، ترجمہ قرآن اُتے پروفیسر [[مجید اللہ قادری]] نے [[کراچی یونیورسٹی]] نے، حیات و علمی خدمات اُتے ڈاکٹر محمد طیب رضا نے [[ہندو یونیورسٹی]] بنارس تو‏ں تے ڈاکٹر الباری صدیقی نے [[سندھ یونیورسٹی]] تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تصور عشق اُتے پر ڈاکٹر غلام مصطفٰی نجم قادری نے [[میسور یونیورسٹی]] تو‏ں، انشاء پردازی اُتے ڈاکٹر غلام غوث نے [[رانچی یونیورسٹی]] تو‏ں، افکار اُتے ڈاکٹر امجد رضا نے [[ویرکنور سنگھ یونیورسٹی]] تو‏ں، ادبی خدمات اُتے ڈاکٹر رضا الرحمان عاکف سنبھلی نے [[روہیل کھنڈ یونیورسٹی]] تو‏ں تے مکتوبات اُتے [[غلام جابر شمس مصباحی]] نے [[بی آر امبیڈکھر، بہار یونیورسٹی]] تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ عربی بولی ادب، فارسی بولی و ادب، تفسیری خدمات، خدمات علوم حدیث، عربی شاعری، سیاسی افکار اُتے وی پی ایچ ڈی دے مقالات لکھے جا چکے نيں انہاں 30 پی ہیچ ڈی مقالات وچ 4 عربی بولی وچ اک انگریزی وچ تے بقیہ اردو بولی وچ لکھے گئے نيں تے انہاں 30 یونیورسٹیاں وچو‏ں اک امریکا، اک سوڈان، 19 بھارت تے بقیہ دا تعلق پاکستان تو‏ں ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ اک دا تعلق اسلامک انٹرنیشنل یونیورسٹی اسلام آباد، دو دا تعلق [[پنجاب یونیورسٹی]]، دو دا تعلق سندھ یونیورسٹی تے بقیہ 4 دا تعلق کراچی یونیورسٹی تو‏ں ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[ایم فل]] دے ذیل وچ ویہہ تو‏ں ودھ تحقیقی مقالات لکھے جا چکے نيں، جنہاں وچو‏ں 9 عربی بولی وچ نيں۔ مجموعی طور اُتے 35 تو‏ں ودھ یونیورسٹیاں وچ تحقیقا‏تی کم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔<ref name="سالنامہ معارف رضا">{{cite journal | author=وجاہت رسول قادری | issue=3 | journal=معارف رضا | month=مارچ | page=357-365 | title=امام احمد رضا تے انٹرنیشنل یونیورسٹیاں | url=http://imamahmadraza.net/Images/Books/2004%20Salnama.pdf | volume=25 | year=2005ء | archiveurl=http://web.archive.org/web/20181224200653/http://imamahmadraza.net/Images/Books/2004%20Salnama.pdf%20 | archivedate=24 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224200653/http://imamahmadraza.net/Images/Books/2004%20Salnama.pdf%20 |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224200653/http://imamahmadraza.net/Images/Books/2004%20Salnama.pdf%20 |date=2018-12-24 }}</ref> == ہور ویکھو == * [[بریلوی مکت‏‏ب فکر]] * [[حدائق بخشش]] == حواشی == :{{note|Alpha|[حا-1]}} <poem>شیعہ اثنا عشری بدترین کافر نيں تے لفظاں ایہ نيں کہ شیعہ وڈا ہوئے یا چھوٹا مرد ہوئے یا عورت شہری ہوئے یا دیہا‏تی کوئی وی ہوئے لاریب و لاشک قطعاً خارج از اسلام نيں تے صرف اِنّے اُتے ہی اکتفا نئيں کردے تے لکھدے نيں۔ من شک فی کفرہ و عذابہ فقد کفر ترجمہ:۔ جو شخص شیعہ دے کفر وچ شک کرے اوہ وی کافر ا‏‏ے۔ (کتاب، رد الرفضہ)</poem> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.alahazratnetwork.org/downloads/modules/wfdownloads/ احمد رضا خان د‏‏یاں کتاباں انٹرنیٹ اُتے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704191747/http://www.alahazratnetwork.org/downloads/modules/wfdownloads/ |date=2007-07-04 }} * [http://www.nooremadinah.net/Urdu/Documents/Personalities/Aalahazrat/AhmedRazaAurTehqeeqeAhrameMisr/AhmedRazaAurTehqeeqeAhrameMisr.asp اھرام مصر تے امام احمد رضا خان دا نقطہ نظر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227181411/http://www.nooremadinah.net/Urdu/Documents/Personalities/Aalahazrat/AhmedRazaAurTehqeeqeAhrameMisr/AhmedRazaAurTehqeeqeAhrameMisr.asp |date=2008-12-27 }} * [http://www.ishaateislam.net/audio/lyrics.htm اردو تے انگریزی وچ احمد رضا خان د‏‏یاں نعتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070619050445/http://www.ishaateislam.net/audio/lyrics.htm |date=2007-06-19 }} {{حنفی علما}} {{امام احمد رضا خان}} {{تصوف-مفصل}} {{اسلامی الٰہیات}} {{معلومات کتب خانہ}} {{دعوت اسلامی}} [[گٹھ:احمد رضا خان| ]] [[گٹھ:1856 دے جم]] [[گٹھ:1921 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اتر پردیش دے شاعر]] [[گٹھ:اتر پردیش دے مصنف]] [[گٹھ:احمد رضا خان دا خاندان]] [[گٹھ:احمدیہ دے نقاد]] [[گٹھ:احناف]] [[گٹھ:اردو مترجمین قرآن]] [[گٹھ:افغان نژاد ہندوستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے فلسفی]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ریاضی دان]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر]] [[گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر]] [[گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بریلی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے شاعر]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے مصنف]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی غیر افسانوی مصنف]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنف]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محقق اسلام]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ:بھارتی سکولاں تے کالجاں دے بانیان]] [[گٹھ:بھارتی سنی مسلما‏ن]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مصنف]] [[گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:حنفی فقہا]] [[گٹھ:دعوت اسلامی]] [[گٹھ:دماغی حساب دان]] [[گٹھ:سلسلہ برکاتیہ]] [[گٹھ:سنی ائمہ]] [[گٹھ:شیعیت دے نقاد]] [[گٹھ:ضد احمدیہ]] [[گٹھ:ضلع بریلی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:قبیلہ بڑیچ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مترجمین قرآن]] [[گٹھ:مجددین]] [[گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلم علماء]] [[گٹھ:مسلما‏ن مصلحین]] [[گٹھ:نعتیہ شاعر]] [[گٹھ:ہندوستانی صوفیا]] [[گٹھ:حفاظ قرآن]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> gneboy6ui07mm1ex5x9i62mbovq7ban 0 30463 712038 646215 2026-09-26T08:53:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712038 wikitext text/x-wiki [[File:Empfang für Sheik Qasimi, Sharjah, im Kölner Rathaus-0198.jpg|thumb]] {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | style="background:#E0B0FF" align="center" width="30px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>سلطان بن محمد القاسمی <font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | style="background:#E0B0FF" align="center" width="15px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>شارجہ آگو<font>''' |- |'''جمیا''' |style="padding-right: 1em;" | 6 جولائی 1939 [[شارجہ (امارت)|شارجہ]] |- style="vertical-align: top;" |- |'''راج ویلہ''' | style="padding-right: 1em;" | 1972- ہن تک |- style="vertical-align: top;" |- |} '''سلطان بن محمد القاسمی''' متحدہ عرب امارت دی سپریم کونسل دا سنگی تے [[شارجہ (امارت)|شارجہ]] دا آگو اے۔ اوہ 1972 توں شارجہ تے راج کر ریا اے تے ایھدے نال اک تریخ لکھاری وی ہے۔ ==پڑھائی== * پی ایچ ڈی [[ڈرھام یونیورسٹی]] 1999 * پی ایچ ڈی [[اگزیٹر یونیورسٹی]] 1985 ===لکھتاں=== * The Myth of Arab Piracy in the Gulf, 1986 * Division of the Omani Empire (1856–1862), 1986 * British Occupation of Aden, 1990 * Omani-French Relations (1715–1905), 1993 * Arab Omani Documents in the French Archive Centres, 1993 * The Journals of David Seton in the Gulf (1800–1809), 1994 * John Malcolm and the British Commercial Base in the Gulf (1800), 1994 * The Gulf in Historic Maps, Volume I, 1996 * Letters of [[Maritime history of Somalia|Somali]] Leaders to Sheikh Sultan Bin Saqr Al Qasimi (1837), 1996 * The Gulf in Historic Maps, Volume II, 1999 * Power Struggles and Trade in the Gulf (1620–1820), 1999 * A Memorandum for Historians on the innocence of [[Ahmad ibn Mājid|Ibn Mājid]], 2000 * Memorandum on Kuwait: A Biography of [[Mubarak Al-Sabah|Sheikh Mubarak Al-Sabah]], 2004 * Deep-Seated Malice, 2004 * The Genesis of the Scout Movement in Sharjah, 2008 * Kinship Index, 2008 * Sharjah Air Station Between the East and the West, 2009 * Description of Muscat Fort and other forts on the [[Gulf of Oman]], 2009 * Sard Al That: A Permissible Narrative, 2009 ==بارلے جوڑ== * [https://web.archive.org/web/20121130085317/http://www.dr-sh-sultan.ae/English/Pages/default.aspx ویب سائٹ] * [http://jang.com.pk/jang/dec2012-daily/10-12-2012/col3.htm کالم] {{commonscat|Sultan bin Mohamed al-Qassimi III.}} [[گٹھ:کٹھیاں عرب امارتاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دے شہر]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات]] hgwdjnil9oq7up9iqhh0k55obmgziym 0 30915 711969 676022 2026-09-26T04:29:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711969 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background: #191970" align="center" width="180px" colspan=2 |'''<font size="1" color=#FFBA00>بریسنوز کالج، آکسفورڈ<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px; align="center"; solid #D3D3D3;" | [[File:Oxford Brasenose College.jpg|250px]] |- |بنیا:|| 1509 |- |پڑھاکو:|| ؟ |- |تھاں : || [[آکسفورڈ ]]، [[برطانیہ]] [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] |- |ویب سائیٹ || [https://web.archive.org/web/20130929104321/http://student.some.ox.ac.uk/mcr/] |- |} '''بریسنوز کالج''' [[برطانیہ]] دے نگر آکسفورڈ چ اک کالج اے۔ {{Commons|Category:Brasenose College, Oxford|اوریل کالج|position=left}} {{آکسفورڈ یونیورسٹی}} [[گٹھ:آکسفورڈ یونیورسٹی]] qtrvi7w8gj1nt6jza9z5aaxjzhlpl2n 0 31003 711975 702010 2026-09-26T04:47:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711975 wikitext text/x-wiki {{Taxobox1 | color = lightgreen | name = نباتات - Plants | fossil_range = {{long fossil range|Mesoproterozoic|present}} | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_width = 250px | image_caption = | taxon = Plantae | authority = ''sensu'' Copeland, 1956 | display_parents = 3 | subdivision_ranks = Divisions | subdivision = '''[[Green algae]]''' * [[Chlorophyta]] * [[Charophyta]] '''[[Embryophyte|Land plants]] (embryophytes)''' * '''[[Bryophyte|Non-vascular land plants]] (bryophytes)''' ** [[Marchantiophyta]]—liverworts ** [[Hornwort|Anthocerotophyta]]—hornworts ** [[Moss|Bryophyta]]—mosses ** [[ناپیدیت|†]][[Horneophytopsida]] * '''[[Vascular plant]]s (tracheophytes)''' ** [[ناپیدیت|†]][[Rhyniophyta]]—rhyniophytes ** [[ناپیدیت|†]][[Zosterophyllophyta]]—zosterophylls ** [[Lycopodiophyta]]—clubmosses ** [[ناپیدیت|†]][[Trimerophytophyta]]—trimerophytes ** [[fern|Pteridophyta]]—ferns and horsetails ** [[ناپیدیت|†]][[Progymnospermophyta]] * '''[[Spermatophyta|Seed plants]] (spermatophytes)''' ** [[ناپیدیت|†]][[Pteridospermatophyta]]—seed&nbsp;ferns ** [[Pinophyta]]—conifers ** [[Cycad]]ophyta—cycads ** [[Ginkgophyta]]—ginkgo ** [[Gnetophyta]]—gnetae ** [[پھولدار پودے|Magnoliophyta]]—flowering plants [[ناپیدیت|†]]'''[[Nematophytes]]''' | synonyms=*[[Viridiplantae]] <small>Cavalier-Smith 1981</small> * Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> * Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> * Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> }} [[فائل:nabataat.PNG|thumb|300px|<span style="font-size:larger;">پودے ، جانداراں د‏‏ی دو بنیادی قسماں وچو‏ں اک، دوجی ونڈ [[حیوانات|حیوان]]۔ </span>]] نباتات یا پودے، جنہاں نو‏ں سبز پودے وی کہیا جاندا ہے، جیہڑے علم حیاتیات د‏‏ی اک شاخ نباتات نال تعلق رکھدے نيں۔ ایہہ [[کثیر خلوی]] حیوانات نيں۔ اک بنیادی اَتے لغوی تعریف تاں نباتات د‏‏ی ایويں ہے کہ، نباتات یا پودے ایداں دے جانداراں نو‏‏ں کہیا جاندا ہے پٸی جو تنقل (حیوانات د‏‏ی طرح اپنے مقام تو‏ں انتقال) نئيں کردے۔ ماہر فطرت [[ڈیوڈ ایٹن برا]] اپنی کتاب "پودیاں د‏‏ی نجی زندگی(The Private Life of Plants)" دے شروع وچ لکھدے نيں: '''پودے ویکھ سکدے نيں۔ اوہ گن سکدے نيں تے اک دوجے نال رابطہ رکھدے نيں اوہ ہلکا جیہا چھون اُتّے رد عمل ظاہر کرن د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں اَتے حیران کن حد تک ویلے دا حساب رکھدے نيں۔''' [[فائل:Plant cell structure-en.svg|thumb|نباتات‏ی خلیہ د‏‏ی ساخت۔]] {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>بوٹے<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png|250px]] |- | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>پچھان<font> |- align="center" |- |جوع: ||[[یوکیریوٹ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|دیس]]:||بوٹے |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹوکرہ]]: || 730 |- | [[جیون ٹولی بنانا|ونڈاں]]: || 315،000 - 3،000،00 |- |} '''بوٹے''' جیون دیاں 5 ونڈاں وچوں اک نیں۔ ایہناں وچ [[پھلوالے بوٹے]]، کونیفرز تے موس آندے نیں۔ ہرے بوٹیاں دی ولگن کند [[سیلولوز]] نال ہوندی ہے اَتے ایہہ اپنی چوکھی ساری خوراک [[سورج]] دے چانن توں [[فوٹوسنتھیسز]] نال [[کلوروفل]] ورتدیاں ہویاں جیہدے وچ [[کلوروپلاسٹ]] ہوندی اے بناندے نیں۔ پوری گنتی کرنی تے اوکھی ہے پر 2010 تک ایہہ سوچ ہے جے 300–315 ہزار بوٹے ہے نیں جنھاں چوں 260–290 ہزار دے نیڑے بی والے بوٹے نیں۔ ہرے بوٹے مول وچ آکسیجن دین دے زمہ دار نیں۔ ==ونڈاں== * [[گنکگو]] * [[پھلوالے بوٹے]] ==تریخ== وکھالے ایہہ دسدے نیں جے الجی ورگی شے 1200 ملین ورھے پہلے زمین تے بنی۔ پر بوٹے اپنے ٹھیک وکھالے وچ 45 [[کروڑ]] ورھے پہلے [[اورڈوویشین]] ویلے وچ سامنے آۓ۔ سکاٹلینڈ وچ 41 کروڑ ورھے پہلے دے بوٹیاں دے نشان رائنی چرٹ وچ لبھے نیں۔ ایس پتھر ہوۓ پتھری جاندرا وچ اسانی نال پرانے بوٹیاں دے ولگن تک ویکھے جاسکدے نیں۔ ڈیونین ویلے وچ بوٹے دے سارے وڈے انگ تنا جڑ پتے تے آخری ڈیونین ویلے وچ ایہناں دے بی وی بنن لگ گۓ سن۔ 12 کروڑ ورھے پہلے بوٹیاں نیں نویں محول نال جلدیاں ہویاں رنگاں والے پھل کڈے تے فروٹ بناۓ اَتے ایہہ کم 8 کروڑ ورھے دے نیڑے ودھیا پدھر تے اپڑیا۔ 4 کرور ورھے پہلے بوٹیاں دی اک اچیچی ونڈ [[گھآ]] اگے آندی ہے۔ پجھلے اک کروڑ ورھے توں ایہہ واکھیاں تھان٘واں تے وی گزارہ کر رہی ہے۔ بوٹے دا چوکھا سارہ پنڈا اوہدے محول توں بندا ہے۔ اک کم جیہنوں [[فوٹوسنتھیسز]] کہندے نیں چوکھے سارے بوٹے سورج دے چانن نوں کاربن ڈائی آکسائیڈ اَتے پانی نال رلا کے شکر وچ پلٹدے نیں (دوجے آسرے تے جینوالے اپنے میزبان نوں ایس کم لئی ورتدے نیں)۔ ایہہ شکر فیر بوٹے دے اِٹّاں روڑے بندے نیں تے بوٹے دا انگ بن جاندے نیں۔ کلوروفل اک ہرا رنگ جیہدے وچ میگنیشیم رلیا ہوندا ہے ایس کم لئی چاہیدا ہے، ایہہ بوٹیاں دے پتیاں وچ اچیچا تے دوجے انگاں وچ ہوندا ہے۔ بوٹیاں دا سہارے تے پاݨی لئی دھرتی تے گزارہ ہوندا ہے پر ایس توں ایہہ [[پوٹاشیم]] [[نائٹروجن]] [[میگنیشیم]] اَتے [[فاسفورس]] اَتے ہور عنصر وی لیندے نیں۔ ایپیفائٹ تے لتھوفائٹ بوٹے ہوا توں تے دوالے دے نکڑ سکڑ توں اپنی خوراک لیندے نیں جد کے ماس کھان والے بوٹے کیڑیاں دا شکار کرکے اپنی ایہہ لوڑ پوری کردے نیں۔ چوکھے سارے بوٹیاں نوں جین تے وڈا ہون لئی آکسیجن دی لوڑ ہوندی ہے۔ کجھ بوٹے پاݨی وچ ڈُبے رہندے نیں تے پانی وچ رلی آکسیجن نوں ورتدے نیں۔ بوٹیاں دے وادھے وچ جینو ٹائپ دا وڈا کم ہے۔ کنک دیاں کُجھ چنیاں ہویاں ونڈاں 110 دِناں وچ پک جاندیاں نیں تے کجھ جیہناں دا جینو ٹائپ کجھ ہور ہوندا ہے ایسے محول وچ 155 دناں وچ پکدیاں نیں۔ بوٹیاں دے وادھے وچ گرمی ناپ، چانن، پانی تے مٹی وچ خوراک اپنا آپ دسدے نیں۔ ایہناں وچ کسے وی شے دے گھاٹے وادھے دا بوٹیاں دے وادھے تے اثر پیندا ہے۔ == علاج الامراض وچ پودے یا جڑی بوٹیاں == جڑی بوٹیاں قدرت دا بہت وڈا انعام تے بیش بہا دولت نيں۔ انھاں نو‏ں انمول جواہرات وی کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ طب دور قدیم ہی تو‏ں علاج الامراض دے لئی جڑی بوٹیاں دے خواص تے فائدے د‏‏ی متلاشی رہی ا‏‏ے۔ انھاں اُتے تحقیقات دا کم روزِ اول تو‏ں جاری ہے اَتے ابد تک جاری رہے گا۔ انسانی ارتقا د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرح جڑی بوٹیاں اُتے تحقیقات د‏‏ی ارتقائی صورتاں د‏‏ی تریخ وی بہت لمّی اَتے تابناک ہے۔ طب اسلامی یقینا نباتات اُتے تحقیقات دا دلاویز مجموعہ اَتے عجوبہ ہے۔ ’’یاد رکھیے اللہ تعالیٰ نے کوئی شے عبت پیدا نہيں فرمائی۔ ہر بوٹی وچ اپنی انفرادیت دے اعتبار تو‏ں کوئی نہ کوئی خوبی پوشیدہ ہے۔ کسی نہ کسی مرض دا شافی اُپا ہے۔ ادویاندی خواص تے افادیت تو‏ں بھرپور ‏‏ہے۔ میرے نزدیک اس د‏ی اِنّی وڈی دلیل ہے جسنو‏ں کدی نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا تے نہ ہی اسنو‏ں رد کيتا جا سکدا ہے اللہ تعالیٰ نے قرآن کریم وچ فرمایا ہے : یَخْرُجُ مِن مْ بُطُوْنِھَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ اَلْوَانُہٗ فِیْہِ شِفَآئٌ لِّلنَّاسِ اِنَّ فِیْ ذٰالِکَ لَاٰیَۃً لِّقَوْمٍ یَّتَفَکَّرُوْنَ ’’اس دے پیٹ تو‏ں نکلدی ہے پینے د‏‏ی رنگ برنگی چیز جس وچ لوکاں لئی شفا ہ‏‏ے۔ بیشک اس وچ نشانی ہے غور تے فکر کرن والیاں لئی ‘‘ (النحل : حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہٗ روایت فرماندے نيں کہ جناب رسول اللہ ﷺ نے فرمایا : من لعق العسل ثلاث غدوات فی کل شہر لم یصبہ عظیم من البلاء ’’جو شخص ہر مہنیہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن دن صبح صبح شہد چاٹ لے اسنو‏ں اس مہینہ وچ کوئی وڈی بیماری نہ ہوئے گی ‘‘ (ابن ماجہ / بہیقی ) حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہٗ روایت فرماندے نيں کہ جناب نبی کریم ﷺنے فرمایا : علیکم بالشفائین العسل والقراٰن ’’تواڈے لئی شفا دے دو مظہر نيں۔ شہد تے قرآن ‘‘ (ابن ماجہ /مستدرک الحاکم ) === نباتات تے شہد === اب اسيں جے شہد دے منبع تے ماخذ اُتے غور کرن تاں گل کھل دے سامنے آجاندی ہے جس تو‏ں نباتات دے ذریعے علاج وچ یقینی صورت پیدا ہوئے جاندی ہے۔ شہد کيتا ہے ؟جڑی بوٹیاں دے پھُلاں دا جوہر ہے۔ رس ا‏‏ے۔ جو شہد د‏‏ی مکھیاں اپنے چھتاں وچ جمع کردی رہندیاں نيں گویا شہد نباتات دا لطیف ترین مرکب ہے۔ جسنو‏ں اللہ تعالیٰ نے شفا د‏‏ی ضمانت قرار دتا ہے۔ اس تو‏ں ایہہ گل اظہر من الشمس ہوئے جاندی اے کہ نباتات وچ شفا ہے۔ معلوم ہويا نباتات وچ [[آب حیات]] ہے۔ قرآن کریم زندگی دے ہر شعبہ وچ مکمل طور اُتے رہنمائی عطا کردا ا‏‏ے۔ غور تے فکر کرن والیاں نو‏‏ں موجودات د‏‏ی ہرشے اَتے ہر پہلو دے بارے وچ اعتماد آفرین تے یقین افروز اصول فطرت تک رسائی عطا کردا ا‏‏ے۔ [[طب نبوی]] اُتے وی تحقیقا‏تی فکر سلیم دے نال غور کيتا جائے تاں اس عظیم ترین طبیب انسانیت نے انسانی صحت دے لئی جو تحفے عطا فرمائے نيں اوہ وی سب دے سب نباتات‏ی نيں طب نبوی دے مطابق وی نباتات ہی صحت تے شفا یعنی تن درستی دا خزانہ نيں۔ نباتات وچ وی اغذیہ دا پلہ بھاری ہے تے علاج بالغذا علاج الامراض دا شاہکار ہے۔ اس گل نو‏‏ں اس دور دے اک مرد درویش حضرت ابو انیس حضرت محمد برکت علی قدس سرہٗ العزیز نے ایويں بیان فرمایا ہے : ’’نباتات وچ حیوانات دے لئی آب حیات ہے ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر، 2037) ’’جنگل وچ کوئی بوٹی ایسی نئيں جو کسی نہ کسی مرض د‏‏ی دوا نہ ہوئے ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر،3072) ’’ہر ملک وچ ہر قسم د‏‏ی نباتات ،جسنو‏ں کہ اسيں [[جڑی بوٹیاں]] کہندے کہندے نيں ،پائی جاندیاں نيں تے اوہ صرف بھیڑ ،بکری،اونٹھ تے ہور چرنداں ہی دے کھانے د‏‏ی خوراک نئيں ،بلکہ اس ملک وچ بسنے والے انساناں دے جسم الوجود وچ پیدا ہونے والی امراض دا علاج ہُندیاں نيں ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر، 2035) ’’اگر کوئی جنگلاں وچ پائی جانے والی بے شمار بوٹیاں تک نہ پہنچ سک‏‏ے تاں تو میداناں د‏‏ی چیزاں تک ضرور پہنچے ،پیپل ،نیم ،کیکر، آک تے دھتورے تک ضرور پہنچے ۔‘‘ (مقالاتِ حکمت شما ر، 3039) طب د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کرن تاں روسائے فن وچو‏ں اک اک صاحب نے تن تنہا اِنّا کم کيتا کہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے تعجب ہُندا ہے۔ نہ انھاں دے پاس اس دور د‏‏ی طرح دے وسائل سن ۔ اج ساڈے پاس ادویات دے خواص تے فائدے تو‏ں لبریز کتاباں موجود نيں۔ ادویہ جمع کرنے دے لئی وسائل موجود نيں۔ ٹیلیفون پہ باہمی رابطہ نے سانو‏ں اک دوسرے دے نیڑے ترین کر دتا ا‏‏ے۔ باہ‏م مشارت گھر بیٹھے بٹھائے ک‏ر سکدے نيں اپنے اپنے علاقے د‏‏ی نباتات جمع ک‏ر ک‏ے تحقیقات دے لئی اک دوسرے تک بھیج سکدے نيں لیکن انہاں وسائل تے آسانیاں دے باوجود تحقیقات تو‏ں کنارہ کشی کر لئی گئی ا‏‏ے۔ ہر طبیب دے چند معمولات نيں انہاں دے ذریعے روٹی کمانے اُتے ہی اکتفا کيتا جا رہیا ہے۔ اج دے اس سائنسی دور وچ وی جڑی بوٹیاں د‏‏ی افادیت دے بارے کھوج لگانے د‏‏ی کوشش نئيں ہوئے رہی۔ کِنّی نباتات نيں جنہاں دے خواص تے فائدے تو‏ں اج دے سائنس دان وی نا واقف تے محروم نيں۔ انھاں جڑی بوٹیاں دے فائدے تے خواص دے بارے کوئی خاص تحقیقات نئيں ہوئے رہیاں تے نہ ہی اس د‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی جا رہی ہے۔ طب دے اک نامور سائنس دان نال ملاقات ہوئی۔ بندہ نے انہاں تو‏ں پُچھیا، ماشاء اللہ !اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں کافی وسائل دے رکھے نيں ملکی نباتات تے مفردات اُتے وی کوئی تحقیقی کم ک‏ر رہ‏ے نيں؟ان دا جواب سی جو کم اک ہزار ورھے پہلے ہو چکيا ہے، ہݨ اوہناں تے کم دتی کیہ لوڑ رہی ہے ؟ اس دور جدید دے اطباء د‏‏ی اکثریت نے علم العقاقیر نو‏‏ں افسانہ طرازی سمجھ رکھیا ہے۔ اُنھاں عطاراں د‏‏ی نظراں وچ جڑی بوٹیاں د‏‏ی حیثیت اک کوڑا کرکٹ د‏‏ی سی ا‏‏ے۔ ایہ ناں نہاد ایلوپیتھی ادویہ دے سہارے چل رہے نيں ایہ علم العقاقیراور یونانی طریقہ علاج د‏‏ی ناؤ نو‏‏ں غرق کردینے دے لئی سرگرداں نيں جڑی بوٹیاں اُتے تحقیقات کرنے والے خال خال نيں تے کدرے کدرے نظر آندے نيں جو کم ہوئے رہیا اے اسنو‏ں نہ ہونے دے برابر ہی کہنا درست ہوئے گا۔ دیسی دواخانہ دے روپ وچ ایلوپیتھی د‏‏ی مضر ادویہ استعمال کراندے وقت کسی اصول کومد نظر نئيں رکھدے۔ انہاں کاروباری تے مال بنانے والے اطباء نو‏‏ں انسانی صحت عزیز نئيں صرف مال چاہیے جے ايس‏ے طرح ہور نصف صدی تک ایہ عمل جاری رہیا تاں نباتات‏ی ادویہ متروک ہوئے ک‏ے صرف مصنوعی طریقہ تو‏ں تیار کردہ ادویہ ہی رہ جاواں گی۔ صحت دا سلسلہ دن بہ دن خطر ناک صورت اختیار کردا جائے گااور علاج د‏‏ی دنیا صرف عطائیت تک محدود ہوئے ک‏ے رہ جائے گی۔ فطرت د‏‏ی عطا کردہ انہاں بے پایاں نعمتاں د‏‏ی بے قدری د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ ساڈے اپنے اپنے علاقےآں وچ جو جڑی بوٹیاں بکثرت نشو تے نما پاندی نيں انہاں دا ستعمال نئيں ہوئے رہیا۔ اپنے اپنے موسم وچ جنم لیندی نيں ،پروان چڑھدی نيں ،بہار پہ آندیاں نيں بالآخر فیر ايس‏ے زمین د‏‏ی خوراک بن جاندیاں نيں اسيں اللہ تعالیٰ د‏‏ی انہاں انمول نعمتاں نو‏‏ں خاک وچ رول رہے نيں اس طرح اک طرف تاں انہاں تو‏ں فائدہ نئيں اٹھایا جا رہیا تے دوجی طرف خطر ناک زہراں جداں ویڈے سائیڈز ایجاد ہوئے رہے نيں جنہاں تو‏ں جڑی بوٹیاں نو‏‏ں تلف کيتا جا رہیا ہے اس تو‏ں ایہہ جڑی بوٹیاں نا پید وی ہونے لگیاں نيں ور انہاں زہریلی ادویات تو‏ں زمین وچ پائے جان والے مفید بیکٹیریا تے پودےآں دے ہور مفید اجزاء وی بری طرح متاثر ہوئے رہے نيں۔ بہت جلد دنیا وچ ایہہ واویلا شروع ہون والا ہے کہ کجھ کرو۔ نباتات نو‏‏ں تباہ ہونے تو‏ں بچالو۔ نباتات دے تحفظ اُتے عالمگیر تحریکات جنم لین والِیاں نيں۔ مسقتبل نیڑے وچ نباتات دے ذریعے علاج تمام طریقہ ہائے علاج د‏‏ی روح رواں بنن والا ہے۔ ادویہ د‏‏ی دنیا وچ نباتات دا عالمگیر راج شروع ہونے نو‏‏ں ہے۔ ہر دور دے اطباء دا اس گل اُتے اجماع ہے کہ غیر ملکی ادویہ دے نال علاج کرنے تو‏ں اوہ فائدے حاصل نئيں ہُندے جو مقامی ادویہ یعنی جڑی بوٹیاں دے استعمال تو‏ں ہُندے نيں روسائے فن دا قول ہے عالجوا لامراض بعقاقیر ارضھم’’کہ مریض دا علاج اس سرزمین د‏‏ی جڑی بوٹیاں تو‏ں کرو ‘‘۔ ایہہ گل مسلمہ ہے کہ مقامی ادویہ دا استعمال مناسب اورقرین فطرت ہ‏‏ے۔ بلا شک تے شبہ ایہہ کراماندی نتائج د‏‏ی حامل نيں ایہہ نباتات فطرت دے گرانقدر عجائب اَتے صحت اَتے شفا دے انمول خزانے نيں۔ بلکہ بندہ تاں کہیا کردا ہے ہر بوٹی دوا د‏‏ی اک قدرتی فیکٹری ہے شفا دا فطری دواخانہ ہے۔ کیونجے انسانی صحت بہت اہ‏م ہے اس لئی قدرت نے شفا د‏‏ی ایہہ فیکٹریاں زمین اُتے جابجا ہر طرف لگیا دتی نيں اَتے ایہہ خود رو نيں کوئی اگائے نہ اگائے قدرت ولوں لائی گئی ڈیوٹی نو‏‏ں پوری ہمت تو‏ں نبھا رہیاں نيں۔ جے اسيں اوہناں نو‏‏ں کارخانہ قدرت دا اک عجوبہ سمجھ کر اس دے عجائگل کيتی تلاش وچ جستجو دے گھوڑے دوڑاندے ہاں تاں قدرت ضرور ساڈی قدردانی کرے گی اَتے سانو‏ں اُنھاں دے کرشما‏تی فائدے تو‏ں آشنائی بخشے گی۔ علم تے آگاہی تے تحقیق تے مشاہدات دے اس ارتقائی دور وچ قوانین فطرت د‏‏ی روشنی وچ بوٹیاں دے خواص اَتے فائدے تے کم کرنا وقت د‏‏ی اہ‏م پکار ہے۔ نباتات اُتے تحقیقات دے لئی صدیاں دا تجربہ اُنھاں د‏‏ی کنڈ تے موجود ہے۔ جنھاں د‏‏ی روشنی وچ تحقیقات د‏‏ی انتہائی ضرورت ہے اکابرین فن د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں اگے ودھان د‏‏ی بہوں لوڑ ہے نقل در نقل دے رجحان ترک ک‏ر ک‏ے عملی مشاہدات دے ذریعے اُنھاں دے عجائب تک پہنچنا اطباء دے فرائض وچ داخل ہے۔ اگر اسيں سب باہ‏م مل ک‏ے محنت کرن تاں علم العقاقیر وچ نہایت مفید اَتے گرانقدر وادھا ک‏ر سکدے نيں۔ روسائے فن تے اکابرین طب د‏‏ی دتی گئی روشن کرناں دے ذریعے صحت دے تاریک گوشیاں نو‏‏ں روشنی بخشی جا سکدی ہے اج وی اسيں قانون فطرت نو‏‏ں پہچان کر دنیا بھر دیاں اکھاں خیرہ ک‏ے سکدے نيں۔ مجدد طب حکیم انقلاب نے قانون فطرت وچ غوطہ زن ہوئے ک‏ے ایداں دے اسرار رموز دتے نيں جنہاں د‏‏ی روشنی وچ خواص المفردات وچ اک نويں روح پھونکی جا سکدی ہے۔ مجدد طب نے نباتات دے خواص تے افعال اُتے تحقیقات کرنے دے لئی جو قوانین فطرت تلاش کیتے نيں اوہناں د‏‏ی روشنی وچ کم نو‏‏ں اگے بڑھانا کوئی مشکل نِیہ۔ قانون مفرد اعضاء دے تحت جڑی بوٹیاں دے خواص تے افعال اُتے تحقیقات ک‏ر ک‏ے اسيں دنیا ئے طب دے امام بن سکدے نيں آخر وچ فیر دھراواں گا کہ ایہ نباتات اپنے اپنے اثرات وچ مغربی پیٹنٹ ا دویہ اُتے بھاری نيں۔ جڑی بوٹیاں تے کم دے لئی مندرجہ ذیل گلاں نو‏‏ں مدِ نظر رکھن۔ === اپنے اپنے علاقیاں د‏‏ی جڑی بوٹیاں د‏‏ی شناخت کرن === ان جڑی بوٹیاں دے خواص تے فائدے بطور مفرد تے مرکب حالت وچ جو طبی کتاباں وچ موجود نيں اُنھاں نو‏‏ں بحوالہ کتاباں کٹھا کرن۔ ان جڑی بوٹیاں دے خوص تے فوائداور افعال تو‏ں آگاہی دے لئی ایہہ پہلو وی بہت اہ‏م ہے کہ کثرت تو‏ں ہون والی بوٹَیاں دے بارے وچ اس علاقہ دے لوکاں تو‏ں وی استسفار کيتا جائے کہ اوہ اسنو‏ں کس مرض دے لئی استعمال کردے نيں۔ جے ایسا ہوئے تاں فیر اسنو‏ں وی آزمایا جائے۔ جداں کہ ساڈے علاقے وچ اک دھودھک نامی بوٹی ہے جسنو‏ں ہزار دانی کلاں وی کہندے نيں۔ آنتاں تو‏ں پاخانہ دے نال آن والا خون جو کسی دوائی تو‏ں نہ رکدا ہوئے اس بوٹی نو‏‏ں رگڑ کر پین تو‏ں صرف تن دن چ رک جاندا ہے اَتے ایہہ چالیہ سالہ آزمودہ ہے۔ جن بوٹیاں دے بارے کسی کتاب وچ کجھ درج نہيں اوہناں دے ذائقے ،رنگ اَتے موسم نو‏‏ں مدِ نظر رکھ دے مزاج قائم ک‏ر ک‏ے اس دے فائدے تے افعال معلوم کرن۔ کوئی جڑی بوٹی عبت نئيں ایہہ وی یاد رکھن جو وی جڑی بوٹی کدھرے بوہتی پائی جاندی ہ‏‏ے۔ اوہ اس علاقہ دے لوکاں دے لئی نصیحت گیر متروکہ ہے اس اُتے تحقیقات کرن ۔ جڑی بوٹیاں دے مفید حصیاں نو‏‏ں مناسب وقت تے حاصل کرن ۔ ہر علاقے وچ پائے جان والے درخت وی طبی خواص رکھدے نيں۔ اُنھاں اُتے وی تحقیقات د‏‏ی لوڑ ہے پئی ایہہ کسے کلّے بندے دا کم نہيں بلکہ ٹیم ورک ہے جے اسيں تو‏ں ہر اک صاحب فن اک ماہ دے دوران صرف اک بوٹی اُتے وی کم کرے تاں تحقیقات دے ڈھیر لگ سکدے نيں۔ == مورتاں == <center><gallery widths="180px" heights="120px" perrow="3"> File:Borassus flabellifer.jpg|[[تاڑ]] File:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, [[تاڑ]] (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India. File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, ''Ipomoea batatas'', Maui Nui Botanical Garden File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'', cultivar 'Sunset' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'', lemon grass, oil grass File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia. File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple) File:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' …</gallery></center> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|Plants|wikt=Category:Plants|b=Category:Botany|q=Plants|s=Category:Botany|commons=Category:Plantae|n=no|v=Category:Plant sciences|species=Plantae}} {{Wikibooks|Dichotomous Key|Plantae}} * {{cite journal|author=Jones, T. M., Reid, C. S., Urbatsch, L. E|title=Visual study of divisional Plantae|url=http://www.herbarium.lsu.edu/keys/aca/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413093738/http://www.herbarium.lsu.edu/keys/aca/ |date=2020-04-13 }} (requires [[Microsoft Silverlight]]) * {{eol|281}} * {{cite journal|author=Chaw, S.-M. et al.|url=http://mbe.library.arizona.edu/data/1997/1401/7chaw.pdf|title=Molecular Phylogeny of Extant Gymnosperms and Seed Plant Evolution: Analysis of Nuclear 18s rRNA Sequences|journal=Molec. Biol. Evol.|volume=14|issue=1|pages=56–68|year=1997 |pmid=9000754|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025702}} * [http://ucjeps.berkeley.edu/INA.html Index Nominum Algarum] * [http://florabase.calm.wa.gov.au/phylogeny/cronq88.html Interactive Cronquist classification] * [https://web.archive.org/web/20100611054707/http://www.prota.org/uk/about+prota/ Plant Resources of Tropical Africa] * [http://tolweb.org/Green_plants Tree of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630151027/http://tolweb.org/Green_plants |date=2015-06-30 }} ;Botanical and vegetation databases * [http://www.aluka.org/action/doBrowse?sa=1&sa_sel= African Plants Initiative database] * [http://www.anbg.gov.au/cpbr/databases/ Australia] * [http://www.ntbg.org/plants/choose_a_plant.php Meet the Plants-National Tropical Botanical Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616151737/http://ntbg.org/plants/choose_a_plant.php |date=2007-06-16 }} * [http://www.theplantlist.org/ The Plant List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=2019-05-23 }} * [http://plants.usda.gov/ United States Department of Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005020210/http://plants.usda.gov/ |date=2013-10-05 }} not limited to continental US species {{Commons|Category:Plantae|بوٹے|position=left}} {{معلومات کتب خانہ}} {{نامکمل}} {{فطرت دے عناصر}} [[گٹھ:نباتات| ]] [[گٹھ:جماعت بندی]] [[گٹھ:نباتات‏ی طبقہ بندی]] [[گٹھ:نباتیات]] [[گٹھ:بوٹے]] sdc7w1q844nlp5xcigay7f69trpebdb 0 31493 712032 654797 2026-09-26T08:03:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712032 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group| |group=روہنگیا قوم |image=[[فائل:Rohingya nationality flag.png|200px|Flag of the Rohingya Nation]] |poptime=1,424,000 |region1={{flag|Burma}} |pop1=800,000 |ref1=<ref>{{cite news|last=Macan-Markar|first=Marwaan|title=Ethnic Cleansing of Muslim Minority in Myanmar?|url=http://www.ipsnews.net/2012/06/ethnic-cleansing-of-muslim-minority-in-myanmar/|accessdate=9 July 2012|date=June 15, 2012|agency=[[Inter Press Service]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225133630/http://www.ipsnews.net/2012/06/ethnic-cleansing-of-muslim-minority-in-myanmar/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>729,000 (United Nations estimate 2009)</ref> |region2={{flag|Bangladesh}} |pop2=300,000 |ref2=<ref>{{cite news|title=Myanmar Rohingya refugees call for Suu Kyi's help|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jW_OsfW4nM_kqqa4Iu6aQcmQtD7g?docId=CNG.a1b878f71ac27feae178698ffd633dd4.521|accessdate=9 July 2012|date=June 13, 2012|agency=[[Agence France-Presse]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131141611/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jW_OsfW4nM_kqqa4Iu6aQcmQtD7g?docId=CNG.a1b878f71ac27feae178698ffd633dd4.521|archivedate=2014-01-31|url-status=live}}</ref> |region3={{flag|Pakistan}} |pop3=200,000 |ref3=<ref>[http://www.burmalibrary.org/docs/SRI-rohingya.htm SRI On-Site Action Alert: Rohingya Refugees of Burma and UNHCR’s repatriation program – Burma Library]</ref><ref name="huffington">[http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html From South to South: Refugees as Migrants: The Rohingya in Pakistan]</ref> |region4={{flag|Thailand}} |pop4=100,000 |ref4=<ref>{{cite news|last=Husain|first=Irfan|title=Karma and killings in Myanmar|url=http://dawn.com/2012/07/30/karma-and-killings-in-myanmar/|accessdate=10 August 2012|newspaper=[[ڈان (اخبار)|Dawn]]|date=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225133633/https://www.dawn.com/news/738165/karma-and-killings-in-myanmar|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |region5={{flag|Malaysia}} |pop5=24,000 |ref5=<ref>{{cite news|last=Flores|first=Jamil Maidan|title=The Lady’s Dilemma Over Myanmar's Rohingya|url=http://www.thejakartaglobe.com/opinion/the-ladys-dilemma-over-myanmars-rohingya/530671|accessdate=17 July 2012|newspaper=[[Jakarta Globe]]|date=July 16, 2012}}</ref> |popplace= [[میانمار]] ([[اراکان]]), [[بنگلہ دیش]], [[ملائیشیا]], [[پاکستان]], [[سعودی عرب]], [[تھائی لینڈ]], [[بھارت]] |langs=[[روہنگیا زبان]] |rels= [[اسلام]] }} '''روہنگیا''' [[میانمار|برما/میانمار]] دے علاقہ [[اراکان]] تے [[بنگلہ دیش]] دے علاقہ چاٹگام/[[چٹاگانگ]] وچ بسنے والے مسلماناں دا ناں اے ـ صوبہ اراکان اُتے برمی تسلط دے بعد ظلم و تشدد دے دور تو‏ں تنگ آ ک‏ے وڈی تعداد وچ مسلما‏ن [[تھائی لینڈ]] وچ مہاجر ہوئے گئے۔ 28 مارچ 2008 نو‏‏ں تھائی [[وزیر اعظم]] سماک سندارواج نے کہیا کہ "تھائی بحیریہ کوئی ویران جزیرہ لبھ رہی اے تاکہ روہینگا مسلماناں نو‏‏ں اوتھ‏ے رکھیا جا سک‏‏ے۔ [[File:Displaced Rohingya people in Rakhine State (8280610831).jpg|thumbnail]] مہاتما بودھ نو‏‏ں دنیا وچ امن دا سب تو‏ں وڈا پیامبر تے عدم تشدد فلسفے دا داعی سمجھیا جاندا اے تے آپ د‏‏ی فکر اے جس نے کسی جانور نو‏‏ں وی قتل کيتا تاں اوہ ایداں دے ہی اے جداں اس نے کسی انسان نو‏‏ں قتل کيتا۔ دنیا بھر وچ آپ دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد قریباً 35 کروڑ اے جو زیادہ تر ایشائی ملکاں وچ آباد نيں۔ انہاں ملکاں وچ [[جاپان]]، [[جنوبی کوریا]]، [[لائوس]]، منگولیا، سنگاپور، تائیوان، تھائی لینڈ، کمبوڈیا، بھوٹان تے میانمار شامل نيں۔ جنوب مشرقی ایشائی ملک [[میانمار]]، جسنو‏ں برما دے پرانے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، 1937ء تک برصغیر دا ہی حصہ سمجھیا جاندا سی۔ فیر برطانیہ نے 1937ء وچ اسنو‏ں برصغیر تو‏ں وکھ کرکے اک علاحدہ کالونی دا درجہ دے دتا تے 1948ء تک ایہ علاقہ وی برطانوی تسلط دے زیر اثر رہیا۔ آخری مغل بادشاہ [[بہادر شاہ ظفر]] نو‏‏ں وی میانمار (برما) وچ ہی جلاوطنی دے دن گزارنے اُتے مجبور کيتا گیا تے اج وی رنگون وچ اس د‏ی قبر مغل سلطنت دے زوال تے برطانوی سفاکیت دے نوحے سناندی نظر آندی ا‏‏ے۔[[میانمار]] د‏‏ی قریباً 5 کروڑ 60 لکھ د‏‏ی آبادی وچ 89 فیصد بودھ، 4 فیصد مسلما‏ن (تقریباً ساڈھے 22 لکھ)، 4 فیصد مسیحی، 1 فیصد ہندو تے 2 فیصد دوسری قوماں آباد نيں۔ ایتھ‏ے اُتے اسلام د‏‏ی آمد دے آثار 1050ء تو‏ں ملدے نيں جدو‏ں اسلام دے ابتدائی سالاں وچ ہی عرب مسلما‏ن تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں برما آئے تے فیر ایتھے دے ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ ست صوبےآں دے اس ملک وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت راکھین (رخائن) وچ آباد اے تے ایتھ‏ے تقریباً 6 لکھ دے نیڑے مسلما‏ن بستے نيں جنہاں نو‏ں ’’روہنگیا‘‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == مسلم کشی تصویراں وچ == <gallery> فائل:بدھ مت کی بدمعاشیاں (1).gif|thumb|Buddhism</gallery> == روہنگیا نسل دے مظلوم مسلما‏ن == اقوامِ متحدہ نے اپنی اک رپورٹ وچ راکھین دے روہنگیا مسلماناں نو‏‏ں ’’روئے عالم د‏‏ی مظلوم ترین اقلیت‘‘ قرار دے رکھیا ا‏‏ے۔ بنیادی [[انسانی حقوق]] تاں دور د‏‏ی گل انہاں نو‏ں تاں خود نو‏‏ں ملک دا شہری کہلانے دا حق وی حاصل نئيں ا‏‏ے۔ میانمار غالباً دنیا دا واحد ملک اے جو محض مذہبی عناد د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے شہریاں نو‏‏ں شہری تسلیم کرنے تو‏ں انکاری ا‏‏ے۔ برمی بودھوئاں دا خیال اے کہ چونکہ مسلما‏ن ایتھ‏ے غیر قانونی طور اُتے ہجرت کرکے آئے اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں خود نو‏‏ں ملک دا شہری کہنے دا کوئی حق حاصل نئيں، اس لئی بار بار مسلماناں دے خلاف میدان سجایا جاندا اے تو‏ں کہ مسلما‏ن ایتھ‏ے تو‏ں واپس ہجرت کرکے اپنے ملکاں وچ چلے جاواں۔ ایہی وجہ اے کہ مسلماناں د‏‏ی وڈی تعداد ایتھ‏ے تو‏ں ہجرت کرکے بنگلہ دیش دے ساحلی علاقےآں اُتے پناہ لینے اُتے مجبورہوگئی ا‏‏ے۔ پاکستان اوہ واحد ملک اے جس نے انہاں لوکاں نو‏‏ں نہ صرف شہریت دتی بلکہ انہاں نو‏ں اپنے ایتھ‏ے آباد وی کيتا۔ بے شمار روہنگیا بنگلہ دیش تے انڈیا دے راستے پاکستان وچ آک‏ے آباد ہوئے۔ ’’اراکان ہسٹوریکل سوسائٹی‘‘ دے اعداد و شمار ایہ دسدے نيں کہ اس وقت وی دو لکھ تو‏ں ودھ برمی مسلما‏ن کراچی وچ آباد نيں۔ برما د‏‏ی تریخ اُٹھا کر دیکھیا جائے تاں مسلماناں اُتے اس طرح د‏‏ی قیامتاں ٹوٹنے دے کئی واقعات ملدے نيں۔ 1559ء وچ مذہبی عقائد د‏‏ی آڑ وچ جانور ذبح کرنے اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ حتیٰ کہ عید الاضحی دے موقع اُتے وی کسی مسلما‏ن نو‏‏ں اجازت نئيں سی کہ اوہ کسی جانور اُتے چھڑی چلا سک‏‏ے۔ 1752ء وچ وی جانوراں دے ذبح اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ 1782ء وچ تاں بادشاہ ’’بودھاپایہ‘‘ نے پورے علاقے دے مسلما‏ن علما کرام نو‏‏ں سور دا گوشت کھانے اُتے مجبور کيتا تے انکار اُتے انہاں سب نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ برما د‏‏ی تریخ ایہی دسدی اے کہ اس واقعے دے بعد 7 دن تک برما د‏‏ی سر زمین اُتے سورج طلوع نئيں ہويا۔ جس اُتے بادشاہ نے اپنے گناہاں دا اقرار کيتا، معافی منگی فیر ظلم و ستم د‏‏ی ایہ داستان بڑھدے بڑھدے 1938 ء تک جا پہنچک‏ی اے جدو‏ں برمی بودھ برطانوی فوجاں دے خلاف جنگِ آزادی لڑنے وچ مشغول سن تاں گولیاں تو‏ں بچنے دے لئی مسلماناں نو‏‏ں بطور ڈھال استعمال کردے۔ برطانیہ تو‏ں آزادی دے بعد مسلماناں دا پہلا قتلِ عام 1962ء وچ ہويا جدو‏ں فوجی حکومت نے اقتدارسنبھالنے دے بعد مسلماناں نو‏‏ں باغی قرار دے ک‏ے اُنہاں دے خلاف آپریشن شروع کر دتا، جو وقفے وقفے تو‏ں 1982ء تک جاری رہیا تے اس وچ کم و بیش 1 لکھ مسلما‏ن شہید ہوئے تے اندازہً 20 لکھ دے نیڑے مسلما‏ن اس دور وچ بنگلہ دیش، بھارت تے پاکستان د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔ برما د‏‏ی فوجی حکومت نے 1982ء دے سیٹزن شپ قانون دے تحت روہنگیا نسل دے 8 لکھ افراد تے برما وچ موجود دوسرے دس لکھ چینی و بنگالی، مسلماناں نو‏‏ں شہری مننے تو‏ں انکار کر دتا تے انہاں مسلماناں نو‏‏ں اپنے علاقےآں تو‏ں باہر جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں وی انکار کر دتا۔ جس وجہ تو‏ں اوتھ‏ے رکنے والےآں اُتے عرصہ حیات ہور تنگ ہوئے گیا۔ روہنگیا مسلماناں د‏‏ی مظلومیت د‏‏ی اک تریخ 1997ء وچ وی رقم کيتی گئی جدو‏ں 16 مارچ 1997ء نو‏‏ں دن دیہاڑے بے لگام بودھ راکھین صوبے دے شہر’’مندالے‘‘ دے مسلم اکثریت‏ی علاقےآں وچ داخل ہوئے گئے تے مسلماناں دے خون تو‏ں اپنی پیاس بجھانے لگے۔ گھراں، مسجدےآں تے مذہبی کتاباں نو‏‏ں نذرِ آتش کر دتا گیا، دکاناں نو‏‏ں پرت لیا گیا تے مسلماناں نو‏‏ں ہجرت اُتے مجبور کر دتا گیا جس دے بعد مسلماناں نے دوسرے شہراں وچ پناہ لئی۔ اس فساد د‏‏ی اگلی قسط 15 مئی تو‏ں 12 جولائ‏ی 2001ء دے دوران اس وقت دیکھی گئی جدو‏ں بودھوئاں نے اک مسجد اُتے حملہ کرکے عبادت وچ مصروف نمازیاں نو‏‏ں قتل کر دتا تے اس فساد دے نتیجے وچ 11 مسیتاں شہید، 400 تو‏ں ودھ گھراں نو‏‏ں نذرِآتش تے کم و بیش 200 مسلماناں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا۔ دنیا وچ جدو‏ں کوی، کدرے وی کسی نے جے اسلام دے ناں اُتے کوئی ظلم کيتا تاں اس دا شکار بے چارے روہنگیا مسلما‏ن ہوئے۔ حتیٰ کہ جدو‏ں طالبان د‏‏ی طرف تو‏ں بامیان دے مجسماں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تاں اس وقت وی روہنگیا مسلماناں اُتے حملے د‏‏ی خبراں سامنے آندیاں رہیاں تے بودھ بھکشوئاں د‏‏ی جانب تو‏ں مسلسل ایہ ہی مطالبہ کيتا جاندا رہیا کہ برمی حکومت نو‏‏ں انتقاماً برما وچ موجود تمام مسجدےآں نو‏‏ں ڈھا دینا چاہیے۔ 1962ء تو‏ں میانمار فوجی حکومت دے زیر اثر سی۔ 2010ء وچ الیکشن ہوئے جس دے نتیجے وچ طویل آمریت دا ایہ سورج 2011ء وچ غروب ہويا تے ملک وچ اک جمہوری حکومت تشکیل دتی گئی۔ اس دوران روہنگیا مسلماناں نے وی اپنے بنیادی انسانی حقوق تے شہریت دا مطالبہ دہرایا لیکن وڈی سختی دے نال ایہ آواز دبا دتی گئی۔ مسلم کش فسادات د‏‏ی اک قسط مئی 2012ء وچ وی نشر ہوئی جدو‏ں اک بودھ لڑکی نے اسلام قبول ک‏ر ليا جس اُتے بودھ بہت رنجیدہ ہوئے تے لڑکی نو‏‏ں گھر بدر کر دتا، لڑکی نے مسلم آبادی وچ پناہ لے لئی۔ چند دن بعد اس لڑکی د‏‏ی لاش ملی جسنو‏ں زیادتی دے بعد قتل کيتا گیا سی۔ مسلماناں نے الزام لگایا کہ بودھوئاں نے اپنی خفت مٹانے دے لئی اسنو‏ں قتل کيتا اے جدو‏ں کہ بودھوئاں نے تن مسلما‏ن نوجواناں نو‏‏ں اس قتل دا ذمہ دار قرار دے دتا۔ جس نے علاقے دے حالات کافی کشیدہ ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس دے بعد 3 جون 2012ء نو‏‏ں بودھ بھکشوئاں نے زائرین د‏‏ی اک بس روکی تے اس وچو‏ں عمرہ د‏‏ی ادائیگی کرکے واپس آنے والے 10 مسلما‏ن علما نو‏‏ں باہر کڈ کرموت دے گھاٹ اتار دتا تے بس جلا دی۔ نال ہی نال بودھوئاں د‏‏ی جانب تو‏ں مسلم اکثریت‏ی علاقےآں اُتے وی دھاوا بول دتا گیا۔ مسلماناں دے نال نال انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نے وی اس قتلِ عام اُتے بہت واویلا کيتا مگر کسی دے کان اُتے جاں تک نئيں رینگی۔ پہلے پہل تاں مقامی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں صاف جھٹلیا ک‏ے حیلے بہانے کیتے جاندے رہے تے متاثرہ علاقےآں وچ کرفیو لگادتا تے فوج بھیج کر صحافیاں نو‏‏ں فساد زدہ علاقےآں تو‏ں کڈ دتا گیا۔ مگر اگست 2012ء وچ برطانوی ٹی وی چینل ’چینل فور‘ نے اک دستاویزی رپورٹ نشر د‏‏ی جس وچ دکھایا گیا کہ کس طرح مسلما‏ن، کیمپاں وچ جانوراں والی زندگی گزارنے اُتے مجبور نيں۔ اس دے علاوہ رپورٹ وچ قریباً 10 ہزار مکانات دا ملبہ وی دکھایا گیا جس دے بعد اقوامِ متحدہ دے ادارۂ برائے پناہ گزین نے اپنی رپورٹ جاری د‏‏ی جس دے مطابق تشدد د‏‏ی اس لہر وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 80 ہزار مسلما‏ن اپنا گھر بار چھڈنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ اقوامِ متحدہ د‏‏ی اک اعلیٰ عہدیدار ’نوی پلے‘ نے انتظامیہ دے سلوک و رویے دے حوالے تو‏ں وی اک رپورٹ دتی کہ مقامی پولیس تے بے امنی اُتے قابو پانے دے لئی بھیجے جانے والی فوج وی بے گناہ مسلماناں نو‏‏ں ہی نشانہ بنا رہی ا‏‏ے۔ پھرجولائ‏ی 2012ء وچ برطانوی نشریات‏‏ی ادارے نے بنگلہ دیش دے کیمپاں وچ مقیم روہنگیا مسلماناں اُتے اک رپورٹ شائع د‏‏ی جس وچ اکثر نے ایہ دعویٰ کيتا کہ انہاں دے عزیزاں تے رشتہ داراں کومیانمار د‏‏ی فوج نے قتل کيتا۔ اکتوبر 2012ء وچ جدو‏ں مسلم ملکاں د‏‏ی تنظیم او آئی سی نے مسلماناں د‏‏ی مدد دے لئی میانمار وچ دفتر کھولنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی تاں میانمار دے صدر نے نہ صرف اجازت دینے تو‏ں انکار کر دتا بلکہ ایہ وی کہیا کہ اس طرح دے دفاتر ’’لوکاں د‏‏ی خواہشات‘‘ تو‏ں مطابقت نئيں رکھدے۔ ہیومن رائٹس واچ نے با رہیا عالمی برادری دے سامنے بے شمار ٹھوس دستاویزی تے تصویری ثبوت پیش وی کیتے تے اس ضمن وچ اقوامِ متحدہ دے سیکرٹری جنرل [[بان د‏‏ی مون]] تو‏ں وی اپیل د‏‏ی کہ اوہ تشدد روکنے وچ اپنا کردار ادا کرن لیکن ساری کوششاں بے سود رہیاں۔ دوسری جانب میانمار د‏‏ی عالمی شہرت یافتہ رہنما ’’آنگ سان سوچی‘‘ نے مسلماناں نو‏‏ں ’’صبر‘‘ د‏‏ی تلقین کردے ہوئے ایتھ‏ے تک کہیا کہ ’’رہنما نو‏‏ں مسائل د‏‏ی بنیاد دیکھے بغیر کسی خاص مقصد دے لئی کھڑے نئيں ہوئے جانا چاہیے‘‘، انسانی حقوق د‏‏ی تمام تنظیماں نے اس اُتے سوچی نو‏‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنایا تے کہیا کہ انہاں نو‏ں اس قسم دے رد عمل اُتے سخت مایوسی ہوئی ا‏‏ے۔ فیر 2012ء وچ عین عید الاضحی دے موقع اُتے جانوراں نو‏‏ں ذبح کرنے اُتے پابندی لگیا دتی گئی جس دے نتیجہ وچ عید دے روز ہونے والے فساد وچ 50 مسلما‏ن جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے تے اوداں وی جتھ‏ے انساناں دا گلا کٹیا جا رہیا ہوئے اوتھ‏ے سنتِ ابراہیمی د‏‏ی یاد وچ جانور نہ کٹنے تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا تے فرق پڑدا ہی کسے اے ،تمام عالم ہی چپ چاپ تماشا دیکھنے وچ مصروف ا‏‏ے۔ میانمار د‏‏ی حکومت تے اس دا موقف کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں ا‏‏ے۔ میانمار دے صدر نے تاں جولائ‏ی 2012ء وچ میڈیا تو‏ں گل گل کردے ہوئے صاف لفظاں وچ کہیا سی کہ ’’اس سارے مسئلے دا حل صرف ایہی اے کہ یا تاں مسلماناں نو‏‏ں ملک بدر کيتا جائے یا فیر انہاں نو‏ں مہاجر کیمپاں وچ منتقل کيتا جائے‘‘۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل، ہیومن رائٹس واچ تے اقوامِ متحدہ سمیت کئی عالمی ادارےآں نے حکومت تو‏ں غیر جانبدارانہ تحقیقات دا با رہیا مطالبہ کيتا اے مگر ہمیشہ ٹال مٹول تو‏ں کم لیا جاندا رہیا۔ انہاں عالمی ادارےآں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں فسادات د‏‏ی تحقیقات دے لئی 2012ء وچ مسلماناں، بودھ، عالمی تے مقامی لوکاں اُتے مشتمل اک کمیشن وی تشکیل دتا گیا مگر عین وقت اُتے میانمار د‏‏ی حکومت نے اقوامِ متحدہ د‏‏ی قیادت وچ کمیشن نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ فیر انہاں فسادات وچ اک ٹھہراو سا آ گیا لیکن بعد وچ ایہ ثابت ہويا کہ ایہ ٹھہراو اک وڈے طوفان دا پیش خیمہ سی کیونجے اس دے بعد فسادات د‏‏ی لہر راکھین تو‏ں نکل ک‏ے ملک دے سب تو‏ں وڈے شہر رنگون تک پہنچ گئی۔ اس تمام عرصے دے دوران متاثرہ علاقےآں وچ کرفیو لگیا رہیا جدو‏ں کہ مسلم ملکاں تے انسانی حقوق دے دعوایدار ’’روز روز د‏‏ی اس چک چک تے بک بک‘‘ تو‏ں تنگ آ چکے سن ۔ ايس‏ے دوران 2013ء وچ مسلماناں د‏‏ی نسل کشی دے لئی میانمار دے دو صوبےآں وچ اک تو‏ں زیادہ بچے پیدا کرنے اُتے وی پابندی عائد کردتی گئی جدو‏ں کہ انہاں دے خلاف قتل و غارت گری دا بازار گرم کرنے دا سلسلہ وی نال نال چلدا رہیا۔ بودھوئاں تو‏ں تاں کسی نو‏‏ں کوئی گلہ وی نئيں سی کیونجے اوہ درست انداز وچ گوتم بودھ دے فلسفے اُتے عمل ک‏ے رہے نيں کہ آپ دا فلسفہ سی جس نے کسی جانور نو‏‏ں وی قتل کيتا تاں اوہ ایداں دے ہی اے جداں اس نے کسی انسان نو‏‏ں قتل کيتا۔ بس ذرا سا سمجھنے دا فرق اے کہ میانمار دے بودھ بھکشوئاں نے ایہ سمجھ لیا جس نے کسی انسان نو‏‏ں قتل کيتا تاں اوہ ایداں دے ہی اے جداں اس نے کسی جانور نو‏‏ں قتل کيتا۔ البتہ مسئلہ توروہنگیا مسلماناں دا سی کہ اوہ کتھے جاندے، کس نو‏‏ں دکھڑے سنا‏تے۔ شرع ایہ کہندی اے کہ جدو‏ں تسيں اُتے زمین تنگ کردتی جائے تاں ہجرت کر جاؤ، روہنگیا ئی ہجرت کرکے بنگلہ دیش پہنچے جتھ‏ے اُتے انہاں دا گولیاں دے نال استقبال کيتا گیا، کئی مرگئے، کچھ زخمی ہوئے مگر مجال کہ کسی نے دنیا دے اس سوتیلے بچے نو‏‏ں جسنو‏ں اس دا ملک وی تسلیم نئيں کردا، اپنانے وچ ہامی بھری ہوئے۔ انڈونیشیا، ملائشیا، تھائی لینڈ، سنگا پور، سری لنکا، کون سا ایسا ملک سی جتھ‏ے انہاں نے رحم طلب نگاہاں تو‏ں پناہ د‏‏ی اپیل نہ د‏‏ی ہوئے۔ اوہ بھارت گئے مگر اوتھ‏ے وی رد عمل مختلف نہ سی۔ ایہ تاں فطرتِ انسانی اے کہ اوہ مہمان نو‏‏ں وی چند دن تو‏ں زیادہ قبول نئيں کردی۔ ايس‏ے لئی بنگلا دیشی حکومت نے اپنا اصل رخ دکھلایا تے جو پناہ گزین بنگلہ دیش وچ محصور سن انہاں نو‏ں فوری طور اُتے بنگلہ دیش تو‏ں نکل جانے نو‏‏ں کہیا۔ ایہ ساڈھے تن ہزار افراد خدا دے سہارے کشتیاں وچ بیٹھ کر نکل پئے کہ شاید کوئی انہاں اُتے مہربان ہوئے جائے مگر ایہ تاں دنیا دے لئی اک پنگ پانگ بال د‏‏ی حیثیت رکھدے سن، بنگلہ دیش نے بال نو‏‏ں ہٹ کيتا تاں ایہ [[سری لنکا]] پہنچیا، اوتھ‏ے تو‏ں ہٹ ہوئے تاں تھائی لینڈ، اوتھ‏ے تو‏ں ملائیشیا، اوتھ‏ے تو‏ں انڈونیشیا، اوتھ‏ے تو‏ں سنگاپور۔ دنیا نو‏‏ں کيتا فکر کہ ایہ انساناں د‏‏ی گل ہوئے رہی اے، انہاں دے وی کچھ حقوق نيں، سب نو‏‏ں اپنا بارڈر محفوظ تے پناہ گزین تو‏ں پاک چاہیے سی۔ 2013ء وچ فیر برما وچ روہینگا مسلماناں دے خلاف فسادات کیتے گئے۔<ref>== مسلم کش فساد 2015ء == مئی 2015ء نو‏‏ں بدھواں نے دوبارہ مسلماناں دا قتل عام کرنا شروع کر رکھیا اے ۔ '''روہنگیا''' [[برما]]/میانمار دے علاقہ [[اراکان]] تے [[بنگلہ دیش]] دے علاقہ چاٹگام/چٹاگانگ چ وسن والے مسلماناں دا ناں اےـ اراکان ریاست تے برمی مگروں ظلم و تشدد دے دور چ تنگ آ کے وڈی گنتی چ مسلمان [[تھائی لینڈ]] چ مہاجر ہو گئے۔ 28 مارچ 2008 کو تھائی وزیر اعظم سماک سندارواج نے کیا ک "تھائ بحیریہ کوئ ویران جزیرہ ٹھونڈ ری اے تاکہ روہینگا مسلماناں نوں اتے سٹیا جا سکے۔"<ref> [http://www.ovimagazine.com/art/2855?PHPSESSID=cd420b86294d44424152965d14ba585b Ovi مجلہ، 8 اپریل 2008ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829112428/http://www.ovimagazine.com/art/2855 |date=2008-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829112428/http://www.ovimagazine.com/art/2855 |date=2008-08-29 }} "Cry Rohingyas!!! Cry!!!!"</ref> <ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7834075.stm بی بی سی، 17 جنوری 2009ء،] "Thailand's deadly treatment of migrants " </ref> 2013ء میں پھر برما میں روہینگا مسلمانوں کے خلاف فسادات کیے گئے۔<ref> {{cite news |title=Myanmar accused of blocking aid to Rohingyas |author= |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/international/29-Mar-2013/myanmar-accused-of-blocking-aid-to-rohingyas |newspaper=نیشن |date=29 مارچ 2013ء |accessdate=}} </ref> [[میانمار]] دے دو صوبیاں چ مسلماناں تے دو توں ود بچے پیدا کرنے تے پابندی لا دتی گئی۔<ref> {{cite news |title=Burmese Muslims given two-child limit |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/may/25/burma-muslims-two-child-limit |newspaper=گارجین |date=25 مئی 2013ء |accessdate=}} </ref> ==ہورویکھو== *[[روہینگیا لوکاں دا قتل عام]] == حوالے == "<ref>[http://www.ovimagazine.com/art/2855?PHPSESSID=cd420b86294d44424152965d14ba585b Ovi مجلہ، 8 اپریل 2008ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829112428/http://www.ovimagazine.com/art/2855 |date=2008-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829112428/http://www.ovimagazine.com/art/2855 |date=2008-08-29 }} "Cry Rohingyas!!! Cry!!!!"</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7834075.stm بی بی سی، 17 جنوری 2009ء،] "Thailand's deadly treatment of migrants "</ref> {{cite news |title=Myanmar accused of blocking aid to Rohingyas |author= |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/international/29-Mar-2013/myanmar-accused-of-blocking-aid-to-rohingyas |newspaper=نیشن |date=29 مارچ 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225133638/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/international/29-Mar-2013/myanmar-accused-of-blocking-aid-to-rohingyas%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> [[میانمار]] دے دو صوبےآں وچ مسلماناں اُتے دو تو‏ں زیادہ بچے پیدا کرنے اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔<ref>{{cite news |title=Burmese Muslims given two-child limit |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/may/25/burma-muslims-two-child-limit |newspaper=گارجین |date=25 مئی 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225133636/https://www.theguardian.com/world/2013/may/25/burma-muslims-two-child-limit+ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:روہنگیا قوم]] [[گٹھ:بے وطن شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلما‏ن برادریاں]] [[گٹھ:میانمار وچ اسلام]] [[گٹھ:ہند۔آریائی اقوام]] [[گٹھ:میانمار]] [[گٹھ:بنگلا دیش]] kcvoft90gx74qv2h9amwlkmwei8o8uc 0 41208 712062 647046 2026-09-26T10:26:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712062 wikitext text/x-wiki {{انتظامی اکائی |رنگ1={{رنگ|ازبکستان}} |رنگ2=green |پنجابی ناں =ضربدار تومان |مقامی ناں= Zarbdor tumani |ہور ناں = |ناں = |نشان= |جھنڈا= |دیس = [[ازبکستان]] |حثیت = ضلع |صوبہ= [[صوبہ جیزک]] |نکی ونڈ= |انتظامی مرکز= [[ضربدار (شہر)]] |وڈا شہر = |وڈے شہر = |سربراہ=اسکان بوریبائیوچ اعظموف |ناں سربراہ عہدہ=حاکم تومان |سربراہ2 = |ناں سربراہ2 = |قیام دی تریخ = 1979 |نسلی ٹولیاں = |بولی= [[ازبک]] |بولیاں= |لوک گنتی= 48،600 |جنگننا سال = |لوک گنتی چ نمبر = |سنگھنائی = |سنگھنائی چ نمبر = |رقبہ= 510 |رقبے چ نمبر = |چوڑائی = |لمبائی = |نقشہ = Jizzax viloyati nn.png |ویلہ= یو ٹی سی+5 |نکا ناں |ISO = |نمبر پلیٹ = |ویب سائیٹ = http://www.jizzax.uz/_Zarbdor.php }} '''ضلع ضربدار''' [[ازبکستان]] دے [[صوبہ جیزک]] دے 12 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا [[راجگڑھ]] [[ضربدار (شہر)]] شہر اے ۔ ==لوک گنتی== اس ضلعے دی کل لوک گنتی 48،600 اے ۔ ==رقبہ== اس ضلعے دا کل رقبہ 510 مربع [[کلومیٹر]] اے ۔نقشے چ ایہ ضلع 12 نمبر اتے اے ۔ ==حوالے== ==باہرلے جوڑ== * [https://web.archive.org/web/20090208235307/http://jizzax.uz/_zarbdor.php صوبہ جیزک دی ویب سائیٹ اتے] {{صوبہ جیزک}} {{ازبکستان دے صوبے}} [[گٹھ:ازبکستان]] [[گٹھ:ازبکستان دے ضلعے]] [[گٹھ:صوبہ جیزک دے ضلعے]] lwqc8j0s8w77hag4g6k79hls80xu5nd 0 42525 712028 686763 2026-09-26T07:41:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712028 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = silver | name = راجندر سنگھ بیدی | image = | imagesize = 150px | caption = | birthname = راجندر سنگھ بیدی | birth_date = 1 ستمبر 1915 | birth_place = [[سیالکوٹ]]، [[برطانوی پنجاب]]، [[برطانوی ہند]] | occupation = ناول کار ، لکھاری، ڈرامہ لکھاری، فلمی ہدایتکار، سکرین رائٹر، | death_date = {{death date and age|1984|11|11|1915|9|1|df=y}} | death_place = [[ممبئی]]، [[مہاراشٹر]]، [[بھارت]] | yearsactive = 1933-1984 |spouse= سوماوتی |relatives = پیؤ: ہیرا سنگھ بیدی (کھتری)<br> ماتا: سیوا دئی ([[برہمن]]) | awards = فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ اوارڈ 1959 ،فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ : مدھومتی (1958)<br />فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ 1971، فلم فیئر بیسٹ ڈائیلاگ : ستیاکام (1969) <br />1965 [[ساہتیہ اکیڈیمی ایوارڈ]]<br />[[پدم شری]] - [[پدم شری|1972]] }} '''راجندر سنگھ بیدی''' ([[انگریزی]]: Rajinder Singh Bedi؛ [[اردو]]: راجندر سنگھ بیدی‎؛ 1 [[ستمبر]] [[1915]] - 11 [[نومبر]] [[1984]]) اک [[اردو]] لکھاری، ڈرامہ لکھاریاتے فلمی ہدائتکار سن۔ اوہ 20ویں صدی دے سبھ توں وڈے ترقی پسند [[اردو]] لکھاریاں وچوں اک اتے، [[سعادت حسن منٹو]] توں بعد دوجا سبھ توں مشہور اردو کہانی کار سی۔<ref>[http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/bollywoodgreats/bollygreats.htm Bollywood greats]</ref><ref>[http://www.urdustudies.com/auinfo/BediRS.html Urdu Studies]</ref> اتے منٹو وانگ ہی [[ہندستان دی ونڈ]] متعلق جھنجوڑ دین والیاں کہانیاں لئی جانیا جاندا اے۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Opinion/Sunday_Specials/Emergency_No_thanks/rssarticleshow/1172938.cms Voices in Partition Literature]</ref> ==مڈھلا جیون== راجندر سنگھ بیدی 1915 نوں [[سیالکوٹ]] [[پاکستان]] وچّ پیدا ہوئے۔ اوہناں دا پالن پوسن اتے تعلیم [[لاہور]] وچّ ہوئی۔ ڈی.اے.وی. کالج، لاہور توں 1933 وچّ ایفّ.اے. کیتی اتے پوسٹ آفس دی نوکری کر لئی۔ 1943 وچّ اس نوکری توں استعفٰی دے دتا اتے ریڈیو سٹیشن [[دلی]] نال جڑ گائے۔ پھر 1949 وچّ [[بمبئی]] آ گئے اتے فلمی جیون شروع کیتا۔ اوہ ساری عمر ترقی پسند لکھاری لہر نال جڑے رہے۔ ڈاکٹر. قمر رئیس دے لفظاں وچّ '[[پریم چند]] دے بعد [[اردو]] کہانی نوں جنہاں لکھاریاں نے کلا دیاں بلندیاں تکّ پہنچایا، اوہناں وچّ راجندر سنگھ بیدی دا نام خاص تھاں رکھدا اے۔' == لکھاری== اوہناں نے بہت ساریاں مشہور بھارتی فلماں دے ڈائلاگ لکھے جنہاں وچّ ابھیمان، انوپما اتے بمل رائے دی مدھومتی شامل ہن۔ اوہناں دی پہلی مختصر کہانی ''مہارانی دا تحفہ'' نوں سال دی سبھ توں ودھیا مختصر کہانی دا انعام [[لاہور]] دے اک ادبی جریدے ادبی دنیا دی طرف توں ملیا سی۔ اوہناں دیاں مختصر کہانیاں دا پہلا مجموعہ''دان و ملّ'' 1940 وچّ منظر اے عامَ اتے آیا اتے دوجا 1942 وچّ شائع ہویا۔ اوہناں دا مشہور اردو ناول ‘ایک چادر میلی سی’ دا [[انگریزی]] وچّ ''"I Take This Woman"''<ref>http://books.google.co.in/books/about/I_TAKE_THIS_WOMAN.html؟id=-0fO9GJ-yFAC&redir_esc=y</ref> دے نام نال ترجما کیتا گیا اتے اس اتے اوہناں نوں [[ساہتیہ اکیڈیمی ایوارڈ]] نال وی 1965 وچّ نوازیا گیا۔ اس دا بعد وچّ [[ہندی]]، [[کشمیری]] اتے [[بنگالی]] وچّ وی ترجما کیتا گیا۔ ==فلمی جیون== 1955- وچّ اوہناں نے اپنی ہی اک مختصر کہانی گرم کوٹ اتے اک فلم [[بلراج ساہنی]] اتے [[نروپا رائے]] دے نال بنائی۔ اس دی دوجی فلم رنگولی وچّ [[کشور کمار]] اتے [[وجنتی مالا]] دے نال سی۔ اوہناں نے ہدایتکاری تے پروڈیسری دا آغاز سنجیو کمار اتے ریحانہ سلطان دے نال فلم دستک نال 1970 وچّ کیتا۔ اس دے بعد اوہناں نے تنّ ہور فلماں دی ہدایتکاری کیتی۔ اوہناں دے ناول ''[[ایک چادر میلی سی]]'' اتے [[بھارت]] وچّ 1986 وچّ اسے نام نال اتے [[پاکستان]] وچّ ‘مٹھی بھر چاول’ دے نام نال 1978 وچّ فلم بنی۔ اس طرحاں اوہناں نوں ایہہ مان حاصل ہے کہ اوہناں دی کہانی اتے دوناں ملکاں وچّ فلم بنی ہے۔ اوہناں دا 1984 وچّ [[ممبئی]]، [[بھارت]] وچّ انتقال ہو گیا۔ اوہناں دیاں سیواواں دے عوض وچّ بھارتی حکومت نے اوہناں دے ناں تے [[اردو ادب]] لئی اک انعام [[راجندر سنگھ بیدی اوارڈ]] شروع کیتا اے۔ ==فلمی سفر == * ایک چادر میلی سی (1986) - کہانی * آنکھیں دیکھی (1978) - ڈائریکٹر *مٹھی بھر چاول (1978) - کہانی * نواب صاحب (1978) - ڈائریکٹر * پھاگن (1973) - ڈائریکٹر، پروڈیوسر * ابھیمان (1973) - ڈائلاگ * گرہن (1972) - کہانی * دستک (1970) - ڈائریکٹر، سکرین رائٹر * ستیاکام (1969) - ڈائلاگ * میرے ہمدم میرے دوست (1968) - سکرین رائٹر * بہاروں کے سپنے (1967) - ڈائلاگ * انوپما (1966) - ڈائلاگ * میرے صنم (1965) - پٹکتھا لیکھک، ڈائلاگ * رنگولی (1962) - ڈائلاگ، سکرین رائٹر * آس کا پنچھی (1961) - سکرین رائٹر * میم-دیدی (1961) - سکرین رائٹر * انرادھا (1960) - ڈائلاگ * بمبئی کا بابو (1960) -ڈائلاگ * مدھومتی (1958) - ڈائلاگ * مسافر (1957) - ڈائلاگ * بسنت بہار (1956) - ڈائلاگ * ملاپ (1955) - ڈائلاگ * گرم کوٹ (1955) - گل بات، سکرین رائٹر، پروڈیوسر * دیوداس (1955) - ڈائلاگ * مرزا غالب (1954) - ڈائلاگ * داغ (1952) - ڈائلاگ * بڑی بہن (1949) - ڈائلاگ ==لکھتاں== *''دانہ و دام'' (کہانیاں) (مکتبہ اردو لاہور) (1936، 1943) *''گرہن'' (کہانیاں) (نیا ادارہ لاہور) (1942، 1981) *''بے جان چیزیں'' (ڈرامے) (1943) *''سات کھیل'' (ڈرامیں) (سنگم پبلیشرز لمٹڈ، بمبئی) (1946، 1981) *''کوکھ جلی'' (کہانیاں) (قطب پبلیشرز، بمبئی) (1949، 1970) *''ایک چادر میلی سی'' (ناولٹ) (مکتبہ جامعہ لیمٹڈ، دلی) (1963، 1975) *''آپنے دکھ مجھے دے دو'' (کہانیاں) (مکتبہ جامعہ لیمٹڈ، دلی) (1965، 1973) *''ہاتھ ہمارے قلم ہیں'' (کہانیاں) (مکتبہ جامعہ لیمٹڈ، دلی) (1974، 1980) *''مکتی بودھ'' (کہانیاں) (1982) ==باہرلے جوڑ== * [http://www.sikh-history.com/literature/stories/lajwanti.html Lajwanti – a short story by Rajinder Singh Bedi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021030940/http://www.sikh-history.com/literature/stories/lajwanti.html |date=2015-10-21 }} * [http://www.dawn.com/2003/01/07/fea.htm Japanese students stage Urdu drama:- Nakl-i-Makaani] * [http://dsal.uchicago.edu/books/annualofurdustudies/pager.html?volume=5&objectid=PK2151.A6152_5_083.gif 'A Woman' by Rajinder Singh Bedi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027003802/http://dsal.uchicago.edu/books/annualofurdustudies/pager.html?volume=5&objectid=PK2151.A6152_5_083.gif |date=2015-10-27 }} * [https://web.archive.org/web/20090104133805/http://social.chass.ncsu.edu/jouvert/v1i2/Didur.htm Prabodh and Maitriya, an article by Rajinder Singh Bedi] * [http://minds.wisconsin.edu/bitstream/1793/18229/2/16_Byer.pdf Reclaiming the Past: Rediscovery of the Primary Self in Two Novellas by Rajinder Singh Bedi and Qurratulain Hyder. Byer, Corinna, 2001 – The Annual of Urdu Studies.] ==حوالے== {{حوالے}} {{اردو لکھاری}} [[گٹھ:اردو لکھاری]] [[گٹھ:اردو ساہت]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:سکھ شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی سکھ]] [[گٹھ:جٹ]] eyqqszqilwxkn9xo44nmi3hk6h5pax9 0 47449 712061 647035 2026-09-26T10:25:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712061 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ضلع بربھوم | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[لہندے بنگال دے ضلعے|لہندے بنگال دا ضلع]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Birbhum_in West Bengal (India).svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates_display = | subdivision_type = دیس | subdivision_name = {{flag|بھارت}} | subdivision_type1 = [[بھارت دی انتظامی ونڈ|ریاست]] | subdivision_name1 = [[مغربی بنگال]] | subdivision_type2 = انتظامی ڈویژن | subdivision_name2 = | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = [[راجگڑھ]] | seat = [[سوری ،بنگال|سوری]] | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4545 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 3,502,387 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = بولیاں | demographics1_title1 = سرکاری | demographics1_info1 = [[بنگالی]], [[انگریزی]] | timezone1 = [[بھارتی معیاری ویلہ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = تحصیلاں | blank_info_sec1 = * [[تحصیل سوری صدر]] * [[تحصیل بولپور]] * [[تحصیل رامپورہات]] | blank1_name_sec1 = لوک سبھا | blank1_info_sec1 = | | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | website = http://www.birbhum.nic.in/ | footnotes = }} '''ضلع بربھوم''' [[بھارت]] دی ریاست [[لہندا بنگال]] دا اک ضلع اے ۔ اس ضلعے دا [[راجگڑھ]] [[سوری ،بنگال|سوری]] شہر اے ۔ ==لوک گنتی== اس ضلعے دی 2011ء دی جنگننا مطابق 3,502,387 سی ۔ ==تھاں ٹکانہ== ایہ ضلع [[ہندستان]] دے صوبے [[لہندا بنگال]] چ اے ۔ ==نکی ونڈ== ایہ ضلع اگانہہ 3 [[تصیل|تصیلاں]] چ ونڈیا ہویا اے ایہ تحصیلاں ایہ نیں: * [[تحصیل سوری صدر]] * [[تحصیل بولپور]] * [[تحصیل رامپورہات]] ==ڈیموگرافی== ===مذہب=== ==مورتاں== ==ہور ویکھو== *[[لہندے بنگال دے ضلعے]] *[[بھارت دے ضلعے]] ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== {{EB1911 poster|Birbhum}} * {{Wikivoyage-inline|Birbhum}} * [https://web.archive.org/web/20130806230530/http://www.dli.ernet.in/ Bengal District Gazetteers Birbhum], O'Malley L.S.S., 1910 from [http://www.dli.ernet.in Digital Library of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806230530/http://www.dli.ernet.in/ |date=2013-08-06 }} {{Geographic location |Centre = ضلع بربھوم |North = [[ضلع پاکور]], [[جھاڑکھنڈ]] |Northeast = |East = [[ضلع مرشدآباد]] |Southeast = |South = [[ضلع بردھامان]] |Southwest = |West = [[ضلع جمتارا]], [[جھاڑکھنڈ]] |Northwest = [[ضلع دومکا]], [[جھاڑکھنڈ]] }} {{لہندے بنگال دے ضلعے}} [[گٹھ:مغربی بنگال دے ضلعے]] [[گٹھ:بھارت دے ضلعے]] gv1jou8gev2zj15fankr98rockoadre 0 49938 712004 711632 2026-09-26T06:34:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = |name = حاجی حسن البلقیہ معز الدین والدولة |honorific-suffix = |image = Hassanal Bolkiah.jpg |office = [[برونائی دے سلطانان دی لسٹ|29واں سلطان]] تے [[یانگ دی-پرتوان برونائی]] |heir = [[Al-Muhtadee Billah]] |term_start = 4 اکتوبر 1967 |term_end = |predecessor = [[عمر علی سیف الدین III]] |successor = |office1 = [[وزیر اعظم]] برونائی دارالسلام |monarch1 = بذات خود |deputy1 = [[المہتدی باللہ]] |term_start1 = 1 جنوری 1984 |term_end1 = |predecessor1 = [[ابراہیم محمد جعفر]] <br /> (سابق وزیر اعلی دے طور اتے منصب) |successor1 = |office2 = وزیر دفاع تے اور کمانڈر ان چیف شاہی برونائی مسلح افواج |monarch2 = بذات خود |term_start2 = 7 ستمبر 1986 |term_end2 = |predecessor2 = [[عمر علی سیف الدین III]] |successor2 = |office3 = وزیر خزانہ |monarch3 = بذات خود |term_start3 = 1 جنوری 1984 |term_end3 = |predecessor3 = عہدہ قائم |successor3 = |office4 = وزیر خارجہ |monarch4 = بذات خود |term_start4 = 22 اکتوبر 2015 |term_end4 = |predecessor4 = [[Pengiran Muda Mohamed Bolkiah|محمد البلقیہ]] |successor4 = |office5 = چانسلر [[یونیورسٹی برونائی دارالسلام]] |monarch5 =بذات خود |term_start5 = 1984 |term_end5 = |predecessor5 = عہدہ قائم |successor5 = |office6 = چانسلر [[یونیورسٹی اسلام سلطان شریف علی]] |monarch6 = بذات خود |term_start6 = 2007 |term_end6 = |predecessor6 = عہدہ قائم |successor6 = |birth_name = حسن البلقیہ معز الدین وعداللہ |birth_date = {{سال پیدائش تے عمر|1946|7|15|df=y}} |birth_place = [[بندر سری بیگوان]]، [[برونائی دار السلام]] |death_date = |death_place = |spouse = [[Pengiran Anak Saleha|ملکہ صالحہ]] {{Small|(1965–ہن تک)}}<br />حجہ مریم {{Small|(1982–2003)}}<br />[[Azrinaz Mazhar Hakim|ازریناز مظہر]] {{Small|(2005–2010)}} |children = Rashidah<br />Muta-Wakillah<br />[[Al-Muhtadee Billah]] (first in line of succession)<br />[[Majeedah Bolkiah|Majeedah]]<br />Hafeezah<br />[[Prince Malik|Abdul Malik]]<br />[[Prince Azim|Abdul Azim]]<br />Azemah<br />Fadzillah<br />[[Mateen Bolkiah|Abdul Mateen]]<br />Abdul Wakeel<br />Ameerah |father = [[عمر علی سیف الدین III]] |mother = Pengiran Anak Damit |alma_mater = رائل ملٹری اکیڈمی، [[برطانیہ]] |religion = [[اسلام]] اہل سنت |signature = Signature of Hassanal Bolkiah.svg }} '''حسن البلقیہ''' ({{Lang-en|Hassanal Bolkiah}}; [[جاوی بولی|جاوی]]: حسن البلقية) مکمل ناں: '''حاجی حسن البلقیہ معز الدین والدولة''' ({{Lang-en|Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah}}; [[جاوی بولی|جاوی]]: حاج حسن البلقیة معز الدین والدولة) [[برونائی دار السلام]] دا 29واں تے موجودہ [[سلطان]] اے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons cat|Hassanal Bolkiah}} * [http://www.gov.bn Government of Brunei] * Leppard, David. [https://web.archive.org/web/20230817040943/https://www.thetimes.co.uk/ "Sultan caught in property feud"], ''Times Online'', 30 July 2006 * Kennedy, Dominic. [https://web.archive.org/web/20230817040941/https://www.thetimes.co.uk/ "The prince, the lawyer and his wife lose out in court"], ''The Times'', 26 January 2007. article regarding Thomas Derbyshire and Faith Zaman losing appeal against freezing of assets in multimillion-dollar fraud case * [https://web.archive.org/web/20120118063418/http://www.forbes.com/finance/lists/10/1997/LIR.jhtml?passListId=10&passYear=1997&passListType=Person&uniqueId=4712&datatype=Person Forbes World's Richest People 1997], Forbes.com * [https://web.archive.org/web/20000818085304/http://www.businessweek.com/2000/00_14/b3675221.htm Brunei's Battle Royal], ''[[Business Week]]'' * Usborne, David. [http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=2&ObjectID=10367760 "Brotherly love runs out"], 11 February 2006, about the sultan's legal fight with his brother; linked 17 February 2006 {{موجودہ ای اے ایس رہنما}} {{موجودہ آسیان رہنما}} {{موجودہ خودمختار شاہی حکمران}} [[گٹھ:مسلم بادشاہ]] [[گٹھ:بادشاہ]] [[گٹھ:برونائی ]] [[گٹھ:برونائی دے بادشاہ]] ql3j059dtzmoy48bk0d2o743xubg09s 0 52030 712102 707951 2026-09-26T11:56:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712102 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی''' اے، جو کہ بنیادی طور اتے [[اقوام متحدہ ]] دے تخمینے دی بنیاد اتے اے۔ {| class="sortable wikitable" style="text-align: right" !درجہ!!دیس(یا منحصر علاقے)!!1 جولائی، 2012 اقوام متحدہ دا تخمینہ!!آبادی فیصد!!اوسط سالانہ وادھا(٪ اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the following formula: UN_estimate<SUB>2012</SUB>/UN_estimate<SUB>2011</SUB>x100-100.</ref>!!اوسط مطلق سالانہ وادھا(اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the calculation: UN_estimate<SUB>2012</SUB>xUN_annual_growth/100.</ref>!!اندازا آبادی دوگنا ہون دا ویلہ (سال، اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the formula: LN(2)/LN(UN_growth/100+1), which produces exactly the same result as LOG<SUB>10</SUB>(2)/LOG<SUB>10</SUB>(UN_growth/100+1).</ref>!!متبادل اعداد تے شمار!!تریخ!!ماخذ |- |1||align=right|{{CHN}}||1,353,601,000||32.02||0.45||6,091,000||154||1,347,350,000||December 31, 2011||align=right|[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm سرکاری تخمینہ] |- |2||align=right|{{IND}}||1,258,351,000||29.77||1.36||17,114,000||51||1,210,193,422||March 1, 2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20110516131830/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter3.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |3||align=right|{{IDN}}||244,769,000||5.79||1.01||2,472,000||69||237,641,326||May 2010||align=right|[http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 نتیجہ مردم شماری] |- |4||align=right|{{PAK}}||179,951,000||4.26||1.81||3,257,000||39||{{formatnum: {{#expr: 180000+9.097*{{Age in days|2012|7|2}} round 0}}000}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/ سرکاری آبادی گھڑی] |- |5||align=right|{{BAN}}||152,409,000||3.61||1.27||1,936,000||55||142,319,000||March 15, 2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20111103060029/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary%20Result.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |6||align=right|{{JPN}}||126,435,000||2.99||-0.05||-63,000||-||127,650,000||March 1, 2012||align=right|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |7||align=right|{{PHI}}||96,471,000||2.28||1.71||1,650,000||41||94,013,200||2010||align=right|[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/popproj_tab1r.html سرکاری تخمینہ] |- |8||align=right|{{VNM}}||89,730,000||2.12||1.06||951,000||66||87,840,000||2011||align=right|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=12133 سرکاری تخمینہ] |- |9||align=right|{{IRN}}||75,612,000||1.79||1.09||824,000||64||{{formatnum: {{#expr: 70495.782+2.908*{{Age in days|2006|10|28}} round 0}}000}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=500 سرکاری آبادی گھڑی] |- |10||align=right|{{TUR}}||74,509,000||1.76||1.18||879,000||59||74,724,269||December 31, 2011||align=right|[http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&ust_id=11 سرکاری تخمینہ] |- |11||align=right|{{THA}}||69,892,000||1.65||0.54||377,000||129||65,479,453||September 1, 2010||align=right|[http://www.citypopulation.de/Thailand.html نتیجہ مردم شماری] |- |12||align=right|{{MYA}}||48,724,000||1.15||0.80||390,000||87||57,197,871||2012||align=right|[http://archive.is/20130105195644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-141&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |13||align=right|{{KOR}}||48,588,000||1.15||0.41||199,000||169||48,580,000||November 1, 2010||align=right|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=249849&ord=1 نتیجہ مردم شماری] |- |14||align=right|{{IRQ}}||33,703,000||0.80||3.18||1,072,000||22||33,330,000||2011||align=right|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |15||align=right|{{AFG}}||33,397,000||0.79||3.21||1,072,000||22||24,485,600||January 1, 2011||align=right|[http://cso.gov.af/Content/files/2-1.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025124106/http://cso.gov.af/Content/files/2-1.pdf |date=2014-10-25 }} |- |16||align=right|{{NPL}}||31,011,000||0.73||1.72||533,000||41||26,620,809||June 22, 2011||align=right|[http://census.gov.np نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/ |date=2012-04-15 }} |- |17||align=right|{{MAS}}||29,322,000||0.69||1.60||469,000||44||28,334,135||July 6, 2010||align=right|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113155230/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en |date=2011-11-13 }} |- |18||align=right|{{SAU}}||28,705,000||0.68||2.21||634,000||32||27,136,977||April 28, 2010||align=right|[http://www.cdsi.gov.sa/english نتیجہ مردم شماری] |- |19||align=right|{{UZB}}||28,077,000||0.66||1.14||320,000||61||28,000,000||January 1, 2010||align=right|[http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_en.pdf سرکاری تخمینہ] |- |20||align=right|{{YEM}}||25,569,000||0.60||3.10||793,000||23||24,527,000||2012||align=right|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |21||align=right|{{PRK}}||24,554,000||0.58||0.42||103,000||165||24,052,231||October 1, 2008||align=right|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228042653/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |date=2013-02-28 }} |- |22||align=right|{{TWN}}||—||—||—||—||—||23,245,018||April 30, 2012||align=right|[http://www.ris.gov.tw/ نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201201655/http://www.ris.gov.tw/ |date=2015-02-01 }} |- |23||align=right|{{SRI}}||21,224,000||0.50||0.85||180,000||82||20,653,000||July 1, 2010||align=right|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/Mid%20Year%20Population/midyearsex&district.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216222250/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/Mid%20Year%20Population/midyearsex%26district.pdf |date=2020-02-16 }} |- |24||align=right|{{SYR}}||21,118,000||0.50||1.70||359,000||41||{{formatnum: {{#expr: 21377+1.424*{{Age in days|2011|12|31}} round 0}}000}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[http://www.cbssyr.org/index-EN.htm سرکاری آبادی گھڑی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm |date=2009-08-09 }} |- |25||align=right|{{KAZ}}||16,381,000||0.39||1.07||175,000||65||16,698,000||February 1, 2012||align=right|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }} |- |26||align=right|{{CAM}}||14,478,000||0.34||1.21||175,000||58||13,395,682||March 3, 2008||align=right|[http://www.nis.gov.kh نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} |- |27||align=right|{{AZE}}||9,421,000||0.22||1.24||117,000||56||9,111,100||January 1, 2011||align=right|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml سرکاری تخمینہ] |- |28||align=right|{{UAE}}||8,106,000||0.19||2.72||220,000||26||8,264,070||2010||align=right|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |29||align=right|{{ISR}}||7,695,000||0.18||1.76||135,000||40||7,848,800||January 31, 2012||align=right|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |30||align=right|{{HKG}} ([[چین]])<ref name="Special Administrative Region 1999">Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on December 20, 1999.</ref>||7,196,000||0.17||1.04||75,000||67||7,108,100||July 1, 2011||align=right|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |31||align=right|{{TJK}}||7,079,000||0.17||1.46||103,000||48||7,616,000||January 1, 2011||align=right|[http://www.stat.tj/en سرکاری تخمینہ] |- |32||align=right|{{JOR}}||6,457,000||0.15||2.01||130,000||35||{{formatnum: {{#expr: 62490+3.72*{{Age in days|2011|12|31}} round 0}}00}}||{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}||align=right|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm سرکاری آبادی گھڑی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- |33||align=right|{{LAO}}||6,374,000||0.15||1.37||87,000||51||6,465,800||2012||align=right|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm سرکاری تخمینہ] |- |34||align=right|{{KGZ}}||5,448,000||0.13||1.02||56,000||68||5,477,600||2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20110510100537/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE2.pdf سرکاری تخمینہ] |- |35||align=right|{{SIN}}||5,256,000||0.12||1.31||69,000||53||5,183,700||June 30, 2011||align=right|[http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144103/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html |date=2008-11-18 }} |- |36||align=right|{{TKM}}||5,170,000||0.12||1.27||66,000||55||7,966,724||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20130424005820/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-211&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |37||align=right|{{GEO}}||4,304,000||0.10||-0.58||-25,000||-||4,469,200||January 1, 2011||align=right|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng سرکاری تخمینہ] |- |38||align=right|{{LBN}}||4,292,000||0.10||0.77||33,000||90||3,759,100||2007||align=right|[http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507233942/http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 |date=2012-05-07 }} |- |39||align=right|{{PSE}}<ref>Territories occupied by [[اسرائیل|Israel]] as a result of the [[6 روزہ جنگ]] (5–10 June 1967). It consists of the [[غزہ کی پٹی]] and the [[مغربی کنارہ]], separated between each other by an [[اسرائیل|Israeli]] land corridor.</ref>||4,271,000||0.10||2.87||123,000||24||4,293,309||July 1, 2012||align=right|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/GOV1997-2016.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114022145/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/GOV1997-2016.htm |date=2011-11-14 }} |- |40||align=right|{{ARM}}||3,109,000||0.07||0.29||9,000||239||3,268,500||2011||align=right|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 سرکاری تخمینہ] |- |41||align=right|{{OMN}}||2,904,000||0.07||2.04||59,000||34||2,773,479||December 12, 2010||align=right|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |42||align=right|{{KWT}}||2,892,000||0.07||2.63||76,000||27||3,582,054||December 31, 2010||align=right|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html سرکاری تخمینہ] |- |43||align=right|{{MNG}}||2,844,000||0.07||1.57||45,000||44||2,736,800||2009||align=right|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 |date=2012-04-01 }} |- |44||align=right|{{QAT}}||1,939,000||0.05||3.69||72,000||19||1,699,435||April 21, 2010||align=right|[http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Pdf/Population_by_sex_and_municipality.pdf نتیجہ مردم شماری] |- |45||align=right|{{BHR}}||1,359,000||0.03||2.64||36,000||27||1,234,571||April 27, 2010||align=right|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf نتیجہ مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |46||align=right|{{مشرقی تیمور}}||1,187,000||0.03||2.86||34,000||25||1,066,409||July 11, 2010||align=right|[http://dne.mof.gov.tl نتیجہ مردم شماری] |- |47||align=right|{{CYP}}||1,129,000||0.03||1.07||12,000||65||838,897||October 1, 2011||align=right|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print نتیجہ مردم شماری] |- |48||align=right|{{BTN}}||750,000||0.02||1.63||12,000||43||720,679||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf سرکاری تخمینہ] |- |49||align=right|{{MAC}} ([[چین]])<ref name="Special Administrative Region 1999"/>||567,000||0.01||1.98||11,000||35||560,100||July–September 2011||align=right|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx?lang=pt-PT سرکاری تخمینہ] |- |50||align=right|{{BRU}}||413,000||0.01||1.72||7,000||41||422,700||2011||align=right|[http://www.depd.gov.bn/download/BDKI2011.pdf سرکاری تخمینہ] |- |51||align=right|{{MDV}}||324,000||0.01||1.25||4,000||56||317,280||2010||align=right|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html# سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331131706/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html |date=2012-03-31 }} |- |||align=right|'''مجموعہ'''||'''4,227,067,000'''||'''100.00'''||'''1.02'''||'''43,528,000'''||'''68'''|| |} ==ہور ویکھو == * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010]] * [[لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی]] *[[لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی]] {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{لسٹاں آبادی بلحاظ دیس}} [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں|آبادی]] == حوالے== {{حوالے}} {{ایشیائی موضوعات}} [[گٹھ:ایشیا دےدیس]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] hmy8xl8uciy5wiy5vm6xl2ouv57su7w 0 52503 712049 697710 2026-09-26T09:21:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712049 wikitext text/x-wiki {{معلومات پل}}[[سپین]] دے پلاں دی لسٹ == سپین دے تریخی پل == {| class="sortable" border="0" align=center valign=top style="vertical-align:top؛ border: 1px solid #999؛ background-color:#FFFFFF؛ font-size:95٪" |+ style="background:black؛ color:white" |<big> سپین دے تریخی پل '''</big> |-bgcolor=d8d8d8 align=center ! !! !! !! !! !! !! !! !! |-bgcolor=d8d8d8 align=center | تصویر | ناں | دریا | تھاں | width=130px | خودمختار کمیونٹی | width=50px | لمبائی(میٹر) | width=40px| <small>سال </small> | width=70px| قسم | نوٹ |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Cordoba-Puente Romano04.jpg|100px]] || [[پئینتے رومانو دے کوردوبا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0001269 |title= Puente romano de Crdoba en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ گوادالکیویر]] || [[کوردوبا (سپین)|کوردوبا]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum:247 }} || -100 av. J.C. || Mampostera || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000006539| title=Puente sobre El Guadalquivir، su Puerta y la Calahorra، Crdoba}}</ref> |-valign=top | [[File:AqueductSegovia edit2.jpg|100px]] || [[سیگوویا جل-مارگ]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002658 |title= Aqueduct de Segovia en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || || [[سیگوویا]] || [[کاستیل اتے لیون]] || align=right | {{formatnum:823 }} || 80 || Fbrica || Patrimonio de inters cultural <ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000014990| title=Aqueduct Declarado patrimonio de la humanidad en 1985 junto con la ciudad antigua، Segovia}}</ref><br>[[File:UNESCO logo.svg|15px]] [[Patrimonio de la Humanidad]]<ref>{{cite web | url =http://whc.unesco.org/fr/list/311rev| title=Vieille ville de Sgovie et son aqueduc| site =[http://whc.unesco.org/fr Whc.unesco.org]| consult le =16 de April 2011}}</ref> |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:El Aqueduct de Los Milagros.jpg|100px]] || [[لوس ملاگروس جل-مارگ]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002190 |title= Aqueduct de los Milagros en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ الباریگاس]] || [[میریدا (سپین)|میریدا]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum:827 }} || Siglo I || Fbrica || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000014154| title=Aqueduct Romano "los Milagros"، Mrida}}</ref><br>([[File:UNESCO logo.svg|15px]] [[Patrimonio de la Humanidad]] (parte del [[Conjunto arqueolgico de Mrida]])<ref>{{cite web | url =http://whc.unesco.org/fr/list/664/| title=Ensemble archologique de Mrida| site =[http://whc.unesco.org/fr Whc.unesco.org]| consult le =16 de April 2011}}</ref> |-valign=top | [[File:Pea Cortada 5.JPG|100px|پینیا کورتادا جل-مارگ]] || [[پینیا کورتادا جل-مارگ]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0032642 |title= en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://www.romanaqueducts.info/aquasite/chelva/index.html| title=Chelva (Spain) - The Pea Cortada aqueduct| site =[http://www.romanaqueducts.info/ Romanaqueducts.info]| consult le =16 de April 2011}}</ref> || [[ریؤ دے چھیلوا]] || [[چھیلوا]] || [[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum: }} || Siglo I || Fbrica || |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Bridge Alcantara.JPG|100px]] || [[الکانتارا پل]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000521 |title= Puente de Alcntara en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ تاکھو]] || [[کاتھیریس]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum:194 }}<br/>(vano 28.8) || 106 || Fbrica || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000014168| title=Puente con Arco Triunfal، Alcntara}}</ref> |-valign=top | [[File:Roman Aqueduct، Tarragona Spain.jpg|100px]] || [[لیس پھیریریس جل-مارگ]] (تاراگونا جل-مارگ)<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0007081 |title= Aqueduct de les Ferreres en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://www.spain.info/fr/conoce/monumentos/tarragona/Aqueduct_pont_de_les_ferreres_o_puente_del_diablo.html| title=Aqueduc de las Ferreres ou pont du Diable| site =[http://www.spain.info/ Spain.info]| consult le =16 de April 2011}}</ref> || || [[تاراگونا]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum: 217}} || 117 || Fbrica || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000011364| title=Aqueduct o Puente de las Ferreras Aqeducte de les Ferreres، Tarragona}}</ref><br>[[File:UNESCO logo.svg|15px]] [[Patrimonio de la Humanidad]] (parte del [[Conjunto arqueolgico de Tarraco]])<ref>{{cite web | url =http://whc.unesco.org/fr/list/875| title=Ensemble archologique de Tarragone| site =[http://whc.unesco.org/fr Whc.unesco.org]| consult le =16 de April 2011}}</ref> |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente del Diablo، Martorell، Catalonia، Spain. Pic 05.jpg|100px]] || [[پئینتے دیابلو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0008779 |title= Puente del Diablo en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ یوبریگات]] || [[مارتوریل]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum: 43}}<br/>(vano central) || 1289 || Fbrica || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000011388| title=Arco Romano que da Acceso Al Puente Pont de la Cila o del Diable، Martorell}}</ref> |-valign=top | [[File:Tajo de Ronda.jpg|100px]] || [[پئینتے نئیوو (روندا)|پئینتے نئیوو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0004311 |title= Puente Nuevo de Ronda en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ گوادالیون]] || [[روندا (سپین)|روندا]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum:40 }} || align=right | {{formatnum: }} || 1785 || Fbrica |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:La ville de Nerja.jpg|100px]] || [[Aqueduct del guila]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0020891 |title= Aqueduct del guila en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || || [[Nerja]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum: }} || align=right | {{formatnum: }} || 1880 || Fbrica |-valign=top | [[File:Zubia jun.jpg|100px]] || [[پئینتے دے وسکایا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002348 |title= Puente de Vizcaya en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریا دیل نیرویؤن]] || [[پورتگالیتے]] || [[باسک کنٹری]] || align=right | {{formatnum:164}} || 1893 || Arco || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000003031| title=Puente de Vizcaya، Gecho / Getxo y Portugalete}}</ref><br> [[پئینتے transbordador]] ms antiguo conocido<br>[[File:UNESCO logo.svg|15px]] [[Patrimonio de la Humanidad]]<ref>{{cite web | url =http://whc.unesco.org/fr/list/1217| title=Pont Vizcaya| site =[http://whc.unesco.org/fr Whc.unesco.org]| consult le =16 de April 2011}}</ref> |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente de San Pablo (Cuenca).jpg|100px]] || [[پئینتے دے سان پابلو (کئینکا)|پئینتے دے سان پابلو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0009473 |title= Puente de San Pablo en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref>|| [[ریؤ ائیکار]] || [[کئینکا (سپین)|کئینکا]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum:100}} || 1533-1589<br/><small>(reconstruido 1902)</small> || Puente en celosa || |-valign=top | [[File:Viaducto calle Segovia.jpg|100px]] || [[ویادکتو دے سیگوویا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0025936 |title= Viaducto de Segovia (Madrid) en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[کایا دے سیگوویا]] || [[مادرید]] || [[مادرید کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum: }} || 1942 || Arco || Patrimonio de inters cultural<ref group="B">{{cite web | url =http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do؟brscgi_DOCN=000002605| title=Puente de Segovia، Madrid}}</ref> |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Ponteulla Vedra Galicia 03.jpg|100px]] || [[پئینتے دے گندیان]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0052401 |title= Ponte de Gundin en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://www.highestbridges.com/wiki/index.php؟title=Ulla_Viaduct| title=Ulla Viaduct| site =[http://www.highestbridges.com/ Highestbridges.com]| consult le =16 de April 2011}}</ref> || || [[پونتے ایا]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum: }} || 1948 || Arco || |} == سپین دے تعمیری اہمیت پل== {| class="sortable" border="0" align=center valign=top style="vertical-align:top؛ border: 1px solid #999؛ background-color:#FFFFFF؛ font-size:95٪" |+ style="background:black؛ color:white" |<big>''' سپین دے تعمیری اہمیت پل'''</big> |-bgcolor=d8d8d8 align=center ! !! !! !! !! !! !! !! !! |-bgcolor=d8d8d8 align=center | تصویر | ناں | دریا | تھاں | width=130px | خودمختار کمیونٹی | width=50px | لمبائی(میٹر) | width=40px| <small>سال </small> | width=70px| قسم | نوٹ |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Bilbao - La Salve Bridge.jpg|100px]] || [[پئینتے دے لا سالوے]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0006179 |title= Puente de La Salve en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریا دیل نیرویون]] || [[بیلباؤ]] || [[باسک کنٹری]] || align=right | {{formatnum: }} || 1972 || Atirantado || |-valign=top | [[File:Passarel•la de les Glries (Barcelona، Catalonia) 2005.JPG|100px]] || [[پاسارالا دے لاس گلوریاس کاتالاناس]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002326 |title= Pasarela de las Glorias Catalanas en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || || [[بارسیلونا]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum:97.5 }} || 1974 || Atirantado || Prix CECM 1975 (Convention europenne de la construction mtallique)<ref>{{cite book| author =Miguel Aguil Alonso| title=[http://www.ciccp.es/revistaIT/textos/pdf/06-Miguel٪20Aguil٪F3٪20Alonso.pdf Javier Manterola، ms all de la funcionalidad y la belleza] | editor=Ingenieria y Territorio، 79| year=2007| isbn=| pages=36-43}}</ref> |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Viaducte d'Osormort (Osona، Catalonia).jpg|100px]] || [[ویادکتو دے اوسومورت]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002312 |title= Viaducte d'Osormort en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || || [[سان ساترنینو دے اوسومورت]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum:504 }} || 1995 || Pont en poutre-caisson sous band || |-valign=top | [[File:Zubizuri detail.jpg|100px]] || [[زبیزوری]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000441 |title= Zubizuri en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریا دیل نیرویون]] || [[بیلباؤ]] || [[باسک کنٹری]] || align=right | {{formatnum:75}} || 1997 || Arco || Diseado por Santiago Calatrava |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente del Milenio2.jpg|100px]] || [[پونتے دو ملینیو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0006184 |title= Ponte do Milenio en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ مینیو]] || [[اورینسے]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum:275 }} || 2001 || Atirantado || |-valign=top | [[File:Pont trencat.jpg|100px]] || [[پئینتے ترینکات]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0012336 |title= Pont Trencat en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ توردیرا]] || [[سان سیلونی]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum:72 }} || 19 || Arco || Footbridge Awards 2005<br>Puente de Alcntara Premios 2002-04<ref>{{cite web | url =http://www.arquitecturaenacero.org/index.php؟option=com_content&view=article&id=106&Itemid=27| title=Recuperacin، restauracin y reciclaje: Puente Trencat| site =[http://www.arquitecturaenacero.org/ Arquitecturaenacero.org]| consult le =30 avril 2011}}</ref> |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Viaducto del AVE en Santiago9.jpg|100px]] || [[ویادکتو دے او ایئکھو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0048586 |title= Viaducto de O Eixo en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://e-ache.com/modules/ache/ficheros/Realizaciones/Obra109.pdf| title=Viaducto de O Eixo (corredor norte-noroeste de alta velocidad)| author =Juan M. Calvo Rodrguez، Estela Rivera Puertas| consult le =16 de April 2011}}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.grupopuentes.com/Lineas-de-Negocio/Estructuras/Proyectos/Viaducto-de-O-Eixo.aspx| title =Viaducto de O Eixo Corredor Norte - Noroeste de Alta Velocidad| site =[http://www.grupopuentes.com/Portada.aspx Grupopuentes.com]| consult le =16 de April 2011| access-date =2016-04-05| archive-date =2012-06-26| archive-url =https://web.archive.org/web/20120626091955/http://www.grupopuentes.com/Lineas-de-Negocio/Estructuras/Proyectos/Viaducto-de-O-Eixo.aspx| dead-url =yes}}</ref> || || [[Santiago de Compostela]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum:1224 }} || 2008 || Arco || |-valign=top | [[File:Puente de Zaragoza2.jpg|100px]] || [[پاساریلا ڈیل وولنتاریادو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0038202 |title= Pasarela del Voluntariado en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref name="voluntariado">{{cite web | url =http://web.archive.org/web/http://www.expozaragoza2008.es/Noticias_Lat233cnicayeldise241osefundenenunapasarelaqueunir225elbarriodelaAlmozaraconelrecintodelaExpo/seccion=44&language=es_ES&id=200610240024&anonimo=28e7e13ded96edffaf4251dac58e2834.do| title=La tcnica y el diseo se funden en una pasarela que unir el barrio de la Almozara con el recinto de la Expo| site =[http://www.expozaragoza2008.es/ Expozaragoza2008.es]| consult le =16 de April 2011}}</ref> || [[Meandro de Ranillas]]، [[ریؤ Ebro]] ||[[ساراگوسا]] || [[آراگون]] || align=right | {{formatnum: 277}} || 2008 || Atirantado || Diseado por [[Javier Manterola]] |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Calatrava Bridge.jpg|100px]] || [[پئینتے دے مونتیؤلویتے]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0035117 |title=Puente de Monteolivete en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || || [[والینسیا (سپین)|والینسیا]] || [[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum: }} || 19 || Arco || Diseado por Santiago Calatrava |} ==سپین دے وڈے پل == 100میٹر توں وڈے پل {| class="sortable" border="0" align=center valign=top style="vertical-align:top؛ border: 1px solid #999؛ background-color:#FFFFFF؛ font-size:95٪" |+ style="background:black؛ color:white" |<big>'''سپین دے وڈے پل'''</big> |-bgcolor=d8d8d8 align=center ! !! !! !! !! !! !! !! !! !! |-bgcolor=d8d8d8 align=center | تصویر | width=25px |<small>نمبر.</small> | ناں | دریا | تھاں | width=130px | خودمختیار کمیونٹی | width=50px | لمبائی(میٹر) | width=40px| <small>اساری سال </small> | width=70px| قسم | نوٹ |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Construccin del puente La Pepa.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 001 || [[پئینتے دے لا پیپا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0024691 |title=Puente La Pepa en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br>(en construccin) (CA-35) || [[باہیا دے کادس]] || [[کادس]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum:540 }} || align=right | {{formatnum:3092}} || 2014<br/><small>(previsto)</small> || Atirantado |-valign=top | [[File:Puente Ingeniero Carlos Fernndez Casado.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 002 || [[پئینتے انجینیریو کارلوس پھیرناندیز کاسادو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000648 |title= Puente Ingeniero Carlos Fernndez Casado en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autopista Ruta de la Plata|Autopista Ruta de la Plata o AP-66]]) || [[Embalse de Barrios دے لینا]] || [[باریوس دے لینا]] - [[سینا دے لینا]] || [[کاستیل اتے لیون]] || align=right | {{formatnum:440 }} || align=right | {{formatnum:643}} || 1983 || Atirantado |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente de Rande.JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 003 || [[پئینتے دے راندے]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002320 |title= Puente de Rande en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://www.turgalicia.es/sit/ficha_datos.asp؟crec=19522&ctre=1226&cidi=E| title=Ponte de Rande| site =[http://www.turgalicia.es/default.asp؟cidi=F Turgalicia.es]| consult le =30 juin 2010}}</ref> <br/>([[Autopista del Atlntico|Autopista del Atlntico o AP-9]]) || [[ریا دے ویگو]] || [[ویگو (سپین)|ویگو]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum: 400}} || align=right | {{formatnum: }} || 1981 || Atirantado |-valign=top | || bgcolor=#d8d8d8| 004 || [[ویادکتو دیل ایمبالسے دے الاکانتارا]]<ref name="avealcantara">{{cite web | url =http://www.fccco.es/Press_Room/News_viaducto_rio_almonte_en_GB/seccion=97&language=en_GB&id=2011032412270001&activo=15.do| title=FCC begins construction of the AVE viaduct over the Almonte River| site =[http://www.fccco.es/ Fccco.es]| consult le =16 de April 2011}}</ref><ref>{{cite web| url =http://mosingenieros.blogspot.com/2011/03/adif-comienza-las-obras-del-viaducto.html| title =Adif comienza las obras del viaducto del AVE sobre el ro Almonte (Cceres)، que ser una "referencia" en Espaa| site =[http://mosingenieros.blogspot.com/ Mosingenieros.blogspot.com]| consult le =16 de April 2011| urlFile =http://web.archive.org/web/20140104170040/http://mosingenieros.blogspot.com/2011/03/adif-comienza-las-obras-del-viaducto.html| dateFile =2014-01-04| access-date =2016-04-05| archive-date =2014-01-04| archive-url =https://web.archive.org/web/20140104170040/http://mosingenieros.blogspot.com/2011/03/adif-comienza-las-obras-del-viaducto.html| dead-url =yes}}</ref><br/><small>(en construccin) </small>[[L.A.V. Madrid - Lisboa]] || [[ریؤ المونتے]] || [[الاکانتارا]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum:384 }} || align=right | {{formatnum:996 }} || 2013 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente Internacional 397.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 005 || [[پئینتے Internacional del Guadiana ]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0004890 |title= Puente International sobre el Guadiana en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br/>[[Autopista del Quinto Centenario|Autopista del Quinto Centenario o A-49]] || [[ریؤ Guadiana]] || [[Ayamonte]] ([[Provincia de Huelva]]) || [[آندالوسیا]]<br/> {{POR}} || align=right | {{formatnum:324 }} || align=right | {{formatnum:66 }} || 1991 || Atirantado |-valign=top | [[File:Puente de Talavera.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 006 || [[پئینتے دے کاستیا لا مانچا]] <ref>{{Cite web |title=Puente de Talavera |url=http://www.estudioaia.com/proyectos_puentes_atirantado_talavera.htm |access-date=2016-04-05 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330120706/http://www.estudioaia.com/proyectos_puentes_atirantado_talavera.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟id=s0044285 |title=Puente atirantado de Talavera en structurae.de |accessdate=July 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref>|| [[ریؤ تاکھو]] || [[Tتالاویرا دے لا رئینا]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum:318}} || align=right | {{formatnum:726}} || 2011 || Atirantado |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Pont du cinquime centenaire.JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 007 || [[پئینتے دیل وی سینتیناریو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0006188 |title= Puente del V Centenario en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref name="quintocentenario">{{cite web | url =http://www.factoriaurbana.com/ciudades/puentes.php؟id=4&ciudad=Puente٪20del٪20V٪20centenario&ciudadd=Sevilla| title=Puente del V centenario| site =[http://www.factoriaurbana.com/ Factoriaurbana.com]| consult le =16 de April 2011}}</ref><br/>([[SE-30]]) || [[ریؤ گوادالکویر]] || [[سیویا (سپین)|سیویا]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum:265 }} || align=right | {{formatnum:2016 }} || 1991 || Atirantado |-valign=top | [[File:Viaducto del AVE de Contreras-2.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 008 || [[ویادکتو فیروویاریو دے کونتریراس]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0048666 |title= Viaducto ferroviario de Contreras en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br/>[[LAV Madrid-Levante]] || [[Embalse de Contreras]] || [[منگلانیا]] - [[ویارگوردو دیل کابرئیل]] || [[کاستیل-لا مانچا]] <br/>[[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum:261 }} || align=right | {{formatnum:587}} || 2009 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente de los Tilos.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 009 || [[پئینتے en arco de los Tilos]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0014425 |title= Puente en arco de los Tilos en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>(LP-1) || [[Baha]] || [[San Andrs y Sauces]]<br>([[La Palma (Islas Canarias)|La Palma]]) || [[کاناری ٹاپو]]|| align=right | {{formatnum:255}} || align=right | {{formatnum:319}} || 2004 || Arco |-valign=top | [[File:Arcos de Alcontar - Ro Tajo.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 010 || [[ویادکتو de Alcontar ]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0023485 |title= Viaducto de Alcontar en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autova Ruta de la Plata|Autova Ruta de la Plata o A-66]]) || [[ریؤ Tajo]] || [[کاتھیریس]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum:220 }} || align=right | {{formatnum:400 }} || 2006 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente del Tercer Milenio3.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 011 || [[پئینتے del Tercer Milenio]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0011063 |title= Puente del Tercer Milenio en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br/>([[Z-30]]) || [[ریؤ Ebro]] || [[ساراگوسا]] || [[آراگون]] || align=right | {{formatnum:216 }} || align=right | {{formatnum:270 }} || 2008 || Arco |-valign=top | [[File:OE219-241. Martn Gil.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 012 || [[ویادکتو Martn Gil]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002131 |title= Viaducto Martn Gil en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br/>(Lnea [[Orense]] - [[Zamora]]) || [[ریؤ Esla]] || [[Santa Eufemia del Barco]] || [[کاستیل اتے لیون]] || align=right | {{formatnum:210 }} || align=right | {{formatnum: 408}} || 1942 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente del Alamillo en Sevilla.jpg|100px|Puente del Alamillo]] || bgcolor=#d8d8d8| 013 || [[پئینتے del Alamillo]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000002 |title= Puente del Alamillo en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[SE-30]]) || [[ریؤ Guadalquivir]] || [[سیویا]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum:200 }} || align=right | {{formatnum:250 }} || 1992 || Atirantado |-valign=top | || bgcolor=#d8d8d8| 014 || [[پئینتے de la Regenta]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000354 |title= Puente de la Regenta en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br/>([[Autova/Autopista del Cantbrico|Autova del Cantbrico o A-8]]) || - || [[Ballota (Asturias)|Ballota]] || [[آستوریاس]]|| align=right | {{formatnum:190}} || align=right | {{formatnum:381}} || 1996 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente en Mrida2.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 015 || [[پئینتے Lusitania]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000266 |title= Puente Lusitania en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ Guadiana]] || [[Mrida (سپین)|Mrida]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum:189 }} || align=right | {{formatnum:465 }} || 1991 || Arco |-valign=top | [[File:Pabelln-Puente Zaragoza.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 016|| [[Pabelln Puente]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0029591 |title= Pabelln Puente en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ Ebro]] || [[ساراگوسا]] || [[آراگون]] || align=right | {{formatnum:185}} || align=right | {{formatnum:260 }} || 2008 || Sala de Exposiciones |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:A-66. Puente sobre el ro Almonte.JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 017 || [[پئینتے del ro Almonte]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0012421 |title= Puente del ro Almonte en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autova Ruta de la Plata|Autova Ruta de la Plata o A-66]]) || [[ریؤ Almonte]] || [[کاتھیریس (سپین)|کاتھیریس]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum: 184}} || align=right | {{formatnum: 432}} || 2005 || Arco |-valign=top | [[File:Viaducto de Montabliz 2007-05-08.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 018 || [[ویادکتو de Montabliz]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0048567 |title= Viaducto de Montabliz en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><br/>([[Autova Cantabria-Meseta|Autova Cantabria-Meseta o A-67]]) || [[ریؤ Bisuea]] || [[Montabliz]] || [[کانتابریا]] || align=right | {{formatnum:175 }} || align=right | {{formatnum: 721}} || 2008 || Hormign postensado |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Lineas Puente de la Vicara.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 019 || [[پئینتے de La Vicaria ]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0032615 |title= Puente de La Vicaria en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ Segura]] || [[Yeste (Albacete)|Yeste]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum:168 }} || align=right | {{formatnum:260 }} || 2007 || Arco |-valign=top | [[File:Sevilla - March 2011 - 102.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 020 || [[پئینتے دے لا بارکیتا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000095 |title= Puente de la Barqueta en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ گوادالکویر]] || [[سیویا (سپین)|سیویا]] || [[آندالوسیا]] || align=right | {{formatnum: 168}} || align=right | {{formatnum:268 }} || 1992 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Etapa 17. A Laxe - Outeiro.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 021 || [[ویادکتو دے لا اویا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0052400 |title= Viaducto del Ro Ulla en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.galicia-construccion.com/noticias/2009/05/viaducto-del-rio-ulla-comienzan-las-obras-del-arco-central/| title =Viaducto del Ro Ulla، comienzan las obras del arco central| site =[http://www.galicia-construccion.com/ Galicia-construccion.com]| consult le =16 de April 2011| access-date =2016-04-05| archive-date =2011-10-27| archive-url =https://web.archive.org/web/20111027120947/http://www.galicia-construccion.com/noticias/2009/05/viaducto-del-rio-ulla-comienzan-las-obras-del-arco-central/| dead-url =yes}}</ref><br/>(LGV Madrid - Santiago de Compostela) || [[ریؤ اویا]] || [[پونتے اویا]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum:168 }} || align=right | {{formatnum:630 }} || 2012 || Arco |-valign=top | [[File:Ricobayo.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 022 || [[پئینتے de Ricobayo]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0020988 |title= Puente de Ricobayo en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[N-122]]) || [[ریؤ Esla]] || [[Ricobayo]] || [[کاستیل اتے لیون]] || align=right | {{formatnum:164 }} || align=right | {{formatnum:219 }} || 1995 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:buendia 03.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 023 || [[پئینتے de Buenda]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟id=s0048673 |title= Puente de Buenda en structurae.de |accessdate=3 November 2006 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/> || [[Embalse de Buenda]] || [[Guadalajara (سپین)|Guadalajara]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum:162 }} || align=right | {{formatnum:320 }} || 2006 || Celosa |-valign=top | [[File:Puente del Rincn - Las Palmas de Gran Canaria.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 024 || [[پئینتے de Tamaraceite]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002241 |title= Puente de Tamaraceite en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[GC-2]]) || || [[Santa Mara de Gua de Gran Canaria]] || [[کاناری ٹاپو]]|| align=right | {{formatnum:160 }} || align=right | {{formatnum: }} || 1993 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:ViaductudeNavia.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 025 || [[ویادکتو دے ناویا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0048565 |title= Viaducto de Navia en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autova/Autopista del Cantbrico|Autova del Cantbrico o A-8]]) || [[ریا دے ناویا]] || [[ناویا (آستوریاس)|ناویا]] || [[آستوریاس]]|| align=right | {{formatnum:160 }} || align=right | {{formatnum:905 }} || 2008 || Arco |-valign=top | [[File:Vista baixo a Ponte da ra de Betanzos 52342pidawGL.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 026 || [[پئینتے دے بیتانسوس]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000355 |title= Puente de Betanzos en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autopista del Atlntico|Autopista del Atlntico o AP-9]]) || [[ریا دے بیتانسوس]] || [[بیرگوندو]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum:150 }} || align=right | {{formatnum: 1054}} || 1996 || Hormign postensado |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Ponte dos Santos.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 027 || [[پئینتے دے لوس سانتوس]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0045435 |title= Puente de los Santos en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref name="santos">{{cite web | url =http://web.archive.org/web/http://www.apiaxxi.es/en/news.php؟id=34&language=2| title=Inauguration of the Barres-Ribadeo section of the Barres-Ribadeo section of the A-8 ‘Autova del Cantbrico’ motorway| site =[http://www.apiaxxi.es/ Apiaxxi.es]| consult le =16 de April 2011}}</ref> <br/>([[Autova/Autopista del Cantbrico|Autova del Cantbrico o A-8]]) || [[ریا دے ربادیو]] || [[ربادیو]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum: 150}} || align=right | {{formatnum:600 }} || 19 || Hormign postensado |-valign=top | [[File:Miraflores Bridge، Bilbao، July 2010 (01).JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 028 || [[پئینتے de Miraflores (Bilbao)|Puente de Miraflores]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002544 |title= Puente de Miraflores en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[N-634]]) || [[ریؤ Nervion]] || [[Bilbao]] || [[باسک کنٹری]] || align=right | {{formatnum:148 }} || align=right | {{formatnum: }} || 1995 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente Salt del Bou. Onteniente.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 029 || [[پئینتے دیل سالت دیل بوؤ]] <ref>{{cite web| url =http://www.fccco.es/reaCorporativa_ing/Technicalservices/Specialsystemsdirectorate/seccion%3D296%26language%3Den_GB.do| title =Vehicle Bridges and Footbridges| site =[http://www.fccco.es/ Fccco.es]| consult le =16 de April 2011| access-date =2016-04-05| archive-date =2025-01-19| archive-url =https://web.archive.org/web/20250119091249/http://www.fccco.es/reaCorporativa_ing/Technicalservices/Specialsystemsdirectorate/seccion%3D296%26language%3Den_GB.do}}</ref> <br/>(CV-660) || [[ریؤ کلاریانو]] || [[Onteniente]] || [[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum:140 }} || align=right | {{formatnum: }} || 1997 || Arco |-valign=top | [[File:Nueva iluminacin del Puente Real.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 030 || [[پئینتے ریال]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟id=s0006177 |title= Puente Real en structurae.de |accessdate=3 November 1996 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/> || [[ریؤ گوادیانا]] || [[باداکھوس]] || [[ایکستریمادورا]]|| align=right | {{formatnum: 136}} || align=right | {{formatnum: }} || 1994 || Atirantado |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Explore - Mejorando lo habido2.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 031 || [[پئینتے کولگانتے دے امپوستا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0003212 |title= Puente Colgante de Amposta en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[N-340a]]) || [[ریؤ ایبرو]] || [[امپوستا]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum: 135}} || align=right | {{formatnum: }} || 1921 || کولگانتے |-valign=top | [[File:Pont de l'exposici.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 032 || [[پئینتے دے لا ایکسپوسسیون]] (o puente Alameda) <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000314 |title= Puente de la Exposicin en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[کھاردین دیل توریا]] || [[والینسیا (سپین)|والینسیا]] || [[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum:130 }} || align=right | {{formatnum: 163}} || 1995 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Sama (Langreo) - Ro Naln 1.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 033 || [[پئینتے این ساما دے لانگریو]] || [[ریؤ نالون]] || [[ساما دے لانگریو]] || [[آستوریاس]]|| align=right | {{formatnum:130 }} || align=right | {{formatnum: }} || 1989 || Atirantado |-valign=top | [[File:Puente de la Peraleda - Toledo - Espaa - 0.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 034 || [[پئینتے دے لا پیرالیدا]] <ref>{{cite web| url =http://www.estudioaia.com/proyectos_puentes_peraleda_toledo.htm| title =Puente arco en la Peralda Toledo| site =[http://www.estudioaia.com/ Estudioaia.com]| consult le =16 de April 2011| access-date =2016-04-05| archive-date =2009-03-10| archive-url =https://web.archive.org/web/20090310234249/http://www.estudioaia.com/proyectos_puentes_peraleda_toledo.htm| dead-url =yes}}</ref> || [[ریؤ تاکھو]] || [[تولیدو]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum: 127}} || align=right | {{formatnum: }} || || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Pontevedra-Auditorio y puente de los tirantes2.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 035 || [[پئینتے سوبرے ایل ریو لیریز]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000588 |title= Puente sobre el ro Lerez en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ لیریز]] || کائے دیل پونتے<br>''لیریز''، [[پونتیویدرا]] || [[گالیسیا]] || align=right | {{formatnum:125}} || align=right | {{formatnum: }} || 1995 || Atirantado |-valign=top | [[File:Puente de Pino.JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 036 || [[پئینتے پینو]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0010017 |title= Puente de Pino en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://www.villadepera.com/puente_requejo.htm| title=Puente de Requejo| site =[http://www.villadepera.com/ villadepera.com]| consult le =16 de April 2011}}</ref> <br/>(ZA-321) || [[ریؤ Duero]] || [[پینو دیل اورو]] - [[ویادیپیرا]] || [[کاستیل اتے لیون]] || align=right | {{formatnum:120 }} || align=right | {{formatnum: 190}} || 1914 || Arco |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente de Hispanoamrica en Valladolid.JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 037 || [[پئینتے دے اسپانوئمریکا]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000680 |title= Puente de Hispanoamrica en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> || [[ریؤ پسئیرکا]] || [[وایادولد]] || [[کاستیل اتے لیون]] || align=right | {{formatnum:120 }} || align=right | {{formatnum: 156}} || 1999 || Atirantado |-valign=top | || bgcolor=#d8d8d8| 038 || [[پئینتے دے اوسیرا دے ایبرو]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0002842 |title= Puente d'Osera de Ebroen structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[LGV Madrid-Barcelona-Figueras]]) || [[ریؤ ایبرو]] || [[اوسیرا دے ایبرو]] || [[آراگون]] || align=right | {{formatnum: 120}} || align=right | {{formatnum:546 }} || 2002 || Hormign postensado |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente Plentzia.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 039 || [[پاساریلا دے پلینسیا]] <ref name="plentzia">{{cite web | url =http://www.apta.com.es/index.php؟option=com_content&task=view&id=37&Itemid=26| title=Pasarela de Plencia| site =[http://www.apta.com.es/index.php Apta.com.es] - Asociacin para la Promocin Tcnica del Acero| consult le =16 de April 2011}}</ref> || [[پلینسیا]] || [[پلینسیا]] || [[باسک کنٹری]] || align=right | {{formatnum:117 }} || align=right | {{formatnum:117}} || 1992 || پاساریلا |-valign=top | [[File:P.Porta Europa.JPG|100px|Puente mvil del puerto de Barcelona]] || bgcolor=#d8d8d8| 040 || [[پئینتے mvil del puerto de Barcelona]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000684 |title= Puente mvil del puerto de Barcelona en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref><ref>{{cite web | url =http://www.terra.es/personal/kaufmann/pdf/kfm01b.pdf| title=Puente mvil "La Porta d'Europa" en el puerto de Barcelona| author =Juan Jos Arenas de Pablo، Walter Kaufmann| consult le =16 de April 2011}}</ref> || [[Mar Mediterrneo]] || [[Barcelona]] || [[کاتالونیا]]|| align=right | {{formatnum: 109}} || align=right | {{formatnum: }} || 2000 || Puente mvil |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:168 la arena-muskiz.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 041 || [[ویادکتو de La Arena]]<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0000353 |title= Viaducto de la Arena en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autova/Autopista del Cantbrico|Autova del Cantbrico o A-8]]) || [[ریؤ Barbadun]] || [[Musques]] || [[باسک کنٹری]] || align=right | {{formatnum: 105}} || align=right | {{formatnum:667 }} || 1992 || Atirantado |-valign=top | [[File:Puente colgante de los Polvorines. Toledo، Espaa2.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 042 || [[Pasarela colgante de Polvorines]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0028232 |title= Pasarela de Polverines en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref>|| [[ریؤ Tajo]] || [[Toledo]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum:105 }} || align=right | {{formatnum: }} || 2007 || Colgante |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:Puente Puerta de Las Rozas.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 043 || [[پئینتے Puerta de Las Rozas]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0029907 |title=Puente Puerta de Las Rozas en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br>([[Autova del Noroeste|Autova del Noroeste o A-6]]) || [[Autopista A-6]]<br/>(Madrid-La Corua) || [[Las Rozas de Madrid]] || [[مادرید کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum:102}} || align=right | {{formatnum: }} || 2007 || Atirantado |-valign=top | [[File:Los viaductos de Contreras2.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 044 || [[ویادکتو del Embalse de Contreras]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0052795 |title=Viaducto del Embalse de Contreras en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref> <br/>([[Autova del Este|Autova del Este o A-3]]) || [[Embalse de Contreras]] || [[Minglanilla]] -[[Villargordo del Cabriel]] || [[کاستیل-لا مانچا]]<br/>[[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum: }} || align=right | {{formatnum: }} || 19؟؟ || Puente en celosa |-valign=top bgcolor=#f6f6f6 | [[File:gora Valencia.JPG|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 045 || [[پئینتے de l'Assut de l'Or]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟ID=s0019796 |title=Puente de l'Assut de l'Or en structurae.de |accessdate=3 November 2011 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref>|| [[Jardn del Turia]] || [[والینسیا (سپین)|والینسیا]] || [[والینسیا کمیونٹی]] || align=right | {{formatnum:180}} || align=right | {{formatnum: }} || 2008 || Atirantado |-valign=top | [[File:Arriaca Bridge.jpg|100px]] || bgcolor=#d8d8d8| 046 || [[پئینتے Arriaca]] <ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm؟id=s0025646|title=Puente atirantado de Guadalajara en structurae.de |accessdate=July 2006 |author= |date= |editorial= |language=English |cite= }}</ref>|| [[ریؤ Henares]] || [[Guadalajara (سپین)|Guadalajara]] || [[کاستیل-لا مانچا]] || align=right | {{formatnum:101}} || align=right | {{formatnum:201}} || 2011 || Atirantado |} == حوالے == ٭ [https://web.archive.org/web/20141011135401/http://www.mcu.es/patrimonio/CE/BienesCulturales.html Bienes culturales protegidos] en el sitio Mcu.es de lMinisterio de Cultura، consultado el 16 de April 2011: {{Reflist|group=B}} ٭ General Notes: {{listaref|2}} {{traducido ref|fr|Liste de ponts d'Espagne}} === باہرلے جوڑ=== {{commonscat|Bridges in Spain}} * [http://www.puentemania.com/categorias/espana Lista de puentes espyearles en la web Puentemania] *[http://www.highestbridges.com/wiki/index.php؟title=Category:Bridges_in_Spain Category: Bridges in Spain] - Liste des plus hauts ponts d'Espagne * [http://www.cordobapatrimoniodelahumanidad.com/html/cordoba/lospuentes.htm Los Puentes del Guadalquivir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113152959/http://www.cordobapatrimoniodelahumanidad.com/html/cordoba/lospuentes.htm |date=2012-11-13 }} - Les ponts sur le Guadalquivir * [http://www.pwpeics.se/spain٪20dir.htm Cable-Stayed Bridges of Europe... and Beyond (Spain and Andorra)] - Liste de ponts haubans d'Espagne et d'Andorre * [http://www.bridgemeister.com/list.php؟type=country&country=Spain Suspension bridges of Spain] - Liste de ponts suspendus d'Espagne * [http://www.karl-gotsch.de/Album/Spanien.htm Brcken in Spanien] - Liste de ponts d'Espagne *[http://www.karl-gotsch.de/Album/Spanien_AB.htm Autobahnbrcken in Andalusien، Spanien] - Liste de ponts authoroutiers d'Espagne === کتاب لسٹ === *{{cite book|id = PRADEEUROPE| author =Marcel Prade | title= Les Grands Ponts du Monde: Ponts & Viaducs Remarquables d'Europe | editor= Brissaud | lugar = Poitiers | year= 1990 | isbn = 2-902170-65-3 | pages= }} * {{cite book| id=JSLVDLP| author = Ramn Snchez de Len | title= Jordanas sobre la vida de los puentes - [http://www.estudioaia.com/proyectos/puentes/arcoperaledatoledo/Jornadas_sobre_la_vida_de_los_puentes.pdf Actuaciones en puentes urbanos] | editor= | lugar = Donostia - San Sebastin| year= 27 - 29 April 2005| isbn = | pages= }} [[گٹھ:سپین دے پل]] [[گٹھ:سپین]] [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:پل]] [[گٹھ:پݪ]] kn4o0ygvsuixsun4mvyyok0ukkq41lt 0 53471 712023 711646 2026-09-26T07:31:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712023 wikitext text/x-wiki ایہ اچ قومانتری درجہ بندی بالحاظ ملک اے۔ == لسٹ== {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ececec;" ! ملک !! شماریات !! میدان !! تریخ |- |{{flag|افغانستان}}||'''[[افغانستان میں افیون کی پیداوار|سب سے بڑا غیر قانونی افیون پیدا کرنے والا]]''', 95% عالمی منڈی کا ($64 بلین), 2.9 ملین افیون کسانوں کے ساتھ<ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org//pdf/publications/afg_opium_معیشت_www.pdf |title=The Opium Economy in Afghanistan: An International Problem |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime |year=2003}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/research/wdr07/WDR_2007.pdf |title=2007 World Drug Report |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime}}</ref>||align="right"|غیر قانونی منشیات||align="right"|2008 |- |{{flag|افغانستان}}||'''دنیا کا سب سے بڑا [[قنب]] پیدا کرنے والا''', 3،500 ٹن تک حشیش سالانہ پیداوار<ref>{{cite news |url=http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=122108&sectionid=351020403 |title=UN: Afghanistan world leading hashish producer |publisher=PressTV |date=March 31, 2010 |accessdate=February 1, 2013 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073531/https://www.presstv.com/detail.aspx }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.foxnews.com/world/2010/03/31/Afghanistan-leading-hashish-producer/ | work=Fox News | title=UN: Afghanistan is leading hashish producer | date=2010-03-31 | accessdate=2016-06-21 | archivedate=2015-09-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924180404/http://www.foxnews.com/world/2010/03/31/afghanistan-leading-hashish-producer/}}</ref>||align="right"|غیر قانونی منشیات||align="right"|2010 |- |{{flag|افغانستان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کمسن اموات|سب سے زیادہ شرح کمسن اموات]]''', 121.63 deaths per 1000 live births||align="right"|آبادیات||align="right"|2012 |- |{{flag|انڈورہ}}||'''[[World Tourism rankings#International tourist arrivals by country of destination 2007|Most tourist arrivals per capita]]''', 121<ref>[http://www.estadistica.ad/ 2008 statistics, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra]. {{ca}}</ref>||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|انگولا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ صنعتی پیداوار|Highest industrial production growth rate]]''', 14.30% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2089rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Industrial production |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref> ||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''[[Pear#Production|Largest exporter of pear]]s''', 490,000 tonnes<ref>{{cite web |url=http://www.wapa-association.org/newsdetail.asp?id=17 |title=WAPA releases Southern Hemisphere crop forecasts 2009 |publisher=World Apple and Pear Association |archiveurl=http://web.archive.org/web/20091025175353/http://www.wapa-association.org/newsdetail.asp?id=17 |archivedate=October 25, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fas.usda.gov/gainfiles/200812/146306728.pdf |title=ارجنٹائن: Fresh Deciduous Fruit – Annual Report 2008 |publisher=USDA Foreign Agricultural Service |date=November 17, 2008}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''[[شہد|Largest exporter of honey]]''', 70,000 tonnes<ref>{{cite web |url=http://intainforma.inta.gov.ar/?p=8372 |title=Las mieles del éxito |publisher=INTA Informa |date=September 14, 2011 |language=Spanish |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2011 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''[[لیموں|Largest producer of lemons]]''', 1,500,000 tonnes<ref>{{cite web |url=http://intainforma.inta.gov.ar/?p=7114 |title=Limones: la ارجنٹائن primer exportador mundial |publisher=INTA Informa |date=June 17, 2011 |language=Spanish |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2011 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Largest exporter of [[vegetable oil]]''', US$2,715,890,000<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_wor_tra_exp_fix_veg_oil_fat_sof-fixed-vegetables-oil-fat-soft |title=Fixed vegetables oil fat, soft (most recent) by country |publisher=Nation Master |date=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Highest کھپت of [[beef]] per capita''', 65.2 kilograms / year<ref>{{cite web |url=http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2006/06-03LP/bpppcc.pdf |title=Beef: Per Capita کھپت Summary Selected Countries |publisher=USDA Foreign Agricultural Service |date=March 2006 |accessdate=February 1, 2013|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060502132300/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2006/06-03LP/bpppcc.pdf|archivedate=May 2, 2006}}</ref>||align="right"|کھپت||align="right"| 2006 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Best performance at [[Paddle Tennis World Championship#Men Medal Count|Paddle Tennis World Championship]] (men)''', 7 gold medals, 9 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Best performance at [[Paddle Tennis World Championship#Women Medal Count|Paddle Tennis World Championship]] (women)''', 7 gold medals, 9 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Best performance at [[World Polo Championship]]''', 4 gold medals, 7 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2012 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Wool#Production|Largest wool producer]]''', output of 475,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Sheep husbandry#Sheep production worldwide|Largest sheep meat producer]]''' ||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ یورینیم ذخائر|Largest uranium reserves]]''', 1,243,000 tons||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار ایلومینیم آکسائڈ|Largest aluminium oxide producer]]''', 18,312,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Bauxite#Production trends|Largest bauxite producer]]''', 63,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Titanium#Occurrence|Largest titanium producer]]''', 1,291,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2003 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[:File:2005zirconium.PNG|Largest zirconium producer]]''', 426,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Tantalum#Occurrence|Largest tantalum producer]]''', 435 tons per annum, 53% of world production||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Rugby League World Cup]]s (men)''', 9 times winner (1957, 1968, 1970, 1975, 1977, 1988, 1992, 1995, 2000)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Winner of most [[کرکٹ عالمی کپ]]s (men)''', 4 (1987, 1999, 2003, 2007)<ref>{{cite news |last=Miller |first=Andrew |url=http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/current/story/292681.html |title=Gilchrist leads آسٹریلیا to World Cup treble |publisher=ESPN |date=April 28, 2007 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"| 2007 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Winner of most [[Women's Cricket World Cup]]s''', 5 (1978, 1982, 1988, 1997, 2005)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Canoe polo#ICF Canoe Polo World Championships|ICF Canoe Polo World Championships]] (men)''', 3 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Netball World Championships]]s''', 9 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[World International Doubles Squash Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[World Team Squash Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Touch Football World Cup]]s'''||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[ITU Triathlon World Championship]]s (women)''', 11 gold medals, 26 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریا}}||'''Best performance at [[FIS Alpine World Ski Championships]]''', 74 gold medals, 233 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریا}}||'''Best performance at [[FIS Ski Flying World Championships]]''', 5 gold medals, 7 silver medals, 3 bronze medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آذربائیجان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار شرح اضافہ (گزشتہ سال)|Highest nominal GDP year to year growth rate]]''', 48.23%||align="right"|معیشت||align="right"| 2008 |- |{{flag|آذربائیجان}}||'''[[ای-مستعدی|Lowest E-readiness score]]''', 2.97||align="right"|ثقافت||align="right"| 2009 |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest percentage of arable land]]''', 55.39%||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||'''[[List of countries by energy کھپت per capita|Lowest annual energy کھپت per capita]]''', 160.9 kgoe per person per year||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||'''Lowest level of property rights according to [[مشعر بین الاقوامی حقوق املاک]]''', score of 2.9||align="right"|سیاست||align="right"| 2008 |- |{{flag|بیلاروس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح افراط زر|Highest annual inflation rate]]''', 52.4%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Most globalized country according to [[مشعر عالمگیریت]]''', score of 91.96||align="right"|سیاست||align="right"| 2007 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Best performance at [[UCI Cyclo-cross World Championships, Men#Medal count by country|UCI Cyclo-cross World Championships, Men]]''', 25 gold medals, 52 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Best performance at [[UCI Road World Championships – Men's road race#Medallists by nation|UCI Road World Championships (Men's Road Race)]]''', 25 gold medals, 47 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Best performance at [[Motocross World Championship#World Championships by nationality|Motocross World Championship]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Largest producer of [[chickory]] roots'''||align="right"|زراعت||align="right"| 1992 |- |{{flag|بوٹسوانا}}||'''Lowest environmental happiness according to [[مشعر خوش سیارہ]]''', score of 22.6||align="right"|ماحولیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2012 |- |{{flag|بھوٹان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار شرح اضافہ (گزشتہ سال)|Highest GDP (real) annual growth rate]]''', 21.40% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: National product real growth rate |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref> ||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest citrus producer]]''', output of 20,682,309 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Orange (fruit)#Production|Largest orange producer]]''', output of 17.8 million tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Bean#Production|Largest dry bean producer]]''', output of 3,330,435 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Coffee#Production|Largest coffee producer]]''', output of 2,249,010 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Sugarcane#Production|Largest sugarcane producer]]''', output of 514,079,729 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Sisal#Global production and trade patterns|Largest sisal producer]]''', output of 113,300 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کل قابل تجدید آبی وسائل|Largest renewable freshwater resources]]''', 8,233&nbsp;km³/year||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2000 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[:File:2007niobium (mined).PNG|Largest niobium producer]]''', 40,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''Winner of most [[فیفا عالمی کپ]]s''', 5 ([[1958 فیفا عالمی کپ|1958]], [[1962 فیفا عالمی کپ|1962]], [[1970 فیفا عالمی کپ|1970]], [[1994 فیفا عالمی کپ|1994]], [[2002 فیفا عالمی کپ|2002]])<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/teams/برازیل/4751387.stm | work=BBC News | title=Why are برازیل so good? | date=2006-05-23 | accessdate=2010-05-08 | first1=Andrew | last1=Benson | first2=John | last2=Sinnott}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"| 2006 |- |{{flag|برازیل}}||'''Winner of most [[FIFA Club World Cup]]s''', 3 ([[2000 FIFA Club World Championship|2000]], [[2005 FIFA Club World Championship|2005]], [[2006 FIFA Club World Championship|2006]])||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[FIFA Beach Soccer World Cup#Successful national teams|FIFA Beach Soccer World Cup]]''', 12 times winner (1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[FIFA Futsal World Cup#Ranking|FIFA Futsal World Cup]]''', 4 times winner (1989, 1992, 1996, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[Beach Handball World Championships]]''', 2 gold medals, 4 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[FIVB World League]]s''', 9 times winner, 3 times runner-up ||align="right"|کھیل||align="right"| 2011 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[Swatch FIVB World Championships|Beach Volleyball World Championships]]''', 7 gold medals, 19 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Spam (electronic)#Geographical origins|Largest electronic spam producer]]''', 7.7 trillion messages per year||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ آبادی|Lowest population growth rate]]''', -0.78<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=بلغاریہ&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=227#bu "Population growth rate rankings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008225146/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=%D8%A8%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%81&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=227#bu |date=2020-10-08 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"| 2011 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[فہرست مملک بلحاظ شرح ملکیت گھر|Highest home ownership rate]]''', 97%<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=18773 "بلغاریہ Tops Europe's Chart of Private Home Ownership"]. Sofia News Agency. January 30, 2003. Retrieved February 1, 2013.</ref><ref>{{cite news |url=http://www.eusew.eu/awards2011-living |title=Renovation of Multi-family Buildings (بلغاریہ): Retrofitting for the Future |publisher=Sustainable توانائی Europe Awards |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815214511/http://eusew.eu/awards2011-living |archivedate=August 15, 2011 |accessdate=June 21, 2016 }}</ref>||align="right"|کیفیت حیات<br>آبادیات||align="right"|2011 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[Rose oil|Largest rose oil producer]]''', 70% of all oil in the world<ref>[http://www.centcom.mil/بلغاریہ "بلغاریہ"]. ریاستہائے متحدہ امریکہ Central Command.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2011 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[Lavender oil|Largest lavender oil producer]]'''<ref>Simeonova, Diana (July 14, 2011). [http://www.چینpost.com.tw/business/europe/2011/07/14/309719/بلغاریہn-lavender.htm "بلغاریہn lavender producers worried about demand drop"]. ''چین Post''. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2011 |- |{{flag|برکینا فاسو}}||'''Worst situation with education according to [[تعلیم Index]]''', score of 0.274||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|برکینا فاسو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح خواندگی|Lowest literacy rate]]''', 23.6% of population||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|برونڈی}}||'''[[شہر کاری بلحاظ ملک|Highest rate of urbanisation]]''', +6.8% of urban population per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|برونڈی}}||'''Least globalized country according to [[مشعر عالمگیریت]]''', score of 25.75||align="right"|سیاست||align="right"| 2007 |- |{{flag|برونڈی}}||'''Lowest satisfaction with life according to [[مشعر اطمینان حیات]]''', 100||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[Flax#Cultivation|Largest flax producer]]''', output of 633,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[:File:2006canary seed.PNG|Largest canary seed producer]]''', output of 117,300 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[Maple syrup|Largest producer of maple syrup]]''', output of 14,890 cubic metres||align="right"|زراعت||align="right"|1995 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Largest water area]]''', 891,163&nbsp;km²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html#Geo "کینیڈا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html#Geo |date=2019-04-30 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"| 2009 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ساحلی لمبائی|Longest coastline]]''', 243,792&nbsp;km<ref>[http://geography.about.com/library/weekly/aa052500a.htm "Canadian Superlatives - Super کینیڈا!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404062955/http://geography.about.com/library/weekly/aa052500a.htm |date=2013-04-04 }}. About.com. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"| 2009 <!--|- |{{flag|کینیڈا}}||'''Most years attaining the highest [[Human Development Index]] (HDI)''', 10 out of 19 years||align="right"|کیفیت حیات||align="right"| 2009--> |- |{{flag|کینیڈا}}||'''Best performance at [[List of World Curling Men's champions#All time medals|World Curling Men's Championships]]''', 31 gold medals, 45 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''Best performance at [[List of World Curling Women's champions#All time medals|World Curling Women's Championships]]''', 15 gold medals, 26 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''Winner of most [[IIHF World Women's Championships#Medal Table|Women's Ice Hockey World Championships]]''', 9 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|وسطی افریقی جمہوریہ}}||'''Lowest prosperity according to [[لیگاٹم مشعر خوشحالی]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2012 |- |{{flag|چاڈ}}||'''Lowest ease of doing business, according to [[مشعر سہولیات کاروبار]]'''||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|چلی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار تانبا|Largest copper producer]]''', 5,360,800 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چلی}}||'''[[:File:Iodine.PNG|Largest iodine producer]]''', 15,346 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Lithium#Terrestrial|Largest lithium producer]]''', 12,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Lithium#Terrestrial|Largest lithium reserves]]''', 300,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Rhenium#Occurrence|Largest rhenium reserves]]''' tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Lists of earthquakes#Largest earthquakes by magnitude|Largest recorded earthquake]]''' 9.5||align="right"|ارضیات||align="right"|2011 |- |{{flag|چین}}||'''[[Rice#World production and trade|Largest rice producer]]''', output of 182,042,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[بین الاقوامی گندم پیداوار شماریات|Largest wheat producer]]''', output of 109.9 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2004fruit & vegetable.PNG|Largest fruit and vegetable producer]]''', output of 506,634,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار سیب|Largest apple producer]]''', output of 26,065,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[Garlic#Production trends|Largest garlic producer]]''', output of 12,088,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005pear and quince.PNG|Largest pear and quince producer]]''', output of 11,537,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest tangerine producer]]''', output of 14,152,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005peach and nectarine.PNG|Largest peach and nectarine producer]]''', output of 6,030,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005plums and sloes.PNG|Largest plum and sloe producer]]''', output of 4,635,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2006persimmon.PNG|Largest persimmon producer]]''', output of 1,987,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار ٹماٹر|Largest tomato producer]]''', output of 32,540,040 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005watermelon.PNG|Largest watermelon producer]]''', output of 69,315,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005chestnut.PNG|Largest chestnut producer]]''', output of 825,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005walnut.PNG|Largest walnut producer]]''', output of 499,070 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Peanut#Production|Largest peanut producer]]''', output of 13,090,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[Eggplant#Statistics|Largest eggplant producer]]''', output of 18,033,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005carrot and turnip.PNG|Largest carrot and turnip producer]]''', output of 8,395,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Potato#Role in world food supply|Largest potato producer]]''', output of 70 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[Cabbage#Production|Largest cabbage producer]]''', output of 36,335,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[Broccoli#Production|Largest cauliflowers and broccoli producer]]''', output of 8,585,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005spinach.PNG|Largest spinach producer]]''', output of 11,011,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005lettuce and chicory.PNG|Largest lettuce and chicory producer]]''', output of 11,005,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005asparagus.PNG|Largest asparagus producer]]''', output of 5,906,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005onion and shallot.PNG|Largest onion and shallot producer]]''', output of 17,793,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Cucumber and gherkin.JPG|Largest cucumber and gherkin producer]]''', output of 26,000,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[صنعت ماہی گیری بلحاظ ملک|Largest fish producer]]''', output of 49,467,275 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[صنعت ماہی گیری بلحاظ ملک|Largest aquatic plants producer]]''', output of 11,163,675 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005honey (natural).PNG|Largest honey producer]]''', output of 298,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005mushroom and truffle.PNG|Largest mushroom and truffle producer]]''', output of 1,410,540 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005cottonseed.PNG|Largest cotton producer]]''', output of 11,400,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Silk#Production|Largest silk producer]]''', output of 290,003 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Rapeseed#Production|Largest rapeseed producer]]''', output of 10.3 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tea#Production|Largest tea producer]]''', output of 1,183,502 million tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tobacco industry#Production by country or region|Largest tobacco producer]]''', output of 2,298,800 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2000 |- |{{flag|چین}}||'''[[Domestic sheep#Economic importance|Largest livestock of domestic sheep]]''', 157,900,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|چین}}||'''[[Domestic pig#Pig farming terminology|Largest livestock of domestic pig]]''', 488,800,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2003mule.PNG|Largest livestock of mules]]''', 4,194,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2003ass.PNG|Largest livestock of donkeys]]''', 8,499,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2003horse.PNG|Largest livestock of horses]]''', 8,088,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|چین}}||'''[[Pork|Largest pork (pig meat) producer]]''', output of 48,500,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[Rice#Worldwide کھپت|Largest rice consumer]]''', 135 million metric tons per year||align="right"|کھپت||align="right"|2004 |- |{{flag|چین}}||'''Largest car market''', 13.64 million vehicles<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Allison |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h_uz7dJAkuw1VAZOfisS4RcY_I5g |title=چین overtakes US as world's largest auto market |publisher=AFP |date=January 11, 2010 |accessdate=February 1, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114220726/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h_uz7dJAkuw1VAZOfisS4RcY_I5g |archivedate=January 14, 2010 }}</ref>||align="right"|کھپت<br>نقل و حمل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[List of countries by population|Largest population]]''', 1,315,844,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ افرادی قوت|Largest labour force]]''', 807,700,000||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار برق من قابل تجدید وسائل|Largest renewable energy producer]]''', 797,4 TW·h per year||align="right"|توانائی||align="right"|2011 |- |{{flag|چین}}||'''[[Hydroelectricity#World hydroelectric capacity|Largest hydroelectricity producer]]''', 585.2 TW·h per year||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار کوئلہ|Largest coal producer]]''', 3,240 million tons||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''Highest level of innovation according to [[مشعر عالمی اختراع (انسیڈ)|Global Innovation Index]]''', score of 1.1||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|چین}}||'''Largest [[wind turbine]] producer'''<ref name=bradsher>Bradsher, Keith (January 30, 2010). [http://www.nytimes.com/2010/01/31/business/energy-environment/31renew.html "چین leads global race to make clean energy"]. ''[[نیو یارک ٹائمز]]''. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Largest [[solar panel]] producer''',<ref name=bradsher/>||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[List of countries by photovoltaics production|Largest photovoltaics producer]]''', output of 10,852 MW<ref name=bradsher/>||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراج کاربن دو اکسید|Most carbon dioxide emissions]]''', 6,103,493,000 metric tons||align="right"|ماحولیات||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ذخائر زرمبادلہ|Largest forex reserves]]''', $2,273,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ برآمدات|Largest exporter]]''', $1,200,000,000,000<ref>{{cite news |url=http://www1.voanews.com/english/news/asia/چین-Surpasses-جرمنی-as-Worlds-Top-Exporter-81128862.html |title=چین Surpasses جرمنی as World's Top Exporter |publisher=Voice of America |date=January 10, 2010 |accessdate=February 1, 2013}}</ref> ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست خود مختار ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن|Highest current account balance]]''', $371,833,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بلند ترین نقطہ|Highest elevation above the sea level]]''', 8,848 m (29,029&nbsp;ft) at [[ماؤنٹ ایورسٹ]] (shared with [[نیپال]])||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک وعلاقہ جات بلحاظ زمینی سرحد|Longest land border length]]''', 22,117&nbsp;km (22,147&nbsp;km if [[ہانگ کانگ]] and [[مکاؤ]], the two [[special administrative regions]] are counted)||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک وعلاقہ جات بلحاظ بری و بحری حدود|Most countries bordered]]''', 14 (16 if [[ہانگ کانگ]] and [[مکاؤ]], the two [[special administrative regions]] are counted), the same number as with [[روس]]||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[Gold#Production|Largest gold producer]]''', 276 tonnes<ref>{{cite web|last=Mandaro |first=Laura |url=http://www.marketwatch.com/news/story/چین-now-worlds-largest-gold/story.aspx?guid=%7B8C528CE8%2D0262%2D485D%2DACEB%2D2247D18282CB%7D |title=چین now world's largest gold producer; foreign miners at door |publisher=MarketWatch |date=2008-01-17 |accessdate=2009-04-05}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار ایلومینیم|Largest aluminium producer]]''', 5,896,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[Antimony#Production|Largest antimony producer]]''', 126,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Arsenic#Production|Largest arsenic producer]]'''||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار بسمیتھ|Largest bismuth producer]]''', 1,900 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005cadmium.PNG|Largest cadmium producer]]''', 3,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سیمنٹ پیداوار|Largest cement producer]]''', 1,800,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار فلورائٹ|Largest fluorite producer]]''', 3,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار خام لوہا|Largest iron producer]]''', 588,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار مینگنیز|Largest manganese producer]]''', 6,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Mercury output2.PNG|Largest mercury producer]]''', 1,150 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Mica output2.PNG|Largest mica producer]]''', 89,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ محرکی ناقل پیداوار|Largest motor vehicle producer]]''', 18,264,667 vehicles ||align="right"|صنعت<br>نقل و حمل||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tractor|Largest tractor producer]]''', vehicles ||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[صنعت گودا و کاغذ|Largest pulp and paper producer]]''', 92,599 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فولاد پیداوار|Largest steel producer]]''', 683,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2011 |- |{{flag|چین}}||'''[[Cast iron#Production in the World|Largest steel producer]]''', 543,748,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005strontium.PNG|Largest strontium producer]]''', 700,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Tin (mined)2.PNG|Largest tin producer]]''', 120,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tin#Occurrence|Largest tin reserves]]''', 1,700,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Tungsten OR wolfram (mined)2.PNG|Largest tungsten producer]]''', 46,900 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار جست|Largest zinc producer]]''', 3,500,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Largest army by number of active troops]]''', 2.25 million troops<ref name="چین">{{cite news |title=The Asian Conventional عسکری Balance in 2006: Overview of major Asian Powers |date=2006-07-25 |url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |format=PDF |publisher=Center for Strategic and International Studies |page=24 |accessdate=2016-06-21 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf }}</ref>||align="right"|عسکری||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most frigates in operation]]''', 49||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at women's badminton [[Uber Cup#Successful national teams|Uber Cup]]''', 11 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[BWF World Championships#Successful national teams|World Badminton Championships]]''', 43 gold medals won||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[World Amateur Go Championship]]''', 18 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[World Table Tennis Championships]]''', 35 team wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[World Weightlifting Championships#Women|World Weightlifting Championships]] (women)''', 314 gold medals, 423 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2007 |- |{{flag|چین}}||'''Highest rate of execution per year''',officially not released.at least 1700 (estimated)<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8432514.stm | publisher=BBC News | title=چین executions shrouded in secrecy | date=December 29, 2009 | first=Chris | last=Hogg |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.handsoffcain.info/bancadati/index.php?tipotema=arg&idtema=13000560 |title=The Most Important Facts of 2008 (and the first six months of 2009) |publisher=Hands Off Cain |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Leading surveillance society according to the [[Privacy International]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.privacyinternational.org/article.shtml?cmd%5B347%5D=x-347-559597 |title=Leading surveillance societies in the EU and the World 2007 |publisher=Privacy International |date=December 28, 2007 |archiveurl=http://www.privacyinternational.org/article.shtml?cmd%5B347%5D=x-347-559597 |archivedate=March 12, 2008}}</ref>||align="right"|نگرانی||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد جالبینی صارفین|Most internet users]]''', 298,000,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2153rank.html "Internet users"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206014039/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2153rank.html |date=2017-12-06 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد مستعمل خطوط ہاتف|Most main line phones]]''', 368,000,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2150rank.html "Telephones - main lines in use"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613003948/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2150rank.html |date=2007-06-13 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد مستعمل محمولات|Most mobile cellular phones]]''', 703,000,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html "Telephones - mobile cellular"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124010553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html |date=2018-11-24 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ طول آبی گزرگاہ|Largest total length of waterways]]''', 110,000&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[High-speed rail by country|Largest total length of high-speed railways]]''', 6,003&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[کل تیز رفتار نقل و حمل نظام شماریات بلحاظ ملک|Largest total length of rapid transit systems]]''', 1879.6&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2006 |- |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ محرکی ناقل پیداوار|Largest motor vehicle producer]]''', 13,790,000 vehicles<ref>{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/جاپان-ceded-top-auto-maker-title-to-چین-in-2009-report-2010-01-30 |title=جاپان ceded top auto maker title to چین in 2009: report |publisher=Market Watch |date=January 30, 2010 |accessdate=February 1, 2013}}</ref> ||align="right"|صنعت<br>نقل و حمل||align="right"|2009 |- |{{flag|کولمبیا}}||'''[[Emerald|Largest emerald producer]]'''||align="right"|صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|کوسٹاریکا}}||'''Highest environmental happiness according to [[مشعر خوش سیارہ]]''', score of 76.1||align="right"|ماحولیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2009 |- |{{flag|کوت داوواغ}}||'''[[Theobroma cacao#Cultivation|Largest cacao producer]]''', output of 1,330,000 metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|کیوبا}}||'''Winner of most [[Baseball World Cup#Medal table|Baseball World Cup]] (men)''', 25 gold medals ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|کیوبا}}||'''Best performance at [[Boxing World Cup]]''', 2 times winner (2006, 2008)||align="right"|کھیل ||align="right"|2008 |- |{{flag|کیوبا}}||'''Winner of most [[Volleyball World Cup]]s (women)''', 4 (1989, 1991, 1995, 1999)||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|چیک جمہوریہ}}||'''[[List of countries by beer کھپت per capita|Highest کھپت of beer per capita]]''', 156.9 liters / year<ref>[http://www.kirinholdings.co.jp/english/ir/news_release051215_4.html "Per Capita Beer کھپت by Country (2004)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623213209/http://www.kirinholdings.co.jp/english/ir/news_release051215_4.html |date=2008-06-23 }}. Kirin Holdings. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|2004 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[وبائیات ناقص غذائیت|Highest percentage of population suffering from undernourishment]]''', 75%||align="right"|آبادیات||align="right"|2006 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Lowest GDP (PPP) per capita]]''', 349 Int. $ ([[IMF]] est.)||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شدت توانائی|Highest energy intensity]]''', 4746.3 toe per 1 million dollars of GDP||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[:File:2005cobalt (mined).PNG|Largest cobalt producer]]''', 22,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن مساوات|Most equal income distribution]]''' according to [[اقوام متحدہ]]<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/hdr05_HDI.pdf |title=Human development indicators |publisher=United Nations Development Programme |archiveurl=http://web.archive.org/web/20051011110457/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |archivedate=October 11, 2005}}</ref> ||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|1997 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Least corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[نیوزی لینڈ]] and [[فنلینڈ]])<ref name="CPI">{{cite web |url=http://cpi.transparency.org/cpi2012/results |title=Corruption Perceptions Index 2012 |publisher=Transparency International |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[فہرست کم از کم اجرت بلحاظ ملک|Highest minimum wage]]''', 22,713 ([[بین الاقوامی ڈالر|Intl. dollars]])||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شمالی ترین نقطہ|Most northernmost point on land]]''', 83°40'N at [[Kaffeklubben Island]], {{flag|گرین لینڈ}}||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''Highest [[ای-مستعدی]]''', 8.87 out of 10 ||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''Highest satisfaction with life according to [[مشعر اطمینان حیات]]''', 273.4||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|مصر}}||'''[[Phoenix dactylifera#Production|Largest date producer]]''', output of 1,313,690 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|استونیا}}||'''Lowest [[Maternal death|maternal death rate]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2010 |- |{{flag|استونیا}}||'''Highest personal and economic freedoms according to [[State of World Liberty Index]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2006 |- |{{flag|استونیا}}||'''Lowest [[اہمیت مذہب بلحاظ ملک|importance of religion]]'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|استونیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ جنسی تناسب|Highest prevalence of females in population]]''', 0.84 males per female||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|استونیا}}||[[Shale oil]] production||align="right"|آبادیات||align="right"|Since before 1960 |- |{{flag|ایتھوپیا}}||'''[[List of countries by first human settlement|Earliest human settlement]]''', 195,000 years ago||align="right"|آبادیات||align="right"| 2010 |- |{{flag|ایتھوپیا}}||'''Best performance at [[IAAF World Cross Country Championships#Champions|World Cross Country Running Championships]]''', 27 wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|فجی}}||'''Best performance at [[Rugby World Cup Sevens]] (men)''', 2 times winner (1997, 2005)||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Least corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[نیوزی لینڈ]] and [[ڈنمارک]])<ref name="CPI" />||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[List of countries by coffee کھپت per capita|Highest کھپت of coffee per capita]]''', 11.4&nbsp;kg / year<ref>[http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=6&variable_ID=294&action=select_countries EarthTrends: Resource کھپت: Coffee کھپت per capita<!-- Bot generated title -->] {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|2008 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[List of countries by milk کھپت per capita|Highest کھپت of milk per capita]]''', 361.19&nbsp;kg / year<ref>{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/610/DesktopDefault.aspx?PageID=610#ancor |title=Livestock and Fish Primary Equivalent |publisher=FaoStat}}</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|2007 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[Programme for International Student Assessment#2006 survey|Best student performance in science]] according to [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]]'''||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most stable country according to [[فہرست ممالک بلحاظ مشعر ناکام ریاست|Failed States Index]]''', score of 19.7||align="right"|سیاست||align="right"| 2011 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most property rights according to [[مشعر بین الاقوامی حقوق املاک]]''', score of 8.6||align="right"|سیاست||align="right"| 2008 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most press freedom according to [[آزادی صحافت (روداد)]]'''||align="right"|سیاست||align="right"|2011 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Highest prosperity according to [[لیگاٹم مشعر خوشحالی]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2009 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Best performance at [[List of World Rally Championship Drivers' champions#Winners by nationality|Drivers' World Rally Championship]]''', 14 wins by 7 drivers||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most technologically advanced according to the UN's طرزیات Achievement Index''', 0.744<ref>{{cite journal |authors=Desai, Meghnad; Fukuda-Parr, Sakiko; Johansson, Claes; Sagasti, Fransisco |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN014340.pdf |title=Measuring the طرزیات Achievement of Nations and the Capacity to Participate in the Network Age |journal=Journal of Human Development |volume=3 |issue=1 |year=2002 |publisher=Carfax Publishing |doi=10.1080/14649880120105399 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226073510/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN014340.pdf%20 |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226073510/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN014340.pdf%20 |date=2018-12-26 }}</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"| 2001 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[Sugar beet#ثقافت|Largest sugar beet producer]]''', output of 29 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|فرانس}}||'''Largest indigenous [[duck meat]] producer'''<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?item=1070&lang=en&year=2005 |title=Major Food and Agricultural Commodities and Producers – Indigenous Duck Meat, 2005 |publisher=Food and Agricultural Organization of the ریاستہائے متحدہ امریکہ |archiveurl=http://web.archive.org/web/20110402025736/http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?item=1070&lang=en&year=2005 |archivedate=April 2, 2011}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|فرانس}}||'''Largest producer of [[pharmaceuticals|pharmaceutical products]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/فرانس_159/معیشت_6815/overview-of-the-french-معیشت_6831/key-figures-of-the-french-معیشت_1402.html |title=Overview of the French معیشت |publisher=فرانس Diplomatie |date=July 2007 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/فرانس_159/معیشت_6815/overview-of-the-french-معیشت_6831/key-figures-of-the-french-معیشت_1402.html |archivedate=January 14, 2010}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|فرانس}}||'''Largest exporter of [[perfume]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.facci.com.au/approaching-آسٹریلیا/growing-markets.html |title=Growing markets |publisher=The French-آسٹریلیاn Chamber of Commerce & صنعت |archiveurl=http://web.archive.org/web/20090617082959/http://www.facci.com.au/approaching-آسٹریلیا/growing-markets.html |archivedate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[نویاتی توانائی بلحاظ ملک|Largest percentage of nuclear energy in total energy production]]''', 76.2% ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ برآمد برق|Largest electricity exporter]]''', 67,600 million kWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[فہرست منطقات وقت بلحاظ ملک|Most time zones]] (overseas territories included)''', 12||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''Best performance at [[Basque Pelota#World Championships of Basque Pelota|World Championships of Basque Pelota]]''', 58 gold medals, 140 total medals ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''Best performance at [[UCI Road World Championships - Women's Road Race|UCI Road World Championships (Women's Road Race)]]''', 9 gold medals, 15 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''Best performance at [[Endurance FIM World Championship]] (motorcycle racing)''' ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[World سیاحت rankings|Most tourist visits per year]]''', 81.9 million ||align="right"|سیاحت||align="right"| 2007 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[Hops#World production|Largest hop producer]]''', output of 34,438 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خالص برآمدات|Largest net exports (balance of trade) country]]''', 217,000 millions US$||align="right"|مالیات||align="right"|2010 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[lignite#Production|Largest producer of lignite]]''', 175,400,000 tons ||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2001 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Largest [[installed solar power capacity]]''', 9,799 MWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[All-time Olympic کھیلs medal count|Most Winter Olympic medals]]''', 128 gold medals, 358 total medals<ref>190 medals for [[جرمنی at the Olympics|جرمنی]], 110 for [[East جرمنی at the Olympics|East جرمنی]], 39 for [[West جرمنی at the Olympics|West جرمنی]] and 19 for [[Unified Team of جرمنی]].</ref> ||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FIBT World Championships#Medal table|FIBT World Championships (bobsleigh and skeleton)]]''', 58 gold medals, 146 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Canoe polo#ICF Canoe Polo World Championships|ICF Canoe Polo World Championships]] (women)''', 3 gold medals, 7 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[ICF Canoe Sprint World Championships#Medal table|ICF Canoe Sprint World Championships]]''', 171 gold medals, 406 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[ICF Canoe Slalom World Championships#Medals table|ICF Canoe Slalom World Championships]]''', 92 gold medals, 252 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[UCI Cyclo-cross World Championships, Women#Medal count by country|UCI Cyclo-cross World Championships, Women]]''', 4 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[UCI Indoor Cycling World Championships]]''', 79 gold medals, 201 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FEI World Equestrian کھیلs#Medal count|FEI World Equestrian کھیلs]]''', 25 gold medals, 58 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at equestrian [[Dressage World Championship]]''', 18 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Show Jumping World Championships#Medal count|Show Jumping World Championships]] (equestrian)''', 8 gold medals, 16 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Fistball#Fistball World Cup - Men|Fistball World Cup]] (men)''', 9 gold medals, 13 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Fistball#Fistball World Cup - Women|Fistball World Cup]] (women)''', 3 gold medals, 4 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Fistball#World کھیلs - Men|Fistball World کھیلs]] (men)''', 4 gold medals, 6 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FIFA Women's World Cup]]s''', 2 times winner ([[2003 FIFA Women's World Cup|2003]], [[2007 FIFA Women's World Cup|2007]]), 1 time runner-up ([[1995 FIFA Women's World Cup|1995]])||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FIL World Luge Championships#Medal table|FIL World Luge Championships]]''', 85 gold medals, 215 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[World Sprint Speed Skating Championships for Women#All-time medal count|World Sprint Speed Skating Championships for Women]]''', 19 gold medals, 41 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[World Single Distance Championships for Women]] (speed skating)''', 35 gold medals, 74 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 <!--|- |{{flag|یونان}}||'''Highest کھپت of olive oil per capita''', 26.1&nbsp;kg / year <ref>http://cesonoma.ucdavis.edu/HORTIC/california_and_world_trends.pdf</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|--> |- |{{flag|یونان}}||'''[[List of countries by tobacco کھپت per capita|Highest کھپت of tobacco per capita]]''', 4,313 cigarettes / year<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/hea_tob_cig_con-health-tobacco-cigarette-کھپت "Cigarette کھپت (most recent) by country"]. Nation Master.</ref>||align="right"|کھپت||align="right"| |- |{{flag|جمہوریہ گنی}}||'''[[Bauxite#Production trends|Largest bauxite reserves]]''', 7,400,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|ہونڈوراس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح دانستہ قتل|Highest intentional homicide rate]]''', 58 per 100000 people per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|مجارستان}}||'''Best performance at [[FINA Water Polo World Cup#Team ranking|FINA Water Polo World Cup]] (men)''', 3 times winner (1979, 1995, 1999), 3 times runner-up (1993, 2002, 2006)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''Best environmental performance according to [[ماحولیاتal Performance Index#Overall EPI score|ماحولیاتal Performance Index]]''', 93.5||align="right"|ماحولیات||align="right"|2010 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''[[List of countries by electricity کھپت|Highest electricity کھپت per capita]]''', 3,152W per person ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2005 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد جالبینی صارفین|Highest percentage of Internet users]]''', 92%<ref>{{cite web | url = http://mbl.is/mm/frettir/taekni/2009/10/07/90_prosent_heimila_med_nettengingu/ | title = 90% heimila með nettengingu | publisher = [[Vísir.is]] | date=October 7, 2009 | language=آئس لینڈic | accessdate = February 1, 2013}}</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''Most freedom of press according to [[مشعر آزادی صحافت]]'''||align="right"|سیاست||align="right"|2010 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ جنوبی ترین نقطہ|Most northernmost southernmost point on land]]''', 63°17'N at [[Surtsey]] island ||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''Most peaceful country according to [[مشعر عالمی امن]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2011 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Millet#Production|Largest millet producer]]''', output of 10,610,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Banana#Trade|Largest banana producer]]''', output of 21.77 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest lemon and lime producer]]''', output of 2,060,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''Best performance at [[کرکٹ عالمی کپ]]s (men)''', 2 times winner (1983, 2011)||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|بھارت}}||'''Largest headcount of [[cattle]]''', approximately 281 million heads||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Mango#Production and کھپت|Largest mango producer]]''', output of 13,501,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[:File:2006areca nut.PNG|Largest areca nut producer]]''', output of 483,100 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Spice#Production|Largest spice producer]]''', output of 1,600,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Ginger#Production|Largest ginger producer]]''', output of 420,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Chickpea#Production|Largest chickpea producer]]''', output of 5,970,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Lentil#Production|Largest lentil producer]]''', output of 1,400,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''Most [[جامعہ]]''', 8,407 universities in 2010||align="right"|تعلیم||align="right"|2010 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Jute#Production|Largest jute producer]]''', output of 2,140,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Dairy farming#Market|Largest milk producer]]''', output of 110,040 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Butter#Worldwide|Largest butter producer]]''', output of 1,470,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|1997 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[:File:2004buffalo.PNG|Largest livestock of water buffalos]]''', 97,700,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ نکاسی آب|Largest total freshwater withdrawal]]''', 645.84&nbsp;km³/year||align="right"|زراعت <br> کھپت||align="right"|2000 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آبپاشی|Largest area of irrigated land]]''', 558,080&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2003 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[:File:1990tiger.svg|Largest tiger headcount]]''', 3750 tigers||align="right"|ماحولیات||align="right"|1990 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Cinema of بھارت|Largest producer of films in the world]]''', 2961 films including 1288 feature films<ref name="CBFC-ANR2009">{{Cite document |title= Annual report 2010 |url= http://cbfcبھارت.gov.in/html/uniquepage.aspx?unique_page_id=30 |format= PDF |accessdate= 2010-07-16 |publisher= [[Central Board of فلم Certification]], [[Ministry of Information and Broadcasting (بھارت)|Ministry of Information and Broadcasting]], GOVERNMENT OF بھارت. |postscript= }} {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|فلم صنعت <br> ||align="right"|2010 |- |{{flag|بھارت}}||'''Highest number of [[physician|doctors]] and [[engineers]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2005 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد پولیس افسران|Largest police force]]''', 5,776,500 officers||align="right"|معیشت||align="right"|2009 |- |{{flag|بھارت}}||'''Fastest growing rate of [[millionaires]]''', 20.8% increase per year||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|بھارت}}||'''Most culturally [[diverse]] [[ملک]]''', nearly 3500 languages{{Dubious|date=July 2012}} and nearly all of the major world religions||align="right"|ثقافت||align="right"|2010 |- |{{flag|بھارت}}||'''Largest [[سناتن دھرم]] population in the world'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|بھارت}}||'''Largest [[سکھ]] population in the world'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|بھارت}}||[[List of countries by beer کھپت per capita|'''Lowest کھپت of beer per capita''']], 2&nbsp;L||align="right"|کھپت||align="right"|2005 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''[[:File:2005cinnamon (canella).PNG|Largest cinnamon producer]]''', output of 60,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''[[:File:Clove output.jpg|Largest clove producer]]''', output of 110,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest area of permanent crops]]''', 128,581&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 <!--|- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''Most islands''', 17,508||align="right"|جغرافیہ||align="right"| 2000--> |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''Best performance at men's badminton [[Thomas Cup#Successful national teams|Thomas Cup]]''', 13 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''Largest [[مسلمان]] population in the world'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Pistachio#Cultivation|Largest pistachio producer]]''', output of 230,000 tons<ref name="fao 339">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |title=Food and Agricultural commodities production |publisher=FAOSTAT}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Saffron#Trade and use|Largest saffron producer]]''', 93.7% of world's total production<ref>{{cite journal |last=Ghorbani |first=M. |url=http://www.idosi.org/wasj/wasj4%284%29/7.pdf |title=The Efficiency of Saffron’s Marketing Channel in ایران |journal=World Applied سائنسs Journal |volume=4 |issue=4 |year=2008 |pages=523–527 |publisher=IDOSI Publications }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308045513/http://www.idosi.org/wasj/wasj4%284%29/7.pdf |date=2018-03-08 }}</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Caviar#Production|Largest caviar producer]]'''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1394717.stm "Crunch time for Caspian caviar"]. BBC News. June 19, 2001. Retrieved February 1, 2013.</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[berries]]'''<ref name="fao 339"/> ||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[stone fruit]]s'''<ref name="fao 339"/> ||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[Berberis]]'''<ref>{{cite news |url=http://www.payvand.com/news/08/nov/1235.html |title=Photos: Picking Zereshk (dried fruit of Berberis vulgaris) in Birjand, ایران |publisher=Payvand |date=November 24, 2008 |accessdate=February 1, 2013 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073458/http://www.payvand.com/news/08/nov/1235.html%20 }}</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''[[List of weather records#Other warm records|Hottest surface temperature ever recorded]]''', 70.7&nbsp;°C (159&nbsp;°F) recorded at [[دشت لوت]]<ref>{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=7149 |title=The Hottest Spot on Earth |publisher=NASA |date=November 24, 2006 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|آب و ہوا||align="right"|2005 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest importer of [[wheat]]'''<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/1eb54d92-2ae7-11de-8415-00144feabdc0.html?nclick_check=1 |title=Tehran becomes biggest importer of wheat |work=Financial Times |date=April 17, 2009}} {{subscription required}}</ref> ||align="right"|کھپت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''[[ایران's brain drain|Highest rate of brain drain in the world]]'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2003 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Shia Islam#آبادیات|Largest Shia Population in the world]]'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2012 |- |{{flag|ایران}}||'''Highest ratio of female to male school enrollment''',<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/edu_gir_to_boy_rat_pri_lev_enr-boys-ratio-primary-level-enrolment |title=Girls to boys ratio, primary level enrolment (most recent) by country |publisher=Nation Master}}</ref> 1.22 female per male student||align="right"|تعلیم||align="right"|2005 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Background radiation#Natural background radiation|Location with the highest natural background radiation]]''', annual dose of 260 mSv||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''Most number of major [[earthquake]]s, 5.5+ Richter Magnitude'''<ref>{{cite web |last=Serrano |first=Alvero |url=http://web.unfpa.org/countryfocus/ایران/disaster.htm |title=Minimizing the Impact of Disasters |publisher=United Nations Population Fund |date=February 9, 2006 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|ارضیات||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[ایرانian calendar#Accuracy|Most accurate calendar in use]]''', ایرانian calendar||align="right"|ارضی طبیعیات ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رجحان استعمال افیون آمیز اشیاء|Highest annual prevalence of opiates use]]''', 2.8% of population||align="right"|صحت||align="right"|1999 |- |{{flag|ایران}}||'''[[List of former national capitals#Central and South-West Asia|Largest number of former national capitals]]''', 31 former capital cities||align="right"|تاریخ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[List of countries by statehood#Historical kingdoms and dynasties|World's oldest country]]''', Established ~3200 BC||align="right"|تاریخ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''Host to the world's largest population of foreign refugees''', Mostly عراقi & Afghan refugees<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/imm_ref-immigration-refugees |title=Refugees (most recent) by country |publisher=Nation Master}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icri-ir.com/factsheet.htm |title=Overview of the refugee situation |publisher=International Consortium for Refugees in ایران |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080724003707/http://www.icri-ir.com/factsheet.htm |archivedate=July 24, 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Vafa |first=Omid |url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/9/8/4/2/p98424_index.html |title=Refugees in ایران and International Security |publisher=Paper presented at the annual meeting of the International Studies Association, Town & Country Resort and Convention Center, San Diego, California, ریاستہائے متحدہ امریکہ |date=March 22, 2006}}</ref><ref>{{cite news |url=http://payvand.com/news/04/jul/1018.html |title=عراقi refugees use new border crossing |publisher=Payvand |date=July 7, 2004 |accessdate=February 1, 2013 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073405/http://payvand.com/news/04/jul/1018.html%20 }}</ref>||align="right"|انسانیت پسندی||align="right"|1999 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[Turquoise]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.thebeadinghut.com/Turquoise_Jewellery.html |title=Turquoise Jewellery |publisher=The Beading Hut |archiveurl=http://web.archive.org/web/20091213042657/http://www.thebeadinghut.com/Turquoise_Jewellery.html |archivedate=December 13, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wisegeek.com/what-is-turquoise.htm |title=What is Turquoise? |publisher=Wise Geek |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest reserves of [[جست]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.ایرانconmin.de/en/leftnavigation/market |title=ایران – a key region is looking forward to welcoming you |publisher=ایران ConMin 2012 |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>[http://www.etdb.org/StrategiesAndResearch/Countries/CSPReports/ReportsLibrary/ایران.pdf] {{dead link|date=February 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.docstoc.com/docs/9328799/Doing-business-in-ایران |title=Doing business in ایران |publisher=RSM International}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''World's largest producer and exporter of [[Persian carpet|handmade carpets]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.persian-n-oriental-rugs.com/serapi-rugs.html |title=Serapi rugs - the perfect earthtone rug |publisher=Persian N Oriental Rugs |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a.html?ftcamp=rss |title=ایران's oldest craft left behind |work=Financial Times |date=February 10, 2010}} {{subscription required}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_ایران.htm |title=ایران |publisher=eRug Gallery |archiveurl=http://web.archive.org/web/20060902125320/http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_ایران.htm |archivedate=September 2, 2006}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''World's [[سائنس and technology in ایران#International rankings|fastest growth rate in science and technology]]''', 1000% increase of science & technology output in nine years<ref>{{cite web |url=http://www.berr.gov.uk/files/file27330.pdf |title=PSA target metrics for the UK research base |publisher=Department of Trade and صنعت |date=December 2005 |accessdate=February 1, 2013|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080229132616/http://www.berr.gov.uk/files/file27330.pdf|archivedate=February 29, 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.science-metrix.com/30years-Paper.pdf |title=30 Years in سائنس |publisher=سائنس-Metrix |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>{{Cite journal |authors=Moin, Mostafa; Mahmoudi, Maryam; Rezaei, Nima |url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11192-005-0017-5 |title=Scientific output of ایران at the threshold of the 21st century |journal=Scientometrics |volume=62 |issue=2 |pages=239–248 |date=January 2005}}</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Natural gas vehicle#Implementation|World's largest fleet of NGV]]''', 2.86 million NGV in use<ref>{{cite web |url=http://www.ngvjournal.dreamhosters.com/en/statistics/item/911-worldwide-ngv-statistics |title=Worldwide NGV statistics |work=NGV Journal}}</ref>||align="right"|نقل و حملation||align="right"|2011 |- |{{flag|جمہوریہ آئرلینڈ}}||'''Best quality of life according to the [[مشعر کیفیت حیات]]''', 8.333 out of 10<ref>[http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf "The Economist Intelligence Unit’s Quality-of-Life Index"]. ''The Economist''. 2005. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2005 |- |{{flag|جمہوریہ آئرلینڈ}}||'''Most Eurovision wins (7 between 1956 and 2012)||align="right"|ثقافت||align="right"|2012 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انتہائی ارتفاع|Lowest depression below the sea level]]''', -418 m at [[بحیرہ مردار]] (shared with [[اردن]])||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[یہودی|Largest Jewish population]] ''',5,874,300||align="right"|آبادیات||align="right"|2011 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراجات تحقیق اور ترقی|Highest spending on research and development per capita]]''', 4.2% of [[gross domestic product|GDP]] ||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[Reclaimed water|Highest percentage of recycled water]]''', 80%||align="right"|ماحولیات||align="right"|2010 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[سماجی جالکاری خدمت|Longest hours spent on social networks]]''', 11.1 per person per month||align="right"|طرزیات||align="right"|2011 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[Dairy cattle#Milk production levels|Highest production of milk per cow]]''', 12,240&nbsp;kg per year||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''Highest density of eco-friendly companies<ref>{{Cite web |url=http://www.cleantech.com/wp-content/uploads/2011/10/Cleantech_Group_2011_Global_Cleantech_100_Report.pdf |title=GlobalCleantech 100: A Barometer of the Changing Face of Global Cleantech Innovation |publisher=Cleantech Group LLC |year=2011|archiveurl=http://web.archive.org/web/20111027074056/http://www.cleantech.com/wp-content/uploads/2011/10/Cleantech_Group_2011_Global_Cleantech_100_Report.pdf|archivedate=2011-10-27}}</ref>'''||align="right"|طرزیات||align="right"|2011 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[Grape#Distribution and production|Largest grape producer]]''', output of 8,519,418 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار شراب|Largest wine producer]]''', output of 8,519,418 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[:File:2005kiwi fruit.PNG|Largest kiwifruit producer]]''', output of 415,050 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[:File:2005artichoke.PNG|Largest artichoke producer]]''', output of 469,980 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[جدول مقامات عالمی ثقافتی ورثہ بلحاظ ملک|Highest number of World Heritage Sites]]''', 47||align="right"|ثقافت||align="right"|2012 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[Karting World Championship]]''', 21 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[F1 Powerboat World Championship]]''', 13 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[FIL World Luge Natural Track Championships#Medal table|FIL World Luge Natural Track Championships]]''', 27 gold medals, 80 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[World Championships of Ski Mountaineering]]''', 2 times winner (2006, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح سود مرکزی بینک|Lowest central bank interest rate]]''', 0.10%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تجارتی بینکوں کا اعلی شرح قرضہ|Lowest commercial bank prime lending rate]]''', 1.48%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|جاپان}}||'''Best performance at [[IFAF World Cup#Rankings|American Football World Cup]]''', 2 times winner ([[1999 IFAF World Cup|1999]], [[2003 IFAF World Cup|2003]]) ||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''Best performance at [[World Judo Championships#All-time medal|World Judo Championships]]''', 97 gold medals, 229 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''Best performance at [[Karate World Championships]]''', 10 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سند حق ایجاد|Most patents granted]]''', 185,827||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سند حق ایجاد|Most patents in force]]''', 1,613,776||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست بحری تجارت صلاحیت بلحاظ ملک|Most merchant ships owned]]''', 3757||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|اردن}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انتہائی ارتفاع|Lowest depression below the sea level]]''', -418 m at [[بحیرہ مردار]] (shared with [[اسرائیل]])||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|قازقستان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار یورینیم|Largest uranium producer]]''', 17,803 tons||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|کیریباتی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراج کاربن دو اکسید|Smallest volume of carbon dioxide emissions]]''', 29,000 metric tons||align="right"|ماحولیات||align="right"|2006 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''Lowest level of economic freedom according to [[مشعر اقتصادی آزادی]]'''||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[List of countries by military expenditures#List of countries by military expenditure as a percentage of GDP|Largest military budget as % of GDP]]''', 22.9%||align="right"|عسکری||align="right"|2003 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most diesel submarines in operation]]''', 62||align="right"|عسکری||align="right"| |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Largest reserve force]]''', 4,700,000 ||align="right"|عسکری||align="right"| 2006 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Most active troops per population]]''', 46 per 1000 people ||align="right"|عسکری||align="right"| 2006 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[List of World Leaders|Youngest World Leader Currently in Power]]''', [[کم جونگ-اون]]''', at age 30 ||align="right"|سیاست||align="right"|2011 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''Lowest level of press freedom according to [[آزادی صحافت (روداد)]]'''||align="right"|سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[Lowest FIFA Ranking to Achieve Unofficial Football World Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''Lowest level of democracy according to [[Democracy Index]]''', score of 0.86 ||align="right"|سیاست||align="right"|2008 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Most corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[صومالیہ]] and [[افغانستان]])||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''[[Programme for International Student Assessment#2006 survey|Best student performance in reading]] according to [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]]'''||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''[[Shipbuilding#World shipbuilding industry in the 21st century|Largest shipbuilder]]''', 12,400,000 Gross Tonnage ||align="right"|صنعت<br>نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Short Track Speed Skating Team Championships]]''', 12 gold medals, 30 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Junior Short Track Speed Skating Championships]]''', 29 gold medals, 66 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Taekwondo Championships#Total Medal Count|World Taekwondo Championships]]''', 142 gold medals, 186 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Highest [[طرزیات معلومات و مواصلات ترقیاتی اشاریہ]]''', the score of 0.80 ||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[Battle of the Year]]''', 6 wins||align="right"|ثقافت||align="right"|2010 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''[[موبائل فون|Largest broadband network covered in the world]]''', 85%||align="right"|طرزیات||align="right"|2011 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Cyber کھیلs]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|کویت}}||'''[[Highest-valued currency unit]]''', [[کویتi dinar]] (KWD; 1 KWD = US$3.72953, US$1 = 0.26813 KWD)||align="right"|معیشت||align="right"| |- |{{flag|لیسوتھو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انتہائی ارتفاع|Highest lowest point among all countries]]''', 1400 m||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|لتھووینیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح خودکشی|Highest suicide rate]]''', 38.6 per 100,000 people per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|لکسمبرگ}}||'''[[List of countries by alcohol کھپت|Highest کھپت of wine per capita]]''', 8.16 liters / year||align="right"|کھپت||align="right"|2011 |- |{{flag|لیبیا}}||'''[[List of weather records#Temperature|Hottest air temperature ever recorded]]''', 57.8&nbsp;°C (136&nbsp;°F) ||align="right"|آب و ہوا||align="right"|1922--> |- |{{flag|مڈغاسکر}}||'''[[Vanilla#Cultivars|Largest vanilla producer]]''', output of 6,200 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|مڈغاسکر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تجارتی بینکوں کا اعلی شرح قرضہ|Highest commercial bank prime lending rate]]''', 52.5%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|مالدیپ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ آبادی|Highest annual population growth]]''', 5.57%||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|مالدیپ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بلند ترین نقطہ|Lowest highest point among all countries]]''', 2&nbsp;m (7&nbsp;ft)||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|مالی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح بار آوری|Highest fertility rate]]''', 7.34 births per wسلطنت عمان||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|موریشس}}||'''Most compact measured in [[Compactness measure of a shape|circular ratio]]''', 0.81425||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009--> |- |{{flag|میکسیکو}}||'''[[:File:2005avocado.PNG|Largest avocado producer]]''', output of 1,021,520 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خالص نقل مکانی|Worst net migration rate]]''', -21.03 migrants per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ساحلی لمبائی|Highest coastline to area ratio]]''', 8,706.553 m/km²||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ جنگلات|Highest percent of forest area]]''', 90.31%||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2007 |- |{{flag|مالدووا}}||'''[[شہر کاری بلحاظ ملک|Highest rate of deurbanisation]]''', -1.5% of urban population per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|مالدووا}}||'''[[List of countries by alcohol کھپت|Highest کھپت of alcohol per capita]]''', 18.22 litres / year||align="right"|کھپت||align="right"|2011 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ متوقع زندگی|Highest overall life expectancy]]''', 89.68 years<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html "Life expectancy at birth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |date=2014-05-28 }}. The World Factbook. CIA.</ref> ||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2012 est. |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کثافت آبادی|Most densely populated]]''', 23,660 per km²||align="right"|آبادیات||align="right"|2004 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اوسط عمر|Highest median age of population]]''', 45.7 years||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرونی قرض|Largest external debt per capita]]''', $540,000||align="right"|مالیات||align="right"|2000 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرونی قرض|Largest external debt as percentage of GDP]]''', 1843.70%||align="right"|مالیات||align="right"|2000 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس مجموعی قومی آمدنی|Highest nominal Gross National Income per capita]]''', $203,900||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|منگولیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کثافت آبادی|Least densely populated]]''', 1.7 per km²||align="right"|آبادیات||align="right"|2004 |- |{{flag|مونٹینیگرو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ آبادی|Largest annual population decline]]''', -0.93%||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|مونٹینیگرو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تاریخ قیام|World's youngest country]]''', established in 2006||align="right"|تاریخ||align="right"|2010--> |- |{{flag|نمیبیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن مساوات|Least equal income distribution]]'''||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2003 |- |{{flag|نیپال}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بلند ترین نقطہ|Highest elevation above the sea level]]''', 8,848 m (29,029&nbsp;ft) at [[ماؤنٹ ایورسٹ]] (shared with [[چین]])||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''[[Human height|Tallest people]]''', both men (1.837 m) and women (1.693 m) ||align="right"|آبادیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[Women's Hockey World Cup#Successful national teams|Field hockey World Cup]] (women)''', 6 times winner (1974, 1978, 1983, 1986*, 1990, 2006)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[Korfball World Championship]]''', 7 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2007 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[World Junior Speed Skating Championships]]''', 22 gold medals, 62 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[World Single Distance Championships for Men]] (speed skating)''', 34 gold medals, 82 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[FINA Water Polo World Cup#Team ranking|FINA Water Polo World Cup]] (women)''', 8 times winner (1980, 1983, 1988, 1989, 1991, 1993, 1997, 1999)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Most peaceful according to [[مشعر عالمی امن]]'''||align="right"|عسکری <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Least corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[ڈنمارک]] and [[فنلینڈ]])<ref name="CPI" />||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Best performance at [[Women's Rugby World Cup]]s''', 3 times winner ([[1998 Women's Rugby World Cup|1998]], [[2002 Women's Rugby World Cup|2002]], [[2006 Women's Rugby World Cup|2006]])||align="right"|کھیل||align="right"| 2006 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Best performance at [[Women's Rugby League World Cup]]s''', 3 times winner (2000, 2005, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Best performance in [[Men's Rugby 7s World Series]]s''' |- |{{flag|نائجر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح پیدائش|Highest birth rate]]''', 51.60 births per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|نائجر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انسانی ترقیاتی اشاریہ|Lowest Human Development Index]] (HDI)''', 0.340 ||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2007 |- |{{flag|نائجیریا}}||'''[[:File:2005yam.PNG|Largest yam producer]]''', output of 34,000,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|نائجیریا}}||'''[[:File:2005cassava.PNG|Largest cassava producer]]''', output of 41,565,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|نائجیریا}}||'''[[Taro#Cultivation|Largest taro producer]]''', output of 4,000,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ناروے}}||'''Highest level of gender equality in the معیشت according to [[روداد عالمی جنسی خلا]]'''||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|ناروے}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Highest government budget surplus]]''', +US$37,300,000,000||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ناروے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انسانی ترقیاتی اشاریہ|Highest Human Development Index]] (HDI)''', 0.971||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ناروے}}||'''Best performance at the [[All-time Olympic کھیلs medal table|Winter Olympics]]''', 107 gold medals, 303 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|ناروے}}||'''Best performance at [[FIS Nordic World Ski Championships#Medal table|FIS Nordic World Ski Championships]]''', 107 gold medals, 285 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|ناروے}}||'''Best performance at [[World Allround Speed Skating Championships for Men#All-time medal count|World Allround Speed Skating Championships for Men]]''', 36 gold medals, 97 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سلطنت عمان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ حکومتی قرض|Lowest public debt as percentage of GDP]]''', 2.40% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|پاکستان}}||'''Best performance at [[Hockey World Cup#Successful national teams|Field hockey World Cup]] (men)''', 4 times winner (1971, 1978, 1982, 1994)||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[British Open Squash Championships|Most number of British Open Squash champions (men)]]''', won 30 out of 73 championships ||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[World Open Squash Championships|Greatest number of World Open Squash champions (men)]]''', won 14 out of 31 championships ||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[World Open Squash Championships|Greatest number of World Open Squash champions (men)]]''', won 14 out of 31 championships ||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[آئی سی سی عالمی ٹوئنٹی20|Most successful team in ICC World Twenty20]]''', 1 time champions (2009), 1 time runner-up (2007), 2 time semi-finalists (2010,2012); overall highest win percentage at 63.46%||align="right"|کھیل||align="right"| 2012 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[ڈھرکی|Tallest prilling tower in the world]]''', 128 metres||align="right"|صنعت||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''Largest Ammonia production plant in the world<ref>{{cite web|title=Engro Fertilizers|url=http://engrofertilizers.com/careers/life-at-engro/}}</ref> ''' ||align="right"|صنعت||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاناما}}||'''[[فہرست بحری تجارت صلاحیت بلحاظ ملک|Most merchant ships registered]]''', 6,323||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سالانہ استعمال قنب|Highest annual prevalence of cannabis use]]''', 29.5% of population||align="right"|آبادیات||align="right"|1995 |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||'''[[لسان|Most languages spoken in a country]]''', 820 languages<ref>{{cite web |url=http://www.vistawide.com/languages/20_countries_most_languages.htm |title=Top 20 Languages by Number of Languages Spoken |publisher=Vistawide}}</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||'''Best performance at [[آسٹریلیاn Football International Cup]]''', 1 time winner (2008), 2 times runner-up (2002, 2005)||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|پیراگوئے}}||'''Best performance at [[AMF Futsal World Cup]]''', 3 times winner, 3 times runner-up ||align="right"|کھیل||align="right"|2007 |- |{{flag|پیرو}}||'''[[Quinoa#تاریخ and culture|Largest quinoa producer]]''', output of 32,600 metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|پیرو}}||'''[[:File:Silver (mined)2.PNG|Largest silver producer]]''', 3,193 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|پیرو}}||'''[[:File:Maca (mined)2.PNG|Largest maca producer]]''', 4,589 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[عباکا|Largest Abacá (Manila Hemp) producer]]'''<ref name="fao 339"/>||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[Coconut#Production|Largest coconut producer]]''', output of 19,500,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[انناس|Largest pineapple producer]]''', output of 2,169,230 metric tons<ref>{{cite web |url=http://www.top5ofanything.com/index.php?h=e205c666 |title=The Top 5 Pineapple Producing Countries |publisher=Top 5 of Anything}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2010 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[Business process outsourcing|Largest business process outsourcing industry]]'''<ref>Balana, Cynthia D. and Lawrence de Guzman (December 5, 2010). [http://www.inquirer.net/specialfeatures/thegoodnews/view.php?db=1&article=20101204-306912 "It's official: فلپائن bests بھارت as No. 1 in BPO"]. ''The Philippine Daily Inquirer''.</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|فلپائن}}||'''Best performance at [[World Cup of Pool]]''', 2 times winner (2006, 2009)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|پولینڈ}}||'''[[List of countries by ribes production|Largest ribes producer]]<ref>Jackson, David (November 30, 2010). ''Temperate and Subtropical Fruit Production''. CABI.</ref>'''||align="right"|زراعت||align="right"|2010 |- |{{flag|پولینڈ}}||'''[[Triticale#Conventional breeding approaches|Largest triticale producer]]''', output of 3.7 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|پولینڈ}}||'''Best performance at motorcycle [[Speedway World Cup]]''', 3 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|پرتگال}}||'''[[محفوظ طلا|Highest share of gold in total forex reserves]]''', 92.8% ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|پرتگال}}||'''Best performance at [[Rink Hockey World Championship#Medal table|Roller Hockey World Championship]] (men)''', 15 gold medals, 36 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|پرتگال}}||'''[[Cork material#Sources and harvesting|Largest cork producer]]''', output of 17.7 metric tons||align="right"|زراعت||align="right"| 2009 |- |{{flag|قطر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراج کاربن دو اکسید فی کس|Most carbon dioxide emissions per capita]]''', 56.2 metric tons||align="right"|ماحولیات||align="right"|2006 |- |{{flag|قطر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Highest GDP (PPP) per capita]]''', 85,868 Int. $ ([[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ|IMF]] est.)||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|قطر}}||'''[[List of countries by energy کھپت per capita|Highest annual energy کھپت per capita]]''', 21395.8 kgoe per person per year||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|جمہوریہ کانگو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شدت توانائی|Lowest energy intensity]]''', 30.5 [[Tonne of oil equivalent|toe]] per 1 million dollars of GDP||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|روس}}||'''[[Barley#Production|Largest barley producer]]''', output of 15.7 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[Buckwheat#Agricultural production|Largest buckwheat producer]]''', output of 1 004 850 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[Oats#Cultivation|Largest oats producer]]''', output of 5.1 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[Rye#Production and کھپت statistics|Largest rye producer]]''', output of 3.6 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[Sunflower seed#Cultivation|Largest sunflower seed producer]]''', output of 6.3 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:2005currant and gooseberry.PNG|Largest currant and gooseberry producer]]''', output of 463,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[Raspberry#Cultivation|Largest raspberry producer]]''', output of 110,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|روس}}||'''[[vetches|Largest vetches producer]]''', output of 377,750 tons<ref>[http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor "Production – Crops"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |date=2012-06-19 }}. FAOSTAT.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|روس}}||'''Largest livestock of domesticated [[reindeer]]''', about two-thirds of the world's<ref>[http://inderscience.metapress.com/app/home/contribution.asp?referrer=parent&backto=issue,3,5;journal,18,34;linkingpublicationresults,1:112371,1 International Journal of Entrepreneurship and Small Business]: ''[[Reindeer husbandry]] in روس'' by Konstantin Klokov, an abstract.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2007--> <!--|- |{{flag|روس}}||'''[[List of weather records#Lowest temperatures ever recorded|Coldest temperature in the world]] '''{{flag|Antarctica}}, روسn [[Vostok Station]], −89.2 °C (−128.6 °F)||align="right"|آب و ہوا ||align="right"|1983--> <!--|- |{{flag|روس}}||'''[[List of weather records#Lowest temperatures ever recorded|Coldest temperature within a national territory]]''', as well as in the [[Northern Hemisphere]], in [[Verkhoyansk]] and [[Oymyakon]] (both in [[Sakha Republic]] of روس), −68.0 °C (−90.0 °F)||align="right"|آب و ہوا||align="right"|1933--> |- |{{flag|روس}}||'''[[بشری شماریات طلاق|Highest crude divorce rate]]''', 4.42 per 1000 population||align="right"|آبادیات||align="right"|2004 |- |{{flag|روس}}||'''[[billionaires|Moscow is city with most billionaires]]''', 79 billionaires with combined wealth of $375.3 billion||align="right"|آبادیات معیشت||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس کے ثابت شدہ ذخائر|Largest proven natural gas reserves]]''', 44,650,000,000,000 m³ ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس پیداوار|Largest natural gas producer]]''', 654,000,000,000 m³ ||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس برآمد|Largest natural gas exporter]]''', 173,000,000,000 cu m ||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار تیل|Largest oil producer]]''', {{convert|9,980000|oilbbl/d|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - production |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref> ||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ جنگلات|Largest forest area]]''', 8,087,900&nbsp;km²||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Largest land area]]''', 17,075,200&nbsp;km²<ref>[http://worldatlas.com/aatlas/populations/ctyareal.htm "Countries of the World (by largest land area, including indigenous water)"]. World Atlas. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Largest total area]]''', 17,098,242&nbsp;km²<ref>{{cite news |url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=13449 |title=روس - 2005 Annual report |publisher=Reporters Without Borders |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623084145/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=13449 |archivedate=June 23, 2006 |accessdate=June 21, 2016 }}</ref> ||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[Exclusive Economic Zone#Rankings by area|Largest EEZ continental shelf area]]''', 3,817,843 km2||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 <!--|- |{{flag|روس}}||'''Largest unfrozen [[freshwater]] reserves''', approximately one-quarter of the world's<ref>[http://countrystudies.us/روس/23.htm Library of Congress]</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2010--> |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک وعلاقہ جات بلحاظ بری و بحری حدود|Most countries bordered]]''', 14 (16 if [[ابخازيا]] and [[جنوبی اوسیشیا]] are counted), the same number as with [[چین]]||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست منطقات وقت بلحاظ ملک|Most time zones]] (contiguous territory)''', 9||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:Asbestos output2.PNG|Largest asbestos producer]]''', 925,000 tons ||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:Diamond output2.PNG|Largest diamond producer]]''', {{convert|38000000|carat|kg}} ||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:Nickel (mined)2.PNG|Largest nickel producer]]''', 300,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:2005palladium (mined).PNG|Largest palladium producer]]''', 143 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[جوہری طاقتیں|Largest nuclear arsenal]]''', 5,200 / 8,800 active/total warheads (2005 est)<ref>Robert S. Norris and Hans M. Kristensen {{cite journal | title = روسn nuclear forces, 2008 | journal = [http://www.thebulletin.org "Bulletin of the Atomic Scientists"] | volume = 64 | issue = 2 | pages = 54–57, 62 | date = May/June 2008 | url = http://thebulletin.metapress.com/content/t2j78437407v3qv1/ | doi = 10.2968/064002013 | accessdate = 2009-08-05 | last1 = Norris | first1 = Robert S. | last2 = Kristensen | first2 = Hans M.}}</ref>||align="right"|عسکری||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Largest tank army]]''', 22,800 tanks||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most corvettes in operation]]''', 85||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|روس}}||'''Top position at [[FIDE Federations Rankings|World Chess Rankings]] (men)''', top 10 players average Elo rating of 2724||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''Top position at [[FIDE Federations Rankings|World Chess Rankings]] (women)''', top 10 players average Elo rating of 2469||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''Best performance at the [[Sambo (martial art)#World Sambo Championships|World Sambo Championships]]''', 58 gold medals, 99 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد ٹیلی ویژن نشریات سٹیشن|Most television broadcast stations]]''', 7,306||align="right"|طرزیات||align="right"|1998 <!--|- |{{flag|روس}}||'''[[روسn space program|Most space launches per year]]''', 32<ref>[http://www.روسnspaceweb.com/2009.html روسn space program in 2009: plans and reality]</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009--> <!--|- |{{flag|روس}}||'''Largest total length of [[Railway electrification system|electrified railways]]''', over 44,000&nbsp;km<ref>[http://invest.gov.ru/en/government_support/sectors/infrastructure/ Invest in روس - Infrastructure]</ref>||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2009--> |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Bandy World Championships#Bandy World Championships, men|Bandy World Championships]] (men)''', 19 (1957, 1961, 1963, 1965, 1967, 1969, 1971, 1973, 1975, 1977, 1979, 1985, 1989, 1991, 1999, 2001, 2006, 2007, 2008) ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Most [[World Chess Championship|World Chess Champions]]''', 10||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[UCI Track World Championships, Women]] (cycling)''', 48 gold medals, 111 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[FIE World Championships in Fencing#Total medals by country|FIE World Championships in Fencing]]''', 121 gold medals, 257 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Figure Skating Championships cumulative medal count#Overall|World Figure Skating Championships]]''', 74 gold medals, 178 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Artistic Gymnastics Championships#All-time medal count|World Artistic Gymnastics Championships]]''', 140 gold medals, 341 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Rhythmic Gymnastics Championships#Total All-Around medals by country|World Rhythmic Gymnastics Championships]]''', 23 gold medals, 58 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[gymnastics at the Summer Olympics]]''', 81 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at gymnastics [[Trampoline World Championships]]''', 21 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Women's Handball Championship#Overall medal count|World Women's Handball Championship]]''', 7 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[List of IIHF World Championship medalists#Medal table|Ice Hockey World Championships]] (men)''', 25 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Team Ice Racing World Championship]]''', 26 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[ISSF World Shooting Championships#Total medals by country|World Shooting Championships]]''', 307 gold medals, 656 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Allround Speed Skating Championships for Women#All-time medal count|World Allround Speed Skating Championships for Women]]''', 24 gold medals, 69 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Sprint Speed Skating Championships for Men#All-time medal count|World Sprint Speed Skating Championships for Men]]''', 11 gold medals, 24 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Volleyball at the Summer Olympics|Summer Olympic Volleyball Tournaments]] (men)''', 4 (1964, 1968, 1980, 2012)||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Volleyball at the Summer Olympics|Summer Olympic Volleyball Tournaments]] (women)''', 4 (1968, 1972, 1980, 1988)||align="right"|کھیل||align="right"|1988 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[FIVB World Championships|Volleyball World Championships]] (men)''', 6 (1949, 1952, 1960, 1962, 1978, 1982)||align="right"|کھیل||align="right"|2006 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[FIVB World Championships|Volleyball World Championships]] (women)''', 7 (1952, 1956, 1960, 1970, 1990, 2006, 2010)||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Volleyball World Cup]]s (men)''', 6 (1965, 1977, 1981, 1991, 1999, 2011)||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Canoeing and kayaking at the Summer Olympics|Canoeing at the Summer Olympics]]''', 31 gold medals, 62 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Weightlifting Championships#Men|World Weightlifting Championships]] (men)''', 350 gold medals, 746 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Weightlifting at the Summer Olympics|Summer Olympics Weightlifting]]''', 42 gold medals, 83 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2004 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[FILA Wrestling World Championships#Total team ranking|FILA Wrestling World Championships]]''', 64 times winner in three team tournaments||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Wrestling at the Summer Olympics|Summer Olympics Wrestling]]''', 87 gold medals, 167 total||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Longest [[List of spaceflight records#Total human spaceflight time by country|total human spaceflight time by country]]''', over 20,000 person-days||align="right"|طرزیات||align="right"|2010 |- |{{flag|سان مارینو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح افراط زر|Highest annual deflation]]''', -3.50%||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سعودی عرب}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ برآمدات تیل|Largest oil exporter]]''', 8,200,000 (bbl/day)<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2176rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - exports |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|سربیا}}<br>{{flag|سربیا and مونٹینیگرو}}<br>{{flag|یوگوسلاویہ}}||'''Winner of most [[FIBA World Championship|Basketball World Championship]]s''', 5 (1970, 1978, 1990, 1998, 2002)<ref>[http://www.UnitedStatesbasketball.com/history/mwc_results.html Men's World Championship Team تاریخ] {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"|2006 |- |{{flag|سربیا}}<br>{{flag|سربیا and مونٹینیگرو}}<br>{{flag|یوگوسلاویہ}}||'''Best performance at [[Water polo at the World Aquatics Championships|FINA World Water Polo Championship]] (men)''', 4 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح بار آوری|Lowest fertility rate]]''', 1.08 births per wسلطنت عمان||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کمسن اموات|Lowest infant mortality rate]]''', 2.31 deaths per 1000 live births||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''Most economic freedom according to [[مشعر اقتصادی آزادی]]''', 87.1 points ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''Most trade freedom according to [[عالمی مجاز تجارتی روداد]]''', 5.71 points ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2008 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''Easiest business doing according to [[مشعر سہولیات کاروبار]]'''||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ مجموعی مستحکم سرمایہ کاری بطور فیصد خام ملکی پیداوار|Highest gross fixed investment as percentage of GDP]]''', 45.00% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس برآمدات|Most exports per capita]]''', $49,100 per person ||align="right"|مالیات||align="right"|2005 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''[[:File:800px-2003camel.PNG|Largest livestock of camels]]''', 7,000,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''Most unstable country according to [[فہرست ممالک بلحاظ مشعر ناکام ریاست|Failed States Index]]''', score of 114.7||align="right"|سیاست||align="right"| 2009 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''Least peaceful according to [[مشعر عالمی امن]]'''||align="right"|عسکری <br> سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Most corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[شمالی کوریا]])<ref>{{cite web |url=http://cpi.transparency.org/cpi2011/results/ |title=Corruption Perceptions Index 2011 |publisher=Transparency International |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سیاست||align="right"|2011 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار|Lowest GDP (nominal) per capita]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ ایچ آئی وی / ایڈز|Most people living with HIV/AIDS]]''', 5,700,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2003 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[List of countries by HIV/AIDS adult prevalence rate#HIV/AIDS deaths|Most HIV/AIDS deaths]]''', 350,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[Chromium#Production|Largest chromium producer]]'''||align="right"|صنعت||align="right"|2000 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[:File:2005platinum (mined).PNG|Largest platinum producer]]''', 168 tonnes||align="right"|صنعت||align="right"|2005 <!--|- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[Rhodium#Production|Largest rhodium producer]]''', 60% of world production<ref>[http://66.38.218.33/charts/rhodium.html http://66.38.218.33/charts/rhodium.html]</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|--> |- |{{flag|ہسپانیہ}}||'''[[Olive#Production|Largest olive producer]]''', output of 6,160,100 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|ہسپانیہ}}||'''[[:File:2006carob.PNG|Largest carob producer]]''', output of 70,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ہسپانیہ}}||'''Best performance at [[Ladies Rink Hockey World Championship#Medal Table|Roller Hockey World Championship]] (women)''', 4 gold medals, 7 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[Tea production in سری لنکا|Largest Tea Exporter]]''', 318.47 million kilograms ||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[دارچینی|Largest Cinnamon Exporter and Producer]]''', 90% of world production ||align="right"|زراعت||align="right"|2011 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[Sirimavo Bandaranaike|Earliest female Prime Minister]]''' ||align="right"|سیاست||align="right"|1960 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[شفاخانہ|Earliest hospital]]''', 4th Century BC ||align="right"|تاریخ||align="right"| |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[سری لنکا|First Democracy in Asia]]''', 1931 with full universal suffrage ||align="right"|سیاست||align="right"|1931 |- |{{flag|سوڈان}}||'''Lowest level of innovation according to [[مشعر عالمی اختراع (انسیڈ)|Global Innovation Index]]''', score of 0.4||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اموات|Highest death rate]]''', 30.83 deaths per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ ایچ آئی وی / ایڈز|Highest HIV/AIDS adult prevalence rate]]''', 26.01 of population||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ متوقع زندگی|Lowest overall life expectancy]]''', 31.88 years<ref name="cia.gov"/> ||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن مساوات|Most equal income distribution]]''' according to [[کتاب حقائق عالم]]||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2005 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Highest level of democracy according to [[Democracy Index]]''', score of 9.88 ||align="right"|سیاست||align="right"|2008 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Winner of most [[Bandy World Championships#Bandy World Championships, women|Bandy World Championships]] (women)''', 4 (2004, 2006, 2007, 2008) ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[WTBA World Tenpin Bowling Championships#Medal history|WTBA World Tenpin Bowling Championships]], (men)''' 18 gold medals, 38 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[List of World Floorball champions|World Floorball Championship]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[World Men's Handball Championship#Medal count|World Men's Handball Championship]]''', 4 gold medals, 11 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[World Synchronized Skating Championships]]''', 5 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Highest [[مشعر حبالہ محیط عالم|Web Index]] score according to the [[World Wide Web Foundation]]''', 100||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Lowest level of business corruption according to [[مشعر رشوت دہندہ]]''', score of 7.81 ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2006 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Highest economic competitiveness according to [[عالمی تقابلی روداد]]''', score of 5.60 ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 <!--|- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Highest impact country''', 13.24 average citations per paper, 1993-2003<ref>http://in-cites.com/research/2004/april_12_2004-1.html</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2004--> |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Best performance at [[UCI Mountain Bike Marathon World Championships#Total Medal Count|UCI Mountain Bike Marathon World Championships]]''', 5 gold medals, 12 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Best performance at [[Sidecarcross World Championship]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Highest tourist competitiveness according to [[Travel and سیاحت Competitiveness Report#2009 Ranking|Travel and سیاحت Competitiveness Report]]''', 5.68||align="right"|سیاحت||align="right"|2009 |- |{{flag|شام}}||'''[[Fennel#Production|Largest fennel producer]]''', output of 115,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|تائیوان}}||'''[[Programme for International Student Assessment#2006 survey|Best student performance in mathematics]] according to [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.چینpost.com.tw/تائیوان/2007/12/06/133768/تائیوان-students.htm |title=تائیوان students world’s best in math literacy |publisher=The چین Post |date=2007-12-06 |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|تنزانیہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فیصد آبادی تحت خط غربت|Highest poverty]]''', 96.6% of population living under 2 dollar (PPP) a day||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2006 <!--|- |{{flag|تھائی لینڈ}}||'''[[Rice#World production and trade|Largest rice exporter]]'''<ref>http://www.thomaswhite.com/explore-the-world/تھائی لینڈ.aspx</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009--> |- |{{flag|مشرقی تیمور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن محصول بطور فیصد خام ملکی پیداوار|Highest tax rate as percentage of GDP]]''', 109.7%||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|مشرقی تیمور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن بطور تناسب خام ملکی پیداوار|Highest current account balance as a percentage of GDP]]''', 44.52% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار خوبانی|Largest apricot producer]]''', output of 716,415 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[Cherry#Commercial production|Largest cherry producer]]''', output of 398,100 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[:File:2005fig.PNG|Largest fig producer]]''', output of 280,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[:File:2005hazelnut.PNG|Largest hazelnut producer]]''', output of 500,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[List of countries by tea کھپت per capita|Highest کھپت of tea per capita]]''', 2.5&nbsp;kg (88&nbsp;oz) / year<ref>{{cite web |url=http://www.marketresearchworld.net/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=208 |title=ترکی: Second biggest tea market in the world |publisher=Market Research World |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|کھپت ||align="right"| |- |{{flag|ترکی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار فلدسپار|Largest feldspar producer]]''', 2,500,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ترکمانستان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ نکاسی آب|Largest freshwater withdrawal per capita]]''', 5,104 m³/year||align="right"|زراعت <br> کھپت||align="right"|2000 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Smallest number of immigrants]]''', 300||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار|Lowest GDP (nominal)]]''', US$14.94 million||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Lowest GDP (PPP)]]''', US$15 million||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن بطور تناسب خام ملکی پیداوار|Worst current account balance as a percentage of GDP]]''', -78.17% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest percentage of cultivated land]]''', 66.67%||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest percentage of permanent crops area]]''', 66.67%||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|یوگنڈا}}||'''[[:File:2005plantain.PNG|Largest plantain producer]]''', output of 9,045,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|یوگنڈا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اوسط عمر|Lowest median age of population]]''', 15 years||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|یوکرین}}||'''[[Sunflower oil|Largest sunflower oil producer]]''', 60% ||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اموات|Lowest death rate]]''', 2.11 deaths per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خالص نقل مکانی|Highest net migration rate]]''', 22.98 migrants per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ جنسی تناسب|Highest prevalence of males in population]]''', 2.19 males per female||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ماحولیاتی اثرات|Highest ecological footprint]]'''||align="right"|ماحولیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن محصول بطور فیصد خام ملکی پیداوار|Lowest tax rate as percentage of GDP]]''', 1.4%||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Highest average overall rating in [[Corporate governance]], ''' 7.60 Rating, 394 Companies||align="right"|مالیات||align="right"| 2010 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Best performance at [[Eventing World Championship#Medal count|Eventing World Championship]] (equestrian)''', 8 gold medals, 19 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''[[List of Formula One Grand Prix winners#By nationality|Most Formula One Grand Prix wins]]''', 208 by 19 drivers||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''[[List of Formula One Grand Prix winners (constructors)#By nationality|Most Formula One Grand Prix wins (constructors)]]''', 494 by 12 constructors||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Best performance at equestrian [[Mounted games]]''', 22 wins (including separate [[انگلستان]] and [[ویلز]] wins)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Best performance at [[ITU Triathlon World Championship]]s (men)''', 8 gold medals, 13 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Maize#Production quantities and methods|Largest corn (maize) producer]]''', output of 332,092,180 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Commercial sorghum#Cultivation and uses|Largest sorghum producer]]''', output of 9.8 million tons ||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest grapefruit and pummelo producer]]''', output of 1,580,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Garden strawberry#Production trends|Largest strawberry producer]]''', output of 1,115,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Soybean#Cultivation|Largest soybean producer]]''', output of 87.7 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[:File:2005almond.PNG|Largest almond producer]]''', output of 715,620 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Beef|Largest beef producer]]''', output of 11,816,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Chicken (food)|Largest chicken (broiler) producer]]''', output of 15,980,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[ترکی meat|Largest ترکی meat producer]]''', output of 5,567,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest area of cultivated land]]''', 1,669,302&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest area of arable land]]''', 1,650,062&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of countries by electricity کھپت|Largest electricity consumer]]''', 3,816,000,000 MWh/year ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ درآمد برق|Largest electricity importer]]''', 51,400 million kWh ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of countries by natural gas کھپت|Largest natural gas consumer]]''', 652,900,000,000 cu m ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس درآمد|Largest natural gas importer]]''', 130,300,000,000 cu m ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of countries by oil کھپت|Largest oil consumer]]''', {{convert|20,680000|oilbbl/d|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - کھپت |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ درآمدات تیل|Largest oil importer]]''', 13,710,000 bbl/day<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2175rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - imports |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ صارفی منڈیاں|Largest consumer market]]''', Annual market size of approximately US$10&nbsp;trillion||align="right"|کھپت <br> گھریلو||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[شائع کتب فی سال فی ملک|Most books published per year (new titles)]]''', 275,232 ||align="right"|ثقافت||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اسیری|Highest incarceration rate]]''', 760 prisoners per 100000 people||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اسیری|Most people in prison]]''', 2,310,984 prisoners||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس اسلحہ|Most privately owned firearms per capita]]''', 90 per 100 population<ref name="reuters2007">{{cite news| url= http://www.reuters.com/article/idUSL2834893820070828| title=U.S. most armed country with 90 guns per 100 people| publisher = Reuters | date=August 28, 2007}}</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس اسلحہ|Most privately owned firearms in total]]''', 270 million<ref name="reuters2007"/>||align="right"|آبادیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Largest number of immigrants]]''', 38,355,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد امریکی ڈالر ارب پتی افراد|Most billionaires]]''', 359||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار|Highest GDP (nominal)]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Highest GDP (PPP)]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Most [[startup company|startup companies]]'''<ref name="ishitech">[http://www.ishitech.co.il/0605ar1.htm The 100th smallest country, with less than 1/1000th of the world's population]</ref>||align="right"|معیشت||align="right"|--> |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار برق|Largest electricity producer]]''', 4,367,874,939,000 kWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Wind power#Wind power usage|Largest wind power producer]]''', 25,237 MWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[نویاتی توانائی بلحاظ ملک|Largest nuclear power producer]]''', 101,119 MWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[نویاتی توانائی بلحاظ ملک|Most nuclear reactors for electricity generation]]''', 104 ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Coal#World coal reserves|Largest proven coal reserves]]''', 246,643 million tons||align="right"|توانائی||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرونی قرض|Largest external debt]]''', $13,773,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Largest government budget revenues]]''', $2,524,000,000,000||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Largest government budget expenditures]]''', $2,979,000,000,000||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Highest government budget deficit]]''', $-455,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[محفوظ طلا|Largest official gold reserves]]''', 8,133.5 tons ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرون ملک براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری|Largest stock of foreign direct investment abroad]]''', $2,751,000,000,000.00 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ موصول براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری|Largest stock of received foreign direct investment]]''', $2,220,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ درآمدات|Largest importer]]''', $2,190,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست خود مختار ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن|Worst current account balance]]''', -$664,125,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Exclusive Economic Zone#Rankings by area|Largest Exclusive Economic Zone]]''', 11,351,000&nbsp;km²||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار بینٹو نائٹ|Largest bentonite producer]]''', 4,620,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[:File:2005molybdenum (mined).PNG|Largest molybdenum producer]]''', 58,900 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار نمک|Largest salt producer]]''', 46,500,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Cheese#World production and کھپت|Largest cheese producer]]''', 4,275 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Cellulose|Largest cellulose producer]]''', 47,047 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Arms industry#World's largest arms exporters|Largest arms exporter]]''', $7,454,000,000 ||align="right"|صنعت <br> عسکری||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ عسکری اخراجات|Largest military budget]]''', $ 518,100,000,000||align="right"|عسکری||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of aircraft carriers by country|Most aircraft carriers in operation]]''', 11||align="right"|عسکری||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most cruisers in operation]]''', 22||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most destroyers in operation]]''', 53||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most nuclear submarines in operation]]''', 71||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Largest airforce]]''', 4000 units||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Highest science papers output''', 2,798,448 journal papers published between 1998-2008<ref>{{cite web |url=http://sciencewatch.com/dr/sci/08/jun15-08_1/ |title=Output in سائنس: Top Ten Countries, 1998-2008 |publisher=سائنس Watch |date=June 15, 2008 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Most cited country''', 35,368,367 citations between 1993-2003<ref>{{Cite web |url=http://in-cites.com/research/2004/march_8_2004-1.html |title=Most-Cited Countries: The Top Ten, 1993-2003 |publisher=Sci-Bytes |date=March 8, 2004 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2004 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of Olympic کھیلs host cities#Total Olympic کھیلs by country|Most Olympic کھیلs hosted]]''', 8 ([[1904ء گرمائی اولمپکس]], [[1932ء گرمائی اولمپکس]], [[1984ء گرمائی اولمپکس]], [[1996ء گرمائی اولمپکس]], [[1932 Winter Olympics]], [[1960 Winter Olympics]], [[1980 Winter Olympics]], [[2002 Winter Olympics]])||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[All-time Olympic کھیلs medal count|Most Olympic medals]]''', 1017 gold, 2551 total||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[All-time Olympic کھیلs medal count|Most Summer Olympic medals]]''', 2298 total, 930 gold ||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Winner of most [[FIBA World Championship for Women|Basketball World Championships for Women]]''', 7 (1953, 1957, 1979, 1986, 1990, 1998, 2002)<ref>[http://www.UnitedStatesbasketball.com/news.php?news_page=wwc_results ریاستہائے متحدہ امریکہ Women's World Championship All-Time Results & Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207015732/http://www.unitedstatesbasketball.com/news.php?news_page=wwc_results |date=2019-02-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207015732/http://www.unitedstatesbasketball.com/news.php?news_page=wwc_results |date=2019-02-07 }} {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[FINA World Aquatics Championships#All-time medal since 1973|World Aquatics Championships]]''', 182 gold medals, 434 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[IAAF World Championships in Athletics#Medal totals since 1983|World Championships in Athletics]]''', 120 gold medals, 250 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[List of World Backgammon champions|World Backgammon Championship]]''', 18 wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Women's Baseball World Cup]]''', 2 times winner (2004, 2006)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[WTBA World Tenpin Bowling Championships#Medal history|WTBA World Tenpin Bowling Championships]], (women)''' 16 gold medals, 51 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[UCI BMX World Championships#Nations|UCI BMX World Championships]]''', 24 gold medals, 69 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[World Cup (men's golf)|Golf World Cup]] (men)''', 23 wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[World Lacrosse Championship]] (men)''', 8 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Women's Lacrosse World Cup]]''', 6 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Racquetball World Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[ISF Women's World Championship#Medal table|ISF Women's World Championship]] (softball)''', 8 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at tennis [[Davis Cup#Records and statistics|Davis Cup]] (men)''', 32 team wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at tennis [[Fed Cup#Records and statistics|Fed Cup]] (women)''', 17 team wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at tennis [[Hopman Cup#Records and statistics|Hopman Cup]] (mixed pairs)''', 5 team wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Water polo at the World Aquatics Championships|FINA World Water Polo Championship]] (women)''', 3 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ریل نقحمل حجم جالکار|Longest total length of railways]]''', 227,736&nbsp;km<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html "Railways"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124012056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html |date=2018-11-24 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2003 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ حجم شارع جالکار|Longest total length of roadways]]''', 6,407,637&nbsp;km<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html "Roadways"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702023929/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html |date=2017-07-02 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2004 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Most airports''', 15,095<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html "Airports"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |date=2016-05-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |date=2016-05-30 }}. The World Factbook. CIA.</ref> ||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پائپ لائنوں کی کل لمبائی|Largest total length of pipelines]]''', 793,285&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس محرکی ناقل|Most motor vehicles per capita]]''', 765 per 1000 population||align="right"|نقل و حمل <br> کھپت||align="right"|2009 |- |{{flag|یوراگوئے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شمالی ترین نقطہ|Most southernmost northernmost point on land]]''', 30°05'S||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|ازبکستان}}||'''[[Double landlocked#Doubly landlocked country|Largest double landlocked country]]''', 447,400 km2 (172,742 sq mi)||align="right"|جغرافیہ||align="right"| |- |{{flag|ویٹیکن سٹی}}||'''[[List of countries by population|Smallest population]]''', 800||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ویٹیکن سٹی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Largest percentage of immigrant population]]''', 100%||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ویٹیکن سٹی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Smallest total area]]''', 0,44&nbsp;km²||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|وینزویلا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تیل کے ثابت شدہ ذخائر|Largest proven oil reserves]]''', {{convert|296,500,000000|oilbbl|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/330.htm |title=OPEC Share of World Crude Oil Reserves 2011 |publisher=Organization of the Petroleum Exporting Countries |accessdate=February 1, 2013}}</ref> ||align="right"|توانائی||align="right"|2010 |- |{{flag|وینزویلا}}||'''Best performance at Big Four Beauty Pageants ([[Miss Universe]], [[Miss World]], [[Miss International]], [[Miss Earth]])''', 19 times winner||align="right"|ثقافت||align="right"| 2011 |- |{{flag|ویتنام}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Smallest percentage of immigrant population]]''', 0.0249%||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ویتنام}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Largest paramilitary]]''', 5,080,000 ||align="right"|عسکری||align="right"| 2006 |- |{{flag|يمن}}||'''Lowest [[مشعر حبالہ محیط عالم|Web Index]] score according to the [[World Wide Web Foundation]]''', 0||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح بے روزگاری|Highest unemployment rate]]''', 90% of population||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2009 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار شرح اضافہ (گزشتہ سال)|Worst GDP (real) decline]]''', -14.10% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceB"/> ||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح سود مرکزی بینک|Highest central bank interest rate]]''', 975.00%||align="right"|مالیات||align="right"|2007 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ حکومتی قرض|Highest public debt as percentage of GDP]]''', 241.20% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ صنعتی پیداوار|Worst industrial production decline]]''', -14.70% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceA"/> ||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |} ایہ دیس اتلیاں لسٹاں چ نئیں: {{Multicol}} *{{flag|البانیہ}} *{{flag|الجزائر}} *{{flag|اینٹیگوا و باربوڈا}} *{{flag|آرمینیا}} *{{flag|بہاماس}} *{{flag|بحرین}} *{{flag|بارباڈوس}} *{{flag|بیلیز}} *{{flag|بینن}} *{{flag|بولیویا}} *{{flag|بوسنیا و ہرزیگووینا}} *{{flag|برونائی}} *{{flag|برما}} *{{flag|کمبوڈیا}} *{{flag|کیمرون}} *{{flag|کیپ ورڈی}} *{{flag|چاڈ}} *{{flag|اتحاد القمری}} *{{flag|کروشیا}} *{{flag|قبرص}} *{{flag|جبوتی}} *{{flag|ڈومینیکا}} *{{flag|جمہوریہ ڈومینیکن}} *{{flag|ایکواڈور}} *{{flag|ایل سیلواڈور}} *{{flag|استوائی گنی}} *{{flag|اریتریا}} *{{flag|گیبون}} *{{flag|گیمبیا}} *{{flag|گھانا}} *{{flag|گریناڈا}} *{{flag|گوئٹے مالا}} *{{flag|گنی بساؤ}} *{{flag|گیانا}} *{{flag|ہیٹی}} *{{flag|جمیکا}} *{{flag|کینیا}} *{{flag|کرغیزستان}} {{Multicol-break}} *{{flag|لاؤس}} *{{flag|لٹویا}} *{{flag|لبنان}} *{{flag|لائبیریا}} *{{flag|مقدونیہ}} *{{flag|ملاوی}} *{{flag|ملائشیا}} *{{flag|مالٹا}} *{{flag|جزائر مارشل}} *{{flag|موریتانیہ}} *{{flag|موریشس}} *{{flag|مراکش}} *{{flag|موزمبیق}} *{{flag|ناورو}} *{{flag|نکاراگوا}} *{{flag|پلاؤ}} *{{flag|رومانیہ}} *{{flag|روانڈا}} *{{flag|سینٹ کیٹز}} *{{flag|سینٹ لوسیا}} *{{flag|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} *{{flag|سامووا}} *{{پرچم|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} *{{flag|سینیگال}} *{{flag|سیچیلیس}} *{{flag|سیرالیون}} *{{flag|سلوواکیہ}} *{{flag|سلووینیا}} *{{flag|جزائر سلیمان}} *{{flag|سرینام}} *{{flag|تاجکستان}} *{{flag|تھائی لینڈ}} *{{flag|ٹوگو}} *{{flag|ٹونگا}} *{{flag|ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو}} *{{flag|تونس}} *{{flag|وینوآتو}} *{{flag|زیمبیا}} {{Multicol-end}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{دیساں دیاں لسٹاں}} [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:امتیازی مقام اعتبار نال دیساں دیاں لسٹاں]] nkmta4hzf9xsurqe4kpsx45zfb8cz6y 0 55106 711996 711433 2026-09-26T05:59:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711996 wikitext text/x-wiki {{Infobox university| |name = جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ |native_name =<span lang="ar"> الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة</span> |motto = |image = |established = {{start date and age|1961}} |Acting President = Prof. Ibroheem bn Ali Al-Obeid |type = [[سلفی]]<ref name="MilosevicRekawek2014">{{cite book|author1=M. Milosevic|author2=K. Rekawek|title=Perseverance of Terrorism: Focus on Leaders|url=http://books.google.com/books?id=uB7pAwAAQBAJ&pg=PA133|date=3 April 2014|publisher=IOS Press|isbn=978-1-61499-387-2|pages=133–}}</ref> [[Public university|عوامی]] |city = [[مدینہ منورہ]]<ref>[http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 مدینہ یونیورسٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160607204734/http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 |date=2016-06-07 }}</ref> |country = [[سعودی عرب]] |students = 22,000 |staff = |campus = |former_names = |website = [http://www.iu.edu.sa/en/ www.iu.edu.sa] }} '''جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ''' {{ہور ناں|عربی=الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة}} کا قیام سنہ [[1961]] چ اک [[شاہی فرمان]] دے تحت [[سعودی حکومت]] نے [[مدینہ منورہ]] چ کیتا سی ۔جامعہ اسلامیہ ہور جامعات وانگ[[سعودی وزارت تعلیم]] دے تحت اے۔<ref>[http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm Madinah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615025631/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm |date=2010-06-15 }} Saudi Embassy. Winter 2000.</ref> ==مشہور فضلاء== * [[عبدالعزیز الحربی]] – [[جامعہ ام القری]] دے اکیڈمک بورڈ دے رکن * [[بلال فلپس]] – کینیڈا دے عالم دین * [[ابو اسامہ]] – [[برمنگھم]] چ واقع [[گرین لین مسجد]] دے امریکی نژاد امام * [[Abu Ammaar Yasir Qadhi]] * [[Muhammad Alshareef]] – [[AlMaghrib Institute]] دے بانی * [[Mishary Rashid Alafasy]] - کویتی قاری و امام * [[Yaser Birjas]] * [[احسان الہی ظہیر]] – پاکستانی مصنف و عالم دین * [[ربیع المدخلی]] – سابق پروفیسر و صدر شعبہ مطالعات سنہ، جامعہ اسلامیہ * [[Muqbil bin Hadi al-Wadi'i]] * [[عتیق احمد خان]] – [[جموں تے کشمیر]] دے سیاستدان * [[Feiz Mohammad]] * [[Saeed Abubakr Zakaria]] * [[صفی الرحمٰن مبارک پوری]] – ''[[الرحیق المختوم]]'' دے مصنف * [[جہیمان عتیبی]] – مکہ مکرمہ چ 1979ء چ [[یرغمالیٔ مسجد حرام]] داسربراہ <ref name=commins-164>{{cite book|last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B.Tauris |year=2009 |page=164}}</ref> * [[Abdul Majeed Abdul Bari]] == ہور ویکھو== * [[سعودی عرب دیاں یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے]] == حوالے== {{حوالے}} == باہرلے جوڑ== * [http://iu.edu.sa/web/Default.aspx جامعہ دی دفتری ویب سائٹ] (انگریزی و عربی) * [https://web.archive.org/web/20200131130141/http://www.madinahstudent.co.uk/ یونیورسٹی دے برطانوی طلبہ دی ویب سائٹ] (انگریزی) [[گٹھ:اسلامی جامعات تے دانشگاہاں]] [[گٹھ:جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] [[گٹھ:1961ء چ قائم ہون والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:سعودی عرب چ 1961ء دیاں تاسیسات]] [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جامعات، کالج تے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:سعودی عرب]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم]] 0whzp1te3tgrcdb08mel95mroca99eb 0 55697 711920 643335 2026-09-26T02:08:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711920 wikitext text/x-wiki : {{Legend|#df8f87|[[چڑھدا ایشیا]]}} {{Legend|#7382b3|[[وسطی ایشیا]]}} {{Legend|#f5d479|[[لہندا ایشیا]]}} {{Legend|#ad7fa8|[[دکھن چڑھدا ایشیا]]}} {{Legend|#8aa678|[[جنوبی ایشیا]]}}]] مندرجہ ذیل [[اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ]] <ref name="">{{cite journal |author=구동회 ( Dong Hoe Koo ) |date=2013 |title=A Case Study on the Classification Systems of World Regions: Characteristics and Implications(세계지역구분체계에 관한 사례 연구: 특성과 함의) |url=https://www.happycampus.com/doc/12322660/ |journal=National Geographic Society (formerly the Korea Institute of Geography Education) 국토지리학회(구 한국지리교육학회) |publisher= |volume=47 |issue=4 |pages=415–426 |doi= |access-date=5 September 2015 |language=ko }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224220348/http://www.happycampus.com/paper-doc/12322660/ |date=24 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224220348/http://www.happycampus.com/paper-doc/12322660/ |date=24 December 2018 }}</ref> برائے [[ ایشیا]] چ شامل ذیلی علاقےآں دی فہرست اے ۔<ref name="Lele2012">{{cite book|author=Ajey Lele|title=Asian Space Race: Rhetoric or Reality?|url=http://books.google.com/books?id=chtAqyOp9OEC&pg=PA8|date=20 October 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-81-322-0733-7|page=8|quote=The best option to identify the states from Asia could be use the United Nations (UN) geoscheme for Asia. }}</ref> <ref>[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm Standard country or area codes and geographical regions for statistical use]</ref> == وسط ایشیا == {{اس|وسطی ایشیا}} *{{جھنڈا|Kazakhstan}} *{{پرچم|Kyrgyzstan}} *{{پرچم|Tajikistan}} *{{پرچم|Turkmenistan}} *{{پرچم|Uzbekistan}} == مشرقی ایشیا == {{اس|چڑھدا ایشیا}} *[[Two Chinas|چین]] (بشمول دونوں {{پرچم|People's Republic of China}} اور {{پرچم|Taiwan}}) *{{پرچم|Hong Kong}} *{{پرچم|Japan}} *{{پرچم|Macau}} *{{پرچم|Mongolia}} *{{پرچم|North Korea}} *{{پرچم|South Korea}} ===تائیوان اتے نوٹ=== <ref>Several institutions and research papers using classification schemes based on the UN geoscheme include Taiwan separately in their divisions of Eastern Asia. (1) The Unicode [[CLDR]]'s "Territory Containment (UN M.49)" includes Taiwan in its presentation of the UN M.49.</ref><ref>[http://www.unicode.org/cldr/charts/latest/supplemental/territory_containment_un_m_49.html Territory Containment (UN M.49)]</ref> <ref>(2) The [[دائرہ عام]] [[نقشہ]] [[dataset]] [[Natural Earth]] has metadata in the fields named "region_un" and "subregion" for Taiwan. (3)The regional split recommended by [[Lloyd's of London]] for Eastern Asia (UN statistical divisions of Eastern Asia) contains Taiwan.</ref><ref>[http://www.lloyds.com/~/media/Files/The%20Market/Operating%20at%20Lloyds/Solvency%20II/SIIGeographicaldiversificationv4.doc Geographical diversification and Solvency II: A proposal by Lloyd’s ]</ref> <ref>(4) Based on the United Nations statistical divisions, the [[APRICOT (conference)]] includes Taiwan in East Asia.</ref><ref>{{Cite web |title=Countries in APRICOT's Region |url=https://www.apricot.net/countries.html |access-date=2016-10-06 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413141318/https://www.apricot.net/countries.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>(5) Studying Website Usability in Asia, Ather Nawaz and Torkil Clemmensen select Asian countries on the basis of United Nations statistical divisions, and Taiwan is also included.</ref><ref>[http://athernawaz.com/wp-content/uploads/2013/10/Ijhci2013.pdf Website Usability in Asia ‘from Within’: An Overview of a Decade of Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413130624/http://athernawaz.com/wp-content/uploads/2013/10/Ijhci2013.pdf |date=2014-04-13 }} International Journal of Human-Computer Interaction, vol. 29, issue 4 (2013), pp. 256-273.</ref> <ref>(6) Taiwan is also included in the UN Geoscheme of Eastern Asia in one systematic review on attention deficit hyperactivity disorder</ref> <ref>{{Cite journal| doi = 10.3389/fpsyt.2011.00084| issn = 1664-0640| volume = 2| last1 = Hodgkins| first1 = Paul| last2 = Arnold| first2 = L. Eugene| last3 = Shaw| first3 = Monica| last4 = Caci| first4 = Hervé| last5 = Kahle| first5 = Jennifer| last6 = Woods| first6 = Alisa G| last7 = Young| first7 = Susan| title = A Systematic Review of Global Publication Trends Regarding Long-Term Outcomes of ADHD| journal = Frontiers in Psychiatry| accessdate = 2015-09-04| date = 2012| url = http://journal.frontiersin.org/article/10.3389/fpsyt.2011.00084/abstract| pmid=22279437| pmc=3260478}}</ref> == جنوبی ایشیا == {{اس|جنوبی ایشیا}} *{{پرچم|Afghanistan}} *{{پرچم|Bangladesh}} *{{پرچم|Bhutan}} *{{پرچم|India}} *{{پرچم|Iran}} *{{پرچم|Maldives}} *{{پرچم|Nepal}} *{{پرچم|Pakistan}} *{{پرچم|Sri Lanka}} == جنوب مشرقی ایشیا == {{اس|دکھن چڑھدا ایشیا}} *{{پرچم|برونائی}} *{{پرچم|Cambodia}} *{{پرچم|Indonesia}} *{{پرچم|Laos}} *{{پرچم|Malaysia}} *{{پرچم|Myanmar}} *{{پرچم|Philippines}} *{{پرچم|Singapore}} *{{پرچم|Thailand}} *{{پرچم|Timor-Leste}} *{{پرچم|Viet Nam}} == مغربی ایشیا == {{اس|لہندا ایشیا}} {{Col-begin|width=}} {{Col-break}} *{{پرچم|Armenia}} *{{پرچم|Azerbaijan}} *{{پرچم|Bahrain}} *{{پرچم|Cyprus}} *{{پرچم|Georgia (country)}} *{{پرچم|Iraq}} {{Col-break}} *{{پرچم|Israel}} *{{پرچم|Jordan}} *{{پرچم|Kuwait}} *{{پرچم|Lebanon}} *{{پرچم|Oman}} *{{پرچم|Qatar}} {{Col-break}} *{{پرچم|Saudi Arabia}} *{{پرچم|فلسطین}} *{{پرچم|Syria}} *{{پرچم|Turkey}} *{{پرچم|United Arab Emirates}} *{{پرچم|Yemen}} {{Col-end}} == ہور ویکھو== * [[اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ]] * [[اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے امریکین]] * [[اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے افریقا]] * [[اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے یورپ]] * [[اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ برائے اوقیانوسیہ]] == حوالے== {{حوالے|2}} [[گٹھ:اقوام متحدہ جغرافیائی خاکہ]] [[گٹھ:ایشیا دا جغرافیہ]] [[گٹھ:جغرافیہ]] gyu2o7imu0bsr0pwapfdtzg978r1zh0 0 55800 711937 691687 2026-09-26T02:44:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711937 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''أنس بن الحارث الكاهلي''' (شہادت:61ھ/ 680 ء) حضرت [[محمد|محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے [[صحابی]] تے أصحاب [[حسین |الحسين بن علي بن أبي طالب]] وچوں سن، آپ [[غزوہ بدر]] تے [[غزوہ حنين]] چ شریک سن ، تے کربلا دے میدان چ امام حسین ولوں لڑدے ہوئے شہید ہوئے . آپ [[کوفہ]] دے شیعاں وچوں سن.<ref>{{Cite web |title=موسوعة عاشوراء |url=http://www.aqaed.info/ahlulbait/books/mws-ashwra/indexs.html |access-date=2016-10-09 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923172748/http://www.aqaed.info/ahlulbait/books/mws-ashwra/indexs.html |dead-url=yes }}</ref> == نسب == آپ دا ناں تے نسب اینچ اے:''أنس بن الحارث بن نبيه بن كاهل بن عمرو بن صعب بن خزيمة الأسدي الكاهلي''.<ref name="شيعة">[http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3638_%D8%A3%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86-%D8%AC-%D9%A3/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_498 أعيان الشيعة - السيد محسن الأمين - ج 3 - الصفحة 500] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104090738/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3638_%D8%A3%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86-%D8%AC-%D9%A3/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_498 |date=2017-01-04 }}</ref> == لڑائی== آپ نے 10 محرم 61ھ چ عمر سعد دی کمان ہیٹھ یزیدی فوج نال امام حسین ولوں لڑائی لڑی تے دشمن دے 18 لشکری قتل کیتے ۔ لڑائی لڑدے ہوئے آپ نے ایہ شعر پڑھے:<ref name="شيعة" /><ref>[http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2984_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_708 مستدركات علم رجال الحديث - الشيخ علي النمازي الشاهرودي - ج 1 - الصفحة 701] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104001059/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2984_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%AC-1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_708 |date=2017-01-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104001059/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2984_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%AC-1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_708 |date=2017-01-04 }}</ref> {{قصيدة|{{Arial|قد علمت كاهلنا وذودان}}|{{Arial|والخندفيون وقيس علان}}}} {{قصيدة|{{Arial|بان قومي آفة للاقران}}|{{Arial|يا قوم كونوا كأسود خفان}}}} {{قصيدة|{{Arial|آل علي شيعة الرحمن}}|{{Arial|وآل حرب شيعة الشيطان}}}} ==ہور ویکھو== *[[حسین ابن علی]] *[[واقعہ کربلا]] *[[لسٹ شہدائے کربلا]] ==حوالے== {{حوالے}} {{امام حسین دے اصحاب|}} {{واقعہ کربلا|}} {{شیعہ اماماں دے شاگرد}} {{علی ابن ابی طالب دے ساتھی}} [[گٹھ:61ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:مقتولین کربلا]] [[گٹھ:680ء دیاں موتاں]] [[گٹھ:شہداء کربلا]] [[گٹھ:اصحاب امام حسین]] [[گٹھ:واقعہ کربلا]] di5sxdzvyg3uunn3emb7uzul7pcpmlk 0 57362 711916 697647 2026-09-26T01:15:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711916 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ازبک<br/>''Oʻzbeklar/Ўзбеклар'' | image = File:Uzbek man from central Uzbekistan.jpg | population = 3 کروڑ | region1 = {{flag|Uzbekistan}} | pop1 = 23,929,309 (2013) | ref1 = <ref name=CIA-Uzbekistan>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Uzbeks = 80%]|publisher=[[The World Factbook]]|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013|archive-date=5 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|dead-url=yes}}</ref> | region2 = {{flag|Afghanistan}} | pop2 = 2,799,726 (2013) | ref2 = <ref name=CIA-Afghanistan>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013|archive-date=7 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|dead-url=yes}}</ref> | region3 = {{flag|Tajikistan}} | pop3 = 1,210,236 (2013) | ref3 = <ref name=CIA-Tajikistan>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013|archive-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|dead-url=yes}}</ref> | region4 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop4 = 980,000 | ref4 = <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/kg.html#People CIA World Factbook – Kyrgyzstan]</ref> | region5 = {{flag|Russia}} | pop5 = 499,862 | ref5 = <ref name="Russia Census 2002">{{ru icon}} [http://www.perepis2010.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Russia Census 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906073144/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11 |date=2018-09-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906073144/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11 |date=2018-09-06 }}</ref> | region6 = {{flag|Kazakhstan}} | pop6 = 490,000 | ref6 = <ref>{{Cite web |title=Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009 |url=http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx |access-date=2016-12-18 |archive-date=2010-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208073821/http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx |dead-url=yes }}</ref> | region7 = {{flag|Saudi Arabia}} | pop7 = 300,000 | ref7 = <ref name="Russia Census 2002"/> | region8 = {{flag|Turkmenistan}} | pop8 = 260,000 | ref8 = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=26 April 2016|archive-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People|dead-url=yes}}</ref> | region9 = {{flag|Australia}} | pop9 = 80,000 | ref9 ={{citation needed|date=November 2014}} | region10 = {{flag|Pakistan}} | pop10 = 70,133 (2005) | ref10 = <ref>Rhoda Margesson (January 26, 2007). [https://fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924135236/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf |date=2015-09-24 }}. Report RL33851, [[Congressional Research Service]].</ref> | region11 = {{flag|United States}} | pop11 = 50,795 (2014) | ref11 =<ref name="USCB">{{cite web|title=PLACE OF BIRTH FOR THE FOREIGN-BORN POPULATION IN THE UNITED STATES, Universe: Foreign-born population excluding population born at sea, 2014 American Community Survey 5-Year Estimates|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_5YR_B05006&prodType=table|publisher=United States Census Bureau|accessdate=11 April 2014|archive-date=13 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913074939/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_5YR_B05006&prodType=table|dead-url=yes}}</ref> | region12 = {{flag|Turkey}} | pop12 = 45,000 | ref12 = <ref>[http://evrenpasakoyu.wordpress.com Evrenpaşa Köyü | Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri]. Evrenpasakoyu.wordpress.com. Retrieved on 2013-07-12.</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 22,400 | ref13 = <ref>{{Cite web |title=State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 |access-date=2016-12-18 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201192304/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 |dead-url=yes }}</ref> | region14 = {{flag|China}} | pop14 = 14,800 | ref14 = <ref name="China"/> | region15 = {{flag|Canada}} | pop15 = 2,725 (2011 Census) | ref15 = <ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |author=[[Statistics Canada]]|accessdate=11 February 2014}}</ref> | region16 = {{flag|Mongolia}} | pop16 = 560 | ref16 = <ref>Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf</ref> | languages = [[ازبک بولی]] | religions = [[اسلام]] (بوہتے سنی),<ref>"Chapter 1: Religious Affiliation". The World’s Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. August 9, 2012</ref> اقلیت[[لا مذہب]].<br/>تریخی[[تانگری ازم]] | related = [[ایغور لوک]] }} [[فائل:Uzbek Kids.JPG|thumb|230px|دو ازبک بچے]] '''ازبک''' [[وچکار ایشیا]] وچّ وسن والے [[ترک بولیاں|ترکی - بولی]] بولن والے اک نسلی گروہ دا نام ہے ۔ [[ازبکستان]] دی بوہتی آبادی اس نسل دی ہے ، حالانکہ [[ازبک لوک]] بہت سارے ہور دیساں وچّ وی ملدے ہن ، جویں کہ [[افغانستان]] ، [[تاجکستان]] ، [[کرغیزستان]] ، [[ترکمانستان]] ، [[قازقستان]] ، [[روس]] ، [[ پاکستان]] ، [[منگولیا]] اتے [[چین]] دے [[شنجیانگ]] صوبے وچّ ۔ دنیا بھر وچّ لگبھگّ 2.3 کروڑ [[ازبک لوک]] ہن اتے ایہہ پوری دنیا دی منُکھ آبادی دا لگبھگّ 0.3 ٪ ہن ۔ [[ہندستان]] وچّ [[مغل سلطنت]] قایم کرن والا [[بابر]] وی نسل توں ازبک نسل دا ہی سی ۔<ref name="ref27jazif">[http://books.google.com/books?id=kseYHqoAX7oC Central Asia: a strategy for India's look-north policy], Suryakant Nijanand Bal, Lancer Publishers, 2004, ISBN 978-81-7062-273-4, ''... knowledge that the Uzbek Babar hailing from Andijan in the Ferghana Valley founded the Mughal Empire, or that Taimur Lenk was also an Uzbek came much later ...''</ref> == ناں ماخذ == اتہاسکاراں وچّ ازبک نام دے سروت نوں لے کے بحث ہے ۔ کجھ دا مننا ہے کہ ایہہ نام [[طلائی اردو]] دے منگول راجا [[ازبک خان]] ( جنم : 1282 – موت : 1341 ) دے نام توں آیا ہے ۔<ref>Findley, Carter Vaughn. ''The Turks in World History'', Oxford University Press (2005), p. 104.</ref> ہور تحقیق کاراں دا کہنا ہے کہ ایہہ [[ترک بولیاں]] دے دو شبداں توں آؤندا ہے : اوز ( مطلبّ آپ ) اتے بیگ ( مطلبّ مالک ، ایہہ [[برصغیر]] وچّ خاندانی نام دے روپ وچّ وی ویکھیا جاندا ہے ) , یعنی اوہ جو آپ مالک ہوئے ۔ کجھ [[ترک بولیاں]] وچّ اوغز دا مطلبّ قبیلہ جاں فوجی ٹکڑی ہندا ہے اتے اس بنیاد اتے کجھ اتیہاسکار منندے ہے کہ ازبک اصل وچّ اوغز - بیگ دا وگڑیا ہویا روپ ہے ۔ بحث جاری ہے ۔ == ازبکاں دیاں جڑاں == 13ویں صدی عیسوی توں پہلاں [[وچکار ایشیا]] دے بوہتے حصےوچّ [[ہند یورپی بولیاں]] بولن والے لوک سبھ توں زیادہ سن ، مثلاً [[ساکا]]، [[سغد|سوگدائی]] ، [[باختر|باختری]]، وغیرہ ۔ 13ویں صدی دے بعد [[منگول سلطنت]] پھیلی اتے اس پورے علاقے اتے ترک اتے منگول نسل دے لوک چھا گئے ۔ منیا جاندا ہے کہ [[ازبک لوک]] پہلاں دے ہند - یورپی بولدے لوکاں اتے بعد وچّ آؤن والے ترکی - منگول لوکاں دا رلا ہن ۔ اج دی [[ازبک بولی]] پرانی چغتائی ترک بولی دی اولاد ہے ۔ بادشاہ [[بابر]] دی [[چغتائی بولی]] ماں بولی سی اتے [[بابر نامہ]] اس بولی وچّ لکھی گئی ہے ۔ خالص ترک بولی دی تلنا وچّ [[ازبک بولی]] اتے [[فارسی]] دا اثر وکھائی دندا ہے جو شاید ازبک لوکاں دیاں پراچین ہند - یوروپی جڑاں دی وجہ نال ہے ۔ ==جینیٹک جڑاں == کافی زیادہ ازبکی مرداں دا [[ہاپلو گروپ آر1اے]] ( R1a ) ہندا ہے ۔ [[ایشیا]] وچّ ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] بولن والیاں وچّ پایا جاندا ہے اتے بہت سارے شمالی ہندستانی اتے روسیاں دا وی ایہی نسلی گروہ ہے ۔ == مذہب== ازبک لوک زیادہتر سنی اسلام دے حنفی مسلک دے ساتھی ہندے ہن ۔ ==ایہ وی ویکھو== * [[ازبکستان]] * [[ازبک بولی]] * [[منگول]] * [[ترک بولیاں]] == حوالے== <small>{{reflist|2}}</small> [[گٹھ: ترک قبیلے]] [[گٹھ: ترک]] [[گٹھ: ترک لوک]] [[گٹھ: چین دی تریخ]] [[گٹھ:منچوریا دی تریخ]] [[گٹھ:منگولیا]] [[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016]] [[گٹھ:ترکستان]] [[گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]] [[ گٹھ: ایشیا دے نسلی کروہ]] [[ گٹھ: ازبکستان ]] [[ گٹھ: ازبکستان دے نسلی گروہ]] [[ گٹھ: افغانستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ: چین دیاں نسلی ٹولیاں ]] [[ گٹھ: وچکار ایشیا ]] 1xanknk32uvsetvvneb9rpgga0yeq1k 0 57912 711930 697656 2026-09-26T02:16:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711930 wikitext text/x-wiki {{infobox Museum |name=المیریا دا عجائبگھر |native_name=Museo Arqueológico de Almería |native_name_lang=sp |image=Fachada Museo Almería.jpg |established=1934; in present location since 2006 |location=91, Carretera de Ronda, 04005 <br/>[[المیریا]]، [[اندلس]]، [[سپین]] |map_type=سپین |map_caption= المیریا شہر وچّ عجائبگھر دی تھاں |latitude=36.838333 |longitude=-2.455417 |type=Archaeological Museum |visitors=55.617 (2012)<ref>{{cite web|title=Estadística de museos públicos de Andalucía|url=http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/html/sites/consejeria/estadistica/Galerias/Adjuntos/estadistica/museos/museos_publicos/2012/20130513/museos12.pdf|publisher=Unidad Estadística y Cartográfica|accessdate=8 February 2014|date=13 May 2013|year=2012}}</ref> |director=María Isabel Pérez Bernárdez |curator= |website=[http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/MAL/?lng=en] }} [[File:BacoChirivel1.jpg|thumb|left|Representation of the god Bacchus. Marble sculpture (Chirivel, Almería, Spain)]] [[File:EstucoAlcazaba.jpg|thumb|left|Stucco decorated with floral motifs ([[Alcazaba of Almeria]], 11th century)]] '''المیریا دا عجائبگھر''' [[سپین]] دے صوبے المیریا وچّ اک بہت اہم عجائبگھر ہے۔ اس عجائبگھر وچّ پرانا بچیا کھچیا سامان رکھیا گیا ہے۔ ایہہ عجائبگھر المیریا، [[اندلس]]، [[سپین]] وچّ کرتیرا دے رودا 91 گلی وچّ واقع سی۔ 2006 وچّ ایہہ اک نویں عمارت وچّ چلیا گیا جسدی تعمیر اگنیکو دے گارسیا نے کیتی سی۔ اس عمارت نوں دو سنمان حاصل ہوئے (پیڈ اتے آرکو)۔ 2008 وچّ اسنے یورپ دے عجائبگھر مقابلے وچّ اسنے یورپی عجائبگھر فرم وچّ تھاں حاصل کیتا۔ ایہہ عجائبگھر لگبھگ 1934 توں عامَ لوکاں دے دیکھن لئی کھلا ہے۔ 2014 وچّ اس دی 80ویں سالگرا منائی گئی۔ ==اتہاس== ==گیلری== <gallery> File:Idolocruciforme.jpg|Prehistoric Idol cruciform (Cantoria, Almería, Spain). File:Idolodealabastro.jpg|Prehistoric Idol alabaster (Rioja, Almería, Spain). File:FlechadeSilex.jpg|Flint arrowhead (Prehistoric Society of Los Millares. 3200-2250 BCE). File:CollardeColores.jpg|DNecklace consisting of 59 shells. Dated to the Middle Neolithic (Vera, Almería, Spain). File:Peine de marfil.jpg|Ivory comb found in the archaeological site of El Chuche (Benahadux, Almería). Dated between the 4th and 2nd centuries BCE. File:CeramicaLosMillares.jpg|Bowl from a tomb in the necropolis of Los Millares (Almería), one set of the most important Copper Age in Western Europe. File:ColganteAmuleto.JPG|Bone Amulet Pendant. Prehistoric Society of Los Millares. 3200-2250 BCE (Santa Fe de Mondujar, Almería, Spain). File:Idolo oculado.jpg|Idol oculado bone shaped horn (Prehistoric Society of Los Millares. 3200-2250 BCE). File:Copa argarica.tif|Argárica Ceramic Cup. Found in El Ejido (Almería), comes from a burial. Bronze Age (1700-1300 BCE). File:ColgantedeOro.jpg|Gold bracelet. Prehistoric Society of El Argar (2250-1550 BCE). File:TulipaArgaricaBruñida.jpg|Tulepa burnished argárica (Bronze Age, 2250-1550 BCE). File:LucernaRomana.jpg|Roman Lucerne (206 BCE - 409). File:Anillodeagata.jpg|Bronze ring with agate (located in Villaricos, Almería). Romanization (206 BCE - 409). File:PieRomano.jpg|Fragment of a male sculpture in white marble for the left foot. High Roman Empire (Villaricos, Almería). File:BajorrelieveAl-andalus.jpg|Bas-relief in marble, unique in Spain and in the Islamic West to represent human figures, Al-Andalus (11th century). File:JugueteAndalusi.jpg|Toys paste by hand. Found Bayyana (Pechina, Almería). Al-Andalus (885-915). File:TinajaAlmohade.jpg|Almahade clay jar (Almería, 1157-1238). </gallery> ==باہری لنک == [[ہسپانوی|سپینی بولی]] وچّ {{Commonscat|Museo de Almería}} * Sitio web oficial del Museo de Almería en la Consejería de Cultura de la Junta de Andalucía [http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/MAL/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103170011/http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/MAL/ |date=2013-11-03 }}. * Memoria del proyecto de Museo de Almería y ficha técnica [http://www.mecd.gob.es/giec/Obras/concluidas/museos/almeria.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140905172359/http://www.mecd.gob.es/giec/Obras/concluidas/museos/almeria.html |date=2014-09-05 }}. * Arquitectura de los museos estatales [http://www.mcu.es/museos/CE/MuseosEstatales/Arquitectura/Andalucia_Almeria.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021121025/http://www.mcu.es/museos/CE/MuseosEstatales/Arquitectura/Andalucia_Almeria.html |date=2014-10-21 }} [[انگریزی ]] وچّ {{commons category|Museo de Almería}} * {{official website|http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/MAL/}} * [http://ceres.mcu.es/pages/AdvancedSearch Digital Collections Network of Museums of Spain. Avanced Search] * [http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/media/docs/MAL_m_almeria_ing_2.pdf The museum brochure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221180032/http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/media/docs/MAL_m_almeria_ing_2.pdf |date=2014-02-21 }} * [http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/media/docs/MAL_arqueologia_en_juego_ingles_1.pdf Brochure and game the Museum of Almería for children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221180154/http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/media/docs/MAL_arqueologia_en_juego_ingles_1.pdf |date=2014-02-21 }} * [http://www.mcu.es/museos/CE/MuseosEstatales/Arquitectura/Andalucia_Almeria.html Architecture of state museums. Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021121025/http://www.mcu.es/museos/CE/MuseosEstatales/Arquitectura/Andalucia_Almeria.html |date=2014-10-21 }} * [http://gpdexpo.es/html/es/proyectos/proyecto14/ Pictures and technical details Almería Museum. GPD Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222124700/http://gpdexpo.es/html/es/proyectos/proyecto14/ |date=2014-02-22 }} * [https://web.archive.org/web/20170407053941/http://www.xn--espaaescultura-tnb.es/es/museos/almeria/museo_de_almeria.html Spain is culture. Museum of Almería] * [http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/docs/guia_museos_2010.pdf Official Guide museums of Andalusia. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608091816/http://www.museosdeandalucia.es/culturaydeporte/museos/docs/guia_museos_2010.pdf |date=2013-06-08 }} ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:سپین]] [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:سپین دی تریخ]] [[گٹھ:اندلس]] [[گٹھ:عجائب گھر]] l7mw6dr18pdaiq6e9h94r7z92zwk8fr 0 58881 711929 643385 2026-09-26T02:15:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711929 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site |name = المدینا شاہی محل |native_name = Royal Palace of La Almudaina |native_language = |image = File:Almudaina catedral.jpg|thumb |caption = |locmapin = سپین |map_caption = سپین وچّ ناصری محل |lat_degrees = |lat_minutes = |lat_seconds = |lat_direction = |long_degrees = |long_minutes = |long_seconds = |long_direction = |coord_format = |coord_parameters = |location =[[سپین]] |elevation = |built = 9ویں صدی |architect = |architecture = |visitation_year = |governing_body = وزارت ثقافت سپین |designation1 = |designation1_offname = ناصری محل |designation1_date = |designation1_number = |designation1_criteria = i, iii, iv |designation1_type = سبھیاچارک |designation1_free1name = State Party |designation1_free1value = سپین |designation1_free2name = علاقہ |designation1_free2value = |designation2 = سپین |designation2_offname = |designation2_type = Real property |designation2_criteria = |designation2_date = |delisted2_date = |designation2_partof = |designation2_number = |designation2_free1name = |designation2_free1value = |designation2_free2name = |designation2_free2value = |designation2_free3name = |designation2_free3value = }} '''المدینہ شاہی محل''' ([[انگریزی بولی]]: Royal Palace of La Almudaina) اک قلعہ بند محل ہے۔ ایہہ [[سپین]] وچّ پالما [[مجورکا]] دے [[راجگڑھ]] وچّ واقع ہے۔ المدینہ دا محل اک عرب قلعے دی روپ وچّ بنایا گیا سی۔ اسنوں 14ویں صدی توں شاہی رہائش گاہ دے روپ وچّ ورتیا جاندا ہے۔ محل وچّ کی خالی کمرے ہن۔ جدوں میجورکا دے راجے جیمس دوجے نے اس محل دی مڑ اساری شروع کیتی تاں اس دی بناوٹ وچّ چھوٹا رومانسکیو سٹائل وچّ بنیا ہویا گرجاگھر وی اس وچّ شامل کر لیا گیا۔ ایہہ محل [[پالما وڈا گرجاگھر|پالما گرجاگھر]] دے بالکل ساہمنے ہے۔ اتھوں پالما کھاڑی نوں بڑی آسانی نال دیکھیا جا سکدا ہے۔ ایہہ عمارت پیترمونیؤ نیشنل (Patrimonio Nacional) دے تحت ہے جہڑا راج وچّ شاہی جائیداد دی دیکھ ریکھ کردا ہے۔ اج کلّ شاہی پروار اسنوں جلسیاں اتے راج تقریباں دے دوران ورتیا جاندا ہے۔ سپین دے راجے دا نجی محل مارویت دا محل پالما شہر دے باہر واقع ہے۔ ==اتہاس== ==گیلری == ==باہری لنک== {{coord|39.5675|N|2.64722|E|source:kolossus-cawiki|display=title}} {{commonscat-inline}} * [http://www.patrimonionacional.es/en/almudain/almudain.htm Patrimonio Nacional| Royal Palace of La Almudaina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010143100/http://www.patrimonionacional.es/en/almudain/almudain.htm |date=2007-10-10 }} * [http://www.patrimonionacional.es/en/almudain/almudain.htm Patrimonio Nacional سرکاری جلستھان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010143100/http://www.patrimonionacional.es/en/almudain/almudain.htm |date=2007-10-10 }} * [http://www.tripomatic.com/Spain/Mallorca/Palma/Royal-Palace-of-La-Almudaina/ المدینا شاہی محل دا رستہ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009150605/http://www.tripomatic.com/Spain/Mallorca/Palma/Royal-Palace-of-La-Almudaina/ |date=2013-10-09 }} * [http://www.spain.info/en/que-quieres/arte/monumentos/mallorca/palacio_real_de_la_almudaina.html سپین ڈاٹ انفو تے پوری جانکاری ] * [http://www.dreamstime.com/stock-photos-royal-palace-la-almudaina-palma-de-mallorca-parc-mar-photographed-august-image35955183 المدینا شاہی محل دا چتر] * [https://www.flickr.com/photos/jacdupree/5814390607/ المدینا شاہی محل دا فوٹو فلکر تے ] * [http://www.tripadvisor.in/ShowTopic-g187463-i183-k6311872-Royal_Palace_of_La_Almudaina-Palma_de_Mallorca_Majorca_Balearic_Islands.html المدینا شاہی محل بارے یاتریاں دیاں صلاحاں] * [http://www.fundacion.telefonica.com/es/arsvirtual/patrimonio_esp/visitas_virtuales/almudaina.htm Visita virtual] * [https://web.archive.org/web/20130308192119/http://www.teleweb-mallorca.com/es/paginas/191_almudaina.htm Video "Palacio Almudaina"] castellano, dur. 1´11 min. * [http://www.palmademallorca.es/portalPalma2/floc_d4_v1.jsp?tipo=1&codMenu=851&agrupacion=3&contenido=11669&nivel=1400&language=es Web oficial del Ayuntamiento de Palma de Mallorca] ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:سپین]] [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:سپین دے محل]] [[گٹھ:سپین دی تریخ]] 623iwuogs1nvtre1gc423affocfl7tc 0 59617 711921 707595 2026-09-26T02:09:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711921 wikitext text/x-wiki ''' اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دی قرارداد 2334''' 23 دسمبر نوں [[اقوام متحدہ]] دی سلامتی کونسل دی قرارداد 2334 منظور ہوئی ، قرارداد وچ مطالبہ کیتا گیا اے کہ [[اسرائیل]]، [[فلسطین]] وچ قائم یہودی بستیاں نوں ختم کرے، ایہ عالمی قنوناں دی صریح خلاف ورزی اے۔ [[امریکہ]] نے قرارداد ویٹو نہیں کیتی، اسرائيل دا قرارداد نوں منن توں انکار۔ {{Infobox UN resolution |number = 2334 |organ = سلامتی کونسل |date = 23 دسمبر |year = 2016 |meeting = 7853 |code = S/RES/2334 |document = http://www.un.org/webcast/pdfs/SRES2334-2016.pdf |for = 14 |abstention = 1 |against = 0 |subject = غربِ اردن وچ غیر قانونی بستیاں دا قیام |result = منظور |image = |caption = }} '''اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 2334''' نو‏‏ں [[23 دسمبر]]، [[2016ء]] نو‏‏ں منظور کیتا گیا۔ قراردار وچ اسرائیلی بستیون دے خاتمے اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ بستیاں انہاں زمیناں اُتے نيں جنہاں اُتے [[اسرائیل]] نے [[چھ روزہ جنگ]] ([[1967]]ء) وچ قبضہ ک‏ر ليا سی۔<ref name=resolution_text>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/full-text-of-unsc-resolution-approved-dec-23-demanding-israel-stop-all-settlement-activity/|title=Full text of UNSC resolution, approved Dec. 23, demanding Israel stop all settlement activity|publisher=|accessdate=24 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224220510/http://www.timesofisrael.com/full-text-of-unsc-resolution-approved-dec-23-demanding-israel-stop-all-settlement-activity/|archivedate=2018-12-24|dead-url=no}}</ref> قرارداد وچ انہاں بستیاں نو‏‏ں '''بین الاقوامی قانون دے تحت اک صریح خلاف ورزی''' کہیا گیا ا‏‏ے۔<ref name=BBC>{{cite news|title=Israeli settlements: UN Security Council calls for an end|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38421026|accessdate=23 دسمبر 2016|work=BBC News|date=23 دسمبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224220516/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38421026|archivedate=2018-12-24}}</ref> قرارداد د‏‏ی منظوری اک بھرے چیمبر وچ تعریف دے نال ہوئی۔<ref name=toi>{{cite news|title=Choosing not to veto, Obama lets anti-settlement resolution pass at UN Security Council|url=http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|accessdate=23 دسمبر 2016|work=The Times of Israel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224220508/http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|archivedate=2018-12-24}}</ref> [[2009ء]] دے بعد ایہ پہلی قرارداد سی جو اسرائیل و فلسطین تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=UN passes resolution on ending Israeli settlements|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/12/passes-resolution-israeli-settlements-161223192709807.html|accessdate=23 دسمبر 2016|work=www.aljazeera.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224220514/https://www.aljazeera.com/news/2016/12/passes-resolution-israeli-settlements-161223192709807.html|archivedate=2018-12-24}}</ref> تے اسرائیلی بستیاں دے معاملے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی سب تو‏ں پہلی [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 465|قرارداد 465]] جو 1980ء وچ پیش ہوئی اس دے بعد ایہ دوسری قرارداد سی۔<ref name=Haaretz /><ref>[http://www.haaretz.com/israel-news/۔premium-1.761049 Analysis Understanding the UN Resolution on Israeli Settlements: What Are the Immediate Ramifications?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202014402/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-understanding-the-un-resolution-what-will-the-immediate-ramifications-be-1.5477920 |date=2019-12-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202014402/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-understanding-the-un-resolution-what-will-the-immediate-ramifications-be-1.5477920 |date=2019-12-02 }}: "But it is the first to deal so specifically with the settlements in over 35 years. The previous such resolution, Resolution 465, was adopted by the Security Council in مارچ 1980 (you can read it in full here)۔ That being said, since 1980, the Israeli-Palestinian conflict has undergone dramatic changes, the extent of the Israeli settlement enterprise has grown dramatically, and international community's focus on the settlements as a threat to the viability of the two-state solution has also increased markedly."</ref> سلامتی کونسل دے 15 رکن ملکاں وچو‏ں 14 نے اس قرارداد د‏‏ی حمایت وچ ووٹ ڈالے جدو‏ں کہ امریک‏‏ا نے ووٹ ڈالنے تو‏ں انکار کر دتا۔ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں اقوام متحدہ وچ اسرائيل مخالف قرارداد نو‏‏ں امریک‏‏ا نے [[ویٹو]] نئيں کیتا۔ اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتنیاہو]] نے اس قرارداد نو‏‏ں '''شرمناک''' کہیا اے تے اقوام متحدہ دے نال اپنے تعلقات اُتے نظرثانی کرنے دا اشارہ دتا ا‏‏ے۔ تے کہیا اے کہ 'اسرائیل اقوام متحدہ وچ اس شرمناک تے اسرائیل مخالف قرارداد نو‏‏ں مسترد کردا اے تے اس دا پابند نئيں رہے گا۔ ‘فلسطین دے صدر محمود عباس دے ترجمان نے اس قرارداد نو‏‏ں ’اسرائیلی پالیسی دے لئی زبردست دھچکا‘ قرار دتا ا‏‏ے۔<ref name="بی بی سی اردو">{{cite web | accessdate=25 دسمبر 2016 | date=25 دسمبر 2016 | publisher=بی بی سی اردو | title=اقوام متحدہ د‏‏ی اسرائیلی بستیاں دے خلاف قرارداد شرمناک اے | url=http://www.bbc.com/urdu/world-38423571}}</ref> == پس منظر == {{اس|اسرائیلی بستیاں}} == مطالبات == اس قرارداد دے مسودے د‏‏ی بنیاد اُتے اسرائیلی حکومت تو‏ں مشرقی بیت المقدس سمیت فلسطین دے تمام علاقےآں وچ یہودی بستیاں د‏‏ی تعمیر دا عمل فوری طور اُتے روکنے دا مطالبہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس قرارداد وچ تاکید کيتی گئی اے کہ اسرائیل دے ہتھو‏ں یہودی بستیاں د‏‏ی تعمیر تو‏ں راہ حل دے وجود نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوئے گیا اے تے اسرائیل دا ایہ عمل، امن د‏‏ی برقراری د‏‏ی راہ وچ اک رکاوٹ ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے اقدام دے نتیجے وچ اس گل کيتی امید کيتی جاندی اے کہ سنہ [[1967ء]] دے مقبوضہ علاقےآں وچ یہودی آبادکاری تے کالونیاں د‏‏ی تعمیر دا عمل جاری رکھنے وچ ، فلسطینیاں دے خلاف اسرائیل دے غیر قانونی اقدامات اُتے مخالفت کرنے تو‏ں متعلق عالمی دباؤ وچ اضافہ ہوئے گا۔<ref name="وقت">{{cite web | accessdate=25 دسمبر 2016 | date=23 دسمبر 2016 | publisher=سحر | title=اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ یہودی آبادکاری دے خلاف قرارداد د‏‏ی منظوری | url=http://urdu.sahartv.ir/news/تبصرے-i263836}}</ref> == ہور ویکھو == == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہرلے جوڑ == {{Wikisource|UN Security Council Resolution 2334}} * [http://www.timesofisrael.com/full-text-of-unsc-resolution-approved-dec-23-demanding-israel-stop-all-settlement-activity/ Full text of UNSC resolution, approved Dec. 23, demanding Israel stop all settlement activity] {{UNSCR 2016}} [[گٹھ:اسرائیل وچ 2016ء]] [[گٹھ:دسمبر 2016ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:فلسطین وچ 2016ء]] [[گٹھ:اقوام متحدہ]] pgiz76txyoeejnw5jvhfhtigpgk5bac 0 59951 712034 711705 2026-09-26T08:12:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712034 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=<span class="cx-segment" data-segmentid="79"><span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67">ریتکا</span></span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="79"><span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67">''' '''</span>کھیڑا</span></span>|image size=250px|image_size=250px|birth_place=بھارت<br>|residence=[[New Delhi|نویں دلی]]،بھارت|nationality=بھارتی <br>|alma mater=[[Delhi School of Economics|<span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="72"></span>]][[Delhi School of Economics|دلی اکنامکس سکول]]|alma_mater=[[Delhi School of Economics]]|occupation=[[Development economist|وکاس ارتھ شاستر<br> ]]}}'''ریتکا کھیڑا''' اک بھارتی ماہر معاشیات اتے سماجی سائنسدان ہے۔<ref>{{Cite web |title=Govt urged not to link UID, NREGA - The Times of India |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-02/india/28259307_1_uid-number-job-scheme-mnrega |access-date=2017-03-30 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104025314/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-02/india/28259307_1_uid-number-job-scheme-mnrega |dead-url=yes }}</ref> == شروع دا جیون == <span class="cx-segment" data-segmentid="67">'''ریتکا '''</span>کھیڑا دلی اکنامکس سکول توں اک پیئیچڈی ہے۔ اوہ نامی ارتھ شاستری، [[جیاں دریز]] دی اک ودیارتھی اتے کارکن ہے۔ == کیریئر == <span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67">ریتکا</span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67"></span>کھیڑا</span>, بھارتی تکنیکی سنستھان، دلی وچّ انسانی اتے سماجی علم ڈیپارٹمنٹ وچّ <span class="cx-segment" data-segmentid="79">اک ایسوسیئیٹ پروفیسر ہے۔ </span>اوہ بھارت دی نریگا یوجنا نوں عمل وچّ لیاؤن لئی سرگرم طور تے کم کر رہی ہے۔ اوہ جی بی پنت سماجک وگیان سنستھان ،  الہٰ آباد یونیورسٹی نال جڑی رہی اتے دلی دے سکول آف اکونامکس دی ترقی لئی معاشیات سنستھان دی اک وزیٹر ہے۔<ref>[http://www.indianexpress.com/news/on-deaf-ears/589400/3 On deaf ears]</ref> اس نے نریگا،  سروجنک ونڈ پرنالی (پیڈیئیس) اتے بھارت نال متعلق ہور سماجی - اقتصادی مدعیاں دا وشلیشن کرن بارے کافی کجھ سودھ پتر شائع کیتے ہن۔ اس دا سبھ توں اہم پروجیکٹ نریگا دے کم دا "سموہ ماپ"  -  جلور پریوگ <span class="cx-segment" data-segmentid="83">ہے۔</span><ref>[http://ideas.repec.org/e/pkh153.html Reetika Khera at IDEAS]</ref> <ref>[http://www.outlookindia.com/article/Water-For-The-Leeward-India/289801] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202185405/http://www.outlookindia.com/article/water-for-the-leeward-india/289801 |date=2016-02-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202185405/http://www.outlookindia.com/article/water-for-the-leeward-india/289801 |date=2016-02-02 }} PEEP Survey 2013</ref><span class="cx-segment" data-segmentid="83">اس دے سبھ توں ودھ حوالیاں لئی ورتے گئے </span><span class="cx-segment" data-segmentid="83"><span class="cx-segment" data-segmentid="89">پیئر-رویو ہوئے </span>پرچے</span> ہن: == حوالے == {{reflist}} == باہری لنک == * [https://www.youtube.com/watch?v=4ru-9_rfWUQ <span class="cx-segment" data-segmentid="67">'''ریتکا'''</span> کھیرا نال] انٹرویو <br> * [http://www.hindu.com/mag/2010/11/14/stories/2010111450010100.htm کالم ہندو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120151806/http://www.hindu.com/mag/2010/11/14/stories/2010111450010100.htm |date=2010-11-20 }} * [http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/columnsothers/Not-all-that-unique/Article1-593541.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114062708/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/columnsothers/Not-all-that-unique/Article1-593541.aspx |date=2010-11-14 }} * 17:45 منٹ تے <br> * [http://hss.iitd.ac.in/faculty/reetika-khera] آئیائیٹی دلی ویبپیج [[گٹھ:بھارتی عورتاں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:بھارتی لوک]][[گٹھ:بھارتی شخصیتاں]] jmp4gbrdjum49fbmq49lkt47bfcauep 0 61556 712082 638401 2026-09-26T11:19:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712082 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = العطایا النبویہ فی الفتاوی الرضویہ | name = فتاویٰ رضویہ | image = Fatawarazavia.jpg | image_size = | alt = | caption = انتخاب فتاوی رضویہ دا سرورق | author = [[احمد رضا خان]] | audio_read_by = | title_orig = اَلْعَطَایَا النَّبَوِیَّۃ فِی الْفَتَاوی الرِّضْوِیَّۃِ | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = [[بھارت]] | language = [[اردو]]، [[فارسی زبان|فارسی]]، [[عربی]] ہور اک [[انگریزی زبان|انگریزی]] وچ فتوی{{ا}} اے۔ | series = | release_number = | subject = [[شریعت محمدی|شریعت اسلامیہ]] (فقہ حنفی) | genre = [[اسلامی ادب]] | set_in = [[بریلی]] | published = 1911 تا 2005 | publisher = [[پاکستان]] ہور [[بھارت]] دے کئی ناشرین | publisher2 = رضا فاؤنڈیشن، لاہور | pub_date = | english_pub_date = | media_type = مجلد، [[سافٹ وئير]] | pages = 30 جلداں، 22000+ صفحات، چھ ہزار اٹھ سو چالیس سوالات مع جوابات | awards = | isbn = 2-7451-7204-2 | isbn_note = عربی نسخہ | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} {{بریلوی تحریک}} '''فتاویٰ رضویہ''' فقہ حنفی دے مطابق [[احمد رضا خان]] دے جاری کردہ ہزاراں [[فتوی|فتاوی جات]] دا مجموعہ اے، اس علمی ذخیرے نیں فقہ حنفی دا انسائیکلوپیڈیا کہا جاندا اے۔ اس دا پورا نام ''العطایا النبویہ فی الفتاوی الرضویہ'' اے جنوں مختصر طور پر فتاویٰ رضویہ کہا جاندا اے۔ تخریج شدہ تینتیس جلداں جنہاں وچ کل 6847 سوالات دے جوابات نیں ہور احمد رضا خان دے 206 رسائل بھی اس وچ شامل نیں۔<ref name="فہارس فتاوی">{{cite book | author=محمد عبد الستار، حافظ، سعیدی | location=لاہور | page=4 | publisher=رضا فاؤنڈیشن | title=فہارس فتاوی رضویہ | url=http://www.alahazratnetwork.org | year=2006}}</ref> == اشاعت == == خصوصیات == * فتوی کی ترتیب سب توں پہلے قرآنی آیات اس دے بعد احادیث دا حوالہ آندا اے۔ * فقہا احناف کی کتاباں دے حوالے کثرت توں دیتے نیں، صرف حوالہ ہی نئیں دیتے بلکہ نئے ندات دا اضافہ کردے نیں۔ * فتوی دیتے وقت اپنے و بیگانہ کی تمیز نئیں کردے، بلکہ جو تحقیق توں حاصل ہو وہی بیان کردے نیں۔ * ایک ہی مسئلہ پر کثرت توں حوالے دیتے نیں جو بعض اوقات سو توں اوپر چلے جاندے نیں۔<ref name="فکرو نظر">{{cite journal | author=محمد ہمایاں عباس شمس، ڈاکٹر | issue=1 | journal=سہ ماہی فکر ونظر | month=جنوری-فروری-مارچ | page=41 | title=برصغیر دے چند جید علما کی کتب فتاوی (اجمالی تعارف) | url=http://iri.aiou.edu.pk/indexing/wp-content/uploads/2016/07/v44i13u.pdf | volume=44 | year=2006ء }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225230947/http://iri.aiou.edu.pk/indexing/wp-content/uploads/2016/07/v44i13u.pdf%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225230947/http://iri.aiou.edu.pk/indexing/wp-content/uploads/2016/07/v44i13u.pdf%20 |date=2018-12-25 }}</ref> === کثرت حوالہ دیاں مثالاں === * فتوی الہادی الحاجب عن جنازۃ الغائب وچ 239 کتاباں دے حوالے دتے نیں۔<ref name="فکرو نظر" /> * [[حرمت (فقہ)|حرمت]] [[سجدہ]] تعظیمی پر 70 صفحات پر مفصل فتوی اے جس وچ 40 احادیث ہور 150 حوالے فقہ و فتاوی کی کتاباں توں دتے نیں۔<ref name="منتخب فتاوی">{{cite journal | author=غلام یوسف، حافظ | issue=1 | journal=جھہات الاسلام | month=جولائی تا دسمبر | page=134 | title=ادابر علمائے بریلی کی کتب فتاوی - تجزیاتی مطالعہ | url=http://iri.aiou.edu.pk/indexing/wp-content/uploads/2016/07/07-akbir-ulam-e-bralvi-ki-kotob.pdf | volume=5 | year=2011ء }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225230949/http://iri.aiou.edu.pk/indexing/wp-content/uploads/2016/07/07-akbir-ulam-e-bralvi-ki-kotob.pdf%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225230949/http://iri.aiou.edu.pk/indexing/wp-content/uploads/2016/07/07-akbir-ulam-e-bralvi-ki-kotob.pdf%20 |date=2018-12-25 }}</ref> * [[سماع موتی]] دے مسئلے پر 149 صفحات پر فتوی اے جس وچ 60 احادیث ہور 300 اقوال علما بطور حوالہ پیش کیتے نیں۔<ref name="منتخب فتاوی" /> * [[جمع الصلاتین]] دے مسئلے پر 114 صفحات پر فتوی وچ 80 احادیث ہور سینکڑے حوالے دتے نیں۔<ref name="منتخب فتاوی" /> == اہمیت و فضیلت == [[ملفوظات اعلیٰ حضرت]] وچ اے: :فتاوٰی رضویہ توغواصِ بحرِفِقہ دے لئے آکسیجن دا کم دیندا اے ۔ فتاوٰی رضویہ (غیر مخرجہ ) کی 12ہور تخریج شدہ کی 30 جِلداں نیں۔یہ غالباً اُردو زبان وچ دنیا دے ضَخیم ترین فتاویٰ نیں جو تقریباً بائیس ہزار (22000) صَفَحات، چھ ہزار آٹھ سو سینتا لیس (6847) سُوالات دے جوابات ہور دو سو چھ (206) رسائل پرمُشتَمل نیں۔ جبکہ ہزارہا مسائل ضِمناً زیرِ بَحث آ ئے نیں۔ اعلیٰ حضرت رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ چودھواں صدی دے مجدد نیں لہٰذا الفاظ آپ دے قلم توں صفحہ قرطاس پر منتقل ہوئے ہاں یا زبان توں ، دونیں صورتوں وچ ہمارے لئے رہنمائی دا سر چشمہ نیں۔<ref>[[ملفوظات اعلیٰ حضرت]]، صفحہ 43، مولانا [[مصطفیٰ رضا خان]]، مجلس المدینۃ العلمیۃ</ref> جبکہ فتاویٰ رضویہ وچ لکھا اے۔ بلا مبالغہ ہم یہ دعویٰ کر سکدے نیں 30 جِلداں پر مشتمل یہ دنیا دا ضَخیم ترین فتاویٰ اے۔ یہ بلند فقہی شاہدارمجموعی طور پر (21970) صَفَحات، چھ ہزار آٹھ سو سنتا لیس (6847) سُوالات دے جوابات ہور دو سو چھ (206) رسائل پرمُشتَمل نیں۔ جبکہ ہزارہا مسائل ضِمناً زیرِ بَحث آ ئے نیں<ref>فتاویٰ رضویہ جلد 1 صفحہ 9رضا فاؤنڈیشن جامعہ نظامیہ رضویہ لاہور</ref> === ادابرین کی رائے === ماہر رضویات پروفیسر مسعود احمد دہلوی فرزند مفتی محمد مظہر اللہ نقشبندی نے [[1980ء]] وچ اپنے تاثر دا اظہار اس انداز وچ کیتا سی کہ: ''سچ تو یہ اے کہ اعلیٰ حضرت معاصرین دے دتے جانے والے القابات دے جامع نیں۔'' [[محمد ادریس داندھلوی]]، [[امین احسن اصلاحی]] دے شاگرد، [[سید ابوالاعلیٰ مودودی]] دے معتمد، ہفت روزہ شہاب لاہور دے چیف ایڈیٹر، نے امام احمد رضا دانفرس اسلام آباد منعقدہ 1993ءوچ کہا سی: '' قرطاس و قلم توں میرا تعلق دو چار سال کی ہی بات نئیں، نصف صدی کی بات اے اس دوران وچ وقت دے بڑے بڑے اہل علم و قلم علماء و مشائخ کی صحبت وچ بیٹھ کر استفادہ کرنے دا موقع ملا ہور ان دے درس وچ شریک رہا ہور اپنی بساط دے مطابق فیض حاصل کرتا رہا ۔ زندگی وچ وچ نے اتنی روٹیاں نئیں کھائی ہاں گی جتنی کتاباں پڑھی نیں۔ میری اپنی ذاتی لائبریری وچ دس ہزار توں زیادہ کتاباں نیں وہ سب مطالعہ توں گزری نیں۔ ان مطالعے دے دوران وچ امام احمد رضا رحمۃ اللہ علیہ کی کتب نظر توں نئیں گزری سیں ہور مجاے یاں محسوس ہوتا سی کہ علم دا خزانہ پالیا اے ہور علم دا سمندر پار کر لیا اے۔ علم کی ہر جہت تک رسائی حاصل کرلی اے۔مگر جب امام اہل سنت (مولانا احمد رضا بریلوی) کی کتاباں مطالعہ کاں ہور ان دے علم دے دروازے پر دستک دی ہور فیض یاب ہویا تو اپنے جہل دا احساس ہور اعتراف ہویا ۔ یوں لگا کہ ابھی تو علم دے سمندر دے کنارے کھڑا سیپیاں چن رہا سی۔ علم دا سمندر تو امام کی ذات اے۔امام (احمد رضا بریلوی) کی تصانیف دا جتنا مطالعہ کرتا جاندا ہاں عقل اتنی ہی حیران ہوتی چلی جاتی اے ہور یہ کاے بغیر نئیں رہا جاندا کہ امام احمد رضا حضور نبی کریم ﷺ دے معجزاں وچ توں ایک معجزہ اے جتوں اللہ تعالیٰ نے اتنا وسیع علم دے کر دنیا وچ بھیجا اے کہ علم کی کوئی جہت ایسی نئیں جس پر امام نوں دسترس حاصل نہ ہو ہور اس پر کوئی تصنیف نہ کی ہو۔ یقیناًآپ سردار دوعالم ﷺ دے علوم دے صحیح جانشاں تاے جس توں ایک عالم فیض یاب ہوا۔''<ref>ص49۔مجلہ امام احمد رضا دانفرنس۔ ادارہ تحقیقات امام احمد رضا کراچی۔ 1415ھ 1944ء</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://islamicrch.org/alahazrat.html |access-date=2017-06-06 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074144/http://islamicrch.org/alahazrat.html |dead-url=yes }}</ref> == شماریات == فتاوی کی نئی اشاعت جو لاہور توں 1990ء توں 2005ء تک عربی و فارسی عبارات مع رسائل و تخریج حوالہ جات دے شائع ہویا اس دے مطابق شماریات نیں۔ {| class="wikitable" |- ! جلد نمبر !! عنوانات !! جواباتِ اسئلۃ !! رسائل تعداد !! سنین اشاعت !! صفحات |- | 1 || کتاب الطھارۃ || 22 || 11 || شعبان المعظم 1410___مارچ 1990ء || 1152 |- | 2 || کتاب الطھارۃ || 33 || 7 || ربیع الثانی1412__نومبر 1991 || 710 |- | 3 || کتاب الطھارۃ || 59 || 6 || شعبان المعظم 1412__فروری1992ء || 756 |- | 4 || کتاب الطھارۃ || 125 || 5 || رجب المرجب 1413__جنوری 1993 || 760 |- | 5 || کتاب الصلوٰۃ || 140 ||6 || ربیع الاول1414__ستمبر 1993 || 692 |- | 6 || کتاب الصلوٰۃ || 457 || 4 || ربیع الاول1415__اگست1994 || 736 |- | 7 || کتاب الصلوٰۃ || 269 || 7 || رجب المرجب 1415__دسمبر1994 || 720 |- | 8 || کتاب الصلوٰۃ || 337 || 6 || محرم الحرام1416__جون 1995 || 664 |- | 9 || کتاب الجنائز || 273 || 13 || ذیقعدہ 1416__اپریل1996 || 946 |- | 10 || کتاب الجنائز، کتاب الصوم، کتاب الحج || 316 || 16 || ربیع الاول1417__اپریل 1996 || 832 |- | 11 || کتاب النداح || 459 || 6 || محرم الحرام 1418__اگست 1996 || 736 |- | 12 || کتاب النداح، کتاب الطلاق || 328 || 3 || رجب المرجب 1418__مئی1917 || 656 |- | 13 || کتاب الطلاق، کتاب الایمان، کتاب الحدود و التعزیر || 293 || 2 || ذیقعدہ 1418__نومبر1997 || 688 |- | 14 || کتاب السیر || 339 || 7 || جمادی الاخریٰ1419__ستمبر1998 || 712 |- | 15 || کتاب السیر || 81 || 15 || محرم الحرام1420__اپریل1999 || 744 |} == ہور ویکھو == * [[فتوی]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{امام احمد رضا خان}} [[گٹھ:بریلوی]] [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:احمد رضا خان]] [[گٹھ:کتب فقہ حنفی]] [[گٹھ:احمد رضا خان دیاں کتاباں]] [[گٹھ:کتاباں]] 6bdk1kupnc8n4002vag083zgf36pso9 0 62086 711974 644209 2026-09-26T04:47:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711974 wikitext text/x-wiki {{Infobox athlete |image=Women Archery team.jpg |name=بومبائیلا دیوی لیشرام |nationality= [[بھارتی]] |country= [[بھارت]] |sport= [[تیراندازی]] |birth_place= [[ضلع چڑھدا امفال]]، [[منیپور]] |birth_date= {{birth date and age|df=yes|1982|11|21}} }} '''بومبائیلا دیوی لیشرام''' (جم 22 فروری 1985; چڑھدا امفال،منیپور)</span><ref><cite class="citation web">[http://www.london2012.com/athlete/laishram-bombayla-devi-1018641/ "Bombayla Devi Laishram – Archery – Olympic Athlete"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225032439/https://www.olympic.org/olympic-results |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225032439/https://www.olympic.org/olympic-results |date=2018-12-25 }}۔ 2012 London Olympic and Paralympic Summer Games. </cite></ref> اک بھارتی تیرانداز اے۔ بومبائیلا نے 2008 دیا بیجنگ اولمپک وچّ [[بھارت]] دی اگوائی کیتی۔ اس نے عورتاں دے انسان گت مکبالے اتے ٹیم مقابلے وچّ حصہ لیا، پر دونوں وار وچّ فائینل تکّ پہنچن وچ ناکام رہی۔ اس نے، [[ڈولا بینرجی]] اتے [[پرانیٹھا وردھیننی]] دے نال-نال ٹیم دے کوالیفائر مقابلے وچّ چھیواں درجہ دتا گیا اے۔ اسنوں 16ویں راؤنڈ وچّ بائی ملی، پر کارٹر وچ 206-211 دے فرق نال [[چین]] توں ہار گئی۔ انسان گت مقابلے وچّ، اس نے 64ویں کوالیفائر راؤنڈ وچّ 22واں درجہ حاصل کیتا۔ پر 101-103 نال [[سویڈن]] دی اونا مارکنکیوئیسیز توں ہار گئی۔<ref name="bio">[https://web.archive.org/web/20080813074850/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/3/205923.shtml Athlete biography: Laishram Bombayla Devi]at theWayback Machine&#x20;(archived 13 اگست 2008)، beijing2008.cn, ret: 23 اگست 2008</ref> ==2012 لندن اولمپک== اوہ خواتین مقابلے دے دوجے دور چوں باہر ہو گئی جتھے جولائی 30, 2012 نوں [[میکسیکو]] دی ایڈا رومن توں 2-6 نال ہار کے دوجے گیڑ وچ باہر ہو گئی، ٹیم دے مقابلے وچّ بھارت فائینل وچّ 211-210 نال [[ڈنمارک]]<ref><cite class="citation web">[http://www.olympic.org/olympic-results/london-2012/archery/team-fita-olympic-round-70m-w "team (FITA Olympic round – 70&nbsp;m) women results – Archery – London 2012 Olympics"]۔ ''www.olympic.org''<span class="reference-accessdate">۔ </span></cite></ref> وچ ہار گیا۔ اس ویلے اسنوں اولمپک گولڈ کئیسٹ دا تعاون حاصل اے، جو کے اک غیر-منافعے والی ادارہ اے۔ جسدا کم چنگے کھڈاریاں دی پچھان کرنا اتے بھارتی کھڈاری نوں اپنا سہیوگ دینا اے۔ == حوالے == {{حوالے}} {| class="metadata plainlinks stub" style="background:transparent" | id="98" |[[File:WA archery target with arrows.jpg|alt=Stub icon 1|22x22px]] [[File:Flag of India.svg|alt=Stub icon 2|border|30x30px]] | id="102" |''This biographical article relating to an Indian archery figure is a stub. You can help Wikipedia by [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bombayla_Devi_Laishram&action=edit expanding it]۔''<div class="plainlinks hlist navbar mini" id="107" style="position: absolute; right: 15px; display: none;"> * <abbr title="View this template">v</abbr> * <abbr title="Discuss this template">t</abbr> * [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:India-archery-bio-stub&action=edit <abbr title="Edit this template">e</abbr>] </div> |} [[گٹھ:جم 1985]] [[گٹھ:زندہ لوک]] sfzukjhef2u78nejn3p9wlfijdbufbm 0 62398 712098 709488 2026-09-26T11:48:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712098 wikitext text/x-wiki ایہہ '''قومی جانوراں''' دی لسٹ اے: == قومی == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" !align=left|دیس !align=left|قومی جانور !align=left|مورت |- |{{ALA}} || ساپ || [[File:Red deer stag 2009 denmark.jpg|150px]] |- |{{AFG}} || کت || [[File:Uncia uncia.jpg|150px]] |- |{{ALB}} || سنہری عقاب<ref>{{cite web |url=http://www.everyculture.com/A-Bo/Albania.html |author=Robert Elsie |title=Albania |publisher=Countries and Their Cultures |accessdate=2011-08-10}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.albanian-tourism.com/the-country/facts.html |title=The Country: Facts |publisher=Albania Tourism |accessdate=2011-08-10 |archive-date=2011-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828144538/http://www.albanian-tourism.com/the-country/facts.html |dead-url=yes }}</ref> (primary national symbol) || [[File:Orel skalní 2.jpg|150px]] |- |- |{{DZA}} || فینیک لومبڑی || [[File:TA ZOO orna Pict0224.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{AGO}} || شاندار گشتباز پنچھی || [[File:Male Frigate bird.jpg|150px]] |- | سیبل نیل گاں || [[File:Sable bull.jpg|150px]] |- |{{AIA}} || زنیدا گھگی <ref>{{Cite web |url=http://www.caribeinsider.com/es/atributosnacionales/211 |title=Atributos Nacionales: Anguila |language=Spanish |trans_title=National Attributes: Anguilla |year=2011 |publisher=CaribeInsider.com |accessdate=25 جون 2011 <!-- |quote=El ave nacional de Anguila es el Turtle Dove (Zenaida Aurita)۔ -->}}</ref> || [[File:Zenida aurita1 1 barbados.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{ATG}} || ہلکا بھورا ہرن ''(قومی پسو)''<ref name="aggov">{{cite web|url=http://ab.gov.ag/gov_v4/article_details.php?id=179&category=66|title=Official Website for the Government of Antigua and Barbuda|publisher=ab.gov.ag|accessdate=2011-08-19|author=Government of Antigua and Barbuda|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002342/https://ab.gov.ag/gov_v4/article_details.php?id=179&category=66|dead-url=yes}}</ref>|| [[File:Fallow deer in field.jpg|150px]] |- |گشتباز ''(قومی پنچھی)''<ref name="aggov" />|| [[File:Fregata magnificens1.jpg|150px]] |- |شکراچنجھی کچُھوکُما ''(قومی سمندری جانور)''<ref name="aggov" />|| [[File:Hawksbill Turtle.jpg|150px]] |- |{{ARG}} || روفس ہارنیرو<ref>{{cite web|url=http://www.redargentina.com/Faunayflora/Aves/hornero.asp |title=Info about Hornero |language=Spanish |publisher=Redargentina.com |date=2007-09-24 |accessdate=2010-04-25}}</ref> || [[File:Flickr - Dario Sanches - JOÃO-DE-BARRO (Furnarius rufus) (3).jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{ARM}} || عقاب || [[File:Aquila adalberti.jpg|150px]] |- |ڈریگن || |- |rowspan="3"|{{AUS}} || کینگرو<ref>{{Cite journal |last1=Gregory |first1=Herbert E. |year=1916 |title=Lonely Australia: The Unique Continent |journal=National Geographic |publisher=National Geographic Society |volume=XXX |issue=6 |page=497 |url=http://books.google.com/books?id=rgcVAAAAYAAJ&pg=PA497#v=onepage&q&f=false |accessdate=19 جون 2011}}</ref>||[[File:Red kangaroo - melbourne zoo.jpg|150px]] |- |ایمو|| [[File:Emoe.jpg|150px]] |- |[[کوآلا]] (''غیر-سرکاری'')<ref name="MillerBrown2000">{{cite book|author1=Anistatia R. Miller|author2=Jared M. Brown|author3=Cheryl Dangel Cullen|title=Global graphics: symbols: designing with symbols for an international market|url=http://books.google.com/books?id=PaujfoUmHUsC&pg=PA172|accessdate=30 جولائی 2011|date=15 نومبر 2000|publisher=Rockport Publishers|isbn=978-1-56496-512-7|page=172}}</ref>|| [[File:Koala.jpg|150px]] |- |{{AUT}} || کالا عقاب || [[File:Black eagle.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{BAH}} || نیلا مارلن || [[File:Atlantic blue marlin.jpg|150px]] |- |لمڈھینگ || [[File:Phoenicopterus ruber.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{BAN}} ||شاہی بنگال باگھ ''(national animal)''{{cn|date=اگست 2012}} || [[File:Bengal Tiger Karnataka.jpg|150px]] |- |پوربی لالڑی روبن ''(قومی پنچھی)'' || [[File:Oriental Magpie Robin (Copsychus saularis)- Male at Kolkata I IMG 3003.jpg|150px]] |- |ہلسا ''(قومی مچھی)'' || [[File:Ilish.JPG|150px]] |- |گنگا ندی ڈالفن ''(قومی تھندھاری)'' || [[File:Lipotes vexillifer.png|150px]] |- |rowspan="2"|{{BLR}} || وائسن || [[File:Wisent.jpg|150px]] |- |چٹا سارس || [[File:WhiteStorkGaulsh02.jpg|150px]] |- |{{BEL}} || شیر||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{BLZ}} || بیئرڈی تاپر<ref>{{Cite book |title=Fodor's Caribbean Ports of Call 2007|last=Stallings |first=Douglas |year=2006 |publisher=Random House |location=New York |isbn=1-4000-1698-3 |page=204 |url=http://books.google.com/books?id=3Wp9oXKN9RUC&pg=PA204#v=onepage&q&f=false |accessdate=25 جون 2011}}</ref> || [[File:Central American Tapir-Belize20.jpg|150px]] |- |{{BER}} || کبی ویل || [[File:Humpback Whale underwater shot.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{BHU}} || ڈروک || [[File:Flag of Bhutan.svg|150px]] |- |تاکن || [[File:Takin indický.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{BOL}} || الپاکا || [[File:Alpaka 33444.jpg|150px]] |- |اینڈیائی گرجھ || [[File:Colca-condor-c03.jpg|150px]] |- |{{BOT}} || زیبرا || [[File:Zebra face.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{BRA}} || مکاؤ طوطا || [[File:Macaw.blueyellow.arp.750pix.jpg|150px]] |- |چتکبرا جنگلی بلا (جیگوار) || [[File:Onça pintada.jpg|150px]] |- |لال-گوگڑ پنچھی || [[File:Rufiventris2.JPG|150px]] |- |{{flag|بلگاریا}} || شیر || [[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{CAM}} || کوپرے<ref name="cambodia">[http://www.forestry.gov.kh/Documents/ROYAL-DECREE-ENG.pdf Forestry.gov.kh]</ref> || [[File:Kouprey at Vincennes Zoo in Paris by Georges Broihanne 1937.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{CAN}} || اودبلاؤ<ref>{{Cite web |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o1-eng.cfm |title=National Emblems: The Beaver |year=2011 |publisher=Canadian Heritage |accessdate=9 جولائی 2011 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002505/https://www.canada.ca/home.html |dead-url=yes }}</ref> || [[File:Beaver.jpg|150px]] |- |کینیڈیائی گھوڑا<ref>{{Cite web |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/101/103-eng.cfm#a8 |title=The National Horse of Canada |year=2011 |publisher=Canadian Heritage |accessdate=9 جولائی 2011 |archive-date=2013-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629024452/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/101/103-eng.cfm#a8 |dead-url=yes }}</ref> || [[File:IMG 3351 M trot.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{CHL}} || اینڈیائی گرجھ || [[File:Colca-condor-c07.jpg|150px]] |- |ہیومل || [[File:Huemul.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{CHN}} || چینی ڈریگن || [[File:ThreeToeDragon.jpg|150px]] |- |لال-تاج سارس || [[File:Cranes japan.jpg|150px]] |- |سنہری چکور ''(غیر-ادھکارک)'' || [[File:Guldfasan-2.jpg|150px]] |- |وشال پنڈا || [[File:Giant Panda 2004-03-2.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{COL}} || اینڈیائی گرجھ || [[File:Colca-condor-c07.jpg|150px]] |- |کھرا طوطا || |- |{{COD}} || اوکاپی ||[[File:Okapi2.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{CRC}} || پانڈو-رنگیو تھرشّ || [[File:Turdus-grayi-001.jpg|150px]] |- |چٹّ-پونچھیا ہرن || [[File:White-tailed deer.jpg|150px]] |- |{{CIV}} || افریقی ہاتھی||[[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |{{CRO}} || ڈیلمیشیئن کتا || [[File:Dalmatian liver stacked.jpg|150px]] |- |{{CUB}} || توکورورو<ref name="cusym1">{{cite web|url=http://www.radioflorida.co.cu/en/utility/national-symbols-of-cuba.asp |title=National Symbols of Cuba|publisher=radioflorida.co.cu|accessdate=2011-11-08}}</ref><ref name="cusym2">{{cite web|url=http://www.dtcuba.com/CubaInfoDetails.aspx?c=9&lng=2 |title=Cuba: General information – National symbols|publisher=dtcuba.com|accessdate=2011-11-08}}</ref> || [[File:Priotelus temnurus -Camaguey, Camaguey Province, Cuba-8.jpg|150px]] |- |{{CYP}} || سائیپرسی موفلان<ref>[http://lntreasures.com/cyprus.html Living National Treasures: Cyprus]</ref> || [[File:Mouflon in zoo.jpg|150px]] |- |{{DEN}} || موک ہنس ||[[File:SwansCygnus olor.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{DOM}} || ہتھیلیچاٹ || [[File:Dulus dominicus.JPG|150px]] |- |سواہ-رنگی مونہیا الو ||[[File:StrixFlammeaKeulemans.jpg|150px]] |- |ہسپینیائی ایمازان || [[File:Amazona ventralis -two captive-8a.jpg|150px]] |- |{{TLS}} || مگرمچھ || [[File:SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg|150px]] |- |{{ECU}} || اینڈیائی گرجھ ||[[File:Kondor 2.JPG|150px]] |- |{{EGY}} || سنہری عقاب || [[File:Aquila chrysaetos -San Francisco Zoo, California, USA -head-8a.jpg|150px]] |- |{{ESA}} || پھیروزی-بھروٹا موتموت ||[[File:Guardabarranco.JPG|150px]] |- |{{ERI}} || اوٹھ || [[File:Camels at Giza.JPG|150px]] |- |{{EST}} || اصطبل ابابیل||[[File:Landsvale.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{ETH}} |- | شیر || [[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{FRO}} || فرو (بھیڈ)||[[File:Sheep (Faroe Islands).jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{FIN}} || بھورا بھالو || [[File:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|150px]] |- |چانگر ہنس ''(قومی پنچھی)'' || [[File:030-Cygnus cygnus2.jpg|150px]] |- |یورپی پرچ مچھی ''(قومی مچھی)'' || [[File:PercheCommune.jpg|150px]] |- |{{FRA}} || گیلک مرغا ''(unofficial; used mostly overseas to evoke France in sports)''<ref>{{Cite web |url=http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |title=Le coq |language=French |year=2009 |publisher=Official site of the President of the Republic of France |accessdate=9 جولائی 2011}}</ref> ||[[File:Coq Belle-Ile.jpg|150px]] |- |{{GER}} || سنہری عقاب||[[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|150px]] |- |{{GIB}} || باربری لنگور||[[File:Gibraltar Barbary Macaque.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{GRE}} || ڈالفن||[[File:Comdolph.jpg|150px]] |- |ککنوس پنچھی || [[File:Greek Phoenix.png|150px]] |- |{{GHA}} || عقاب |- |{{flag|Greenland}} || دھروی بھالو ||[[File:Polar Bear - Alaska.jpg|150px]] |- |{{GRN}} || گریناڈا گھگی||[[File:Grenadadove1.jpg|150px]] |- |{{GUA}} || کیتسال || |- |{{GGY}} || گرنزے گاں||[[File:Guernsey cow or calf lying on the ground, ca 1941-42.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{GUY}} || کانجے چکور|| [[File:Opisthocomus hoazin.jpg|150px]] |- | چتکبرا جنگلی بلا (جیگوار) || [[File:Onça pintada.jpg|150px]] |- |{{HAI}} || ہسپینیائی ٹروگون || [[File:Priotelus roseigaster.jpg|150px]] |- |{{HON}} || چٹّ-پوچھیا ہرن<ref>{{Cite book |author=Leta McGaffey |title=Honduras |year=1999|publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-0955-7 |page=15 |url=http://books.google.com/books?id=dNTKgbj-fJ8C&pg=PA15 |accessdate=10 جولائی 2011}}</ref>||[[File:White-tailed deer.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{HUN}} || ترول ||[[File:Turul-Tb-front.jpg|150px]] |- |پہاڑی بکری||[[File:Mountain goat.jpg|150px]] |- |{{ISL}} || گائرباز||[[File:Falco rusticolus white cropped.jpg|150px]] |- |rowspan="6"| {{IND}} || بنگالی باگھ ''(national animal)''<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=11 |title=National Animal -National Symbols – Know India: National Portal of India|publisher=National Portal of India|accessdate=2012-03-23}}</ref> || [[File:A tiger in Pilibhit Tiger Reserve.jpg|150px]] |- |بھارتی مور ''(national bird)''<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=3 |title=National Bird -National Symbols – Know India: National Portal of India|publisher=National Portal of India|accessdate=2012-03-23}}</ref> || [[File:Peacockbench.jpg|150px]] |- | کوبرا ''(قومی بھجنگم)'' || [[File:Ophiophagus hannah2.jpg|150px]] |- | سلیٹی لنگور ''(قومی چنہ)'' || [[File:Macaque India 1.jpg|150px]] |- | دریائی ڈالپھن ''(قومی جل-جیو)''<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=8 |title=National Aquatic Animal -National Symbols – Know India: National Portal of India|publisher=National Portal of India|accessdate=2012-03-23}}</ref> || [[File:Lipotes vexillifer.png|150px]] |- | بھارتی ہاتھی ''(قومی وراثتی جانور)''<ref>{{Cite web |url=http://www.breakingnewsonline.net/news/4777-elephant-declared-national-heritage-animal-in-india.html |title=Elephant declared National Heritage Animal in India |year=2010 |publisher=Breaking News Online (India) |accessdate=25 جون 2011 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002512/http://breakingnewsonline.net/ |dead-url=yes }}</ref> || [[File:IndianElephant.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{IDN}} || کوموڈو چھپکلی ''(national animal)'' <ref>{{Cite book |title=Tourism, conservation, and sustainable development|last=Goodwin |first=Harold J. |coauthor=Kent, Ivan; Parker, Kim; Walpole, Matt |year=1998 |publisher=International Institute for Environment and Development |location=London |isbn=1-904035-25-6 |page=4 |url=http://books.google.com/books?id=mfx8CrnbcmUC&pg=PA4#v=onepage&q&f=false |accessdate=25 جون 2011}}</ref> ||[[File:Komododragon2.jpg|150px]] |- | ایشیائی ارووانا ''(تلسمی جانور)'' ||[[File:Arowana.jpg|150px]] |- | جاوا شکرہ-اکابا ''(درلبھّ جانور)'' ||[[File:Elang Jawa Nisaetus bartelsi Bandung Zoo 2 cropped.jpg|150px]] |- |rowspan="6"|{{IRI}} || ایشیائی شیر || [[File:Bristol.zoo.lion.yawns.arp.jpg|150px]] |- |ایشیائی چیتا || [[File:Acinonyx jubatus walking edit.jpg|150px]] |- |فارسی چترا || [[File:Persischer leopard2cele4.jpg|150px]] |- |انندیتا || [[File:Persian Cat.jpg|150px]] |- |مگرمچھ || [[File:Marsh crocodile - Basking in the sun.jpg|150px]] |- |فارسی بھورا ہرن || [[File:Persian Fallow Deer 1.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{IRL}} ||آئرش بگھیاڑی کتا || [[File:Irish Wolfhound Sam.jpg|150px]] |- | باراسنگا (لال ہرن (سروس ایلیفس)) || [[File:Red Deer Stag Wollaton Park.JPG|150px]] |- | ٹٹیہری ''(قومی پنچھی)'' || [[File:Vanellus armatus (taxobox).jpg|150px]] |- |{{IOM}} || مانکس (بلی) ||[[File:Japanese Bobtail looking like Manx.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{ISR}} || [[Mountain Gazelle#In Israel|Israeli Gazelle]] ''(national animal)'' || [[File:Gazella gazella.jpg|150px]] |- | چکیراہا ''(قومی پنچھی)'' || [[File:Common Hoopoe (Upapa epops) at Hodal I IMG 9225.jpg|150px]] |- |{{ITA}} || اطالوی بگھیاڑ ||[[File:C. l. italicus in MNP.jpg|150px]] |- |{{JAM}} || ڈاکٹر-پنچھیر (قومی پنچھی) <ref name="jamsym">{{cite web|url=http://www.jis.gov.jm/special_sections/This%20Is%20Jamaica/symbols.html |title=National Symbols of Jamaica|publisher=jis.gov.jm|accessdate=2011-12-02}}</ref>||[[File:Red-billed Streamertail 2506104129.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{JPN}} || ہری چکور || [[File:Phasianus versicolor(Male female).jpg|150px]] |- |کوئی || [[File:Common carp.jpg|150px]] |- |ریکون کتا || [[File:Tanuki01 960.jpg|150px]] |- |لال-مکٹی سارس || [[File:Grus japonensis Qiqihar.jpg|150px]] |- |{{JOR}} || اؤرکس ||[[File:Gemsbok1.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{KEN}} || چیتا || [[File:Acinonyx jubatus walking edit.jpg|150px]] |- |افریقی ہاتھی || [[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |{{KIR}} || [[Magnificent Frigatebird]] || [[File:Fregata magnificens1.jpg|150px]] |- |{{KUW}} || اوٹھ || [[File:Camels at Giza.JPG|150px]] |- |{{LAO}} || بھارتی ہاتھی || [[File:IndianElephant.jpg|150px]] |- |{{LAT}} || چٹا ممولا پنچھی || [[File:White-Wagtail.jpg|150px]] |- |{{LIB}} || دھاریدار لکڑبگا || [[File:Striped Hyena 5.jpg|150px]] |- |{{LES}} || کالا گینڈا || [[File:Black rhino.jpg|150px]] |- |{{LBR}} || شیر || [[File:Panthera leo.jpg|150px]] |- |{{LBY}} || [[Barbary lion]] ||[[File:BarbaryLionB1898bw.jpg|150px]] |- |{{LIT}} || چٹا لمڈھینگ<ref name="Lithuania">{{cite web |url=http://en.strasbourg-europe.eu/lithuania,13812,en.html|title=Lithuania|author= |date= |work=Understanding the European Union:Member States |publisher=Centre d'Information sur les Institutions Européennes (CIIE)|accessdate=2011-01-10}}</ref> || [[File:WhiteStorkGaulsh02.jpg|150px]] |- |{{LUX}} || شیر ||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |rowspan="4"| {{MKD}} || شیر ''(in [[Coat of arms of the Republic of Macedonia#Historical coats of arms|Macedonian heraldry]])''<ref>[http://www.historyofmacedonia.org/Macedoniansymbols/MacedonianLion.html History of Macedonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226002500/http://www.historyofmacedonia.org/Macedoniansymbols/MacedonianLion.html%20 |date=2018-12-26 }}</ref> || [[File:Macedonian Lion - Goce Delcev Bridge.JPG|150px]] |- |سارپلانینیکّ || [[File:Sara planina champion.JPG|150px]] |- | کالے کناں والا باگھڑبلا (لنکس)<ref>[http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_world_2_25/02/2009_105021 Kathimerini - "The lynx is one of the most endangered wild species and is considered as a national symbol of the country"]</ref> || [[File:Lynx2.jpg|150px]] |- | اورہڈ ٹراؤٹ مچھی || [[File:Trout.jpg|150px]] |- |{{MAD}} || کنڈل-پوچھیل لنگور <br /> || [[File:Ring-tailed lemur 3.png|150px]] |- |rowspan="2"|{{MWI}} || [[Bar-tailed Trogon]]||[[File:Bartailedtrogon.jpg|150px]] |- |تھامسن ہرن || [[File:Eat228.jpg|150px]] |- |rowspan="2"| {{MYS}} || مالیائی باگھ (''قومی جانور'')<ref name="DiPiazza2006">{{cite book|last=DiPiazza|first=Francesca|title=Malaysia in Pictures|url=http://books.google.com/books?id=o1Yhov_ejW0C&pg=PA14|accessdate=1 جنوری 2012|year=2006|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-2674-2|page=14}}</ref> || [[File:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|150px]] |- | گینڈائی ہارنبلّ (''قومی پنچھی'') || [[File:Rhinoceros hornbill national aviary.jpg|150px]] |- | {{MDV}} || پیلی-کھمبھڑی ٹونا مچھی || |- |rowspan="2"|{{MLT}} || نیل-پتھری گائک پنچھی || [[File:Bluerockthrush12.jpg|150px]] |- |قلب تل-فنیک (فراؤن شکاری کتا)|| [[File:Pies faraona e34.jpg|150px]] |- |{{MUS}} || ڈوڈو<br /> || [[File:Dodo.JPG|150px]] |- |rowspan="6"| {{MEX}} || سنہری عقاب ''(قومی جانور/قومی پنچھی)'' ||[[File:GoldenEagle-Nova.jpg|150px]] |- |[[Xoloitzcuintli]] ''(قومی کتا)'' || [[File:Xoloitzcuintli - GCH Bayshore Georgio Armani 09 (16397731930).jpg|150px]] |- |گھاہ دا ٹنڈا ''(قومی کھنڈ-کھنڈی جیو)'' || [[File:Young grasshopper on grass stalk02.jpg|150px]] |- |چتکبرا جنگلی بلا (جیگوار) ''(قومی تھندھاری)'' || [[File:Jaguar head shot.jpg|150px]] |- |[[Vaquita]] ''(قومی سمندری تھندھاری)'' || [[File:Vaquita size.svg|150px]] |- |ہرا کچھوکما ''(قومی بھجنگم)'' || [[File:Green turtle swimming over coral reefs in Kona.jpg|150px]] |- |{{MDA}} || اروکھ|| [[File:Ur-painting.jpg|150px]] |- |rowspan="3"| {{MON}} || یورپی سیہ || [[File:West European Hedgehog (Erinaceus europaeus)2.jpg|150px]] |- | یورپی خرگوش || [[File:Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg|150px]] |- |لکڑ چوہا || [[File:Apodemus sylvaticus.JPG|150px]] |- |{{MAR}} || باربری شیر ||[[File:BarbaryLionB1898bw.jpg|150px]] |- |{{MOZ}} || افریقی ہاتھی || [[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |{{MYA}} || ٹائیگر||[[File:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|150px]] |- |{{NAM}} || اؤرکس ||[[File:Oryx gazella 1.jpg|150px]] |- |{{NRU}} || مہان گشتباز پنچھی||[[File:Frigatebird snatch.JPG|150px]] |- |{{NEP}} || گاں<ref name="Shrestha2002">{{cite book|last=Shrestha|first=Nanda R.|title=Nepal and Bangladesh: a global studies handbook|url=http://books.google.com/books?id=wMz0ZKWrQ8YC&pg=PT163|accessdate=1 جنوری 2012|year=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-285-1|page=163}}</ref>|| [[File:Brahman Baby.jpg|150px]] |- |{{NED}} || شیر||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |{{NCL}} || کاگو || [[File:Rhynochetos jubatus.jpg|150px]] |- |rowspan="1"|{{NZL}} || کیوی<ref>[http://www.teara.govt.nz/en/government-and-nation/9 Teara.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226002909/https://teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-9 |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226002909/https://teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-9 |date=2018-12-26 }}</ref>||[[File:Kiwifugl.jpg|150px]] |- |{{NCA}} || پھیروزی-بھروٹی موتموت||[[File:Guardabarranco.JPG|150px]] |- |{{NGA}} || عقاب ||[[File:TawnyEagle.jpg|150px]] |- |{{PRK}} || چولیما ||[[File:Korea-Silla-Cheonmado-01.jpg|150px]] |- |{{NOR}} || باراں سنگا (امریکہ وچّ "موس" کیہا جاندا اے) || [[File:Elgportraet han (Alces alces).jpg|150px]] |- |rowspan="6"|{{PAK}} || مارخور<ref name="pksymb">{{cite web|url=http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx |title=Information of Pakistan |publisher=infopak.gov.pk |accessdate=2011-10-27|}}</ref> ''(قومی جانور)'' || [[File:Schraubenziege - Markhor.jpg|150px]] |- |چکور<ref name="pksymb" /> ''(قومی پنچھی)'' || [[File:Alectoris-chukar-001.jpg|150px]] |- |سندھ ندی ڈالپھن ''(قومی سمندری تھندھاری)'' || [[File:Lipotes vexillifer.png|150px]] |- |مگرمچھ ''(قومی بھجنگم)'' || [[File:Persiancrocodile.jpg|150px]] |- |مہانشیر ''(قومی مچھی)'' || [[File:Mahasher.JPG|150px]] |- |بوفو سٹومیٹکس ''(قومی جلتھلی)'' || [[File:Bufo stomaticus04.jpg|150px]] |- |{{PSE}}|| فلسطینی سورج-پنچھی || [[File:Palestine Sunbird standing on fence.jpg|150px]] |- |{{PAN}} || ہارپی عقاب || [[File:Harpia harpyja 001 800.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{PNG}} || [[Dugong]] ''(national marine mammal)''<ref>{{Cite journal |last1=Hudson |first1=Brydget E.T. |year=1981 |title=Interview and Aerial Survey Data in Relation to Resource Management of the Dugong in Manus Province, Papua New Guinea |journal=Bulletin of Marine Science |publisher=University of Miami |volume=31 |issue=3 |pages=662–672 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/umrsmas/bullmar/1981/00000031/00000003/art00018 |accessdate=4 جولائی 2011}}</ref> || [[File:Dugo3.jpg|150px]] |- |سرگ پنچھی || [[File:Lesser Bird of Paradise.jpg|150px]] |- |{{PAR}} || پینپس لومبڑ || [[File:Graxaim-do-mato.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{PER}} || بکونجا ''(قومی جانور)'' || [[File:Vicunacrop.jpg|150px]] |- |اینڈیائی پتھری ککڑ ''(قومی پنچھی)'' || [[File:Rupicola peruviana (male) -San Diego Zoo-8a.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{PHL}} || کاراباؤ ''(قومی جانور)''||[[File:Carabao.jpg|150px]] |- |[[Philippine Eagle]] ''(national bird)''<ref name="phsymeagle">{{cite web |url=http://www.gov.ph/1995/07/04/proclamation-no-615-s-1995/ |title=Proclamation No. 615, s. 1995 |publisher=gov.ph |accessdate=2012-08-12 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002351/https://www.gov.ph/1995/07/04/proclamation-no-615-s-1995/%20 |dead-url=yes }}</ref> || [[File:Sir Arny(Philippine Eagle).jpg|150px]] |- |دودھ-مچھی (بنگس) ''(قومی مچھی)'' || [[File:Milkfish.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{POL}} || بیلک عقاب || [[File:seeadler-flug.jpg|150px]] |- |چٹا سارس || [[File:Ciconia ciconia 01.JPG|150px]] |- |یورپی جنگلی سانھ || [[File:Bison bonasus (Linnaeus 1758).jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{POR}} || ڈریگن || [[File:Coat of arms of the Kingdom of Portugal (Enciclopedie Diderot).svg|150px]] |- |بارسیلوس ککڑ||[[File:PA2900302 galo emiliarocha medio.jpg|150px]] |- |ابیریائی بگھیاڑ || [[File:Canis Lupus Signatus.JPG|150px]] |- |{{PUR}} || کوکی||[[File:Common Coquí.jpg|150px]] |- |{{QAT}} || اورکس<ref name="Orr2008">{{cite book|author=Tamra Orr|title=Qatar|url=http://books.google.com/books?id=ID7fa0Mn3RkC&pg=PA13|accessdate=30 جولائی 2011|date=30 جون 2008|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-2566-3|page=13}}</ref>||[[File:Gemsbok1.jpg|150px]] |- |{{ROU}} || لنکس (کالے کناں والا باگھڑبلا) ||[[File:LynxInNumedal.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{RUS}} || روسی بھالو || [[File:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|150px]] |- |دو-سری عقاب || [[File:Coat of Arms of the Russian Federation 2.svg|150px]] |- |{{RWA}} || افریقی چترا || [[File:Leopard on a horizontal tree trunk.jpg|150px]] |- |{{SKN}} || وروٹ باندر ||[[File:Chlorocebus pygerythrus.jpg|150px]] |- |{{VCT}} || سینٹ ونسینٹی طوطا || [[File:Amazona guildingii -Botanical Gardens -Kingstown -Saint Vincent-8a-4c.jpg|150px]] |- |rowspan="4"|{{SAU}} || عربی گھوڑا||[[File:RabicanoArab.jpg|150px]] |- | عربی بگھیاڑ||[[File:Canis lupus arabs head front.JPG|150px]] |- | عربی سوہی لومبڑی||[[File:Vulpes vulpes arabica 002.jpg|150px]] |- | اوٹھ || [[File:Camels at Giza.JPG|150px]] |- |rowspan="3"|{{SRB}} || چٹا عقاب ||[[File:Aquila adalberti.jpg|150px]] |- | باز||[[File:USAF falcon.jpg|150px]] |- | بگھیاڑ || [[File:Canis lupus laying in grass.jpg|150px]] |- |{{SEY}} || دھاریدار ڈالفن || [[File:Stenella coeruleoalba-cropped.jpg|150px]] |- |{{SIN}} || ببر شیر||[[File:The Asiatic Lion.jpg|150px]] |- |{{SOM}} || چترا||[[File:Amur Leopard Pittsburgh Zoo.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{RSA}} || سپرنگباک روجھ<ref>{{Cite book |author=Richard F. Logan|title=The central Namib Desert, South West Africa |year=1960 |publisher=National Academies |page=144 |oclc=227259061 |url=http://books.google.com/books?id=Li8rAAAAYAAJ&pg=PA144 |accessdate=9 جولائی 2011 |id=NAP:00325}}</ref> ||[[File:Springbok.JPG|150px]] |- |افریقی ہاتھی || [[File:African Bush Elephant Mikumi.jpg|150px]] |- |نیلا سارس || [[File:Anthropoides paradiseus -Etosha National Park, Namibia-8.jpg|150px]] |- |{{KOR}} || باگھ||[[File:Amur or Siberian tiger (Panthera tigris altaica), Tierpark Hagenbeck, Hamburg, Germany - 20070514.jpg|150px]] |- |{{SSD}} || افریقی مچھی عقاب||[[File:Haliaeetus vocifer -Lake Naivasha, Great Rift Valley, Kenya-8.jpg|150px]] |- |Rowspan="2"|{{ESP}} || سانھ||[[File:Toro-elPuerto.jpg|150px]] |- |سپینی شاہی عقاب || [[File:Aquila adalberti.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{SRI}}|| |ببر شیر ''(قومی تھندھاری)'' ||[[File:HansomeLion 002.jpg|150px]] |- |[[Jungle Fowl]] ''(قومی پنچھی)'' <ref>[http://www.gov.lk/gov/index.php?option=com_content&view=article&id=65&lang=en Government of Sri Lanka Official Web Portal]</ref> ||[[File:Thimindu 2009 09 04 Yala Sri Lanka Junglefowl 1.JPG|150px]] |- |Troides darsius ''(قومی تتلی)'' || [[Image:Darsius male.jpg|150px]] |- |{{SWZ}} || تھامسن ہرن ||[[File:Eat228.jpg|150px]] |- |rowspan="3"|{{SWE}} || شیر||[[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |بارسنگا||[[File:Elgportraet han (Alces alces).jpg|150px]] |- |ڈالیکارلی گھوڑا||[[File:Dalahäst i avesta.jpg|150px]] |- |rowspan="2"|{{TWN}} || [[Formosan Black Bear]] || [[File:Formosan Black Bear01.jpg|150px]] |- |فارموسی نیلی گٹار || [[File:Urocissa caerulea.jpg|150px]] |- |{{TAN}} || جراف<ref>{{Cite book |title=East Africa: Kenya, Tanzania & Uganda |last=Knappert |first=Jan |authorlink=Jan Knappert |year=1987 |publisher=Vikas Pub. |location=New Delhi |isbn= 0-7069-2822-9 |page=57 |url=http://books.google.com/books?id=0ncwAQAAIAAJ&q=%22national+animal+of+Tanzania%22&dq=%22national+animal+of+Tanzania%22&hl=en&ei=i-sJTpztOMvBswbFktnODg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDsQ6AEwAA |accessdate=28 جون 2011}}</ref> || [[File:Giraffe standing.jpg|150px]] |- |{{THA}} || تھائی ہاتھی||[[File:Elephas maximus.jpg|150px]] |- |{{TOG}} || دریائی گھوڑا || [[File:Hippopotamus amphibius.jpg|150px]] |- |Rowspan="2"|{{TRI}} || سندوری سارس || [[File:Eudocimus ruber (portrait).jpg|150px]] |- |لال-سراخی چاچالاکا || [[File:Rvchachalaca102.JPG|150px]] |- |Rowspan="6"|{{TUR}} || [[Grey Wolf]]سلیٹی بگھیاڑ ''(غیر-ادھکارک)'' || [[File:Tierpark Sababurg Wolf.jpg|150px]] |- |کنگل کتا ''(غیر-ادھکارک)'' || [[File:KangalTürkiyede.jpg|150px]] |- |اکباش کتا ''(غیر-ادھکارک)'' || [[File:Turkish Akbash.jpg|Turkish Akbash|150px]] |- |ترک بلی-بکری ''(غیر-ادھکارک)'' || [[File:Odd-eyed Angora.jpg|Odd-eyed Angora|150px]] |- |ترک وین ''(غیر-ادھکارک)'' || [[File:Turkish Van.jpg|Turkish Van|Odd-eyed Angora|150px]] |- |دو-سری عقاب ''(used by [[General Directorate of Security]])'' || [[File:Divrigi02.jpg|150px]] |- |{{UGA}} || سلیٹی-سہری سارس || [[File:Grey crowned crane2.jpg|150px]] |- |{{UAE}} || پیریگرین باز || [[File:Peales.jpg|150px]] |- |Rowspan="10"|{{UK}} || شیر ''(انگلینڈ)'' || [[File:Lion waiting in Nambia.jpg|150px]] |- |یورپی روبن || [[File:Erithacus-rubecula-melophilus Dublin-Ireland.jpg|150px]] |- |لال ہرن || [[File:Silz cerf22.jpg|150px]] |- |موک ہنس || [[File:Cygnus olor.jpg|150px]] |- |لال لومبڑی || [[File:Vulpes vulpes sitting.jpg|150px]] |- |یونیکارن ''(سکاٹلینڈ)''|| [[File:Wesh unicorn statue.jpg|150px]] |- |بلی کتا ''(برطانیہ)'' || [[File:Ozbulldog.jpg|150px]] |- |ویلزی ہارلیکن بطخ ''(ویلز)''{{citation needed|date=دسمبر 2011}} || |- |لال الّ ''(ویلز)'' || [[File:Milvus milvus R(ThKraft).jpg|150px]] |- |ای ددرائگ گوش (ویلزی ڈریگن) ''(ویلز)'' || [[File:Flag of Wales 2.svg|150px]] |- |Rowspan="1"|{{USA}} || گنجا عقاب<ref>{{Cite journal |last1=Lawrence |first1=E.A. |year=1990 |title=Symbol of a Nation: The Bald Eagle in American Culture |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-culture_spring-1990_13_1/page/63 |journal=The Journal of American Culture |volume=13 |issue=1 |pages=63–69 |doi=10.1111/j.1542-734X.1990.1301_63.x}}</ref><ref>{{cite web |title=Quick Facts: The United States of America |work=Ben's Guide to U.S. Government For Kids |publisher=[[United States Government Printing Office]] |date=فروری 3, 2009}}</ref>|| [[File:Haliaeetus leucocephalus.jpeg|150px]] |- |{{URU}} || بدامی ہارنیرو || [[File:Flickr - Dario Sanches - JOÃO-DE-BARRO (Furnarius rufus) (3).jpg|150px]] |- |{{VEN}} || وینیزئیلائی تروپیال || [[File:Common Troupial - Nashville Zoo.jpg|150px]] |- |Rowspan="3"|{{VIE}} || |باگھ || [[File:Amur or Siberian tiger (Panthera tigris altaica), Tierpark Hagenbeck, Hamburg, Germany - 20070514.jpg|150px]] |- |جل-مہں || [[File:Water buffalo bathing.jpg|150px]] |- |ڈریگن || [[File:ThreeToeDragon.jpg|150px]] |- |{{ZAM}} || افریقی مچھی عقاب || [[File:African fish eagle just caught fish.jpg|150px]] |- |{{ZIM}} || سیبل روجھ|| [[File:Sable bull.jpg|150px]] |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] k8o3pk8kc1e9n8fipnsxxcluwfdzdpi 0 62615 712051 646595 2026-09-26T09:35:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712051 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Structure |name = سیری قلعہ |partof = [[دکھنی دلی]] |location = [[نویں دلی]]، [[بھارت]] |image = [[File:Siri Fort wall at Panchsheel Park.jpg|300px]] |caption = پنچشیل پارک دے نیڑے سری قلعہ دے دکھنی گیٹ کھنڈر |map_type = بھارت |latitude = 28.5524 |longitude = 77.2235 |map_size = 200 |map_caption = |type = [[افغانستان|افغان]]-[[سلجوق سلطنت|سلجوق]]-[[قلعہ]] |coordinates = |code = |built = c. 1303 |builder = [[خلجی راجٹبر]] |materials = پتھر اتے ​​اٹ |height = |used = |demolished =1540 – 1545 |condition = تباہی |ownership = |open_to_public = ہاں |controlledby = [[بھارت سرکار]] |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = |battles = [[دلی دی منگول گھیرابندی]] |events = |image2 = [[File:Siri Fort wall and Tohfe Wala Gumbad dome.jpg|300px]] |caption2 = سری قلعہ دی کندھ اتے شاہ پور جاٹ پنڈ دے نیڑے تحفے والا گمبد }} '''سیری قلعہ'''،[[نویں دلی]] وچ اے۔ اسدی اساری [[علاء الدین خلجی]] نے کروائی جو کہ اک [[ترک]] ( افغان)سی اتے اس ویلے [[دلی]] دا حاکم سی۔<ref name="speak"><cite class="citation book">Aitken, Bill (2001) [2002]۔ </cite></ref><ref name="lalkot"><cite class="citation web">Hedger-Gourlay, Fiona; Lindy Ingham; Jo Newton; Emma Tabor; Jill Worrell (2006-09-13)۔ </cite></ref><ref name="fact"><cite class="citation web">[http://india.mapsofindia.com/culture/monuments/siri-fort.html "Siri Fort – The Fort of Ala-Ud-Din Khilji"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827054411/http://india.mapsofindia.com/monuments/siri-fort.html |date=2013-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827054411/http://india.mapsofindia.com/monuments/siri-fort.html |date=2013-08-27 }}<span class="reference-accessdate">۔ </span></cite></ref><ref name="sen2"><cite class="citation book">Sen, Sailendra (2013)۔ </cite></ref> == اتہاس == [[علاء الدین خلجی|علاؤ الدین]] [[خلجی خاندان]] وچوں سبھ توں ودھیا حاکم سی، کیونکہ اسنے دکھنی بھارت نوں دبا کے دلی دے دوسرے شہر سیری نوں قائم کیتا۔ اس نے سیری شہر دی اساری منگولاں دے خلاف وچ کیتی اتے سیری قلعہ وی بنوایا کیونکہ قلعہ طاقت دا پرتیک سن۔سیری ہن نویں دلی دا حصہ اے۔ اس نوں 1398 دے ویلے دوران "دار الخلافہ" دے ناں نال وی جانیا جاندا سی۔<ref name="fact" /> == بنتر == اسدے نے ڑے شاہ پور پنڈ وسیا ہویا اے جو کہ [[جٹ]]اں نے وسایا۔ سیری قلعہ شمال مغرب وچ [[قطب مینار]] توں 5 ک م دور پرانی دلی تک پھیلیا پہلا اسلامی شہر سی۔ پر ہن اسدا رقبہ گھٹ کے 1.7 ک م تک رہِ گیا۔<ref name="Mohan"><cite class="citation web">Madan Mohan. </cite></ref> <gallery> تصویر:View of Masjid in Siri Fort.JPG|right|thumb|200x200px|توہپھے والی مسزد، سیری قلعہ، نیڑے شاہ پور جاٹ پنڈ </gallery> == سیری قلعہ کھیڈ کمپلیکس == ایشیئن ویلیج کمپلیکس جسنوں زیادہ 'تر سیری قلعہ کمپلیکس ہی کہہ دتا جاندا اے، دی سانبھ سنبھال دا کم 1982 وچ ہوئیاں کھیڈاں نال شروع ہویا۔ {| align="left" class="wikitable" style="font-size:90%; border:2px solid orange;" width="40%" |+سیری قلعہ ایشیئا کمپلیکس<br /> | align="center" valign="center" width="40%" |[[تصویر:Siri Fort Sports Complex und Gulmohar Park vom Final aus gesehen.jpg|175x175px]] | align="center" valign="center" width="40%" |[[تصویر:Siri Forts Sports complex.JPG|175x175px]] |- | valign="top" |سیری قلعہ کھیڈ کمپلیکس اتے گولموہر بغیچا<br /> | valign="top" |سیری قلعہ کھیڈ کمپلیکس<br /> |} <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> == فوٹو گیلری == <gallery> File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|سیری قلعے دی کھنڈر کندھ File:Siri Fort auditorium.JPG|سیری قلعے دا آڈیٹوریم File:Siri Fort wall at Panchsheel Park1.jpg|سیری قلعے دے پھاٹک دی فلانکنگ کندھ دا نیڑلی جھلک File:Siri Fort wall at Panchsheel Park2.jpg| سیری قلعے دی پارک دی کھنڈر کندھ </gallery> == ایہناں نوں وی دیکھو == * [[علاء الدین خلجی]] * [[خلجی خاندان]] == حوالے == {{حوالے|33em}} [[گٹھ:دلی دے قلعے]] [[گٹھ:دلی سلطنت]] [[گٹھ:بھارت دے قلعے]] syjj2yhdjbqcz7c4qwqcneoo64wpqts 0 63155 712002 711630 2026-09-26T06:28:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712002 wikitext text/x-wiki {{گیانسندوک لکھاری | نام = جے۔ کے۔ راؤلنگ | تصویر = J. K. Rowling 2010.jpg | تصویر_اکار = 250px | تصویر_سرلیکھ = جے۔ کے۔ راؤلنگ | اپنام = | جم_تاریخ = 31 جولائی 1965 | جم_تھاں = یاٹے، دکھنی گلوسٹکیمیا برطانیہ | موت_تاریخ = | موت_تھاں = | کم_کھیتر =ناول کار | راشٹریئتا = برطانیہ | بولی =انگریزی | دور = | ودھا =ناول | موضوع = خیالی کلاکار | تحریک = | مکھ_کریا = | اثر = <!-- ایہہ لکھاری کس نال متاثر ہندا ہے --> | متاثر = <!-- ایہہ لکھاری کسکو متاثر کردا ہے --> | دستخط = | website = http://www.jkrowling.com | جال_پنہ = | ٹیکا-ٹپنی = | مکھ_کم = ہیری پوٹر }} '''جون "جو" راؤلنگ''' ([[انگریزی بولی|انگریزی]]: Joanne "Jo" Rowling; جم 31 جولائی 1965) اک [[برطانوی]] [[ناول کار|ناول نگارہ]] اے۔ اس نوں [[ہیری پوٹر]] لڑی لئی جانیا جاندا اے۔ 31 جولائی 1965 نوں جمی جے۔ کے۔ راؤلنگ اک بریٹیش ناول کار اے۔ جو کہ 'ہیری پوٹر' لڑی دیاں کتاباں لکھن کرکے مشہور اے۔ شوہر نال طلاق ہون توں بعد اوہ اک بے روزگار ماں سی جس اپر اپنے بچے دی ذمہ واری سی۔ اسدی کتاب نوں پہلاں 12 پبلشران نے ٹھکرا دتا سی پر جدوں اسدی کتاب شائع ہوئی، تاں کامیابی دے نویں ہی ریکارڈ پیدا کر دتے۔ راؤلنگ دنیا دی پہلی اجیہی انسان اے جو کتاباں لکھن نال اربپتی بنی اتے پہلی اجیہی انسان جو اپنی کمائی دان کرن کرکے اربپتی توں کروڑپتی بنی۔ == کروڑپتی == * 2004 وچ فوربز نے جے۔ کے۔ راؤلنگ نوں پہلا کروڑپتی اعلان کیتا جہڑا لکھاری اے<ref>Watson, Julie and Kellner, Tomas. [http://www.forbes.com/maserati/billionaires2004/cx_jw_0226rowlingbill04.html "J.K. Rowling And The Billion-Dollar Empire"]۔ ''[[Forbes.com]]''۔ 26 فروری 2004. Retrieved 19 مارچ 2006.</ref> * دوجی امیر عورت اتے 1,062واں دنیا دا امیر انسان<ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html #1062 Joanne (JK) Rowling]۔ [[Forbes.com]]۔ Retrieved 16 مارچ 2008; [http://www8.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 Oprah is Richest Female Entertainer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121180914/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 |date=2007-01-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121180914/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 |date=2007-01-21 }}۔ Contact Music. Retrieved 20 جنوری 2007.</ref> * جے۔ کے۔ راؤلنگ نے کیہا کہ اوہ کروڑپتی نہیں اے بے شک اس کول بہت پیسہ اے<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/8599597/page/2/ J.K. Rowling, the author with the magic touch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106122220/http://www.msnbc.msn.com/id/8599597/page/2/ |date=2007-11-06 }}۔ MSN. Retrieved 9 اگست 2007.</ref> * 2008 وچ سنڈے ٹائیمن دی امیراں دی لسٹ وچ راؤلنگ دا برطانیہ وچ 144واں تھاں اے۔ == اشاعتاں== === ہیری پوٹر لڑیوار === # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی فلوسفرز سٹون]]'' (26 جون 1997) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی چیبر آف سیکریٹ]]'' (2 جولائی 1998) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی پرجنر آف اجکابن]]'' (8 جولائی 1999) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی گوبلیٹ آف فائر]]'' (8 جولائی 2000) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی آرڈر آف دی فنوکس]]'' (21 جولائی 2003) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی ہاف بلڈ پرنس]]'' (16 جولائی 2005) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی ڈیتھلی ہالوئز]]'' (21 جولائی 2007) === بچیاں دیاں کتاباں === # ''[[فینٹاسٹک بیسٹ ایڈ ویئر ٹو فائینڈ دیم]]'' (1 مارچ 2001) # ''[[کئڈٹچ تھرو دی ایج]]'' (1 مارچ 2001) # ''[[دی ٹیلز آف بیڈل دی بارڈ]]'' (4 دسمبر 2008) === ہور === * ''[[دی کیجوئل ویکنسی]]'' (27 ستمبر 2012) === منی کہانی === * ''[[ہیری پوٹر پریکوئل]]'' (جولائی 2008) == حوالے == {{حوالے}} {{Authority control}} [[گٹھ:برطانوی لکھاری]][[گٹھ:انگریز]] [[گٹھ:برطانوی شخصیتاں]] jn4oxx11dxm51yf9tn87a4uxqxfm6vt 0 63328 711981 709695 2026-09-26T05:17:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711981 wikitext text/x-wiki '''بی بی سی پنجابی''' ( ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ([[گورمکھی]]) بی بی سی [[پنجابی]] ([[شاہمکھی]]) پنجابی بولی وچّ اک بین الاقوامی نیوز سروس اے۔ایہہ 2 اکتوبر 2017 نوں شروع ہوئی ۔ایہہ سروس ویبسائیٹاں اتے سوشل نیٹورکنگ سائیٹاں تے چلائی جا رہی اے|<ref>http://www.tribuneindia.com/mobi/news/punjab/bbc-launches-its-punjabi-service/476635.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008025941/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/bbc-launches-its-punjabi-service/476635.html |date=2017-10-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008025941/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/bbc-launches-its-punjabi-service/476635.html |date=2017-10-08 }}</ref>بیبیسی دے مطابق سال 2016 وچ سرکاری فنڈاں وچ وادھے دے اعلان توں بعد 1940 دے دہاکے توں عالمی خدمات دے سبھ توں وڈی توسیع دا حصہ اے۔<ref>http://punjabi.jagran.com/news/world-bbc-worldwide-service-to-launch-services-in-11-new-languages-8514631.html بیبیسی پنجابی سنے 11 نویاں‚بولیاں وچ سیوا شروع کریگا</ref> == سامعین بارے== [[بھارت]]، [[پاکستان]] اتے کافی پنجابی وسوں والے ہور لیہندے مغربی دیساں جویں کہ [[کینیڈا]]، [[برطانیہ]] اتے [[آسٹریلیا]] جہے دے پنجابیاں نوں اس پنجابی سیوا دے سامعین منیا گیا اے ۔<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1296888|title=BBC World Service to add Punjabi، 10 other languages|first=|last=Reuters|date=17 November 2016|website=dawn.com}}</ref>بیبیسی دی سرکاری ویبسائیٹ مطابق [[پنجابی]] دنیا دے 100 ملیان یعنی 10 کروڑ لوک پنجابی بولی بولدے نے تے پنجابی دنیا دی 11 ویں بولی جان والی بولی اے۔<ref name="bbc.com"/> ==باہری کڑیاں== ٭ [https://www.bbc.com/punjabi بیبیسی پنجابی دی ویبسائیٹ] ==References== {{Reflist|25em}} [[گٹھ:اخبار]] r9xysrl4icrmwuy59hu0wi70v5noovv 0 64185 712005 645117 2026-09-26T06:41:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712005 wikitext text/x-wiki '''خادم حسین رضوی ''' اہل سنت و الجماعت دے عالم دین تے سیاسی و مذہبی جماعت [[ تحریک لبیک پاکستان ]] دے بانی سن ۔ سیاست توں پہلے او لاہور وچ مسجد چے خطیب سن۔ [[ممتاز قادری]] دی پھانسی توں بعد انہاں احتجاج کیتا ،انہاں نوں مسجد وچوں فارغ کردیتا گیا ۔ فیر انہاں [[تحریک لبیک پاکستان |تحریک لبیک یا رسول اللہ ]] دی بنیاد رکھی ۔ 2017 چے رجسٹریشن توں بعد پاکستان دیاں سیاسی جماعتاں وچ شامل ہوگئی۔ {{خانہ معلومات شخصیت |سابقة تشريفية= |اسم=حافظ خادم حسین رضوی |لاحقة تشريفية= |الصورة= |حجم الصورة= |تعليق الصورة=علامہ حافظ خادم حسین رضوی }} '''علامہ خادم حسین رضوی''' (پیدائش: 1966ء، نکہ توت [[پنڈی گھیب]]) [[بریلوی مکت‏‏ب فکر]] دے [[عالم دین]] تے مذہبی [[سیاسی جماعت]] [[تحریک لبیک پاکستان]] دے بانی نيں۔ سیاست وچ آنے تو‏ں پہلے خادم حسین [[لاہور]] وچ محکمہ [[اوقاف]] د‏‏ی [[مسجد]] وچ [[خطیب]] سن ۔ [[ممتاز قادری]] د‏‏ی سزا اُتے عملددرآمد دے بعد انھاں نے کھل دے حکومت وقت اُتے تنقید کی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں محکمہ اوقاف نے انہاں نو‏‏ں فارغ کر دتا۔ == پیدائش == خادم حسین رضوی [[3 ربیع الاول]]، [[1386ھ]] بمطابق [[22 جون]]، [[1966ء]] نو‏‏ں "نکہ توت" [[ضلع اٹک]] وچ حاجی لعل خان دے ہاں پیدا ہوئے۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi |title=پیدائش |website=انجمن ضیاء طیبہ |access-date=9 نومبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225102338/http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}</ref> == تعلیم و تربیت == خادم حسین رضوی نے ابتدائی تعلیم وچ چوتھ‏ی کلاس تک اپنے پنڈ نکا کلاں دے اسکول تو‏ں حاصل کيتی کيتی۔ اس دے بعد دینی تعلیم دے لئی [[ضلع جہلم]] چلے گئے اس وقت انہاں د‏‏ی عمر بمشکل اٹھ سال ہی سی تے ایہ 1974 د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ جدو‏ں خادم حسین اکیلے جہلم پہنچے تاں اس وقت [[تحریک ختم نبوت]] اپنے عروج اُتے سی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں جلسے جلوس تے پھڑ دھکڑ دا عمل چل رہیا سی ۔ جہلم وچ علامہ صاحب دے پنڈ دے استاد حافظ غلام محمد موجود سن جنھاں نے انہاں نو‏ں جامعہ غوثیہ اشاعت العلوم [[عید گاہ]] لے گئے۔ ایہ مدرسہ قاضی غلام محمود دا سی جو پیر مہر علی شاہ دے مرید خاص سن ۔ اوہ خود خطیب و امام سن اس لئی مدرسہ دے منتظم انہاں دے بیٹے قاضی حبیب الرحمن سن ۔ مدرسہ وچ حفظ قرآن مجید دے لئی استاد قاری غلام یسین سن جنہاں دا تعلق [[ضلع گجرات]] تو‏ں سی تے اوہ اکھاں د‏‏ی بینائی تو‏ں محروم سن ۔ خادم حسین نے قرآن مجید دے ابتدائی بارہ سپارے جامع غوثیہ اشاعت العلوم وچ حفظ کیتے تے اس تو‏ں اگے دے اٹھارہ سپارے مشین محلہ نمبر 1 دے دار العلوم وچ حفظ کیتے۔ اس د‏ی وجہ کچھ ایويں بنی کہ مدرسہ وچ موجود نکا کلاں دے اک [[طالب علم]] [[گل محمد]] نے کِس‏ے گل اُتے باورچی نو‏‏ں ماریا سی تے باورچی نو‏‏ں اچھی خاصی چوٹاں آئیاں ۔ اس وجہ تو‏ں گل محمد نو‏‏ں مدرسہ تو‏ں کڈ دتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نکا کلاں دے استاد حافظ غلام محمد نے اپنے لیائے تمام طلبہ جنہاں د‏‏ی تعداد اکیس سی کڈ ک‏ے مشین محلہ نمبر 1 اُتے واقع دار العلوم وچ داخلہ دلا دتا جنہاں وچ خادم حسین وی شامل سن ۔ آپ نو‏‏ں قرآن پاک حفظ کرنے وچ چار سال دا عرصہ لگیا۔ جب آپ د‏‏ی عمر بارہ برس ہوئی تاں دینیہ ضلع گجرات چلے گئے تے اوتھ‏ے دو سال قرأت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ قرأت د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد 1980ء وچ ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی لاہور چلے گئے۔ <ref>خادم حسین رضوی دا سفر زندگی مولف مفتی محمد آصف عبد اللہ قادری رضوی صفحہ 1 ، 2 تے 9</ref> اوتھ‏ے آپ نے شہرہ آفاق دینی درسگاہ جامعہ نظامیہ لاہور وچ درس نظامی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi |title=پیدائش |website=انجمن ضیاء طیبہ |access-date=9 نومبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225102338/http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}</ref> لاہور مدرسہ وچ اٹھ سال تعلیم حاصل کرنے دے بعد 1988ء وچ فارغ التحصیل ہوئے گئے سن ۔ قرآن پاک حفظ کرنے دے علاوہ درس نظامی تے احادیث پڑھیاں۔ == ملازمت == حافظ خادم حسین نے پہلی ملازمت 1993ء وچ محکمہ اوقاف پنجاب وچ کيتی۔ اس سلسلے وچ آپ دات‏ا دربا لاہور دے نزدیک واقع پیر مکی مسجد وچ خطیب سن ۔ جدو‏ں محکمہ اوقاف د‏‏ی ملازمت ترک د‏‏ی تاں اس وقت آپ د‏‏ی تنخواہ ویہہ ہزار ماہانہ سی۔ جو ہن ختم ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اب یتیم خانہ لاہور روڈ دے نیڑے واقع مسجد رحمت اللعالمین وچ خطیب اے جتھ‏ے تو‏ں پندرہ ہزار ماہانہ مشاہرہ ملدا ا‏‏ے۔<ref>علامہ خادم حسین رضوی دا سفر زندگی مولف مفتی محمد آصف عبد اللہ قادری صفحہ 9</ref> == سلسلہ نقشبندیہ نال تعلق == روحانی طور اُتے خادم حسین رضوی سلسلہ عالیہ نقشبندیہ وچ خواجہ محمد عبد الواحد لمعروف حاجی پیر صاحب کالا دیو شریف جہلم دے مرید نيں۔ == سر پرست و نگران == خادم حسین رضوی دو عشراں تو‏ں جامعہ نظامیہ رضویہ وچ مسند تدریس اُتے رونق افروز نيں۔ اس دے علاوہ فدایان [[ختم نبوت]] پاکستان تے مجلس علما نظامیہ دے مرکزی امیر نيں۔ دار العلوم انجمن نعمانیہ سمیت کئی مدارس ، تنظیمات تے ادارےآں دے سر پرست و نگران نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi |title=پیدائش |website=انجمن ضیاء طیبہ |access-date=9 نومبر 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225102338/http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}</ref> == ازواج و اولاد == خادم حسین رضوی د‏‏ی شادی اپنے چچا د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہوئی جو آپ دے والد لعل خان نے رشتہ پسند کیتا سی ۔ 1993ء وچ محکمہ اوقاف وچ خطیب د‏‏ی ملازمت دے بعد ایہ شادی ہوئی۔ === اولاد === حافظ خادم حسین رضوی د‏‏ی اولاد وچ دو بیٹے تے چار بیٹیاں شامل نيں۔ بیٹےآں دے ناں ایہ نيں۔ # حافظ محمد سعد # حافظ محمد انس دونے بیٹے [[حافظ قرآن]] نيں تے درس نظامی دا کورس ک‏ر رہ‏ے نيں۔ <ref>خادم حسین رضوی دا سفر زندگی مولف مفتی محمد آصف عبد اللہ قادری رضوی صفحہ 9</ref> == سیاست == {{قطعہ-نامکمل}} == تنازعات == ان دا سیاست وچ آنے دا سبب ممتاز قادری د‏‏ی [[سزائے موت]] نو‏‏ں منیا جاندا اے، انھاں نے بہت جلد اپنے سخت بیانات تو‏ں قدامت پسند طبقے وچ اپنی جگہ بنائی ا‏‏ے۔ انہاں اُتے [[2016ء]] وچ [[توہین]] مذہب دے قانون دے حق وچ ریلی نکالنے اُتے لاٹھی جارج کیتا گیا تے انہاں نو‏ں گرفتار کرکے جیل بھیج دتا گیا سی ۔ انہاں نو‏ں اج وی پنجاب حکومت نے فورتھ شیڈول وچ رکھیا ہويا اے جس دا مطلب اے کہ انہاں نو‏ں اپنی نقل و حرکت دے بارے وچ پولیس دا آگاہ رکھنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="بی بی سی اردو">{{cite web | accessdate=25 نومبر 2017 | author=ہارون رشید | date=17 نومبر 2017 | title=بی بی سی اردو | url=http://www.bbc.com/urdu/pakistan-42024117}}</ref> 2017ء وچ اک پارلیمانی بل وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں قانون ختم نبوت د‏‏ی اک شق وچ لفظاں بدلنے پر، انھاں نے سخت رد عمل دا اظہار کیتا تے نومبر 2017ء وچ [[فیض آباد انٹرچینج]] اُتے [[دھرنا]] دے دتا۔ 25 نومبر د‏‏ی صبح وفاقی پولیس تے رینجر نے اک ناکا‏م آپریشن کيتا، جس وچ کئی افراد زخمی ہوئے، اک پولیس والے د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ واقعے دے بعد ملک گھیر احتجاج شروع ہوئے گيا۔ تے 25 نومبر نو‏‏ں وزیر داخلہ نے فوج تو‏ں مدد طلب کر لئی۔ خادم حسین رضوی اُتے عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے مخالفین نو‏‏ں گالیاں دینے دے حوالے تو‏ں وی تنقید دا نشانہ بنایا جاندا اے لیکن خادم حسین رضوی دا کہنا اے کہ اس طرح دے لفظاں اللہ تعالیٰ نے وی قران وچ بیان فرمائے نيں۔ == تصنیفات == * تیسیر ابواب الصرف * تعلیلات خادمیہ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20181225102338/http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/sheikh-ul-hadees-hazrat-allama-hafiz-khadim-hussain-rizvi%20 خادم حسین رضوی دا تعارف] [[گٹھ:اعوان]] [[گٹھ:1966 دے جم]] [[گٹھ:احمدیہ دے نقاد]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما]] [[گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستان دے سنی علما]] [[گٹھ:پاکستانی اسلام پسند]] [[گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی سنی]] [[گٹھ:پاکستانی سیاسی جماعتاں دے بانیان]] [[گٹھ:پاکستانی مذہبی رہنما]] [[گٹھ:پاکستانی معذور افراد]] [[گٹھ:تحریک لبیک پاکستان دے سیاست دان]] [[گٹھ:حفاظ قرآن]] [[گٹھ:سنی اسلامی تحریکاں]] [[گٹھ:ضلع اٹک دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مسلما‏ن مصلحین]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی مسلمان]] [[گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں]] l2ql35szu0yv2ius24bco9gybpgrpli 0 64355 712030 645691 2026-09-26T07:48:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712030 wikitext text/x-wiki [[File:Pune OSHO Teerth Park Preeti-Parashar 11.JPG|thumb|360 px]] '''رجنیش لہر''' بھارتی رہسوادی [[اوشو|شری رجنیش]] (1931–1990)، جنہاں نوں اوشو وی کیہا جاندا اے،توں متاثر لوکاں،خاص طور تے اوہناں پیروکاراں دا جنہاں نوں "نوَ-سنیاسی" <ref name="idinopulos13">{{Harvnb|Idinopulos|Yonan|1996|p=13}}</ref> جاں صرف "سنیاسی" کیہا جاندا اے، دی تحریک اے۔ اوہناں نوں رجنیشی جاں سنتری لوک کیہا جاندا سی کیونکہ اوہ 1970 توں 1985 تک پہلاں نارنگی اتے بعد وچ لال، میرون اتے گلابی کپڑے پہندے سن۔<ref name="Chryssides208">{{Harvnb|Chryssides|1999|p=208}}</ref> بھارتی پریس وچ تحریک دے میمبراں نوں کئی واری اوشوآئیٹس کیہا جاندا اے۔<ref>Abhay Vaidya (27 مئی 2005)۔ [https://web.archive.org/web/20121105144430/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-05-27/pune/27845268_1_chaitanya-keerti-osho-commune-international-oshoites Oshoites amused by American terrorism tag]، ''[[:en:Times of India|Times of India]]''۔ Retrieved 15 جولائی 2011.</ref><ref>Sunanda Mehta (27 اپریل 2008)۔ [https://web.archive.org/web/20120325033351/http://www.expressindia.com/latest-news/maroonclad-oshoites-no-longer-endemic-to-city/302023/ Maroon-clad Oshoites no longer endemic to city]، ''Indian Express''۔ Retrieved 15 جولائی 2011.</ref><ref>Chandran Iyer (10 جون 2009)۔ [https://web.archive.org/web/20120928211346/http://www.mid-day.com/news/2009/jun/100609-Indian-woman-cultural-Osho-International-Resort.htm Osho Commune 'least interested in Indians']، ''[[:en:MiD DAY|MiD DAY]]''۔ Retrieved 15 جولائی 2011.</ref> 1970ویاں اتے 1980ویاں وچ تحریک بھارت وچ اتے بعد وچ [[امریکہ]] وچ اختلافی رہا، کیونکہ اس دا بانی مستقل قدراں قیمتاں تے روایتاں دا دشمن سی۔ [[سوویت یونین]] وچ لہر اتے "بھارتی سبھیاچار دے ہاندرو پہلوآں اتے مغربی دیساں وچ نوجواناں دی روس لہر دے ٹیچیاں" دے الٹ ہون کرن پابندی لگائی گئی سی۔ اوشو نوں ایہہ "مثبت پہلو" توڑن والے دے طور تے دیکھیا گیا سی، جس نوں بھارت دی مناپلی برزوازی دے پچھاکھڑی مذہبی وچاردھاری دے روپ وچ پیش کیتا گیا سی، جو اک روایتی ہندو بھیس وچ کھپتکار سماج دے وچاراں نوں مُتحرک کر رہا سی۔ <ref>A. A. Tkacheva, ''Counter-culture Slogans in the System of Right Wing Radicalism in India'' (1986) [http://handle.dtic.mil/100.2/ADA372065%7CEnglish abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821045951/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a372065.pdf |date=2019-08-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821045951/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a372065.pdf |date=2019-08-21 }}</ref> اوریگن وچ 1980 دے دہاکے دے شروع وچ تحریک دے اک وڈے ارادتاً بھائیچارے، جس نوں رجنیشپرم،<ref name="clarke253">{{Harvnb|Clarke|2006|p=253}}</ref><ref name="Aagaard124-127">{{harvnb|Lewis|Petersen|2005|pp=124–127}}</ref>  کیہا جاندا سی، اس نال نیڑلے شہر اینٹیلوپ نوں اتے بعد وچ ڈیلز دی کاؤنٹی سیٹ ملّ لین دے یتناں کرکے مقامی بھائیچارے وچ تناء پیدا ہو گیا سی۔  ایہناں تنااں دے سکھر اُتے رجنیشپرم اوریگن کمیون دے پرمکھ میمبراں دا اک گروہ گرفتار کیتا گیا سی۔ اوہناں تے جانبجھّ کے کھان والیاں چیزاں زہریلے بناؤن دے الزام شامل سن۔ کتھت طور تے اوہناں نے مقامی چوناں دے نتیجیاں نوں اپنے حق وچ متاثر کرن لئی اجہِ سکیم بنائی سی، جو آخرکار ناکام ہو گئی سی۔  مقامی ریسٹورٹاں اتے دوکاناں وچ سلاد پیداواراں نوں متاثر کرن لئی سیلمونیلا دی ورتوں کیتی گئی سی، جس نال سینکڑے لوک زہر توں متاثر ہوئے سی۔ بھگوان، جواس ویلے رجنیش نوں بلایا جاندا سی، نوں 1985 وچ اس دے سٹاف اتے سجا ہتھ ماں انند نوں حملے دے دوشی پائے جان تے سزاواں دے بعد اس دی الپھورڈ اپیل دے اک حصے دے روپ وچ امریکہ توں کڈھ دتا گیا سی۔ تحریک دا ہیڈکواٹر انت وچ پونا (اج-کل پنے)، بھارت واپس آ گیا۔ ایہہ کمیون عامَ طور اُتے دھیان اتے مشتمل سی اتے اوہناں نے بہو پریمی وچاراں دا پرچار کیتا۔ جدوں تحریک اوریگن وچ آیا تاں انوائی زیادہتر نوجوان اتے کالج پڑھے-لکھے سن۔ ایہہ کمیون لمے ویلے لئی کھلھا نہ رہا، اسدے آگوُ نوں امریکہ توں کڈھ دے کارن ایہہ ٹھپّ ہو گیا۔ اوریگن کمیون ستمبر 1985 وچ تباہ کر دتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.oshoworld.com/biography/briefbio.asp |access-date=2017-12-12 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003204820/http://www.oshoworld.com/biography/briefbio.asp |dead-url=yes }}</ref> بھارت وچ تحریک نوں ہولی ہولی آلے دوآلے دے سماج توں ودھیرے مثبت ہنگارا ملیا، خاص طور تے 1990 وچ بانی دی موت توں بعد۔<ref name="Lewis120">{{Harvard citation no brackets|Lewis|Petersen|2005|p=120}}</ref><ref name="GIA181-183">{{Harvard citation no brackets|Urban|2005|pp=182–183}}</ref> اوشو انٹرنیشنل فاؤنڈیشن (اوائیئیپھ) دا اسدی موت توں پہلاں اوشو ولوں قائم "اندرونی سرکل" ولوں پربندھ کیتا جاندا اے۔ اوہ سانجھے طور تے اوشو دی جائداد دا پربندھ کردے ہن اتے پنے وچ اوشو انٹرنیشنل میڈیٹیشن رزارٹ چلاؤندے ہن۔<ref name="Aagaard133-134">{{Harvard citation no brackets|Lewis|Petersen|2005|pp=133–134}}</ref> 1990 ویاں دے اخیر وچ، مخالف دھڑیاں نے اوشو دیاں رچناواں تے اوئیئیپھ دے کاپیرائیٹ اتے اوہناں نوں چھاپن جاں مڑ چھاپن بارے اسدے رائلٹی داعویاں دی موزونیت نوں چیلنج دتی۔۔<ref>[https://web.archive.org/web/20101124043142/http://india-today.com/itoday/20000703/religion.html OSHO'S LEGACY; Royalty Ruckus] originally published in ''[http://indiatoday.intoday.in/site/ India Today]'' 3 جولائی 2000. Retrieved on 7 دسمبر 2009.</ref><ref name="JMF44-45">{{Harvard citation no brackets|Fox|2002|pp=44–45}}</ref>امریکہ وچ، اوشو فرینڈز انٹرنیشنل (اوفائی) نال 10 سال دی قانونی لڑائی دے بعد، جنوری 2009 وچ او آئی ایف دے ریڈمارک OSHO دے نرول اپنے حق نہیں رہے ۔ [[بھارت]] اتے [[امریکہ]]، [[برطانیہ]]، [[جرمنی]]، [[اٹلی]] اتے [[نیدرلینڈ]] سمیت دنیا بھر وچ تحریک دے کئی چھوٹے چھوٹے مرکز ہن۔ == شروعات== [[اوشو]] نے عوامی طور تے 1958 وچ پروعدہ دینا شروع کیتا، جدوں اوہ جبلپور یونیورسٹی دے فلسفہ دا اک لکچرار (بعد وچ پروفیسر) سی۔  اسنے 1960 دے دہاکے دوران پورے بھارت وچ لکچر دتے، اتے دھیان اتے مکت پیار دے آدرشاں نوں مُتحرک کیتا۔<ref name="hunt127">{{Harvard citation no brackets|Hunt|2003|p=127}}</ref> ایہہ سول لبرٹینی فلسفے دے بنیاد تے اک سماجی تحریک سی جو نجی تعلقاں وچ راج دے قابو اتے مذہبی دخل اندازی نوں ردّ کردا اے؛ اسنے ویاہ نوں خاص کرکے عورتاں لئی، سماجی بندھن دے روپ وجوں نکاریا۔{{Ref label|a|a|none}}<ref>McElroy, Wendy. "The Free Love Movement and Radical Individualism." Libertarian Enterprise ۔19 (1996): 1.</ref> اس نے سماج واد اتے گاندھی دی تنقید کیتی مگر سرمایہ داری، سائنس، تکنالوجی اتے زیادہ آبادی دے خلاف چیتاونی دندے ہوئے برتھ کنٹرول دی وکالت کیتی،<ref>FitzGerald, Frances (29 ستمبر 1986)، "Rajneeshpuram"، ''The New Yorker''، p. 77.</ref>  اتے اوہناں مذہبی سکھیاواں دی نقطہ چینی کیتی جو غریبی اتے ماتحتی نوں ودھاؤندیاں ہن۔ == حوالے == {{حوالے|30em}} l7cf2pq4nlvbvi19kt4bqq388q1tqg0 0 64434 712037 646079 2026-09-26T08:34:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712037 wikitext text/x-wiki <div align="justify" class="" style="min-height: 168px;">'''ساہت اتے آرٹ دا روسی سٹیٹ آرکائیو (راگالی)''' ([[روسی بولی|روسی]]&#x3A;<span lang="ru" contenteditable="false">Государственный архив литературы и искусства (РГАЛИ)</span>) – [[روس]] وچ سبھ توں وڈے سٹیٹ آرکائیواں وچوں اک اے، جس وچ قومی[[ساہت]]، [[سنگیت]]، [[تھیٹر]]، [[فلم]]، [[مصوری]] اتے[[اساری فن]] دے دستاویز سمبھالے جاندے ہن۔</div> == اتہاس == == باہری لنک == * [http://rgali.ru/ Official website] (روسی) * [https://web.archive.org/web/20100826100112/http://rgali.ru/start.do Official website] (انگریزی) * [http://www.iisg.nl/~abb/abb_b7.html About RGALI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324232655/http://www.iisg.nl/~abb/abb_b7.html |date=2008-03-24 }} (انگریزی) == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ساہت]] [[گٹھ:آثار قدیمہ]] [[گٹھ:قومی آثار قدیمہ]] 3jh8cqj5pfpd16z00m5qiqrxlmphscq 0 66053 712080 667167 2026-09-26T11:09:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712080 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا سنگیت کلاکار|Background=سولو_گلوکارہ|background=solo_singer|image=AK punjab tour.jpg|caption=عینی خالد، عینی راج کماری&nbsp;|Birth_name=نور–ال–این خالد عینی|birth_name=Noor–ul–Ain Khalid Annie|Alias=عینی خالد|alias=Annie Khalid|birth_date={{birth date and age|1986|6|27|df=yes}}|Origin=[[Lahore|لاہور]]، [[Punjab (Pakistan)|پنجاب]]، [[Pakistan|پاکستان]]|origin=[[Lahore]]، [[Punjab (Pakistan)|Punjab]]، [[Pakistan]]|Genre=[[Pop music|پوپ]]|genre=[[Pop music|Pop]]|Occupation=[[Model (profession)|ماڈل]] اتے[[Singer|سنگیتکار]]|occupation=[[Model (profession)|Model]] and [[singer]]|Years_active={{start date and age|2002}} - ہن|years_active=Since {{start date and age|2002}} - present|Label=[[AK Records|ایکے ریکارڈ]]|label=[[AK Records]]|website={{official website|anniekhalid.com}}}}'''نور العین خالد''' جسنوں'''عینی جاں عینی خالد''' دے نام نال وی جانیا جاندا اے، (جم 1986 وچ [[لاہور]]، [[پاکستان]]<ref name="Brad">{{Cite web|url=http://bradley.tv/annie-khalid-be-my-baby/|title=Annie Khalid|access-date=2018-03-03|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225224656/https://bradley.tv/portfolio/annie-khalid-be-my-baby/|dead-url=yes}}</ref>{{failed verification|date=جولائی 2017}}) اک انگریزی-پاکستانی سنگیتکار اتے ماڈل اے۔ == کیریئر == === سنگیت === 2005 دے اخیر وچ اس دا سنگیت کیریئر شروع ہویا، جدوں عینی گھر وچ بور ہو جاندی تاں اوہ کجھ نہ کجھ گنگناؤن لگدی سی۔ اس نے اک دوست ولوں اک سنگیت پروڈیؤسر نال ملاقات کیتی، جس نے اس دی عام گانے "ماہیا" لکھن وچ مدد کیتی۔ عینی نوں اگے ودھن لئی پروار اتے دوستاں ولوں مُتحرک کیتا گیا۔ اسے دوران اوہ اک ریکارڈ کمپنی دے رابطہ وچ آئی اتے اک سنگیت ویڈیو دی تیاری کیتی گئی۔<ref name=Brad /> ویڈیو نوں جلدی ہی [[پاکستان]] وچ رلیز کیتا گیا۔ اس دے عام گاؤن دی سٹائل اتے آکرشک بولاں کرکے گیت اک دم ہٹ ہو گیا۔ [[بالیوڈّ]] فلم پروڈیؤسر [[مہیش بھٹّ]] اتے [[مکیش بھٹّ]] نے اپنی فلم [[آوارپن]]<ref name=GH /> لئی اسدے گیت ''ماہیا'' نوں اپناؤن دی اچھا پرگٹائی، جس دے نتیجے وجوں اس نے ہور مشہوری حاصل کیتی۔ 25 نومبر 2010 نوں خالد نے یوکے ڈیوٹ سنگل "بی مائی بیبی" رلیز کیتا، جسدا رمکس ٹریک یوکے دے ٹوپ ڈیجے [[جج جلز]] ولوں تیار کیتا گیا سی۔<ref name="GH">{{Cite web|url=http://theglobalherald.com/music-annie-khalid-launches-be-my-baby-in-collaboration-with-judge-jules/6107/|title=Music: Annie Khalid Launches "Be My Baby" in collaboration with Judge Jules|access-date=2018-03-03|archive-date=2016-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203095241/http://theglobalherald.com/music-annie-khalid-launches-be-my-baby-in-collaboration-with-judge-jules/6107/|dead-url=yes}}</ref> خالدنے سنگل ٹریک "جسٹ 3 ورڈز" لئی انگریزی-نورسیئن بوآئے بینڈ [[اے1 (band)|اے1]] نال ملکے کم کیتا، جس دی پرفورمینس لنڈن دی او 2 اکیڈمی وچ 31 اکتوبر 2011 نوں دتی گئی۔{{citation needed|date=ستمبر 2012}} سال 2011 وچ، عینی نوں [[پاکستان میڈیا اوارڈ]] ولوں 2011 دی سرووتم عورت گلوکار لئی نامزد کیتا گیا سی۔ === ماڈلنگ === اسنے 2010 دے [[لوریل]] کراچی فیشن ویک وچ بیئینئیس کیوچر<ref name=GH /> لئی اتے 2011وچ عمار بیلال<ref>{{cite web|url=http://thefriendsfm.com/2011/04/annie-khalid-walks-the-ramp-for-ammar-belal/|title=Annie Khalid Walks the Ramp for Ammar Belal|access-date=2018-03-03|archive-date=2012-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430025618/http://thefriendsfm.com/2011/04/annie-khalid-walks-the-ramp-for-ammar-belal/|dead-url=yes}}</ref> لئی واکّ کیتی۔اوہ جون 2011 وچ لکّ میگزین وچ پردرشت کیتی گئی سی۔ اسے مہینے، اسنے لاہور وچ اپنے کیفے دی شروعات کیتی، جو کہ سبھ توں مشہور کھیتراں وچ واقع اے اتے نوجواناں وچ ایہہ جھٹّ ہٹ ہو گیا۔ اگست 2011 وچ، اس نے اپنے موجودہ مہم لئی، ناروے وچ اک دورکمیونیکیشن کمپنی [[لیبارا]] نال اقرارنامے اُتے دستخط کیتے۔ اخباراں اتے بلبورڈاں توں علاوہ، اوہ ہر بسّ، ٹیوب، ریلوے اتے اپنے سٹیشناں تے ناروے وچ دیکھی جا سکدی اے۔<ref name=Brad /> {{citation needed|date=ستمبر 2012}} === چیرٹی(دان) === اوہ 2011 وچ پاکستانی ہڑ پیڑتاں لئی کم کر راے ناروے دی ریڈّ کراس گڈول ایمبیسڈر سی<ref>{{Cite web|url=http://www.redhotcurry.com/food_and_drink/news/2011/rice-for-life.htm|title=Rice For Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513032932/http://redhotcurry.com/food_and_drink/news/2011/rice-for-life.htm|archive-date=13 مئی 2012|dead-url=yes}}</ref> == نجی زندگی == عینی خالد نے اپنے آپ نوں اپنے پیؤ والی سائڈ توں کشمیری اتے اپنی ماں والی سائڈ توں ییمینی دسیا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/annie_khalid/status/194181889555316736|title=My dads side are Kashmiri and my mums side are from Yemen! (That's where I get the curls from)|date=22 اپریل 2012|access-date=19 جنوری 2015|publisher=Annie Khalid, Twitter}}</ref> اس نے ملک نورید اوان نال جولائی 2012, [[لاہور]] وچ ویاہ کیتا، پر بعد وچ طلاق ہو گیا۔<ref>Azhar, Madiha (16 جولائی 2012)۔ [http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/music/67996-pop-singer-annie-ties-the-knot.html "Pop singer Annie ties the knot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203095241/http://www.brecorder.com/arts-a-leisure/music/67996-pop-singer-annie-ties-the-knot.html |date=2016-02-03 }}۔ ''Business Recorder''۔</ref><ref>Ahmed, Hassam (16 جولائی 2012)۔ [http://www.awamiweb.com/pakistani-pop-singer-annie-khalid-ties-wedding-knot-49944.html "Pakistani Pop Singer Annie Khalid Ties Wedding Knot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109205648/https://awamiweb.com/pakistani-pop-singer-annie-khalid-ties-wedding-knot-49944.html |date=2021-11-09 }}۔ Awami Web.</ref> 26 دسمبر 2014, عینی نے صاد احمد خان نال لاہور، پاکستان وچ نکاح کیتا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/07-Oct-2015/annie-khalid-gets-married-to-long-term-fianc-saad-ahmed-khan|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313024029/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/07-Oct-2015/annie-khalid-gets-married-to-long-term-fianc-saad-ahmed-khan|archive-date=13 مارچ 2016|dead-url=yes|access-date=2016-03-12}}</ref> == ایلبم == [[تصویر:Annie_Khalid_during_a_concert.jpg|thumb|250x250px|عینی خالد اک سنگیت تقریب دوران]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" ! rowspan="2" | سال ! rowspan="2" | سرلیکھ ! colspan="2" | پیک عہدے |- ! style="width:3em;" |<small>پاکستان ایلبم چارٹ</small> ! style="width:3em;" |<small>بھارتی ایلبم چارٹ</small> |- |2006 | '''''شہزادی''''' * جاری کیتے: 16 اپریل، 2006 * لیبل: * پھارگوشت: [[کمپیکٹ ڈسک|CD]] | style="text-align:center;" | -- | style="text-align:center;" | -- |- |2010 | '''''کیا ییہی پیار اے''''' * جاری کیتے: 10 نومبر، 2010 * لیبل: بلیک پین، [[اگّ|فائر]] * پھارگوشت: [[کمپیکٹ ڈسک|سیڈی]]، ڈزیٹل ڈاؤنلوڈ | style="text-align:center;" | – | style="text-align:center;" | – |} == سنگلز == * "ماہیا" ریمیکس - ''آوارہ پن'' (2007) * "تینوں تکیا" دی پیشکاری، RnB (2008) * "جسٹ 3 ورڈز" دی پیشکاری، A1 (2012) * "واری واری جاواں" "ہمویں اسلٹ حملے" (2013) * "ووٹ فور چینج" پیٹیائی گیت (2014) * "بوم بوم ڈینج" دی پیشکاری، بینی مینبرینڈ ایمبیسڈر(2014) * "کیا یہی پیار اے" بہادرباد (2014) * "تجے یاد کیا" "ساڈا حق اتھے رکھ"(2014) * "ٹھرکی سالا" "د پروپھلیگیٹر" (2014) * "تو وو تو نہی" "گنسٹار ہیروز" (2014) * "پارٹی کرلو" "جان اے جان" اوورکل مافیہ (2015) * "بی مائی بیبی"، گولڈن ایکس (2015) * "پرنسس" جیٹّ سیٹّ ریڈیو (2015) * "لسن (تجھ سے میری جان اے)" بائینری ڈومین (2015) * "کالی رات" ینگ ترنگ (2016) * "ڈو یو سی می" روبوٹ 2 (2015) == ایہہ وی ویکھو == * لسٹ دے گلیمر ماڈل * لسٹ دے پاکستانی سنگیتکار * لوک دی لسٹ لاہور == اطلاع == {{حوالے}} == حوالے == {{more footnotes|date=ستمبر 2012}} {{div col|colwidth=15em}} * [http://theglobalherald.com/music-annie-khalid-launches-be-my-baby-in-collaboration-with-judge-jules/6107/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203095241/http://theglobalherald.com/music-annie-khalid-launches-be-my-baby-in-collaboration-with-judge-jules/6107/ |date=2016-02-03 }}۔ * [http://www.koolmuzone.pk/2011/04/annie-khalid-on-the-runway-again/]۔ * [http://funmust.com/index.php?option=com_muscol&view=artist&id=30]۔ * [https://web.archive.org/web/20181225224656/https://bradley.tv/portfolio/annie-khalid-be-my-baby/ Bio and "Be My Baby" music video] * [http://www.pakium.com/2010/09/25/annie-khalid-appointed-goodwill-ambassador-for-the-international-red-cross]۔ * [https://web.archive.org/web/20120513032932/http://redhotcurry.com/food_and_drink/news/2011/rice-for-life.htm Rice For Life campaign]۔ * [http://www.pmm.net.pk/2011/12/annie-khalid-and-a1-performed-at-the-o2-academy-london/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511173617/http://www.pmm.net.pk/2011/12/annie-khalid-and-a1-performed-at-the-o2-academy-london/ |date=2012-05-11 }}۔ * [http://hottestfashiononline.com/annie-khalid-wedding-photos-and-scandals/] {{div col end}} == باہری لنک == * {{دفتری ویبسائیٹ|anniekhalid.com}} * {{IMDb name|3270531|Annie}} [[گٹھ:جم 1987]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں]] [[گٹھ:پاکستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی مسلمان]] ifg1fkarmcczj7crl7jsnhfnn9i8iez 0 66321 712036 646071 2026-09-26T08:32:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712036 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage site | WHS = Buddhist Monuments at Sanchi | Image = [[File:Sanchi Stupa from Eastern gate, Madhya Pradesh.jpg|300px|<center> سانچی ستوپ</center>]] | caption = ''The Great Stupa at Sanchi'' | State Party = {{flag|India}} | Type = social classes | Criteria = (i)(ii)(iii)(iv)(vi) | ID = 524 | Region = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | Year = 1989 | Session = 13th | Link = http://whc.unesco.org/en/list/524 | locmapin = India Madhya Pradesh | latitude = 23.479410 | longitude = 77.739616 |latd=23|latm=47|lats=94|latNS=N |longd=77 |longm=73|longs=96|longEW=E | embedded = {{Infobox building | embed= yes | building_type = [[Stupa]] and surrounding buildings | architectural_style = [[Buddhist architecture]] | start_date = 3rd century BCE | completion_date = | inauguration_date = | demolition_date = | height = {{convert|16.46|m|ft|abbr=on}} (dome of the Great Stupa) | diameter = {{convert|36.6|m|ft|0|abbr=on}} (dome of the Great Stupa) | other_dimensions = }} }} |} [[تصویر:Section_of_Stupa_at_Sanchi_India.jpg|thumb|ماپ دے حساب نال سانچی ستوپ ]] '''سانچی'''، [[بھوپال]] توں 50 کو کلومیٹر دی دوری تے شمال مشرق ول اے۔ ایہہ بدھ مت کلا دا اعلیٰ ترین نمونہ اے۔ اس دے ویہڑے وچ داخل ہو کے پہلی نظر دیکھیاں ایوں جاپدا اے جویں آسمان نوں ہتھ لا لیا ہووے۔ ستوپ نمبر 1 سبھ توں وڈا اے۔ پتھر دا ڈھانچہ ہون ناطے ایہہ بھارت وچ سبھ توں پرانا اے۔ {{Infobox Building |image=Sanchi Stupa from Eastern gate, Madhya Pradesh.jpg |image_caption=The Great Stupa at Sanchi, Eastern Gateway. |pushpin_map=India#India Madhya Pradesh |pushpin_relief=1 |pushpin_map_caption=Sanchi |building_type=[[اسٹوپا]] |location=[[سانچی ٹاؤن]], [[مدھیہ پردیش]], ہند, ایشیا |architectural_style=[[بدھ معماری|بدھ]] |start_date=تیسری صدی ق م |inauguration_date= |demolition_date= |height={{convert|16.46|m|ft|abbr=on}} (dome of the Great Stupa) |diameter={{convert|36.6|m|ft|0|abbr=on}} (dome of the Great Stupa) |other_dimensions= |embedded= {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child=yes |Official_name=سانچی میں بدھ یادگار |ID=524 |Year=1989 |Criteria=ثقافتی: i, ii, iii, iv ,vi }} }} == بناوٹ == 91 میٹر اچیاں پہاڑیاں تے بنے اس ستوپ دی اچائی 16.46 میٹر اتے نیم گولاکار گمبد دا قطر مطلب موٹائی 36.60 میٹر اے۔  سانچی ستوپ دے چار گیٹ ہن۔ [[مہاتما بدھ]] دے جیون نال متعلق واقعے گیٹاں دے تھملیاں وچ کھنیاں ہوئیاں ہن۔ پوربی گیٹ تے نوجوان گوتم اپنے پیؤ دا محل تیاگدا اے۔ مغربی گیٹ تے بدھ دے ستّ اوتار دکھائے گئے ہن۔ اتری گیٹ تے بدھ دیاں ساکھیاں تے امشتمل کرشمے بیان کیتے ہوئے ہن۔ دکھنی گیٹ تے بدھ دا جم دکھایا گیا اے۔ پتھر وچ اکریاں ایہہ کہانیاں کھدائی دا بیجوڑ نمونہ ہن۔ ستوپ دے وڈے ویہڑے وچ ہور مندر تے مٹھّ وی ہن، پر انھاں دی حالت خستہ اے۔ == پہنچ == [[اورنگ آباد]] توں بھوپال جان لی سڑک تے ریل رستہ راہیں تقریباً 12 گھنٹے لگدے ہن۔ سڑک رستہ راہیں 594 کلومیٹر اتے ریل گڈی راہیں 696 کلومیٹر پینڈا طے کرنا پیندا اے۔ == اتہاس == ایہہ [[اشوک اعظم]] نے بنوایا سی۔ اس دی عمر 2,300 سال بندی اے۔ کمال دی گل ایہہ اے کہ چودویں صدی توں لے کے 1818 تک ایہہ لوکاں دیاں نظراں توں اوہلے ہو گیا۔ 1818 وچ جنرل ٹیلر نے ایہہ لکیاں تھیہاں لبھیاں۔ ایہناں وچوں اک نمبر ستوپ پوری طرحاں سرکھات سی۔مشہور چینی سیاح [[ہیون سانگ|ہیونسانگ]] نے اپنیاں لکھتاں وچ بدھ دھرم بارے بڑی باریکی وچ جانکاری سانجھی کیتی اے، پر س نے سانچی دے ستوپ دا ذکر کتے وی نہیں کیتا۔ === وچکار دور === [[تصویر:East_Gateway_-_Stupa_1_-_Sanchi_Hill_2013-02-21_4420.JPG|left|thumb|226x226px|Visitors at sanchi stupa]] === [[سنگا سلطنت|شونگا دور]] === [[تصویر:SanchiGateSymbol.jpg|left|thumb|215x215px|The compound Buddhist symbols: Shrivatsa within a triratana, over a Chakra wheel, on the Torana gate at Sanchi.]] === ستواہناں دور === [[تصویر:North_Gateway_-_Rear_Side_-_Stupa_1_-_Sanchi_Hill_2013-02-21_4480-4481.JPG|left|thumb|Carved decoration of the Northern gateway to the Great Stupa of Sanchi. Torana Panels: Chhaddanta,Sujata's offering, Vessantara Jataka, East Columns: Shakra's visit, Royal procession, [[بمبیسار|Bimbisara]]'s visit, West Column: Foreigners, Monkeys, Kapilvastu]] === مغربی مڑ کھوج=== [[تصویر:A_Gate_to_the_Stupa_of_Sanchi_1932.jpg|left|thumb|A Gate to the Stupa of Sanchi 1932]] ==مورتاں== <gallery> File:The_Great_Stupa_at_Sanchi.jpg|مکھ ستوپ سانچی File:Stupa no. 3, Sanchi.jpg|ستوپ سن۔٣ Image:Sanchi2.jpg|سانچی، ٢٠٠٣ File:Northern Gate, Sanchi Stupa built in 3rd century BC.jpg|شمالی دروازہ، ترتیہ شتی وی اساریا File:Stupa of Buddha's Disciple, Sanchi.jpg|بودھ بھکشؤں دا ستوپ، سانچی File:Sanchi3.jpg|سانچی دے مہان ستوپ دا روپانکن File:Sanchi Stupa distant view.jpg|سانچی ستوپ، مڑودھار دے بعد، ادیانوں سہت، ٢٠٠٩ File:A buddhist monastery at Sanchi.jpg|سانچی وچ اک بودھ مٹھ File:Monks visiting the Sanchi Stupa.jpg|سانچی ستوپ وچ درشنارتھی بھکشو File:Sanchi Stupa No.2 Front view1.jpg File:Great Sanchi Stupa Gallery (3).jpg File:Great Sanchi Stup masonry work.jpg File:Ashoka’s Pillar at Sanchi Stup (2).jpg File:Sanchi Stupa TORANAS Entry Gate3.jpg File:Sanchi Stupa 'TORANAS' The Entry Gate4.jpg File:Great Sanchi Stupa Side view.jpg File:Great Sanchi Stupa Gallery (1).jpg </gallery> == ہور ویکھو == * Bharhut * Relics of Sariputra and Mahamoggallana * Deekshabhoomi == حوالے == {{حوالے|30em}} == ساہت == * Dehejia, Vidya. (1992)۔ Collective and Popular Bases of Early Buddhist Patronage: Sacred Monuments, 100 BC-AD 250. In B. Stoler Miller (ed.) ''The Powers of Art''۔ Oxford University Press: Oxford. [[:en:Special:BookSources/019562842X|ISBN 0-19-562842-X]]۔ * Dehejia, Vidya. (1997)۔ ''Indian Art''۔ Phaidon: London. [[:en:Special:BookSources/0714834963|ISBN 0-7148-3496-3]]۔ * Mitra, Debala. (1971)۔ ''Buddhist Monuments''۔ Sahitya Samsad: Calcutta. [[:en:Special:BookSources/0896844900|ISBN 0-89684-490-0]] == باہری کڑیاں == * [https://web.archive.org/web/20061121040849/http://projectsouthasia.sdstate.edu/docs/] Source Documents and Texts in South Asian Studies * [http://sanchi.org] Sanchi.org * [http://personal.carthage.edu/jlochtefeld/buddhism/sanchi/intro.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224195433/http://personal.carthage.edu/jlochtefeld/buddhism/sanchi/intro.html |date=2015-12-24 }} Sanchi Stupa—A World Heritage Site * [http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Sanchi&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7256-3191-2328:7256-3191-2325:7256-3191-2326&cdindex=2 "Sanchi (Madhya Pradesh)"، Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003357/http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Sanchi&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7256-3191-2328:7256-3191-2325:7256-3191-2326&cdindex=2 |date=2007-09-27 }} * [http://www.kamit.jp/02_unesco/01_sanchi/san_eng.htm Monuments at Sanchi (UNESCO World Heritage)] [[گٹھ:بھارت دی تریخ]][[گٹھ:بدھ مت]] k98p3awbt8akxgwu1nn94fcxqd65f9i 0 67073 711972 659334 2026-09-26T04:44:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711972 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = بنگلہ دیش ریلوے <br> {{lang|bn|বাংলাদেশ রেলওয়ে}} | logo = | caption = | type = Department of the Government of Bangladesh | industry = Railways and locomotives | foundation = 1862 | dissolved = | location = | location_city = [[ڈھاکہ]] | locations = <!--# of locations--> | area_served = [[بنگلہ دیش]] | key_people = Mohammad Amzad Hossain, Director General of Bangladesh Railway<ref>{{cite web |url=http://railway.portal.gov.bd/site/page/cc819e84d-0071-4411-b6b9-cbd30bd6fdc |title=&#124; Bangladesh Railway-Government of the People of Republic Bangladesh &#124; বাংলাদেশ রেলওয়ে-গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |publisher=Railway.portal.gov.bd |date= |accessdate=2016-08-06 |archive-date=2018-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105202641/http://railway.portal.gov.bd/site/page/cc819e84d-0071-4411-b6b9-cbd30bd6fdc |dead-url=yes }}</ref> | products = | services = | revenue = {{lang|bn|[[Bangladeshi taka|৳]]}} 8,002 million<ref name="adb.org">{{cite web|url=http://www.adb.org/sites/default/files/linked-documents/49094-001-sd-01.pdf |format=PDF |title=Railway Reform Progress Report |website=Adb.org |accessdate=2016-08-07}}</ref> | revenue_year = 2014 | operating_income = | net_income = {{loss}} {{lang|bn|[[Bangladeshi taka|৳]]}} - 8,015 million<ref name="adb.org"/> | net_income_year = 2014 | num_employees = 27,535<ref name="personnel">[http://railway.portal.gov.bd/site/page/5c72f07e-c25d-4d3d-89bd-adc04ed4dbc4/জনবল] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602225053/http://railway.portal.gov.bd/site/page/5c72f07e-c25d-4d3d-89bd-adc04ed4dbc4/ |date=2016-06-02 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160602225053/http://railway.portal.gov.bd/site/page/5c72f07e-c25d-4d3d-89bd-adc04ed4dbc4/ |date=2 June 2016 }}</ref> | num_employees_year = 2015 | parent = [[بنگلہ دیش سرکار]] | divisions = [[East Zone (Bangladesh Railway)|East Zone]] and [[West Zone (Bangladesh Railway)|West Zone]] | subsid = | footnotes = | location_country = بنگلہ دیش | homepage = {{url|http://www.railway.gov.bd/}} }} {{Infobox rail network |name = بنگلہ دیش ریلوے |color = |logo = |image = |caption = |nationalrailway = وزارت ریلوے |infrastructure = |majoroperators = نگلہ دیش ریلوے |ridership = 65 million (2014) <ref name="adb.org"/> |passkm = 8,135 million<ref name="adb.org"/> |freight = 2.52 million tonnes<ref name="adb.org"/> |length = 2,885 km<ref name="adb.org"/> |doublelength = 364 km<ref name="adb.org"/> |ellength = |freightlength = |hslength = |ogauge = |ogaugelength = |gauge = |hsgauge = |gauge1 = میٹر گیج |gauge1length = 1,838 km<ref name="adb.org"/> |gauge2 =براڈ گیچ |gauge2length = 682 km<ref name="adb.org"/> |gauge3 = |gauge3length = |gauge4 = |gauge4length = |el = |el1 = |el1length = |el2 = |el2length = |el3 = |el3length = |notunnels = |tunnellength = |longesttunnel = |nobridges = 3,650<ref name="adb.org"/> Major= 546 Minor=3,104 |longestbridge = [[Bangabandhu Bridge]] (dual gauge, 4.8 km)<br>[[Hardinge Bridge]] (broad gauge, 1.8 km) |nostations = 498 |highelevation = |highelat = |lowelevation = |lowelat = |map = |mapcaption = }} '''بنگلہ دیش ریلوے''' [[بنگلہ دیش]] دی ریل آواجائی وزرات دے کول اے۔ ایہہ دیش دے سارے ریلویاں نوں چلاؤندا اتے قایم رکھدا اے، اتے بنگلہ دیش دے ڈائریکٹوریٹ جنرل ولوں نگرانی کیتی جاندی اے۔ بنگلہ دیش ریلوے ریلوے وزارت اتے بنگلہ دیش ریلوے اتھارٹی ولوں چلایا جاندا اے۔ اسدا رپورٹنگ مارک "بی آر" اے <ref>{{Cite web|url=http://www.mor.gov.bd/site/page/4392da01-5ee6-42b8-b03f-d4028daf0751/History-and-main-activities|title=রেলপথ মন্ত্রণালয়ের সংক্ষিপ্ত ইতিহাস ও প্রধান কার্যাবলী {{!}}Ministry of Railways-Government of the People's Republic of Bangladesh {{!}} রেলপথ মন্ত্রণালয়-গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার|website=www.mor.gov.bd|language=en|access-date=2017-08-17}}</ref> بنگلہ دیش ریلوے سسٹم دی کل لمبائی 2,855 روٹ کلومیٹر اے۔ 2009 وچ، بنگلہ دیش ریلوے وچ 34,168 اہلکار سن <ref>{{cite web|url=http://www.railway.gov.bd/br_short.asp|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091203022024/http://www.railway.gov.bd/br_short.asp|archivedate=3 December 2009|deadurl=yes|accessdate=2009-12-15|df=dmy}}</ref> ۔ 2014 وچ بنگلہ دیش ریلوے دے 65 ملیان یاتری اتے 2.52 ملیان ٹن مال برداری ٹریفک ہن۔ ریلوے نے 8,135 ملیان مسافر کلومیٹر اتے 677 ملیان ٹن مالبرداری کلومیٹر بنائے ۔ [[File:BR 2934.jpg|thumb|[[Bangladesh Railway Class 2900]] locomotive]][[File:Jamuna Express.jpg|thumb|Jamuna Express at Kamalapur station]] [[File:Parabat Express.jpg|thumb|Parabat Express at Sylhet station]] ==اتہاس== 15 نومبر، 1862 نوں بنگلہ دیش وچ ریل آواجائی شروع ہوئی، جدوں 53.11 کلومیٹر دی دوری 6 منٹ (1676 ایم ایم) وچ کندتی ضلعے دے جوگوٹ وچکار چندانگا ضلعے دے درشن وچ کھولھی گئی۔ 4 جنوری 1885 نوں اک ہور 14.98 کلومیٹر 1,000 ملیمیٹر (3 فٹ 3 3/8 انچ) (میٹر گیج) لائن کھولھ دتی گئی سی <ref name=history>{{cite web|url=http://www.railway.gov.bd/history.asp |title=Archived copy |accessdate=2012-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071115201005/http://www.railway.gov.bd/history.asp |archivedate=15 November 2007 |df=dmy }}</ref> ۔ 1891 وچ بنگال آسام ریلوے دا اساری سرکار دی مدد نال کیتا گیا سی۔ بعد وچ ایہہ بنگال آسام ریلوے کمپنی ولوں چلایا گیا۔ 1 جولائی 1895 نوں، انگریزی ریل کمپنیاں ولوں میٹر گیج ریلوے دے دو حصہ بنائے گئے سن۔ 1947 وچ [[بھارت دی ونڈ]] ویلے بنگال آسام ریلوے نوں دو حصیاں وچ ونڈیا گیا سی۔ [[مشرقی پاکستان]] پنجاب وچ واقع 2,603.92 کلومیٹر دا اک ٹریکٹ سرکار دے کنٹرول ہیٹھ آیا۔ 1 فروری 1961 نوں پوربی بنگال ریلوے دا ناں "پاکستان پوربی ریلوے" رکھیا گیا سی۔ 1962 وچ، پاکستان پوربی ریلوے دا کنٹرول پوربی پاکستان سرکار نوں بھیجیا گیا سی۔ 9 جون، 1 9 62 نوں صدر دے حکم مطابق ریلوے بورڈ ولوں پاکستان پوربی ریلوے مینیجمینٹ نوں وچاریا گیا سی ۔2005 وچ بنگلہ دیش دے ریلوے دی کل لمبائی 2,855 کلومیٹر سی <ref name="len">{{cite web|url=http://www.railway.gov.bd/Faq.html |title=Archived copy |accessdate=2005-12-26 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051220011537/http://www.railway.gov.bd/Faq.html |archivedate=20 December 2005 |df=dmy }}</ref> ۔ 660 کلومیٹر (زیادہتر مغربی کھیتر) دے اک مکمل گیج ٹریک، 1,830 کلومیٹر گیج ٹریک (زیادہ تر مرکزی اتے پوربی کھیتراں وچ) اتے 365 کلومیٹر ڈئل گیج ٹریک سی <ref>{{cite web|url=http://www.railway.gov.bd/track_bridges_stations.asp |title=Archived copy |accessdate=2009-12-16 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091231055149/http://www.railway.gov.bd/track_bridges_stations.asp |archivedate=31 December 2009 |df=dmy }}</ref>۔ 1998 وچ، جمنا برج دی پہلی سپلٹ مشرق اتے پچھم ریل نیٹورک نوں ڈبل گیج وچ جوڑن لئی بنایا گیا سی۔ 2010 وچ، ٹاٹاس ندی اُتے اک پل لئی پیسہ حاصل کیتا گیا سی ستمبر 2010 وچ، بنگلہ دیش سرکار نے 19-9 ارب روپئے دے بنگلادیشی ٹیکس دی لاگت والے 10 ریلوے ترقی پراجیکٹاں نوں پروانگی دتی، جس وچ نویں ٹریک اتے رولنگ سٹاک یوجناواں شامل ہن <ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/india/rail-project-to-connect-india-and-bangladesh-begins-land-acquisition-notices-served-to-257-families-3873163.html|title=Rail project to connect India and Bangladesh begins; land acquisition notices served to 257 families|date=2017-07-30|work=Firstpost|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> ۔ 2011 وچ بنگلہ دیش دے وزیر اعظم شیخ حفوج وزیڈ نے اک لنک دی اساری دی شروعات اُتے کم کیتا سی جو کہ کئی ندیاں نوں کونکس مارکیٹ تک پہنچن لئی پار کریگی۔ 2015 وچ، اتری بھارت دے تریپورا دے اگرتلا وچ 15 کلومیٹر دی اک شاخ دی اساری شروع ہوئی۔ 2017 وچ، دی سہولت دی اساری لئی زمین دا حصول کیتا گیا ==ڈھانچہ== 1971 توں 1982 تک بنگلہ دیش دی آزادی جنگ دے انت تک، ریلوے ریلوے بورڈ ولوں راج کیتا گیا سی۔ اس توں بعد ایہہ کمیونیکیشن وزارت دے ریلوے ڈیپارٹمنٹ دے ماتحت آیا۔ ریلوے دے ڈائریکٹر جنرل کمیونیکیشن وزارت دے ریلوے ڈیپارٹمنٹ دے سیکٹری سن۔ 1995 وچ، ریلوے دا انتظام "بنگلہ دیش ریلوے اتھارٹی" ولوں کیتا گیا سی، جو کہ ریل وزیر ولوں بنایا گیا سی۔ باہری سرکاری اتھارٹی ولوں معائنہ کیتے جاندے ہن۔ بنگلہ دیش ریلوے دیاں خاصیتاں وچ جمنا ندی، مغربی کھیتر وچ برہمپتر اتے پوربی کھیتر وچ ریل نظام دے حصے شامل ہن۔ ندی پار کردیاں اک پل اے، یمنا برج جو 2003 وچ پورا ہویا سی <ref name="brorg">{{cite web|url=http://www.mor.gov.bd/ |title=Ministry of Railways-Government of the People's Republic of Bangladesh &#124; রেলপথ মন্ত্রণালয়-গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |website=Mor.gov.bd |date=2016-02-28 |accessdate=2016-08-07}}</ref> ۔ ==ہورویکھو== ==باہرلےجوڑ== ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بنگلہ دیش]] [[گٹھ:ریلوے]] r5m726v4cyt1uflav2vesnq6kd0sv04 0 68697 711977 644256 2026-09-26T04:55:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711977 wikitext text/x-wiki [[File:Red Scinde Dawk stamp.jpg|left|120px|thumb|سکندے داوک 1852، ایہہ بھارت دی پہلی ڈاک ٹکٹ سی۔]] [[بھارت]] دا ڈاک اتہاس بہت لمبا اے اتے اس وچ بہت ساریاں ڈاک ٹکٹاں وی جاری ہوئیاں ہن۔ ایہناں نوں بہت ساریاں تکنیکاں جویں کی لائن اکری، ٹائیپوگرافی، لیتھوگرافی، فوٹوگریورے اتے ویب-آفسیٹّ نال تیار کیتا گیا اے۔ ایہہ ساریاں ٹکٹاں دوناں ڈاک لئی اتے سیوا جا مال لئی چھاپیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ ساریاں ٹکٹاں بہت سارے سائزاں وچ جاری کیتیاں گئیاں ہن - [[سکندے داوک]] گول سائز وچ سی، اتے [[ممبئی سائپرس]] تکونے سائز وچ سی۔ بعد وچ 2009 وچ جاری ہوئیاں ٹکٹاں لوس بریلی سسٹم نال وچ آئیاں جہناں اپر بریلی پرنٹ کیتیاں ہوئیاں سن۔ == [[برطانوی ہند]] وچ جاری ہوئیاں ڈاک ٹکٹاں== بھارت وچ [[برطانوی راج]] ادھ 18وی صدی وچ شروع ہو گیا سی، پہلی چپکاؤن والی سٹیمپ 1852 وچ جاری کیتی گئی سی، 12 سال بعد [[انگلینڈ]] وچ پہلی [[پینی بلیک]] جاری کیتی گئی سی۔ ایہہ سکندے داوک سی۔ ایہہ ایسٹ انڈیا کمپنی ولوں اپنا چھاپن والے مدعیاں واسطے ورتی جان لگی اتے پھر ہور کئی اگریاں سٹیمپاں جاری کیتیاں گئیاں جناں اپر [[مہارانی وکٹوریا]]، راجا ایڈورڈ VII، راجا جارج V، اتے کنگ جارج VI دے چتر چھپے ہوئے سن۔ == آزاد بھارت وچ جاری ہوئیاں سٹیپاں == بھارت دی آزادی توں بعد وچ پوسٹل ڈیپارٹمنٹ نے اپنی پہلی سٹیپ 21 نومبر 1947 وچ جاری کیتی جس اپر بھارتی جھنڈے دی تصویر بنائی ہوئی سی۔ بھارت دے ڈومینیئن ''بھارت ڈاک'' دی سرخی نال 1949 تک 1947 تک ٹکٹاں جاری کیتیاں۔ 1950 وچ، بھارت گنراج دا افتتاح ہویا اتے اسدے نال-نال 4 ٹکٹاں نوں وی جاری کیتا گیا۔ ایہہ ٹکٹاں دا ملّ آنیاں وچ سی۔ (اسنوں ایئیس وی کیہا جاندا اے)۔ === 1947 === # آزادی دی لڑی (03 ملّ)۔ بھارتی جھنڈا 3 اے، اشوکا [[راجگڑھ]] 1 ایئیس، جہاز 12ایئیس۔ <gallery perRow="3"> Image:1947 India Flag 3 annas.jpg|[[بھارت دا جھنڈا|بھارتی جھنڈا]]، آزاد توں بعد پہلی ڈاک ٹکٹ، 21 نومبر 1947 نوں جاری کیتی گئی۔ Image:India 1947 Ashoka Lions 1 and half annas.jpg|[[اشوکا دی شیر [[راجگڑھ]]| اشوکا [[راجگڑھ]]]]، ایہہ دوجی سٹیپ سی جو [[بھارت دا قومی نشان|بھارت دے قومی چنہ]] نوں درشاؤندی سی۔ Image:India 1947 Aircraft 12 annas.jpg|تیجی سٹیپ، [[ڈگلس ڈی-4]] جہاز نوں درشاؤندی سی، ہور دیساں وچ چٹھی بھیجن لئی۔ </gallery> === 1948 === # [[ایئر انڈیا]] انٹرنیشنل 12 آنے - یوکے سروس دی شروعات اتے۔ # [[مہاتما گاندھی]] لڑی (چار ملّ) – 1 آنے، 3 آنے، 12 آنے، 10 روپئے۔ آزادی دی پہلی وریگنڈ اتے جاری کیتیاں گئیاں سن۔ <gallery perRow="4"> Image:1948 Gandhi 01.jpg|1 آنے بھورا رنگ Image:1948 Gandhi 02.jpg|3 آنے بینگنی رنگ Image:1948 Gandhi 03.jpg|12 آنے ہرا رنگ Image:1948 Gandhi 04.jpg|10 روپئے جامنی بھورا اتے لیک رنگ </gallery> === 1949 === # [[بودھیستو]] # [[تریمورتی]] # [[کونارک ہارس]] # [[اجنتا پینل]] # [[نٹراج]] # [[سانچی ستوپ]] # [[بودھگیا]] مندر 3 1/2 آنے # [[لنگراج مندر]] # [[گول گمبز]] # کھنڈاریا[[Kandariya Mahadeva مندر| مندر]] # [[دربار صاحب، امرتسر، بھارت| دربار صاحب]] # [[وجے ستمبھ]] # [[لال قلعہ]] # [[تاج محل]] # [[کتبمنار]] # [[Satrunjaya| سترنجیا مندر]] # بودیستوا 1 آنا # [[بودھگیا]] مندر 2 1/2آنے # [[لنگراج مندر]] 4 آنے # [[یونیورسل پوسٹل یونین]] 9 پائی # [[یونیورسل پوسٹل یونین]] 2 آنے # [[یونیورسل پوسٹل یونین]] 3 1/2 آنے # [[یونیورسل پوسٹل یونین]] 12 آنے === 1950 === # جمہوریہ بھارت دا افتتاح <gallery perRow="4"> Image:1950 Republic India 01.jpg|2 آنے، لال رنگ دے بگل Image:1950 Republic India 02.jpg|3 آنے، نبیڑ اتے گھڑے <!-- deleted from Wikimedia Commons 4 September 2013 Image:1950 Republic India 03.jpg|4 annas violet colour plough and grain --> Image:1950 Republic India 04.jpg|12 آنے، میرون رنگ دا چرکھا </gallery> چارے ٹکٹاں 26 جنوری نوں جاری کیتیاں گئیاں سن۔ === 1951 === # بھارت دے جغرافیائی سروے دی صدی۔ # پہلیاں [[ایشیائی کھیڈاں]]، [[دلی]] === 1952 === # بھارتی سنت اتے شاعر۔ [[بھگت کبیر]]، [[تلسی داس]]، [[میرا بائی]]، [[سورداس]]، [[میرزا غالب]] اتے [[رابندرناتھ ٹیگور]] === 1953 === # ریلوے صدی # پہاڑ ایوریسٹ دی جت # بھارتی ٹیلیگرراف دی صدی === 1954 === # [[ڈاک ٹکٹ]] صدی۔ # [[اقوام متحدہ]] دن۔ # چوتھی [[عالمی جنگلات کانگرس]]۔ === 1956 === # 2،500 ویں [[بدھ جیئنتی]]۔ # [[بال گنگادھر تلک]] دی جم صدی۔ === 1957 === # [[1857 دی جنگ آزادی]] صدی # 19 قومانتری [[ریڈ کراس]] کانفرنس، [[دلی]] # نیشنل [[بال دن]] # [[بھارتی یونیورسٹی]] دی صدی۔ === 1958 === # بھارت دی پہلی سٹیل انڈسٹری دی 50 ورھےگنڈھ۔ # [[کیشو کاروے]] دی جم صدی # [[بھارتی ہوائی فوج]] دی سلور جبلی # [[بپن چندر پال]] دی جم صدی۔ # قومی [[بال دن]]۔ # [[جگدیش چندر بوس]] دی جم صدی # بھارت-1958 پردرشنی، دلی۔ === 1959 === # سر [[جامسیٹھجی جیجیبھوی]] دی موت صدی # [[انٹرنیشنل لیبر آرگینائیزیشن]] دی 40 وی ورھےگنڈھ۔ # نیشنل [[بال دن]]۔ # پہلا عالمی [[کھیتی باڑی]] پھیئر، دلی۔ === 1960 === # [[Thiruvalluvar]]۔ # [[Kalidasa]]۔ # [[Subramania Bharati]]۔ # Birth Centenary of Dr.[[Mokshagundam Visvesvarayya]]۔ # National [[Children's Day]]۔ # [[UNICEF]] Day. === 1961 === # [[Tyagaraja]]۔ # 50th Anniversary of First Official [[Airmail]] Flight، Allahabad to Naini. # [[Chhatrapati Shivaji]]۔ # [[Motilal Nehru]] Birth Centenary. # [[Rabindranath Tagore]] Birth Centenary. # Silver Jubilee of [[All India Radio]]۔ # Birth Centenary of Acharya [[Prafulla Chandra Roy]]۔ # [[Vishnu Narayan Bhatkhande]] Birth Centenary # National [[Children's Day]]۔ # Indian Industries Fair، New Delhi. # Centenary of Scientific Forestry. # Centenary of [[Archaeological Survey of India]]۔ # Birth Centenary of Pandit [[Madan Mohan Malaviya]]۔ === 1962 === # Inauguration of [[Gauhati Oil Refinery]]۔ # Birth Centenary of Madame [[Bhikaiji Cama]]۔ # Inauguration of [[Panchayati Raj]] in rural administration. # Swami [[Dayanand Saraswati]]۔ # [[Ganesh Shankar Vidyarthi]]۔ # [[Malaria]] Eradication. # Retirement of President Dr.[[Rajendra Prasad]]۔ # Centenary of [[High Courts of India]]۔ # Birth Centenary of [[Ramabai Ranade]]۔ # Wild Life Week # National [[Children's Day]]۔ # 19th International Congress of Ophthalmology، New Delhi. # 75th Birth Anniversary of [[Srinivasa Ramanujan]]۔ === 1963 === # Birth Centenary of [[Swami Vivekananda]]۔ # Provisional issue. # Freedom from [[Hunger]]۔ # [[Red Cross]] Centenary. # Defence Campaign. # Dr.[[Dadabhoy Naoroji]]۔ # Dr.[[Annie Besant]]۔ # [[Wildlife|Wild Life]] Preservation. # National [[Children's Day]]۔ # 15th Anniversary of Declaration of [[Human Rights]]۔ === 1964 === # 26th International Orientalists Congress، New Delhi. # Pandit [[Gopabandhu Das]]۔ # 400th Death Anniversary of [[Purandaradasa]]۔ # 67th Birth Anniversary of [[Subhas Chandra Bose]]۔ # 85th Birth Anniversary of [[Sarojini Naidu]]۔ # 20th Death Anniversary of [[Kasturba Gandhi]]۔ # Dr. Waldermar Mordecai Wolff [[Haffkine]]۔ # Birth Centenary of Sir [[Asutosh Mookerjee]]۔ # 92nd Birth Anniversary of Sri [[Aurobindo]]۔ # [[Raja Rammohun Roy]]۔ # 6th General Assembly of International Organisation for Standardisation، New Delhi. # National [[Children's Day]]۔ # [[Thomas the Apostle|St. Thomas]]۔ # 22nd International Geological Congress، New Delhi. # Nehru Mourning Issue === 1965 === # [[Jamsetji Nusserwanji Tata]]۔ # Birth Centenary of [[Lala Lajpat Rai]]۔ # 20th International Chamber of Commerce Congress، New Delhi. # Indian Shipping. # Death Centenary of [[Abraham Lincoln]]۔ # Centenary of [[International Telecommunication Union]]۔ # First Anniversary of Nehru's Death. # International Co-operation Year. # Indian [[Mount Everest]] Expedition. # Pandit [[Govind Ballabh Pant]]۔ # 90th Birth Anniversary of Sardar [[Vallabhbhai Patel]]۔ # 95th Birth Anniversary of Deshbandhu [[Chittaranjan Das]]۔ # [[Vidyapati]] Thakur. === 1966 === # 15th Pacific Area Travel Association Conference، New Delhi. # Valour of Indian Armed Forces in [[1965 war]]۔ # [[Lal Bahadur Shastri]] Mourning issue. # [[Kambar، Tamil|Kambar]] # 75th Birth Anniversary of Dr. Bhimrao Ramji [[B. R. Ambedkar|Ambedkar]]۔ # Babu [[Kunwar Singh]]۔ # Birth Centenary of [[Gopal Krishna Gokhale]]۔ # Acharya [[Mahavir Prasad Dvivedi]]۔ # Maharaja [[Ranjit Singh]]۔ # Dr.[[Homi Jehangir Bhabha]]۔ # [[Maulana Abul Kalam Azad]]۔ # 60th Death Anniversary of [[Swami Rama Tirtha]]۔ # National [[Children's Day]]۔ # Centenary of [[Allahabad High Court]]۔ # [[Family Planning]] Week. # India's [[Field hockey|Hockey]] Victory in 5th [[Asian Games]]، [[Bangkok]]۔ === 1967 === # First Death Anniversary of [[Lal Bahadur Shastri]]۔ # 4th Indian General [[Election]]۔ # 300th Birth Anniversary of [[Guru Gobind Singh]]۔ # International [[Tourist]] Year. # First Death Anniversary of Acharya [[Nandalal Bose]]۔ # [[Survey of India]] Bicentenary. # 800th Death Anniversary of [[Basava|Basaveswara]]۔ # [[Narsinha Mehta]]۔ # [[Maharana Pratap]] # [[Narayana Guru]]۔ # Dr.[[Sarvepalli Radhakrishnan]]۔ # 25th Anniversary of [[Quit India Movement]]۔ # Centenary of Indo-European Telegraph Service. # World [[Wrestling]] Championships، New Delhi. # 4th Anniversary of Statehood of [[Nagaland]]۔ # [[Rashbehari Basu]]۔ # Diamond Jubilee of [[Scout Movement]] in India. === 1968 === # International Year for [[Human Rights]]۔ # 2nd International Conference-Seminar of [[Tamil people|Tamil]] Studies، Madras. # 2nd [[United Nations]] Conference on Trade and Development، New Delhi. # [[Amrita Bazar Patrika]] Centenary. # Birth Centenary of [[Maxim Gorky]]۔ # First Triennale، New Delhi. # Opening of 1،00،000th [[Post Office]] at Brahmpur Chaurasta، Bihar. # [[Wheat]] Revolution. # 30th Death Anniversary of [[Gaganendranath Tagore]]۔ # Birth Centenary of [[Lakshminath Bezbaruah]]۔ # XIX [[Olympic Games]]، Mexico City. # 61st Birth Anniversary of [[Bhagat Singh]]۔ # 25th Anniversary of [[Azad Hind]] Government. # Birth Centenary of [[Sister Nivedita]]۔ # Birth Centenary of Madame [[Marie Curie]]۔ # 21st International Geographical Congress، New Delhi. # 400th Anniversary of [[Cochin Synagogue]]۔ # [[I.N.S.Nilgiri]]۔ # Indian [[bird]]s. === 1969 === # 130th Birth Anniversary of [[Bankim Chandra Chatterjee]]۔ # Birth Centenary of Dr.[[Bhagavan Das (theosophy)|Bhagavan Das]]۔ # Dr.[[Martin Luther King]]۔ # Death Anniversary of [[Mirza Ghalib]]۔ # 50th Anniversary of [[Osmania University]]۔ # 20th Anniversary of 'ALL UP' [[Air Mail]] Scheme. # 50th Anniversary of [[International Labour Organisation]]۔ # 50th Anniversary of [[Jallianwala Bagh]] Massacre، Amritsar. # [[Kasinadhuni Nageswara Rao]] Pantulu. # [[Ardaseer Cursetjee]] Wadia. # 150th Anniversary of [[Serampore College]]، [[West Bengal]]۔ # Dr.[[Zakir Hussain (politician)|Zakir Hussain]]۔ # Birth Centenary of [[Laxmanrao Kirloskar]]۔ # Birth Centenary of [[Mahatma Gandhi]]۔ # 10th Anniversary of Inter-Governmental Maritime Consultative Organization. # 57th Inter-Parliamentary Conference، New Delhi. # First Man on the [[Moon]]۔ # 500th Birth Anniversary of [[Guru Nanak]] Dev. # International Union for the Conservation of [[Nature]] and Natural Resources Conference، New Delhi. # 90th Birth Anniversary of [[Sadhu Vaswani]]۔ # Birth Centenary of [[Thakkar Bapa]]۔ === 1970 === # 12th Plenary Assembly of International [[Radio]] Consultative Committee (CCIR)۔ # First Death Anniversary of [[C. N. Annadurai|Conjeevaram Natarajan Annadurai]]۔ # 75th Death Anniversary of [[Munshi Newal Kishore]]۔ # Centenary of [[Nalanda College Biharsharif|Nalanda College]]۔ # [[Swami Shraddhanand]]۔ # Birth Centenary of Vladimir Illyich [[Lenin]]۔ # New [[Universal Postal Union]] Headquarters Building، Berne. # 425th Death Anniversary of [[Sher Shah Suri]]۔ # Vinayak Damodar [[Savarkar]]۔ # 25th Anniversary of [[United Nations Organisation]]۔ # Asian Productivity Year. # International Education Year (Birth Centenary of Dr.[[Maria Montessori]])۔ # Jatindra Nath Mukherjee ([[Bagha Jatin]])۔ # Valangaiman Sankaranarayana [[Srinivasa Sastri]]۔ # 150th Birth Anniversary of [[Iswar Chandra Vidyasagar]]۔ # Maharsi [[Valmiki]] (Author of Epic [[Ramayana]])۔ # Centenary of [[Calcutta Port]] Commissioner. # 50th Anniversary of [[Jamia Millia Islamia University]]، Delhi. # [[Jamnalal Bajaj]]۔ # 50th Anniversary of [[Indian Red Cross]] Society. # 700th Birth Anniversary of [[Namdev|Sant Namdeo]]۔ # Birth Bicentenary of [[Ludwig van Beethoven]]۔ # India National Philatelic Exhibition، [[New Delhi]]۔ # Diamond in India. === 1971 === # Centenary of Indian [[Life Insurance]]۔ # Golden Jubilee of [[Kashi Vidyapeeth]]۔ # [[Sant Ravidas]]۔ # Birth Centenary of Deenabandhu [[Charles Freer Andrews]]۔ # 15th Death Anniversary of Acharya [[Narendra Deo]]۔ # [[Census]] Centenary. # Sri [[Ramana Maharshi]]۔ # 65th Death Anniversary of [[Raja Ravi Varma]]۔ # Birth Centenary of [[Dadasaheb Phalke]]۔ # Birth Centenary of [[Abanindranath Tagore]]۔ # [[Swami Virjanand]]۔ # 2،500th Anniversary of Charter of [[Cyrus the Great]]۔ # [[World Thrift Day]]۔ # 25th Anniversary United Nations Educational and Cultural Organisation ([[UNESCO]])۔ # National Children's Day. # 1st Death Anniversary of Dr.[[Chandrasekhara Venkata Raman]]۔ # Golden Jubilee of [[Visva Bharati University]]، [[Shantiniketan]]، [[West Bengal]]۔ # CRICKET VICTORIES( Victories against West Indies and England.) === 1972 === # First Anniversary of Arvi [[Satellite]] Earth Station. # Silver Jubilee of [[Indian Standards Institute]] (ISI)۔ # 50th Anniversary of International Union of [[Railways]]۔ # XX [[Olympic Games]]، [[Munich]]۔ # Birth Centenary of Sri [[Aurobindo]]۔ # 25th Anniversary of [[Independence]]۔ # Greetings to [[Armed Forces]] on Silver Jubilee of Independence. # Birth Centenary of [[Bhai Vir Singh]]۔ # Birth Centenary of [[Tanguturi Prakasham]]۔ # 300th Birth Anniversary of [[Vemana]]۔ # Birth Centenary of [[Bertrand Russell]]۔ # Asia-72: 3rd Asian International Trade Fair، New Delhi. # First Death Anniversary of Dr.[[Vikram Sarabhai]]۔ # 50th Anniversary of [[USSR]]۔ # international union of railways India === 1973 === # 'INDIPEX 73'، International Stamp Exhibition، [[New Delhi]]۔ # 25th Anniversary of [[Independence]]۔ # Sri [[Ramakrishna Paramahamsa]]۔ # First Anniversary of [[Army Postal Service Corps (India)|Army Postal Service Corps]]۔ # 'Jai Bangla'، Inauguration of First [[Bangladesh]] Parliament. # Birth Centenary of [[Kumaran Asan]]۔ # Homage to Martyrs for [[Independence]]۔ # Dr.Bhimrao Ramji [[B. R. Ambedkar|Ambedkar]]۔ # Indian Miniature [[Painting]]s. # 15th Anniversary of Indian [[Mountaineering]] Foundation، [[New Delhi]]۔ # 25th Anniversary of [[Air India]]'s International Services. # 19th Death Anniversary of [[Thomas the Apostle|St. Thomas]]۔ # Death Centenary of [[Michael Madhusudan Dutt]]۔ # Birth Centenary of [[Vishnu Digambar Paluskar]]۔ # Centenary of Discovery of [[Leprosy]] Bacillus. # 5th Birth Centenary of Nicolaus [[Copernicus]]۔ # [[Allan Octavian Hume]]۔ # Homage to Gandhi and Nehru on 25th Anniversary of [[Independence]]۔ # [[Romesh Chunder Dutt]]۔ # K.S.[[Ranjitsinhji]]۔ # Birth Centenary of [[Vithalbhai Patel]]۔ # Bicentenary of [[President's Bodyguard]]۔ # 50th Anniversary of [[Interpol]] (International Criminal Police Organisation)۔ # [[Syed Ahmad Khan]]۔ # National [[Children's Day]]۔ # 'INDIPEX – 73'، India International Philatelic Exhibition، New Delhi. # Silver Jubilee of [[National Cadet Corps (India)|National Cadet Corps]]، (NCC)۔ # First Death Anniversary of [[Chakravarti Rajagopalachari]]۔ === 1974 === # Indian [[Mask]]s used in Dance Drama. # 300th Anniversary of Coronation of Chatrapati Shri [[Shivaji]] Maharaj. # [[Maithili Sharan Gupta]]۔ # [[Jainarain Vyas]]۔ # Utkal Gourab [[Madhusudan Das]] # [[Kandukuri Veeresalingam]]۔ # [[Tipu Sultan]]۔ # [[Max Mller]]۔ # 75th Birth Anniversary of [[Kamala Nehru]]۔ # World [[Population]] Year. # [[Varahagiri Venkata Giri]]۔ # Centenary of [[Universal Postal Union]]۔ # Centenary of [[Mathura museum]]۔ # Birth Centenary of [[Nicholas Roerich]]۔ # 2500th Anniversary of Bhagwan [[Mahavira]]'s attainment of [[Nirvana]]۔ # National [[Children's Day]]۔ # 25th Anniversary of [[UNICEF]] in India. # 25th Anniversary of [[Indian Territorial Army]]۔ # 19th International Dairy Congress، New Delhi. # Help for Mentally Retarded Children. # Birth Centenary of [[Guglielmo Marconi]]۔ # [[Saint Francis Xavier]]'s Apostle Celebration. === 1975 === # World [[Hindi]] Convention، [[Nagpur]]۔ # 25th Anniversary of the [[Republic]]۔ # 33rd World [[Table Tennis]] Championships، [[Calcutta]]۔ # International [[Women]]'s Year. # Bicentenary of [[Indian Army]] Ordnance Corps. # Centenary of [[Arya Samaj]]۔ # [[World Telugu Conference]]، [[Hyderabad]]، [[India]]۔ # Launch of First Indian [[Satellite]]۔ # Indian [[bird]]s: ''[[Pitta brachyura]]''، ''[[Oriolus xanthornus]]''، ''[[Tragopan melanocephalus]]'' and ''[[Lophophorus impejanus]]''۔ # 4th Centenary of [[Ramcharitmanas]] (epic poem by [[Tulsidas]])۔ # Centenary of Indian [[Young Women's Christian Association]] ([[YWCA]])۔ # 500th Birth Anniversary of [[Michelangelo]] Buonarroti. # 25th Anniversary of International Commission on [[Irrigation]] and [[Drainage]]۔ # Satellite Instructional [[Television]] Experiment. # 600th Birth Anniversary of Sant [[Arunagirinathar]]۔ # [[Namibia]] Day. # [[Mir Anees]]۔ # [[Ahilyabai Holkar]]۔ # [[Indian classical dance]]s: [[Bharata Natyam]]، [[Odissi dance|Odissi]]، [[Kathak]]، [[Kathakali]]، [[Kuchipudi]] and [[Manipuri dance|Manipuri]]۔ # [[Ameer Khusrau]]۔ # Vengalil Krishnan [[Krishna Menon]]۔ # [[Bahadur Shah Zafar]]۔ # 21st [[Commonwealth]] Parliamentary Conference، [[New Delhi]]۔ # Birth Centenary of [[Sardar Vallabhbhai Patel]]۔ # Birth Centenary of Karmavir [[Nabin Chandra Bardoloi]]۔ # National [[Children's Day]]۔ # 50th Anniversary of [[India Security Press]]، [[Nasik]]۔ # Tercentenary of the martyrdom of [[Guru Tegh Bahadur]]۔ # Centenary of the [[Theosophical Society]]۔ # Centenary of the [[Indian Meteorological Department]]۔ # 'INPEX-75' India National Philatelic Exhibition، [[Calcutta]]۔ === 1976 === # First Death Anniversary of [[Lalit Narayan Mishra]]۔ # Birth Centenary of [[Jim Corbett]]۔ # [[Keoladeo Ghana Bird Sanctuary]]، [[Bharatpur، India|Bharatpur]]۔ # Bicentenary of [[16th Light Cavalry]] Regiment. # [[Alexander Graham Bell]]۔ # Birth Centenary of [[Muthuswami Dikshitar]]۔ # [[World Health Day]]۔ Prevention of [[Blindness]]۔ # Industrial Development. # Indian [[Locomotive]]s. # Bicentenary of [[American Revolution]]۔ # Kumaraswamy [[Kamaraj]]۔ # XXI [[Olympic Games]]، [[Montreal]]۔ # [[Subhadra Kumari Chauhan]]۔ # [[Param Vir Chakra]] (Highest Gallantry Award)۔ # 60th Anniversary of [[Shreemati Nathibai Damodar Thackersey Women's University]]، [[Bombay]]۔ # [[Bharatendu Harishchandra]]۔ # Birth Centenary of [[Sarat Chandra Chatterjee]]۔ # [[Family Planning]] Campaign. # [[Maharaja Agrasen]]۔ # Indian wild life: [[swamp deer]]، [[Indian lion]]، [[leopard]] and [[caracal]]۔ # Voluntary [[Blood Donation]]۔ # [[Suryakant Tripathi]] 'Nirala'۔ # National [[Children's Day]]۔ # [[Hiralal Shastri]]۔ # Dr.[[Hari Singh Gour]]۔ # Inauguration of [[Indian Airlines]] Airbus Service. # Diamond Jubilee of [[Coconut]] Research. # Centenary of '[[Vande Mataram]]'۔ === 1977 === # Sixth [[International Film Festival of India]]، New Delhi. # Sixth World Conference of [[Earthquake Engineering]]، New Delhi. # Birth Centenary of [[Tarun Ram Phukan|Tarun Ram Phookun]]۔ # [[Paramahansa Yogananda]]۔ # First Asian Regional Red Cross Conference، New Delhi. # Death of [[Fakhruddin Ali Ahmed]]۔ # 15th Anniversary of Asian Oceanic Postal Union. # Birth Centenary of [[Narottam Morarjee]]۔ # [[Makhanlal Chaturvedi]]۔ # [[Vallabhacharya]]۔ # 50th Anniversary of [[Federation of Indian Chamber of Commerce and Industry]]۔ # 5th [[World Environment Day]]۔ # 25th Anniversary of [[Rajya Sabha]] (Upper House of Parliament)۔ # Indian [[flowers]]۔ # Centenary of [[Sound]] Recording. # Birth Centenary of [[Ananda Kentish Coomaraswamy]]۔ # 50th Death Anniversary of [[Ganga Ram]]۔ # 32nd International Homeopathic Congress. # [[Ram Manohar Lohia]]۔ # 'INPEX-77'، 3rd National Philatelic Exhibition، Bangalore. # 'ASIANA-77'، First Asian International Philatelic Exhibition، Bangalore. # 15th International Congress of [[Pediatrics]]، New Delhi. # [[Kittur Rani Channamma]]۔ # [[Union Public Service Commission]]۔ # 'AGRIEXPO-77'، Agriculture Exposition، New Delhi. # National [[Children's Day]]۔ # Indian Personalities: [[J. Phooley]] and [[S. Bapat]]۔ # 41st Session of [[International Statistical Institute]]، New Delhi. # [[Kamta Prasad Guru]]۔ # 60th Year of [[اکتوبر Revolution]]۔ === 1978 === # Conquest of [[Kanchenjunga]]۔ # 27th Pacific Area Travel Association Conference، New Delhi. # [[World Book Fair]]، New Delhi. # Birth Centenary of The Mother، [[Puducherry]]۔ # Fifth International Wheat Genetics Symposium، New Delhi. # [[Nanalal Dalpatram Kavi]]۔ # [[Surjya Sen]]۔ # Modern [[Indian paintings]]۔ # 400th Birth Anniversary of [[Peter Paul Rubens]]۔ # [[Charles Spencer Chaplin]]۔ # [[Deendayal Upadhyaya]]۔ # [[Shyama Prasad Mookerjee]]۔ # [[Museum]]s of India. # [[Bhagawadgeeta]]۔ # Centenary of [[Bethune College]]۔ # [[E.V.Ramasami]]۔ # [[Uday Shankar Chowdhury]]۔ # 150th Birth Anniversary of [[Leo Tolstoy]]۔ # Birth Centenary of [[Vallathol Narayana Menon]]۔ # National [[Children's Day]]۔ # National Small Industries Fair، New Delhi. # 175th Anniversary of [[Skinner's Horse]] (Cavalry regiment)۔ # Birth Centenary of [[Mohammad Ali Jauhar]]۔ # Birth Centenary of [[Chakravarti Rajagopalachari]]۔ # 75th Anniversary of Powered Flight. # Centenary of [[Ravenshaw College]]، Cuttack. # Death Anniversary of [[Franz Peter Schubert]]۔ === 1979 === # 4th Reunion of [[Punjab Regiment (India)|Punjab Regiment]] # [[Bhai Parmanand]] # International Year of the Child # [[Albert Einstein]] – Birth Centenary # [[Rajarshi Shahu Chhatrapati]] # India 80 – Stamp Exhibition # Postcards – Centenary # Raja [[Mahendra Pratap]] # [[Jatindra Nath Das]] – 50th Death Anniversary # India 80 – Airmails # Electric Lightbulb – Centenary # International Archives Week # International Commission on Large Dams – 50th Anniversary # [[International Trade Fair]] # International Children's Book Fair # 23rd [[IAEA]] Conference # Flying and Gliding # [[Guru Amar Das]] – 500th Birth Anniversary === 1980 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- !# ! Issue Date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- | 1 || 21 جنوری || [[UNIDO]] 3rd General Conference، New Delhi || 100 || Single |- | 2 || 25 جنوری || 'India 80'، International Stamp Exhibition، New Delhi (3rd issue)-[[Army Post Office#Indian Army Postal Service Corps|Army Post Office]] || 30 || Single |- | 3 || 25 جنوری || 'India 80'، International Stamp Exhibition، New Delhi (3rd issue)- [[Money Order]] || 50 || Single |- | 4 || 25 جنوری || 'India 80'، International Stamp Exhibition، New Delhi (3rd issue)- Copper Ticket || 100 || Single |- | 5 || 25 جنوری || 'India 80'، International Stamp Exhibition، New Delhi (3rd issue)- [[Rowland Hill (postal reformer)|Rowland Hill]] || 200 || Single |- | 6 || 17 فروری || [[Institution of Engineers (India)]] || 30 || Single |- | 7 || 26 فروری || [[Madras Sappers]] || 30 || Single |- | 8 || 29 فروری || [[World Book Fair|4th World Book Fair، New Delhi]] || 30 || Single |- | 9 || 29 فروری || 2nd International Conference on [[Apiculture]]، New Delhi || 100 || Single |- | 10 || 18 مارچ || [[Welthy Honsinger Fisher|Welthy Fisher]] || 30 || Single |- | 11 || 21 مارچ || [[Darul Uloom| Darul Uloom، Deoband]] || 30 || Single |- | 12 || 15 اپریل || [[Keshub Chunder Sen|Keshub Chandra Sen]] || 30 || Single |- | 13 || 21 اپریل || [[Chatrapati Shivaji|Chatrapati Shri Shivaji Maharaj]] || 30 || Single |- | 14 || 9 مئی || 5th Asian Table Tennis Championships، Calcutta || 30 || Single |- | 15 || 5 جون || [[N. M. Joshi]] || 30 || Single |- | 16 || 6 جون || [[Ulloor S. Parameswara Iyer]] || 30 || Single |- | 17 || 25 جون || S. M. Zamin Ali || 30 || Single |- | 18 || 27 جون || [[Helen keller|Helen Keller]] || 30 || Single |- | 19 || 19 جولائی || XXII Olympic Games، Moscow – High Jump || 100 || Single |- | 20 || 19 جولائی || XXII Olympic Games، Moscow – Show Jumping || 280 || Single |- | 21 || 31 جولائی || [[Prem Chand]] || 30 || Single |- | 22 || 27 اگست || Nobel Peace Prize، 1979 – [[Mother teresa|Mother Teresa]] || 30 || Single |- | 23 || 28 اگست || [[Louis Mountbatten، 1st Earl Mountbatten of Burma|Mountbatten]] || 280 || Single |- | 24 || 27 ستمبر || [[Scottish Church College| Scottish Church College، Calcutta]] || 35 || Single |- | 25 || 30 ستمبر || [[Rajah Annamalai Chettiar]] || 35 || Single |- | 26 || 2 اکتوبر || [[Dandi مارچ]] || 35 || Single |- | 27 || 2 اکتوبر || Salt Satyagraha || 35 || Single |- | 28 || 8 اکتوبر || [[Jayaprakash Narayan]] || 35 || Single |- | 29 || 1 نومبر || [[Great Indian bustard]] || 230 || Single |- | 30 || 3 نومبر || 1400 Hijri || 35 || Single |- | 31 || 14 نومبر || [[Children's Day#India|Children's Day]] || 35 || Single |- | 32 || 3 دسمبر || [[Dhyan Chand]] || 35 || Single |- | 33 || 20 دسمبر || Gold Mining || 100 || Single |- | 34 || 25 دسمبر || [[M. A. Ansari]] || 35 || Single |- | 35 || 27 دسمبر || [[India Government Mint، Mumbai|India Government Mint، Bombay]] || 35 || Single |- | 36 || 30 دسمبر || Bride – Tamil Nadu || 100 || Single |- | 37 || 30 دسمبر || Bride – Rajasthan || 100 || Single |- | 38 || 30 دسمبر || Bride – Kashmir || 100 || Single |- | 39 || 30 دسمبر || Bride – Bengal || 100 || Single |- |} === 1981 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- !# ! Issue Date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- | 1 || 2 جنوری || Mazharul Haque || 35 || Single |- | 2 || 1 فروری || [[St. Stephen's College، Delhi، India|St. Stephen's College، Delhi]] || 35 || Single |- | 3 || 9 فروری || [[Gommateshwara]] || 100 || Single |- | 4 || 27 فروری || [[Ganesh Vasudev Mavalankar|G. V. Mavalankar]] || 35 || Single |- | 5 || 23 مارچ || Homage to Martyrs || 35 || Single |- | 6 || 8 اپریل || [[Heinrich von Stephan]] || 100 || Single |- | 7 || 20 اپریل || International Year of Disabled Persons || 100 || Single |- | 8 || 30 مئی || Tribes of India – [[Bhil]] || 100 || Single |- | 9 || 30 مئی || Tribes of India – Dandami Maria || 100 || Single |- | 10 || 30 مئی || Tribes of India – [[Toda people|Toda]] || 100 || Single |- | 11 || 30 مئی || Tribes of India – [[Khiamngan]] Naga || 100 || Single |- | 12 || 15 جون || Conservation of Forests || 100 || Single |- | 13 || 22 جون || [[Nilmoni Phukan]] || 35 || Single |- | 14 || 23 جون || [[Sanjay Gandhi]] || 35 || Single |- | 15 || 18 جولائی || [[SLV-3]] and [[Rohini (satellite)|Rohini]] || 100 || Single |- | 16 || 28 جولائی || IX [[Asian Games]]، Delhi 1982 (1st Issue) – Games Logo || 100 || Single |- | 17 || 28 جولائی || IX Asian Games، Delhi 1982 (1st Issue) – Mascot and Stylised Hockey Player || 100 || Single |- | 18 || 1 ستمبر || Indian flowering trees – [[Butea monosperma|flame of the forest]] || 35 || Single |- | 19 || 1 ستمبر || Indian flowering trees – ''[[Crateva]]'' || 50 || Single |- | 20 || 1 ستمبر || Indian flowering trees – [[Golden shower tree|golden shower]] || 100 || Single |- | 21 || 1 ستمبر || Indian flowering trees – ''[[Bauhinia]]'' || 200 || Single |- | 22 || 16 اکتوبر || World Food Day || 100 || Single |- | 23 || 20 اکتوبر || Indian butterflies – ''[[Stichophthalma camadeva]]'' || 35 || Single |- | 24 || 20 اکتوبر || Indian butterflies – ''[[Cethosia biblis]]'' || 50 || Single |- | 25 || 20 اکتوبر || Indian butterflies – ''[[Cyrestis achates]]'' || 100 || Single |- | 26 || 20 اکتوبر || Indian butterflies – ''[[Teinopalpus imperialis]]'' || 200 || Single |- | 27 || 31 اکتوبر || [[Bellary Raghava]] || 35 || Single |- | 28 || 9 نومبر || [[Mahar Regiment]] || 35 || Single |- | 29 || 14 نومبر || Children's Day || 35 || Single |- | 30 || 19 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (2nd Issue) || 100 || Single |- | 31 || 27 نومبر || [[K.P. Jayaswal|Kashi Prasad Jayaswal]] || 35 || Single |- | 32 || 29 نومبر || Solidarity With The Palestinian People || 100 || Single |- | 33 || 4 دسمبر || [[Indian Navy]] || 35 || Single |- | 34 || 14 دسمبر || [[Henry Heras]] || 35 || Single |- | 35 || 24 دسمبر || IOCOM Submarine Telephone Cable || 100 || Single |- | 36 || 29 دسمبر || [[Fifth World Cup Hockey، Bombay]] || 100 || Single |- | 37 || 30 دسمبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (3rd Issue) || 100 || Single |- |} === 1982 === {| class="wikitable" style="text-align : justify" width="98٪" |- !# ! Issue Date ! Description ! Denomination (Paise) ! Unit |- | 1 || 28 جنوری || 100 Years of Telephone Services || 200 || Single |- | 2 || 8 فروری || 12th International Conference of Soil Science، New Delhi || 100 || Single |- | 3 || 2 مارچ || [[Sir J. J. School of Art]]، Bombay || 35 || Single |- | 4 || 15 مارچ || [[Three Musicians]]، [[Picasso]] || 285 || Single |- | 5 || 23 مارچ || Festival of India، London – Ancient Sculpture || 200 || Single |- | 6 || 23 مارچ || Festival of India، London – Kaliya Mardana || 305 || Single |- | 7 || 23 مارچ || Festival of India، London – [[Radio Telescope،Ooty]] || 305 || Single |- | 8 || 24 مارچ || [[Robert Koch]] – Centenary of Discovery of [[Tubercle bacillus|Tubercle Bacillus]] || 35 || Single |- | 9 || 9 مئی || [[Durgabai Deshmukh]] || 35 || Single |- |10 || 29 مئی || Himalayan flowers – ''[[Meconopsis aculeata]] ''|| 35 || Single |- |11 || 29 مئی || Himalayan flowers – ''Inula grandiflora'' || 100 || Single |- |12 || 29 مئی || Himalayan flowers – ''Arisaema wallachianum'' || 200 || Single |- |13 || 29 مئی || Himalayan flowers – ''[[Saussurea obvallata]]'' || 285 || Single |- |14 || 19 جون || [[Ariane Passenger Payload Experiment|APPLE]] Satellite || 200 || Single |- |15 || 1 جولائی || [[Bidhan Chandra Roy]] || 50 || Single |- |16 || 14 اگست || Oil Exploration || 100 || Single |- |17 || 17 ستمبر || Festival of India – [[S. H. Raza|Raza]] || 200 || Single |- |18 || 17 ستمبر || Festival of India – [[M. F. Husain]] || 305 || Single |- |19 || 1 اکتوبر || Wildlife Week – [[Kashmir stag]] || 285 || Single |- |20 || 8 اکتوبر || 50 Years of [[Indian Air Force]] || 100 || Single |- |21 || 15 اکتوبر || 50 Years of Civil Aviation || 325 || Single |- |22 || 21 اکتوبر || Police Day – Police Beat Patrol || 50 || Single |- |23 || 23 اکتوبر || 100 Years of Post Office Savings Bank || 50 || Single |- |24 || 30 اکتوبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (4th Issue) || 100 || Single |- |25 || 2 نومبر || Troposcatter Communication Link: India – USSR || 305 || Single |- |26 || 6 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (5th Issue) || 100 || Single |- |27 || 14 نومبر || Children's Day || 50 || Single |- |28 || 19 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (6th Issue) – Cycling || 50 || Single |- |29 || 19 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (6th Issue) – Javelin Throw || 200 || Single |- |30 || 19 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (6th Issue) – Discus Throw || 285 || Single |- |31 || 19 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (6th Issue) – Football || 325 || Single |- |32 || 25 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (7th Issue) – Yachting || 200 || Single |- |33 || 25 نومبر || IX Asian Games، Delhi 1982 (7th Issue) – Rowing || 285 || Single |- |34 || 10 دسمبر || 50 Years of [[Indian Military Academy]]، Dehradun || 50 || Single |- |35 || 15 دسمبر || [[Purushottam Das Tandon]] Birth Centenary || 50 || Single |- |36 || 18 دسمبر || Centenary of [[Darjeeling Himalayan Railway]] || 285 || Single |- |37 || 30 دسمبر || 'INPEX – 82'، National Stamp Exhibition، New Delhi || 50 || Single |- |38 || 30 دسمبر || 'INPEX – 82'، National Stamp Exhibition، New Delhi || 200 || Single |- |} === 1983 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue Date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- | 1 || 9 جنوری || [[Indian Antarctic Program|First Indian Antarctic Expedition]] || 100 || Single |- | 2 || 30 جنوری || [[Franklin Delano Roosevelt]] || 325 || Single |- | 3 || 7 فروری || [[Siberian crane]] || 285 || Single |- | 4 || 16 فروری || [[Jat Regiment]] || 50 || Single |- | 5 || 7 مارچ || Seventh Non-aligned Summit – Logo || 100 || Single |- | 6 || 7 مارچ || Seventh Non-aligned Summit – Nehru || 200 || Single |- | 7 || 14 مارچ || Commonwealth Day – [[Mahabalipuram]] || 100 || Single |- | 8 || 14 مارچ || Commonwealth Day – [[Gomukh]] of Gangotri Glacier || 200 || Single |- | 9 || 25 مارچ || 86th Session of [[International Olympic Committee]] || 100 || Single |- |10 || 4 اپریل || [[St. Francis of Assisi]] || 100 || Single |- |11 || 5 مئی || Death Centenary of [[Karl Marx]] || 100 || Single |- |12 || 18 مئی || Death Centenary of [[Charles Darwin]] || 200 || Single |- |13 || 30 مئی || 50 Years of [[Kanha National Park]] || 100 || Single |- |14 || 18 جولائی || World Communications Year || 100 || Single |- |15 || 24 جولائی || [[Simon Bolivar]] || 200 || Single |- |16 || 9 اگست || India's Struggle for Freedom – [[Mirabehn|Meera Behn]] || 50 || Single |- |17 || 9 اگست || India's Struggle for Freedom – [[Mahadev Desai]] || 50 || Single |- |18 || 9 اگست || India's Struggle for Freedom – A.I.C.C. [[Quit India Resolution]] اگست، 1942 || 50 || Single |- |19 || 17 اگست || Sir Ram Nath Chopra || 50 || Single |- |20 || 27 اگست || [[Indian Mountaineering Foundation]] – [[Nanda Devi]] Peak || 200 || Single |- |21 || 15 ستمبر || Centenary of [[Bombay Natural History Society]] || 100 || Single |- |22 || 23 ستمبر || [[Rock Garden، Chandigarh]] || 100 || Single |- |23 || 1 اکتوبر || Indian wildlife – endangered primates – [[golden langur]] || 100 || Single |- |24 || 1 اکتوبر || Indian wildlife – endangered primates – [[lion tailed macaque]] || 200 || Single |- |25 || 3 اکتوبر || 5th General Assembly of World Tourism Organisation، New Delhi – [[Ghats in Varanasi|Ghats of Varanasi]] || 200 || Single |- |26 || 7 اکتوبر || [[Krishna Kant Handique]] || 50 || Single |- |27 || 18 اکتوبر || [[Hemu Kalani]] || 50 || Single |- |28 || 14 نومبر || Children's Day || 50 || Single |- |29 || 15 نومبر || Acharya [[Vinoba Bhave]] || 50 || Single |- |30 || 21 نومبر || Bi-Centenary of Man's First Flight – 'UDAN KHATOLA' || 100 || Single |- |31 || 21 نومبر || Bi-Centenary of Man's First Flight – 1st [[Montgolfier Balloon]]، 1783 || 200 || Single |- |32 || 22 نومبر || [[Project Tiger]] || 200 || Single |- |33 || 23 نومبر || Commonwealth Heads of Government Meeting، New Delhi – Logo || 100 || Single |- |34 || 23 نومبر || Commonwealth Heads of Government Meeting، New Delhi – Goan Couple of Early 19th Century || 200 || Single |- |35 || 5 دسمبر || Birth Centenary of [[Nandalal Bose]] – Pratiksha || 100 || Single |- |36 || 28 دسمبر || [[Surendranath Banerjee]] || 50 || Single |- |} === 1984 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 7 جنوری || [[7th Light Cavalry]] || 100 || Single |- |2 || 9 جنوری || [[Deccan Horse|The Deccan Horse]] || 100 || Single |- |3 || 15 جنوری || [[The Asiatic Society]] || 100 || Single |- |4 || 1 فروری || 100 Years of Postal Life Insurance || 100 || Single |- |5 || 12 فروری || President’s Review of the Fleet (Se-tenant of four ) || 100 (each) || Single |- |6 || 20 فروری || XII International Leprosy Congress || 100 || Single |- |7 || 21 فروری || [[Vasudev Balwant Phadke]] || 50 || Single |- |8 || 24 فروری || Afforestation || Nk || Single |- |9 || 3 اپریل || Indo-Soviet Joint Manned Space Fight || 300 || Single |- |10 || 23 اپریل || [[Baba Kanshi Ram]] || 50 || Single |- |11 || 10 مئی || [[Indian struggle for independence|India’s Struggle for Freedom]]: [[Mangal Pandey]] || 50 || Set of 4 |- |12 || 10 مئی || [[Indian struggle for independence|India’s Struggle for Freedom]]: [[Nana Sahib]] || 50 || Set of 4 |- |13 || 10 مئی || [[Indian struggle for independence|India’s Struggle for Freedom]]: [[Tatya Tope]] || 50 || Set of 4 |- |14 || 10 مئی || [[Indian struggle for independence|India’s Struggle for Freedom]]: [[Begum Hazrat Mahal]] || 50 || Set of 4 |- |15 || 11 جون || [[G. D. Birla]] || 50 || Single |- |16 || 28 جولائی || [[1984 Summer Olympics|XXIII Olympics]]: [[Basketball]] || 50 || Set of 4 |- |17 || 28 جولائی || [[1984 Summer Olympics|XXIII Olympics]]: [[High Jump]] || 100 || Set of 4 |- |18 || 28 جولائی || [[1984 Summer Olympics|XXIII Olympics]]: A girl doing [[floor exercise]]s || 200 || Set of 4 |- |19 || 28 جولائی || [[1984 Summer Olympics|XXIII Olympics]]: [[Weight Lifting]] || 250 || Set of 4 |- |20 || 3 اگست || Forts of India: [[Gwalior Fort|Gwalior]] || 50 || Set of 4 |- |21 || 3 اگست || Forts of India: [[Vellore Fort|Vellore]] || 100 || Set of 4 |- |22 || 3 اگست || Forts of India: [[Simhagad]] || 150 || Set of 4 |- |23 || 3 اگست || Forts of India: [[Jodhpur fort|Jodhpur]] || 200 || Set of 4 |- |24 || 14 ستمبر || [[Baburao Vishnu Paradkar]] || 50 || Single |- |25 || 23 اکتوبر || [[D. N. Wadia|Dr. D. N. Wadia]] || 100 || Single |- |26 || 14 نومبر || Children’s Day || 50 || Single |- |27 || 19 نومبر || [[Indira Gandhi]] || 50 || Single |- |28 || 20 نومبر || 12th World Mining Congress || 100 || Single |- |29 || 3 دسمبر || [[Rajendra Prasad]] Birth Centenary || 50 || Single |- |30 || 23 دسمبر || Roses: [[Mrinalini (rose)|Mrinalini]] || 150 || Set of 2 |- |31 || 23 دسمبر || Roses: [[Sugandha (rose)|Sugandha]] || 200 || Set of 2 |- |} === 1985 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 2 جنوری || [[Fergusson College|Fergusson College، Pune]] || 100 || Single |- |2 || 10 جنوری || [[Narhar Vishnu Gadgil]] || 50 || Single |- |3 || 15 جنوری || [[Regiment of Artillery]] || 100 || Single |- |4 || 31 جنوری || [[Indira Gandhi]] : Crusader for World Peace || 200 || Single |- |5 || 2 فروری || [[Minicoy]] Lighthouse || 100 || Single |- |6 || 20 فروری || [[Medical College and Hospital، Kolkata|Medical College، Calcutta]] || 100 || Single |- |7 || 6 مارچ || [[Madras Medical College|Medical College، Madras]] || 100 || Single |- |8 || 29 مارچ || [[The Assam Rifles]]-Sentinels of the North-East || 100 || Single |- |9 || 1 اپریل || 50 Years of [[Potato]] Research || 50 || Single |- |10 || 4 اپریل || [[Jassa Singh Ahluwalia|Baba Jassa Singh Ahluwalia]] || 50 || Single |- |11 || 12 اپریل || [[St. Xavier's College، Kolkata]] || 100 || Single |- |12 || 18 مئی || [[White-winged duck|White winged wood duck]] || 200 || Single |- |13 || 5 جون || [[Bougainvillea]]: Mahara || 50 || Set of 2 |- |14 || 5 جون || Bougainvillea: [[H. B. Singh]] || 100 || Set of 2 |- |15 || 7 جون || [[Yaudheya]] Coin – Festival of India || 200 || Single |- |16 || 13 جون || [[Didarganj Yakshi]] – Festival of India || 100 || Single |- |17 || 21 جولائی || [[Jairamdas Daulatram]] || 50 || Single |- |18 || 22 جولائی || [[Nellie Sengupta]] – [[Jatindra Mohan Sengupta]] || 50 || Single |- |19 || 5 ستمبر || Agriculture and rural Development || 25 || Single |- |20 || 19 ستمبر || [[Swami Haridas]] || 100 || Single |- |21 || 10 اکتوبر || [[Border Roads Organisation]] || 200 || Single |- |22 || 24 اکتوبر || 40th Anniversary of the [[United Nations]] || 200 || Single |- |23 || 31 اکتوبر || [[Indira Gandhi]]-In the service of the Nation || 200 || Single |- |24 || 14 نومبر || Children’s Day || 50 || Single |- |25 || 19 نومبر || XIX General Assembly [[International Astronomical Union]]، New Delhi || 100 || Single |- |26 || 19 نومبر || [[Indira Gandhi]] – Priyadarshini || 300 || Single |- |27 || 25 نومبر || [[St. Stephen's Church، Delhi|St. Stephen’s Hospital، Delhi]] || 100 || Single |- |28 || 2 دسمبر || [[Kakasaheb Kalelkar]] || 50 || Single |- |29 || 8 دسمبر || [[South Asian Association for Regional Cooperation|South Asian Regional Co-operation]] || 100 || Set of 2 |- |30 || 8 دسمبر || [[South Asian Association for Regional Cooperation|South Asian Regional Co-operation]] || 300 || Set of 2 |- |31 || 21 دسمبر || [[Shyama Shastri]] || 100 || Single |- |32 || 23 دسمبر || [[Master Tara Singh]] || 50 || Single |- |33 || 24 دسمبر || [[Ravi Shankar Vyas|Ravishankar Maharaj]] || 50 || Single |- |34 || 24 دسمبر || [[International Youth Year]] || 200 || Single |- |35 || 27 دسمبر || [[Johann Sebastian Bach]] and [[George Frideric Handel]] || 500 || Single |- |36 || 28 دسمبر || Centenary of the [[Indian National Congress]] || 100 each || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |} === 1986 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 11 فروری || [[Bombay Dockyard|Naval Dockyard Bombay]] 250th Anniversary || 250 || Single |- |2 || 14 فروری || INPEX-86: [[Hawa Mahal]] || 50 || Set of 2 |- |3 || 14 فروری || INPEX-86: Mobile Camel Post Office || 200 || Set of 2 |- |4 || 16 فروری || [[INS Vikrant]] || 200 || Single |- |5 || 18 فروری || 75th Anniversary of First Aerial Post || 50 || Set of 2 |- |6 || 18 فروری || 75th Anniversary of First Aerial Post || 300 || Set of 2 |- |7 || 22 فروری || Sixth Triennale-India 1986 || 100 || Single |- |8 || 13 مارچ || [[Chaitanya Mahaprabhu]] || 200 || Single |- |9 || 12 اپریل || [[Mayo College]]، [[Ajmer]] || 100 || Single |- |10 || 31 مئی || [[1986 FIFA World Cup|World Cup Football Mexico]] || 500 || Single |- |11 || 14 اگست || [[Bhim Sen Sachar]] || 50 || Single |- |12 || 8 ستمبر || [[Swami Sivananda]] || 200 || Single |- |13 || 16 ستمبر || [[X Games Asia|X Asian Games]]: Women’s [[Volleyball]] || 150 || Set of 2 |- |14 || 16 ستمبر || [[X Games Asia|X Asian Games]]: [[Hurdling|Men’s Hurdle]] || 300 || Set of 2 |- |15 || 9 اکتوبر || 200 Years of [[General Post Office، Chennai|Madras GPO]] || 500 || Single |- |16 || 17 اکتوبر || 1 Para (Commando) || 300 || Single |- |17 || 21 اکتوبر || 125th Anniversary of [[Indian Police Service|Indian Police]] || 150، 200 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |18 || 24 اکتوبر || [[International Year of Peace]] 1986 || 500 || Single |- |19 || 5 نومبر || [[Wind Energy]] || 5000 || Single |- |20 || 14 نومبر || Children’s Day || 50 || Single |- |21 || 11 دسمبر || 40th Anniversary of [[UNICEF]] || 50 || Set of 2 |- |22 || 11 دسمبر || 40th Anniversary of [[UNICEF]] || 500 || Set of 2 |- |23 || 12 دسمبر || [[Tansen]] || 100 || Single |- |24 || 15 دسمبر || 50 Years of [[Corbett National Park]] || 100 || Set of 2 |- |25 || 15 دسمبر || 50 Years of [[Corbett National Park]] || 200 || Set of 2 |- |26 || 26 دسمبر || [[Alluri Sitarama Raju]] || 50 || Single |- |27 || 29 دسمبر || [[Sagarmal Gopa]] || 50 || Single |- |28 || 30 دسمبر || [[Veer Surendra Sai]] || 50 || Single |- |29 || 30 دسمبر || [[St. Martha’s Hospital]]، Bangalore || 100 || Single |- |} === 1987 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 10 جنوری || First Indian Sailing Expedition Around the World 1985–87 || 650 || Single |- |2 || 25 جنوری || [[Africa Fund]] || 650 || Single |- |3 || 11 فروری || 29th Congress of ICC New Delhi || 500 || Single |- |4 || 13 فروری || [[Hakim Ajmal Khan]] || 60 || Single |- |5 || 27 فروری || [[Family planning in India|Family Planning]] || 35 & 60 || Single |- |6 || 18 مارچ || [[Lala Har Dayal]] || 60 || Single |- |7 || 21 مارچ || [[M. N. Roy]] || 60 || Single |- |8 || 28 مارچ || Centenary of [[South Eastern Railway zone|South Eastern Railway]] || 100 || Set of 4 |- |9 || 28 مارچ || Centenary of [[South Eastern Railway zone|South Eastern Railway]] || 150 || Set of 4 |- |10 || 28 مارچ || Centenary of [[South Eastern Railway zone|South Eastern Railway]] || 200 || Set of 4 |- |11 || 28 مارچ || Centenary of [[South Eastern Railway zone|South Eastern Railway]] || 400 || Set of 4 |- |12 || 14 اپریل || [[Kolia Bhomora Setu|Kalia Bhomora Bridge، Assam]] || 200 || Single |- |13 || 16 اپریل || [[Madras Christian College]] || 150 || Single |- |14 || 25 اپریل || [[Tripuraneni Ramaswamy|T. Ramaswamy Chowdary]] || 60 || Single |- |15 || 1 مئی || [[Anandamayi Ma|Shree Shree Ma Anandamayee]] || 100 || Single |- |16 || 8 مئی || [[Gurudev Rabindranath Tagore]] || 200 || Single |- |17 || 10 مئی || The [[Garhwal Rifles]] and the [[Garhwal Scouts]] || 100 || Single |- |18 || 11 مئی || [[J. Krishnamurti]] || 60 || Single |- |19 || 3 جون || 7 Mechanised Battalion (1 Dogra ) || 100 || Single |- |20 || 15 جون || India 89 – World Philatelic Exhibition || 50 || Set of 2 |- |21 || 15 جون || India 89 – World Philatelic Exhibition || 500 || Set of 2 |- |22 || 17 جون || [[Kailash Nath Katju|Dr. Kailas Nath Katju]] || 60 || Single |- |23 || 3 جولائی || Festival of India – Sadyah-Snata، [[Sanghol]] || 650 || Single |- |24 || 15 اگست || Forty Years of Freedom || 60 || Single |- |25 || 20 اگست || [[Harchand Singh Longowal|Sant Harchand Singh Longowal]] || 100 || Single |- |26 || 22 اگست || [[S. Satyamurti]] || 60 || Single |- |27 || 1 ستمبر || [[Guru Ghasidas]] || 60 || Single |- |28 || 2 ستمبر || [[Thakur Anukulchandra|Sri Sri Thakur Anukulchandra]] || 100 || Single |- |29 || 23 ستمبر || [[University of Allahabad]] Centenary || 200 || Single |- |30 || 1 اکتوبر || [[Phool Walon Ki Sair]] || 200 || Single |- |31 || 2 اکتوبر || [[Chhatrasal]] || 60 || Single |- |32 || 5 اکتوبر || [[International Year of Shelter for the Homeless]] || 500 || Single |- |33 || 14 اکتوبر || Asia Regional Conference of the [[Rotary International]] || 60 || Set of 2 |- |34 || 14 اکتوبر || Asia Regional Conference-[[Rotary International]]: Polio Immunisation Programme || 650 || Set of 2 |- |35 || 15 اکتوبر || 100 Years of Service to the Blind || 100 || Single |- |36 || 15 اکتوبر || Eye Donation || 200 || Single |- |37 || 17 اکتوبر || India – 89 (World Philatelic Exhibition): [[Iron pillar of Delhi|Iron Pillar، Delhi]] || 60 || Set of 4 |- |38 || 17 اکتوبر || India – 89 (World Philatelic Exhibition): [[India Gate]]، [[New Delhi]] || 150 || Set of 4 |- |39 || 17 اکتوبر || India – 89 (World Philatelic Exhibition): [[Diwan-i-Khas (Red Fort)|Dewan-e-Khas in Red Fort]]، Delhi || 500 || Set of 4 |- |40 || 17 اکتوبر || India – 89 (World Philatelic Exhibition): [[Old Fort، Delhi]] || 650 || Set of 4 |- |41 || 2 نومبر || [[Tyagmurti Goswami Ganeshdutt]] || 60 || Single |- |42 || 14 نومبر || Children’s Day || 60 || Single |- |43 || 19 نومبر || Indian trees: [[Platanus orientalis|chinar]] || 60 || Set of 4 |- |44 || 19 نومبر || Indian trees: [[Peepal|pipal]] || 150 || Set of 4 |- |45 || 19 نومبر || Indian trees: [[Sal tree|sal]] || 500 || Set of 4 |- |46 || 19 نومبر || Indian trees: [[banyan tree|banyan]] || 650 || Set of 4 |- |47 || 21 نومبر || Festival of USSR in India || 500 || Single |- |48 || 29 نومبر || Wild life: [[White Bengal tiger|white tiger]] – Rewa || 100 || Set of 2 |- |49 || 29 نومبر || Wild life: [[snow leopard]] || 500 || Set of 2 |- |50 || 10 دسمبر || [[Rameshwari Nehru]] || 60 || Single |- |51 || 10 دسمبر || [[Veer Narayan Singh]] || 60 || Single |- |52 || 20 دسمبر || [[Kuriakose Elias Chavara|Father Kuriakose Elias Chavara]] || 60 || Single |- |53 || 21 دسمبر || [[M. A. Muthiah Chettiar|Dr. Rajah Sir M. A. Muthiah Chettiar]] || 60 || Single |- |54 || 26 دسمبر || Sri Harmandir Sahib، Amritsar || 60 || Single |- |55 || 27 دسمبر || Rukmini Devi || 60 || Single |- |56 || 31 دسمبر || [[Hira Lal|Dr. Hira Lal]] || 60 || Single |- |57 || 31 دسمبر || [[H. N. Kunzru|Pandit Hriday Nath Kunzru]] || 60 || Single |- |} === 1988 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 1 جنوری || [[Solar Energy]] || 500 || Single |- |2 || 7 جنوری || 75th Session of the [[Indian Science Congress Association]] || 400 || Single |- |3 || 28 جنوری || 13th [[Asian Pacific Dental Congress]] || 400 || Single |- |4 || 2 فروری || [[Mohan Lal Sukhadia]] || 60 || Single |- |5 || 3 فروری || [[Tirot Sing|U. Tirot Sing]] || 60 || Single |- |6 || 4 فروری || [[Srinivas Kumar Sinha|Dr. S. K. Sinha]] || 60 || Single |- |7 || 19 فروری || Bicentenary of the 4th Battalion of the [[Kumaon Regiment]] || 100 || Single |- |8 || 22 فروری || [[Balgandharva]] || 60 || Single |- |9 || 24 فروری || [[Mechanised Infantry Regiment|The Mechanised Infantry Regiment]] || 100 || Single |- |10 || 26 فروری || [[B. N. Rau]] || 60 || Single |- |11 || 27 فروری || [[Chandrashekhar Azad]] || 60 || Single |- |12 || 7 مارچ || [[G. B. Pant]] || 60 || Single |- |13 || 14 مارچ || [[Mohindra College|Government Mohindra College، Patiala]] || 100 || Single |- |14 || 17 مارچ || [[D. V. Gundappa|Dr. D. V. Gundappa]] || 60 || Single |- |15 || 20 مارچ || [[Rani Avanti Bai]] || 60 || Single |- |16 || 23 مارچ || 100 years of [[Malayala Manorama]] || 100 || Single |- |17 || 26 مارچ || [[Dadhichi|Maharshi Dadhichi]] || 60 || Single |- |18 || 21 اپریل || [[Mohammad Iqbal]] || 60 || Single |- |19 || 1 مئی || [[Samarth Ramdas]] || 60 || Single |- |20 || 2 مئی || [[Swathi Thirunal Rama Varma]] || 60 || Single |- |21 || 9 مئی || [[Indian Rebellion of 1857|First War of Independence-1857]] || 60 || Single |- |22 || 9 مئی || [[Bhaurao Patil]] || 60 || Single |- |23 || 19 مئی || Himalayan Peaks: [[Broad Peak]] || 150 || Set of 4 |- |24 || 19 مئی || Himalayan Peaks: [[Godwin Austin K2|K2 (Godwin Austin)]] || 400 || Set of 4 |- |25 || 19 مئی || Himalayan Peaks: [[Kanchenjunga]] || 500 || Set of 4 |- |26 || 19 مئی || Himalayan Peaks: [[Nanda Devi]] || 650 || Set of 4 |- |27 || 24 مئی || Love and Care for Elders || 60 || Single |- |28 || 30 مئی || 100 Years of the [[Chhatrapati Shivaji Terminus|Victoria Terminus، Bombay]] || 100 || Single |- |29 || 31 مئی || [[Lawrence School، Lovedale]] || 100 || Single |- |30 || 5 جون || [[Prosopis cineraria|Khejri tree]] || 60 || Single |- |31 || 18 جون || [[Anugrah Narayan Sinha|Dr. Anugrah Narain Singh]] || 60 || Single |- |32 || 19 جون || [[Kuladhor Chaliha]] || 60 || Single |- |33 || 24 جون || [[Rani Durgawati]] || 60 || Single |- |34 || 28 جون || [[Shiv Prasad Gupta|Shivprasad Gupta]] || 60 || Single |- |35 || 28 جولائی || [[Acharya Shanti Dev]] || 60 || Single |- |36 || 4 اگست || [[Yashwant Singh Parmar|Y. S. Parmar]] || 60 || Single |- |37 || 16 اگست || Freedom Forty – Swaraj || 60 (each) || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |38 || 26 اگست || [[Durgadas Rathore]] || 60 || Single |- |39 || 6 ستمبر || [[Sarat Chandra Bose]] || 60 || Single |- |40 || 7 ستمبر || [[Gopinath Kaviraj]] || 60 || Single |- |41 || 14 ستمبر || Hindi Day || 60 || Single |- |42 || 17 ستمبر || Sports – 1988: [[Indian Olympic Association]] || 60 || Set of 2 |- |43 || 17 ستمبر || Sports – 1988: Freedom Forty – Glory of Sport || 500 || Set of 2 |- |44 || 6 اکتوبر || [[Baba Kharak Singh]] || 60 || Single |- |45 || 7 اکتوبر || [[Jerdon's courser|Jerdon’s courser]] || 100 || Single |- |46 || 9 اکتوبر || India – 89: Bangalore GPO || 400 || Set of 2 |- |47 || 9 اکتوبر || India – 89: [[Bombay GPO]] || 500 || Set of 2 |- |48 || 15 اکتوبر || T.V. Screen With Tower || 40 || Single |- |49 || 3 نومبر || [[The Times of India]] || 150 || Single |- |50 || 11 نومبر || [[Maulana Abul Kalam Azad]] || 60 || Single |- |51 || 14 نومبر || [[Jawaharlal Nehru]] Centenary || 60 || Set of 2 |- |52 || 14 نومبر || [[Jawaharlal Nehru]] || 100 || Set of 2 |- |53 || 15 نومبر || [[Birsa Munda]] || 60 || Single |- |54 || 30 نومبر || [[Biogas|Bio Gas]] || 2000 || Single |- |55 || 5 دسمبر || [[Sheikh Mohammad Abdullah]] || 60 || Single |- |56 || 15 دسمبر || [[Bhakra Dam]] || 60 || Single |- |57 || 20 دسمبر || India -89 World Philatelic Exhibition: Early D. L. O. Cancellation || 60 || Set of 2 |- |58 || 20 دسمبر || India -89 World Philatelic Exhibition: Early R. M. S. Cancellation || 650 || Set of 2 |- |59 || 30 دسمبر || [[K. M. Munshi]] || 60 || Single |- |} === 1989 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 2 جنوری || [[Hare Krishna Mahtab|Hare Krushna Mahtab]] || 60 || Single |- |2 || 2 جنوری || [[Mannathu Padmanabhan]] || 60 || Single |- |3 || 10 جنوری || [[Lok Sabha]] Secretariat || 60 || Single |- |4 || 11 جنوری || [[State Museum Lucknow|State Museum، Lucknow]] || 60 || Single |- |5 || 17 جنوری || [[Baldev Ram Mirdha]] || 60 || Single |- |6 || 20 جنوری || India-89 World Philatelic Exhibition: [[Stamp Collecting]] || 60 || Set of 4 |- |7 || 20 جنوری || India-89 World Philatelic Exhibition: Traveller’s Coach Post Office || 150 || Set of 4 |- |8 || 20 جنوری || India-89 World Philatelic Exhibition: [[Travancore Anchal]] || 500 || Set of 4 |- |9 || 20 جنوری || India-89 World Philatelic Exhibition: Earliest Philatelic Magazines || 650 || Set of 4 |- |10 || 31 جنوری || [[Don Bosco]] || 60 || Single |- |11 || 8 فروری || [[3rd Cavalry (India)|3rd Cavalry]] || 60 || Single |- |12 || 13 فروری || [[Dargah Sharif|Dargah Sharif، Ajmer]] || 100 || Single |- |13 || 15 فروری || President’s Review of the Fleet || 650 || Single |- |14 || 8 مارچ || [[B. G. Kher]] || 60 || Single |- |15 || 29 مارچ || [[Laxman Nayak|Shaheed Laxman Nayak]] || 60 || Single |- |16 || 30 مارچ || [[Rao Gopal Singh Kharwa|Rao Gopal Singh]] || 60 || Single |- |17 || 13 اپریل || [[Rajkumari Amrit Kaur]] || 60 || Single |- |18 || 13 اپریل || [[Saifuddin Kitchlew|S. D. Kitchlew]] || 60 || Single |- |19 || 19 اپریل || [[Sydenham College|Sydenham College، Bombay]] || 60 || Single |- |20 || 24 اپریل || [[Bishnu Ram Medhi]] || 60 || Single |- |21 || 11 مئی || [[Asaf Ali]] || 60 || Single |- |22 || 13 مئی || [[N. S. Hardikar|Dr. N. S. Hardikar]] || 60 || Single |- |23 || 17 مئی || [[Sankaracharya]] || 60 || Single |- |24 || 19 مئی || [[Punjab University، Chandigarh]] || 100 || Single |- |25 || 30 مئی || 75 Years of [[Indian Cinema]] || 60 || Single |- |26 || 20 جون || [[Kirloskar Group|Kirloskar]] Centenary || 100 || Single |- |27 || 27 جون || [[Dayanand Anglo-Vedic Schools System|DAV]] Centenary || 100 || Single |- |28 || 11 جولائی || [[Dakshin Gangotri]] Post Office || 100 || Single |- |29 || 19 جولائی || 125th Anniversary of [[Allahabad Bank]] || 60 || Single |- |30 || 27 جولائی || [[Central Reserve Police Force]] || 60 || Single |- |31 || 18 اگست || Military Farms Centenary || 100 || Single |- |32 || 30 اگست || [[Mustafa Kemal Ataturk]] || 500 || Single |- |33 || 11 ستمبر || [[Dr. S. Radhakrishnan]] || 60 || Single |- |34 || 23 ستمبر || [[Mohun Bagan A.C.|Mohun Bagan]] Centenary || 100 || Single |- |35 || 30 ستمبر || [[P. Subbarayan|Dr. P. Subbarayan]] || 60 || Single |- |36 || 4 اکتوبر || [[Shyamji Krishna Varma]] || 60 || Single |- |37 || 6 اکتوبر || [[Sayajirao Gaekwad III|Sayajirao Gaekwad-III]] || 60 || Single |- |38 || 19 اکتوبر || [[Venkatarama Ramalingam Pillai|Namakkal Kavignar]] || 60 || Single |- |39 || 21 اکتوبر || 18th International [[Epilepsy]] Congress and XIV World Congress on [[Neurology]] || 650 || Single |- |40 || 26 اکتوبر || [[Pandita Ramabai]] || 60 || Single |- |41 || 3 نومبر || [[Pigeon Post]] || 100 || Single |- |42 || 6 نومبر || [[Acharya Narendra Deva]] || 60 || Single |- |43 || 11 نومبر || [[Acharya Kripalani]] || 60 || Single |- |44 || 14 نومبر || [[Jawaharlal Nehru]] || 100 || Single |- |45 || 19 نومبر || [[1989 Asian Athletics Championships|8th Asian Track and Field Meet]] || 100 || Single |- |46 || 20 نومبر || [[Gopal Gurunath Bewoor|Gurunath Bewoor]] || 60 || Single |- |47 || 8 دسمبر || [[Balkrishna Sharma Navin]] || 60 || Single |- |48 || 15 دسمبر || [[Bombay Art Society]] || 100 || Single |- |49 || 20 دسمبر || [[Lesser florican|Likh florican]] || 200 || Single |- |50 || 29 دسمبر || A Hundred Years of Oil || 60 || Single |- |} === 1990 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 17 جنوری || [[M. G. Ramachandran|Dr. M. G. Ramachandran]] || 60 || Single |- |2 || 29 جنوری || [[Sukhna Shramdan|Sukhna Shramdan، Chandigarh]] || 100 || Single |- |3 || 21 فروری || [[Bombay Engineer Group]] Presentation of Colours || 60 || Single |- |4 || 2 مئی || [[Asian Development Bank]] || 200 || Single |- |5 || 6 مئی || 150th Anniversary of First Postage Stamp || 600 || Single |- |6 || 17 مئی || [[Ho Chi Minh]] || 200 || Single |- |7 || 29 مئی || [[Charan Singh]] || 100 || Single |- |8 || 30 جولائی || [[Indian Peace Keeping Force]] || 200 || Single |- |9 || 31 جولائی || [[Indian Council of Agricultural Research]] || 200 || Single |- |10 || 11 اگست || [[Khudiram Bose]] || 100 || Single |- |11 || 16 اگست || Indo-Soviet Issue || 100، 650 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |12 || 24 اگست || [[K. Kelappan]] || 100 || Single |- |13 || 5 ستمبر || Care for the Girl Child || 100 || Single |- |14 || 8 ستمبر || International Literacy Year || 100 || Single |- |15 || 10 ستمبر || Safe Water || 400 || Single |- |16 || 28 ستمبر || [[Pandit Sunderlal Sharma]] || 60 || Single |- |17 || 29 ستمبر || [[1990 Asian Games|XI Asian Games]]: [[Kabaddi]] || 100 || Set of 4 |- |18 || 29 ستمبر || [[1990 Asian Games|XI Asian Games]]: [[Racing]] || 400 || Set of 4 |- |19 || 29 ستمبر || [[1990 Asian Games|XI Asian Games]]: [[Cycling]] || 400 || Set of 4 |- |20 || 29 ستمبر || [[1990 Asian Games|XI Asian Games]]: [[Archery]] || 650 || Set of 4 |- |21 || 1 اکتوبر || [[A. K. Gopalan]] || 100 || Single |- |22 || 1 اکتوبر || 3rd & 5th Battalions of [[Gorkha regiments (India)|Gorkha Rifles]] || 200 || Single |- |23 || 19 اکتوبر || [[Surajmal Misrana]] || 200 || Single |- |24 || 14 اکتوبر || Children's Day || 100 || Single |- |25 || 30 اکتوبر || [[Border Security Force]] || 500 || Single |- |26 || 17 دسمبر || Greetings || 100 || Set of 2 |- |27 || 17 دسمبر || Greetings || 400 || Set of 2 |- |28 || 24 دسمبر || Cities of India: [[Bikaner]] || 400 || Set of 3 |- |29 || 24 دسمبر || Cities of India: [[Hyderabad]] || 500 || Set of 3 |- |30 || 24 دسمبر || Cities of India: [[Cuttack]] || 650 || Set of 3 |- |31 || 26 دسمبر || [[Bhakta Kanakadasa]] || 100 || Single |- |32 || 28 دسمبر || Tercentenary of [[Kolkata]]: [[Shaheed Minar، Kolkata|Shaheed Minar]] || 100 || Set of 2 |- |33 || 28 دسمبر || Tercentenary of [[Kolkata]]: [[Ganges|Ganga]] – The River of Life || 600 || Set of 2 |- |34 || 31 دسمبر || [[Jānēśvarī]] || 200 || Single |- |} === 1991 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 20 جنوری || [[Benaras Hindu University]] || 100 || Single |- |2 || 30 جنوری || [[Mahatma Gandhi]] || 100 || Single |- |3 || 30 جنوری || Road Safety || 650 || Single |- |4 || 12 فروری || Seventh Triennale || 650 || Single |- |5 || 15 فروری || [[Jaganath Shunkerseth]] || 200 || Single |- |6 || 28 فروری || [[Tata Memorial Centre]] || 200 || Single |- |7 || 4 مارچ || [[Marine mammal]]s: [[river dolphin]] || 400 || Set of 2 |- |8 || 4 مارچ || [[Marine mammal]]s: [[sea cow]] || 650 || Set of 2 |- |9 || 5 مارچ || Beware of Drugs || 500 || Single |- |10 || 7 مارچ || World Peace || 650 || Single |- |11 || 18 مارچ || [[IRS-1A|Indian Remote Sensing Satellite-1A]] || 650 || Single |- |12 || 5 اپریل || [[Babu Jagjivan Ram]] || 100 || Single |- |13 || 14 اپریل || [[Dr. B. R. Ambedkar]] || 100 || Single |- |14 || 30 اپریل || Tribal Dances: [[Valar dance]] || 250 || Set of 4 |- |15 || 30 اپریل || Tribal Dances: [[Kayang dance]] || 400 || Set of 4 |- |16 || 30 اپریل || Tribal Dances: [[Hozagiri dance]] || 500 || Set of 4 |- |17 || 30 اپریل || Tribal Dances: [[Velakali]] || 650 || Set of 4 |- |18 || 18 مئی || [[Ariyakudi Ramanuja Iyengar]] || 200 || Single |- |19 || 30 مئی || [[Karpoori Thakur]] || 100 || Single |- |20 || 23 جون || [[Antarctic Treaty]] || 500، 650 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |21 || 25 جون || New Delhi-Diamond Jubilee || 500، 650 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |22 || 27 جون || [[Shriram Sharma Acharya]] || 100 || Single |- |23 || 31 جولائی || [[K. Shankar Pillai]] – Cartoons || 400 || Set of 2 |- |24 || 31 جولائی || [[K. Shankar Pillai]] – Cartoons || 650 || Set of 2 |- |25 || 3 اگست || [[Sriprakash]] || 200 || Single |- |26 || 5 اگست || [[Gopinath Bordoloi]] || 100 || Single |- |27 || 20 اگست || [[Rajiv Gandhi]] || 100 || Single |- |28 || 24 اگست || [[Jain Muni Mishrimal Ji]] || 100 || Single |- |29 || 16 ستمبر || [[Mahadevi Varma]] – [[Jayshankar Prasad]] || 200، 200 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |30 || 27 ستمبر || 37th [[Commonwealth]] Parliamentary Conference || 650 || Single |- |31 || 30 ستمبر || Greetings || 100، 650 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |32 || 12 اکتوبر || [[Orchidaceae|Orchids]]: ''[[Cymbidium aloifolium]]'' || 100 || Set of 6 |- |33 || 12 اکتوبر || [[Orchidaceae|Orchids]]: ''[[Paphiopedilum venustum]]'' || 250 || Set of 6 |- |34 || 12 اکتوبر || [[Orchidaceae|Orchids]]: ''[[Aerides crispum]]'' || 300 || Set of 6 |- |35 || 12 اکتوبر || [[Orchidaceae|Orchids]]: ''[[Cymbidium bicolor|Cymbidium bicolour]]'' || 400 || Set of 6 |- |36 || 12 اکتوبر || [[Orchidaceae|Orchids]]: ''[[Vanda spathulata]]'' || 500 || Set of 6 |- |37 || 12 اکتوبر || [[Orchidaceae|Orchids]]: ''[[Cymbidium]] devonianum'' || 650 || Set of 6 |- |38 || 18 اکتوبر || 2nd Battalion – The 3rd [[Gorkha regiments (India)|Gorkha Rifles]] || 400 || Single |- |39 || 29 اکتوبر || [[Kamaladevi Chattopadhyaya]]-[[Handicrafts]] || 100 || Set of 2 |- |40 || 29 اکتوبر || [[Kamaladevi Chattopadhyaya]]-[[Puppet]] || 650 || Set of 2 |- |41 || 7 نومبر || [[Chithira Thirunal Balarama Varma]] || 200 || Single |- |42 || 14 نومبر || [[18 Cavalry]] || 650 || Single |- |43 || 14 نومبر || Children's Day || 100 || Single |- |44 || 15 نومبر || India Tourism Year 1991 || 650 || Single |- |45 || 18 نومبر || International Conference on Youth Tourism || 650 || Event |- |46 || 5 دسمبر || [[Mozart]] || 650 || Single |- |47 || 7 دسمبر || [[SAARC Year of Shelter]] || 400 || Single |- |48 || 11 دسمبر || Run for your Heart || 100 || Single |- |49 || 28 دسمبر || [[Asit Kumar Haldar]] || 200 || Single |- |50 || 30 دسمبر || [[Yogasana]]: [[Bhujangasana]] || 200 || Set of 4 |- |51 || 30 دسمبر || [[Yogasana]]: [[Dhanurasana]] || 500 || Set of 4 |- |52 || 30 دسمبر || [[Yogasana]]: [[Ustrasana]] || 650 || Set of 4 |- |53 || 30 دسمبر || [[Yogasana]]: [[Utthita Trikonasana]] || 1000 || Set of 4 |- |} === 1992 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 21 فروری || [[YMCA|Y. M. C. A.]] || 100 || Single |- |2 || 1 مارچ || [[International Association for Bridge and Structural Engineering]] || 200 (each) || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |3 || 2 مارچ || V International Conference on Goats || 600 || Single |- |4 || 20 اپریل || [[National Archives (India)|National Archives]] || 600 || Single |- |5 || 25 اپریل || [[Krushna Chandra Gajapati]] || 100 || Single |- |6 || 29 اپریل || [[Vijay Singh Pathik]] || 100 || Single |- |7 || 29 اپریل || [[Adventure sport|Adventure Sports]]: [[Hang Gliding]] || 200 || Set of 4 |- |8 || 29 اپریل || [[Adventure sport|Adventure Sports]]: [[Wind Surfing]] || 400 || Set of 4 |- |9 || 29 اپریل || [[Adventure sport|Adventure Sports]]: [[Rafting|River Rafting]] || 500 |- |10 || 29 اپریل || [[Adventure sport|Adventure Sports]]: [[Skiing]] || 1100 || Set of 4 |- |11 || 9 مئی || [[Henry Gidney]] || 100 || Single |- |12 || 30 مئی || [[Telecommunication Training Centre، Jabalpur]] || 100 || Single |- |13 || 31 جولائی || [[Udham Singh]] || 100 || Single |- |14 || 8 اگست || [[1992 Summer Olympics|XXV Olympics]]: [[Discus Throw]] || 100 || Set of 4 |- |15 || 8 اگست || [[1992 Summer Olympics|XXV Olympics]]: [[Gymnastics]] || 600 || Set of 4 |- |16 || 8 اگست || [[1992 Summer Olympics|XXV Olympics]]: [[Hockey]] || 800 || Set of 4 |- |17 || 8 اگست || [[1992 Summer Olympics|XXV Olympics]]: [[Boxing]] || 1100 || Set of 4 |- |18 || 9 اگست || [[Quit India]] || 100 || Set of 2 |- |19 || 9 اگست || [[Quit India]] || 200 || Set of 2 |- |20 || 10 اگست || 60 Para Field Ambulance || 100 || Single |- |21 || 30 اگست || [[S. R. Ranganathan|Dr. S. R. Ranganathan]] || 100 || Single |- |22 || 2 ستمبر || [[Devnarayan Ki Phad|Phad Painting – Dev Narayan]] || 500 || Single |- |23 || 19 ستمبر || [[Hanuman Prasad Poddar]] || 100 || Single |- |24 || 8 اکتوبر || [[Indian Air Force|IAF]] : Diamond Jubilee || 100، 1000 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |25 || 13 نومبر || [[Sisters of Charity of Jesus and Mary|Sisters of Jesus & Mary]] || 100 || Single |- |26 || 14 نومبر || Children's Day || 100 || Single |- |27 || 2 دسمبر || [[Yogiji Maharaj|Shri Yogiji Maharaj]] || 100 || Single |- |28 || 8 دسمبر || [[Army Service Corps]] || 100 || Single |- |29 || 19 دسمبر || Rocket Mail – [[Stephen Smith (rocket scientist)|Stephen Smith]] || 1100 || Single |- |30 || 20 دسمبر || Silver Jubilee of [[Haryana]] || 200 || Single |- |31 || 28 دسمبر || [[Madan Lal Dhingra]] || 100 || Single |- |32 || 30 دسمبر || [[Birds of prey]]: [[osprey]] || 200 || Set of 4 |- |33 || 30 دسمبر || [[Birds of prey]]: [[Shaheen falcon|shahin falcon]] || 600 || Set of 4 |- |34 || 30 دسمبر || [[Birds of prey]]: [[Himalayan vulture|Himalayan bearded vulture]] || 800 || Set of 4 |- |35 || 30 دسمبر || [[Birds of prey]]: [[golden eagle|Himalayan golden eagle]] || 1100 || Set of 4 |- |36 || 31 دسمبر || [[Ravishankar Shukla|Pandit Ravishankar Shukla]] || 100 || Single |- |} === 1993 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 9 جنوری || [[William Carey (missionary)|William Carey]] || 600 || Single |- |2 || 14 جنوری || [[Fakir Mohan Senapati]] || 100 || Single |- |3 || 28 فروری || [[Council of Scientific and Industrial Research|CSIR]] Golden Jubilee || 100 || Single |- |4 || 1 اپریل || 9 Parachute Field Regiment-Golden Jubilee || 100 || Single |- |5 || 1 اپریل || Tigers of the Sky || 100 || Single |- |6 || 9 اپریل || [[Rahul Sankrityayan]] || 100 || Single |- |7 || 11 اپریل || 89th Inter-Parliamentary Union Conference || 100 || Single |- |8 || 16 اپریل || Mountain Locomotives: [[Matheran Hill Railway|Neral Matheran]] || 100 || Set of 4 |- |9 || 16 اپریل || Mountain Locomotives: [[Darjeeling Himalayan Railway|D. H. R. (Darjeeling)]] || 600 || Set of 4 |- |10 || 16 اپریل || Mountain Locomotives: [[Nilgiri Mountain Railway]] || 800 || Set of 4 |- |11 || 16 اپریل || Mountain Locomotives: [[Kalka–Shimla Railway|Kalka Simla]] || 1100 || Set of 4 |- |12 || 25 اپریل || [[Meerut College]] || 100 || Single |- |13 || 29 جون || [[Prasanta Chandra Mahalanobis]] || 100 || Single |- |14 || 31 جولائی || [[Municipal Corporation Building، Mumbai|Bombay Municipal Corporation Building]] || 200 || Single |- |15 || 9 اگست || [[Khan Abdul Ghaffar Khan]] || 100 || Single |- |16 || 19 اگست || [[National Integration]] || 100 || Single |- |17 || 26 اگست || [[Dadabhai Naoroji]] – Centenary of Election to the [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] || 600 || Single |- |18 || 11 ستمبر || [[Swami Vivekananda at the Parliament of the World's Religions (1893)|Swami Vivekananda Centenary of Chicago Address]] || 200 || Single |- |19 || 9 اکتوبر || Flowering trees: ''[[Lagerstroemia speciosa]]'' || 100 || Set of 4 |- |20 || 9 اکتوبر || Flowering trees: ''[[Cochlospermum religiosum]]'' || 600 || Set of 4 |- |21 || 9 اکتوبر || Flowering trees: ''[[Erythrina variegata]]'' || 800 || Set of 4 |- |22 || 9 اکتوبر || Flowering trees: ''[[Thespesia populnea]]'' || 1100 |- |23 || 8 نومبر || [[Dwaram Venkataswamy Naidu|Dr. Dwaram Venkataswamy Naidu]] || 100 || Single |- |24 || 8 نومبر || Golden Jubilee of [[College of Military Engineering، Pune]] || 200 || Single |- |25 || 14 نومبر || Children's Day || 100 || Single |- |26 || 9 دسمبر || Heart Care Festival || 650 || Single |- |27 || 9 دسمبر || [[Dr. Dwarkanath Kotnis]] || 100 || Single |- |27 || 11 دسمبر || India tea || 600 || Single |- |28 || 16 دسمبر || [[Papal Seminary]] [[Pune]] Centenary || 600 || Single |- |29 || 23 دسمبر || [[Meghnad Saha]] || 100 || Single |- |30 || 25 دسمبر || Inpex-93: [[Speed Post]] || 100 || Single |- |31 || 27 دسمبر || Inpex-93: Custom House، Wharf Calcutta || 200 || Single |- |32 || 29 دسمبر || [[Dinanath Mangeshkar]] || 100 || Single |- |33 || 30 دسمبر || [[Nargis Dutt]] || 100 || Single |- |34 || 31 دسمبر || [[Indian National Army|INA]] Golden Jubilee || 100 || Single |- |} === 1994 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 1 جنوری || [[Satyendra Nath Bose]] || 100 || Single |- |2 || 10 جنوری || [[Sampurnanand|Dr. Sampurnanand]] || 100 || Single |- |3 || 11 جنوری || [[Satyajit Ray]] || 1100، 600 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |4 || 21 فروری || [[Shanti Swarup Bhatnagar|Dr. Shanti Swarup Bhatnagar]] || 100 || Single |- |5 || 7 مارچ || [[Prajapita Brahma]] || 100 || Single |- |6 || 14 مارچ || Eighth Triennale-India || 600 || Single |- |7 || 26 مارچ || UPASI – Centenary || 200 || Single |- |8 || 9 اپریل || [[Rani Rashmoni]] || 100 || Single |- |9 || 13 اپریل || 75th Anniversary of the [[Jallianwala Bagh]] Martyrdom || 100 || Single |- |10 || 23 اپریل || [[Chandra Singh Garhwali]] || 100 || Single |- |11 || 1 مئی || 75th Anniversary of the [[International Labour Organisation]] || 600 || Single |- |12 || 25 مئی || [[Indian People's Theatre Association|IPTA]] || 200 || Single |- |13 || 12 اگست || [[The Madras Regiment]] 4th BN (WLI) || 650 || Single |- |14 || 23 ستمبر || [[Institute of Mental Health، Madras]] || 200 || Single |- |15 || 2 اکتوبر || 125 Years of [[Mahatma Gandhi]] || 600، 1100 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |16 || 30 اکتوبر || XVI International Cancer Congress || 600 || Single |- |17 || 8 نومبر || Human Resource Development World Conference || 600 || Single |- |18 || 14 نومبر || Children's Day || 100 || Single |- |19 || 20 نومبر || [[International Year of the Family]] || 200 || Single |- |20 || 21 نومبر || [[Khuda Bakhsh Oriental Public Library]] || 600 || Single |- |21 || 29 نومبر || [[J. R. D. Tata]] || 200 || Single |- |22 || 30 نومبر || [[Calcutta Blind School]] Centenary || 200 || Single |- |23 || 4 دسمبر || 125th Anniversary of [[St. Xavier's College، Mumbai|St. Xaviers College، Bombay]] || 200 || Single |- |24 || 14 دسمبر || 215 Years of [[Remount Veterinary Corps]] || 600 || Single |- |25 || 19 دسمبر || [[College of Engineering، Guindy]]، Madras || 200 || Single |- |26 || 20 دسمبر || [[Baroda Museum]] || 600، 1100 || [[Se-tenant (philately)|Se-tenant]] |- |27 || 28 دسمبر || 200 Years of [[General Post Office (Mumbai)|Bombay G. P. O.]] || 600 || Single |- |} === 1995 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 5 جنوری || Eighth International Conference-Seminar of Tamil Studies، [[Thanjavur]] || 200 || Single |- |2 || 7 جنوری || [[Indian National Science Academy]] || 600 || Single |- |3 || 9 جنوری || [[Chhotu Ram]] || 100 || Single |- |4 || 11 جنوری || 100 Years of Cinema (Se-tenant ) || 1100، 600 || Single |- |5 || 12 جنوری || [[SAARC]] Youth Year || 200 || Single |- |6 || 15 جنوری || [[Prithvi Theatre]] || 200 || Single |- |8 || 15 جنوری || Field Marshal [[K. M. Cariappa]] || 200 || Single |- |9 || 18 جنوری || Tex-Styles India'95 || 200 || Single |- |10 || 18 جنوری || [[Rafi Ahmed Kidwai]] || 100 || Single |- |11 || 4 اپریل || [[K. L. Saigal]] || 500 || Single |- |12 || 1 مئی || R. S. Ruikar || 100 || Single |- |13 || 17 مئی || 100 Years of Radio Communication || 500 || Single |- |14 || 23 مئی || [[Delhi Development Authority]] || 200 || Single |- |15 || 26 جون || 50 Years of The United Nations || 100، 600 || Set of two |- |16 || 30 اگست || Bharti Bhawan Library، Allahabad || 600 || Single |- |17 || 4 ستمبر || The Asian Pacific Postal Training Centre Bangkok || 1000 || Single |- |18 || 26 ستمبر || Defence Headquarters Delhi Area || 200 || Single |- |19 || 28 ستمبر || [[Louis Pasteur]] || 500 || Single |- |20 || 1 اکتوبر || 150 Anniversary of [[La Martiniere College]]، Lucknow || 200 || Single |- |21 || 2 اکتوبر || India-South Africa Cooperation (Se-tenant) || 100، 200 || Single |- |22 || 16 اکتوبر || 50 Years of [[Food and Agriculture Organisation]] || 500 || Single |- |23 || 30 اکتوبر || [[Pasumpon U. Muthuramalingam Thevar]] || 100 || Single |- |24 || 8 نومبر || [[W. C. Roentgen]] || 600 || Single |- |25 || 14 نومبر || Children's Day || 100 || Single |- |26 || 20 نومبر || [[Jat Regiment]] || 500 || Single |- |27 || 28 نومبر || 175th Anniversary 5th BN (Napiers) The [[Rajputana Rifles]] || 500 || Single |- |28 || 10 دسمبر || [[Tukdoji Maharaj|Sant Tukdoji Maharaj]] || 100 || Single |- |29 || 19 دسمبر || Dr. [[Yellapragada Subbarow]] || 100 || Single |- |30 || 25 دسمبر || [[Giani Zail Singh]] || 100 || Single |- |31 || 31 دسمبر || [[Ahmed Raza Khan Barelvi]] || 100 || Single |- |} === 1996 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 9 فروری || [[Tata Institute of Fundamental Research]] || 200 || Single |- |2 || 22 فروری || Kasturba Trust – Tribute To [[Kasturba Gandhi|Ba]] || 100 || Single |- |3 || 25 فروری || 100 Years of Cardiac Surgery || 500 || Event |- |4 || 13 مارچ || Ritu Rang (Vasant) || 500 || Set of 4 |- |5 || 13 مارچ || Ritu Rang (Greeshm) || 500 || Set of 4 |- |6 || 13 مارچ || Ritu Rang (Varsha) || 500 || Set of 4 |- |7 || 13 مارچ || Ritu Rang (Hemant) || 500 || Set of 4 |- |8 || 13 مارچ || Cricket India ([[C. K. Nayudu]]) || 200 || Set of 4 |- |9 || 13 مارچ || Cricket India ([[D. B. Deodhar]]) || 200 || Set of 4 |- |10 || 13 مارچ || Cricket India ([[Vinoo Mankad]]) || 200 || Set of 4 |- |11 || 13 مارچ || Cricket India ([[Vijay Merchant]]) || 200 || Single |- |12 || 18 مارچ || Pt. Kunjilal Dubey || 100 || Single |- |13 || 10 اپریل || [[Morarji Desai]] || 100 || Single |- |14 || 10 مئی || Himalayan Ecology (''[[Capra falconeri]]'') || 500 || Set of 4 |- |15 || 10 مئی || Himalayan Ecology ([[Ithaginis cruentus|Ithaginis Cruentus]]) || 500 || Set of 4 |- |16 || 10 مئی || Himalayan Ecology ([[Saussurea|Saussurea Simpsoniana]]) || 500 || Set of 4 |- |17 || 10 مئی || Himalayan Ecology ([[Meconopsis horridula|Meconopsis Horridula]]) || 500 || Set of 4 |- |18 || 25 مئی || S. K. C. G. College || 100 || Single |- |19 || 5 مئی || Muhammad Ismail Sahib || 100 || Single |- |20 || 25 مئی || Spirit of Olympics (Marble Stadium، Athens) || 500 || Set of 2 |- |21 || 25 مئی || Spirit of Olympics (Olympic Torch) || 500 || Set of 2 |- |22 || 19 جولائی || [[Blessed Alphonsa]] || 100 || Single |- |23 || 2 اگست || [[Videsh Sanchar Nigam]] Ltd. || 500 || Single |- |24 || 4 اگست || Sir [[Pherozshah Mehta]] || 100 || Single |- |25 || 25 اگست || [[Ahilyabai Holkar]] || 200 || Single |- |26 || 28 اگست || [[Chembai Vaidyanatha Bhagavathar]] || 100 || Single |- |27 || 2 اگست || XX World Poultry Congress – [[Gallus gallus]] Linn || 500 || Single |- |28 || 12 ستمبر || [[Rani Gaidinliu]] || 100 || Single |- |29 || 25 ستمبر || [[Barrister Nath Pai]] || 100 || Single |- |30 || 5 اکتوبر || Indepex-97 || 200 || Single |- |31 || 7 اکتوبر || Silver Jubilee [[National Rail Museum]] || 500 || Single |- |32 || 10 اکتوبر || Jananayak Debeswar Sarmah || 200 || Single |- |33 || 19 اکتوبر || Sikh Regiment – 150 Years || 500 || Single |- |34 || 12 اکتوبر || [[Dr. Salim Ali]] Centenary (Se-tenant) || 800، 1100 || Single |- |35 || 14 نومبر || Children's Day || 800 || Single |- |36 || 17 نومبر || 2nd International Crop Science Congress || 200 || Single |- |37 || 4 دسمبر || 2 Grenadiers – Bicentenary || 500 || Single |- |38 || 8 دسمبر || [[SAARC]] – 10th Anniversary || 1100 || Single |- |39 || 9 دسمبر || Abai Konunbaev || 500 || Single |- |40 || 16 دسمبر || [[Vijay Divas]] || 200 || Single |- |41 || 26 دسمبر || [[Vivekananda Rock Memorial]]، [[Kanyakumari]] || 500 || Single |- |42 || 27 دسمبر || 150 Years of [[Anaesthesia]] || 500 || Single |- |} === 1997 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- || 1 || 1 جنوری || [[University of Roorkee]] || 800 || Single |- || 2 || 9 جنوری || [[Vrindavan Lal Verma|Dr. Vrindavan Lal Verma]] || 200 || Single |- || 3 || 22 جنوری || Silver Jubilee A. P. S. Corps || 500 || Single |- || 4 || 23 جنوری || [[Netaji Subhas Chandra Bose]] || 100 || Single |- || 5 || 28 جنوری || [[Jose Marti]] || 1100 || Single |- || 6 || 15 فروری || Inter-Parliamentary Specialized Conference || 500 || Single |- || 7 || 25 فروری || St. Andrew's Church || 800 || Single |- || 8 || 28 فروری || [[Morarji Desai]] || 100 || Single |- || 9 || 4 مارچ || [[Shyam Lal Gupta|Shyam Lal Gupta 'Parshad']] || 100 || Single |- || 10 || 5 مارچ || [[Jāneśvar]] || 500 || Single |- || 11 || 8 مارچ || [[Parijat]] tree (Se-tenant) || 500، 600 || Single |- || 12 || 13 مارچ || [[Rashtriya Indian Military College]]، [[Dehradun]] || 200 || Single |- || 13 || 23 مارچ || [[Ram Manohar Lohia]] || 100 || Single |- || 14 || 27 مارچ || The [[Philatelic Society of India]] (Se-tenant ) || 200 (each) || Single |- || 15 || 28 مارچ || [[Jnanpith Award]] Winners : Kannada || 200 || Single |- || 16 || 1 مئی || [[Madhu Limaye]] || 200 || Single |- || 17 || 6 جون || Centres of Culture and Tourism INDEPEX'97 – [[Nalanda]] || 200 || Set of 4 |- || 18 || 6 جون || Centres of Culture and Tourism INDEPEX'97 – [[Bodhgaya]] || 600 || Set of 4 |- || 19 || 6 جون || Centres of Culture and Tourism INDEPEX'97 – [[Vaishali (ancient city)|Vaishali]] || 1000 || Set of 4 |- || 20 || 6 جون || Centres of Culture and Tourism INDEPEX'97 – [[Kushinagar]] || 1100 || Set of 4 |- || 21 || 24 جون || [[Omkarnath Thakur|Pt. Omkarnath Thakur]] || 200 || Single |- || 22 || 2 جولائی || [[Ram Sewak Yadav]] || 200 || Single |- || 23 || 11 جولائی || [[Sibnath Banerjee]] || 200 || Single |- || 24 || 6 اگست || [[Rukmini Lakshmipathi|Thirumathi Rukmini Lakshmipathi]] || 200 || Single |- || 25 || 8 اگست || [[Basaveswara|Sri Basaveswara]] || 200 || Single |- || 26 || 11 اگست || Beaches of India : INDEPEX'97 – [[Gopalpur، Odisha|Gopalpur on Sea]] – [[Odisha]] || 200 || Set of 4 |- || 27 || 11 اگست || Beaches of India : INDEPEX'97 – [[Kovalam Beach]] – [[Thiruvananthapuram]] || 600 || Set of 4 |- || 28 || 11 اگست || Beaches of India : INDEPEX'97 – [[Anjuna|Anjuna Beach]] – [[Goa]] || 1000 || Set of 4 |- || 29 || 11 اگست || Beaches of India : INDEPEX'97 – [[Bogmalo Beach]] – [[Goa]] || 1000 || Set of 4 |- || 30 || 15 اگست || Swatantra Bharat || 200 || Single |- || 31 || 15 اگست || [[Indian freedom struggle|India's Struggle for Freedom]] Three INA Stalwarts || 200 || Single |- || 32 || 20 اگست || [[Sir Ronald Ross]] || 200 || Single |- || 33 || 28 اگست || [[Firaq Gorakhpuri]] || 200 || Single |- || 34 || 6 ستمبر || [[Bhaktivedanta Swami]] || 500 || Single |- || 35 || 7 ستمبر || 2nd Para (Maratha) Bicentenary || 200 || Single |- || 36 || 11 ستمبر || [[Birbal Sahni Institute of Palaeobotany]]، [[Lucknow]] – Birbalsahnia Divyadarshani || 200 || Set of 4 |- || 37 || 11 ستمبر || [[Birbal Sahni Institute of Palaeobotany]]، [[Lucknow]] – [[Glossopteris]] || 200 || Set of 4 |- || 38 || 11 ستمبر || [[Birbal Sahni Institute of Palaeobotany]]، [[Lucknow]] – Pentoxylon || 600 || Set of 4 |- || 39 || 11 ستمبر || [[Birbal Sahni Institute of Palaeobotany]]، [[Lucknow]] – ''[[Williamsonia (plant)|Williamsonia]] sawardiana'' || 1000 || Set of 4 |- || 40 || 14 ستمبر || [[Swami Brahmanand]] || 200 || Single |- || 41 || 28 ستمبر || [[Sir William Jones]] || 400 || Single |- || 42 || 4 اکتوبر || [[The Lawrence School، Sanawar|The Lawrence School Sanawar]] || 200 || Single |- || 43 || 6 اکتوبر || [[V. K. Krishna Menon]] || 200 || Single |- || 44 || 15 اکتوبر || 66th General Assembly Session of ICPO [[Interpol]] || 400 || Single |- || 45 || 15 اکتوبر || Rural Indian Women – INDEPEX'97 – [[Arunachal Pradesh]] || 200 || Set of 4 |- || 46 || 15 اکتوبر || Rural Indian Women – INDEPEX'97 – [[Gujarat]] || 600 || Set of 4 |- || 47 || 15 اکتوبر || Rural Indian Women – INDEPEX'97 – [[Ladakh]] || 1000 || Set of 4 |- || 48 || 15 اکتوبر || Rural Indian Women – INDEPEX'97 – [[Kerala]] || 1100 || Set of 4 |- || 49 || 20 اکتوبر || [[Scindia School]] Centenary (Se-tenant ) || 500 || Single |- || 50 || 28 اکتوبر || Indian Medicinal Plants – [[Tulsi]] || 200 || Set of 4 |- || 51 || 28 اکتوبر || Indian Medicinal Plants – [[Haridra]] || 500 || Set of 4 |- || 52 || 28 اکتوبر || Indian Medicinal Plants – [[Sarpagandha]] || 1000 || Set of 4 |- || 53 || 28 اکتوبر || Indian Medicinal Plants – [[Aloe vera|Ghritkumari]] || 1100 || Set of 4 |- || 54 || 8 نومبر || [[Sant Kavi Sunderdas]] || 200 || Single |- || 55 || 9 نومبر || [[Kotamaraju Rama Rao]] || 200 || Single |- || 56 || 14 نومبر || Children's Day || 200 || Single |- || 57 || 23 نومبر || World Convention on Reverence for all life || 400 || Single |- || 58 || 13 دسمبر || [[Hazari Prasad Dwivedi]] || 200 || Single |- || 59 || 15 دسمبر || [[Sardar Vallabh Bhai Patel]] || 200 || Single |- || 60 || 15 دسمبر || Post Office Theme Indepex'97 – Post Office Heritage Building || 200 || Set of 4 |- || 61 || 15 دسمبر || Post Office Theme Indepex'97 – Indian River Mail || 600 || Set of 4 |- || 62 || 15 دسمبر || Post Office Theme Indepex'97 – Cancellations & [[Jal Cooper]] || 1000 || Set of 4 |- || 63 || 15 دسمبر || Post Office Theme Indepex'97 – Mail Ship S. S. Hindosthan || 1100 || Set of 4 |- || 64 || 16 دسمبر || 50 Years of [[Indian Armed Forces|India Armed Forces]] || 200 || Single |- || 65 || 17 دسمبر || [[Pattabhi Sitaramayya|Dr. Pattabhi Sitaramayya]] || 200 || Single |- || 66 || 18 دسمبر || [[Jerome D'Souza]] || 200 || Single |- || 67 || 19 دسمبر || [[Ram Prasad Bismil]] and [[Ashfaqullah Khan]] || 200 || Single |- || 68 || 30 دسمبر || [[Cellular Jail]]، [[Port Blair]] || 200 || Single |- |} === 1998 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 || 2 جنوری || Eleventh [[Gorkha regiments (India)|Gorkha Rifles]] Golden Jubilee || 400 || Single |- |2 || 9 جنوری || [[Nahar Singh]] || 200 || Single |- |3 || 10 جنوری || [[Nanak Singh]] || 200 || Single |- |4 || 12 جنوری || [[Rotary International]] || 800 || Single |- |5 || 19 جنوری || [[Maharana Pratap]] || 200 || Single |- |6 || 19 جنوری || [[V. S. Khandekar]] || 200 || Single |- |7 || 25 جنوری || Bharat Paryatan Diwas || 1000 || Single |- |8 || 28 جنوری || [[Jagdish Chandra Jain|Dr. Jagdish Chandra Jain]] || 200 || Single |- |9 || 30 جنوری || [[Mahatma Gandhi]] : 50th Death Anniversary – Peasant's Welfare || 200 || Set of 4 |- |10 || 30 جنوری || [[Mahatma Gandhi]] : 50th Death Anniversary – Social Upliftment || 600 || Set of 4 |- |11 || 30 جنوری || [[Mahatma Gandhi]] : 50th Death Anniversary – [[Salt Satyagraha]] || 1000 || Set of 4 |- |12 || 30 جنوری || [[Mahatma Gandhi]] : 50th Death Anniversary – Communal Harmony || 1100 || Set of 4 |- |13 || 25 فروری || [[Sardar A. Vedaratnam]] || 200 || Single |- |14 || 8 مارچ || [[Universal Declaration of Human Rights]] || 600 || Single |- |15 || 10 مارچ || [[Savitribai Phule]] || 200 || Single |- |16 || 27 مارچ ||[[Syed Ahmed Khan]] || 200 || Single |- |17 || 1 اپریل || Global Environment Facility || 1100 || Single |- |18 || 14 اپریل || [[Ramana Maharshi|Sir Ramana Maharshi]] || 200 || Single |- |19 || 16 اپریل || [[Defence Services Staff College]] || 600 || Single |- |20 || 1 مئی || [[N. G. Gore]] || 200 || Single |- |21 || 1 مئی || [[Konkan Railway]] || 800 || Single |- |22 || 3 مئی || [[Dr. Zakir Husain]] || 200 || Single |- |23 || 15 مئی || [[Mohammed Abdur Rahiman]] || 200 || Single |- |24 || 21 مئی || [[Lokanayak Omeo Kumar Das]] || 200 || Single |- |25 || 25 مئی || [[Vakkom Abdul Khader]] || 200 || Single |- |26 || 5 جون || [[Jnanpith Award]] Winners : Bangla || 200 || Single |- |27 || 8 جون || Golden Jubilee of International Flight (Se-tenant ) || 500، 600 || Single |- |28 || 18 جون || [[C. Vijayaraghavachariar]] || 200 || Single |- |29 || 30 جون || Golden Jubilee of National Savings Organisation (Se-tenant ) || 500، 600 || Single |- |30 || 3 جولائی || [[Bhagawan Gopinath|Bhagawan Gopinath Ji]] || 300 || Single |- |31 || 11 جولائی || [[Godrej Group|Godrej]] Cetenary || 300 || Single |- |32 || 16 جولائی || [[Aruna Asaf Ali]] || 300 || Single |- |33 || 29 جولائی || 125 Years of [[Vidyasagar College]] || 200 || Single |- |34 || 9 اگست || [[Acharya Shivpujan Sahay]] || 200 || Single |- |35 || 15 اگست || Homage to Martyrs (Se-tenant ) || 300، 800 || Single |- |36 || 20 اگست || [[Gostha Paul]] || 300 || Single |- |37 || 23 اگست || Youth Hostels Association of India – Golden Jubilee || 500 || Single |- |38 || 15 ستمبر || Fourth Battalion Brigade of the Guards (1 Rajput) Bicentenary || 600 || Single |- |39 || 18 ستمبر || [[Bhai Kanhaiya]] || 200 || Single |- |40 || 18 ستمبر || 20th [[International Congress of Radiology]] || 800 || Single |- |41 || 20 ستمبر || 26th IBBY Congress || 1100 || Single |- |42 || 26 ستمبر || [[Tristo de Bragana Cunha|Dr. Tristo de Bragana Cunha]] || 300 || Single |- |43 || 30 ستمبر || [[Hijam Irabot|Jananeta Hijam Irawat Singh]] || 300 || Single |- |44 || 5 اکتوبر || Indian Women in Aviation || 800 || Single |- |45 || 20 اکتوبر || [[Acharya Tulsi]] || 300 || Single |- |46 || 14 نومبر || Children's Day || 300 || Single |- |47 || 15 نومبر || I. N. S. Delhi || 300 || Single |- |48 || 16 نومبر || [[President of India|President's]] Body Guard || 300 || Single |- |49 || 30 نومبر || 2nd Battalion of the [[Rajput Regiment]] (Kalichindi)-Bicentenary || 300 || Single |- |50 || 30 نومبر || David Sassoon Library & Reading Room || 300 || Single |- |51 || 2 دسمبر || Army Postal Service Centre Golden Juiblee || 300 || Single |- |52 || 5 دسمبر || [[Connemara Public Library]] || 300 || Single |- |53 || 10 دسمبر || Indian Pharmaceutical Congress Association : Golden Jubilee || 300 || Single |- |54 || 12 دسمبر || [[Raghav Das|Baba Raghav Das]] || 200 || Single |- |55 || 19 دسمبر || [[Indra Lal Roy|Lt. Indra Lal Roy، DFC]] || 300 || Single |- |56 || 20 دسمبر || [[Sant Gadge Baba]] || 300 || Single |- |57 || 29 دسمبر || [[Indian Musical Instruments]] – [[Flute]] || 600 || Set of 4 |- |- |58 || 29 دسمبر || [[Indian Musical Instruments]] – [[Pakhawaj]] || 800 || Set of 4 |- |59 || 29 دسمبر || [[Indian Musical Instruments]] – [[Sarod]] || 1000 || Set of 4 |- |60 || 29 دسمبر || [[Indian Musical Instruments]] – [[Rudra Veena]] || 200 || Set of 4 |- |61 || 30 دسمبر || Sea shells of [[Andaman and Nicobar Islands]] : [[World Oceans Day|International Year of the Ocean]] – ''[[Cypraea staphylaea]]'' || 300 || Set of 4 |- |62 || 30 دسمبر || Sea shells of [[Andaman and Nicobar Islands]] : [[World Oceans Day|International Year of the Ocean]] – ''[[Cassis cornuta]]'' || 300 || Set of 4 |- |63 || 30 دسمبر || Sea shells of [[Andaman and Nicobar Islands]] : [[World Oceans Day|International Year of the Ocean]] – ''[[Chicoreus]]'' || 300 || Set of 4 |- |64 || 30 دسمبر || Sea shells of [[Andaman and Nicobar Islands]] : [[World Oceans Day|International Year of the Ocean]] – ''[[Lambis lambis]] brunneus'' || 1100 || Set of 4 |- |} === 1999 === {| class="wikitable" style="text-align:justify" width="98٪" |- ! # ! Issue date ! Description ! Denomination (paise) ! Unit |- |1 ||13 جنوری ||[[Indian Police Service]] : Golden Jubilee ||300 ||Single |- |2 ||26 جنوری ||[[Defence Research and Development Organisation]] ||1000 ||Single |- |3 ||29 جنوری ||150 Years of Newspapers in [[Assam]] ||300 ||Single |- |4 ||17 فروری ||[[Hindu College، University of Delhi|Hindu College، Delhi]] ||300 ||Single |- |5 ||19 فروری ||[[National Defence Academy]] : Golden Jubilee ||300 ||Single |- |6 ||25 فروری ||[[Sanskrit College]]، [[Calcutta]] ||300 ||Single |- |7 ||5 مارچ ||[[Biju Patnaik]] ||300 ||Single |- |8 ||5 مارچ ||[[Press Trust of India]] : Golden Jubilee ||1500 ||Single |- |9 ||6 مارچ ||[[Khajuraho]] Millennium ||1500 ||Single |- |10 ||18 مارچ ||[[Dr. K. B. Hedgewar]] ||300 ||Single |- |11 ||5 اپریل ||Maritime Heritage ||300 each ||Set of 2 |- |12 ||9 اپریل ||Tercentenary – Birth of Khalsa ||300 ||Single |- |13 ||7 مئی ||[[Bethune Collegiate School]] ||300 ||Single |- |14 ||11 مئی ||Technology Day ||300 ||Single |- |15 ||26 جون ||125 Years of [[Mumbai Port Trust]] ||300 ||Single |- |16 ||30 جون ||[[Mizoram Accord]] ||300 ||Single |- |17 ||4 جولائی ||[[Gulzarilal Nanda]] ||300 ||Single |- |18 ||7 جولائی ||[[Jijabai]] ||300 ||Single |- |19 ||8 جولائی ||[[P. S. Kumaraswamy Raja]] ||300 ||Single |- |20 ||19 جولائی ||[[Balai Chand Mukhopadhyay|Balai Chand Mukhopadhyay 'Banaphool']] ||300 ||Single |- |21 ||28 جولائی ||Sindhu Darshan ||300 ||Single |- |22 ||12 اگست ||50 Years of the [[Geneva Conventions]] ||1500 ||Single |- |23 ||15 اگست ||[[Indian freedom struggle|India's Struggle for Freedom]] – [[Sardar Ajit Singh]] ||300 ||Set of 4 |- |24 ||15 اگست ||[[Indian freedom struggle|India's Struggle for Freedom]] – [[Swami Ramanand Teerth]] ||300 ||Set of 4 |- |25 ||15 اگست ||[[Indian freedom struggle|India's Struggle for Freedom]] – [[Swami Keshawanand]] ||300 ||Set of 4 |- |26 ||15 اگست ||[[Indian freedom struggle|India's Struggle for Freedom]] – [[Vishwambhar Dayalu Tripathi]] ||300 ||Set of 4 |- |27 ||9 ستمبر ||[[Kalki Krishnamurthy]] ||300 ||Single |- |28 ||14 ستمبر ||Linguistic Harmony of India – [[Kazi Nazrul Islam]] ||300 ||Set of 4 |- |29 ||14 ستمبر ||Linguistic Harmony of India – [[Ramdhari Singh Dinkar|Ramdhari Sinha 'Dinkar']] ||300 ||Set of 4 |- |30 ||14 ستمبر ||Linguistic Harmony of India – [[Jhaverchand Meghani|Jhaverchand Kalidas Meghani]] ||300 ||Set of 4 |- |31 ||14 ستمبر ||Linguistic Harmony of India – [[Rambriksh Benipuri]] ||300 ||Set of 4 |- |32 ||29 ستمبر ||[[Arati Saha|Arati Gupta (Saha)]] ||300 ||Single |- |33 ||4 اکتوبر ||Asiatic lion – ''[[Asiatic lion|Panthera leo persica]]'' ||300 ||Set of 4 |- |34 ||4 اکتوبر ||Asiatic lion – ''[[Asiatic lion|Panthera leo persica]]'' ||300 ||Set of 4 |- |35 ||4 اکتوبر ||Asiatic lion – ''[[Asiatic lion|Panthera leo persica]]'' ||300 ||Set of 4 |- |36 ||4 اکتوبر ||Asiatic lion – ''[[Asiatic lion|Panthera leo persica]]'' ||1500 ||Set of 4 |- |37 ||9 اکتوبر ||[[Universal Postal Union]] – Rural Arts & Crafts Traditional – Rathva Wall Paintings ||300 ||Set of 4 |- |38 ||9 اکتوبر ||[[Universal Postal Union]] – Rural Arts & Crafts Traditional – Muria Ritual object ||300 ||Set of 4 |- |39 ||9 اکتوبر ||[[Universal Postal Union]] – Rural Arts & Crafts Traditional – [[Chhau dance|Chhau]] Mask ||300 ||Set of 4 |- |40 ||9 اکتوبر ||[[Universal Postal Union]] – Rural Arts & Crafts Traditional – Angami Ornaments ||1500 ||Set of 4 |- |41 ||9 اکتوبر ||India's مارچ Towards Progress and Development – [[T. M. A. Pai|Dr. T. M. A. Pai]] ||300 ||Set of 4 |- |42 ||9 اکتوبر ||India's مارچ Towards Progress and Development – [[Ardeshir Darabshaw Shroff|A. D. Shroff]] ||300 ||Set of 4 |- |43 ||9 اکتوبر ||India's مارچ Towards Progress and Development – [[A. B. Walawalkar]] ||300 ||Set of 4 |- |44 ||9 اکتوبر ||India's مارچ Towards Progress and Development – [[Chhaganlal Karamshi Parekh|Chhaganlal K. Parekh]] ||300 ||Set of 4 |- |45 ||16 اکتوبر ||[[Veerapandiya Kattabomman]] ||300 ||Single |- |46 ||19 اکتوبر ||Modern Masters of [[Indian Classical Music]] – [[Allauddin Khan|Ustad Allauddin Khan Saheb]] ||300 ||Set of 2 |- |47 ||19 اکتوبر ||Modern Masters of [[Indian Classical Music]] – [[Musiri Subramania Iyer]] ||300 ||Set of 2 |- |48 ||27 اکتوبر ||[[Brigadier Rajinder Singh]]، [[Mahavir Chakra|MVC]] ||300 ||Single |- |49 ||14 نومبر ||Children's Day ||300 ||Single |- |50 ||23 نومبر ||Sri Sathya Sai Water Supply Project ||300 ||Single |- |51 ||26 نومبر ||[[Supreme Court of India]] : Golden Jubilee ||300 ||Single |- |52 ||9 دسمبر ||Freedom Fighters and Social Reformers – [[A. Vaidyanatha Iyer]] ||300 ||Set of 4 |- |53 ||9 دسمبر ||Freedom Fighters and Social Reformers – [[Indulal Yagnik|Indulal Kanaiyalal Yagnik]] ||300 ||Set of 4 |- |54 ||9 دسمبر ||Freedom Fighters and Social Reformers – [[Punjabrao Deshmukh|Dr. Punjabrao Deshmukh]] ||300 ||Set of 4 |- |55 ||9 دسمبر ||Freedom Fighters and Social Reformers – [[P. Kakkan]] ||300 ||Set of 4 |- |56 ||14 دسمبر ||Thermal Power Centenary ||300 ||Single |- |57 ||16 دسمبر ||[[The Hindustan Times]] ||1500 ||Single |- |58 ||18 دسمبر ||[[Family Planning Association of India]] ||300 ||Single |- |59 ||25 دسمبر ||[[Jesus Christ]] Jayanti 2000 ||300 ||Single |- |60 ||31 دسمبر ||[[Tabo Monastery]] (Se-tenant ) ||500، 1000 ||Single |- |} === 2000–2004 === [[بھارت دے ڈاک ٹکٹاں دی لسٹ (2000–04)]] === 2005–2009 === [[بھارت دے ڈاک ٹکٹاں دی لسٹ (2005–09)]] === 2010–2014 === [[بھارت دے ڈاک ٹکٹاں دی لسٹ (2010–14)]] == ایہہ وی ویکھو == ٭ [[List of Miniature Sheets from India Post]] ٭ [[Postage stamps and postal history of India]] == حوالے == ٭ Anon. (2008)۔ ''Phila India 2008 Guide book (1800–2007)''۔ ٭ Anon. (1989)۔ ''India Postage Stamps 1947–1988''۔ Philately branch، Department of Posts، India. ٭ Anon. (2008)۔ ''List of stamps (Year 1852 to 2007)''۔ Chief Postmaster General، Maharashtra Circle، Mumbai 400001. ٭ {{URL|http://indiapost.gov.in/Pdf/Indian_Postage_Stamp_Catalogue_1947-2011.pdf | Indian Post Stamp Catalogue 1947–2011}} ٭ {{URL|http://indiapost.gov.in/Stamps.aspx | India Post Stamps Listing}} ٭ {{cite web | url=https://web.archive.org/web/20160307165551/http://postagestamps.gov.in/default.aspx | title=Postage Stamps | publisher=Department of Posts، Ministry of Communications & Information Technology، Government of India | work=Web porta --------- truncated after 100000 Char --------- [[گٹھ:بھارت]] hkgn2mbpv031qv5oq4o61syxfrel8bo 0 68699 712050 711728 2026-09-26T09:25:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712050 wikitext text/x-wiki [[تصویر:KHALSA.JPG|thumb| کھنڈا مان دا پرتیک اے ]] '''سکھ''' ({{lang-en|Sikh}} ''سیخ''، ایہہ شبد اس طرحاں وی لکھیا جاندا: '''سکھ''') اس انسان نوں آکھدے ہن جو [[سکھ مت ]]، 15ویں صدی وچ [[دکھنی ایشیا]] دے [[پنجاب خطہ]] وکھے آغاز ہوئے اک ربّ نوں منن والے [[دھرم]] اتے [[قوم|قومی]] فلسفے وچ یقین رکھدا۔ سکھ شبد [[سنسکرت]] دے شبد شی (سشیا: طالب علم) جاں شک (سکھشا: سکھیا) دا بدلیا روپ اے۔ == [[سکھ]] دھرم دے تریخی اہم لوک== {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !تصویر !آرٹیکل !جانکاری !صنف !کم !شہریت |- | | ''[[:d:Q24737|جگجیت سنگھ]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009.jpg|center|128px]] | [[منموہن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q188094|ماہر معاشیات]]''<br/>[[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q806798|Q806798]]''<br/>''[[:d:Q212238|سول سروس]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]] | [[گرو نانک]] | سکھاں دا پہلا گرو تے صوفی شاعر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Jagjit Singh (Ghazal Maestro).jpg|center|128px]] | [[جگجیت سنگھ]] | غزل گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سنگیت رچیتا]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ادھمی]]<br/>''[[:d:Q753110|کیت کار]]''<br/>[[سنگیت کار]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] | [[ہرگوبند کھرانا]] | بھارتی امریکی سائنسدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q3126128|Q3126128]]''<br/>[[پروفیسر]]<br/>''[[:d:Q864503|Q864503]]''<br/>[[کیمیائی سائنسدان]] | [[برطانوی سلطنت]]<br/>[[امریکہ]] |- | [[تصویر:AkshayKumar.jpg|center|128px]] | [[اکشے کمار]] | بھارتی فلمی اداکار تے پروڈیؤسر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم پروڈیؤسر]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Milkha Singh.jpg|center|128px]] | [[ملکھا سنگھ]] | بھارتی فیلڈ ایتھلیٹ | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11513337|Q11513337]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Navjot Singh Sidhu.jpg|center|128px]] | [[نوجوت سنگھ سدھو]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q12299841|Q12299841]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:RanjitSingh by ManuSaluja.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:Duleep Singh, Last Maharaja of Punjab.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ دلیپ سنگھ|دلیپ سنگھ (مہاراجہ)]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2304859|Q2304859]]'' | [[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Giani Zail Singh 1995 stamp of India.jpg|center|128px]] | [[گیانی ذیل سنگھ|زیل سنگھ]] | سابق بھارتی صدر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | [[جرنیل سنگھ بھنڈراں والا|جرنیل سنگھ بھنڈرانوالے]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q15995642|Q15995642]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dharmendra.jpg|center|128px]] | [[دھرمندر]] | بھارتی فلمی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم ڈریکٹر]]<br/>[[فلم پروڈیؤسر]]<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:The President, Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting Padma Shri to Dr. (Smt.) Surinder Kaur, a Punjabi folk singer, at an Investiture Ceremony at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on March 29, 2006.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q422838|Surinder Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q753110|گیت کار]]''<br/>''[[:d:Q488205|گلوکار-گیت کار]]''<br/>[[گلوکارہ]]<br/>[[اداکار]] | [[برطانوی راج]]<br/>[[بھارت]] |- | [[تصویر:Portrait of Sir Rajinder Singh Maharaja of Patiala.jpg|center|128px]] | [[راجندر سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q12299841|Q12299841]]''<br/>''[[:d:Q13218361|Q13218361]]'' | ''[[:d:Q917553|Q917553]]'' |- | [[تصویر:Trip of Indira Gandi to Iran.jpg|center|128px]] | [[سورن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q40348|وکیل]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dalip Singh Saund.jpg|center|128px]] | [[دلیپ سنگھ سیند]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[]]<br/>[[وپاری]]<br/>[[کسان]] | [[امریکہ]] <br/>[[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Fontana Vienna Euro PGA 2008 (8).JPG|center|128px]] | [[جیو ملکھا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11303721|Q11303721]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]] | [[گرو تیع بہادر|گرو تیع بہادر سنگھ]] | نوویں سکھ گرو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Udham Singh taken away from Taxon Hall.jpg|center|128px]] | [[ادھم سنگھ]] | انقلابی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[انقلابی]] | [[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q2546004|Satwant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q851436|Q851436]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:AmritaSingh.jpg|center|128px]] | [[امریتا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Yo Yo Honey Singh and Huma Qureshi at Celebrity Cricket League 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[یو یو ہنی سنگھ|ہنی سنگھ]] | گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>[[اداکار]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>[[سنگیت رچیتا]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Maneka-Gandhi.jpg|center|128px]] | [[مینکا گاندھی]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[صحافی]]<br/>''[[:d:Q19509237|Q19509237]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Karan Singh Grover at FHM Awards.jpg|center|128px]] | [[کرن سنگھ گروور]] | بھارتی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4610556|ماڈل]]''<br/>[[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Banda Singh Bahadur.jpg|center|128px]] | [[بندہ سنگھ بہادر]] | فوجی آگو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:MLABhullar.png|center|128px]] | ''[[:d:Q4100826|Manmeet Bhullar]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | | ''[[:d:Q4876319|Beant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Bebe Nanaki - elder sister of Guru Nanak Dev.jpg|center|128px]] | [[بے بے نانکی]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q3400985|Q3400985]]''<br/>''[[:d:Q5620294|Q5620294]]'' | |- | | ''[[:d:Q4903019|Bibi Dalair Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | | [[گربچن سنگھ سلاریا|گربچن سنگھ سلاریا]] | بھارتی فوجی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Bhai Ji.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5892317|Haribhajan Singh Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q6164363|Jaswant Singh Marwah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Sikh Warrior princess- Mai Bhago Kaur.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6735108|Mai Bhago]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q1250916|Q1250916]]'' | |- | [[تصویر:Nau Nihal Singh.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6981064|Nau Nihal Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2747456|Q2747456]]'' | |- | [[تصویر:Preneet Kaur.jpg|center|128px]] | [[پرنیت کور]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q7426854|Satwinder Bitti]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q11774891|Q11774891]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Painting of Maharaja Sher Singh wearing the Koh-i-Noor diamond, by August Schoefft, ca.1841–42.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7494639|Sher Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[مہاراجہ]] | |- | | [[شری چندنمونی]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q779458|Q779458]]'' | |- | | ''[[:d:Q7686332|Tarlochan Singh]]'' | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Maharaja Ranjit Singh with wives Wellcome V0045197.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15991513|Mahtab Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | | |- | | ''[[:d:Q16012272|Dayal Kaur Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]]<br/>''[[:d:Q644687|Q644687]]''<br/>''[[:d:Q4853732|Q4853732]]'' | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q16731224|Sucha Singh Langah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Vikramjit Singh Rooprai.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q20744661|Vikramjit Singh Rooprai]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q974144|Q974144]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Harjit Sajjan at NATO in Belgium - 2017 (37569965574) (cropped).jpg|center|128px]] | [[ہرجیت سنگھ سجن]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4991371|Q4991371]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | [[تصویر:Adx-DSC 4613-Modi-2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q22003005|Djay Adx]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>''[[:d:Q130857|ڈی جے]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Official portrait of Preet Kaur Gill crop 2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q30173119|Preet Gill]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[برطانیہ]] |- | [[تصویر:Ravinder Bhalla.png|center|128px]] | ''[[:d:Q42839309|Ravinder Bhalla]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q46351033|Gurbir Grewal]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[اٹارنی جرنل]] | [[امریکہ]] |- | [[تصویر:Gurinder Josan at a Sikhs for Labour Event.jpg|center|128px|]] | ''[[:d:Q60218953|Gurinder Josan]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[وپاری]] | [[برطانیہ]] |- | | ''[[:d:Q63883041|Raj Kaur Khaira]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q64626577|Gazal Dhaliwal]]'' | | ''[[:d:Q1052281|Q1052281]]'' | ''[[:d:Q28389|سکرپٹ لکھاری]]''<br/>[[اداکار]]<br/>''[[:d:Q19509201|Q19509201]]'' | [[بھارت]] |} * '''[[بے بے نانکی]]''' (1464–1518) نوں پہلے سکھ وجوں جانیا جاندا اے۔ اوہ سکھ دھرم دے پہلے گرو (استاد) گرو نانک دیوَ دی وڈی بھین سی۔ بے بے نانکی اپنے بھرا دی روحانی مہانتا نوں محسوس کرن والا پہلی سی۔ * '''[[سری چند]]''' (1494–1629) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/baba٪20srichand/babasrichand.htm|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref> [[گرو نانک|گرو نانک دیوَ جی]] دے پہلے پتر سن، جنہاں نے اپنی بھین ولوں ابھاریا سی۔ سری چند اک یوگی سن۔ اپنے پیؤ دے چھڈن توں بعد سری چند [[ڈیرہ بابا نانک]] وکھے راے اتے گرو نانک دیوَ جی دا مندر بنایا۔ اس نے [[اداسی سمپردا|الونڈی]] سنمپردا دا قیام کیتا [[اداسی سمپردا|جونیک]] دے بچن نوں پھیلاؤن لئی دور اتے دور سفر کیتا۔ * '''[[ماتا کھیوی]]''' ( '''[[ماتا کھیوی|ماتا]]''' خیوی) (1506–1582) سری گرو گرنتھ صاحب وچ اکو اک عورت اے جس دا ذکر اے۔ اوہ گرو انگد دی بیوی سی، اتے لنگر نظام دا قیام کیتا، اک مفت رسوئی جتھے سارے لوکاں نوں برابر دے طور تے سیوا دتی گئی۔ صرف سبھ توں ودھیا ممکن سامان ورتی گئی سی، اتے ہریک نوں بہت نمرتا نال پیش کیتا گیا سی۔ اوہناں دی پراہنچاری صدیاں توں نقل دے رہی اے اتے سکھاں دی پہلی تہذیبی پچھان بن گئی اے۔ اس نے اپنے پتی نوں مضبوط سکھ بھائیچارے دے سکھاں نوں مضبوط بناؤن لئی مدد کیتی، اتے اس نوں سبھاء، کامیاب اتے سندر دسیا گیا اے۔ * '''[[بابا بڈھا جی|بابا بڈھا]]''' (6 اکتوبر 1506 – 8 ستمبر 1631) گرو نانک دیوَ دے مڈھلے چیلیاں وچوں اک سی۔ اوہ اک مثالی جیون جیوندا رہا اتے گرو ہرگوبند تک، پنج گروآں نوں گرتا پاس کرن دی رسم نوں پورا کرن لئی بلایا گیا۔ بابا بڈھے نے چھویں گرو نوں مارشل آرٹس وچ گرو نوں چیلنج دین لئی اک نوجوان وجوں سکھئت کیتا۔ * '''[[بھائی گرداس]]''' ( '''[[بھائی گرداس]]''' ) (1551–1637) [[سکھ]] [[دھرم]] دے اتہاس وچ سبھ توں مشہور ساہتی ہستیاں وچوں اک [[دھرم|اے]] ۔ اوہ [[آدی گرنتھ]] دے ودوان، شاعر اتے لکھاری سن۔ اوہ اک یوگ مشنری اتے اک پورن شاستری سی ۔ بھارتی مذہبی وچاردھارا وچ چنگی طرحاں بھاشی ہون کرکے، اوہ [[سکھی|سکھ دھرم]] دے نظریات نوں ڈونگھا وضاحت کرن دے یوگ سی۔ * '''[[ماتا گزری]]''' (1624–1705) نے گرو گوبند سنگھ جی دے گرنتھی نوں منن توں پہلاں [[بابا بکالا|بابا بکالے]] وچ نونویں گرو وچ شامل کیتا۔ اسنے دسویں گرو نوں جم دتا اتے اٹھایا، گرو گوبند سنگھ ماتا گزری اپنے سبھ توں چھوٹے پوترے، بابا فتح سنگھ اتے بابا زوراور سنگھ دے نال [[سرہند|سرہند-فتح گڑھ]] وکھے شہید ہو گئے اتے بعد وچ وی پاس ہوئے۔ * '''[[مائی بھاگو]]''' ( '''[[مائی بھاگو|مائی]]''' بھگو) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|title=Great Sikh Warriors|publisher=|access-date=2 اپریل 2016|archive-date=2016-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320221721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|dead-url=yes}}</ref> سکھ اتہاس وچ سبھ توں مشہور عورتاں وچوں اک اے۔ اوہ ہمیشاں گھوڑے دی پٹھّ اُتے دکھائی دندی اے جس وچ پگّ بنھ کے ہوا وچ سگندھت اپنے سر-کاراں نال درڑہتا نال فوج دی لڑائی وچ اگوائی کردا اے۔ جم اتے پالن پوشن ولوں اک کٹڑ سکھ، 1705 وچ اس نوں ایہہ سن کے دکھی ہو گیا سی کہ گرو گوبند سنگھ جی لئی لڑن لئی انندپور گئے اپنے پنڈ دے کجھ سکھاں نے اس نوں غلط حالاتاں وچ چھڈّ دتا سی۔ اس نے ربڑیاں نوں اکٹھا کیتا، اوہناں نوں گرو نوں ملن لئی منایا اتے اس توں معافی منگی۔ اسنے اوہناں نوں واپس مکتسر (کھدرنا) پنجاب وکھے جنگ دے میدان وچ واپس گرو گوبند سنگھ جی کول لے لیا۔ اس توں بعد اوہ گرو گوبند سنگھ دے نال اوہناں دے انگ-رکھیکاں وچوں اک مرد کپڑے وچ رکے۔ گرو گووند سنگھ نے اپنے سریر نوں 1708 وچ نندیڑ وچ چھڈّ دے بعد، اس نے ہور دکھن رٹائر اگے۔ اوہ جناوڑا وچ وس گئی، جتھے، دھیان وچ ڈبّ گئی، اوہ بڈھاپے وچ جیؤندی رہی۔ * '''[[بھائی منی سنگھ]]''' (1644–1738) 18 ویں صدی دے سکھ ودوان اتے شہید سن۔ اوہ گرو گوبند سنگھ دا بچپن دا ساتھی سی اتے مارچ 1699 وچ جدوں گرو جی نے خالصہ دا افتتاح کیتا تاں سکھ دھرم دیاں سہناں لے لئیاں سن۔ اس توں چھیتی بعد، گرو جی نے اس نوں ہرمندر دا پربندھ کرن لئی امرتسر بھیجیا، جو کہ 1696 توں سرپرست نہیں سن۔ اس نے سکھ اتہاس وچ اک اہم حالت وچ اپنا قبضہ لے لیا اتے سکھ دے قسمت دے راہ تے چلنا شروع کر دتا۔ اس دی موت دی نیچر جس وچ اس نوں سانجھا کرکے سانجھا کیتا گیا سی، روزانہ سکھ ارداس (دعا) دا حصہ بن گیا اے۔ * '''[[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]]''' (1780–1839) سکھ سامراج دا نیتا سی جس نے اتری-مغربی بھارتی اپ-براعظم اتے 19 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ راج کیتا سی۔ رنجیت سنگھ دے راج نے سدھاراں، آدھنکیکرن، بنیادی ڈھانچے وچ نویش اتے عامَ خوش حالی نوں پیش کیتا۔ اوہناں دی سرکار اتے فوج وچ سکھ، ہندو، مسلم اتے یورپی شامل سن۔ رنجیت سنگھ دی وراثت وچ سکھ تہذیبی اتے فنی پنرجاتپنے دا سماتا وی شامل اے، جس وچ امرتسر وچ ہرمندر صاحب اتے ہور پرمکھ گردوارے، جنہاں وچ تخت سری پٹنا صاحب، بہار اتے حضور صاحب نندیڑ، مہاراشٹر آدی شامل ہن، شامل ہن۔ اوہ مشہور شیر-اِ-پنجاب وجوں جانے جاندے سن، جاں "پنجاب دا شیر"۔ * '''[[بھگت پورن سنگھ]]''' ( '''[[بھگت پورن سنگھ|بھگت پورن]]''' سنگھ) (1904–1992) اک مہان دور درشٹیکرت، اک نپن واتاورنوادی اتے منکھتا لئی نرسبیکار سیوا دا چنہ سی۔ اوہ آل انڈیا [[پنگلواڑا]] چیریٹیبل سوسائٹی دے بانی سن جو غریباں، دبے کچلے ہوئے، مرن والے اتے دماغی اتے جسمانی طور تے اپاہج لوکاں دی سیوا حاصل کردے ہن۔ * '''[[ہربھجن سنگھ یوگی|ہربھجن سنگھ خالصہ]]''' (1929–2004) پچھم وچ سکھ دھرم بارے جاگروکتا پیدا کردا سی۔ اپنے اثر راہیں، ہزاراں نوجواناں نے سکھ دھرم نوں اپنایا۔ ہربھجن سنگھ دے انٹرپھیتھ ورق وچ 1970 اتے 80 دے دہاکے وچ پوپاں اتے آرچبشپاں دے نال بیٹھکاں وچ شامل سن، جدوں سکھ دھرم نوں بھارت توں باہر بہت گھٹ جانیا جاندا سی۔ کئی ودواناں نے ایہہ منیا اے کہ ہربھجن سنگھ خالصہ نے سکھ دھرم دے پچھم وچ جان دی نیچر کرکے سکھ دھرم نوں عالمی دھرم منن وچ مدد کیتی سی، جدکہ اسے ویلے اس نے اک زبردست ٹکراء پیدا کیتا سی جس نے سکھاں نوں بھارت وچ سانجھے اتہاس دی دوڑ وجوں ہی پچھان کیتی سی۔<ref><div> ورنے اے۔ دسیبیری (1999)۔ "'نیشن' جاں 'ورلڈ دھرم'؟ سکھ پچھان وچ ماسٹر نیریٹٹیز: سکھ پچھان وچ: اکسارتا اتے بدلاء۔ پشورا سنگھ اتے این۔ جیرالڈ بیریئر، اڈیٹر۔ نویں دلی: منوہر پبلیشرز پنے 127-139؛ پشورا سنگھ (2013) "Twenty-first Century: سکھ مطالعہ وچ اک پیراڈیگم شفٹ وچ" سکھی دی دوبارہ سوچ کرو "دکھن ایشیئن دھرماتا دی پنر سوچ وچ۔ پشورا سنگھ اتے مائیکل ہوا، اڈیٹر۔ لیڈین، نیدرلینڈ: بریل این۔وی۔ پی۔ 43؛ اوپنندرجیت کور تکھر (2005)۔ سکھ پچھان: سکھاں وچ گروہاں دی کھوج۔ ایلڈرشوٹ، انگلینڈ: ایسگیٹ پبلشنگ لمٹیڈ۔ صفے 172-77 </div></ref> == شہید == * [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] لاہور، 1606 *[[بھائی دیالا]] دلی، 1675 * [[بھائی متی داس]] دلی، 1675 *[[بھائی ستی داس]] دلی، 1675 * [[گرو تیغ بہادر جی|گرو تیغ بہادر]] دلی، 1675 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ فتح سنگھ جی|فتح سنگھ]] سرہند، 1705 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ زوراور سنگھ|زوراور سنگھ]] سرہند، 1705 * [[بھائی منی سنگھ]] امرتسر، 1738 * [[بھائی تارو سنگھ]] لاہور، 1745 * [[فوجا سنگھ (سکھ آگوُ)|فوجا سنگھ]] امرتسر، 1979 == ہور مذہبی شخصیتاں == * [[بھائی گھنئیا|بھائی کنھیا]] * [[بھائی دئیا سنگھ]] *[[بھائی دھرم سنگھ]] * [[بھائی ہمت سنگھ]] * [[بھائی محکم سنگھ|بھائی موہکم سنگھ]] *[[بھائی صاحب سنگھ]] * [[بھائی نند لال]] * [[رندھیر سنگھ نارنگوال|رندھیر سنگھ]] * [[باباجی سنگھ|بابا جی سنگھ]] == [[گربانی]] کیرتن == *[[بھائی نرمل سنگھ خالصہ]] [[ہرمندر صاحب]] وکھے سکھ کیرتن دے کرتا سن * سنگھ کور نے سکھ کیرتن اتے نیو ایج یگ سنگیت دے سنگیتکار اتے کلاکار نوں بھینٹ کیتا * [[سناتم کور]] نے سکھ کیرتن اتے نیو یگ سنگیت دا مظاہرہ کیتا == منورنجن == === پنجابی سنیما === * [[امتوج مان]] * [[سونیا آنند]] * [[ایمی ورک]] * [[امریندر گل]] * [[انوراگ سنگھ (ڈریکٹر)|انوراگ سنگھ]] * [[ببو مان]] * [[بلجیت سنگھ دیو]] * [[بینو ڈھلوں]] * [[دلجیت دسانجھ]] * [[گپی گریوال]] * [[گگو گل]] * [[گرداس مان]] * [[گرپریت گھگی]] * [[ہربھجن مان]] * [[ہیری بویجا]] * [[ہمانشی کھرانا]] * [[جسپال بھٹی]] * [[جسوندر بھلا]] * [[جمی شیرگل]] * [[کلراج رندھاوا]] * [[ماہی گل]] * [[مینڈی تکھر]] * [[نیرو باجوا]] * [[رانا رنبیر]] * [[شوندر ماہل]] * [[سمرن کور منڈی]] * [[سمیپ کنگ]] * [[سونم باجوا]] * [[سروین چاولا]] * [[یوگراج سنگھ]] === بالیوڈّ === *[[راج شاعر اندرجیت سنگھ تلسی]] *[[ارجیت سنگھ]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[دھرمندر]] *[[سنی دؤل]] *[[ابھے دؤل]] *[[امرتا سنگھ]] *[[بوبی دؤل]] *[[چندرچڑھ سنگھ]] *[[گپی گریوال]] *[[ہنی سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[ابھمنیو سنگھ]] *[[منجوت سنگھ]] *[[منیشا لامبا]] *[[نونیت کور ڈھلوں]] *[[نمرت کور]] *[[پمیلا چوپڑہ]] *[[گیتا بالی]] *[[گریسی سنگھ]] *[[گلزار]] *[[گرو رندھاوا]] *[[جگجیت سنگھ]] *[[جسپال بھٹی]] *[[جوگندر]] *[[کبیر بیدی]] *[[کنولجیت سنگھ (اداکار)|کنولجیت سنگھ]] *[[کلدیپ کور]] *[[کلراج رندھاوا]] *[[منگل ڈھلوں]] *[[منوج سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[نیہا دھپیا]] *[[پونم ڈھلوں]] *[[پریا گل]] *[[پریا راجٹبر]] *[[رنجیت کور]] *[[شاد رندھاوا]] *[[سمی گریوال]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سورن لتا (اداکارہ)|سورن لتا]] *[[وکرم چٹوال]] *[[ومی]] *[[ودو دارا سنگھ]] *[[یوگیتا بالی]] === تیلگو سنیما === *[[رکل پریت سننگھ]] *[[چارمی کور]] *[[مہران پرزادا]] *[[تاپسی پنو]] === ہالیوڈ === *[[گرندر چڈا]]<ref>[http://www.sikhtimes.com/bios_032603a.html Biographies – Gurinder Chadha: Bender of Rules]۔ The Sikh Times (2003-03-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhnet.com/-arts/gurinder-chadha-va-sikh-treasures Gurinder Chadha at the V&A : Sikh Treasures.]۔ SikhNet (2008-07-21)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back The Art and Culture of the Diaspora | Sikh-Briton Filmmaker Gurinder Chadha is Back!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200309012407/http://sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back |date=2020-03-09 }}۔ sikhchic.com (2009-05-14)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[کلوندر گھر]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/08_august/13/sikhs.shtml Press Office – Sikhs and the City]۔ BBC (2004-08-13)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ Podcasts – Desi Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003182649/http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ |date=2009-10-03 }}۔ BBC. Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[نمرتا کور گجرال]]<ref>[http://www.sikhchic.com/article-detail.php؟id=55&cat=12 The Art and Culture of the Diaspora | Breaking the Mold: Namrata Singh Gujral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035127/https://www.sikhchic.com/article-detail.php%D8%9Fid%3D55%26cat%3D12 |date=2023-10-02 }}۔ sikhchic.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.perfectpeople.net/biography/5700/namrata-singh-gujral.htm Namrata Singh Gujral Biography]۔ Perfect People (1976-02-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[پرمندر ناگرا]]<ref>[http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html Celebrity Weddings: “ER” Star Parminder Nagra Weds in Traditional Sikh Ceremony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202024609/http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html |date=2010-02-02 }}۔ Celebrityweddingbuzz.com (2009-01-29)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ستندر سرتاج]] *[[ترسیم سنگھ]] *[[وارث آہلووالیا]] === انٹرنیٹ ہستیاں === * [[للی سنگھ]] * [[جسمیت سنگھ]] ==== پوپ اتے مغربی بھنگڑا ==== *[[ڈیجے ایڈیئیکس|ایڈیئیکس]] (امندیپ سنگھ) *[[بی21 (بینڈ)|بی21]] (بیلی اتے بوٹا جسپال) *[[بلی سگو]] *[[گپی گریوال]] *[[امریندر گل]] *[[جسی گل]] *[[جیز دھمی]] *[[جیزی بی]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[بوبی فرکشن]] *[[ڈاکٹر جیوس]] *[[ہارڈ کور]] *[[جس مان]] (with [[Babylon Zoo]]) *[[جے سین]]<ref>[http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Jay-Sean-Biography/1E1CF02E335B19F148256F36000D03B0 Jay Sean Biography]۔ Sing365.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3626214/The-first-Asian-prince-of-pop.html The first Asian prince of pop]۔ Telegraph (2004-10-28)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[جگی ڈی]]<ref>[http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=/content/ContentHome.aspx Content|Juggy D profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709014856/http://www.desiparty.com/content/content.aspx%D8%9FGetArticle%3D1%26ArticleID%3D5%26BackURL%3D%D9%AA2Fcontent%D9%AA2FContentHome.aspx |date=2011-07-09 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709014856/http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=٪2Fcontent٪2FContentHome.aspx |date=2011-07-09}}، DesiParty.com؛m retrieved 2010-12-14.</ref> *[[نوتیج سنگھ ریہل]] of [[Bombay Rockers]] *[[پنجابی ایمسی]] *[[رچی رچ]]<ref>[http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich Rishi Rich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201650/http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich |date=2016-03-04 }}۔ Desihits.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://singhisking.co.uk/؟p=213 Rishi rich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110222629/http://singhisking.co.uk/؟p=213 |date=2010-01-10}}۔ Singh is King.co.uk (2008-12-29)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[سہوتاس]] *[[سکھبیر (سنگیتکار)|سکھبیر]] *[[تاژ (گلوکار)|تاژ]] [[تصویر:Gurdas_Mann.jpg|thumb|102x102px|[[گرداس مان]]]] *[[امر سنگھ چمکیلا]] *[[امریندر گل]] *[[عصا سنگھ مستانہ]] *[[ببو مان]] *[[بلراج سدھو]] *[[دلیر مہندی]] *[[گپی گریوال]] *[[گرداس مان]] *[[ہربھجن مان]] *[[ہرشدیپ کور]] *[[جگمیت بل]] *[[کمل ہیر]] *[[کلدیپ مانک]] *[[لال چند یملا جٹّ]] *[[لہمبر ہسینپری]] *[[ملکیت سنگھ]] *[[من موہن وارث]] *[[مکا سنگھ]] *[[ربی شیرگل]] *[[روندر گریوال]] *[[سنگتار]] *[[سناتم کور]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سریندر کور]] *[[سریندر چھندا]] *[[سرجیت بندرکھیا]] *[[اتم سنگھ]] == سکھ قوم پرست آگوُ == * [[بلونت سنگھ راجوآنا]] * [[بندہ سنگھ بہادر]] * [[جرنیل سنگھ بھنڈرانوالا]] * [[گرچرن سنگھ مانوچاہل]] * [[جگتار سنگھ ہوارا]] * [[جسا سنگھ آہلووالیا]] * [[جسا سنگھ رامگڑھیا]] * [[جند کور]] * [[کپور سنگھ]] * [[نواب کپور سنگھ]] * [[لابھ سنگھ]] * [[منبیر سنگھ چہیڑو]] * [[پھولا سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ]] * [[شام سنگھ اٹاریوالا]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھدیو سنگھ ببر]] == بھارتی انقلاب کاری اتے آزادی گھلاٹیئے == * [[بابا گردتّ سنگھ]] * [[گرمکھّ سنگھ للتوں|بابا گرمکھ سنگھ]] * [[بلدیو سنگھ]] * [[بھگت سنگھ]] ، جس نوں "شہید-اے-اعظم" وی کیہا جاندا اے، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html شہید-اے-اعظم بھگت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109024439/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html |date=2019-01-09 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> اک کرشمئی بھارتی سماج وادی انقلابی سی جس نے بھارت وچ بریٹیش دے خلاف ناٹکی ہنسا اتے 23 سال دی عمر وچ پھانسی دی سزا دتی سی۔ * [[جرنل موہن سنگھ|کیپٹن موہن سنگھ]] * گردہ سینی * [[کرتار سنگھ سرابھا]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html کرتار سنگھ سرابھا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816043107/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html |date=2016-08-16 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://www.searchsikhism.com/sarabha.html Sikh Martyrs – Kartar Singh Sarabha] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404004508/http://www.searchsikhism.com/sarabha.html|date=2010-04-04}}۔ Searchsikhism.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref> بھارتی سکھ انقلاب کاری اتے [[غدر پارٹی]] دا سبھ توں سرگرم میمبر * لہہ سنگھ سینی * [[تیجا سنگھ سمندری]] * [[اودھم سنگھ]] <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html شہید اودھم سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628084607/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html |date=2009-06-28 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہرنام سنگھ سینی]] * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سردار اجیت سنگھ]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، اوہ سردار [[بھگت سنگھ|بھگت سنگھ دا]] چاچا سی * دھرم سنگھ ہیاتپر اک بھارتی انقلابی سی، اوہ [[سکھ]] سیاسی اتے مذہبی گروہ دے پرمکھ میمبر سن جو بھارت وچ [[ببر اکالی لہر|ببر اکالی تحریک]] سن * [[کرتار سنگھ جھبر]] اک بھارتی انقلابی سی، اوہ 1920 ویاں دے [[اکالی لہر|گرودوارہ سدھار لہر]] وچ اپنی کردار لئی جانے جاندے [[سکھ]] نیتا سن۔ * [[رپدمن سنگھ]] ، بھارتی انقلابی * [[بابا کھڑک سنگھ]] * [[بالمکند|بھائی بالمکند]] اک بھارتی انقلاب کاری آزادی گھلاٹیئے سن * [[رام سنگھ کوکا|رام سنگھ]] نے سیاسی ہتھیار وجوں برطانیہ وپار اتے سنوجواناں دا بائیکاٹ کرن لئی پہلے بھارتی ہون دا سہرا دتا۔ * [[کشن سنگھ گڑگجّ|کشن سنگھ گڑگج]] * [[سیوا سنگھ ٹھیکریوالا|سیوا سنگھ ٹھیچوالا]] * [[سوہن سنگھ بھکنا]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، جو [[غدر پارٹی]] دے بانی پردھان سن * [[سوہن سنگھ جوش]] ، اک بھارتی کمیونسٹ کارکن اتے آزادی سینانی سی * [[دیوان مول راج|دیوان مولراج چوپڑہ]] * [[گلاب کور]] * [[سندر سنگھ لائلپری]] ، [[اکالی لہر|اکالی تحریک]] دا اک جنرل سی * مایہ سنگھ سینی * [[جگبیر سنگھ چھینا]] * [[اچھر سنگھ چھینا|آہار سنگھ چھینا]] * [[سادھو سنگھ ہمدرد]] ، مشہور آزادی گھلاٹیئے اتے پنجاب دے صحافی * [[فلسفہ سنگھ فیرومان|فلسفہ سنگھ پھیرومان]] ، بھارتی آزادی گھلاٹیئے، سکھ ایکٹیوسٹ اتے سیاستدان * [[جسونت سنگھ راہی]] * [[گیانی دتّ سنگھ]] * [[گنڈا سنگھ]] ، غدر پارٹی دا اک پرمکھ میمبر سی * [[تیجا سنگھ آزاد|تیجا سنگھ آزاد]] == سیاستدان == === بھارت === * [[امریندر سنگھ]] * [[پرنیت کور|پرنیت کور کاہلوں]] * نرمل سنگھ کاہلوں * [[بلدیو سنگھ]] * [[بوٹا سنگھ (سیاستدان)|بوٹا سنگھ]] * [[دربارا سنگھ]] * [[گیانی ذیل سنگھ]] * [[گرچرن سنگھ ٹوہڑا]] * [[گردیال سنگھ ڈھلوں]] * [[ہرکشن سنگھ سرجیت]] * [[ہرسمرت کور بادل]] * [[من موہن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_111405a.html نفسیات - من موہن سنگھ: نیو انڈیا دے آرکیٹیکٹ] سکھ ٹائیمز (2005-11-14)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books؟id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA46&dq=father+of+economic+reforms+manmohan&hl=en&sa=X&ei=qRq9VJ6pMsmiyASgvoGQDg&ved=0CDEQ6AEwAzha#v=onepage&q=father٪20of٪20economic٪20reforms٪20manmohan&f=false|title=Manmohan Singh: Visionary to Certainty – K. Bhushan، G. Katyal – Google Books|date=|publisher=Books.google.com|access-date=2016-04-02}}</ref> * [[ماسٹر تارہ سنگھ]] * [[مونٹیک سنگھ آہلووالیا]] ، <ref>[http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html Montek Singh Ahluwalia Receives Sikh Of The Year 2008 Award] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521171756/http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html|date=2010-05-21}}، India-server.com؛ retrieved on 2010-12-14.</ref><ref><div> [http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php مونٹیک سنگھ آہلووالیا نے سکھ فورم دی سالانہ ڈنر لئی تائید کیتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826075121/http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php |date=2010-08-26 }} Journalism.co.uk (2008-11-17)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/news/montek-singh-conferred-sikh-year-2008-award مونٹیک سنگھ نوں 'سکھ آف دِ ییئر' 2008 انعام حاصل کیتا گیا] سکھنیٹ (2008-11-24)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> بھارت دی سکیم کمیشن دے ڈپٹی چیئرمین * [[پرکاش سنگھ بادل]] * [[پرتاپ سنگھ باجوا]] * [[پرتاپ سنگھ کیروں]] * [[راجندر کور بھٹھل]] * [[فتح سنگھ (سکھ آگوُ)|سنت فتح سنگھ]] * [[اپانی سنگھ|سردار اپانی سنگھ]] ، پنجاب دے سابقہ گورنر اتے تاملناڈو <ref>{{Cite web|url=http://www.tnrajbhavan.gov.in/PastGovernors.htm|title=Past Governors|publisher=[[Raj Bhavan، Chennai]]}}</ref> * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھبیر سنگھ بادل]] * سکھمندرپال گریوال * سریندر سنگھ باجوا * [[سرجیت سنگھ برنالہ]] * [[سورن سنگھ]] * ورندر سنگھ باجوا === کینیڈا === {{کالم شروع}} * [[Gurbax Singh Malhi]] – former Liberal MP * [[Amrit Mangat]] – Liberal MPP، Brampton * [[Gulzar Singh Cheema]] – [[Manitoba]] and [[British Columbia]] Former MLA * [[Gurmant Grewal]] – former Conservative MP، half (with Nina، listed below) * [[Hardial Bains]] – founder and leader of the Marxist–Leninist Party of Canada from 1970–1997 * [[Harinder Takhar]] – Ontario Liberal MPP and [[Minister of Transportation (Ontario)|Minister of Transportation]] * [[Harry Bains]] – [[British Columbia]] [[New Democratic Party of British Columbia|New Democratic]] * [[Herb Dhaliwal]] – Former Liberal MP and the first Indo-Canadian cabinet minister * [[Jagmeet Singh]] – Ontario NDP MPP / Leader of the Federal New Democratic Party * [[Vic Dhillon]] – [[Ontario]] [[Liberal Party of Ontario|Liberal]] [[Member of Provincial Parliament (Ontario)|MPP]] * [[Harjit Sajjan]] – Liberal MP، [[Vancouver South]] and [[Minister of National Defence (Canada)]] * [[Navdeep Bains]] – Liberal MP، Minister of Education and Science * [[Amarjeet Sohi]] – Liberal MP، Minister of Infrastructure and Communities * [[Bardish Chagger]] – Liberal MP، Minister of Small Business and Tourism and Leader of the Government in the House of Commons * [[Ujjal Dosanjh]] – former Premier of British Columbia، former MPP، former federal Minister of Health * [[Prab Gill]] – MLA، Calgary-Greenway، Alberta {{Div col end}} === ملیشیا === * گوبند سنگھ دیو - ڈیموکریٹک ایکشن پارٹی مرکزی ایگزیکٹیو کمیٹی، حال پارلیمنٹ میمبر، کمیونیکیشن اتے ملٹیمیڈیا دے وزیر * [[کرپال سنگھ]] - ڈیئیپی دے چیئرمین پارلیمنٹ میمبر (عرف "جیلوتوننگ دا ٹائیگر") === نیوزیلینڈ === * کنول سنگھ بکشی ، 2008 توں پارلیمنٹ میمبر (نیوزیلینڈ وچ پہلے بھارتی اتے پہلے سکھ ایم پی) * سکھی ٹرنر ، ڈونیڈن دے میئر 1995–2005 === ینائٹیڈ کنگڈم === {{کالم شروع|colwidth=30em}} * [[Parmjit Dhanda]]، former Labour MP * [[Tanmanjeet Singh Dhesi|Tan Dhesi]]، Labour MP * [[Preet Gill]]، Labour MP * [[Indarjit Singh]]، non-party political life peer * [[Marsha Singh]]، former Labour MP * [[Parmjit Singh Gill]]، Liberal Democrats * [[Paul Uppal]]، former Conservative MP {{Div col end}} === امریکہ === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Nikki Haley]]، U.S. ambassador to the U.N. (raised in Sikh religion) *[[Preet Bharara]] (born 1968)، former U. S. attorney *[[Harmeet Dhillon]]، Republican Party official in San Francisco *[[Kashmir Gill]]، banker and former mayor *[[Martin Hoke]] (born 1952)، Republican politician *[[Dalip Singh Saund]] (1899–1973)، Democrat politician *[[G. B. Singh]]، periodontist and retired army officer *[[Bhagat Singh Thind]] (Bhagat Singh Thind (1892–1967) writer، scientist، and lecturer on spirituality، involved in legal battle over the rights of Indians to obtain U.S. citizenship *[[Uday Singh Taunque]] (1982–2003) soldier، KIA، bronze star winner *[[Ravinder Bhalla]]، New Jersey politician and [[Hoboken، New Jersey|Hoboken]] mayor elect. *[[Gurbir Grewal]]، 61st Attorney General of New Jersey. {{Div col end}} == اتھلیٹ == [[تصویر:Milkha_Singh.jpg|thumb|163x163px| [[ملکھا سنگھ]] ]] * [[ملکھا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html سکھ سپورٹس دے شخصیت پھلائنگ سکھ ملکھا سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225164938/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html |date=2015-02-25 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/milkha-singh.html ملکھا سنگھ] Mapsofindia.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.rediff.com/sports/2000/sep/08milka.htm اولمپک سپیشل: ملکھا سنگھ نے اپنی زندگی دی دوڑ وچ] ۔ Rediff.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>[http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html Milkha Singh The Flying Sikh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324114916/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html|date=2010-03-24}}۔ Sadapunjab.com؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * [[گربچن سنگھ رندھاوا]] * [[کملجیت سندھو]] * [[فوجا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_041904a.html جیون کہانیاں - فوجا سنگھ: "میں رن اون ٹاکنگ ٹو فائیبر"] د سکھ ٹائیمز (2004-04-19)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> اک 100 سالا میراتھن دوڑاک === باسکٹبال === * [[سم بھلر]] ، کینیڈیئن پیشہ ور باسکیٹبال کھڈاری <ref>{{Cite news|url=http://www.sacbee.com/sports/nba/sacramento-kings/article17482079.html|title=Region’s Sikhs rally behind Kings rookie Sim Bhullar|last=Magagnini|first=Stephen|date=اپریل 5، 2015|work=[[Sacramento Bee]]|access-date=2 جون 2016}}</ref> * [[ستنام سنگھ بھمرا|ستنام سنگھ بھماتا]] === مکیبازی === * اینڈریو سنگھ کونر ، کینڈا دی موجودہ بینتوویٹ چیمپین * آکاش بھاتیا ، برطانیہ دے فیدرویٹ پروفیشنل مکیباز === سائیکلنگ === * الیکی گریوال ، اولمپک سون تمغہ جیتو <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/books_060803a.html بکّ رویو - سکھ ڈائسپورا دے بہت سارے چہرے] ۔ د سکھ ٹائیمز (2003-06-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.tribuneindia.com/2003/20030308/windows/note.htm ٹربیون - ونڈوز - نوٹ لینا] ٹربیون انڈیئما ڈاٹ (2003-03-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> (لوس اینجلاس وچ 1984 دے اولمپکس) === کرکیٹ === * نریت سنگھ * [[بلوندر سندھو]] * [[بھپندر سنگھ|بھپندر سنگھ، سینئر]] * [[بشن سنگھ بیدی]] ، بھارتی کرکٹ ٹیم دے سابقہ کپتان * گرشرن سنگھ * [[ہربھجن سنگھ (کرکٹ کھڈاری)|ہربھجن سنگھ]] * [[ہروندر سنگھ]] <ref name="sikhtimes.com"><div> [http://www.sikhtimes.com/news_100706b.html نیوز اینڈ اینالزس - ہربھجن نے وال ڈاؤن لیٹنگ لئی اپیل کیتی، ایسئیمجیپی سلاما] د سکھ ٹائیمز (2006-10-07)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> * نیوزیلینڈ کرکیٹ ٹیم دے میمبر ایش سوڈھی * مندیپ سنگھ * منیندر سنگھ * منپریت گونی * مونٹی پنیسر ، <ref><div> [http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html مونٹی پنیسر جیونی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607124042/http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html |date=2010-06-07 }} ، جیونیؤنلائین۔ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگریزی کرکیٹ ٹیم دے میمبر * [[نوجوت سنگھ سدھو]] ، سابقہ کرکیٹر اتے موجودہ پارلیمنٹ میمبر * روی بوپارا ، <ref><div> [http://www.cricketnirvana.com/players/england/ravi-bopara.html راوی بوپارا] ، کرکیٹئنرونا۔ Com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگلش کرکٹ ٹیم دا میمبر * ریتندر سوڈھی * سرندیپ سنگھ * سمرنجیت سنگھ * سنی سوہل * ویاروی سنگھ * [[یوگراج سنگھ]] * [[یوراج سنگھ]] * [[جسپریت بمراہ|جسپرت بمراہ]] === گھوڑسوار === * [[امریندر سنگھ]] === فٹ بال === * اندر سنگھ * گردیو سنگھ گل * ہرمیت سنگھ ==== ایسوسی ایشن ==== * ہرپال سنگھ * ہرمیت سنگھ <ref>[http://www.vif-fotball.no/article888577.ece Vlerenga Fotball] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024015502/http://www.vif-fotball.no/article888577.ece|date=2007-10-24}}۔ Vif-fotball.no؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * رککی بینس * روجر ورڈی * ڈینی باتھ * ملوند بینننگ === گولف === * جوتی رندھاوا <ref name="hindustantimes.com">[http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx Rooting for the turban] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419065529/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx|date=2010-04-19}}۔ Hindustan Times (2010-03-14)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * ارجن اٹوال <ref name="hindustantimes.com" /> * [[گگنجیت بھلر]] <ref name="hindustantimes.com" /> * اشبیئر سینی * جیو ملکھا سنگھ * وجی سنگھ === ہاکی === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Harmanpreet Singh]] *[[Ravi Kahlon]] *[[Ajit Pal Singh]] *[[Baljeet Singh Saini]] *[[Baljit Singh Dhillon]] *[[Balwant (Bal) Singh Saini]] *[[Gagan Ajit Singh]] *[[Garewal Singh]] *[[Gurdev Singh (field hockey)|Gurdev Singh Kullar]] (field hockey) *[[Jujhar Khaira]] *[[Kulbir Bhaura]] *[[Pargat Singh]] *[[Prabhjot Singh]] *[[Prithipal Singh]] *[[Ramandeep Singh (field hockey، born 1971)|Ramandeep Singh]] *[[Surjit Singh Randhawa]] {{Div col end}} === مشرت مارشل آرٹس === * کلتار گل ==== موائے تھائی ==== * کاش گل === پاورلفٹنگ === * راجندر سنگھ رائیلو ، سکھ پیرالپیئن اتے 2004 ایتھنز کانسی میڈل جیتو === رگبی === * ٹوش میسن === نشانیبازی === * [[ابھنو بندرا]] <ref name="hindustantimes.com"/><ref><div> [http://worldsikhnews.com/6٪20August٪202008/Sikh٪20shooter٪20wins٪20first٪20ever٪20individual٪20gold٪20for٪20India٪20at٪20Olympics.htm ڈبلیو ایس این-سپورٹس نیوز-سکھ نشانیباز نے اولمپک اُتے بھارت لئی پہلا انفرادی سون تمغہ جتیا] ۔ ورلڈسکھنس۔کامّ (2008-08-11)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/daily-news/sikhs-shoot جو شکاری کردے] ہن سکھنیٹ (2008-08-13)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.nriinternet.com/NRIsports/INDIA/A_Z/B/Abhinav_Bindra_1/1_Won_Gold-Medal.htm ابھنو بندرا نے گولڈ میڈل جتیا] Nriinternet.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> نشانیبازی وچ اولمپک سون تمغہ جیتو * [[اونیت کور سدھو|اونیت سدھو]] ، نشانیبازی وچ راشٹرمنڈل کھیڈ میڈل جیتو * مانوجیت سنگھ سندھو ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین * [[ہینا سدھو|حنا سدھو]] ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین === تیراکی === * [[پیمیلا رائے]] ، 1984 اولمپک کانسی تگما جیتو، 1986 دے راشٹرمنڈل کھیڈاں دا سون تمغہ جیتو === کشتی === * [[دارا سنگھ]] * [[ٹائیگر جوگندر سنگھ]] * رندھاوا * ٹائیگر جیت سنگھ <ref><div> [http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm مشہوری دے صفحہ: ٹائیگر جیت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307035224/http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm |date=2010-03-07 }} گیریول۔کام۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://in.rediff.com/sports/2005/may/05sspec.htm ٹائیگر سنگھ: جاپان دا سبھ توں ڈردا آدمی - ریڈیپھ کھیڈاں] In.rediff.com (2005-05-05)؛ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sceneandheard.ca/article.php؟id=1080&morgue=1 SceneandHeard.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035126/http://www.sceneandheard.ca/article.php%D8%9Fid%3D1080%26morgue%3D1 |date=2023-10-02 }} SceneandHeard.ca 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * گرجیت سنگھ * جندر محل * رنجیت سنگھ * گوندر سنگھ سہوتا * ارجن بھلر * ٹائیگر علی سنگھ == کاروبار == {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Ajay Banga]]، Billionaire؛ President/COO، MasterCard؛ ex-CEO- Citi Group-Asia Pacific *[[Analjit Singh]]، Billionaire؛ founder/chairman، Max India Limited؛ chair، Max New York Life Insurance Company Ltd؛ Max Healthcare Institute Ltd and Max Bupa Health Insurance Company Ltd *[[Dyal Singh Majithia]]، Indian banker *[[Gurbaksh Chahal]]<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi؟f=/c/a/2008/10/24/LV8P13K9P3.DTL&hw=gurbaksh&sn=001&sc=1000 Advice from young millionaire Gurbaksh Chahal]۔ Sfgate.com (2008-10-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[H. S. Bedi (entrepreneur)]]، Telecom *[[Jay Sidhu]]، Billionaire؛ former Chairman and CEO of Sovereign Bancorp *[[Jessie Singh Saini]]، Billionaire؛ founder of BJS Electronics and notable American industrialist of Indian descent. *[[Jojar S Dhinsa]] *[[M. S. Banga]]، Billionaire؛ ex-CEO، Hindustan Lever *[[Malvinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Mohan Singh Oberoi]]<ref>{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/ms-oberoi.html|title=M.S. Oberoi Profile|publisher=|accessdate=2 اپریل 2016}}</ref> *[[Sanjiv Sidhu]]، Billionaire؛ Founder and President of [[i2 Technologies]] *[[Sant Singh Chatwal]]،<ref name="forbes.com">[https://www.forbes.com/global/2006/0619/078.html Upgrading]، Forbes.com؛ retrieved 14 دسمبر 2010</ref> owner of the Bombay Palace chain of restaurants and Hampshire Hotels & Resorts *[[Satwant Singh]]، Le Meridien Hotel، DSS Enterprises، Pure Drink *[[Shivinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Tom Singh]]، founder، New Look (Fashion chain) *[[Trishneet Arora]]، author *[[Vikram Chatwal]]، hotelier *[[Kuldip Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Gurbachan Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Jasminder Singh]] – Billionaire {{Div col end}} == اتہاسکار == * ہربنس سنگھ * [[بھائی جودھ سنگھ|جودھ سنگھ]] * [[رتن سنگھ بھنگو]] == صحافی == * [[خشونت سنگھ]] * [[تولین سنگھ]] * ستھنام سنگھیڑا * بندنتینٹ سنگھ == لکھاری == === پنجابی، ہندی اتے اردو === * راجکی اندرجیت سنگھ تلسی * [[بھائی گرداس]] * [[نانک سنگھ]] * [[کانھ سنگھ نابھہ|بھائی کانھ سنگھ نابھہ]] * [[بھائی ویر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ بیدی|رجندر سنگھ بیدی]] * [[جسونت سنگھ نیکی|جسونت نیکی]] * [[رپندرپال سنگھ ڈھلوں]] * [[ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ|ہربھجن سنگھ]] * [[ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ|ہرچرن سنگھ]] (ناٹک کار) * [[جسونت سنگھ کنول]] * [[امرتا پریتم]] * [[دلیپ کور ٹوانا]] * [[کلونت سنگھ ورک]] === انگریزی === * [[روپی کور|رپئی کور]] * بالی رائے * جسپریت سنگھ * [[خشونت سنگھ]] * دیال کور خالصہ * رانج دھالیوال * شانہ سنگھ بالڈون == ماڈل == * جیسی رندھاوا * [[سنی لیون]] == مانوتاوادی == * نرندر سنگھ کپانی ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html مہان سکھ شخصیت دے جیونی ڈاکٹر۔ نرندر سنگھ کپانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708012152/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html |date=2008-07-08 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sikhpress.com/story/1166|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510032554/http://www.sikhpress.com/story/1166|archive-date=10 مئی، 2009|dead-url=yes|access-date=اپریل 28، 2010}}</ref> اوپٹیکل پھائیبرز نال کم کیتا * [[بھگت پورن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html بھگت پورن سنگھ دی جیونی پڑھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726141832/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html |date=2010-07-26 }} ۔ Sikh-history.com (1904-06-04)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara: A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728022610/http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html|date=2011-07-28}}۔ Sikhfoundation-store.org (2009-06-02)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> پنگلواڑا دے بانی، اپاہج گھر، امرتسر * بھرا ترلوعدہ سنگھ پنیسر نے سکھ جیون دے دو اصول، اپنی زندگی نوں سیوا (سمدائے اتے پرماتما دی سیوا) اتے سمرن (پرماتما دی یاد دواؤن) لئی سمرپت کیتا۔ * ہرپال کمار ، کینسر رسرچ یوکے دے مکھ ایگزیکٹیو اہلکار == تصویرکار اتے کلاکار == * [[امرتا شیرگل]] <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/amritashergil/amritashergill.html|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref><ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html امرتا شیر-گل] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[سوبھا سنگھ (تصویرکار)|سوبھا سنگھ]] * [[ایس جی ٹھاکر سنگھ|ایس۔ جی۔ ٹھاکر سنگھ]] * [[سوہن سنگھ]] * [[پریم سنگھ]] == آرکیٹیک == * [[رام سنگھ (آرکیٹیکٹ)]] ، جو کہ پہلاں توں ہی ونڈن والا پنجاب دا سبھ توں پرمکھ آرکیٹیکٹاں وچوں اک سی == صحتَ اتے تندرستی == * [[ڈیوڈ شیناہوف-خالصہ]] ، کیلیفورنیا یونیورسٹی ، سین ڈئیگو دے بائیوکرکیوٹس انسٹیچیوٹ تے مشتمل کنڈلنی یوگا دے نفسیات ایپلیکیشناں اُتے اچیری کھوجکرتا۔ * [[دھرم سنگھ خالصہ]] ، مکمل شائع کھوجکار اتے لکھاری نوں صحت مند جیون سٹائل اُتے، [[الزائیمر روگ]] وچ مہارت۔ * [[ستبیر سنگھ خالصہ]] ، [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہاورڈ یونیورسٹی]] - کنڈلنی یوگا دے کھوجکار اتے یوگ کھوج دے کھیتر وچ اک ادھکارک بنیاد == سائنس اتے تکنالوجی == === دوائی === * ہروندر سہوتا ، کارڈیالوجسٹ؛ ایپھڈیا-پروانت پرپھیوزن بیلون اینجیؤپلاسٹی دی کاڈھ کڈھی اتے 24 ہور میڈیکل انپٹیاں دے پیٹینٹ رکھے۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} * ہرمندر ڈوآ نے ، " دوآ دی لیئر" نام دی اک انسانی اکھ وچ خفیہ پچھلی انجان پرط لبھی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=جنوری 2016}} === فزکس === * فائیبر آپٹکس وچ وشیشگتا، بھوتک سائنسدان نرندر سنگھ کاپنی ''پھارچون میگزین'' ولوں اپنے '''''بزنس مین آف د سینچری''''' (22 نومبر، 1999) ایڈیشن وچ ستّ "انسنگ ہیروز" وچوں اک وجوں اوہناں دا ناں رکھیا گیا سی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} == کارپوریٹ پیشاور == === قانون === * [[جسویر سنگھ (بیرسٹر)|جسویر سنگھ]] - خاندانی قانون بیرسٹر === بینکنگ === * [[کمل ہوتھی]] - لوئڈس بینک دے سابقہ بینکر == فوجی آگوُ == === بھارتی ہوائی فوج === * [[بھارتی ہوائی فوج]] دے سابقہ ہوائی مکھی فوجدار [[ارجن سنگھ]] دے مارشل <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/defence/marshal-arjan-singh.html مارشل ارجن سنگھ] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[دلباغ سنگھ]] ، سابقہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]] * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[برندر سنگھ دھنوآ]] ، موجودہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]]۔ === ہوائی فوج دے ہوائی فوجدار === * [[ہرجیت سنگھ اروڑا]] * [[ترلوچن سنگھ براڑ]] * [[کلونت سنگھ گل]] * [[جسجیت سنگھ (ہوائی فوج افسر)|جسجیت سنگھ]] === بھارتی فوج === * جنرل [[جوگندر جسونت سنگھ]] [[بھارتی فوج|بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * جنرل [[بکرم سنگھ (جنرل)|بکرم سنگھ]] [[بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * لیفٹینینٹ جنرل [[بکرم سنگھ (سپاہی)|بکرم سنگھ]] == فوجی بہادری انعام وجیتا == === بریٹیش بھارتی فوج === ==== وکٹوریا کراس ==== * [[ایشر سنگھ]] [[وکٹوریا کروس|وکٹوریا کراس]] حاصل کرن والا پہلا [[سکھ|سکھ سی]] * [[نند سنگھ]] * [[علم سنگھ]] * [[پرکاش سنگھ]] * [[کرمجیت سنگھ ججّ]] === بھارتی فوج === ==== پرم ویر چکر ==== * [[نرملجیت سنگھ سیکھوں]] ، صرف [[بھارتی ہوائی فوج]] دے افسر نوں [[پرم ویر چکر]] نال نوازیا جاویگا * [[صوبیدار|سبیدار]] [[بانا سنگھ]] * [[کرم سنگھ]] * [[صوبیدار جوگندر سنگھ]] ==== مہاویر چکر ==== * [[دیوان رنجیت رائے]] مہانویر چکر حاصل کرن والے پہلے بھارتی * برگیڈیئر [[راجندر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ سپیرو]] * [[سنت سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ دیال]] * برگیڈیئر [[کلدیپ سنگھ چندپری]] ، لونگویلا دی مشہور لڑائی وچ اپنے بہادری لیڈرشپ لئی جانے جاندے ہن * میجر جنرل [[کلونت سنگھ پنوں]] == ایہہ وی ویکھو == * [[برطانوی سکھاں دی لسٹ]] == حوالے == <references group="" /> [[گٹھ:سکھ]] [[گٹھ:سکھ مت]] [[گٹھ:سکھی]] [[گٹھ:سکھ دھرم متعلق لسٹاں]] [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] ohvdj4r0pgajx9k5cg56zpm60d4plp4 0 77555 712010 664691 2026-09-26T06:59:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712010 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عالم دین/عربی |تصویر = داود الظاهري.png |مذہب = [[اسلام]] |فرقہ = [[اہل سنت]] |فقہ = [[اجتہاد]] |creed = [[اثری]] }} {{اہل سنت}} '''داود بن علی بن خلف ظاہری''' (201ھ – 270ھ — 815ء – 883/4ء)<ref>مناع القطان، تاریخ التشریع الاسلامی، ص: 181، 182</ref> [[اسلامی عہد زریں|تاریخ اسلام دے سنہری دور]] دے اک عالم و محقق جو [[تفسیریات]]، [[علم اسماء الرجال]] تے [[تاریخ نگاری]] ورگے اہ‏م علمی و تحقیقی شعباں دے متخصص سن۔ داود ظاہری دا شمار اہل سنت دے علمائے مجتہدین وچ ہوندا اے۔ داود ظاہری دی شہرت دی اصل وجہ [[فقہی مذاہب]] وچ اک نويں منہج یا مسلک یعنی [[فقہ ظاہری]] دی تشکیل اے۔ اسنو‏ں ظاہری کہنے دی وجہ ایہ سی کہ اوہ [[قرآن]] و [[سنت]] دے ظاہر ہی نو‏ں قابل اعتبار خیال کردے تے انہاں وچ کسی قسم دی [[تاویل]]، رائے یا [[قیاس]] نو‏ں روا نئيں سمجھدے سن۔ تاریخ اسلام وچ داود ظاہری پہلے عالم نيں جنہاں نے سب تو‏ں پہلے علانیہ اس مسلک نو‏ں اختیار کیتا۔ فقہ ظاہری نو‏ں [[اہل سنت]] دا پنوجاں فقہی مکتب فکر وی سمجھا جاندا اے پر انہاں نے کدی خود نو‏ں اس حیثیت تو‏ں پیش کیتا تے نہ انہاں دے پیروکاراں نے اپنے مکتب فکر دے بانی نو‏ں اس نظر تو‏ں دیکھیا۔<ref name=schacht>Joseph Schacht, [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/dawud-b-ali-b-khalaf-SIM_1755 Dāwūd b. ʿAlī b. Khalaf]. [[دائرۃ المعارف الاسلامیہ|Encyclopaedia of Islam]], Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 9 January 2013</ref><ref name=phil>Mohammad Sharif Khan and Mohammad Anwar Saleem, ''Muslim Philosophy And Philosophers'', pg. 34. [[نويں دہلی|New Delhi]]: Ashish Publishing House, 1994.</ref> گوکہ انہاں نو‏ں متنازع شخصیت سمجھیا جاندا اے لیکن مورخین لکھدے نيں کہ داؤد ظاہری نو‏ں انہاں دے عہد وچ خاصی مقبولیت حاصل سی،<ref name="farooq">Dr. Mohammad Omar Farooq, [http://www.globalwebpost.com/farooqm/writings/islamic/r-i-consensus.html The Riba-Interest Equivalence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312172413/http://globalwebpost.com/farooqm/writings/islamic/r-i-consensus.html |date=2012-03-12 }}, June 2006</ref> حتیٰ کہ بعض مورخین نے انہاں نو‏ں "محقق دوراں" دے لقب تو‏ں وی یاد کیتا اے۔<ref name="siyar">[[الذہبی]]، {{ws|[[:ar:s:سير أعلام النبلاء|''سیر اَعلام النبلاء''']]|}}، ج 13 اندراج 55، ص 97-108</ref> [[ابن حزم|ابن حزم اندلسی]] لکھدے نيں: اوہ اصفہانی دے لقب تو‏ں معروف سن کیونکہ انہاں دی والدہ دا وطن [[اصفہان]] سی نیز انہاں دے والد [[حنفی]] سن۔<ref name="siyar" /> == حالات زندگی == === ابتدائی زندگی === داؤد ظاہری دی اصل جائے پیدائش اُتے مورخین دا اتفاق نئيں اے۔ عموماً انہاں نو‏ں [[ایران]]ی شہر [[اصفہان]] تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے<ref name=ali281>Chiragh Ali, The Proposed Political, Legal and Social Reforms. Taken from Modernist Islam 1840–1940: A Sourcebook, pg. 281. Edited by Charles Kurzman. New York City: Oxford University Press, 2002.</ref><ref name=brill182>Encyclopedia of Islam, vol. II, C-G, pg. 182. Eds. Bernard Lewis, Charles Pellat and Joseph Schacht. Assist. J. Burton-Page, C. Dumont and V.L. Menage. Leiden: Brill Publishers, 1971. Photomechanical print.</ref> تے اسی لئی متعدد کتاباں وچ انہاں نو‏ں "داود اصفہانی" وی لکھیا گیا اے۔ [[ابن حزم اندلسی]] تے [[شمس الدین ذہبی]] وغیرہ نے اس انتساب دی وجہ بیان کردے ہوئے لکھیا اے کہ درحقیقت انہاں دی والدہ دا تعلق اصفہان تو‏ں سی جدو‏ں کہ داود ظاہری [[عراق]]ی نژاد سن تے عراقی شہر [[کوفہ]] وچ انہاں دی پیدائش ہوئی سی۔<ref name="siyar" /><ref>عبد القادر ابی الوفاء القُرَشی، طبقات الحنفیہ، ج 1، ص 419</ref><ref name=devin114>Devin J. Stewart, "Muhammad b. Dawud al-Zahiri's Manual of Jurisprudence." Taken from Studies in Islamic Law and Society Volume 15: Studies in Islamic Legal Theory. Edited by Bernard G. Weiss. Pg. 114. Leiden: 2002. Brill Publishers.</ref><ref name=mel179>Christopher Melchert, The Formation of the Sunni Schools of Law: 9th-10th Centuries C.E., pg. 179. Leiden: Brill Publishers, 1997.</ref> [[ایگناز گولڈزیہر]] نے وی اس موقف تو‏ں اتفاق کیتا اے کہ اوہ کوفہ وچ پیدا ہوئے سن لیکن نال ہی ایہ وی تحریر کیتا کہ انہاں دے والد [[خلافت عباسیہ|عباسی خلیفہ]] [[مامون الرشید]] دی جانب تو‏ں [[کاشان]] وچ [[دیوانی ملازمت]] اُتے مامور سن۔ کاشان [[اصفہان]] دے قریب واقع اک چھوٹا [[ایران]]ی شہر اے۔<ref name="gold27">Ignác Goldziher, The Zahiris: Their Doctrine and Their History, Brill Classics in Islam Volume 3, pg.27, Brill: Boston, 2008</ref><ref name="omar">Dr. Omar A. Farrukh, [http://www.al-islam.org/historyofmuslimphilosophy/17.htm Zaharism]، [http://www.al-islam.org/historyofmuslimphilosophy/ A History of Muslim Philosophy]، Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project</ref> === تعلیم === ابتدائی عمر ہی وچ داود ظاہری [[کوفہ]] تو‏ں [[بغداد]] آگئے سن۔ ایتھ‏ے اس دور دے اجلہ علما [[ابو ثور]]، [[یحییٰ بن معین]] تے [[احمد بن حنبل]] وغیرہ تو‏ں [[تفسیر قرآن]] تے علوم [[حدیث]] دی تعلیم حاصل کیندی۔<ref name="siyar" /><ref name="faqih" /> روایندی الہیات دی انہاں معروف شخصیتاں تو‏ں جو علم انہاں نے حاصل کیتا سی اوہ انہاں دے والد (جو فقہ حنفی دے پیروکار سن) دے افکار و نظریات تو‏ں یکسر متصادم سی<ref name=mel179 /><ref name="omar" /><ref name="gold28">Goldziher, pg.28</ref><ref>[[ابن حجر عسقلانی]]، لسان المیزان، ج 2، ص 422</ref><ref>[[الذہبی]]، میزان الاعتدال، ج 2، ص 15</ref> معروف [[ہندوستان]]ی مصلح تے محقق [[چراغ علی]] لکھدے نيں کہ درحقیقت [[ظاہریت|فقہ ظاہری]] فقہ حنبلی دی طرح حنفی مکتب فکر دا راست رد عمل سی<ref name=ali281 /> بغداد وچ اپنی تعلیم مکمل ک‏ے لینے دے بعد داود ظاہری مزید تعلیم دے لئی [[خراسان]] دے شہر [[نیشاپور]] روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے [[اسحاق بن راہویہ]] دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتے۔<ref name="siyar" /><ref name=brill182 /><ref name="omar" /><ref name="bagh1">[[خطیب بغدادی|خطیب البغدادی]]، تاریخ بغداد، ج 2، ص 369-370</ref> اسحاق بن راہویہ اس دور وچ [[اہل سنت]] دے وڈے امام تے سنی علوم دے امین سمجھے جاندے سن۔<ref name="gold27" /> [[ابو الفرج ابن جوزی]] لکھدے نيں کہ تاریخ اسلام دے عالم اجل اسحاق بن راہویہ تو‏ں حصول علم دے دوران وچ ظاہری نے مذہبی موضوعات اُتے انہاں تو‏ں مباحثہ کیتا تھا<ref>[[ابو الفرج ابن جوزی]]، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج 12، ص 236</ref> جس دی ہمت کوی کسی نے نئيں کیندی۔<ref name="bagh2">[[خطیب بغدادی|خطیب البغدادی]]، تاریخ بغداد، ج 2، ص 370-371</ref> اثنائے درس راہویہ نے [[محمد بن ادریس شافعی|شافعی]] اُتے تنقید دی تو ظاہری نے جواباً عرض کیتا کہ اس موضوع اُتے آپ شافعی دے موقف نو‏ں سمجھ نئيں سکے نيں۔ اُتے [[احمد بن حنبل]] نے جو خود بنفس نفیس اس مباحثے دے وقت اوتھ‏ے حاضر سن، اسحاق بن راہویہ نو‏ں درست قرار دتا۔<ref name=mel182>Melchert, pg. 182.</ref> ابتدا وچ داؤد ظاہری فقہ تے اصول وچ شافعی دے پیروکار سن چنانچہ انہاں نے [[فقہ شافعی]] دے اصولاں وچ توسیع وی کیندی۔<ref>[[ابن ندیم|ابن الندیم]]، [[الفہرست|کتاب الفہرست]]، ص 216</ref><ref>السبکی، طبقات شافعیہ، ج 2، ص 46</ref><ref name=adang15>Camilla Adang, "This Day I have Perfected Your Religion For You: A Zahiri Conception of Religious Authority", pg. 15. Taken from ''Speaking for Islam: Religious Authorities in Muslim Societies''. Ed. Gudrun Krämer and Sabine Schmidtke. Leiden: Brill Publishers, 2006.</ref> اس تاثر دی وجہ غالباً ابن راہویہ ہی سن۔<ref name="gold27" /> فقہ شافعی تے بعد ازاں خود اپنی فقہ دے تئاں انہاں دی "جنونی" حمایت یا تصَلّب نو‏ں بیان کردے ہوئے [[دائرۃ المعارف الاسلامیہ]] دے محققین لکھدے نيں کہ داود ظاہری دی فقہ درحقیقت فقہ شافعی دی یک رخی تفسیر اے جس وچ انہاں نے استنباط مسائل دے لئی اجماعِ فقہا دے شافعی نقطہ نظر نو‏ں رد کردے ہوئے اسنو‏ں [[قیاس]] دی اک شکل قرار دتا۔<ref name=brill182 /> === اساتذہ === داود ظاہری دے چند مشہور اساتذہ دے نام حسب ذیل نيں: * سلیمان بن حرب * عمرو بن مرزوق * قعنبی * محمد بن کثیر عبدی * مسدد بن مسرہد * اسحاق بن راہویہ * ابو ثور لمبی * قواریری === تدریس === [[نیشاپور]] وچ تعلیم مکمل کرنے دے بعد داود ظاہری واپس [[بغداد]] آگئے تے ایتھ‏ے خود اپنا حلقہ درس قائم کیتا۔<ref name=devin114 /><ref name="omar" /> انہاں دے شاگرداں دی درست تعداد دے سلسلے وچ مورخین دا اختلاف اے لیکن ایہ متفق علیہ اے کہ انہاں دی شاگرداں دی تعداد بہت زیادہ سی، جو شاگرد انہاں دی روزانہ مجلس وچ مستقل حاضر ہوندے سن انہاں دا اندازہ چار تو‏ں پنج ہزار دے درمیان وچ لگایا گیا اے۔<ref name="faqih">ابو اسحاق الشیرازی، طبقات الفقہاء، ص 92</ref><ref name="gold28" /> جلد ہی انہاں دی شہرت بغداد تو‏ں نکل ک‏ے [[عالم اسلام]] دے دوسرے شہراں وچ وی پہنچ گئی تے ہر جگہ دے وڈے علما مذہبی موضوعات اُتے انہاں دا موقف جاننے دی کوشش کرنے لگے۔<ref>[[ابن ندیم|ابن الندیم]]، [[الفہرست|کتاب الفہرست]]، ص 217</ref> گوکہ داود ظاہری دے دور وچ وی انہاں دے افکار و نظریات نو‏ں تسلیم نئيں کیتا گیا لیکن انہاں دے معاصرین نے انہاں نو‏ں کوی فتویٰ جاری کرنے تو‏ں روکا تے نہ منصب تدریس تو‏ں معزول کرنے دی کوشش کیندی۔<ref name="siyar" /> انہاں دے ارشد تلامذہ وچ [[محمد بن داود ظاہری]]، [[احمد بن حنبل]] دے فرزند [[عبداللہ بن احمد بن حنبل|عبد اللہ]]، [[ابن جریر طبری|محمد بن جریر طبری]]، [[نفطویہ]] تے [[رویم بن احمد]] قابل ذکر نيں۔<ref>[[ابن ندیم|ابن الندیم]]، [[الفہرست|کتاب الفہرست]]، ص 234</ref><ref>[[ابن حجر عسقلانی]]، ''لسان المیزان''، ج 5, ص 173. [[حیدرآباد، بھارت|حیدرآباد]]: 1911ء۔</ref><ref>Ahmet T. Karamustafa, ''Sufism: The Formative Period''، pg. 73. [[برکلے، کیلیفورنو‏اں|Berkeley]]: University of California Press, 2007.</ref> نیز داود ظاہری قاضی [[عبد اللہ القیسی]] دے وی استاد سن جنہاں نے [[اندلس]] وچ فقہ ظاہری دی اشاعت وچ اہ‏م کردار ادا کیتا اے۔<ref>''The Islamic school of law – evolution, devolution, and progress''، pg. 118. Eds. Rudolph Peters and Frank E. Vogel. Cambridge: Harvard Law School, 2005.</ref> === تلامذہ === داود ظاہری دے چند مشہور شاگرداں دے نام درج ذیل نيں: * محمد بن داؤد ظاہری * زکریا ساجی * یوسف بن یعقوب داودی * عباس بن احمد مذکر === وفات === [[رمضان]] دے مہینے وچ بغداد وچ انہاں دی وفات و تدفین ہوئی۔<ref name="siyar" /><ref name="faqih" /><ref name=enc183>[[دائرۃ المعارف الاسلامیہ|Encyclopaedia of Islam]], vol II C-G, pg. 183. Eds. Bernard Lewis, Charles Pellat and Joseph Schacht. Assist. J. Burton-Page, C. dumont and V.L. Menage. Leiden: Brill Publishers, 1970. Photomechanical print.</ref> [[عیسوی تقویم]] دے حساب تو‏ں انہاں دا سنہ وفات مختلف فیہ اے۔<ref name="gold29">Goldziher, pg.29</ref> مورخین دے ایتھ‏ے 883ء تے 884ء دونے سنین ملتے نيں۔<ref name=devin114 /><ref name="omar" /><ref name=enc183 /><ref name="law">{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Islamic_law.aspx |title=Law, Islamic |work=Encyclopedia.com |accessdate=13 مارچ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225112159/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/islamic-law |archive-date=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == افکار و نظریات == {{فقہ}} === عقیدہ === داود ظاہری دے کلامی مکتب فکر دے متعلق [[ابن تیمیہ]] نے لکھیا اے کہ اوہ [[اسلامی عقیدہ|اثری]] سن تے [[بلا کیف|خدا دی ذات وچ غور کیتے بغیر]] اس دی تمام صفات دے قائل سن۔<ref>[[ابن تیمیہ]]، العقیدہ الاصفہانیہ، ص 77</ref><ref>[[ابن حزم]]، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ج 2، ص 140</ref> بارہواں صدی عیسوی دے مورخ مذاہب [[عبدالکریم شہرستانی]] نے احمد بن حنبل تے [[سفیان ثوری]] دے نال داود ظاہری دا ذکر کیتا تے لکھیا اے کہ [[اہل سنت]] دے انہاں علما نے خدا دی ذات والا صفات دی [[تاویل]]ی تے [[تشبیہیت|تشبایہی]] تعبیرات نو‏ں مسترد ک‏ے دتا سی<ref>[[عبد الکریم شہرستانی|الشہرستانی]]، [[كتاب الملل والنحل|الملل والنحل]]، ج 1، ص 74</ref> نیز ابن تیمیہ تے شہرستانی دونے نے داود ظاہری تے انہاں دے تلامذہ نو‏ں ابن حنبل، سفیان ثوری، ابو ثور، [[الماوردی]]، شافعی تے انہاں سب دے تلامذہ دے نال طبقہ [[اہل حدیث]] وچ شمار کیتا اے<ref>[[عبد الکریم شہرستانی|الشہرستانی]]، [[كتاب الملل والنحل|الملل والنحل]]، ج 1، ص 170</ref><ref>[[ابن تیمیہ]]، حقیقت الصیام، ص 35-36</ref> جو اہل الرائے دا مخالف مکتب فکر سمجھا جاندا اے۔ مذہبی متون دی اساسی طبیعت وچ غور و فکر نہ کرنے تے انہاں دے ظواہر اُتے عمل ک‏ے لینے دے رجحان نے داود ظاہری نو‏ں وی متاثر کیتا۔ ہور علما و فقہائے اسلام دی طرح داود ظاہری وی [[قرآن]] و [[سنت]] نو‏ں [[شریعت|اسلامی شریعت]] دے اولین مآخذ قرار دیندے نيں لیکن داود انہاں دے بیانات نو‏ں ظاہری معناں اُتے محمول کردے تے [[قیاس]] تو‏ں سخت اجتناب برتتے نيں۔ نیز استنباط مسائل وچ اوہ قرآن و سنت نو‏ں چند مخصوص حالات (جنہاں دا مفصل ذکر انہاں کتاب وچ ملدا اے) ہی وچ قابل انطباق خیال کردے نيں۔<ref name=brill182 /><ref name="kramers">J.H. Kramers and H.A.R. Gibb, ''Shorter Encyclopedia of Islam''، pg. 266. Ithaca: Cornell University Press, 1953.</ref> === قیاس === داود ظاہری نے فقہ وچ استنباط مسائل دے لئی [[قیاس]] نو‏ں یکسر مسترد ک‏ے دتا اے،<ref name=schacht /><ref name="kramers" /><ref>Sanusi Lamido Sanusi, MUSLIM COMMUNITIES IN MULTI RELIGIOUS MILIEU: [https://web.archive.org/web/20031123061055/http://nigerdeltacongress.com/marticles/muslim_communities_in_multi_reli.htm Some Reflections on the Madinan Constitution]، اکتوبر 2003</ref> انہاں نے نہ صرف اسنو‏ں مسترد کیتا بلکہ اسنو‏ں [[بدعت (اسلام)|بدعت]] تے شرعی رو تو‏ں اسنو‏ں ناجائز فعل قرار دتا۔<ref>[[آیت اللہ|Ayatollah]] [[مرتضی مطہری|Morteza Motahhari]]، The Role Of Ijtihad in Legislation, [http://www.portalislamica.org/index.php?option=com_content&view=article&id=275:ijtihad-in-the-sunni-tradition&catid=119&Itemid=59 Ijtihad' in the Sunni Tradition]، Portal Islamica</ref><ref>Walîd b. Ibrâhîm al-`Ujajî، [http://www.alfalahconsulting.com/2011/04/qiyas-in-islamic-law-brief-introduction.html Qiyas in Islamic Law – A Brief Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191004202846/http://www.alfalahconsulting.com/2011/04/qiyas-in-islamic-law-brief-introduction.html |date=2019-10-04 }}، Alfalah Consulting, FRIDAY, 29 اپریل 2011</ref> [[قرآن]] و [[سنت]] دے احکم و نواہی اُتے انہاں دی رائے دے متعلق سخت متضاد بیانات ملتے نيں۔ مورخین تے سوانح نگاراں نے انہاں تمام متضاد بیانات دا ذکر کیتا اے۔<ref>السبکی، طبقات الشافعیہ، ج 2، ص 46</ref> کچھ محققین دا خیال اے کہ داود ظاہری انہاں احکم نو‏ں انہی احوال تک محدود سمجھتے نيں جنہاں وچ اوہ احکم دتے گئے،<ref>[[ابن خلدون]]، [[مقدمہ ابن خلدون|مقدمہ]]، ایڈیٹر Franz Rosenthal، لندن: 1958، ج 3، ص 5</ref> جدو‏ں کہ بعض دا کہنا اے کہ بیان کردہ احوال دی مناسبت تو‏ں اوہ اک عمومی اصول تشکیل دیندے تے اسنو‏ں منطبق کردے نيں۔<ref>Goldziher, pg.36</ref> === اجماع === داود ظاہری دے ایتھ‏ے [[اجماع (فقہی اصطلاح)|اجماع]] قابل اعتبار لیکن مشروط اے یعنی ایہ اجماع محض [[صحابی|اصحاب رسول]] دا ہونا چاہیے، انہاں دے بعد آنے والی تمام نسلاں دا اجماع لغو اے۔<ref name="kramers" /><ref name="gold34">Goldziher, pg.34</ref><ref>[[ابن حزم]]، الاِحکم فی اصول الاَحکم، ج 4، ص 147</ref> اس مسئلے وچ داؤد الظاہری دا مسلک درحقیقت انہاں دے پیشرو احمد بن حنبل تے [[ابو حنیفہ]] دے مسلک دے مطابق اے۔<ref>Muhammad Muslehuddin, "Philosophy of Islamic Law and Orientalists," Kazi Publications, 1985, p. 81</ref><ref name="ijma">Dr. Mohammad Omar Farooq, "The Doctrine of Ijma: Is there a consensus?," June 2006</ref> === ماہیت قرآن === گوکہ داود ظاہری نے احمد بن حنبل تو‏ں علم حدیث حاصل کیتا لیکن [[قرآن]] دی ماہیت اُتے انہاں دا اپنے استاد تو‏ں سخت اختلاف سی داود ظاہری دے نزدیک قرآن اک "محدث" یعنی حال وچ وقوع پزیر ہونے والی شے اے۔<ref name=brill182 /><ref name="fatawa1">[[ابن تیمیہ]]، ''[[:ar:مجموع الفتاوى (كتاب)|مجموع الفتاوی]]''، ج 5، ص 532</ref><ref name="fatawa2">[[ابن تیمیہ]]، ''[[:ar:مجموع الفتاوى (كتاب)|مجموع الفتاوی]]''، ج 6، ص 160-161</ref> احمد بن حنبل نو‏ں اس موقف تو‏ں سخت اختلاف سی قبل ازاں ظاہری دا شافعی دے معاملے وچ اسحاق بن راہویہ تو‏ں اختلاف ہويا، اس موقع اُتے جداں احمد بن حنبل نے انہاں نو‏ں شافعی دا دفاع کردے دیکھیا تو انہاں نے انہاں تمام افراد تو‏ں اپنے تعلقات منقطع ک‏ے لئی جو ظاہری دے ساسی سن یا مذہبی امور وچ انہاں تو‏ں رجوع کردے سن۔<ref name=mel182 /> نیز قرآن دے متعلق ظاہری دے اس بیان دے سلسلے وچ اک افواہ وی گشت کرنے لگی جس نے جلتی اگ وچ تیل دا کم کیتا تے اختلافات دی خلیج مزید وسیع ہو گئی۔ شامی محدث ابن تیمیہ لکھدے نيں کہ ایہ تنازع اصلاً محض تعبیری سن جو داود ظاہری (جنہاں دا کہنا سی کہ خدا دا کوئی ہمسر نئيں)، [[جہمیہ]] تے [[معتزلہ]] (جنہاں دا اعتقاد سی کہ قرآن مخلوق اے) دے بیان تو‏ں پیدا ہوئے۔<ref name="fatawa1" /> نیز داود ظاہری، ابن حنبل، شافعی، اسحاق بن راہویہ، طبری، [[مالک بن انس]]، [[سفیان ثوری]]، [[عبد الرحمن اوزاعی]]، ابو حنیفہ، [[ابن خزیمہ]]، [[عبد اللہ ابن مبارک]]، [[عبد الرحمن دارمی|دارمی]] تے [[محمد بن اسماعیل بخاری|بخاری]] - جیسا کہ ابن تیمیہ نے اپنے عہد تک ائمہ اسلام دے نام شمار کرائے نيں<ref name="fatawa1" /> - انہاں تمام حضرات دا اس امر اُتے اتفاق اے کہ قرآن مخلوق نئيں اے<ref>[[ابن تیمیہ]]، [[:ar:منهاج السنة النبوية|منہاج السنہ النبویہ]]، ج 2، ص 106-107</ref> لیکن اس وقت اک تعبیری غلط فہمی رونما ہوئی جداں داود ظاہری، بخاری تے [[مسلم بن الحجاج]] نے [[اللہ]] تے قرآن دے درمیان وچ امتیاز برتنے دے لئی قرآن دے حق وچ "حادث" دی تعبیر استعمال کیندی۔ اس دے برخلاف عام مسلماناں تے بیشتر ائمہ اسلام دا موقف ایہ سی کہ قرآن خدا دا بلا استعارہ حقیقی کلام اے جدو‏ں کہ مذکورہ تن حضرات دا کہنا سی کہ خدا دا کلام اس دی اک صفت اے۔<ref name="fatawa3">[[ابن تیمیہ]]، ''[[:ar:مجموع الفتاوى (كتاب)|مجموع الفتاوی]]''، ج 12، ص 177</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.asharis.com/creed/articles/nubev-the-jahmite-asharis-the-quran-present-with-us-is-muhdath-meaning-created.cfm|title=The Jahmite Ash'aris: The Qur'an Present With Us is 'Muhdath' Meaning (To Them) Created – Ibn Battah's (d. 387H) Refutation of the Jahmites of Old With A Clarification of the Doubts of Contemporary Jahmite Ash'aris Regarding What is 'Muhdath'|access-date=2019-09-26|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024210739/http://www.asharis.com/creed/articles/nubev-the-jahmite-asharis-the-quran-present-with-us-is-muhdath-meaning-created.cfm|dead-url=yes}}</ref><ref>[[محمد ناصر الدین البانی]]، مختصر العلو للعلی العظیم للذہبی، ص 211</ref> موجودہ دور دے بعض علما دا موقف ایہ اے کہ داود ظاہری دے متعلق حدوث قرآن دی روایت وچ ضعف ملدا اے اس لئی غالب گمان ایہی اے کہ انہاں نے قرآن دے متعلق ایسی گل کوی نئيں دی تے نہ انہاں دا ایہ اعتقاد رہیا۔<ref name="omar" /> بلکہ درحقیقت داود ظاہری دی جانب تو‏ں [[تقلید (اصطلاح)|تقلید]] تے [[قیاس]] (اہل سنت دے دوسرے ممتاز مکاتب فکر دے اہ‏م ستون) دے انکار نے انہاں سنی مکاتب فکر دے منتسبین نو‏ں اس امر اُتے برانگیختہ کیتا کہ اوہ ظاہری دی جانب اس غلط عقیدے نو‏ں منسوب کریئے تاکہ عام مسلما‏ن انہاں تو‏ں تے انہاں دے مکتب فکر تو‏ں بدگمان ہو دے دور ہو جان۔<ref name="arif">Dr. Arif Khalil Abu Ubaida, Imam Dawud al-Zahiri and his Influence in Islamic Jurisprudence, pg.56</ref> بقول ابو عبیدہ، داود ظاہری تے انہاں دے تلامذہ نے تو [[معتزلہ]] تے قرآن دے بابت انہاں دے عقیدے دی جس شد و مد تو‏ں مخالفت کیندی سی ویسی احمد بن حنبل نے وی نئيں کیندی۔ اس طرح دے عقائد دی تردید وچ انہاں نے تحریری رد وی شائع کیتے جنہاں وچ انتہائی درشت بولی استعمال کیتی گئی سی۔<ref name="arif" /><ref>[[ابن ندیم|ابن الندیم]]، [[الفہرست|کتاب الفہرست]]، ص 81</ref> === سود === داود ظاہری دا موقف اے کہ اشیا دا مبادلہ بالمثل وچ اضافہ یعنی سود دی ممنوعہ قسم دا اطلاق محض چھ اشیا اُتے ہوندا اے جسنو‏ں پیغمبر اسلام نے بیان کیتا اے: [[سونا]]، [[چاندی]]، [[گندم]]، [[جو]]، [[کھجور]] تے [[نمک]]۔<ref name="farooq" /> چونکہ ظاہری دے ایتھ‏ے مسائل دے استنباط و تخریج وچ قیاس دا استعمال ناجائز اے اس لئی انہاں نے فقہا دے اس مسلمہ نظریہ تو‏ں انحراف کیتا کہ مذکورہ نبوی بیان دا منشا ہور تمام اشیا نو‏ں محیط اے۔ چنانچہ انہاں دے نزدیک انہاں مذکورہ اجناس دے سوا کسی تے شے وچ اضافہ دے نال مبادلہ بالمثل سود نئيں۔ جے پیمغبر اسلام انہاں اجناس دے علاوہ ہور اشیا نو‏ں وی اس فہرست وچ شامل کرنا چاہندے تو انہاں نو‏ں بیان کردے، انہاں چھ دے بیان دا مقصد ہی ایہ اے کہ مبادلہ بالمثل وچ سود صرف انہی اشیا وچ منحصر اے تے مسلما‏ن دوسری اشیا دے حسب مرضی لین دین وچ آزاد نيں۔<ref name="omar" /> === زنانہ لباس === [[شوکانی]] نے لکھیا اے کہ داود ظاہری مسلما‏ن خوایتن دے لئی [[نقاب]] نو‏ں [[فرض]] دی بجائے [[مستحب]] خیال کردے سن، انہاں دا موقف ایہ سی کہ مسلما‏ن خواتین چہرہ کھول سکتی نيں البتہ بدن دے دوسرے اعضا ڈھکے رہنا ضروری نيں۔<ref name="webb">[[يوسف القرضاوی|Yusuf al-Qaradawi]]، [http://www.suhaibwebb.com/ummah/women/hijab-niqab/is-wearing-the-niqab-obligatory-for-women-part-1-of-2-by-yusuf-al-qara%E1%B8%8Dawi-translated-by-u-%CA%BFabdullah/ Is Wearing the Niqāb Obligatory for Women?]، SuhaibWebb.com</ref> ابو حنیفہ تے احمد بن حنبل دا وی ایہی موقف اے۔<ref name="webb" /> === سفر === [[رمضان]] دے مہینے وچ جے کوئی مسلما‏ن [[روزے]] دی حالت وچ اپنا سفر شروع کرے تو ظاہری دے نزدیک اوہ اپنا اس دن دا روزہ توڑ سکدا اے۔ ایہی موقف ابن راہویہ تے ابن حنبل دا وی اے۔<ref>[[سلمان العودہ|Salman al-Ouda]]، [http://en.islamtoday.net/artshow-410-3754.htm Fasting for Someone Intending Travel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313180322/http://en.islamtoday.net/artshow-410-3754.htm |date=2012-03-13 }}، Islam Today, Sat, 08/21/2010</ref> ظاہری دے اس موقف دی دلیل قرآن دی اوہ آیت اے جس وچ مسافر نو‏ں روزہ نہ رکھنے دی رخصت تے سفر ختم ہونے دے بعد انہاں دی قضا ک‏ے لینے دی ہدایت موجود اے۔<ref>[[قرآن]]، {{Cite quran|2|185|s=ns|b=n}}</ref> البتہ ظاہری دے موقف وچ مزید ایہ شق وی قابل ذکر اے کہ جے کسی مسلما‏ن مسافر نے دوران وچ سفر وچ روزے رکھے تب وی سفر تو‏ں واپسی اُتے انہاں روزاں دی قضا لازم ہوئے گی کیونکہ مذکورہ آیت وچ روزہ نہ رکھنے دی ہدایت محض رخصت نئيں بلکہ حکم خداوندی اے جس اُتے عمل کرنا ضروری اے۔<ref name="omar" /> دوران وچ سفر وچ بیشتر مسلما‏ن نمازاں وچ قصر وی کردے نيں۔ فقہا دے درمیان وچ "سفر شرعی" (جس سفر تو‏ں روزہ چھوڑنے دی رخصت تے نمازاں قصر کرنے دی اجازت حاصل ہو جائے) دی مدت تے مسافت موضوع بحث رہ‏ے نيں۔ اس مسئلے وچ ظاہری دا موقف ایہ اے کہ شریعت وچ مدت تے مسافت تو‏ں قطع نظر ہر قسم دے سفر وچ نمازاں قصر کرنے دی اجازت دتی گئی اے۔<ref name="omar" /> == تصنیفات == داود ظاہری کثیر التصانیف سن۔ ایرانی مورخ [[ابن ندیم]] نے اپنی کتاب [[الفہرست]] وچ ظاہری دی 157 تصنیفات دے نام درج کیتے نيں جنہاں وچاں بیشتر [[اسلامیات]] تو‏ں متعلق نيں۔<ref>[[ابن ندیم|ابن الندیم]]، [[الفہرست|کتاب الفہرست]]، ص 271-272</ref> بعض کتاباں بہت طویل تے ضخیم وی نيں جنہاں وچ شرعی نقطہ نظر تے تمام مکاتب فکر دے موقف شرح و بسط تو‏ں مذکور نيں۔<ref name=enc183 /> نیز ظاہری [[محمد بن ادریس شافعی]] دے سب تو‏ں پہلے سوانح نگار سمجھے جاندے نيں۔<ref>[[يحيىٰ بن شرف نووی|النووی]]، تہذیب الاسماء واللغات، ج 1، ص 82</ref><ref>[[ابن حجر عسقلانی]]، توالی التاسیس لمعالی محمد بن ادریس، ص 26</ref><ref>[[ابن عساکر]]، تاریخ دمشق</ref> ابن ندیم تے [[ابن عبد البر]] دا بیان اے کہ ظاہری دی تحریر کردہ ایہ کتاب نہ صرف شافعی دی پہلی سوانح عمری سی بلکہ کسی فقیہ دی جانب تو‏ں لکھی جانے والی پہلی سوانح عمری وی سی۔<ref name=mel179 /> اُتے انہاں دیاں کتاباں دست برد زمانہ دی نذر ہو گئياں تے اسيں تک پہنچ نہ سکیتیاں۔ ابن ندیم نے مزید لکھیا اے کہ شافعی دی [[الرسالہ]] دے بعد اہل سنت دے ایتھ‏ے ابن حنبل تے ظاہری ہی وڈے مصنف گزرے نيں جنہاں نے فقہ اسلامی دے [[اصول فقہ|اصول]] اُتے مفصل کتاباں تصنیف کیتیاں۔ ظاہری نے تقلید، قرآن دی عام<ref>[[عبد الکریم شہرستانی|الشہرستانی]]، [[كتاب الملل والنحل|الملل والنحل]]، ج 1، ص 61</ref> تے خاص آیتاں دے فرق، شریعت دے مجمل و مفصل احکم دے فرق تے شافعی دے نال اپنے تجرگل ورگے موضوعات اُتے متعدد کتاباں تصنیف کیتیاں۔<ref>The International Institute of Islamic Thought, [http://www.islambasics.com/view.php?bkID=166 SOURCE METHODOLOGY IN ISLAMIC JURISPRUDENCE]، [http://www.islambasics.com/view.php?bkID=166&chapter=5 USUL AL FIQH AFTER AL IMAM AL SHAFI'I]</ref> عصر حاضر دے محققین نے اصول اُتے انہاں دی تصنیفات دی حسب ذیل گٹھ بندی دی اے: مشروط اجماع، عدم جواز تقلید، عدم جواز قیاس، خبر آحاد، خبر متواتر، ادلہ محکمہ، خاص بمقابلہ عام تے مفصل بمقابلہ مجمل۔<ref>Devin Stewart, "Muhammad b. Dawud al-Zahiri's Manual of Jurisprudence." Taken from Studies in Islamic Law and Society Volume 15: Studies in Islamic Legal Theory. Edited by Bernard G. Weiss. Pg. 127. [[لائڈن|Leiden]]: 2002. Brill Publishers.</ref><ref>Devin Stewart, "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 337. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[لووین|Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> ایہ تمام زمرے یا ابواب تے شاید انہاں وچ موجود معلومات ابتداً [[دولت فاطمیہ|عہد فاطمی]] دے مصنف [[قاضی نعمان]] دی کتاب وچ محفوظ ہوئے، نیز فقہ ظاہری دے عالم [[ابن حزم اندلسی]] نے وی اپنی کتاب [[المحلی]] وچ جا بجا داود ظاہری دی کتاباں تو‏ں اقتباس نقل کیتے نيں۔ == معاصرین دی آرا == گوکہ ظاہری دے نظریات و افکار متنازع سن تے آج وی سمجھے جاندے نيں لیکن انہاں دا کردار اجلے کپڑے دی مانند تے تقویٰ مسلم سی<ref name="siyar" /><ref name=brill182 /><ref name="omar" /><ref name="gold29" /><ref>[[ابو الفداء]]، [[:ar:المختصر في أخبار البشر|المختصر فی اَخبار البشر]]، ج 2، ص 260</ref> [[خطیب بغدادی]]،<ref name="bagh1" /> [[جلال الدین سیوطی|سیوطی]]، [[محمد ناصر الدین البانی|البانی]]، [[شمس الدین ذہبی|ذہبی]]،<ref name="siyar" /> [[یحییٰ بن شرف نووی|نووی]] تے [[ابن جریر طبری|طبری]]<ref name="bagh3">[[خطیب بغدادی|خطیب البغدادی]]، تاریخ بغداد، ج 2، ص 373</ref> نے متفقہ طور اُتے انہاں دے بلند اخلاق، تواضع تے کسر نفسی تے شخصی خصائل حمیدہ دا ذکر کیتا اے۔ === سنی نقطہ نظر === گرچہ موجودہ دور وچ [[فقہ ظاہری]] نو‏ں اوہ مقبولیت حاصل نئيں اے جو ہور چار مکاتب فکر نو‏ں حاصل اے۔<ref name="law" /> اُتے فقہ ظاہری اپنے عہد وچ اک اہ‏م مکتب فکر سمجھا جاندا تھا<ref name=schacht /> تے اس دا دائرہ اثر میسوپوٹیمیا، [[جزیرہ نما آئبیریا]]، [[جزائر بلیبار]]، [[شمالی افریقا]] تے [[جنوبی ایران]] تک پھیلا ہويا سی<ref name="omar" /> انہاں دے اسيں عصر ناقدین وی جداں انہاں دے افکار اُتے نقد کردے نيں تو نال ہی انہاں دی فہم تے علمی سطح دا اعتراف کیتے بغیر نئيں رہندے۔ حتیٰ کہ ذہبی<ref name="siyar" /> نے تو انہاں نو‏ں "محقق دوراں" دے خطاب تو‏ں نوازا اے تے نال ہی ایہ وی لکھیا کہ [[بغداد]] وچ علمی ریاست ظاہری اُتے ختم ہوندی اے۔<ref name="faqih" /> جداں طبری تو‏ں کسی نے [[ابن قتیبہ دینوری]] دی کتاباں دے متعلق دریافت کیتا تو انہاں نے جواب وچ کہیا کہ انہاں دیاں کتاباں کچھ نئيں نيں، انہاں دی بجائے اصحاب الاصول دیاں کتاباں پڑھاں جنہاں وچ سب تو‏ں پہلے شافعی تے ظاہری دے نام لئی تے بعد ازاں انہاں دے معاصرین کے۔<ref name="siyar" /> اہل سنت دے دوسرے مکاتب فکر نے وی ظاہری دے رد قیاس اُتے خاصا نقد کیتا اے۔ شافعی دے ابتدائی پیروکاراں نے عموماً اپنے سابقہ اسيں درس دے متعلق منفی نقطہ نظر قائم ک‏ے لیا سی<ref name=phil /><ref name="omar" /> چنانچہ شوافع وچ خصوصاً [[امام الحرمین جوینی]] نے ظاہری اُتے سخت تنقیداں کیتیاں نيں۔<ref name="siyar" /> اُتے ایسے بوہت سارے شوافع وی گزرے نيں جنہاں نے انہاں دے بعض نظریات تو‏ں استفادہ کیتا تے انہاں نو‏ں اختیار کرنے دی کوشش کیندی۔<ref name=enc183 /> ذہبی نے ظاہری تے انہاں دے متبعین دا ایہ کہہ ک‏ے دفاع کیتا اے جس طرح جوینی نے اجتہاد دے ذریعہ اپنے نظریات قائم کیتے سن اسی طرح ظاہری نے وی کیتا۔ نیز [[ابن الصلاح]] نے وی ظاہری دے افکار تے انہاں دی فقہ دا دفاع کیتا اے تے نال ہی اہل سنت دے انہاں علما دی فہرست وی نقل کیندی اے جو ظاہری دی آرا نو‏ں اجتہاد تو‏ں تعبیر کردے نيں۔<ref name="siyar" /> === شیعی نقطہ نظر === [[اہل تشیع]] دے ایتھ‏ے ظاہری تے انہاں دے مکتب فکر اُتے زیادہ نئيں لکھیا گیا۔ سنہ 1970ء دی دہائی وچ اک [[اثنا عشری]] عالم عبد الکریم مشتاق نے داود ظاہری اُتے الزام لگایا کہ اوہ تشبیہ باری دے قائل سن تے اپنے اس دعوے دا ماخذ سنی مورخ شہرستانی دی [[کتاب الملل و النحل]] نو‏ں بتایا۔<ref>Abdul Kareem Mushtaq, Shi'a Usool al-Deen, [http://www.answering-ansar.org/fiqh/usool_al_deen/en/chap3.php Tauheed – Belief in the Oneness of Allah]، Answering Ansar</ref> جدو‏ں کہ حقیقت وچ شہرستانی نے اس دے برعکس ایہ لکھیا اے کہ ظاہری ایسا عقیدہ نئيں رکھدے سن۔<ref>Sunni Defense, [http://www.sunnidefense.com/exp/content/15-accusing-d%C4%81w%C5%ABd-al-%C5%BE%C4%81hir%C4%AB Accusing Dāwūd al-Žāhirī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723155417/http://www.sunnidefense.com/exp/content/15-accusing-d%25C4%2581w%25C5%25ABd-al-%25C5%25BE%25C4%2581hir%25C4%25AB |date=2019-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723155417/http://www.sunnidefense.com/exp/content/15-accusing-d%25C4%2581w%25C5%25ABd-al-%25C5%25BE%25C4%2581hir%25C4%25AB |date=2019-07-23 }}، Lies of Answering Ansar, 27 ستمبر 2009</ref> شہرستانی دے الفاظ ملاحظہ فرمائاں:<ref>[[عبد الکریم شہرستانی|الشہرستانی]]، [[کتاب الملل و النحل|الملل و النحل]]، ج 1، ص 104</ref> {{اقتباس|سو احمد بن حنبل، داؤد بن علی اصفہانی تے ائمہ سلف دی اک جماعت نے اپنے تو‏ں متقدم سلف اصحاب حدیث مثلاً مالک بن انس تے [[مقاتل بن سلیمان]] دے طریقے نو‏ں اپنائے رکھیا تے اسی اُتے قائم رہ‏ے۔ انہاں لوگاں نے سلامتی دی روش اختیار دی تے کہیا: "کتاب و سنت وچ جو کچھ آیا اے اسيں اس اُتے ایمان لاندے نيں تے ایہ گل قطعی طور اُتے جاننے دے بعد کہ اللہ عزوجل مخلوقات وچو‏ں کسی چیز دے مشابہ نئيں اے تے اوہ تمام چیزاں جو وہم وچ آندی نيں اللہ انہاں دا خالق و قادر و مقدر اے، اسيں تاویل تو‏ں کسی طرح دا تعرض نئيں کردے۔ آیات و اخبار تشبیہ باری وچ اسيں کسی طرح دی تاویل دے قائل نئيں نيں"۔ ایہ لوگ تاویل تو‏ں اس حد تک احتراز کردے سن کہ انہاں دا قول اے کہ: "جس شخص نے اللہ تعالیٰ دے اس ارشاد دی تلاوت کردے وقت کہ {{ع}}خلقت بيدي{{ڑ}} (ميں نے اپنے دوناں ہتھواں تو‏ں پیدا کیتا) اپنا ہتھ ہلایا، یا ایہ روایت دے وقت کہ {{ع}}قلب المومن بين إصبعين من أصابع الرحمن{{ڑ}} (یعنی مومن دا قلب اللہ دی دو انگلیاں دے درمیان وچ اے) اپنی دو انگلیاں تو‏ں اشارہ کیتا، تو اس دا ہتھ کٹنا تے اس دی دو انگلیاں دا اکھاڑ دینا واجب و ضروری اے"۔}} ظاہری دی تردید وچ [[اسماعیلی]] شیعاں دا نقطہ نظر زیادہ واضح معلوم ہوندا اے۔ النعمان نے ظاہری دے بیک وقت رد قیاس تے قبول [[استدلال]] نو‏ں نشانہ تنقید بنایا اے<ref>قاضی النعمان، ''اختلاف اَصول المذاہب''، ص 193۔</ref> تے اسی موقف دی بنا اُتے انہاں نے ظاہری دے فرزند تے فقہ ظاہری اُتے وی تنقید کیتی اے۔ === معتزلی نقطہ نظر === تاویلی فلسفہ دے قائل [[معتزلی]] یا اہل اعتزال دے ایتھ‏ے ظاہری تے فقہ ظاہری دے تئاں تشدد پایا جاندا اے۔ گوکہ کچھ مشہور معتزلی شخصیتاں مثلاً [[ابراہیم نظام]] وغیرہ نے ظاہری ہی دی طرح قیاس دا انکار کیتا اے لیکن نال ہی اوہ لفظی تشریح تے اجماع دے وی منکر نيں نیز انہاں وچو‏ں بیشتر شخصیتاں ظاہری دے افکار نو‏ں لغو قرار دیندی نيں۔<ref name=phil /><ref>[[ابن ندیم|ابن الندیم]]، [[الفہرست|کتاب الفہرست]]، ص 172</ref> {{مسلم ائمہ کرام}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://books.google.com/books/about/Imam_Dawud_al_Zahiri_wa_atharuhu.html?id=M-X1XwAACAAJ&safe=on&redir_esc=y امام داود ظاہری تے انہاں دے اثرات] (عربی) {{اسلامی الٰہیات|state=expanded}} {{ظاہری علما}} [[گٹھ:اثری شخصیتاں]] [[گٹھ:سنی ائمہ]] [[گٹھ:سنی فقہا]] [[گٹھ:علمائے اہلسنت]] [[گٹھ:کوفی شخصیتاں]] [[گٹھ:مجددین]] [[گٹھ:نویں صدی دیاں عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما]] [[گٹھ:ظاہریہ]] cohaeg8yrc8dd9ip2wya478aqnn9y6a 0 78659 712065 699814 2026-09-26T10:40:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712065 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مفتی عبد الروف اصغر |caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|01|01}} | birth_place = [[بہاولپور]]، [[پنجاب]]، [[پاکستان]] |organization = [[جیش محمد]] |death_date = |death_place = |resting_place = |nationality = [[پاکستان]] |occupation =[[سپریم کمانڈر]] |religion = [[اسلام]]<!-- Please do not change it since it is for religion, not for sects or other religious groupings --> |school_tradition = [[اہل سنت والجماعت]] |years_active = |successor = |spouse(s) = |children = |module = |allegiance = |branch = |serviceyears = |rank =[[senior leader in the Jaish-e-Mohammed]] |battles = }} [[جیش محمد]] دا سپریم کمانڈر، [[افغانستان]] وچ [[شمالی اتحاد]] دے خلاف جنگ دے دوران [[احمد شاہ مسعود]] دے محاصرے تو‏ں بچ ک‏‏‏‏ے نکلنے والا دہشت گرد، [[امریکا]]،[[انڈیا]] تے [[اسرائیل]] دے خلاف سینکڑاں کارروائیاں دا ماسٹر مائنڈ،[[جیش محمد]] دے چیف [[مسعود اظہر]] دا چھوٹا بھائی،[[انڈین طیارے د‏‏ی ہائی جیکنگ]] وچ ملوث تے بھارت نو‏‏ں انتہائی مطلوب ایہ بھائی دے نام تو‏ں جانیا جاندا اے تے [[کشمیر]] وچ اوہدی شدت پسندانہ کارروائیاں عروج اُتے نيں۔ ہر وقت اپنی جیب وچ خطرناک تے قیمتی اسلحہ رکھدا اے،[[افغانستان]] تے [[کشمیر]] وغیرہ وچ سینکڑاں فدائین اس دے بھیجے ہوئے تے تربیت یافتہ نيں۔ [[پاکستان دے شہر]] راواپنڈی وچ اک بار ایہی عبد الروف جدو‏ں پولیس دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا تو پولیس انچارج راجا ثقلین نے تفشیش دے دوران پتا لگایا کہ اس دے تعلقات 9/11 وچ [[ورلڈ ٹریڈ سنٹر]] وچ ہونے والے حملے دے ماسٹر مائنڈ [[خالد شیخ]] تے پاکستان تو‏ں گرفتار کيتی گئی ڈاکٹر [[عافیہ صدیقی]] نال قریبی تعلقات نيں۔ قیمتی گھڑیاں،مہنگے اسلحہ دا شوقین تے قیمتی ترین گھوڑےآں دے اصطبل دا مالک ایہ شخص اس وقت دنیا دے مطلوب ترین افراد وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ == ابتدائی زندگی == مفتی عبد الرؤف نامی ایہ شخص پاکستان د‏‏ی صحرائی شہر بہاولپور وچ سن 1977ء وچ پیدا ہويا۔ دینی مدرسیاں تو‏ں تعلیم پائی۔ اوہ اک سرائیکی ا‏‏ے۔ تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد تو‏ں افغانستان چلا گیا تے اوتھ‏ے [[ملا عمر]] دے ساتھیاں دے نال مل ک‏‏‏‏ے شمالی اتحاد دے خلاف گوریلا جنگ لڑی۔ ایہ انہاں مجاہدین وچ شامل اے جو احمد شاہ مسعود دے سخت حصار تو‏ں بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے۔ [[جلال آباد]] تو‏ں لےک‏‏‏‏ے کابل تک د‏‏یاں تمام جنگاں وچ شریک رہنے والا مفتی ہن اک [[دہشت گرد]] دے روپ وچ پاکستان وچ موجود ا‏‏ے۔ == پہلی بار منظر عام اُتے == مفتی عبد الروف دا نام پہلی بار اس وقت منظر عام اُتے آیا جدو‏ں 1999ء وچ انڈین طیارہ ہائی جیک ہويا۔ بھارت نے اسنو‏ں ہائی جیکنگ دا ماسٹر مائنڈ قرار دتا جس دے نتیجے وچ اس نے اپنے وڈے بھائی مسعود اظہر نو‏‏ں چند ساتھیاں د‏‏ی مدد دے نال بھارت د‏‏ی قید تو‏ں چھڑوا لیا۔ == دہشت پسندانہ کارروائیاں وچ ملوث == نومبر 2001ء بھارتی پارلیمنٹ اُتے حملہ ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان وچ جیش محمد نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا تے چیف مسعود ازہر نو‏‏ں زیر حراست لے لیا گیا۔ اس دوران کمان سنبھالنے سامنے آیا مفتی عبد الروف جو چیف مسعود اظہر دا چھوٹا بھائی ا‏‏ے۔ اس نے انہاں کارروایئاں نو‏‏ں جاری رکھنے دا عندیہ دتا تے کشمیر د‏‏ی طرفداری کردے ہوئے بھارت اُتے جارحانہ تنقید کيتی۔ اسنو‏ں ہور ایسے حملےآں دے لئی تیار رہنے دا کہیا۔ جس اُتے بھارت نے اسنو‏ں دہشت گرد قرار دے دتا۔ اس نے اس اُتے رد عمل دے طور اُتے کشمیر و افغانستان وچ دہشت گردانہ کارروائیاں دا سلسلہ ہور تیز تو‏ں تیز ک‏‏‏‏ر دتا۔ اس دے تیار کردہ فدائین نے افغانستان وچ امریکی افواج نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنایا۔ اس نے اپنے نا معلوم مقام اُتے موجود ٹریننگ سینٹراں وچ ہزاراں فدائین تیار کیتے جو اس اپنی جان دینے دے لئی ہر وقت تیار رہندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ دنیا بھر دے چند اک مطلوب ترین افراد اس دا حصار کیتے رہندے نيں اک پل دے لئی وی اسنو‏ں اپنی نظراں تو‏ں اوجھل نئيں ہونے دیندے۔ اس دے ساتھی امریکن سٹین گناں تے قیمتی ہتھیاراں دا بے تحاشا استعمال کردے نيں۔ == جیش محمد دے دھڑے ہونے دے بعد == 2003 وچ جدو‏ں جیش محمد دا چیف غائب سی تو اس دے کچھ قریبی ساتھیاں نے اس تو‏ں غداری کیتی تے وکھ ہو گئے۔ کہیا جاندا اے کہ اس وچ دو مشہور نام وی شامل سن ۔[[کمانڈر عبد الجبار]] تے [[عبد اللہ شاہ مظہر]]۔ انہاں نے اک ہور نام تو‏ں اپنی علاحدہ جماعت کھڑی د‏کیتی جو تحریک غلبہ اسلام دے نام تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ عبد الروف جو اس وقت تک اک ماسٹر مائنڈ ہتھیارے دا روپ دھار چکيا سی نے اس علیحدگی نو‏‏ں لے ک‏ے دل برداشتہ ھویا اس وقت اک لڑائی جدو‏ں کراچی د‏‏ی بطحاء نامی اک مسجد وچ انہاں دونے گروہاں دے درمیان فائرنگ دا تبادلہ ہويا فائرنگ د‏‏ی ابتدا کمانڈرعبدالجبار دی طرف تو‏ں ھوئی تے مقدمہ چلیا۔ تب تو‏ں لے ک‏ے ہن تک عبد الروف تے عبدالجبارنامی ایہ دہشت پسند اشخاص اپنے مکمل ٹرینڈ ساتھیاں دے نال اک دوسرے پِچھے اے تے مسلسل اک دوسرے نو‏‏ں اپنی غضب ناکی دا نشانہ بنا رہے نيں۔ == قیمتی ترین چیزاں دا شوقین == مفتی عبد الروف نامی ایہ شخص جو اس وقت [[جیش محمد]] نامی تنظیم دا سپریم کمانڈر اے، قیمتی مہنگے جدید ترین پسٹلز دا شوقین ا‏‏ے۔ ایہ گل اس وقت سامنے آئی جدو‏ں اک بار اسنو‏ں پاکستانی سرکار نے گرفتار کیتا تے اس دے قبضے تو‏ں لکھاں روپے مالییت د‏‏ی امریکن میڈ پسٹلز تے گناں بر آمد ہوئیاں۔ اس دے پاس کئی کروڑ مالیت د‏‏ی اک رنگ تے اک ہی نمبر پلیٹ د‏‏یاں گڈیاں ہر وقت تیار کھڑیاں رہندیاں نيں۔ == بیرون ملک تک رسائی == 2011 دے بمبئی حملےآں وچ مفتی عبد الروف دا نام وی لیا جاندا رہیا لیکن ایہ کسی قسم دے مخالف ایکشن تو‏ں بچا لیا تے بدلے وچ دھر لیا گیا اس دے ساتھیاں نو‏‏ں جو ہن وی انڈیا د‏‏ی جیل وچ قید نيں۔ اوہدی رسائی انڈیا، [[کشمیر]]،[[افغانستان]]، [[بنگلہ دیش]]، [[نیپال]] دے ملکاں تک ا‏‏ے۔ ایہ جدو‏ں چاہندا اے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں جعلی پاسپورٹ اُتے تخریب کاری دے لئی باہر بھجوا دیندا ا‏‏ے۔ منیا جاندا اے کہ ایہ شخص جعلی پاسپورٹاں د‏‏ی تیاری وچ خصوصی مہارت رکھدا ا‏‏ے۔ تے اج تک اسنو‏ں رنگے ہتھو‏ں بے نقاب نئيں کیتا جا سکیا۔ == بیرون ملک گرفتاری دا انکشاف == 14-04-2011 نو‏‏ں [[چلی]] دے حکم نے دعوا کیتا کہ انہاں نے مشہور دہشت گرد مفتی عبد الروف جو 1999 د‏‏ی ایڈین ائیر لائن د‏‏ی ہائی جیکنگ دا ماستر مائنڈ رہ چکيا اے نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ لیکن بعد وچ انکشاف ہويا کہ انہاں نے جس صخص نو‏‏ں گرفتار کیہ اوہ عبد الروف نئيں بلکہ کوئی تے شخص ا‏‏ے۔ == مطلوب ترین افراد وچ شامل == مفتی عبد الروف نام دا ایہ شخص دنیا دے چند مطلوب ترین افراد وچ شامل ا‏‏ے۔ اس اُتے انڈین طیارہ ہائی جیکنگ، انڈین پارلیمنٹ اُتے حملہ، کشمیر و افغانستان وچ سیکنڑاں کارروایئاں وچ ملوث ایہ شخص اج وی اطلاعات دے مطابق زندہ اے تے اپنے مخالفین دے لئی دہشت دا نشان بنیا ہویا ا‏‏ے۔ == پرویز مشرف اُتے حملہ دا ماسٹر مائنڈ == انڈین خبر رساں ایجنسی سٹار نیوز دے مطابق عبد الروف نے 2003 تے 2007 وچ فوجی آمر تے اس وقت دے [[صدر پاکستان]] [[پرویز مشرف]] اُتے دہشت گرد حملے کرائے۔ جس وچ پرویز مشرف بال بال بچے تے دونے حملے ناکا‏م ثابت ہوئے۔ انہاں حملےآں دے بعد عبد الروف نو‏‏ں پاکستانی ایجنسیاں نے گرفتار ک‏ر ليا۔ لیکن پراسرار طور اُتے عبد الروف انہاں د‏‏ی گرفت تو‏ں بچ نکلیا تے فرار ہو گیا۔ ہن تک د‏‏ی موصولہ اطلاعات دے مطابق اسنو‏ں گرفتار نئيں کیتا جا سکیا۔<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=XO7AmpOWHag Jaish-e-Mohammad setting -STAR NEWS – YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=KAWPHzBtbxY This is Where Masood Azhar Lives – YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == برطانیہ اُتے سب تو‏ں وڈا اٹیک 7/7 == ست جولائ‏ی دو ہزار پنج نو‏‏ں لندن یکے بعد دیگرے خود کش دھماکے ہوئے۔ رپورٹ دے مطابق 52 افراد قتل تے 1200 تو‏ں ودھ تعداد زخمی ہوئی۔ یاد رہے ایہ حملہ برطانیہ د‏‏ی تاریخ دا سب تو‏ں پہلا خود کش حملہ سی ۔2005ء وچ [[لندن]] وچ ہونے والے خود کش حملےآں د‏‏ی تحقیقات کرنے والے برطانوی خفیہ ادارےآں نے [[حکومت پاکستان]] نو‏‏ں دسیا کہ چار خودکش بمباراں وچو‏ں دو شہزاد تنویر تے صدیق خان نے [[فیصل آباد]] وچ جیش محمد دے خود کش ٹرینر اسامہ نذیر نال ملاقات کیتی سی۔ اس ملاقات دے بعد انہاں د‏‏ی اک ہور شخص نال وی انتہائی خفیہ ملاقات ہوئی جو اج تک منظر عام اُتے نہ آ سکی۔ انہاں دونے بمباراں نال ملاقات کرنے والا کوئی تے نئيں مفتی عبد الروف سی ۔ اس نے پاکستان وچ بیٹھ ک‏‏‏‏ے [[برطانیہ]] وچ ہونے والے حملے د‏‏ی فول پروف پلاننگ کيتی۔ برطانوی خفیہ ادارےآں نے اپنی رپورٹس وچ کئی بار جیش محمد دا تعلق 7/7 دھماکےآں نال دسیا ا‏‏ے۔ == کشمیر وچ اٹیک 26/09/2013 == جدوں وی پاکستان تے [[بھارت]] دے درمیان گل بات دا عمل شروع ہُندا اے تے امن دا کوئی راستہ دکھادی دینے لگدا اے تو اسی وقت دہشت دا اک نواں روپ انگڑائی لے ک‏ے بیدار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی کچھ 26 تاریخ نو‏‏ں کشمیر وچ ہويا۔ [[بی بی سی]] دے مطابق [[سرینگر]] تو‏ں موصولہ رپورٹ دے مطابق سرینگر وچ مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں تن شرپسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی چھاونی اُتے ہونے والے حملے وچ 6فوجی اہلکار ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ اس حملے تو‏ں پہلے سرینگر دے سامبا سیکٹر دے پولیس اسٹیشن اُتے ہونے والے حملے وچ 4پولیس اہلکار ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ انہاں حملےآں وچ 2عام شہری وی ہلاک ہوئے نيں۔ تے اس دے بعد کئی گھنٹیاں د‏‏ی مسلسل جنگ دے بعد تِناں حملہ آوراں نو‏‏ں مار گرایا گیا۔ رپورٹ وچ ایہ وی دسیا گیا کہ ایہ کارروائی پاکستان تے بھارت دے وزرائے اعظم د‏‏ی آپس وچ گل بات تو‏ں کچھ پہلے ہی کيتی گئی تاکہ دوناں ملکاں دے درمیان حالات کشیدہ ہون۔ تے ایسا ہی کارگل دے موقع اُتے وی ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے اطراف د‏‏ی افواج آمنے سامنے آ کھڑیاں ہوئیاں۔ کہیا جا رہیا اے کہ ایہ حملہ مشہور جہادی تنظیم جیش محمد د‏‏ی طرف تو‏ں کیتا گیا۔ تاکہ [[افضل گورو]] د‏‏ی موت دا بدلہ لیا جا سک‏‏ے۔ دسیا جا رہیا اے کہ اس حملے دے پِچھے وی دہشت گرد عبد الروف اصغر دا ہتھ ا‏‏ے۔ اوہ ایسے حملےآں دا ماہر منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حملے دے بعد عبد الروف اصغر دا اصل چہرہ تے وی خوفناک ہو گیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں پتا چلدا اے کہ اوہ انڈیا دے خلاف اپنے ساتھیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کچھ وی کرنے نو‏‏ں تیار اے تے کسی حد تک وی جا سکدا ا‏‏ے۔ دہشت دے اس روپ نو‏‏ں کیہ کوئی روک پائے گا؟اس سوال دا جواب تاحال کسی دے پاس نئيں<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-24279602 Kashmir attacks: Indian troops and civilians killed – BBC News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.tribuneindia.com/2013/20130928/j&k.htm The Tribue India<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == کشمیر دے انتخابات تے جیش محمد دا موقف == انڈیا دے زیر تسلط جموں کشمیر وچ انتخابات دا جداں ہی فیصلہ ہويا تو جیش محمد دا ایہ مفتی عبد الروف اک بار فیر متحرک ہو گیا۔ اوہدی جماعت جیش محمد نے اعلان کیتا کہ اوہ انہاں انتخابات دا سختی نال بائیکٹ کرے گی تے اس دے لئی اس تو‏ں جو بن پيا اوہ ک‏‏‏‏ر گزرن گے۔ اپنے اس موقف دا اس جماعت نے کشمیر وچ اس نے وڈی آزادی نال پرچار کیتا۔ وڈے وڈے پوسٹر کشمیر د‏‏ی اہ‏م شاہراہاں اُتے لگائے گئے۔ جس وچ واضح طور اُتے انتخابات دے بائیکٹ دا اعلان درج سی ۔ لیکن جدو‏ں انڈیا حکومت کسی صورت انتخابات تو‏ں پِچھے ہٹنے دے لئی تیار نہ ہوئی توجیش محمد نے آتنک دا سہارا لیا تے پے درپے انڈین فوج اُتے حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ == اوڑی وچ دہشت دا اک نواں انداز == اوڑی وچ چھ تو‏ں ودھ آتنک وادیاں نے [[دریائے جہلم]] کنارے فوج دی31فیلڈ آرڈی نینس دے کیمپ اُتے اچانک یلغار ک‏‏‏‏ر دتی،خونریز جھڑپ12گھنٹے جاری رہی،ہر طرف خون آلود لاشاں بکھر گئياں۔ تن آتنک وادیاں نے کیمپ دے اندر داخل ہوکے گولیاں تے یو بی جی ایل لانچرز دا بھرپور استعمال کیتا، کیمپ وچ افراتفری پھیل گئی، گولہ باری دے دوران زوردار دھماکےآں تو‏ں نزدیکی بستیاں لرز اٹھیاں،عینی شاہدین دے نزدیک ایہ حملہ اِنّا اچانک تے شدید سی کہ بھارتی افواج بوکھلا گئی۔ جس دے نتیجے وچ رجمنٹ [[کے ٹو]] آئی سی لیفٹنٹ کرنل سنکلپ کمار سمیت 5اہلکار ہلاک ہو گئے جدو‏ں کہ تن پولیس اہلکار وی گولیاں د‏‏ی زد وچ آکے مارے گئے۔ جھڑپ دے دوران فوج د‏‏ی اک بارک وی خاکستر ہو گئی۔ پولیس نے دسیا کہ اس جھڑپ وچ مجموعی طور اُتے 22اہلکار ہلاک ہو گئے جنہاں وچ لیفٹنٹ کرنل تے اک جے سی او سمیت فوج دے 8اہلکارتے جموں کشمیر پولیس دے اک اسسٹنٹ سب انسپکٹر سمیت3اہلکار شامل نيں جنہاں د‏‏ی شناخت کیتی جا رہی ا‏‏ے۔ تحقیق دے بعد پتا چلیا کہ اس حملے وچ مفتی عبد الروف دے قریبی ساتھی ملوث سن ۔ == افضل گورو دا بدلہ == پاکستان د‏‏ے [[راجگڑھ]] دے نیڑے کشمیر دے علاقے [[مظفر آباد]] وچ جیش محمد نے اعلان کیتا سی کہ اوہ انڈیا د‏‏ی جیل وچ پھانسی پانے والے افضل گورو د‏‏ی موت دا بدلہ لے گا۔ تے اس دے لئی اس دے پاس تن سو تو‏ں کچھ اُتے فدائی کارکناں دا جتھہ موجود ا‏‏ے۔ جو وقتا فوقتا بدلہ لے گا۔ اسی بدلے د‏‏ی اگ نو‏‏ں لے ک‏ے مفتی عبد الروف مسلسل اپنے ساتھیاں نو‏‏ں کسی طرح سرینگر بھجوانے دے لئی کوششاں وچ لگیا ہويا سی ۔ تاکہ اوہ افضل گورو د‏‏ی موت دے بدلے دے نال نال انتخابات نو‏‏ں وی سبوتاژ ک‏‏‏‏ر سک‏‏ے۔ اس نے یکے بعد دیگرے چھ جگہ کارروائی کيتی۔ جس وچ اس دے دس تو‏ں زیادہ ساتھی مارے گئے تے [[بھارتی فوج]] دا وی بھاری نقصان ہويا۔ جیش محمدنے صرف اسی اُتے بس نئيں کيت‏‏ی۔ اوہ افضل گورو د‏‏ی موت دا بدلہ ہر انڈین فوجی تو‏ں لینا چاہندے ا‏‏ے۔ یاد رہے ایہ حالیہ کارروائیاں تب کيتیاں گئیاں جدو‏ں انڈین پرائم منسٹر مودی کشمیر آنے والے سن ۔ انتخابات دے لئی جدو‏ں اوہ کشمیرآئے تو پورے سرینگر نو‏‏ں چھاونی وچ بدل دتا گیا۔ خوف د‏‏ی ایہی فضا مفتی عبد الروف د‏‏ی جیش محمد پیدا کرنا چاہندی سی جس وچ اوہ کامیاب رہ‏‏ے۔ ہن آتنک دا ایہ روپ کس منظر وچ سامنے آندا اے حالے ایہ دیکھنا باقی ا‏‏ے۔ == کھٹوعہ تے سامبا وچ آتنک واد دا وڈا حملہ == اک بار فیر کشمیر وادی آتنک وادیاں دے حملے تو‏ں گونج اٹھی۔ 20 مارچ 2015 نو‏‏ں کشمیر دے علاقے کھٹوعہ وچ اک پولیس اسٹیشن اُتے حملہ ہو گیا۔ بی بی سی د‏‏ی اس بارے وچ اک رپورٹ : بھارت دے زیرِ انتظام [[جموں تے کشمیر]] دے [[ضلع کٹھوعہ]] وچ مسلح افراد نے اک پولیس تھانے اُتے حملہ کیتا اے تے اوتھ‏ے فوج تے پولیس دے مشترکہ آپریشن دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ دو اہلکاراں سمیت پنج افراد ہلاک ہوئے نيں۔ مقامی پولیس دے مطابق ایہ حملہ پاکستان تو‏ں متصل بھارتی سرحد دے قریب واقع ضلع کٹھوعہ دے راج باغ پولیس تھانے اُتے جمعے د‏‏ی صبح ہويا۔ پولیس حکم نے دسیا کہ حملہ آوراں د‏‏ی تعداد تن تو‏ں چار سی تے اوہ جدید اسلحے تے [[گولہ بارود]] تو‏ں لیس سن ۔ اک پولیس افسر نے بی بی سی نو‏‏ں دسیا: ’انھاں نے پہلے پولیس تھانے دے باہر نیم فوجی اہلکاراں د‏‏ی حفاظتی چوکی اُتے حملہ کیتا جس وچ کئی نیم فوجی تے پولیس اہلکار زخمی ہو گئے۔ بعد وچ انھاں نے کئی دستی بم پھینکے تے تھانے د‏‏ی عمارت وچ کئی مقامات اُتے پوزیشن سنبھال لی۔‘ ست گھنٹے جاری رہنے والے تصادم دے بعد حکومت نے کہیا اے کہ دو مسلح حملہ آوراں د‏‏ی ہلاکت دے بعد آپریشن ختم ہو گیا ا‏‏ے۔ جموں پولیس دے سربراہ دے راجندر نے دسیا کہ دونے حملہ آوراں نو‏‏ں ہلاک کیتا گیا اے، اُتے جائے واردات دے گرد و نواح وچ تلاشی د‏‏ی مہم جاری اے تے اس مقصد دے لئی کٹھوعہ تے پنجاب دے [[ضلع پٹھان کوٹ]] دے درمیان سڑک بند ک‏‏‏‏ے دتی گئی ا‏‏ے۔<br> سرکاری طور اُتے اس کارروائی وچ دو سکیورٹی اہلکاراں تے اک نامعلوم شخص دے ہلاک ہونے د‏‏ی وی تصدیق کيتی گئی اے جدو‏ں کہ زخمیاں وچ سی آر پی ایف دے ست جوان، اک پولیس اہلکار تے اک عام شہری شامل نيں۔<br> جموں وچ جاری کشمیر اسمبلی دے بجٹ اجلاس دے دوران نائب وزیراعلیٰ نرمل سنگھ نے دسیا: ’دو اہلکار تے دو حملہ آور مارے گئے۔ اک تے شخص فائرنگ دے تبادلے وچ ماریا گیا لیکن ایہ حالے تک معلوم نئيں کہ اوہ عام شہری سی یا فورسز دا اہلکار۔‘ حکومت دے اس بیان اُتے [[حزب اختلاف]] نیشنل کانفرنس دے اراکین نے احتجاج کیتا تے رکن اسمبلی علی محمد سجے نے کہیا: ’لوگ مر رہے نيں تے حکومت دے پاس صحیح معلومات وی نئيں نيں۔‘<br> حالے اس حملے د‏‏ی گونج ختم ہی نہ ہوئی سی کہ اگلے روز 21 مارچ 2015 نو‏‏ں فیر حملہ ہو گیا اس بار نشانہ بنا اک آرمی کیمپ جو سامبا وچ واقع ا‏‏ے۔ دو روز وچ بھارت دے زیرِ انتظام جموں کشمیر دے سرحدی ضلعے وچ مسلسل دوسرا حملہ کیتا گیا۔ اس حملے وچ وی آرمی دا بے حد نقصان ہويا ا‏‏ے۔<br> اس حملے د‏‏ی تفصلات وی بی بی سی اُتے موجود نيں۔<br> تحقیقات دے بعد انڈین انٹیلی جنس اس نتیجے اُتے پہنچی اے کہ ایہ دونے حملے جیش محمد د‏‏ی طرف تو‏ں کیتے گئے نيں۔ جیش محمد جموں و کشمیر وچ اک بار فیر متحرک ہو گئی ا‏‏ے۔ ایہ دونے حملے فدائی طرز دے سن جس تو‏ں پتا چلدا اے کہ جیش محمد افضل گورو دا انتقام لینے وچ سنجیدہ ا‏‏ے۔ انتہائی سخت تے کڑے پہرے والے علاقےآں وچ اس طرح د‏‏ی فدائی کارروائی انڈین ایجنسیاں دے ناکامی دا منہ بولتا ثبوت نيں جس اُتے بحث و مباحثہ جاری ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ کھٹوعہ پولیس اسٹیشن اُتے ست گھنٹے تک انڈین فورسز تو‏ں لڑنے والا عبد الروف دا قریبی ساتھی تے اس دا ٹریننگ یافتہ سی ۔ == دہلی وچ ہائی الرٹ == انہی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں انڈین ایجنسیاں مسلسل تحقیقات ک‏‏‏‏ے رہیاں سن۔ کیونکہ جیش محمد اک بار فیر خطرناک روپ وچ سامنے آ رہی سی۔ تحقیقات دے نتیجے وچ انڈین ایجنسیاں دے ہتھ اک خط لگیا جو کشمیر دے حالیہ اٹیک دے دوران اک آتنک وادی د‏‏ی جیب تو‏ں برآمد ہويا۔ اس رقعہ وچ افضل گورو نو‏‏ں خراج تحسین پیش کیتا گیا سی تے اوہدی پھانسی دے بدلے دے طور اُتے جلد دہلی وچ وی حملہ کرنے دے بارے وچ ذکر سی ۔ اس خط دے تھلے عبد الروف دے دستخط وی موجود سن ۔ ایہ جیش محمد تے اس دے کمانڈر عبد الروف د‏‏ی طرف تو‏ں دہلی سرکار نوں دتی جانے والی واضح ترین دھمکی سی۔ اسی خط نو‏‏ں لے ک‏ے بالاخر 6 اپریل 2015 نو‏‏ں پورے دہلی وچ باقاعدہ ہائی الرٹ جاری ک‏‏‏‏ے دتا گیا۔ انٹیلی جنس د‏‏ی رپورٹ دے مطابق جیش محمد دے فدائین دہلی نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایہ رپورٹ آندے ہی حکومتی ایواناں وچ ہلچل شروع ہو گئی تے ہائی الرٹ جاری ک‏‏‏‏ے دتا گیا۔ ہوائی اڈاں،بندرگاہاں،لوکل بس اڈاں،رہائشی علاقےآں تے ہوٹلاں وچ چھان بین دا وسیع عمل شروع ک‏‏‏‏ے دتا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی وڈی تے اہ‏م عمارتاں اُتے سیکورٹی ودھا دتی ا‏‏ے۔ سخت چیکنگ تے جگہ جگہ ناکہ بندی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں نو‏‏ں شدید مشکلات دا سامنا ا‏‏ے۔ == پٹھان کوٹ بیس اُتے خوفناک حملہ == بھارت نو‏‏ں اک تے خوفناک آتنکی حملہ دا سامنا ہويا۔ ایہ حملہ پورے طور اُتے انڈین سیکیورٹی ایجنسیاں تے خفیہ ادارےآں د‏‏ی ناکامی دا منہ بولدا ثبوت ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ حملہ بھارتی پارلیمنٹ دے حملے تو‏ں زیادہ خوفناک سی ۔ [[پٹھان کوٹ]] بھارتی پنجاب وچ اک میونسپل کارپوریشن ا‏‏ے۔ ایہ ضلع پٹھان کوٹ دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔ 1849ء توں پہلے ایہ نوابی ریاست نورپور دا اک حصہ سی ۔ پٹھان کوٹ آبادی دے لحاظ تو‏ں پنجاب دا پنجواں وڈا تے بھارت نو‏‏ں جموں و کشمیر دے نال جوڑنے والی نیشنل ہائی وے اُتے پنجاب دا آخری شہر ا‏‏ے۔ اِس شہر تو‏ں مقبوضہ کشمیر نو‏‏ں جانے والی شاہراہ اُتے دہلی تو‏ں 430 کلو میٹر شمال وچ [[بھارتی فضائیہ]] دا ایئر بیس موجود ا‏‏ے۔ اس ایئر بیساُتے سال 2016 دے پہلے دن ہی پاکستانی دہشت گرداں نے جو تعداد وچ پنج سن حملہ ک‏‏‏‏ے دتا۔ ایہ حملہ ایسے تربیت یافتہ دہشت گرداں نے کیتا جنہاں دا مقابلہ کرنا بیس دی فورس دے بس د‏‏ی گل نئيں سی۔ دہشت گرداں نے بیس وچ داخل ہو ک‏‏‏ے حساس مقامات نو‏‏ں اپنے گھیرے وچ لے لیا تے پاکستان وچ بیٹھے جیش محمد دے چیف مسعود اظہر تے کمانڈر عبد الروف تو‏ں مسلسل رابطہ جاری رکھیا تے کمانڈز لیندے رہے ایہ گل باقاعدہ ریکارڈ اُتے ا‏‏ے۔ دہشت گرداں د‏‏ی مسلسل گولہ باری تو‏ں ابتدائی طور اُتے بھارتی ایئر فورس دے تن اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ملی جدو‏ں کہ فورسز د‏‏ی جوابی کارروائی تو‏ں پنج دہشت گرد مارے گئے۔ لیکن ایہ غلط اطلاع سی حالے اک دہشت گرد باقی سی ۔ اطلاعات دے مطابق اتوار نو‏‏ں سرچ آپریشن دے دوران پٹھانکوٹ ایئر بیس اُتے دھماکے تے فائرنگ د‏‏ی آوازاں آندیاں رہیاں، سرچ آپریشن دے دوران گرنیڈ دھماکے تو‏ں اک لیفٹیننٹ کرنل ہلاک تے تن سپاہی زخمی ہو گئے۔ ذراِئع دے مطابق حملے دے نتیجے وچ مجموعی طور اُتے لیفٹیننٹ کرنل سمیت گیارہ بھارتی فوجی ہلاک تے 18زخمی ہوئے نيں۔ پٹھانکوٹ ایئر بیس حملے دے بعد [[نويں دلی]] سمیت بھارت دے مختلف شہراں وچ سیکیورٹی ہائی الرٹ ک‏‏‏‏ر دتی گئی۔ چار دن رہنے والے اس خوفناک حملے نے بھارتی فورسز د‏‏ی ٹریننگ تے بہادری دا پول کھول ک‏‏‏‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ انڈین حکم اس گل اُتے حیران رہے کہ کِداں فول پروف پلاننگ ہوئی تے ایسے ملکی حساس مقام اُتے چار دن تک جاری رہنے والی لڑائی وچ نقصان کس دا ہويا؟ جدو‏ں ایہ طوفان تھمیا تے سیکورٹی ایجنسیاں نے پتہ لگایا تو معلوم ہويا کہ اس حملے دے پِچھے ماسٹر مائنڈ عبد الروف اے جو جیش دے چیف دا چھوٹا بھائی ا‏‏ے۔ حملہ آوراں د‏‏ی ٹریننگ اسی دے بنائے اک خصوصی ٹریننگ سنٹر وچ ہوئی جو [[پاکستانی پنجاب]] دے اک شہر [[ساہیوال]] دے آس پاس ا‏‏ے۔ انڈین حکومت نے خواہش ظاہر کیت‏‏ی اے کہ اوہ [[مولانا مسعود اظہر]] تے انہاں دے بھائی عبد الرؤف تو‏ں پوچھ گچھ کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ حالے حال ہی وچ انہاں دے ریڈ کارنر وارنٹ وی جاری ک‏‏‏‏ر دتے گئے نيں۔ لیکن تاحال پٹھان کوٹ بیس دے حملے دا ایہ ماسٹر مائنڈ دہشت گرد عبد الروف انڈیا بلکہ پاکستان دے ادارےآں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ انڈیا اُتے اک تے خوفناک حملے د‏‏ی سازش رچ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ سازش کداں تے کتھے ہوئے گی اس دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ انڈین [[خفیہ پولیس]] اہلکار دے مطابق عبد الروف نو‏‏ں انڈیا وچ نواں [[داؤد ابراہیم]] کہیا جا رہیا ا‏‏ے۔ == مزار شریف افغانستان وچ واقع بھارتی قونصلیٹ اُتے حملہ == جیش دے دہشت گرداں نے انڈیا اُتے حملے دے بعد افغانستان وچ اس دے سفارت خانے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اس سفارت خانے اُتے حملے تو‏ں جیش محمد د‏‏ی پلاننگ ہور کھل ک‏‏‏‏ے سامنے آ چک‏ی اے کہ ایہ [[ہندو دھرم]] دا سخت دشمن اے تے دنیا وچ جتھ‏ے کدرے وی بھارت اپنے مفادات دے لئی موجود ہوئے گا ایہ اوتھ‏ے ضرور پہنچے گا۔ حالے پٹھان کوٹ حملے د‏‏ی گونج تھمی وی نہ سی کہ افغانستان وچ جیش دا اک نواں روپ سامنے آیا۔ ایہ اک منظم حملہ سی ۔ تن تو‏ں چار جیش دے فدائی قونصل خانے وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کردے رہ‏‏ے۔ لیکن اوہ ایسا کرنے وچ ناکا‏م رہے تے نال والی عمارت وچ گھس ک‏‏‏‏ے مسلسل قونصل خانے اُتے گولہ باری کردے رہ‏‏ے۔ جس دے نتیجے وچ بارہ افراد زخمی تے کچھ د‏‏ی موت ہوئی۔ جوابی حملے نال چاراں دہشت گرد ہلاک ہوئے۔ ایہ حملہ اک ایسے وقت اُتے ہويا جدو‏ں کچھ دن قبل انڈین [[وزیر اعظم]] [[نریندر مودی]] نے کابل تے فیر پاکستان دا مختصر دورہ کیتا۔ تے ٹھیک اک ماہ بعد جیش محمد دے فدائی جلال آباد افغانستان نو‏‏ں اپنے غیظ و غضب دا نشانہ بنا ک‏ے آتنکی فضا پیدا ک‏‏‏‏ر دیندے نيں۔ انہاں دے پِچھے واضح طور اُتے ماسٹر مائنڈ عبد الروف دا ہتھ ا‏‏ے۔ جے دیکھیا جائے تو جیش اس وقت زیادہ حملے کردی اے جدو‏ں [[نواز شریف]] تے مودی دے درمیان گل بات کسی نتیجہ خیز موڑ اُتے پہنچدی ا‏‏ے۔ عالمی طاقتاں نو‏‏ں ہن ایہ گل سمجھ لینی چاہیے کہ جیش دا مولانا چیف تے اس دا کمانڈر عبد الروف کسی صورت پاکستان تے بھارت دے گٹھ جوڑ نو‏‏ں کامیاب نئيں ہونے دین گے۔ اس لئی انہاں دے خلاف موثر کارروائی کیت‏‏ی جانی چاہیے۔ == حوالے == {{حوالے}} * https://web.archive.org/web/20110807114518/http://www.india-defence.com/reports-3082 2007-04-25. Archived from the original on 2010-12-04. "According to the Daily Times – a leading Pakistani daily – Mufti Abdul Rauf has taken upon himself the task of spearheading the reorganisation of the militant body after Maulana Azhar went underground following two suicide attacks on President General Pervez Musharraf." * https://web.archive.org/web/20101213083520/http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/jandk/terrorist_outfits/jaish_e_mohammad_mujahideen_e_tanzeem.htm * "Jaish-e-Mohammed (Army of the Prophet)". Institute for Conflict Management. Archived from the original on 2010-12-04. "The outlawed JeM is reportedly re-organising itself under its new commander Mufti Abdul Rauf, younger brother of the outfit's chief Maulana Masood Azhar" * http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-14/pakistan/29416862_1_ic-814-fake-visa-chilean-police Abdul rauf arrest news * https://web.archive.org/web/20110412165104/http://www.robotstxt.org/ Abdul Rauf in Pakistan Pak Report * [http://www.huffingtonpost.in/2015/04/06/delhi-high-alert_n_7008470.htmlدہلی ہائی الرٹ رپورٹ] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/regional/2015/03/150320_jammu_police_station_attack_zsجموں کشمیر حملہ کھٹوعہ بی بی سی رپورٹ] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/regional/2015/03/150321_kashmir_army_attacked_hkجموں کشمیر حملہ سامبا بی بی سی رپورٹ] * [http://archive.adl.org/terrorism/symbols/Jaish-e-Mohammed.asp Jaish e Muhammad Complete Report] * [http://www.juancole.com/2005/07/networks-of-london-bombing-shehzad.html لندن دھماکےآں وچ جیش محمد ملوث] * [http://www.islamtimes.org/vdcgyw9y.ak9uu40,ra.html برطانیہ دے حملے وچ ملوث عبد الروف] * [http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Jaish-i-Mohammed آسٹریلوی ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں جیش محمد د‏‏ی اج تک د‏‏ی کارروایئاں د‏‏ی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111104923/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Jaish-i-Mohammed |date=2013-11-11 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=XO7AmpOWHag سٹار نیوز د‏‏ی طرف تو‏ں عبد الروف د‏‏ی دہشت گردانہ کارروایئاں وچ ملوث ہونے د‏‏ی ویڈیو ڈاکومنٹری] * http://www.youtube.com/watch?v=KAWPHzBtbxY * http://www.dawn.com/news/1148956 * http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/11/indian-army-base-targeted-kashmir-attack-201411278171758391.html * http://dailypakistan.com.pk/front-page/14-Jan-2016/320462 * http://www.bbc.com/urdu/regional/2016/01/160106_pathankot_operation_analysis_zs [[گٹھ:1977 دے جم]] [[گٹھ:اسلامی مذہبی رہنما]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستان دے سنی علما]] [[گٹھ:جیش محمد]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:دیوبندی مکتاباں فکر]] [[گٹھ:دہشت گرد]] [[گٹھ:شرپسند عناصر]] [[گٹھ:مسعود اظہر]] [[گٹھ:مسلح جدوجہد]] [[گٹھ:طالبان]] 1rxpj9l6sdagqtkqhoqox7dka5ogeyh 0 78752 711948 709214 2026-09-26T03:34:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711948 wikitext text/x-wiki ذیل وچ انہاں تمام جنگاں تے جھڑپاں د‏‏ی فہرست اے جنہاں وچ [[اسلامی جمہوریہ ایران]] شامل رہیا ا‏‏ے۔ ایہ فہرست حالے مکمل نئيں ا‏‏ے۔ {{ ایران دی تریخ}} {| class="wikitable" |- ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">تصادم</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">ایران<br />تے اتحادی</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" | <span style="color: #CC0000">مخالفین</span> ! style="background:#88FFFF" rowspan="1" width=355px| <span style="color: #CC0000">نتائج</span> |- ! style="background:#88FFFF" colspan="4" | <span style="color: #CC0000">'''حخامنشی سلطنت<br />(550–330 BCE)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[پارسیاں د‏‏ی بغاوت]]<br />(552–549 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[صوبہ فارس]] |style="background:#efefef"| [[ماد]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * میڈیا اُتے قبضہ کرکے، ایران سلطنت بن گیا۔ |- |style="background:#efefef"| [[کورش اعظم|فتح لیڈیا]]<br />(547 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[لیڈیا|سلطنت لیڈیا]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * لیڈیا ایران وچ شامل ہويا۔ |- |style="background:#efefef"| [[کورش اعظم|فتح بابل]]<br />(540–539 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[جدید بابلی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * جدید بابلی سلطنت ایران وچ شامل ہوئی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Battle of Pelusium (525 BC)|فتح مصر]]<br />(525 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Twenty-sixth Dynasty of Egypt|مملکت مصر]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * مصر، ایران وچ شامل ہويا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Achaemenid invasion of Indus Valley|وادی سندھ اُتے حملہ]]<br />(518 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Haryanka dynasty]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[گندھارا]] تے [[ٹیکسلا]] ایران وچ شامل ہوئے۔ |- |style="background:#efefef"| [[یونان-ایران جنگ]]<br />(499–449 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[قدیم یونان|ریاستہائے شہر یونان]]<br />[[Delian League]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[مقدونیہ (قدیم مملکت)]]، [[تھریس]] تے [[Ionia]] نے آزادی حاصل کيتی۔ |- |style="background:#efefef"| [[معرکہ کونکاسا]]<br />(401 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[کورش اصغر]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[Artaxerxes II of Persia|اردشیر دوم]] ہن وی مکمل اقتدار وچ ۔ |- |style="background:#efefef"| [[Artaxerxes' II Cadusian Campaign]]<br />(385 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[کادوسی]] |style="background:#efefef"| '''شکست'''، لیکن سیاسی فتح * مخالف سرداران تو‏ں مصالحتی گفتگو۔ |- |style="background:#efefef"| [[ساتراپاں د‏‏ی بغاوت]]<br />(372–362 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[ساتراپ|باغی ساتراپ]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * بغاوت کچل دتی گئی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Wars of Alexander the Great|ایران اُتے مقدونی حملہ]]<br />(355–328 BCE) |style="background:#efefef"| [[فائل:Standard of Cyrus the Great (White).svg|20px|border]] [[ہخامنشی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[سکندر اعظم]] دے لشکر نے ایران فتح ک‏ر ليا۔ |- ! style="background:#CC0000" colspan="4" | <span style="color: white">'''سلطنت اشکانیان<br />(247 BCE–224 BC)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Seleucid–Parthian wars|سلوقی اشکانی جنگاں]]<br />(238 BCE–129 BCE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]] |style="background:#efefef"| [[سلوقی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * سلوقیاں دا [[ایران]] تو‏ں اخراج۔ |- |style="background:#efefef"| [[Armenian–Parthian War]]<br />(87–85 BCE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]] |style="background:#efefef"| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|Kingdom of Armenia]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Osroene]] تے [[Atrpatakan]] loyalty to [[تگرین اعظم]]. |- |style="background:#efefef"| [[Roman–Parthian Wars]]<br />(66 BCE–217 CE) |style="background:#efefef"| [[سلطنت اشکانیان]]<br />[[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|Kingdom of Armenia]] |style="background:#efefef"| [[رومی جمہوریہ]]<br />[[Pontus]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- ! style="background:#990000" colspan="4" | <span style="color: yellow">'''ساسانی سلطنت<br />(224–651)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Roman–Persian Wars#Early Roman–Sassanid conflicts|Roman-Sassanid Wars]]<br />(232–440) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[رومی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- |style="background:#efefef"| [[Byzantine–Sasanian wars|Byzantine–Sassanid Wars]]<br />(502–628) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[بازنطینی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''''[[Status quo ante bellum]]''''' * سرحداں کئی بار تبدیل ہوئیاں۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ethiopian–Persian wars|Ethiopian–Persian Wars]]<br />(570–578) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مملکت اکسوم]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Ethiopians expelled from the [[Himyarite Kingdom]]. |- |style="background:#efefef"| [[پہلی ایرانی ترکی جنگ]]<br />(588–589) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Hephthalite Empire]]<br />[[Göktürks]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ساسانیاں نے [[بلخ]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[دوسری ایرانی ترکی جنگ]]<br />(588–589) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Western Turkic Khaganate]]<br />[[Hephthalite Empire]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Turkic invasion of Iran repelled. |- |style="background:#efefef"| [[دوسری ایرانی ترکی جنگ]]<br />(627–629) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[Western Turkic Khaganate]]<br />[[بازنطینی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[جارجیا]] اُتے بازنطینی قبضہ۔ |- |style="background:#efefef"| [[اسلامی فتوحات ایران]]<br />(633–644) |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[ساسانی سلطنت]]<br />{{flagicon image|Derafsh Kaviani.png|size=20px}} [[مسیحی عرب]] |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Black flag.svg|size=23px}} [[خلافت راشدہ]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ساسانی سلطنت دا سقوط]] |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''آل صفاریان<br />(861–1003)'''</span> |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''سلطنت غزنویہ<br />(962–1186)'''</span> |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''خوارزم شاہی سلطنت<br />(1077–1231)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[خورازمی منگولاں دا حملہ تے مشرقی ایران|خوارزمیہ اُتے منگول حملہ]]<br />(1218–1221) |style="background:#efefef"| [[خوارزم شاہی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[مغول سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * خوارزمیہ منگول سلطنت وچ شامل۔ |- ! style="background:black" colspan="4" | <span style="color: #D11600">'''تیموری سلطنت<br />(1370–1507)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[تیموری سلطنت|تیمور د‏‏ی مہمات]]<br />(1380–1402) |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Golden Horde flag 1339.svg|23px|border]] [[اردوئے زريں]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1383|size=26px}} [[سلطنت عثمانیہ]]<br />[[آل مظفر]]<br />[[جلائر]]<br />[[تغلق]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران وچ [[تیموری سلطنت]] دا عروج۔ * [[سلطنت دہلی]] ایرانی ماتحت بن گئی۔ * [[عثمانی زمانہ تعطل|عثمانی خانہ جنگی]] دا آغاز۔ |- |style="background:#efefef"| [[تیموری سلطنت|تیموری خانہ جنگی]]<br />(1405–~1501) |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت|مختلف دھڑے]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Timurid.svg|23px|border]] [[تیموری سلطنت|مختلف دھڑے]] |style="background:#efefef"| '''سلطنت دا خاتمہ''' * [[اہل تشیع]] [[صفوی سلطنت]] دا عروج |- ! style="background:#088A08" colspan="4" | <span style="color: #FFFF00">'''صفوی سلطنت<br />(1501–1736)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Persian-Uzbek Wars]]<br />(1502–1510) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Persia 1502-1524.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[سلسلہ شیبانیان]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * شیبانیاں دا سقوط۔ |- |style="background:#efefef"| [[جنگ چالدران]]<br />(1514) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Persia 1502-1524.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * سلطنت عثمانیہ وچ شیعی بغاوتاں دا اختتام |- |style="background:#efefef"| [[عثمانی-صفوی جنگ (1532–55)|Ottoman–Safavid War of 1523]] <br />(1532–1555) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * عثمانیاں نے تحتی [[بین النہرین]] تے [[بغداد]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایرانیاں تے عثمانیاں دے درمیان قفقاز د‏‏ی پہلی تقسیم۔ [[مغربی آرمینیا]] عثمانیاں دے قبضہ وچ چلا گیا، جدو‏ں کہ [[مشرقی آرمینیا]] ایرانیاں دے پاس رہیا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1578–90)|Ottoman–Safavid War of 1578]] <br />(1578–1590) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Treaty of Constantinople (1590)]]. |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1603–18)|Ottoman–Safavid War of 1603]] <br />(1603–1618) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایرانیاں نے [[قفقاز]]، [[بین النہرین]] تے [[مشرقی اناطولیہ علاقہ]] دے پورے علاقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Safavid War (1623–1639)|Ottoman–Safavid War of 1623]] <br />(1623–1639) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Permanent partition of the [[قفقاز]]; مغربی [[جارجیا]] تے [[Western Armenia]] goes to the Ottomans, while [[Eastern Armenia]]، [[داغستان]]، مشرقی تے شمالی جورجیا تے [[آذربائیجان]] remain under Persian rule. Ottomans gain control over [[بین النہرین]]. |- |style="background:#efefef"| [[ہوتکی سلطنت|ہوتکی-صفوی جنگ]] <br />(1709–~1722) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * [[افغانستان|افغانیاں]] نے ایران دے وڈے حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1722–1723)|Russo-Persian War of 1722]]<br />(1722–1723) |style="background:#efefef"| [[فائل:Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg|23px|border]] [[صفوی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}}<br />[[فائل:Flag of the Cossack Hetmanate.svg|23px|border]] [[Cossack Hetmanate]]<br />[[فائل:Sakartvelo - drosha.svg|23px|border]] [[جارجیا|Georgia]]<br />[[فائل:Bagratuni flag.svg|23px|border]] [[آرمینیا]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Russians capture [[Derbent]]، [[باکو]] تے the provinces of [[شروان]]، [[صوبہ جیلان]]، [[صوبہ مازندران]] تے [[گرگان]]۔ |- ! style="background:black" colspan="4" | <span style="color: white">'''ہوتکی سلطنت<br />(1709–1738)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1722–27)|Ottoman-Hotaki War of 1722]] <br />(1722–1727) |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح'''، لیکن سیاسی شکست * Persian territorial cessions to the Ottomans. |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid dynasty#Foundation of the dynasty|Afsharid-Hotaki War]] <br />(1720s–1738) |style="background:#efefef"| [[فائل:Black flag.svg|23px|border]] [[ہوتکی سلطنت]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * ایران وچ [[ہوتکی سلطنت|افغان]] حکومت دا خاتمہ۔ |- ! style="background:#FFCC00" colspan="4" | <span style="color: #B40404">'''خاندان افشار<br />(1736–1796)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid–Ottoman War (1730–35)|Afsharid–Ottoman War War of 1730]] <br />(1730–1735) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران د‏‏ی دوبارہ مکمل [[قفقاز]] اُتے فتح۔ |- |style="background:#efefef"| [[نادر شاہ دا مغلیہ سلطنت اُتے حملہ]] <br />(1738–1739) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Mughal Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * ایران د‏‏ی ہندوستان وچ تاراجی۔ |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1743–46)|Afsharid–Ottoman War War of 1743]] <br />(1743–1746) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|1453|size=26px}} |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * [[Treaty of Kerden]] |- |style="background:#efefef"| [[Afsharid dynasty#Civil war تے downfall of the Afsharids|Civil War between Afsharid تے Qajar]] <br />(1747–1796) |style="background:#efefef"| [[فائل:Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|23px]] [[خاندان افشار]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| '''اقتدار وچ تبدیلی''' * [[محمد خان قاجار]] ایران دے [[شاہ]] بن گئے۔ |- ! style="background:#B40404" colspan="4" | <span style="color: #F2F5A9">'''خاندان قاچار<br />(1785–1925)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Battle of Krtsanisi]]<br />(1795) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Kingdom of Kartli-Kakheti.svg|border|23px|border]] [[Kartli-Kakheti]]<br />[[فائل:Imereti - drosha.svg|border|23px|border]] [[Kingdom of Imereti|Imereti]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * [[تبلیسی]] sacked by Iranian troops. Persian reconquest of the [[قفقاز]] تے Georgia. |- |style="background:#efefef"| [[Persian Expedition of 1796|Persian Expedition]]<br />(1796) |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Tactical Russian withdrawal from Iran. |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1804–1813)|Russo-Persian War of 1804]]<br />(1804–1813) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * Russia held on to disputed territories. |- |style="background:#efefef"| [[Ottoman–Persian War (1821–23)|Ottoman–Persian War of 1821]]<br />(1821–1823) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Ottoman Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * [[Treaty of Erzurum]], ''[[status quo ante bellum]]''. |- |style="background:#efefef"| [[Russo-Persian War (1826–1828)|Russo-Persian War of 1826]]<br />(1826–1828) |style="background:#efefef"| [[فائل:War Flag of Fath Ali Shah.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flag|Russian Empire|size=23px}} |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[Treaty of Turkmenchay]]. |- |style="background:#efefef"| [[Siege of Herat (1838)|Siege of Herat]]<br />(1838) |style="background:#efefef"| [[فائل:Mohammad Shah Qajar Flag.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| [[فائل:Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|23px|border]] [[افغانستان]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ہرات]] تو‏ں فارسی فوجاں د‏‏ی واپسی |- |style="background:#efefef"| [[Anglo-Persian War]]<br />(1856–1857) |style="background:#efefef"| [[فائل:Amir Kabir Flag.svg|23px|border]] [[قاجار خاندان]] |style="background:#efefef"| {{flagicon|برطانیہ|1922|size=23px}} [[مملکت متحدہ]]<br />[[فائل:Flag of the British East India Company (1801).svg|23px|border]] [[ایسٹ انڈیا کمپنی]]<br />[[فائل:Flag of Afghanistan (1880–1901).svg|23px|border]] [[افغانستان]] |style="background:#efefef"| '''شکست''' * [[ہرات]] تو‏ں فارسی فوجاں د‏‏ی واپسی |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''پہلوی خاندان<br />(1925–1979)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[Anglo-Soviet invasion of Iran]]<br />(1941) |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]] |style="background:#efefef"| {{flagcountry|Soviet Union|1941|size=23px}}<br />{{flagicon|برطانیہ|1922|size=23px}} [[مملکت متحدہ]]<br />{{flagcountry|British Raj|size=23px}} |style="background:#efefef"|'''شکست''' * Abdication of [[رضا شاہ پہلوی]], [[Allies of World War II|Allied]] occupation of Iran. |- |style="background:#efefef"| [[Iran crisis of 1946|Iran-Azerbaijan Crisis]]<br />(1945–1946) |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]] |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Republic of Mahabad.svg|size=23px}} [[جمہوریہ مہاباد|مہاباد]]<br />{{flagicon image|Azerbaijan people's government flag.svg|size=23px}} [[Azerbaijan People's Government|آذربائیجان]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * تحلیل [[جمہوریہ مہاباد|مہاباد]] تے [[Azerbaijan People's Government|آذربائجان]]۔ |- |style="background:#efefef"| [[Dhofar Rebellion]]<br />(1973–1976)<ref>The rebellion started already in 1962, but Iran did not intervene before 1973.</ref> |style="background:#efefef"| [[فائل:State Flag of Iran (1964-1980).svg|23px|border]] [[ایران]]<br />{{flag|Oman|1970|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Popular Front for the Liberation of the Occupied Arabian Gulf.svg|size=23px}} [[Popular Front for the Liberation of the Occupied Arabian Gulf|PFLOAG]]<br />{{flagicon image|Flag of the Popular Front for the Liberation of Oman.svg|size=23px}} [[Popular Front for the Liberation of Oman|PFLO]] |style="background:#efefef"| '''فتح''' * Defeat of insurgents, modernization of Oman. |- ! style="background:#009E49" colspan="4" | <span style="color: white">'''اسلامی جمہوریہ ایران<br />(1979–)'''</span> |- |style="background:#efefef"| [[ایران عراق جنگ]]<br />(1980–1988) |style="background:#efefef"| {{flag|Iran|1980|size=23px}}<br />{{flagicon image|Former Flag of KDP.svg|size=23px}} [[Kurdistan Democratic Party|KDP]]<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png|size=23px}} [[Patriotic Union of Kurdistan|PUK]]<br />{{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg|size=23px}} [[Badr Organization|Badr Brigades]] |style="background:#efefef"| {{Flagicon|Iraq|1963|size=23px}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]]<br />{{Flagicon image|Ir mohajedin.gif|size=23px}} [[مجاہدین خلق|MEK]]<br />{{flagicon image|Flag of KDP-I.png|size=23px}} [[Kurdish Democratic Party of Iran|PDKI]] |style="background:#efefef"| '''تعطل''' * Both Iraq تے Iran accepted [[United Nations Security Council Resolution 598|UNSC Resolution 598]]. * Return to status quo, observed by UNIIMOG . |- |style="background:#efefef"| [[Iran–PJAK conflict|Iran–PJAK Conflict]]<br />(2004–تاحال) |style="background:#efefef"| {{flag|Iran|1980|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.png|size=23px}} [[Party for a Free Life in Kurdistan|PJAK]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Clashes renew in 2013. |- |style="background:#efefef"| [[شامی خانہ جنگی]] <br /> (2011–تاحال) |style="background:#efefef"| {{Flagicon|Syria|size=23px}} [[Council of Ministers (Syria)|Syria]]<br />[[فائل:Single Color Flag - FFFF00.svg|23px|border]] [[حزب اللہ]]<br />{{Flag|Iran|size=23px}} |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Islamic Front (Syria).svg|size=23px}} [[Islamic Front (Syria)|Islamic Front]]<br />{{flagicon|Syria|1932|size=23px}} [[Free Syrian Army]]<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg|size=23px}} [[al-Nusra Front]]<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg|size=23px}} [[عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست|اسلامی ریاست]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Rebel تے Islamist uprising in much of Syria * Much of Syria controlled by the Islamic State. |- |style="background:#efefef"| [[Iranian intervention in Iraq (2014–present)|Iranian intervention in Iraq]]<br />(2014–تاحال) |style="background:#efefef"| {{flag|Iraq|size=23px}}<br />{{flag|Iraqi Kurdistan|size=23px}}<br />{{flag|Iran|size=23px}}<br />{{flagicon image|}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]]<br />{{Flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[Badr Organization]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br />{{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg}} [[Kata'ib Hezbollah]]<br /> |style="background:#efefef"| {{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg|size=23px}} [[عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست]] |style="background:#efefef"| '''جاری''' * Iran launches airstrikes on ISIL positions in Iraq. * Iranian military troops engage ISIL on ground. * Much of Iraq controlled by the Islamic State. |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/search/index.shtml?scope=ww2peopleswar&q=persia&x=0&y=0 BBC WW2 People's War – Persia Invaded] * [https://web.archive.org/web/20111103065508/http://legacy.wilsoncenter.org/va2/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=home.browse&sort=collection&item=1945%2D46%20Iranian%20Crisis The Document Collection on the 1945–46 Iranian Crisis] at the [[Cold War International History Project]] * [http://www.iranchamber.com/history/mmosaddeq/mohammad_mosaddeq.php Dr. Mohammad Mosaddeq: Symbol of Iranian Nationalism تے Struggle Against Imperialism by the Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260412131621/https://www.iranchamber.com/history/mmosaddeq/mohammad_mosaddeq.php |date=2026-04-12 }} * [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/CSA.htm GlobalSecurity.org] [[گٹھ:ایرانی جنگاں د‏‏ی لسٹ]] [[گٹھ:ایران د‏‏ی تاریخ متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:ایران د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:جنگاں]] dwt3dwx9wjq28ef3xf932q70hztkicz 0 78803 711980 647835 2026-09-26T05:16:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711980 wikitext text/x-wiki {{بریلوی تحریک}} '''بہار شریعت'''، [[مولانا محمد امجد علی اعظمی]] د‏‏ی اوہ کتاب جو دوسرے مصنفین د‏‏ی جملہ لکھتاں اُتے بھاری ا‏‏ے۔ ایہ انہاں د‏‏ی معرکہ آرا تصنیف ”بہار شریعت“ اے اس کتاب دے سبب اوہ زندہ جاوید ہوئے اس کتاب وچ انہاں نے فقہ حنفی نو‏‏ں اردو قالب وچ ڈھال کے وقت د‏‏ی اہ‏م ضرورت نو‏‏ں پورا کیتا اے اس تو‏ں فائدہ حاصل کرنے والےآں وچ علماءعوام دونے شامل نيں مصنف فقہ اسلامی تے مسائل شرعیہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے ویہہ جلداں وچ سمیٹنا چاہندے سن مگر عمر نے نال نہ دتا تے ستاراں حصے لکھنے دے بعد دنیائے دار فانی تو‏ں 2 ذی قعدہ، 6ستمبر 1367ھ/1948ء دوشنبہ نو‏‏ں 12 بج کے 6 منٹ اُتے انتقال کے گئے تے وصیت کے گئے کہ جے میری اولاد یا تلامذہ یا علمائے [[اہل سنت]] وچو‏ں کوئی صاحب اس دا قلیل حصہ جو باقی رہ گیا اے اسنو‏ں پورا کے دتیاں۔ چنانچہ انہاں دے شاگرد تے ہور علماءبہار شریعت دے باقی تن حصے 18،19،20 ضبط تحریر وچ لاچکے نيں جو چھپ کے منظر عام اُتے آچکيا‏‏ں نيں۔ مصنف د‏‏ی وصیت دے مطابق ایہ خیال رکھیا گیا اے تے اس وچ ایہ اہتمام کیتا گیا اے کہ مسائل دے مآخذ کتاباں دے صفحات دے نمبر تے جلد نمبر وی لکھ دتے نيں تاکہ اہل علم نو‏‏ں مآخذ تلاش کرنے وچ آسانی ہو اکثر کتاباں فقہ دے حوالے نقل کردیے نيں جنہاں اُتے اج کل فتوی دا مدار اے حضرت مصنف دے طرز تحریر نو‏‏ں حتی الامکان برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ فقہی موشگافیاں تے فقہا دے قیل و قال نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے صرف مفتی بہ یعنی جس اُتے فتوی اے اقوال نو‏‏ں سادہ تے عام فہم بولی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ == زمانہ تصنیف == امجد علی اعظمی اپنے آخری تصنیف کردہ ستارہويں حصے دے آخر وچ تحریر کردے نيں {{اقتباس|اس کتاب د‏‏ی تصنیف کيتی عموما ایہی ہويا اے کہ ماہ رمضان المبارک د‏‏ی تعطیل وچ جو کچھ دوسرے کماں تو‏ں وقت بچتا اس وچ کچھ لکھ لیا جاندا۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں [[1939ء]] وچ [[جنگ عظیم دوم|جنگ]] شروع ہوئی تے کاغذ ملنا نہایت مشکل ہو گيا تے اوہدی طبع وچ دشواریاں آگئياں تاں اوہدی تصنیف دا سلسلہ وی جو کچھ سی جاندا رہا}} یہ وثوق تو‏ں نئيں کہیا جا سکدا کہ اوہدی ابتدا کدو‏‏ں تے انتہا کدو‏‏ں ہوئی اُتے بعض قرائن تو‏ں ایہ واضع ہُندا اے کہ اس دا زمانہ تصنیف چودھواں صدی ہجری دے چوتھے دہے تو‏ں شروع ہويا کیونکہ ابتدا دے کجھ حصے [[امام]] [[احمد رضا خان]] نو‏‏ں دکھائے کیتے، جنہاں اُتے انھاں نے تصدیق کی، حصہ دوم دے تقدیق نامے وچ [[12 ربیع الثانی]] [[1335ھ]] موقوم ا‏‏ے۔ بہار شریعت دے اختتام دا علم ستارہويں حصے دے آخر وچ ہُندا اے جتھ‏ے خود مصنف نے [[1362ھ]] وچ اپنے بیٹے د‏‏ی وفات تے ہور قریبی افراد د‏‏ی اولاد د‏‏ی اَگڑ پِچھڑ وفیات دا ذکر کیتا اے جس تو‏ں مصنف نو‏‏ں شدید صدمہ پہنچیا اسی دوران مصنف د‏‏ی نظر اِنّی کمزور ہو گئی کہ پڑھنے دے قابل نہ رے۔<ref name="بہار شریعت">{{cite book | author=امجد علی اعظمی | location=کراچی | pages=106 | publisher=اعلیٰ حضرت ڈاڈ نیٹ | title=بہار شریعت | url=http://www.rehmani.net/library/Bahar-e-Shariat/Part17/index.php | year=2016 | archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225054212/http://www.rehmani.net/library/Bahar-e-Shariat/Part17/index.php%20 | archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225054212/http://www.rehmani.net/library/Bahar-e-Shariat/Part17/index.php%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225054212/http://www.rehmani.net/library/Bahar-e-Shariat/Part17/index.php%20 |date=2018-12-25 }}</ref> ایويں مصنف نے ستارہويں حصہ اُتے قلم روک دتا۔ باقی دے تن حصے بعد وچ ہور علما نے اسی طرز اُتے لکھ کے بہار شریعت دے نال شائع کیتے نيں۔ ان تحریری بیانات تو‏ں کتاب د‏‏ی تصنیف دا عرصہ 28 سال یعنی 1334ھ تو‏ں 1362ھ تک کاعرصہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ === باقی حصے === آپ نے بہار شریعت نو‏‏ں ویہہ حصےآں وچ لکھنے دا ارادہ کیتا سی ۔ ستارہويں حصہ دے اختتام اُتے ایہ سلسلہ رک گيا۔ باقی دے تن حصےآں دے لئی آپ نے اِنّے تلامذہ نو‏‏ں وصیت کيتی سی۔ چنانچہ آپ دے وصال دے بعد آپ دے شاگرداں تے اولاد نے اس جانب بھرپور توجہ دتی تے بہار شریعت دے موید تن حصے لکھے گئے۔<ref name="سیرت">{{cite book | author=محمد عطا الرحمان، حافظ | location=لاہور | pages=120 | publisher=مکتبہ اعلیٰ حضرت | title=سیرت صدر الشریعہ | year=2002}}</ref> ==== مصنفین ==== :اٹھاہواں حصہ * [[علامہ]] [[عبد المصطفیٰ اعظمی]] * [[مفتی]] [[وقار الدین قادری]] * [[مولانا]] [[قاری محبوب رضا خان بریلوی]] :انیسواں حصہ * مولانا [[ظہیر احمد زیدی]] :بیسواں حصہ * مولانا وقار الدین قادری<ref name="سیرت" /> == مآخذ == == اعشاریہ == === حصہ اول === بہار شریعت پہلا حصہ: اس حصہ وچ عقائد تو‏ں متعلق مباحث نيں۔ کتاب وچ 123 عقیدے بیان کیتے گئے نيں۔ جنہاں مسائل اُتے گفتگو کيتی گئی اے انہاں د‏‏ی تعداد 125 اے اہ‏م عقیداں دے سُرخیاں اس طرح نيں۔ ذات و صفات باری تعالٰیٰ، عقائد نبوت، ملائکہ، جن، جنت و دوزخ، ایمان و کفر، امامت وولایت، عالم برزخ تے معاد و محشر وغیرہ۔ جتھ‏ے مصنف نے معاد و محشر دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے انہاں نے اس دے ضمن وچ 28 نشانیاں شمار کرائی نيں۔ === حصہ دوم === دوسرا حصہ ترتیب دے لحاظ تو‏ں اے، زمانہ تصنیف دے حساب تو‏ں ایہ پہلے لکھیا گيا تے پہلے شائع ہويا۔ ایہ کتاب، کتاب الطہارت دے ابواب و فصول اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ 189 احادیث تے 262 مسائل دا ذکر ا‏‏ے۔ وضو، غسل، تیمم، حیض، نفاس، استحاضہ، موزاں پرمسح، نجاستاں تے استنجا دا بیان اس دے مباحث نيں۔ اس حصہ د‏‏ی تکمیل غالباً 1335ھ وچ ہوئی اس دے آخر وچ اک ضمیمہ وی اے جو حقہ تو‏ں متعلق کیتے گئے اعتراضات دا جواب اے جس دے آخر وچ اس دور دے جلیل القدر علما د‏‏ی تصدیقات وی نيں۔ === حصہ سوم === بہار شریعت تیسرا حصہ: نماز جیسی اہ‏م عبادت تو‏ں شروع ہوکے احکا‏م مسجد دے بیان اُتے ختم ہُندی اے اس وچ کل 342، احادیث تے 842 مسائل نيں۔ اس دے اہ‏م مباحث اس طرح نيں۔ نماز، وقت نماز، اذان، شرائط نماز، طریقہ نماز، مسئلہ درود، بعد نماز ذکر و دعا، تلاوت قرآن مجید، قرات وچ غلطی، امامت، جماعت، مکروہات تے احکا‏م مسجد وغیرہ، کتاب دے آخر وچ مولانا احمد رضا بریلوی د‏‏ی تقریظ اے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ کتاب رمضان 1337ھ وچ مکمل ہوئی۔ === حصہ چہارم === بہار شریعت چوتھا حصہ: اس کتاب وچ وتر دا بیان، وتر دے فضائل، سنن و نوافل دا بیان، نماز استخارہ، تراویح دا بیان، قضا نماز دا بیان، سجدہ ¿ سہو، سجدہ ¿ تلاوت، نماز مسافر، نماز مریض، نماز جمعہ، نماز عیدین، نماز استسقائ، نماز خوف، کتاب الجنائز، بیماری دا بیان، قبرو دفن، تعزیت، شہید دا بیان وغیرہ جداں اہ‏م مسائل درج کیتے گئے نيں۔ اس کتاب وچ کل 176احادیث تے 810 مسائل دا ذکر ا‏‏ے۔ 1337ھ ہی وچ غالباً ایہ حصہ وی پایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا ا‏‏ے۔ === حصہ پنچم === بہار شریعت پنجواں حصہ: اس کتاب د‏‏ی ابتدا زکوۃ دے مسائل نال ہُندی اے تے مسائلِ اعتکاف اُتے اس دا اختتام ہُندا ا‏‏ے۔ اس وچ 253احادیث تے 530 مسائل نيں۔ === حصہ ششم === بہار شریعت چھٹا حصہ: اس حصہ وچ 115احادیث تے 475 مسائل نيں ایہ حصہ حج دے فضائل و مناسک اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ حج دے جنہاں مسائل د‏‏ی سرخی قائم کيتی گئی اے اوہدی ترتیب اس طرح ا‏‏ے۔ حج دا بیان، میقات دا بیان،احرام دا بیان، داخلی حرم محترم و مکہ مکرمہ و مسجد الحرام، طواف و سعی صفا و مروہ و عمرہ دا بیان، منٰی د‏‏ی روانگی تے عرفہ دا وقوف، مزدلفہ د‏‏ی روانگی تے اس دا وقوف، منٰی دے اعمال تے حج دے بقیہ افعال، قیران دا بیان، تمتع دا بیان، جرم تے انہاں دے کفارے دا بیان، محصر دا بیان، حج فوت ہونے دا بیان، حج بدل دا بیان، حج د‏‏ی مَنَّت دا بیان، فضائل مدینہ طیبہ۔ === حصہ ہفتم === بہار شریعت ساتواں حصہ: ایہ حصہ نکاح دے مسائل اُتے مشتمل اے اس وچ 48 احادیث تے 418 مسائل دا ذکر اے اس دے اہ‏م موضوعات اس طرح نيں۔ نکاح دا بیان، محرمات دا بیان، دُدھ دے رشتے دا بیان، ولی دا بیان، کفو دا بیان، نکاح د‏‏ی وکالت دا بیان، لونڈی غلام دے نکاح دا بیان، نکاحِ کافر دا بیان، باری مقرر کرنے دا بیان، حقوق الزوجین، شادی دے رسوم۔ === حصہ ہشتم === بہار شریعت آٹھواں حصہ: ایہ کتاب 21 احادیث تے 742 مسائل اُتے مشتمل اے اس وچ طلاق دے مسائل مع کلیات و جزئیات بیان کیتے گئے نيں اوہدی تکمل 22 ربیع الآخر 1338ھ نو‏‏ں ہوئی اس وچ مندرجہ ذیل مسائل نو‏‏ں دل نشین انداز وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ طلاق دا بیان، صریح دا بیان، اضافت دا بیان، غیر مدخولہ د‏‏ی طلاق دا بیان، کنایہ دا بیان، تعلیق دا بیان، استثناءکا بیان، طلاق مریض دا بیان، رجعت دا بیان، ایلا دا بیان، خلع دا بیان، کفارہ دا بیان، نفقہ دا بیان، ایہ اس کتاب د‏‏ی اہ‏م سرخیاں نيں اس دے ضمن وچ اس دے متعلقہ مسائل نو‏‏ں شرح و بسط دے نال بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب دا اختتام جس مسئلہ اُتے ہُندا اے اوہ جانور اُتے بجھ لادنے تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ === حصہ نہم === بہار شریعت نواں حصہ: اس حصہ وچ درج ذیل مسائل اُتے گفتگو کيتی گئی ا‏‏ے۔ آزاد کرنے دا بیان، مدبر و مکاتب و ام ولد دا بیان، قسم دا بیان، قسم دے کفارہ دا بیان، منت دا بیان، مکان وچ رہنے تے جانے تو‏ں متعلق قسم دا بیان، کھانے پینے د‏‏ی قسم دا بیان، کلام دے متعلق قسم دا بیان، طلاق دینے تے آزاد کرنے دا بیان، [[خرید و فروخت]] و نکاح وغیرہ د‏‏ی تقسیم، نماز و روزہ و حج د‏‏ی قسم دا بیان، لباس دے متعلق قسم دا بیان، حدود دا بیان، کتھے حد واجب اے کتھے نئيں، زنا د‏‏ی گواہی دے ک‏‏ے رجوع کرنا، شراب پینے د‏‏ی حد دا بیان، راہزنی دا بیان، [[حد قذف]] دا بیان، تعزیر دا بیان، چوری د‏‏ی حد دا بیان، ہتھ کٹنے دا بیان، کتاب السیر غنیمت دا بیان، غنیمت د‏‏ی تقسیم دا بیان، استیلائے کفار دا بیان، مستامن دا بیان، عشر و خراج دا بیان، جزیہ دا بیان، مرتد دا بیان۔ اس وچ کل 118 احادیث تے 656 مسائل نيں س د‏‏ی تکمیل 12رمضان المبارک 1348ھ وچ ہوئی۔ === حصہ دہم === اس حصہ د‏‏ی تکمیل 15رمضان المبارک 1349ھ نو‏‏ں ہوئی۔ اس وچ 25احادیث تے 561 مسائل دا ذکر اے اوہدی ابتدا لقطہ دے بیان نال ہُندی اے تے اختتام وقفہ مریض اُتے اے اس دے علاوہ مندرجہ ذیل مباحث اس وچ نيں۔ لقیط دا بیان، مقصود دا بیان، شرکت فاسدہ دا بیان، شرکت دا بیان، وقف دا بیان، کس چیز دا وقف صحیح اے، معارف وقف دا بیان، اولاد یا اپنی ذات اُتے وقف دا بیان، مسجد دا بیان، قبرستان وغیرہ دا بیان، وقف وچ شرائط دا بیان، قومیت دا بیان، اوقاف دے اجارہ دا بیان، دعوٰی تے شہادت دا بیان۔ === گیاہواں حصہ === بہار شریعت گیارہواں حصہ: اس حصہ وچ 96احادیث تے 667 مسائل نيں خرید و فروخت دے بیان تو‏ں اس حصہ دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ اوراس دا اختتام بیع صرف دے مسئلہ اُتے ہُندا اے اس دے علاوہ کتاب د‏‏ی درج ذیل سرخیاں اہ‏م نيں۔ خیار شرط دا بیان، خیار عیب دا بیان، بیع فاسد دا بیان، بیع مکروہ دا بیان، اقالہ دا بیان، رابحہ و تولیہ دا بیان، بیع و ثمن وچ تصرف دا بیان، قرض دا بیان، سود دا بیان، حقوق دا بیان، استحقاق دا بیان، بیع مسلم دا بیان، استصناع دا بیان، بیع صرف دا بیان۔ === بارہواں حصہ === اس حصہ وچ 41احادیث تے 568 مسائل نيں شروع کتاب وچ کفالت د‏‏ی اصطلاحی تعریف اے اس دے بعد کفالت دے مسائل بیان کیتے گئے نيں فیر بالترتیب درج ذیل موضوعات اُتے عالمانہ سنجیدہ گفتگو ا‏‏ے۔ حوالہ دا بیان، قضا دا بیان، انکار دے مسائل، تحکیم دا بیان،گواہی دا بیان، شہادت وچ اختلاف دا بیان، شہادت علی الشہادت دا بیان، گواہی تو‏ں رجوع کرنے دا بیان، وکالت دا بیان، خرید و فروخت وچ توکیل دا بیان، وکیل بالخصومت تے وکیل بالقبض دا بیان، وکیل نو‏‏ں معزول کرنے دا بیان۔ === تیرہواں حصہ === اس دا آغاز ”دعوی دے بیان“ تو‏ں ہُندا اے اس وچ 12احادیث تے 600 مسائل نيں اس دے دوسرے موضوعات ایہ نيں۔ حلف دا بیان، تحائف دا بیان، دعوی دفع کرنے دا بیان، دو شخصاں دے دعوی کرنے دا بیان، دعواے نسب دا بیان، اقرار دا بیان، استثناءتے اس دے متعلقات دا بیان، نکاح و طلاق دا اقرار، وصی دا اقرار، اقرار مریض دا بیان، اقرار نسب، صلح دا بیان، دعواے دین وچ صلح دا بیان، تخارج دا بیان، غصب و سرقہ و اکراہ وچ صلح، کم کرنے والےآں وچ صلح، بیع وچ صلح، صلح وچ خیار، جائداد غیر منقولہ وچ صلح، یمین دے متعلق صلح وغیرہ۔ اس کتاب دے آخر وچ صلح تو‏ں متعلق کچھ احادیث تے آیات نيں جو شاید درمیان وچ کتاب وچ صلح دے موضوع اُتے لکھنے تو‏ں رہ گئے سن ۔ === چودہواں حصہ === اس حصہ وچ 24احادیث تے 732 مسائل نيں مندرجہ ذیل موضوعات اُتے اس کتاب وچ تفصیلی بحث ا‏‏ے۔ مضاربت دا بیان، ودیعت دا بیان، عاریت دا بیان، ہبہ دا بیان، ہبہ واپس لینے دا بیان، اجارہ دا بیان، دایہ دے اجارہ دا بیان، اجارہ ¿ فاسد دا بیان، ضمان اجیر دا بیان، اجارہ فسخ کرنے دا بیان، ولا دا بیان۔ === پندرہواں حصہ === اس حصہ وچ 84 احادیث تے 665 مسائل نيں اکراہ دے بیان تو‏ں کتاب دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ حج، بلوغ، ماذون، غصب، مغصوب چیز وچ تغیر، طلب شفعہ، شفعہ دے مراتب، شفعہ باطل ہونے د‏‏ی وجہ، تقسیم مہایاة، مزارعت، معاملہ،ذبح، حلال و حرام جانور، قربانی، عقیقہ، قربانی دے جانوراں دا بیان اس کتاب دے دوسرے موضوعات نيں۔ === سولہواں حصہ === اس حصہ وچ 826 احادیث تے 544 مائل نيں اس کتاب وچ جنہاں مسائل نو‏‏ں موضوع قلم بنایا گیا اے اوہ ایہ نيں: خطرو اباحت، پانی پینے دا بیان، ولیمہ، ضیافت، ظروف، خبر کتھے معتبر اے، لباس، عمامہ، جوندا، انگوٹھی تے زیور دا بیان، برتن چھپانے تے سونے دے وقت آداب، بیٹھنے، سونے تے چلنے دے آداب، دیکھنے تے چھونے دا بیان، مکان وچ جانے دے لئی اجازت لینا، سلام، مصافحہ، معانقہ، چھینک تے جماہی، خریدوفروخت دا بیان، آداب مسجد و قبلہ، قرآن مجید پڑھنے دے فضائل، عیادت، علاج، لہو ولعب، اشعار، جھوٹھ، بغض وحسد، غصہ و تکبر، سلوک دا بیان، ہجر و قطع تعلق د‏‏ی ممانعت، پڑوسیاں دے حقوق، اللہ دے لئی دوستی و دشمنی، حجامت بنوانے وناخن ترشوانے دا بیان، ختنہ، زینت، مسابقت کسب، امر بالمعروف ونہی عن المنکر، ریاو سمعہ تے زیارتِ قبور دا بیان، ایصال ثواب مجالسِ خیر، آداب سفر وغیرہ۔ === سترہواں حصہ === تحری دے بیان تو‏ں اس حصہ دا آغاز ہُندا اے اس وچ 69احادیث تے 360 مسائل نيں اس حصہ د‏‏ی تکمیل 1ربیع الآخر 1371ھ وچ ہوئی ایہ مصنف د‏‏ی اس سلسلے د‏‏ی آخری کڑی اے اس وچ درج ذیل مباحث دا ذکر ا‏‏ے۔ احیاءاموات، شراب و اشربہ، شکار، جانوراں تو‏ں شکار، زمین، شے مرہون دے مصارف دا بیان، مرہون وچ تصرف، کس چیز نو‏‏ں رہن رکھ سکدے نيں، باپ یا وصی دا نابالغ د‏‏ی رہن رکھنا، رہن وچ جنایات دا بیان، کتھے قصاص واجب ہُندا اے، اطراف وچ قصاص دا بیان۔ مصنف نے بہار شریعت وچ اعتماد و یقین دے نال مسائل بیان کیتے نيں اس دا اندازہ کتاب دے مطالعہ تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے مسائل دا جس انداز تو‏ں احاطہ کیتا اے بلاشبہ اوہ انہاں نو‏ں دا حصہ ا‏‏ے۔ سارے بیان کیتے ہوئے مسائل د‏‏ی نشان دہی تے فیر اس دا تجزیہ کرنا تے دلائل تے لب و لہجہ دے اعتبار تو‏ں اوہدی اہمیت واضح کرنا وقت طلب دے نال نال دقت طلب وی اے مگر مصنف نے اس مشکل نو‏‏ں آسان کے دتا۔ مثلاً مصنف نے طہارت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں واضح کردے ہوئے کتاب وچ جگہ جگہ آب مطلق تے آب مقید تو‏ں بحث کيتی اے انہاں نے اس دے ضمن وچ ایہ وی لکھیا اے کہ حقہ دا پانی پاک ا‏‏ے۔ اگرچہ رنگ و بو مزہ وچ تغیر آجائے اس تو‏ں وضو جائز اے بقدر کفایت اس دے ہُندے ہوئے تیمم جائز نئيں۔ === اٹھارواں حصہ === بہار شریعت (حصہ 18) دے مصنف مولانا عبد المصطفیٰ ازہری شیخ الحدیث، مولانا وقار الدین نائب [[شیخ الحدیث]] و مولانا قاری محبوب رضا خاں بریلوی مفتی دار العلوم امجدیہ کراچی نيں۔ اس دا موضوع جنایات (خون بہا، قصاص، اکسیڈنٹ وغیرہ) ا‏‏ے۔ اس وچ سنہ طباعت دا ذکر نئيں اے تے نہ مطبع دا ذکر اے البتہ ناشر دا ناں قادری بک ڈپو، نومحلہ مسجد، بریلی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ صفحات 119 تے کل مسائل 658نيں۔ === انیسواں حصہ === بہار شریعت (19واں حصہ): ایہ حصہ مطبوعہ اے اس دے مصنف مولانا امجد علی دے شاگرد مولانا سید ظہیر احمد زیدی نيں۔ اس کتاب دے 72صفحات نيں۔ ابتدائیے کتاب وچ مولانا عبد المصطفیٰ ازہری تے مولانا قاری رضاءالمصطفیٰ دے تذکرے تحریر نيں۔ اس دے بعد مو ¿لف کتاب بہار شریعت 19واں حصہ ظہیر احمد زیدی دا اک تعارف مکرمی جناب ڈاکٹر غلام یحییٰ انجم (ہمدرد یونیورسٹی، نويں دلی) نے تحریر فرمایا اے جس وچ مصنف تو‏ں متعلق اپنے تاثرات، تجربات تے مشاہدات مختصر انداز وچ بیان کیتے نيں فیر اک مقدمہ اے جسنو‏ں مولف ہی نے قلمبند فرمایا ا‏‏ے۔ مولف د‏‏ی ص72 اُتے تحریر دے مطابق بہار شریعت 19واں حصہ د‏‏ی تالیف مورخہ 29شوال 1400ھ مطابق 10ستمبر 980اءیوم چہارشنبہ اختتام نو‏‏ں پہنچی۔ اس کتاب وچ کل 8احادیث تے 445 مسئلے نيں وصایا دے مباحث اُتے ایہ کتاب مشتمل اے اس دا اختتام ذمی د‏‏ی وصیت دے بیان اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ === بیسواں حصہ === بہار شریعت (20واں حصہ): مولانا امجد علی صاحب د‏‏ی حسب وصیت اس حصہ دے مصنف مولانا وقار الدین مفتی و نائب الشیخ الحدیث دار العلوم امجدیہ، کراچی نيں۔ ایہ مطبوعہ اے اس دے 64 صفحات نيں۔ ایہ حصہ وراثت دے بیان وچ اے مسائل بیان کرنے تو‏ں پہلے بسلسلہ وراثت آیات قرآنی تے 17 احادیث مذکور نيں تقریباً اس وچ 172 مسائل دا بیان ا‏‏ے۔ انہاں سب دے ناشر دا ناں قادری بکڈپو، نو محلہ مسجد، بریلی ا‏‏ے۔ انہاں وچ سنہ طباعت تے مطبع دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == [[گٹھ:1939ء د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:اردو دائرۃ المعارف]] [[گٹھ:اسلامی کتاباں]] [[گٹھ:بریلوی مکتاباں فکر د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے دائرۃ المعارف]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلام]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسلام]] [[گٹھ:دائرۃ المعارف الاسلامیہ]] [[گٹھ:شریعت]] [[گٹھ:فقہ حنفی]] [[گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں]] [[گٹھ:کتاباں اہل سنت]] [[گٹھ:کتاباں فقہ حنفی]] [[گٹھ:کتاباں]] br5975i32x8zdbhsykgklaaz8cwmixq 0 78852 712057 707662 2026-09-26T09:59:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712057 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |image = SCO logo.svg |alt = |caption = Logo |map = map of sco.png |motto = |formation = 15 جون 2001 <p style="line-height:1.2em;"><small>(superseded Shanghai Five group, founded on 26 اپریل 1996)</small></p> |extinction = |type = شنگھائی تعاون تنظیم |status = |purpose = |headquarters = [[بیجنگ]]، [[چین]] |language = [[معیاری چینی|چینی]]، [[روسی بولی|روسی]] |leader_title = سیکرٹری جنرل |leader_name = [[Rashid Alimov]] |leader_title2 = Deputy Secretaries General |leader_name2 = Sabyr Imandosov<br />Wang Kaiwen<br />Aziz Nosirov<br />Vladimir Potapenko |main_organ = |parent_organization = |affiliations = |budget = |remarks = |name = شنگھائی تعاون تنظیم<br />Shanghai Cooperation Organization |native name = [[چینی بولی|آسان چینی]]: 上海合作组织 <br /> [[روسی بولی|روسی]]: Шанхайская организация сотрудничества |image_border = |size = 125px |msize = 220px |malt = |mcaption = |abbreviation = SCO |location = |region_served = |membership = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right; | title = 8 ارکان |{{flag|China}} |{{flag|India}} |{{flag|Kazakhstan}} |{{flag|Kyrgyzstan}} |{{flag|Pakistan}} |{{flag|Russia}} |{{flag|Tajikistan}} |{{flag|Uzbekistan}} }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right; | title = 4 مبصر |{{flag|Afghanistan}} |{{flag|Belarus}} |{{flag|Iran}} |{{flag|Mongolia}} }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right; | title = 6 شریک مکالمہ |{{flag|Armenia}} |{{flag|Azerbaijan}} |{{flag|Cambodia}} |{{flag|Nepal}} |{{flag|Sri Lanka}} |{{flag|Turkey}} }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right; | title = 3 مہمان |{{Flag|ASEAN}} |{{Flag|CIS}} |{{Flag|Turkmenistan}} }} |num_staff = |num_volunteers = |website = {{url|http://eng.sectsco.org}} }} '''شنگھائی تعاون تنظیم''' یا ('''Shanghai Cooperation Organisation''' ('''SCO''')) اک [[یوریشیا|یوریشیائی]] سیاسی، اقتصادی تے عسکری تعاون تنظیم اے جسنو‏ں [[شنگھائی]] وچ سنہ 2001ء وچ [[چین]]، [[قازقستان]]، [[کرغیزستان]]، [[روس]]، [[تاجکستان]] تے [[ازبکستان]] دے رہنماواں نے قائم کیتا۔ ایہ تمام ملکاں '''[[شنگھائی پنج]]''' (Shanghai Five) دے اراکین سن سوائے [[ازبکستان]] دے جو اس وچ [[2001ء]] وچ شامل ہويا، تب اس تنظیم دے ناں بدل کے '''شنگھائی تعاون تنظیم''' رکھیا گیا۔ [[10 جولائ‏ی]] [[2015ء]] نو‏‏ں اس وچ [[بھارت]] تے [[پاکستان]] نو‏‏ں وی شامل کیتا گیا۔<ref name=indpak>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/international/india-gets-full-membership-of-the-shanghai-cooperation-organisation-along-with-pakistan/article7407873.ece|title=India, Pakistan become full SCO members|date=2015-07-11|accessdate=2015-07-10|newspaper=The Hindu|quote=will technically become a member by next year after completion of certain procedures|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200040/https://www.thehindu.com/news/international/india-gets-full-membership-of-the-shanghai-cooperation-organisation-along-with-pakistan/article7407873.ece|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/india-pakistan-join-security-group-led-russia-china-110322857.html|title=India, Pakistan to join security group led by Russia, China|date=10 جولائ‏ی 2015|work=Yahoo News|accessdate=21 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200030/https://news.yahoo.com/india-pakistan-join-security-group-led-russia-china-110322857.html|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> [[پاکستان]] [[2005ء]] تو‏ں شنگھائی تعاون تنظیم دا مبصر ملک سی، جو تنظیم دے اجلاساں وچ باقاعدگی تو‏ں شرکت کردا رہیا تے [[2010ء]] وچ [[پاکستان]] د‏‏ی جانب تو‏ں شنگھائی تعاون تنظیم د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دتی گئی۔ تنظیم دے رکن ملکاں دے سربراہان نے جولائ‏ی [[2015ء]] وچ [[اوفا]] اجلاس وچ [[پاکستان]] د‏‏ی درخواست دی منظوری دتی تے [[پاکستان]] د‏‏ی تنظیم وچ باقاعدہ شمولیت دے لئی طریقہ کار وضع کرنے اُتے اتفاق کیتا۔ پاکستان د‏‏ی شمولیت نال شنگھائی تعاون تنظیم دے رکن ملکاں د‏‏ی تعداد اٹھ ہوگئی ا‏‏ے۔ [[پاکستان]] نے شنگھائی تعاون تنظیم د‏‏ی رکنیت دے حوالے تو‏ں ’ذمہ داریاں د‏‏ی یادداشت‘ اُتے دستخط کردتے، جس دے بعد [[پاکستان]] تنظیم دا مستقل رکن بن گیا۔ - <ref>[http://www.suchtv.pk/urdu/pakistan/general/item/31525-pakistan-become-permanent-member-of-sco.html پاکستان شنگھائی تعاون تنظیم دا مستقل رکن بن گیا] - سچ ٹی وی 2016-06-24</ref> 9 جون 2017ء نو‏‏ں پاکستان تے بھارت نو‏‏ں تنظیم د‏‏ی مکمل رکنیت مل گئی۔ == باضابطہ ناں == تنظیم کاری د‏‏ی باضابطہ زباناں چینی تے روسی نيں انہاں دو زباناں وچ تنظیم دا سرکاری ناں اے ہور زباناں وچ ہندی تے اردو شامل نيں جو بالترتیب بھارت تے پاکستان وچ بولی جاندیاں نيں: '''[[چینی بولی|چینی]]:''' * [[آسان چینی حروف|آسان]]: 上海合作组织 [{{Audio|Chinese-Shanghai Cooperation Organization.ogg|Listen}}] (上合组织) * [[روايتی چینی حروف|روايتی]]: 上海合作組織 (上合組織) * [[پینین]]: Shànghǎi Hézuò Zǔzhī (Shànghé Zǔzhī) '''[[روسی بولی|روسی]]:''' * [[سیریلیک رسمِ خط|سیریلیک]]: Шанхайская организация сотрудничества (ШОС) '''[[اردو-ہندی]]:''' * [[دیوناگری]] ([[ہندی بولی|ہندی]]): शंघाई सहयोग संगठन (शंससं) * [[نستعلیق]] ([[اردو]]): {{rtl-lang|ur|{{Nastaliq|شنگھائی تعاون تنظیم}} {{Nastaliq|(شتت)}}}} * [[رومن اردو]]: Shanghai Ta'avun Tanzeem (ShTT) == رکنیت == {{Main|شنگھائی تعاون تنظیم د‏‏ی رکن ریاستیں}} '''رکن ریاستاں'''<ref name="SCO">{{cite web|url=http://www.sectsco.org/EN/2012.asp |title=The Shanghai Cooperation Organisation |publisher=Shanghai Cooperation Organisation |accessdate=2012-09-18 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908070524/http://www.sectsco.org/EN/2012.asp |archivedate=8 ستمبر 2012 |df=dmy}}</ref> {| class="wikitable" ! تاریخ ! ملک |- | rowspan=5 | 26 اپریل 1996 || {{flag|China}} |- | {{flag|Kazakhstan}} |- | {{flag|Kyrgyzstan}} |- | {{flag|Russia}} |- | {{flag|Tajikistan}} |- | 15 جون 2001 || {{flag|Uzbekistan}} |- | rowspan=2 | 9 جون 2017 || {{flag|Pakistan}} |- | {{flag|India}} |} '''مبصر ریاستاں'''<ref name="SCO" /> * {{flag|Afghanistan}}<ref name="AFGTUR" /> * {{flag|Belarus}}<ref name=BELARUSOBSR>{{cite web|url=http://eng.belta.by/all_news/politics/Belarus-gets-observer-status-in-Shanghai-Cooperation-Organization_i_83108.html |title=Belarus gets observer status in Shanghai Cooperation Organization |date=2015-07-10 |accessdate=2015-08-08 |publisher=[[Belarusian Telegraph Agency]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150731103354/http://eng.belta.by/all_news/politics/Belarus-gets-observer-status-in-Shanghai-Cooperation-Organization_i_83108.html |archivedate=31 جولائ‏ی 2015 |df=dmy}}</ref> * {{flag|Iran}} * {{flag|Mongolia}} '''شریک مکالمہ'''<ref name="SCO" /> * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Sri Lanka}} * {{flag|Turkey}}<ref name="AFGTUR" /> '''مہمان شرکا''' * {{Flag|UN}} * {{Flag|ASEAN}} * {{Flag|CIS}} * {{Flag|Turkmenistan}} == تنظیمی ڈھانچا == سربراہان مملکت د‏‏ی کونسل شنگھائی تعاون تنظیم وچ سب تو‏ں وڈا فیصلہ سازی دا حصہ ا‏‏ے۔ کونسل شنگھائی تعاون تنظیم دے اجلاس دا انعقاد، رکن ملکاں دے 'راجگڑھ شہراں وچو‏ں کسی اک وچ ، ہر سال منعقد کراندی ا‏‏ے۔ کونسل جنہاں موجودہ سربراہان مملکت اُتے مشتمل اے: * [[الماس بیگ آتامبایف]] (کرغیزستان) * [[امام علی رحمان]] (تاجکستان) * [[شوکت میرضیایف]] (ازبکستان) * [[شی جنہاں پنگ]] (چین) * [[نورسلطان نظربایف]] (قازقستان) * [[ولادیمیر پیوتن]] (روس) * [[نریندر مودی]] (بھارت) * [[عمران خان]] (پاکستان) == اجلاس == === فہرست === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.5em" !colspan=4|سربرہان مملکت |- !width=150|تاریخ !width=110|ملک !مقام |- | align=center | 14 جون 2001 || {{CHN}} || [[شنگھائی]] |- | align=center | 7 جون 2002 || {{RUS}} || [[سینٹ پیٹرز برگ]] |- | align=center | 29 مئی 2003 || {{RUS}} || [[ماسکو]] |- | align=center | 17 جون 2004 || {{UZB}} || [[تاشقند]] |- | align=center | 5 جولائ‏ی 2005 || {{KAZ}} || [[آستانہ]] |- | align=center | 15 جون 2006 || {{CHN}} || [[شنگھائی]] |- | align=center | 16 اگست 2007 || {{KGZ}} || [[بشکیک]] |- | align=center | 28 اگست 2008 || {{TJK}} || [[دوشنبہ]] |- | align=center | 15–16 جون 2009 || {{RUS}} || [[یاکاترنبرگ]] |- | align=center | 10–11 جون 2010 || {{UZB}} || [[تاشقند]]<ref name=yekat>{{cite web|url=http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=88 |title=Joint Communiqué of Meeting of the Council of the Heads of the Member States of the Shanghai Cooperation Organisation |publisher=Shanghai Cooperation Organisation |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710232015/http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=88 |archivedate=10 جولائ‏ی 2014}}</ref> |- | align=center | 14–15 جون 2011 || {{KAZ}} || [[آستانہ]]<ref>{{cite news | url = http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-06/11/c_13345841.htm | title = SCO vows to strengthen cooperation with its observers, dialogue partners | date = 11 جون 2010 | location = [[تاشقند]]، Uzbekistan | author = Tang Danlu | work = News (Xinhuanet) | publisher = Xinhua News Agency | accessdate = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200039/http://www.xinhuanet.com//english2010/china/2010-06/11/c_13345841.htm%20 | archivedate = 2018-12-25 }}</ref> |- | align=center | [[2012 SCO summit|6–7 جون 2012]] || {{CHN}} || [[بیجنگ]] |- | align=center | 13 ستمبر 2013 || {{KGZ}} || [[بشکیک]] |- | align=center | [[2014 SCO summit|11–12 ستمبر 2014]] || {{TJK}} || [[دوشنبہ]] |- | align=center | 9–10 جولائ‏ی 2015 || {{RUS}} || [[اوفا]] |- | align=center | 23–24 جون 2016 || {{UZB}} || [[تاشقند]]<ref>{{cite news | url = http://news.xinhuanet.com/english/2015-07/10/c_134401944.htm | title = Uzbekistan to host 16th SCO summit in 2016 | date = 10 جولائ‏ی 2015 | location = [[اوفا]]، Russia | author = Song Miou | work = News (Xinhuanet) | publisher = Xinhua News Agency | accessdate = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200036/http://www.xinhuanet.com//english/2015-07/10/c_134401944.htm%20 | archivedate = 2018-12-25 }}</ref> |- | align=center | 8–9 جون 2017 || {{KAZ}} || [[آستانہ]] |- |} {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.5em" !colspan=4|سربراہان حکومت |- !width=150|تاریخ !width=110|ملک !مقام |- | align=center | 14 ستمبر 2001 || {{KAZ}} || [[الماندی]] |- | align=center| — || — || — |- | align=center | 23 ستمبر 2003 || {{CHN}} || [[بیجنگ]] |- | align=center | 23 ستمبر 2004 || {{KGZ}} || [[بشکیک]] |- | align=center | 26 اکتوبر 2005 || {{RUS}} || [[ماسکو]] |- | align=center | 15 ستمبر 2006 || {{TJK}} || [[دوشنبہ]] |- | align=center | 2 نومبر 2007 || {{UZB}} || [[تاشقند]] |- | align=center | 30 اکتوبر 2008 || {{KAZ}} || [[آستانہ]] |- | align=center | 14 اکتوبر 2009 || {{CHN}} || [[بیجنگ]]<ref>{{cite news | url = http://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm | title = Shanghai Cooperation Organization Summit Concludes in Beijing | first = Stephanie | last = Ho | location = Beijing | date = 14 اکتوبر 2009 | work = VOANews.com | publisher = [[Voice of America]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20091026210050/http://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm | archive-date = 26 اکتوبر 2009 | access-date = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200043/https://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm%20 | archivedate = 2018-12-25 | accessdate = 2019-10-15 }}</ref> |- | align=center | 25 نومبر 2010 || {{TJK}} || [[دوشنبہ]]<ref>{{cite news | url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-11/25/content_11607534.htm | title = Wen arrives in Tajikistan for SCO meeting | author = Xinhua | date = 25 نومبر 2010 | location = Dushanbe, Tajikistan | work = [[China Daily]] | access-date = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200031/http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-11/25/content_11607534.htm%20 | archivedate = 2018-12-25 | accessdate = 2019-10-15 }}</ref> |- | align=center | 7 نومبر 2011 || {{RUS}} || [[سینٹ پیٹرز برگ]] |- | align=center | 5 دسمبر 2012 || {{KGZ}} || [[بشکیک]]<ref>{{cite news|title=SCO Meeting Expected to Boost Cooperation Among Members|url=http://www.satrapia.com/news/article/sco-meeting-expected-to-boost-cooperation-among-members/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=2 دسمبر 2012|publisher=Satrapia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200051/http://gca.satrapia.com/+sco-meeting-expected-to-boost-cooperation-among-members+|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-15}}</ref> |- | align=center | 29 نومبر 2013 || {{UZB}} || [[تاشقند]] |- | align=center | 14–15 دسمبر 2014 || {{KAZ}} || [[آستانہ]] |- | align=center | 14–15 دسمبر 2015 || {{CHN}} || [[ژینگژو]] |- | align=center | 2–3 نومبر 2016 || {{KGZ}} || [[بشکیک]] |} {{clear right}} == {{currentyear}}ء وچ سربراہان مملکت == <!-- WARNING: Do not put successors of the current heads of states until he or she takes office. Thank you. --> <gallery class="center" widths="150" classes="center"> File:Xi Jinping October 2015.jpg|{{flagicon|PRC}} '''[[چین]]'''<br />[[شی جنہاں پنگ]]<br />[[صدر عوامی جمہوریہ چین|صدر چين]] File:PM Modi 2015.jpg|{{flagicon|IND}} '''[[بھارت]]'''<br />[[نریندر مودی]]<br />[[وزیراعظم بھارت]] File:Tokaev.jpg|{{flagicon|KAZ}} '''[[قازقستان]]'''<br />[[قاسم جومارت توکائیف]]<br />[[صدر قازقستان]] File:2012-03-20 Almazbek Atambayev.jpeg|{{flagicon|KGZ}} '''[[کرغیزستان]]'''<br />[[الماس بیگ آتامبایف]]<br />[[صدر کرغیزستان]] File:Imran Khan Official Portrait.jpg|{{flagicon|PAK}} '''[[پاکستان]]'''<br />[[عمران خان]]<br />[[وزیر اعظم پاکستان]] File:Putin with flag of Russia.jpg|{{flagicon|RUS}} '''[[روس]]'''<br />[[ولادیمیر پیوتن]]<br />[[صدر روس]] File:Emomali Rahmonov 2001Nov03.jpg|{{flagicon|Tajikistan}} '''[[تاجکستان]]'''<br />[[امام علی رحمان]]<br />[[صدر تاجکستان]] File:Shavkat Mirziyoev (2016-09-06) 2.jpg|{{flagicon|UZB}} '''[[ازبکستان]]'''<br />[[شوکت میرضیایف]]<br />[[صدر ازبکستان]] </gallery> == ہور ویکھو == {{باب|بین الاقوامی تعلقات|ایشیا|چین|پاکستان|کرغیزستان|قازقستان|روس|تاجکستان|ازبکستان|بھارت}} * [[نیٹو]] * [[وارسا معاہدہ]] * [[سوویت اتحاد]] {{clear}} == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور مطالعہ == * Mearsheimer, John (2016)، [https://www.rt.com/op-edge/349544-sco-nato-summit-russia/ "Shanghai Cooperation Organisation was never designed to compete with NATO"]، RT Interview. * Chabal, Pierre (2016)، [https://web.archive.org/web/20160205211755/http://www.peterlang.com/download/datasheet/90256/datasheet_574297.pdf L'Organisation de Coopération de Shanghai et la construction de "la nouvelle Asie"]، Brussels: Peter Lang, 492 p. * Chabal, Pierre (2015)، [https://web.archive.org/web/20160205210548/http://www.peterlang.com/download/datasheet/89167/datasheet_574277.pdf Concurrences Interrégionales Europe-Asie au 21ème siècle]، Brussels: Peter Lang, 388 p. * Kalra, Prajakti and Saxena, Siddharth [https://web.archive.org/web/20150716174240/http://www.turkishpolicy.com/images/stories/2007-02-centraleurasia/TPQ2007-2-kalra+saxena.pdf "Shanghai Cooperation Organisation and Prospects of Development in Eurasia Region"] Turkish Policy Quarterly, Vol 6. No.2, 2007 * Sznajder, Ariel Pablo, [https://web.archive.org/web/20150615224847/http://irps.ucsd.edu/assets/004/5367.pdf "China's Shanghai Cooperation Organisation Strategy"]، [[University of California Press]]، مئی 2006 * Oresman, Matthew, {{cite web|url= http://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20100326123906/http://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf |dead-url= yes |archive-date= 2010-03-26 |title="Beyond the Battle of Talas: China's Re-emergence in Central Asia"| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225200047/https://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}&nbsp;{{small|(4.74&nbsp;[[Mebibyte|MiB]])}}، National Defence University Press, اگست 2004 * Gill, Bates and Oresman, [http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,15/ Matthew, China's New Journey to the West: Report on China's Emergence in Central Asia and Implications for U.S. Interests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129202941/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,15/ |date=2006-11-29 }}، CSIS Press, اگست 2003 * Fels, Enrico (2009)، ''Assessing Eurasia's Powerhouse. An Inquiry into the Nature of the Shanghai Cooperation Organisation''، Winkler Verlag: Bochum. ISBN 978-3-89911-107-1 * Yom, Sean L. (2002)۔ [http://www.asiaquarterly.com/content/view/129/5/ "Power Politics in Central Asia: The Future of the Shanghai Cooperation Organisation"]۔ ''Harvard Asia Quarterly'' '''6''' (4) 48–54. * Stakelbeck, Frederick W.، Jr. (8 اگست 2005)۔ [http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=19041 "The Shanghai Cooperation Organisation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707232458/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=19041 |date=2007-07-07 }}۔ ''FrontPageMagazine.com''۔ * Navrozov, Lev. (17 فروری 2006)۔ [http://www.newsmax.com/scripts/printer_friendly.pl?s=pf&page=http://www.newsmax.com/archives/articles/2006/2/16/170626.shtml "The Sino-Russian 'Shanghai Cooperation Organisation'"]{{dead link|date=اگست 2008}}۔ ''NewsMax.com''۔ * Daly, John. (19 جولائ‏ی 2001)۔ [http://www.janes.com/security/international_security/news/jtsm/jtsm010719_1_n.shtml "'Shanghai Five' expands to combat Islamic radicals"]۔ ''[[Jane's Information Group|Jane's]] Terrorism & Security Monitor''۔ * Colson, Charles. (5 اگست 2003)۔ [http://www.rferl.org/features/2003/08/05082003154708.asp "Central Asia: Shanghai Cooperation Organisation Makes Military Debut"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060325114552/http://www.rferl.org/features/2003/08/05082003154708.asp |date=2006-03-25 }}۔ ''[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]''۔ * Cohen, Dr. Ariel. (18 جولائ‏ی 2001)۔ [https://web.archive.org/web/20100307024438/http://www.heritage.org/research/russiaandeurasia/bg1459.cfm "The Russia-China Friendship and Cooperation Treaty: A Strategic Shift in Eurasia?"]۔ [[The Heritage Foundation]]۔ * Cohen, Dr. Ariel. (24 اکتوبر 2005)۔ [http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/hl901.cfm "Competition over Eurasia: Are the U.S. and Russia on a Collision Course?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302231849/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/hl901.cfm |date=2010-03-02 }}۔ The Heritage Foundation. * John Keefer Douglas, Matthew B. Nelson, and Kevin Schwartz; {{cite web|url= http://www.uscc.gov/researchpapers/2006/China_ME_FINAL.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20121212004708/http://www.uscc.gov/researchpapers/2006/China_ME_FINAL.pdf |dead-url= yes |archive-date= 2012-12-12 |title="Fueling the Dragon's Flame: How China's Energy Demands Affect its Relationships in the Middle East"۔}}&nbsp;{{small|(162&nbsp;[[Kibibyte|KiB]])}}، United States-China Economic and Security Review Commission, اکتوبر 2006. * Baris Adibelli. [http://www.barisadibelli.com/ "The Eurasia Strategy of China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912224741/http://www.barisadibelli.com/ |date=2008-09-12 }} IQ Publishing House, İstanbul, 2007. * Baris ADIBELLI, " The Great Game in Eurasian Geopolitics"، IQ Publishing House, İstanbul, 2008. * Baris Adibelli, "Turkey-China Relations since the Ottoman Period"، IQ Publishing House, İstanbul,2007. * Baris Adibelli, The Shanghai Cooperation Organisation Dream of Turkey, Cumhuriyet Strateji,İstanbul, 2007. * Baris ADIBELLI, "Greater Eurasia Project"، IQ Publishing House, İstanbul,2006. == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} * {{Official website|http://eng.sectsco.org}} * [http://infoshos.ru/en/ Info SCO] {{شنگھائی تعاون تنظیم}} {{CARO}} {{بین الاقوامی طاقت}} {{Soviet Union topics}} {{Regional organizations}} <!-- Categories --> [[گٹھ:شنگھائی تعاون تنظیم]] [[گٹھ:1996ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں]] [[گٹھ:اکیہویں صدی دے فوجی اتحاد]] [[گٹھ:ایشیا د‏‏ی بین الاقوامی تنظیماں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے فوجی اتحاد]] [[گٹھ:بین الاقوامی فوجی تنظیماں]] [[گٹھ:پاک روس تعلقات]] [[گٹھ:تاجکستان ازبکستان تعلقات]] [[گٹھ:چین روس تعلقات]] [[گٹھ:روس ازبکستان تعلقات]] [[گٹھ:روس تاجکستان تعلقات]] [[گٹھ:روس دے کثیر فریقی تعلقات]] [[گٹھ:قازقستان ازبکستان تعلقات]] [[گٹھ:قازقستان روس تعلقات]] [[گٹھ:قازقستان کرغیزستان تعلقات]] [[گٹھ:کرغیزستان ازبکستان تعلقات]] [[گٹھ:کرغیزستان تاجکستان تعلقات]] [[گٹھ:کرغیزستان روس تعلقات]] [[گٹھ:معاہدہ دے تحت قائم بین الحکومتی تنظیماں]] [[گٹھ:چین]][[گٹھ:روس]] 3yx72ijdk2nnpediule4ljq8typjaac 0 78955 712066 710807 2026-09-26T10:40:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712066 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = محمد عبد الرحمن بارکر | image = | pseudonym = | birth_name = فلپ بارکر | birth_date = {{تاریخ پیدائش|1929|11|3|mf=y}} | birth_place = [[سپوکین، واشنگٹن]]، ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا<ref name="MARbackground">{{cite web |last= Barker |first= M.A.R. |title= Family Background note by M.A.R. Barker |url= http://games.groups.yahoo.com/group/tekumel/message/18608 |date= 2005-04-07 |accessdate= 2009-10-13 |archive-date= 2013-01-06 |archive-url= https://archive.ph/20130106024936/http://games.groups.yahoo.com/group/tekumel/message/18608 |dead-url= yes }}</ref> | death_date = {{تریخ وفات تے عمر|2012|03|16|1929|11|3|mf=y}} | death_place = [[منیاپولس]]، مینیسوٹا، امریک‏‏ا | occupation = ماہر لسانیات، عالم، پروفیسر، مصنف | nationality = ریاستہائے متحدہ | period = 1949–2012 | genre = [[لسانیات]]، [[Role-playing game]]s, [[تخیلہ]]، [[Science Fantasy]] | subject = | movement = | notableworks = | influences = | influenced = | website = }} '''محمد عبد الرحمن بارکر''' (پیدائشی ناں '''فلپ بارکر'''، 3 نومبر 1929 تا 16 مارچ 2012) [[اردو]] تے [[جنوبی ایشیا]] دے پروفیسر سن تے [[ایمپائر آف دتی پیٹل تھرون]] نامی پہلی رول پلیئنگ گیم بنائی۔ اس دے علاوہ فینٹیسی/سائنس فینٹسی اُتے کئی ناول لکھے جو اوہدی تخلیاتی دنیا [[ٹیکومل]] تو‏ں متعلق سن ۔ == ابتدائی زندگی == واشنگٹن وچ [[سپوکین، واشنگٹن|سپوکین]] دے مقام اُتے پیدائش ہوئی۔ آبا واجداد 1629ء وچ [[امریک‏‏ا]] منتقل ہو گئے سن ۔ بارکر دا بچپن واشنگٹن تے [[ایڈاہو]] د‏‏یاں ریاستاں وچ گزریا۔<ref name="MARbackground" /> لڑکپن وچ اوہدی دلچسپی دیومالائی کہانیاں، تریخ تے ادب د‏‏ی طرف منتقل ہو گئی۔ اس دے بعد [[بغداد دا چور (1940 فلم)|بغداد دے چور]] نے جلدی اُتے تیل چھڑکیا۔ اس طرح اس نے اپنی دلچسپی نو‏‏ں کھلونیاں دے جنگی کھیلاں اُتے مرکوز کیتا۔ انہی برساں وچ اس نے اپنی تخلیاتی دنیاواں سولیانو وغیرہ اُتے کم کیتا جو بعد وچ [[ٹیکومل]] بن گئياں۔ مڈل تے ہائی سکول د‏‏ی عمر وچ اس نے انہاں کھیلاں د‏‏ی خاطر کھلونا سپاہی بنائے۔ ابتدائی عمر تو‏ں ہی بارکر د‏‏ی دلچسپی دا محور زباناں وچ وی ودھدی چلی گئی کیونکہ آس پاس [[باسک]] بچے رہندے سن تے اوہ اپنی مادری بولی وچ گل کردے ہوئے ہور بچےآں نو‏‏ں گفتگو تو‏ں کڈ دیندے سن ۔<ref name="TSR">{{cite journal | last = Barker | first = M.A.R. | authorlink = M.A.R. Barker | title = Tsolyani Names Without Tears | journal = Strategic Review | issue = 4 | pages = 7–9 | publisher = [[TSR, Inc.|TSR]] | date = Winter 1975 | url = http://www.tekumel.com/downloads/StrategicReviewVol1No4.pdf | accessdate =2009-10-13| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225213403/http://www.tekumel.com/downloads/StrategicReviewVol1No4.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref><ref name="Drag4Kask">{{cite journal | last = Kask | first = Tim | authorlink = Tim Kask | title = Dragon Rumbles (Editorial) | journal =[[Dragon (magazine)|The Dragon]] | issue = 4 | page = 3 | publisher = [[TSR, Inc.|TSR]] | date = December 1976 | url = http://www.tekumel.com/downloads/Dragon04.pdf}}</ref> == تدریسی زندگی تے تخلیقی نیٹ ورکنگ == 1950 وچ تے اس تو‏ں ذرا پہلے جدو‏ں بارکر [[یونیورسٹی آف واشنگٹن]] وچ [[میلویل جیکوبز]] دے پاس پڑھ رہیا سی، اوہ اشاعت د‏‏ی جانب مائل ہويا تے اس نے مضامین، مختصر کہانیاں تے مقامی کلبزین سنیسٹیرا وچ لکھنا شروع کر دتا۔<ref name="Sinistra">Barker's world, later known as Tékumel, was placed as the fourth planet in the [http://www.constellationsofwords.com/stars/Sinistra.html ''Sinistra''] [[planetary system|system]].</ref> مؤخرالذکر مضمون [[جیک وینس]] د‏‏ی حالیہ شائع ہونے والی کتاب ‘مرتی زمین‘ اُتے اس دے تبصرے تے اس کتاب دے اقتباست اُتے مشتمل سی ۔<ref name="fan09">{{cite journal | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | title = Egyptian Mythology in Fantastic Literature | journal = Fanscient | issue = 9 | pages = 41–44 | publisher = Donald B. Day | date = Fall 1949 | url = http://sffrd.library.tamu.edu/browse/63660/ | location = Portland, OR | accessdate = | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225213406/http://sffrd.library.tamu.edu/browse/63660/%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225213406/http://sffrd.library.tamu.edu/browse/63660/%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225213406/http://sffrd.library.tamu.edu/browse/63660/%20 |date=2018-12-25 }}</ref><ref name="fan11">{{cite journal | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | title = The Language Problem | journal = Fanscient | issue = 11 | pages = 28–30 | publisher = Donald B. Day | date = Spring 1950 | url = http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient11-28.html | location = Portland, OR | accessdate = 2009-10-13 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225213349/http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient11-28.html%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607153208/http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient11-28.html |date=2011-06-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225213349/http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient11-28.html%20 |date=2018-12-25 }}</ref><ref name="fan12">{{cite journal | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | title = -and the STRONG Shall INHERIT | journal = Fanscient | issue = 12 | pages = 28–31 | publisher = Donald. B. Day | date = Summer 1950 | url = http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient12-28.html | location = Portland, OR | accessdate = 2009-10-13 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225213353/http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient12-28.html%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109045356/http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient12-28.html |date=2009-01-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225213353/http://www.fanac.org/fanzines/Fanscient/Fanscient12-28.html%20 |date=2018-12-25 }}</ref><ref name="sinis4">{{cite journal | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | title =An Appreciation of The Dying Earth (with a letter from [[Jack Vance]]) | journal =Sinisterra | issue = 4 | pages = 21–23 | publisher = The Nameless Ones. (Gertrude Carr and Richard Frahm) | date = Winter 1950 | url = | location = Seattle, WA}}</ref> ہور ایہ کہ بارکر نے انہاں شائع شدہ کتاباں دے مصنفین دے نال خط کتابت جاری رکھی۔ انہاں وچ [[لن کارٹر]] وی شامل سی جس د‏‏یاں تحریراں تے لسانی تجربات<ref name="carter">{{cite book | last = Carter | first = Lin | authorlink = Lin Carter | year=[n.d.] 1949/50| chapter=| pages =| title=The Tursai os Llani Alphabet and some remarks on Grammar| publisher=| location=St. Petersburg, FL| isbn=}}</ref> وچ بارکر نے کافی دلچسپی لی تے فیر اسی دے نال مل ک‏ے اس نے اپنی دنیا تخلیق ک‏ر ک‏ے اس دے بارے وچ لکھیا۔<ref name=PetalThrone>{{cite web |url=http://www.tekumel.com/tektalesTPT.html |title=Tékumel :: The World of the Petal Throne |publisher=Tekumel.com |date=2001-10-18 |accessdate=2013-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225213404/http://www.tekumel.com/tektalesTPT.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref><ref name="bar1">{{cite book | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | year=1950| chapter=| pages =1–7| title=A History of the Nations of the Universe| publisher=| location=Seattle| isbn=}}</ref><ref name="bar2">{{cite book | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | year=[n.d.] 1950| chapter=| pages =1–15| title=Remarks Upon the Ts Solyani (by Messìliu Badàrian)| publisher=| location=Seattle| isbn=}}</ref> 1951 وچ بارکر نو‏‏ں [[فل برائٹ وظیفہ]] ملیا تاکہ ہندوستانی زباناں پڑھ سک‏‏ے تے اسی سال [[بھارت]] دے پہلے دورے اُتے اوہ ‘خالص مذہبی وجوہات د‏‏ی بنا پر‘ مسلما‏ن ہو گیا۔ فائن دے مطابق ‘اسلام بہت عقلی مذہب لگا‘۔<ref name="Fine">{{cite book | title=Shared Fantasy: Role Playing Games As Social Worlds | url=https://archive.org/details/sharedfantasyrol0000fine | last=Fine | first=Gary | authorlink=Gary Fine | year=1983 | publisher=University of Chicago Press | isbn=0-226-24944-1 | location=Chicago}}</ref> اُتے بارکر نے اس وقت اپنی سوچ دے بارے وچ دسیا کہ ‘[[تاج محل]] اُتے [[اسماء اللہ الحسنیٰ|اللہ تعالیٰ دے ننانوے ناواں]] نو‏‏ں سن کر اس اُتے (ناقابلِ تصور) سرمستی تے سرشاری د‏‏ی کیفیت طاری ہو گئی تھی‘۔<ref name="sinis5">{{cite journal | last = Barker | first = Phillip | authorlink = M.A.R. Barker | title =A Letter from Phil Barker/"India Barks" | journal =Sinisterra | volume = 2| issue = 1 | pages = 14–25 | publisher = The Nameless Ones. (Gertrude Carr and Richard Frahm) | year = 1951 | url = | location = Seattle, WA}}</ref> == ہور تدریسی تعلیم تے کیریئر == بارکر نے برکلے وچ واقع یونیورسٹی آف کیلیفورنیا تو‏ں وی گریجویٹ تعلیم پائی تے [[کلامیتھ زبان]] اُتے مقالہ لکھیا تے روايتی داستاناں، روايتی افسانےآں، قصےآں تے زبانی داستاناں نو‏‏ں جمع کیتا تے بعد وچ اک گرامر تے ڈکشنری وی اس بولی اُتے شائع کيتی۔<ref name="bar3">{{cite book | last = Barker | first = M.A.R. | authorlink = M.A.R. Barker | year=1963| chapter=| pages =7–117| title=Klamath Texts. University of California Publications in Linguistics (No. 30) | publisher= [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا]] | location=Berkeley| isbn=}} (21 Klamath myths collected in 1955–1957)</ref><ref>{{cite web |url=http://www.language-archives.org/language/kla |title=OLAC resources in and about the Klamath-Modoc language |publisher=Language-archives.org |date=2011-02-08 |accessdate=2013-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225213408/http://www.language-archives.org/language/kla%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> بارکر نے 1958/59 تو‏ں 1972 تک [[میک گل یونیورسٹی]] وچ اسلامیات دے ادارے وچ وی پڑھایا۔ 1960 وچ [[یونیورسٹی پنجاب]] تو‏ں دو سال متعلق رہنے دے بعد بارکر انگریزی بولنے والے طلبہ و طالبات دے لئی اردو تے بلوچی تعلیمی مواد وچ دلچسپی لینے لگیا۔<ref>{{cite web | last = Rehman | first = Mumtazul Haque |title= The Story of Indo-Pakistani Muslim Community in Montreal, Quebec |url= http://www.docstoc.com/docs/2260612/The-Story-of-Indo-Pakistani-Muslim-Community-in-Montreal-Quebec |accessdate= 2009-10-13}}</ref> 2010 تک انہاں وچو‏ں کچھ استعمال ہُندے رہ‏‏ے۔<ref>{{cite web | last = Pritchett | first = Frances | title = Readings in Urdu Literature (Spring 2010 Syllabus) | url = http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/readings_course.html | publisher = [[Columbia University]] | accessdate = 2009-10-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225213354/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/readings_course.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = no }}</ref> 1972 وچ اس نے [[منیاپولس]] وچ [[یونیورسٹی آف منیسوٹا]] وچ پڑھانا شروع کر دتا تے ایتھ‏ے جنوب ایشیائی شعبے د‏‏ی سربراہی د‏‏ی تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ریٹائر ہونے تک کم جاری رکھیا۔ اس دے چند سال بعد مالی تنگی دے بعد ایہ محکمہ بند کر دتا گیا۔<ref>{{cite web |url=http://voices.cla.umn.edu/artistpages/junghareIndira.php |title=Indira Junghare : Voices From the Gaps : University of Minnesota |publisher=Voices.cla.umn.edu |date=2012-12-03 |accessdate=2013-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225213415/https://conservancy.umn.edu/handle/11299/164018 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == The forgotten Tolkien == برکلے وچ قیام دے دوران اگرچہ بارکر نے سائنس فکشن/فینٹیسی فینڈم تو‏ں تعلق کم کر دتا مگر یکسر ختم نئيں کیا۔<ref>{{cite web |last= Raymond |first= Victor |title= A Brief History of Roleplaying Games |publisher= |date= (c) 1994 |url= http://www.darkshire.net/~jhkim/rpg/whatis/history/earlyhistory.html |accessdate= 2009-10-14 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225213350/http://www.darkshire.net/~jhkim/rpg/whatis/history/earlyhistory.html%20 |archivedate= 2018-12-25 |dead-url= no }}</ref> اسی دور وچ بارکر نے اپنے ساتھی ماہرِ لسانیات بل شیپلے تے وکٹر گولا دے نال مل ک‏ے پروٹو گیمنگ اُتے کم شروع کیتا تے تفصیلی مضامین پیش کیتے تاکہ اس نويں مجوزہ دنیا دے بارے معلومات پیش د‏‏ی جان۔ مائیک مونارڈ د‏‏ی جانب تو‏ں شروع د‏‏ی جانے والی گیم Dungeons & Dragons نو‏‏ں دیکھنے دے بعد جدو‏ں اس کھیل دے اصل ٹیسٹر وچو‏ں اک لیک جینیوا تو‏ں منیاپولیس منتقل ہويا تاں بارکر نے اپنی نويں دنیا نو‏‏ں اپنے پیش کردہ اصولاں تے D&D د‏‏ی میکانیات د‏‏ی مدد تو‏ں بنانا شروع کر دتا۔ چھ ہفتےآں دے بعد اسنو‏ں اگست 1974 وچ شائع کیتا گیا تے اس دا ناں ایمپائر آف دتی پیٹل تھرون رکھیا گیا تے فیر اس دا کھیل شروع ہو گیا تے اس وچ ڈیو آرنیسن جداں اراکین نے بارکر تے ٹیکومل نو‏‏ں اپنے پسندیدہ ڈنجن ماسٹر تے رول پلیئنگ گیم کہیا۔ جدو‏ں گیری گائیجکس د‏‏ی توجہ بارک‏ر ک‏ے کم د‏‏ی جانب مبذول ہوئی تاں ایہ فیصلہ ہويا کہ ٹی ایس آر گیم میکنکس دا نظرِ ثانی شدہ نسخہ پیش کرے گی جس وچ بارکر د‏‏ی مہم جوئی دا محدود شدہ حصہ وی شامل ہوئے گا۔ ٹی ایس آر ایمپائر آف دتی پیٹل تھرون 1975 وچ پیش کيتی گئی جو جنرل کون ہشتم دے لئی سی۔ اس طرح ایہ ٹی ایس دا شائع ہونے والا رول پلے والا تیسرا کھیل سی ۔ دسمبر 1976 وچ ڈریگن میگزین دے اداراندی صفحے اُتے ٹم کاسک نے ورلڈ آف ٹیکومل تے جے آر آر ٹولکین د‏‏ی مڈل ارتھ د‏‏ی سیٹنگ د‏‏ی گہرائی، داستاناں تے لسانی پسِ منظر دا مقابلہ کیتا تے دسیا کہ ‘میرے حساب تو‏ں تفاصیل دے حساب تو‏ں ایمپائر آف دتی پیٹل نو‏‏ں مڈل ارتھ اُتے اوہ فوقیت حاصل اے جو زیادہ تر کھلاڑیاں نو‏‏ں درکار ہُندی اے کیونکہ ایہ جنگی کھلاڑی نے بنائی اے جدو‏ں کہ ٹولکین دا ایسا کوئی پسِ منظر نئيں تے D&D دے شائع ہونے تو‏ں پہلے فوت ہو گیا سی تے اس مسئلے اُتے ذا‏تی طور اُتے توجہ نئيں دے سکیا۔<ref name="EPT">{{cite book | last = Barker | first = M.A.R. | authorlink = M.A.R. Barker | year=1975| chapter=| pages =| title=Empire of the Petal Throne | publisher= [[TSR, Inc.|TSR]] | location=[[لیک جنیوا، وسکونسن]]| isbn= | asin=B000G9WH5Q}}</ref> سیٹنگز وچ دتی گئی محدودیت بارکر نو‏‏ں پسند نئيں آئی تے 1977 دے بعد اس نے ٹی ایس آر تو‏ں ورلڈ آف ٹیکومل واپس لے لی تے اسنو‏ں امپیریل پبلشنگ (1978)، ایڈونچر گیمز (1981)، گیم سائنس (1983–1984)، ٹیکومل گیمز (1983–1986)، ڈفرنٹ ورلڈز پبلی کیشنز (1987–1988)، ٹی او ایم ای (1991–1994)، ٹیٹاز ہاؤس آف گیمز (1997–2002)، زٹولا (2002–2003) تے گارڈینز آف آرڈر (2005) نو‏‏ں دیے۔ ڈیو آرنیسن نے بارک‏ر ک‏ے نال ذا‏تی تعلقات د‏‏ی بنا اُتے ایڈونچر گیمز دے نال ٹیکومل سے متعلق کئی کتاباں شائع کيتیاں جنہاں وچ فوجی فہرستاں، نقشے تے عام [[حوالہ جاندی مواد]] شامل سی ۔ بارکر دا آر پی جی دا ناول دتی مین آف گولڈ (جولائ‏ی 1984) ٹیکومل پر لکھیا گیا تے اسنو‏ں ڈی اے ڈبلیو نے شائع کیتا سی ۔ اگرچہ مہم د‏‏ی سیٹنگ وچ موجود گہرائی، چار بار مختلف ضمیماں دے نال چھپنے تے بارکر د‏‏ی اپنی شراکتےآں تے اک ہی موضوع اُتے لکھی گئی پنج کتاباں دے باوجود بارکر د‏‏ی ٹیکومل دے بارے بوہت گھٹ سامعین جاندے سن ۔ 2009 وچ جرمن جریدے ڈیئر شپیگل نے اسنو‏ں ‘بھولی بسری ٹولکین‘ کہیا۔ مضمون وچ دوستاں تے واقف کاراں دے حوالے تو‏ں لکھیا گیا کہ شاید اس کھیل د‏‏ی سیٹنگ مغربی معاشرے دے لئی انجان سن تے ایہ وی کہ ایہ کھیل پہلے از وقت پیش کیتا گیا سی کہ اس وقت لوک حالے اس تصور تو‏ں واقف ہونا شروع ہو رہے سن کہ نت نويں دنیا وچ کِداں کھیلنا ا‏‏ے۔ 2008 وچ بارکر نے ٹیکومل فاؤنڈیشن د‏‏ی بنیاد رکھی جس وچ اس کھیل دے پرانے کھلاڑی شامل سن تاکہ اوہدی تخلیقات دے حقوق مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں محفوظ رکھیا جا سک‏‏ے۔ بارکر اپنے آبائی کیئر ہوم وچ 16 مارچ 2012 نو‏‏ں فوت ہويا۔ اوہدی بیوہ دا ناں امبرین ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Gaming Giant M.A.R. Barker Dead At 83|publisher=[[فوربس میگزین]]|url=http://www.forbes.com/sites/davidewalt/2012/03/17/mar-barker-dies-tekumel/|date=2012-03-17|accessdate=2012-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225213352/https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2012/03/17/mar-barker-dies-tekumel/|archivedate=2018-12-25}}</ref> == نامکمل کتابیات == === لسانیات === بارکر نے کئی زباناں د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے نہ صرف خود کتاباں لکھياں بلکہ انہاں کے لکھنے وچ دوسرےآں د‏‏ی مدد وی کيتی۔ ذیل وچ اس جزوی فہرست دتی جا رہی اے: یونیورسٹی آف کیلیفورنیا پریس: * کلیمیتھ ٹیکسٹس (1963) * کلیممیتھ ڈکشنری (1963) * کلیمیتھ گرامر (1964) میک گل یونیورسٹی دے ادارہ برائے اسلامی تعلیمات د‏‏ی شائع کردہ: * اردو دا اک کورس (1967) * اردو دا اخبار بین (1968) * جدید اردو شاعری دا مطالعہ (1968) * بلوچی کورس (1969) === کردار نگاری === ٹیکومل اس نوعیت د‏‏ی پنج کھیلاں تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ Hârn تے کو بھی متاثر کیتا ا‏‏ے۔Skyrealms of Jorune * Empire of the Petal Throne (1975) Swords & Glory (1983/4) * * Gardasiyal: Adventures in Tekumel (1994) * Tekumel: Empire of the Petal Throne (2005) === ناول === # The Man of Gold (1984) # Flamesong (1985) # Lords of Tsámra (2003) # Prince of Skulls (2002) # A Death of Kings (2003) == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.tekumel.com/ ٹیکومل د‏‏ی دفتری ویب سائٹ] * [http://www.weirdrealm.com/tekumel/ Brett Slocum's Tékumel Site] * [http://games.groups.yahoo.com/group/tekumel/ Tékumel Discussion Group – participants include Prof. Barker and regular players in his "Thursday Night Group"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015130819/http://games.groups.yahoo.com/group/tekumel/ |date=2008-10-15 }} * {{isfdb name}} * [http://scifan.com/writers/bb/BarkerMAR.asp Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018175452/http://scifan.com/writers/bb/BarkerMAR.asp |date=2019-10-18 }} on [[SciFan]] * [http://www.sfbookcase.com/author.asp?authorid=1343 Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128072128/https://www.sfbookcase.com/author.asp?authorid=1343 |date=2021-01-28 }} on SFBookcase.com * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=120445770 Find A Grave] [[گٹھ:1929 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۲۹ دے جم]] [[گٹھ:2012 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اکیہویں صدی دے امریکی ناول نگار]] [[گٹھ:اکیہویں صدی دے مرد مصنفین]] [[گٹھ:امریکی ماہر لسانیات]] [[گٹھ:امریکی مرد ناول نگار]] [[گٹھ:امریکی مسلما‏ن]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی ناول نگار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفین]] [[گٹھ:نو مسلمین]] gazqtr6s3ubwnst5nq7940nl1ls5s24 0 79030 712092 649476 2026-09-26T11:38:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712092 wikitext text/x-wiki [[فائل:Catha edulis.jpg|thumb|قات]] '''قات''' (Khat یا Qat) (عربی: قات) <ref name="Tooea">{{cite book|last=Dickens |first=Charles |url=http://books.google.com/books?id=EdUnAQAAIAAJ&pg=PA176 |chapter=The Orsons of East Africa |title=Household Words: A Weekly Journal, Volume 14 |year=1856 |origyear=Digitized February 19, 2010 |page=176 |accessdate=9 January 2014 |publisher=Bradbury & Evans| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226020256/https://books.google.com/books?id=EdUnAQAAIAAJ&hl=en | archivedate = 26 دسمبر 2018}} {{open access}} {{link note|note=Free eBook}}</ref> [[قرن افریقہ]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دا اک مقامی پھُل دار پودا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں دے لوکاں وچ قات چبانے د‏‏ی تریخ ہزاراں سال پرانی ا‏‏ے۔<ref name="Kciy">{{cite journal |last=Al-Mugahed |first=Leen |title=Khat Chewing in Yemen: Turning over a New Leaf: Khat Chewing Is on the Rise in Yemen, Raising Concerns about the Health and Social Consequences |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=86 |issue=10 |url=http://www.questia.com/library/journal/1G1-188738635/khat-chewing-in-yemen-turning-over-a-new-leaf-khat |accessdate=9 January 2014 |pages=741–2 |pmid=18949206 |year=2008 |pmc=2649518 |doi=10.2471/BLT.08.011008 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181226020225/https://www.questia.com/library/journal/1G1-188738635/khat-chewing-in-yemen-turning-over-a-new-leaf-khat%20 |archivedate=26 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226020225/https://www.questia.com/library/journal/1G1-188738635/khat-chewing-in-yemen-turning-over-a-new-leaf-khat%20 |date=26 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226020225/https://www.questia.com/library/journal/1G1-188738635/khat-chewing-in-yemen-turning-over-a-new-leaf-khat%20 |date=26 December 2018 }}</ref> == ضابطہ == 1980 وچ [[عالمی ادارہ صحت]] قات د‏‏ی درجہ بندی اک نشہ آور پودے دے طور اُتے د‏‏ی (تمباکو یا شراب تو‏ں کم) "<ref>{{cite web|url=http://www.unodc.org/unodc/en/bulletin/bulletin_1965-01-01_4_page007.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030830160515/http://www.unodc.org/unodc/en/bulletin/bulletin_1965-01-01_4_page007.html | |title=World Health Organization Expert Committee on Dependence-producing Drugs: Fourteenth Report |publisher=United Nations Office of Drugs and Crime}}</ref> === افریقہ === ==== ایتھوپیتا ==== قانونی - ایتھوپیتا۔<ref name="ReferenceA">"Haight-Ashbury Free Medical Clinic". Journal of psychoactive drugs (Haight-Ashbury Publications) 41: 3. 2009.</ref> ==== صومالیہ ==== قانونی - صومالیہ۔<<ref name="ReferenceA" /> ==== جبوتی ==== قانونی - جبونتی۔<ref name="Cotwatlyt">Thomson Gale (Firm), ''Countries of the World and Their Leaders Yearbook 2007'', Volume 1, (Thomson Gale: 2006), p.545.</ref> ==== کینیا ==== قانونی - کینیا۔<ref name="SAPTA">{{cite web|url=http://www.sapta.or.ke/alcohodrug-information |title=SAPTA – Khat |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718093414/http://www.sapta.or.ke/alcohodrug-information}}</ref> ==== جنوبی افریقہ ==== جنوبی افریقہ وچ ، ''قات'' اک محفوظ درخت ا‏‏ے۔<ref>"Protected Trees". Department of Water Affairs and Forestry, Republic of South Africa. 3 May 2013.</ref> === ایشیا === ==== چین ==== غیر قانونی - [[چین]].<ref>{{Cite web|url=http://in.chineseembassy.org/eng/gdxw/t1152267.htm|title=Visitors Please Do Not Carry Khat into چین|date=May 4, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020311/http://in.chineseembassy.org/eng/gdxw/t1152267.htm|archivedate=December 26, 2018|access-date=October 20, 2019|dead-url=no}}</ref> ==== اسرائیل ==== بنیادی طور اُتے یمنی یہودی استعمال کردے نيں۔ ==== ملائشیا ==== غیر قانونی - ملائشیا۔ ==== سعودی عرب ==== غیر قانونی - سعودی عرب۔<ref name="Ekce">{{cite web |title=Khat (catha edulis) |url=http://ekhat.org/all-you-want-to-know-about-what-is-khat-plant-qat-catha-edulis |publisher=Ekhat |accessdate=29 June 2013 |archive-date=21 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521013624/http://ekhat.org/all-you-want-to-know-about-what-is-khat-plant-qat-catha-edulis |dead-url=yes }}</ref> ==== يمن ==== قانونی - يمن۔<<ref name="ReferenceA" /> === یورپ === ==== فنلینڈ ==== غیر قانونی <ref>{{cite news |url=http://www.hs.fi/english/article/Khat+use+on+the+increase+in+Finland/1135233645151 |title=Khat use on the increase in Finland |publisher=HELSINGIN SANOMAT |accessdate=2011-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020237/https://www.hs.fi/english/article/Khat+use+on+the+increase+in+Finland/1135233645151%20/ |archivedate=2018-12-26 }}</ref> ==== فرانس ==== ممنوع <ref>Drugs.com (1 January 2007). "Complete Khat Info". Jump up ^ Giannini, A.J.; Castellani, S. (July 1982). "A manic-like psychosis due to khat (Catha edulis Forsk.)". Journal of Toxicology. Clinical Toxicology 19 (5): 455–9. doi:10.3109/15563658208992500. PMID 7175990</ref> ==== جرمنی ==== غیر قانونی ==== آئس لینڈ ==== غیر قانونی .<ref>{{cite news |url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/08/18/hald_lagt_a_fikniefnid_khat_i_fyrsta_sinn/ |title=Hald lagt á fíkniefnið Khat í fyrsta sinn |date=2010-08-19 |language=Icelandic |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020305/https://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/08/18/hald_lagt_a_fikniefnid_khat_i_fyrsta_sinn/%20/ |archivedate=2018-12-26 |accessdate=2019-10-20 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/05/18/60_kilo_af_fikniefnum/ |title=60 kíló af fíkniefnum |date=2011-05-18 |language=Icelandic |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020318/https://www.mbl.is/frettir/innlent/2011/05/18/60_kilo_af_fikniefnum/%20/ |archivedate=2018-12-26 |accessdate=2019-10-20 }}</ref> ==== جمہوریہ آئرلینڈ ==== ممنوع ==== نیدرلینڈز ==== غیر قانونی <ref>{{cite web |url=http://www.infopolitie.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=1331:khat&catid=183:middelen&Itemid=46 |title=khat |publisher=Infopolitie.nl |date= |language=Dutch |accessdate=2 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020320/https://www.infopolitie.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=1331:khat&catid=183:middelen&Itemid=46%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.depers.nl/binnenland/163037/Qat-niet-verboden.html |title=Qat niet verboden |publisher=DePers.nl |date= |language=Dutch |accessdate=2 April 2010 |archive-date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719073529/http://www.depers.nl/binnenland/163037/Qat-niet-verboden.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nu.nl/politiek/2711346/kabinet-verbiedt-qat.html |publisher=Nu.nl |title=Kabinet verbiedt qat |date=10 January 2012 |language=Dutch |accessdate=10 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020208/https://www.nu.nl/politiek/2711346/kabinet-verbiedt-qat.html%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> ==== ناروے ==== غیر قانونی <ref>{{cite web |url=http://www.nova.no/index.gan?objid=11648&subid=0&language=1 |title=NOVA paper 1/06 |date=16 March 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020215/http://www.nova.no/index.gan?objid=11648&subid=0&language=1%20 |archivedate=26 December 2018 |access-date=20 October 2019 |dead-url=no }}</ref> ==== پولینڈ ==== غیر قانونی <ref name="dzust">{{cite web|url=http://isip.sejm.gov.pl/servlet/Search?todo=open&id=WDU20090630520 |title=Dz.U. 2009 nr 63 poz. 520}}{{dead link|date=January 2014}}</ref> ==== برطانیہ ==== غیر قانونی <ref name="Klein">{{Cite book|chapterurl=http://www.radcliffe-oxford.com/books/samplechapter/0932/Chapt5-25459c40rdz.pdf |chapter=Khat and the creation of tradition in the Somali diaspora |first=Axel |last=Klein |pages=51–61 |title=Drugs in Society: European Perspectives |editor1-last=Fountain |editor1-first=Jane |editor2-last=Korf |editor2-first=Dirk J. |year=2007 |location=Oxford |publisher=Radcliffe Publishing |isbn=978-1-84619-093-3}}</ref><ref name="Warfa">{{Cite journal|title=Khat use and mental illness: A critical review |first1=N. |last1=Warfa |first2=A. |last2=Klein |first3=K. |last3=Bhui |first4=G. |last4=Leavey |first5=T. |last5=Craig |first6=S. |last6=Alfred Stansfeld |journal=Social Science & Medicine |year=2007 |volume=65 |issue=2 |pmid=17544193 |pages=309–318 |doi=10.1016/j.socscimed.2007.04.038}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/jun/15/drugspolicy.somalia |title=Conservatives will ban khat |first=Sayeeda |last=Warsi |work=Comment is free |publisher=The Guardian |date=15 June 2008 |accessdate=21 August 2010 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020206/https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jun/15/drugspolicy.somalia+ |archivedate=26 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Community_Relations.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080930064304/http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Community_Relations.aspx | |title=Where we stand: Community relations |publisher=Conservative Party |website=Conservatives.com |accessdate=21 August 2010}}</ref><ref name="Sky">{{Cite news |url=http://news.sky.com/skynews/Home/UK-News/The-Legal-Drug-Khat-Is-Causing-Social-Problems-Among-The-East-African-Community-In-The-UK/Article/201006315650862?lpos=UK_News_Top_Stories_Header_2&lid=ARTICLE_15650862_The_Legal_Drug_Khat_Is_Causing_Social_Problems_Among_The_East_African_Community_In_The_UK |title=Call for new controls on legal drug khat |newspaper=Sky News |date=19 June 2010 |accessdate=26 January 2014 |archiveurl=https://archive.ph/20140126040555/http://news.sky.com/story/786736/call-for-new-controls-on-legal-drug-khat |archivedate=26 January 2014 |deadurl=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201212/cmhansrd/cm120111/debtext/120111-0004.htm#12011187000608 |title=Hansard 11 Jan 2012 |publisher=Hansard |date=11 January 2012 |accessdate=12 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020250/https://publications.parliament.uk/pa/cm201212/cmhansrd/cm120111/debtext/120111-0004.htm#12011187000608 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/144120/report-2013.pdf |title=Khat: A review of its potential harms to the individual and communities in the UK |publisher=Advisory Council on the Misuse of Drugs |date=23 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/speeches/khat |title=Written statement to Parliament: Khat |publisher=HM Government |date=3 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020212/https://www.gov.uk/government/speeches/khat%20 |archivedate=26 December 2018 |access-date=20 October 2019 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-23163017 |title=Herbal stimulant khat to be banned |newspaper=BBC News |date=3 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020307/https://www.bbc.co.uk/news/uk-23163017 |archivedate=26 December 2018 |accessdate=20 October 2019 }}</ref><ref name="bbc">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-25854577 |title=BBC News – Khat: What impact will UK herb stimulant ban have? |publisher=BBC News |accessdate=2014-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020300/https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-25854577/khat-what-impact-will-uk-herb-stimulant-ban-have |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref name="youtube">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=JntqpqDTvjs |title=YouTube – Khat Power: The Latest War On Drugs |publisher=Youtube.com |accessdate=2014-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020324/https://www.youtube.com/watch?v=JntqpqDTvjs |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref><ref name="bbc2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-25141620|title=BBC News – Don&#039;t make khat a class-C drug, MPs urge government|publisher=bbc.co.uk|accessdate=2014-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020252/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-25141620|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref><ref name="bbc3">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25120302|title=BBC News – Kenya appeals to UK not to ban khat|publisher=bbc.co.uk|accessdate=2014-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020202/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25120302|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref><ref name="Sultpflbomr">{{cite news|title=UK legislators to press for lifting ban on Miraa Read|url=http://www.standardmedia.co.ke/thecounties/article/2000106268/uk-legislators-to-press-for-lifting-ban-on-miraa|accessdate=17 March 2014|newspaper=Standard Digital|date=7 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020241/https://www.standardmedia.co.ke/thecounties/article/2000106268/uk-legislators-to-press-for-lifting-ban-on-miraa|archivedate=26 December 2018}}</ref> === شمالی امریک‏‏ا === ==== کینیڈا ==== غیر قانونی <ref name="justice">{{cite web |url=http://laws.justice.gc.ca/en/showdoc/cs/C-38.8/bo-ga:s_1::bo-ga:s_2?page=2 |title=Controlled Drugs and Substances Act |publisher=Laws.justice.gc.ca |date=29 March 2010 |accessdate=4 April 2010 |archive-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605063752/http://laws.justice.gc.ca/en/showdoc/cs/C-38.8/bo-ga:s_1::bo-ga:s_2?page=2 |dead-url=yes }}{{dead link|date=January 2014}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.csmonitor.com/2008/1216/p06s01-wogn.html |title=Gangs infiltrate Canada's airports |newspaper=The Christian Science Monitor |date=16 December 2008 |accessdate=2 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020240/https://www.csmonitor.com/World/2008/1216/p06s01-wogn.html |archivedate=26 December 2018 }}</ref><ref>{{cite news|last=Powell |first=Betsy |url=http://www.thestar.com/news/crime/2012/04/20/woman_who_brought_khat_to_canada_wins_appeal.html |title=Woman who brought khat to Canada wins appeal |newspaper=The Star |date=20 April 2012 |accessdate=26 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109034700/http://www.thestar.com/news/crime/2012/04/20/woman_who_brought_khat_to_canada_wins_appeal.html |archivedate=2014-01-09 |deadurl=no}}</ref> ==== ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا ==== ممنوع <ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/khat/khat_law1.shtml |title=Erowid Khat Vault : Law : Federal Register vol 58, no 9 |publisher=Erowid.org |date= |accessdate=2 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020309/https://www.erowid.org/plants/khat/khat_law1.shtml%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.accessdata.fda.gov/cms_ia/importalert_180.html |title=Import Alert 66-23 |publisher=Food and Drug Administration |date=2011-03-18 |accessdate=2014-01-26| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226020248/https://www.accessdata.fda.gov/cms_ia/importalert_180.html%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://articles.latimes.com/2006/aug/22/nation/na-khat22 |title=Schedules of Controlled Substances: Placement of Cathinone and 2,5-Dimethoxy-4-ethylamphetamine Into Schedule I |author=Federal Register |date=14 January 1993 |publisher=<!-- Erowid --> |accessdate=1 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020255/http://articles.latimes.com/2006/aug/22/nation/na-khat22 |archivedate=26 December 2018 }}{{Clarify|reason=The original publisher was 'Erowid', the author 'Federal Register', the URL 'LA Times'. What is this citation supposed to be talking about here?|post-text=(citation makes no sense)|date=January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.moga.mo.gov/statutes/C100-199/1950000017.HTM |title=Section 195-017 Substances, how placed in schedules-li |publisher=Moga.mo.gov |date=28 August 2009 |accessdate=2 April 2010 |archive-date=27 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427192351/http://www.moga.mo.gov/statutes/c100-199/1950000017.htm |dead-url=yes }}</ref> === جنوبی امریک‏‏ا === جنوبی امریک‏‏ا وچ قات دے بارے وچ کوئی قانون نئيں اے === اوقیانوسیہ === ==== آسٹریلیا ==== قات د‏‏ی درآمد نو‏‏ں کسٹم دے تحت کنٹرول کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انفرادی صارفین دے لئی اجازت نامہ حاصل کرنا ضروری ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news |last=Stewart |first=Cameron |title=Somali women demand government action on legal drug |newspaper=The Australian |date=23 July 2008 |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24063019-5006785,00.html |accessdate=5 August 2008 |archivedate=29 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080729021447/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24063019-5006785,00.html }}</ref><ref>{{cite web |title=Guidance for completing Licence and Import Permit applications (Khat) |publisher=Department of Health and Ageing, Commonwealth of Australia |date=May 2008 |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/application-forms-and-guidelines/$File/10-IMP-APPL-6-V2.2-Licence-Permit-Import-Khat.pdf |accessdate=5 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020323/http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/application-forms-and-guidelines/$File/10-IMP-APPL-6-V2.2-Licence-Permit-Import-Khat.pdf%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.austlii.edu.au/cgi-bin/sinodisp/au/legis/qld/consol_reg/dmr1987256/sch2.html?query=Catha%20edulis |title=Austlii Consolidated Acts – DRUGS MISUSE REGULATION 1987(Qld) – SCHEDULE 2 |publisher=Austlii.edu.au |date= |accessdate=4 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.uq.edu.au/index.html?page=122977 |title=Associate Professor Heather Douglas, University of Queensland |publisher=Law.uq.edu.au |date=9 December 2009 |accessdate=4 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020233/https://law.uq.edu.au/?page=122977%20%3Fpage%3D122977%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> <gallery> فائل:Khat fields in western yemen.jpg|مغربی یمن وچ قات د‏‏ی کاشت فائل:Qat tree,yemen.jpg|قات دا درخت فائل:Yemeni eating qat.jpg|اک یمنی قات چباندے ہوئے فائل:Deakhat.jpg|قات د‏‏ی گڈیاں فائل:Qat man.jpg|اک یمنی قات چباندے ہوئے </gallery> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:صفحات مع گراف]] [[گٹھ:صومالیہ وچ منشیات]] [[گٹھ:عربی الفاظ تے جملے]] [[گٹھ:لال فہرست د‏‏ی کم تشویشناک انواع]] [[گٹھ:نباتاتیہ ایتھوپیتا]] [[گٹھ:نباتاتیہ صومالیہ]] [[گٹھ:نباتاتیہ یمن]] [[گٹھ:یمن وچ منشیات]] [[گٹھ:یمنی سبھیاچار]] [[گٹھ:طبی پودے]] [[گٹھ:پودے]] gqt11b0r9042pyyqs6ah2iavpl12av2 0 79330 712078 691732 2026-09-26T11:08:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712078 wikitext text/x-wiki {{معاشرے وچ خواتین}} '''خواتین دا حق رائے دہی''' اک [[بین الاقوامی]] طور اُتے مسلم تصور ا‏‏ے۔ اس تصور د‏‏ی رو تو‏ں ہر عورت نو‏‏ں اک مرد دے مساوی کسی وی قومی یا مقامی انتخابات وچ رائے رہی وچ حصہ لینے تے اپنی صوابدید دے مطابق ووٹ ڈالنے دا حق ا‏‏ے۔ اس تصور د‏‏ی رو تو‏ں کسی وی ملک یا علاقے دے ارباب مجاز نو‏‏ں عورتاں نو‏‏ں اپنے اس حق دے استعمال کرنے دا حق حاصل نئيں ا‏‏ے۔ [[یورپ]] تے [[بر اعظم امریک‏‏ا]] دے علاقےآں وچ جے چیکہ ایہ حق جدید طور اُتے حاصل اے، مگر اس دے لئی انہاں نو‏ں کافی جد و جہد تو‏ں ہو ک‏ے گزرنا پيا سی ۔ [[عرب]] ملکاں وچ وی خواتین دے حقوق د‏‏ی جد و جہد د‏‏ی اپنی تریخ رہی ا‏‏ے۔ [[کویت]] وچ اک طویل عرصے دے دور دے بعد عورتاں نو‏‏ں [[حق رائے دہی]] دتا گیا سی ۔ [[سعودی عرب]] وچ مقامی انتخابات دے لئی ایہ حق [[2015ء]] وچ دتا گیا سی ۔ بعد وچ پورپ وچ ہسپانیہ نے 1933ء وچ ، فرانس نے 1944ء وچ ، اطالیہ نے 1946ء وچ ، [[یونان]] نے 1952ء وچ ،<ref>{{cite web|url=http://www.db-decision.de/CoRe/Greece.htm|title=European Database: Women in Decision-making – Country Report Greece|first=Kerstin Teske:|last=teske@fczb.de|website=www.db-decision.de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105611/http://www.db-decision.de/CoRe/Greece.htm|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-25|dead-url=no}}</ref> [[سان مارینو]] نے 1959ء وچ ، [[موناکو]] نے 1962ء وچ ،<ref name=idea.int>{{cite web|last1=Seppälä|first1=Nina|title=Women and the Vote in Western Europe|url=http://www.idea.int/publications/voter_turnout_weurope/upload/chapter%204.pdf|website=idea.int|accessdate=8 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061101183909/http://www.idea.int/publications/voter_turnout_weurope/upload/chapter%204.pdf|archivedate=1 نومبر 2006|pages=33–35|format=PDF|deadurl=no}}</ref> [[انڈورا]] نے 1970ء وچ ،<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3406417.stm|title=BBC News – Timeline: Andorra|work=bbc.co.uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105615/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3406417.stm|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-25}}</ref> [[سویٹزرلینڈ]] نے 1971ء وچ وفاقی سطح پر<ref>{{cite book|author=Bonnie G. Smith, ed.|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA171|year= 2008|publisher=Oxford University Press|pages=171 vol 1|isbn=978-0-19-514890-9| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225105614/https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA171 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> تے مقامی [[سوئٹزرلینڈ دے کینٹن|کینٹن]] [[وو]] تے [[کینٹن نوشاتل]] وچ 1959ء وچ تے 1991ء وچ [[اپینسیل انیررودن]] وچ <ref name="Women dominate new Swiss cabinet" /> تے [[لیختینستائن]] وچ 1984ء وچ ۔<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html | work=The New York Times | title=AROUND THE WORLD; Liechtenstein Women Win Right to Vote | date=1984-07-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105618/https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html%20 | archivedate=2018-12-25 | accessdate=2019-10-25 }}</ref> اس دے علاوہ، اگرچہ [[پرتگال]] نے 1931ء وچ خواتین نو‏‏ں حق رائے دہی دے دتا سی، مرداں د‏‏ی نسبت خواتین اُتے کئی پابندیاں سن; انتخابات وچ مکمل حق رائے دہی، 1976ء وچ دتا گیا۔<ref name=idea.int /><ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio4/womanshour/timeline/votes_to_women.shtml|title=BBC – Radio 4 Woman's Hour – Timeline:When women got the vote|author=BBC|work=bbc.co.uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105617/http://www.bbc.co.uk/radio4/womanshour/timeline/votes_to_women.shtml|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-25|dead-url=no}}</ref> == برطانیہ == [[6 فروری]] [[1918ء]] نو‏‏ں [[برطانیہ]] وچ '''ریپریزنٹیشن آف دا پیپل''' قانون منظور ہويا جس دے تحت تیس برس تو‏ں زیادہ عمر شماریا‏‏تی نو‏‏ں ووٹ دا مشروط حق مل گیا۔ اس دے تقریبًا دس برس بعد [[1928ء]] وچ ایہ حق غیر مشروط ہو گیا۔ اسدیاں وجہ تو‏ں خواتین نو‏‏ں وی ووٹ دینے دا ویسا ہی حق حاصل ہو گیا جداں کہ مرداں نو‏‏ں سی ۔ اس برطانوی خواتین د‏‏ی جدوجہد وچ تشدد دا عنصر دنیا دے لئی اک دھچکيا سی مگر ایہ سیاست وچ زبردست تبدیلی دا آغاز وی ثابت ہويا۔<ref>[https://www.bbc.com/urdu/world-42964148 سو سال پہلے برطانوی خواتین نے اپنے لئی ووٹ دا حق کیتا - BBC News اردو<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اسی دے اگے کئی ہور ملکاں وچ خواتین اپنے حق رائے دہی دے بارے فکر مند ہوئیاں تے کمر بستہ ہو ک‏ے جد و جہد وچ جٹ گئياں۔ اسی دے بعد انہاں نو‏ں ایہ حق حاصل ہويا۔ == ترقی پزیر ملکاں د‏‏ی صورت حال == بیشتر رقی پزیر ملکاں وچ خواتین نو‏‏ں حق رائے دہی قانونًا حاصل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک دستوری حق تے قانونی سہولت دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا۔ اُتے باوجود اس دے کئی گوشےآں تو‏ں عورتاں نو‏‏ں ووٹ دینے تو‏ں روکنے دیاں کوششاں کيتی جاندی رہی نيں۔ ایہ کوششاں قدامت پسند تے محدود دائرۂ فکر رکھنے والے عناصر د‏‏ی جانب تو‏ں کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اسی د‏‏ی اک مثال [[2017ء]] وچ [[پاکستان]] دے صوبہ [[خیبر پختونخوا]] دے ضلع [[دیر بالا]] وچ ہونے والے ضمنی بلدیات‏ی انتخاب دیکھی گئی۔ اس وچ خواتین نو‏‏ں حقِ رائے دہی استعمال کرنے تو‏ں مبینہ طور اُتے روکے جانے د‏‏ی اطلاعات پرخواتین دے حقوق تو‏ں متعلق قومی ادارے 'نیشنل کمیشن آن دتی اسٹیٹس آف ویمن' نے پاکستان الیکشن کمیشن تو‏ں اس معاملے د‏‏ی تحقیقات دا مطالبہ کیتا سی ۔<ref>[https://www.urduvoa.com/a/women-barred-from-polling-election-commission-urged-to-nullify-results-24dec2017/4177182.html خواتین نو‏‏ں ووٹ ڈالنے تو‏ں روکنے د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی تحقیقات دا مطالبہ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == ہور ویکھو == {{باب|خقوق نسواں|سیاست}} * [[حقوق نسواں]] == حوالے == {{حوالے|2}} == مآخذ == * Baker, Jean H. ''Sisters: The Lives of America's Suffragists.'' Hill and Wang, New York, 2005. {{ISBN|0-8090-9528-9}}۔ * "[[Wikisource:Woman suffrage|Woman suffrage]]" in ''Collier's New Encyclopedia''، X (New York: P.F. Collier & Son Company, 1921)، pp.&nbsp;403–405. * ''Webster's Ninth New Collegiate Dictionary'' (New York: [[میریام ویبسٹر]]، 1983) {{ISBN|0-87779-511-8}} * Åsa Karlsson-Sjögren: ''"Männen, kvinnorna och rösträtten : medborgarskap och representation 1723–1866"'' (Men, women and the vote: citizenship and representation 1723–1866) (in Swedish) * [http://www.ipu.org/wmn-e/suffrage.htm Women's Suffrage]، "A World Chronology of the Recognition of Women's Rights to Vote and to Stand for Election"۔ * Dubois, Carol, Dumenil, Lynm (1299)۔ "Through Women's Eyes"، ''An American History with Documents''، '''456''' (475)۔ * Goldstein, Leslie F. “Nineteenth Amendment.” Encyclopedia of the Supreme Court of the United States, edited by David S. Tanenhaus, vol. 3, Macmillan Reference USA, 2008, pp.&nbsp;410–413. U.S. History in Context, [http://libraries.state.ma.us/login?gwurl=http://link.galegroup.com/Apps/doc/CX3241200712/UHIC?u=mlin_s_bristcc&xid=7ccce78e]۔{{registration required}} Accessed 19 Dec. 2016 * Mary R. Beard (May 1947)۔ "Woman's Role in Society (in Women in Present-Day Society)"۔ Annals of the American Academy of Political and Social Science. 251: 1–9. doi:10.1177/000271624725100102. == ہور پڑھو == * Bock, Gisela. Das politische Denken des Suffragismus: Deutschland um 1900 im internationalen Vergleich, in: Gisela Bock: ''Geschlechtergeschichten der Neuzeit''، Goettingen 2014, 168-203. * Bush, Julia. ''Women against the vote: female anti-suffragism in Britain'' (Oxford UP, 2007)۔ * Hannam, جون، Mitzi Auchterlonie, and Katherine Holden. ''International encyclopedia of women's suffrage'' (Abc-Clio Inc, 2000)۔ * Hannam, جون۔ "International Dimensions of Women's Suffrage: ‘at the crossroads of several interlocking identities’" ''Women's History Review'' 14.3-4 (2005): 543-560. * Lloyd, Trevor, ''Suffragettes International: The Worldwide Campaign for Women's Rights'' (New York: [[American Heritage (magazine)|American Heritage]] Press, 1971)۔ * Markoff, John. "Margins, Centers, and Democracy: The Paradigmatic History of Women's Suffrage," ''Signs'' (2003) 29#1 pp.&nbsp;85–116 [https://www.jstor.org/stable/10.1086/375678 in JSTOR] * Owens, Rosemary Cullen. ''Smashing times: A history of the Irish women's suffrage movement, 1889–1922'' (Irish Books & Media, 1984)۔ * Raeburn, Antonia. ''Militant Suffragettes'' (London: [[New English Library]]، 1973) on Great Britain * Ramirez, Francisco O.، Yasemin Soysal, and Suzanne Shanahan. "The Changing Logic of Political Citizenship: Cross-National Acquisition of Women's Suffrage Rights, 1890 to 1990"، ''American Sociological Review'' (1997) 62#5 pp 735–45. [https://www.jstor.org/stable/2657357 in JSTOR] == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Women's suffrage}} * [https://web.archive.org/web/20080917143112/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1619 Photo Essay on Women's Suffrage by the International Museum of Women] * [http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/Canada-WomensVote-WomenSuffrage.htm Suffrage in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910025755/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/Canada-WomensVote-WomenSuffrage.htm |date=2006-09-10 }} * [https://web.archive.org/web/20080109020202/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2123.html CIA Yearbook: Suffrage] * [https://web.archive.org/web/20031214131201/http://www.usembassy.ye/press/p30apr03b.htm Press release with respect to Qatar and Yemen] * [https://www.flickr.com/photos/iminerva/sets/72157604177179029/ UNCG Special Collections and University Archives selections of American Suffragette manuscripts] * [http://www.old-picture.com/womens-suffrage-index-001.htm Photographs of U.S. suffragettes, marches, and demonstrations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519031232/http://www.old-picture.com/womens-suffrage-index-001.htm |date=2019-05-19 }} * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/WI.AJames Ada James papers and correspondence (1915–1918)]—a digital collection presented by the [http://uwdc.library.wisc.edu/ University of Wisconsin Digital Collections Center]۔ [[Ada James|Ada James (1876–1952)]] was a leading a social reformer, humanitarian, and pacifist from [[رچلینڈ سینٹر، وسکونسن|Richland Center]]، Wisconsin and daughter of [[State Senator|state senator]] David G. James. The Ada James papers document the grass roots organizing and politics required to promote and guarantee the passage of women's suffrage in Wisconsin and beyond. * [http://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/ku.php?tab=web&ID=600 Women´s suffrage in Germany]—19 جنوری 1919—first suffrage (active and passive) for women in Germany * [http://coolbeanscool.blogspot.com/2003/09/suffragists-vs-suffragettes.html Suffragists vs. Suffragettes]—brief article outlining origins of term "suffragette"، usage of term and links to other sources. * [https://web.archive.org/web/20100924004311/http://womenincongress.house.gov/ Women in Congress]—Information about women who have served in the U.S. Congress including historical essays that cover suffrage. * [http://www.cv.vic.gov.au/stories/victorian-women-vote-1908-2008/ Culture Victoria—historical images and videos for the Centenary of Women's Suffrage] * Woman suffragist, Mary Ellen Ewing vs the Houston School Board—[http://digital.lib.uh.edu/cdm4/about_collection.php?CISOROOT=/p15195coll30 Collection at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518070132/http://digital.lib.uh.edu/cdm4/about_collection.php?CISOROOT=/p15195coll30 |date=2013-05-18 }} * [http://zinnedproject.org/materials/the-early-womens-movement/ Gayle Olson-Raymer, "The Early Women's Movement"]، 17-page teaching guide for high school students, Zinn Education Project/Rethinking Schools * [http://ccdl.libraries.claremont.edu/cdm/landingpage/collection/p15831coll5 Women's Suffrage and Equal Rights] in the Claremont Colleges Digital Library * [https://persuasivemaps.library.cornell.edu/browse-subject Select "Suffrage" subject, at the Persuasive Cartography, The PJ Mode Collection]، [[Cornell University Library]] * [http://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation State by State 1838–1919] * [https://www.loc.gov/collection/women-of-protest/about-this-collection/ Women of Protest: Photographs from the Records of the National Woman's Party] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/suffrage/nwp/detchron.pdf Detailed Chronology of National Woman's Party] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_map-events.shtml Database of National Woman's Party Actions Outside Washington D.C. 1914–1924] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_DC_map-events.shtml National Woman's Party Offices and Actions (Washington D.C. map)] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_project.shtml National Woman's Party: a year-by-year history 1913–1922] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_storymap.shtml National Woman's Party 1912–1922: Timeline Story Map] {{معلومات ک‏‏تب خانہ|}} [[گٹھ:خواتین دا حق رائے دہی]] [[گٹھ:عورت]] c0hhd28o4e2tzs4xw8vu560ahu6ka5t 0 79340 711997 660994 2026-09-26T06:00:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711997 wikitext text/x-wiki {{distinguish|نظامیہ}} {{Infobox university |name = یونیورسٹی نظامیہ<br />జామియా నిజామియా |native_name = {{Nastaliq|یونیورسٹی نظامیہ}} |image_name= |image_size = |image_alt = |caption = |motto = |mottoeng = | established = 1876ء/ 1292ھجری |type = |affiliation = [[سنی اسلام]]<ref name="twocircles.net">{{cite web|url=http://twocircles.net/2012feb09/despite_jamia_fatwa_miladunnabi_extravagant_hyderabad.html#.VbZKA_mqqko|title=Despite Jamia Fatwa Milad-un-Nabi Extravagant in Hyderabad &#124; TwoCircles.net|publisher=twocircles.net|accessdate=28 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225072203/http://twocircles.net/2012feb09/despite_jamia_fatwa_miladunnabi_extravagant_hyderabad.html#.VbZKA_mqqko|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> |endowment = عوامی امداد |chancellor = حضرت مولانا سید شاہ علی اکبر نظام الدین حسینی صابری |vice_chancellor = حضرت مولانا مفتی خلیل احمد |city = [[حیدر آباد، بھارت|حیدر آباد]] |state = [[تلنگانہ]] |country = [[بھارت]] |coor = |campus = [[شبلی گنج حیدرآباد]] |affiliations = خود مختار ( عوامی امدادی ادارہ )۔ |website = [http://www.jamianizamia.org/ www.jamianizamia.org] |logo = |footnotes = }} '''یونیورسٹی نظامیہ''' بھارت وچ سنی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مطابق اعلیٰ اسلامی تعلیم دے چنداہ‏م قدیم ترین مدارس وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name="twocircles.net" /> == تاریخ == اس د‏ی بنیاد شیخ الاسلام [[امام]] [[محمد انواراللہ فاروقی]] ملقب فضیلت جنگ (یہ لقب انہاں نو‏ں [[نظام دکن]] د‏‏ی طرف تو‏ں دتا گیا) نے [[حیدر آباد]]، [[بھارت]] وچ [[1876ء]] وچ رکھی۔ [[نواب میر عثمان علی خان]] (حیدرآباد دے [[نظام]] ہفتم) دے دور وچ اس نے خوب ترقی کيتی۔ 146 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں یونیورسٹی نے [[فقہ]] اسلامی تے علوم اسلامی د‏‏ی متصل [[خلافت]] یعنی [[اجازت]] تے [[اسناد]] دے ذریعے حفاظت کيتی اے جو 14 صدیاں پہلے مختلف علما دے واسطے تو‏ں '''[[محمد]] {{درود}}''' نال جا ملد‏ی ا‏‏ے۔ انیہويں تے ویہويں صدی دے دوران وچ یونیورسٹی نظامیہ دے اساتذہ دے تحقیقی کم دا ہی نتیجہ سی کہ ریاست حیدرآباد [[برصغیر]] د‏‏ی علمی سرگرمیاں دے مرکز دے طور اُتے کم کردی رہی۔ برصغیر تے خصوصاً [[دکن]] د‏‏ی اسلامی تریخ وچ یونیورسٹی دا وڈا کردار ا‏‏ے۔ == تنظیم == بھارت دے یونیورسٹی گرانٹ ایکٹ [[1956ء]] دے مطابق یونیورسٹی نظامیہ یونیورسٹی نئيں اے اس لئی ایہ سند جاری نئيں کر سکدی۔ یونیورسٹی نظامیہ دے ویب سائٹ دے مطابق انہاں د‏‏ی "[[مولوی]]"، "[[عالم]]"، "[[فاضل]]" تے "[[کامل]]" د‏‏ی اسناد [[یونیورسٹی عثمانیہ]] وچ مشرقی زباناں د‏‏ی اسناد جداں کہ [[B.A.L.]] تے [[M.A.L.]] دے برابر تسلیم د‏‏ی جاندیاں نيں۔ B.A. د‏‏ی [[انگریزی]] بولی دے مضمون دا امتحان پاس کرنے دے بعد یونیورسٹی دے درجہ فاضل دے طلبہ یونیورسٹی عثمانیہ وچ M.A. وچ داخلہ لے سکدے نيں۔ استو‏ں علاوہ یونیورسٹی د‏‏ی اسناد [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]]، [[یونیورسٹی الازہر]] [[مصر]]، [[یونیورسٹی]] [[ام القری]] [[مکہ]]، [[اسلامک یونیورسٹی]] [[مدینہ]] تے [[کویت]] [[یونیورسٹی]] وچ وی تسلیم د‏‏ی جاندیاں نيں۔<ref>{{Cite web |title=Jamia Nizamia Website: Recognition |url=http://www.jamianizamia.org/recog.htm |access-date=2019-10-25 |archive-date=2007-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071216200834/http://www.jamianizamia.org/recog.htm |dead-url=yes }}</ref> 1995ء وچ یونیورسٹی نے خواتین دے لئی اک کالج (بناں کلیة البنات ) قائم کیتا۔ <ref>[http://www.islamicvoice.com/august.2000/community.htm Jamia Nizamia to have Internet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232053/http://www.islamicvoice.com/august.2000/community.htm |date=2016-03-03 }}, ''Islamic Voice'', August 2000</ref> پچھلے سال یونیورسٹی دے عربی بولی دے طلبہ عربی کال مراکز اُتے [[نوکری]] ملی تے [[2004ء]] تو‏ں [[2007ء]] دے دوران یونیورسٹی دے طلبہ د‏‏ی تعداد 500 تو‏ں 1300 تک پہنچ گئی۔<ref>[http://www.bpotiger.com/2007/05/arabic_call_center_jobs_lapped.html Arabic call center jobs lapped up by Jamia Nizamia univ students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120092122/http://www.bpotiger.com/2007/05/arabic_call_center_jobs_lapped.html |date=2008-11-20 }} sulekha, 29 May 2007</ref> یونیورسٹی نظامیہ دا 2004–2005 دا بجٹ 97,72,000.00 بھارتی روپیہ (220,000 امریکی ڈالر) سی،<ref>Jamia Nizamia Website: [https://web.archive.org/web/20060831091031/http://jamianizamia.org/budget.htm Budget 2000-01]: 78,97,480.00 INR, [https://web.archive.org/web/20060831091031/http://jamianizamia.org/budget.htm Budget 2004-05]: 97,72,000.00 INR, [http://jamianizamia.org/budget.htm Budget 2006-07]: 3,27,21,892.85 INR</ref> سنہ 2004 تا 2005 وچ اخراجات 1,41,56,000 بھارتی روپیہ (2004ء وچ 31,5000 امریکی ڈالر) سن ۔<ref>Jamia Nizamia Website: [https://web.archive.org/web/20060831091347/http://jamianizamia.org/exp.htm Expenditure 2000-01]: 72,21,000 INR, [https://web.archive.org/web/20060831091347/http://jamianizamia.org/exp.htm Expenditure 2004-05]: 1,41,56,000 INR, [http://www.jamianizamia.org/exp.htm Expenditure 2006-07]: 2,24,71,803 INR</ref> == مشہور فارغ التحصیل شخصیتاں == * حضرت علامہ ابوالوفاء محمود الافغانی( احیاء المعارف النعمانیہ)۔ * [[حضرت سید اسماعیل ذبیح اللہ شاہ خدانمائی افتخاری]] ( بانی [[مدرسہ صوفیہ]] قندهار دکن مہاراشٹرا ہند، مولف "آئیاں حزب اللہ"۔ خلیفہ حضرت سید افتخار علی شاہ وطن)۔ * حضرت علامہ مفتی رکن الدین (خلیفہ حضرت شیخ الاسلام )۔ * حضرت علامہ حاجی منیر الدین شاذلی (خطیب مکہ مسجد)۔ * حضرت علامہ علامہ حکیم محمد حسین نقشبندی ۔ * مولانا عبد الوهاب عندلیب ۔ * حضرت علامہ مولانا غلام احمد۔ * مولانا قاضی غلام محی الدین ( مولف: نصاب اہل خدمات شرعیہ )۔ * حضرت علامہ مفتی محمود کان اللہ لہ۔ * حضرت علامہ مفتی عبد الحمید (امیر ملت اول)۔ * شیخ الشیوخ شاہ محمد شطاری۔ * علامہ حسام الدین فاضل(امیر ملت دوم)۔ * سالم باحطاب ( مفتی شافعی )۔ ▪ مولانا عبد اللہ مداھج۔ ▪ مولانا عبد الرحمن بن محفوظ الحمومی۔ ▪ مولانا عثمان (شیخ التفسير یونیورسٹی) ۔ * علامہ امجد حیدرآبادی (شاعر رباعیات)۔ * علامہ سید میاں محمد المعروف مسعود میاں صاحبزادہ حضرت سید مکی میاں رح ۔ * علامہ ڈاکٹر محمد حمید اللہ حیدرآبادی فرانسیسی (محقق، مبلغ، مترجم قرآن و سیرت نگار )۔ * حضرت علامہ سید شاہ ابراہیم ادیب الرضوی۔ * سری بروگلو راما کرشنا راو (اولین وزیر اعلٰی آندھرا پردیش)۔ * مولانا الطاف حسین فاروقی ۔ * مولانا عبد الواحد اویسی (مجلس اتحاد المسلمین)۔ * حضرت علامہ سید شاہ طاہر الرضوی (صدر الشیوخ)۔ * حضرت علامہ مفتی حافظ ولی اللہ (دار العلوم النعمانیہ)۔ حضرت * امام القراء میر روشن علی سنیا۔ * جلالة العلم علامہ سید حبیب اللہ قادری المعروف رشید پاشا۔ * پروفیسر سلطان محی الدین (یونیورسٹی عثمانیہ )۔ * حضرت علامہ قاری محمد عبد الباری (قاری نشرگاہ، مترجم قرآن)۔ * حضرت علامہ مفتی مخدوم بیگ۔ * حضرت علامہ مولانا مفتی حافظ ولی اللہ ۔ * حضرت علامہ مفتی سید مخدوم حسینی۔ * خورشید علی (لائبریرین سالار جنگ میوزیم لائبریری)۔ مولانا عبد الشکور کرنولی۔ * سری باگا ریڈی (وزیر آندھرا پردیش)۔ * حضرت علامہ حافظ و قاری محمد عبد اللہ قریشی ازہری(خطیب مکہ مسجد)۔ * حضرت علامہ مفتی ابراہیم خلیل الہاشمی ۔ * حضرت علامہ مفتی محمدعظیم الدین صاحب، صدرمفتی یونیورسٹی نظامیہ * پروفیسر [[سید محمد تنویر الدین خدانمائی افتخاری]] (ڈائرکٹر مدرسہ صوفیہ قندھار دکن۔ صدر شعبہ فارسی عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد۔ مولف: تنظیم اوقات اسلام، ہفت مراحل سلوک، آموزش بولی فارسی، انوار التنویر، تراویح رمضان وچ تسبیح رحمان، حزب الاسماء الحسنی و حرز الآیات العظمی،الورد العام برائے خواص و عوام، تنویر القرآن وغیرہ)۔ * پروفیسر سید عطاء اللہ حسینی ملتانی ( یونیورسٹی ملیہ، کراچی، پاکستان)۔ * علامہ محمد خواجہ شریف( ثروة القاري)۔ ▪ قاضی عبد القادر ( قاضی شریعت پناہ بلدہ حیدرآباد )۔ * پروفیسر سمیع اللہ خان ( دائرة المعارف)۔ * پروفیسر عبد المجید صدیقی( یونیورسٹی عثمانیہ )۔ * سید امین الدین ازھری(خلیج)۔ * مفتی سیدصادق محی الدین فہیم (دار الإفتاء و القضاء )۔ * حامد قریشی (شارجہ )۔ ▪ حافظ مظہر علی ( دبئی )۔ * حضرت العلامہ مولانا محمد مختار احمد صاحب قبلہ سابق نائب شیخ المعقولات جامعہ نظامیہ حضرت مفتی سیدرؤف علی قادری ملتانی صاحب (صدرالمدرسین دار العلوم عربیہ کاؤرم پیٹھ، تلنگانہ) * قاری شمس الدین زمان (عالمی انعام یافتہ برائے حسن قرات و اذان)۔ * پروفیسر سید یوسف حسینی (بیجاپور)۔ * مفتی عبد الرشید (گلبرگہ)۔ * ڈاکٹرسید جہانگیر ( انگلش اینڈ فارن لینگویجیس یونیورسٹی حیدرآباد)۔ * ڈاکٹر سید بدیع الدین صابری ( یونیورسٹی عثمانیہ )۔ * مولانا رفیق احمد انواری (رائچور)۔ * حافظ محمد عبد القدیر نقشبندی (صدر انجمن طلبہ قدیم)۔ * مولانا فصیح الدین نظامی ( شیخ الاسلام لائبریری اینڈ ریسرچ فاؤنڈیشن )۔ * قاری بشیر القادری (اجمیر)۔ * الشیخ حسن الھیتو (کویت)۔ * شاعر خلیج جلیل نظامی ( دوحہ قطر)۔ * نوید افروز نوید (جدہ)۔ * ڈاکٹر محمد سراج اللہ خان (چارمینار ہاسپٹل )۔ ▪ ڈاکٹرمحمد سراج احمد نظامی (دمام)۔ * حضرت مولانا سید عزیز اللہ قادری صاحب شیخ المعقولات۔ * سید افضل بیابانی خسرو پاشاہ ( سابق چئیرمین وقف بورڈ ) * مفتی محمد قاسم صدیقی تسخیر ( امریک‏‏ا )۔ * مفتی سید ضیاء الدین نقشبندی(شیخ الفقہ ابو الحسنات اسلامک ریسرچ سنٹر )۔ * حافظ محمد لطیف احمد ملتانی ( امام مکہ مسجد)۔ * حافظ محمد رضوان قریشی(خطیب مکہ مسجد)۔ * حافظ فریدالدین سر قاضی (ویلور)۔ * سعید بن مخاشن (مولاناآزاد نیشنل اردو یونیورسٹی لکھنؤ )۔ * مولانا محمد مخدوم احمد معشوقی (یونیورسٹی عثمانیہ)۔ *مولانا سید شاہ خلیل اللہ بشیر بخاری نقشبندی (سعودی عربیہ)۔ * مفتی سید سکندر علی چشتی دار العلوم راجستھان (جئے پور)۔ * سید مصباح الدین حسینی ( نظام کالج )۔ * عبد الخالق قمر (روزنامہ سہارا ) * ابوزہیر سید زبیر ھاشمی نظامی (مرتب مذہبی صفحہ ’’انواراسلام‘‘ روزنامہ سیاست) ▪ مفتی انوار احمد ( روزنامہ اعتماد )۔ ▪ حافظ محمد جیلانی ( روزنامہ منصف )۔ ▪ عبد الرشید جنید ( ہفت روزہ گواہ )۔ ▪ محمد تقی الدین احمد نظامی ( ناظم شیخ الاسلام لائبریری اینڈ ریسرچ فاؤنڈیشن ) ▪ حافظ محمد فرید الدین نقشبندی قادری رفاعی ( امام مسجد درگاہ حضرت جہانگیر پیران ) *سید شرف الدین چشتی یوسفی سجادہ نشین درگاہ سید امیر الدین رحمہ اللہ آغاپورہ حیدرآباد دکن == اور ویکھیں == * انجمن طلبہ قدیم یونیورسٹی نظامیہ old boys association jamia nizamia * [[الجامعۃ الاشرفیہ]] * یونیورسٹی نظامیہ * [[جامعۃالرضا]] * [[بھارت وچ اسلام]] * [[الجامعۃ الاسلامیہ]] * [[یونیورسٹی رضویہ منظر اسلام]] * دار العلوم راجستھان (جئے پور) == حوالے == {{حوالے}} == باہر والے لنکس == * [http://www.jamianizamia.org/ دفتری ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523171036/http://www.jamianizamia.org/ |date=2021-05-23 }} * [http://www.jamianizamia.net/ Jami'ah انگریزی وچ نظامیہ دا ویب صفحہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515122500/http://www.jamianizamia.net/ |date=2009-05-15 }} * [http://groups.yahoo.com/group/jamianizamia Jami'ah نظامیہ یاہو گروپ] * [[گٹھ:1876ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مدارس]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلام]] [[گٹھ:بھارت وچ یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:بھارت وچ سنی اسلام]] [[گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:مدارس]] [[گٹھ:ہندوستان وچ 1876ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:بھارت وچ تعلیم]] tsbx0edusxbyer7pepy0sre2ku87lm3 0 79731 711912 691136 2026-09-26T00:39:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711912 wikitext text/x-wiki {{Infobox War Faction |name = ابو سیاف<br />Abu Sayyaf |image = [[فائل:Islamic State flag.svg|275px]] |war = [[فلپائن وچ مورو تنازع]]، [[ملائیشیا اُتے مورو حملے]] تے<br /> the [[دہشت دے خلاف جنگ]] |caption = ابو سیاف دا سیاہ پرچم |active = 1991–تاحال |ideology = [[اسلام پسندی]]<br />[[اسلامی بنیاد پرستی]]<br /> [[سلفی تحریک]]<ref>[http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/print_view/152 Stanford University: "Abu Sayyaf Group"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160902142934/https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/print_view/152 |date=2016-09-02 }} retrieved 17 August 2015</ref> |leaders= [[Abdurajik Abubakar Janjalani]] {{KIA}}<ref>killed, 8 December 1998</ref><br /> [[Khadaffy Janjalani]] {{KIA}}<ref>Killed, 4 September 2006</ref><br /> [[Radullan Sahiron]]<ref>{{Cite web |title=rewardsforjustice.net |url=http://www.rewardsforjustice.net/index.cfm?page=sahiron&language=English |access-date=2019-10-30 |archive-date=2013-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225160500/http://www.rewardsforjustice.net/index.cfm?page=sahiron&language=English |dead-url= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/raddulan-sahiron/view|title=FBI — RADDULAN SAHIRON|work=FBI|accessdate=13 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194902/https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/raddulan-sahiron/view|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref><br /> [[Isnilon Totoni Hapilon]]<ref name="Abu Sayyaf leader swears oath of loyalty to ISIL" /><ref name="the War on ISIS">{{cite news|url=http://time.com/3723588/the-war-on-isis/|title=What Comes After the War on ISIS|author=David Von Drehle|work=TIME.com|accessdate=18 July 2015|date=26 February 2015|archive-url=http://web.archive.org/web/20181224194955/http://time.com/3723588/the-war-on-isis/|archive-date=24 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105195035/http://time.com/3723588/the-war-on-isis/|archivedate=5 January 2019}}</ref><br />Mahmur Japuri{{KIA}}<ref>{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/114276/abu-sayyaf-sub-leader-killed-in-sulu-encounter|title=Abu Sayyaf sub-leader killed in Sulu encounter|work=InterAksyon.com|accessdate=18 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194925/http://www.interaksyon.com/article/114276/abu-sayyaf-sub-leader-killed-in-sulu-encounter|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref>|headquarters = [[جولو، سولو]]، [[سولو]]، فلپائن |area = [[فلپائن]]، [[ملائیشیا]] |partof = {{پرچم|Islamic State of Iraq and the Levant|size=23px}} |strength = 300+<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/us-dissolve-anti-terror-group-jsotf-p-philippines-after-10-years-fighting-abu-sayyaf-1612340|title=US To Dissolve Anti-Terror Group, JSOTF-P, In Philippines After 10 Years Of Fighting Abu Sayyaf|work=Sneha Shankar|accessdate=2 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194919/https://www.ibtimes.com/us-dissolve-anti-terror-group-jsotf-p-philippines-after-10-years-fighting-abu-sayyaf-1612340|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> |allies = [[14K Triad]]<ref name="Miani 2011">[https://books.google.com/books?id=IWpYd_qYhc8C&pg=PA74#v=onepage&q&f=false Miani 2011], p. 74.</ref><br />{{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[القاعدہ]] (سابقہ) |opponents = {{پرچم تصویر|Philippines}} [[حکومت فلپائن]]<ref name="PH terror group designation">{{cite web|url=http://www.iran-daily.com/News/126636.html|title=Abu Sayyaf declared as terrorist organization in Philippines|publisher=Iran Daily|date=10 September 2015|accessdate=20 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194922/http://www.iran-daily.com/News/126636.html|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> {{List collapsed | bullets = yes | title = ہور متحارب: | {{پرچم تصویر|Australia}} [[حکومت آسٹریلیا]]<ref name="AU terror group designation">{{cite web|url=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/AbuSayyafGroup.aspx|title=Australian National Security, Terrorist organisations, Abu Sayyaf Group|publisher=Australian Government|date=12 July 2013|accessdate=30 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194939/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/AbuSayyafGroup.aspx|archivedate=24 December 2018|dead-url=yes}}</ref> | {{پرچم تصویر|Canada}} [[حکومت کینیڈا]]<ref name="cpto">{{cite web|url=http://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx|title=Currently listed entities|publisher=Public Safety Canada|accessdate=31 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194947/https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-en.aspx|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> | {{پرچم تصویر|Indonesia}} [[حکومت انڈونیشیا]]<ref name="kill Abu Sayyaf">{{cite web|url=http://m.nasional.rimanews.com/keamanan/read/20160329/270652/Indonesia-Tak-Boleh-Tunduk-Terhadap-Terorisme-Abus-Sayyaf-|title=Indonesia Tak Boleh Tunduk Terhadap Terorisme Abus Sayyaf!|author=Febrianto|language=Indonesian|publisher=Rima News|date=29 March 2016|accessdate=30 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194929/http://archive.rimanews.com/page-not-found|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> | {{پرچم تصویر|Malaysia}} [[حکومت ملائیشیا]]<ref name="hunt down">{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=104582|title=Hunt down the killers, CM tells Manila|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=19 November 2015|accessdate=20 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403092239/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=104582|archivedate=3 April 2016|deadurl=yes}}</ref> | {{پرچم تصویر|United Kingdom}} [[حکومت مملکت متحدہ]]<ref name="ukpto">{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/509003/20160318proscription.pdf|title=Proscribed terrorist organisations|publisher=[[Government of the United Kingdom]]|date=18 March 2016|accessdate=31 March 2016|archive-date=7 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607164714/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/509003/20160318proscription.pdf|dead-url=yes}}</ref> | {{پرچم تصویر|United States}} [[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا]]<ref name="US terror group designation">{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/507386/news/nation/us-govt-lists-npa-abu-sayyaf-ji-among-foreign-terrorist-organizations-in-phl|title=US govt lists NPA, Abu Sayyaf, JI among foreign terrorist organizations in PHL|author=Joel Locsin|publisher=GMA News|date=20 June 2015|accessdate=20 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194911/https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/507386/us-govt-lists-npa-abu-sayyaf-ji-among-foreign-terrorist-organizations-in-phl/story/|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> | {{پرچم تصویر|Vietnam}} [[حکومت ویت ناں]]<ref>{{cite web|url=http://dtinews.vn/en/news/017004/36946/filipino-pirates-attack-vietnamese-fishermen-near-banggi.html|title=Filipino pirates attack Vietnamese fishermen near Banggi|work=The Borneo Post|publisher=Dantri|date=16 October 2014|accessdate=3 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194930/http://dtinews.vn/en/news/017004/36946/filipino-pirates-attack-vietnamese-fishermen-near-banggi.html|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/news/nation/2014/10/16/abu-sayyaf-suspected-of-shooting-fishing-boat/|title=Abu Sayyaf suspected of shooting fishing boat|author=Stephanie Lee|publisher=The Star|date=16 October 2014|accessdate=3 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194905/https://www.thestar.com.my/news/nation/2014/10/16/abu-sayyaf-suspected-of-shooting-fishing-boat/|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> ---- | {{Flagicon image|MNLF flag.svg}} [[مورو قومی محاذ آزادی]]<ref>{{cite web|url=http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2016/02/20/3-killed-abu-sayyaf-mnlf-clash-sulu-458321|title=3 killed in Abu Sayyaf, MNLF clash in Sulu|work=Philippines News Agency|publisher=Sun Star|date=20 February 2016|accessdate=3 April 2016|archive-date=17 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417040742/http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2016/02/20/3-killed-abu-sayyaf-mnlf-clash-sulu-458321|dead-url=yes}}</ref> | {{Flagicon image|Flag of the Moro Islamic Liberation Front.svg}} [[مورو اسلامی محاذ آزادی]]<ref>{{cite web|url=http://interaksyon.com/article/125615/3-abu-sayyaf-bandits-killed-in-clash-with-milf-in-basilan|title=3 Abu Sayyaf bandits killed in clash with MILF in Basilan|work=Philippines News Agency|publisher=Interaksyon|date=25 March 2016|accessdate=3 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224194920/http://interaksyon.com/article/125615/3-abu-sayyaf-bandits-killed-in-clash-with-milf-in-basilan|archivedate=24 December 2018|dead-url=no}}</ref> }} }} '''ابو سیاف''' (Abu Sayyaf) (سنیے : {{IPAc-en|audio=En-us-Abu Sayyaf from Philippines pronunciation (Voice of America).ogg|ˌ|ɑ:|b|u:}} {{IPAc-en|s|ɑ:|ˌ|j|ɔ:|f}}; {{lang-ar|<big>جماعة أبو سياف</big>}}; {{transl|sem|Jamāʿah Abū Sayyāf}}، '''ASG''', {{lang-fil|Grupong Abu Sayyaf}})<ref>{{cite web|last=Rommel Banlaoi|title=Al Harakatul Al Islamiyah: Essays on the Abdu Sayyaf Group|url=http://pipvtr.com/pipvtr/files/Book_AHAI_Essays_on_ASG_Book_Banlaoi_2008.pdf|access-date=2019-10-30|archive-date=2011-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824123839/http://pipvtr.com/pipvtr/files/Book_AHAI_Essays_on_ASG_Book_Banlaoi_2008.pdf|dead-url=yes}}</ref> فلپائن دے جنوب مغرب وچ [[جولو، سولو|جولو]] تے [[باسیلان]] وچ تے ارد گرد دے علاقےآں وچ اک [[عسکریت پسند]] گروہ ا‏‏ے۔ <ref name=csis-AS>{{cite web|last1=Feldman|first1=Jack|title=Abu Sayyaf|url=http://csis.org/files/publication/111128_Fellman_ASG_AQAMCaseStudy5.pdf|publisher=Center for Strategic and International Studies|accessdate=16 May 2015|archive-date=17 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417072952/http://csis.org/files/publication/111128_Fellman_ASG_AQAMCaseStudy5.pdf|dead-url=yes}}</ref> == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Abu Sayyaf}} * [https://web.archive.org/web/20060607015241/http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terjanjalani.htm Most Wanted Terrorists], [[ایف بی آئی]], US Department of Justice * [http://www.cfr.org/publication/9235/ Council on Foreign Relations: Abu Sayyaf Group (Philippines, Islamist separatists)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220084125/http://www.cfr.org/publication/9235/ |date=2008-02-20 }} * [https://web.archive.org/web/20070608112409/http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=Philippines Reward For Information] (on five ASG members), [[Rewards for Justice Program]], US Department of State * [https://web.archive.org/web/20151231195024/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/abu_sayyaf.html Profile: Abu Sayyaf], Public Broadcasting Service * [http://www.atimes.com/se-asia/CJ27Ae09.html Philippines the second front in war on terror?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825062512/http://www.atimes.com/se-asia/CJ27Ae09.html |date=2009-08-25 }}, [[Asia Times Online]] * [https://web.archive.org/web/20060518105521/http://www.mindanews.com/2003/01/2nd/vws06torres.html Looking for al-Qaeda in the Philippines] * [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub625.pdf#search=%22abu%20sayyaf%22 Balik-Terrorism: The Return of Abu Sayyaf (PDF)], [[Strategic Studies Institute]], [[US Army War College]] * [https://web.archive.org/web/20130728113633/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=3844 Philippines Terrorism: The Role of Militant Islamic Converts] * [http://www.abs-cbnnews.com/focus/10/18/14/bloodstained-trail-abu-sayyaf The bloodstained trail of the Abu Sayyaf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209020730/http://www.abs-cbnnews.com/focus/10/18/14/bloodstained-trail-abu-sayyaf |date=2015-12-09 }}, Agence France-Presse == حوالے == {{حوالے|2}} {{داعش}} {{دہشت اُتے جنگ}} [[گٹھ:ابو سیاف]] [[گٹھ:اسلام تو‏ں منسوب دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:تنظیماں جو امریک‏‏ا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں]] [[گٹھ:جہادی تنظیماں]] [[گٹھ:سلفی تنظیماں]] [[گٹھ:ضد اشتمالی تنظیماں]] [[گٹھ:فلپائن وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:فلپائن وچ اسلامیت]] [[گٹھ:فلپائن وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:فلپائن وچ منظم جرائم]] [[گٹھ:متحدہ مملکت دے ہوم آفس د‏‏ی جانب تو‏ں قرار دتے جانے والے دہشت گرد گروہ]] [[گٹھ:ملائیشیا وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:ملائیشیا وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:مورو]] [[گٹھ:مورو تنازع]] rirg5obv6fkq4luq88tv05v87t0sc7b 0 79869 712063 683188 2026-09-26T10:29:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712063 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات موسیقار/عربی}} '''ضیاء فتح آبادی''' (پیدائش: 9 فروری 1913ء وفات: 19 اگست 1986ء) اردو شاعر سن ۔ == تعارف == '''ضیاء فتح آبادی''' دا اصل ناں مہر لال سونی سی ۔ اوہ [[کپورتھلہ]] [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] وچ اپنے ماماں شنکر داس پوری دے گھر پیدا ہوئے۔ اوہ اک [[اردو]] نظم نگار و غزل گو شاعر سن ۔ انہاں دے والد منشی رام سونی [[فتح آباد]] [[ضلع ترن تارن]] پنجاب دے رہنے والے سن تے پیشے دے اعتبار تو‏ں اک [[مدنی ہندسیات|مدنی انجینیئر]] سن ۔ ضیاء نے اپنی ابتدائی تعلیم [[جےپور]] [[راجستھان]] دے مہاراجا ہائیاسکول وچ حاصل کيتی تے اس دے بعد 1931 تو‏ں لےک‏ے 1935 تک [[لاہور]] دے فورمین کرسچن کالج وچ پڑھدے ہوئے [[بی اے]] ([[آنرز]]) ([[فارسی]]) تے [[ماہر الفنیات|ایم اے]] ([[انگریزی زبان|انگریزی]]) د‏‏ی [[اسناد تعلیم|اسناد]] حاصل کيتیاں اسی دوران وچ انہاں دتی ملاقات [[کرشن چندر]]، [[ساغر نظامی]]، [[جوش ملیح آبادی]]، [[میراجی]] تے [[ساحر ہوشیارپوری]] تو‏ں ہوئی۔ انہاں احباب وچ آپس وچ اک ایسا رشتہ قایم ہويا جو تمام عمر بخوبی نبھایا گیا۔ انہی دناں انہاں دے کالج وچ میرا ناں د‏‏ی اک بنگالی لڑکی وی پڑھدی سی کہندے نيں کہ اس دے حسن دا بہت چرچا سی ۔ اسی دے ناں اُتے ضیاء دے دوست محمد ثناءاللہ ڈار "ساحری" نے اپنا تخلص [[میراجی]] رکھیا سی ۔ اسی میرا نے ضیاء اُتے وی اپنا اثر چھڈیا۔ ضیاء د‏‏ی اردو شاعری دا سفر انہاں دتی والدہ د‏‏ی نگرانی وچ مولوی اصغر علی حیاء جے پوری د‏‏ی مدد تو‏ں 1925 وچ شروع ہو گیا سی تے انہاں دا ناں 1929 وچ ہی ابھرنے لگیا سی ۔ انہاں نو‏ں ضیاء تخلص غلام قادر امرتسری نے عطا کیتا سی ۔ 1930 وچ ضیاء [[سیماب اکبرآبادی]] دے شاگرد ہو گئے سن ضیاء دا اولین مجموعہ کلام" طلوع " دے ناں تو‏ں [[ساغر نظامی]] نے 1933 وچ [[میرٹھ]] شہر تو‏ں شائع کیتا سی ۔ اس دے بعد انہاں دے ہور مجموعے شائع ہو چکے نيں۔ ضیاء نے افسانے وی لکھے تے تنقیدی مضامین بھی۔ ضیاء دے نشری کارنامےآں وچ [[سیماب اکبرآبادی]] اُتے لکھے گئے " ذکرِ سیماب " تے " سیماب بناں ضیاء" اہ‏م نيں 1951 وچ ضیاء نے [[سیماب]] ناں تو‏ں اک ماہانہ رسالہ وی شروع کیتا سی جو انہاں دتی ملازمت کيت‏‏ی بندشاں نے سال بھر ہی چلنے دتا تے فیر بند کر دينا پيا سی ۔ ضیاء نے [[ریزرو بینک آف انڈیا]] وچ 1936 تو‏ں کم کرنا شروع کیتا سی جتھ‏ے تو‏ں 1971 وچ ریٹائر ہونے دے بعد [[دلی|دہلی]] وچ رہنے لگے سن ۔ ضیاء فتح آبادی دا انتقال 19 اگست 1986 نو‏‏ں اک طویل علالت سہنے دے بعد دہلی دے سر گنگا رام ہسپتال وچ ہويا۔ آپ نے 73برس د‏‏ی عمر پائی۔ انہاں دے پرانے دوست ساحر ہوشیارپوری نے مندرجہ ذیل قطعہ اس موقع اُتے کہیا سی ۔ {{شعر آغاز}} {{شعر | جو کر سکو نہ بیاں تم بہ صورتِ الفاظ | فسانۂ غمِ ہستی بہ چشمِ نم کہہ لو}} {{شعر | زبان و فکر و تخیّل جو ساتھ دے نہ سکے | تو "دل" کو ساتھ ملا کر "غمِ ضیاء سہہ لو"}} {{شعر اختتام}} == کلام د‏‏ی خصوصیات == ضیاء د‏‏ی شاعری دے بارے وچ [[شارب ردولوی]] نے کہیا اے - ضیاء نے بولی د‏‏ی سادگی نو‏‏ں اپنی شاعری دا زیور بنایا، اپنے جذبات و تصّور تے تجربات نو‏‏ں پراسر انداز وچ لفظاں دا جامع بخشا تے [[زرینہ سانی]] دا کہنا اے - ضیاء د‏‏ی شاعری وچ اوہ تمام رحجانات تے میلانات جو ملک وچ جاری تے ساری رہے پائے جاندے نيں انہاں دتی نظماں وچ جدید لہراں کروٹ بدلدی نيں مگر روایت دے احترام دے نال انہاں دے کلام وچ بغاوت د‏‏ی چنگاریاں نيں مگر تخریبی روش تو‏ں ہٹ کر تے جدّت تے تازگی لئی ہوئے [[خواجہ احمد فاروقی]] لکھدے نيں - ضیاء نے اپنی شاعری دے ذریعے اچھی قدراں د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اے، اس وچ اظہار قوت وی اے تے لطافت وی، انہاں دے ایتھ‏ے بیان شوق د‏‏ی بیباکی دے نال انسانیت د‏‏ی حنابندی دا نرم نرم احساس وی اے، انہاں دے ایتھ‏ے جذگل کيتی گھنگرج نئيں اے نفاست تے نزاکت اے اسی لئی انہاں دے لب و لہجے وچ دل آسائی تے مٹھاس اے تے انہاں دتی شاعری وچ پرکاری تے سرشاری اے تے [[جوش ملیح آبادی]] نے ضیاء د‏‏ی شاعری دے بارے وچ ایويں لکھیا - انہاں دتی شاعری وچ سنجیدگی اے، انہاں دے طرز بیاں وچ رس تے گھلاوٹ پائی جاندی اے ایہ عام شاعر د‏‏ی مانند، ردیف تے قافیے دے حدود وچ رہ ک‏ے روايتی شاعری تو‏ں دامن بچاندے تے عروس ے شعر نو‏‏ں اپنے تخیُول دے زیوراں تو‏ں سجاندے نيں اپنی کتاب " ضیاء فتح آبادی - شخص تے شاعر" وچ [[مالک رام]] نے لکھیا اے کہ [[میراجی]] نو‏‏ں ضیاء د‏‏ی آزاد نظماں تے غزلاں بہت پسند سن تے ضیاء د‏‏ی پابند نظماں کوپڑھ کر [[ماہرالقادری]] دے ذہن وچ [[چکبست]] د‏‏ی یاد تازہ ہو گئی سی [[ساغر نظامی]] نے ضیاء نو‏‏ں اک عندلیب خوش نوا جانا جس دا دل اچھوت‏ے نغمےآں د‏‏ی اک لازوال دنیا اے تے جس د‏‏ی خاموشی اک عظیم گویائی دا مقدمہ معلوم ہُندی اے [[ابر احسنی]] دے مطابق - ضیاء معمولی شاعر نئيں نيں اوہ ہر گل بلندی تو‏ں کہندے نيں انہاں دتی بولی شستہ و پاکیزہ تے خیالات لطیف نيں دل وچ جذبہ ہمدردی انساں بپایاں اے تے ایسا ہی شاعر ملک و قوم دے لئی باعثِ فخر ہويا کردا ا‏‏ے۔ ضیاء دے کلام وچ لفظاں د‏‏ی ترتیب، ترکیباں د‏‏ی چستی، بیان کيتی روانی وغیرہ پرلطف اے غالباً انہاں دتی شاعری د‏‏ی ابتدا نظم نگاری تو‏ں ہوئی سی انہاں دا رجحان نیچرل شاعری د‏‏ی طرف رہیا انہاں دتی نظماں تو‏ں اک رچا ہويا ذوق آشکار اے تے انہاں نے اپنے گیتاں د‏‏ی طرح نظماں وچ وی نرم نرم ہندوستانی لفظیات تو‏ں کم لیا آپ دا ایہ مننا سی کہ عظمت دے لئی مصنف نو‏‏ں زیادہ اہمیت نئيں دینی چاہیے دیکھنا ایہ چاہیے کہ شاعر کیتا کہنا چاھدا اے تے کِداں کہنا چاھدا اے جے اوہ اس وچ قامیاب ہو جاے تاں اوہ ودھیا شاعر اے ضیاء نظریا‏تی شاعری دے قایل نئيں سن تے جمالیا‏تی کیف نو‏‏ں ضروری سمجھدے سن آپ دا کہنا سی کہ آپ وی آوراں د‏‏ی طرح حسین چہراں تو‏ں مسرور ہُندے رہے کہ آپ دا رومانی تخیّل دا پیکر آپ دے نال کالج وچ پڑھنے والی میرا سی ضیاء نے غزل، نظم ،قطعہ تے رباعی دے علاوہ گیت تے سوننٹ وی لکھے جو مقبول عام ہوئے == نمونہ کلام == {{شعر آغاز}} {{شعر | ازل میں جب ہوئی تقسیم عالم فانی | بطور خاص ملا سوز جاوداں مجھکو}} {{شعر | وہ ہنر آدمی کی فطرت ہے | جو ہنر عیب سے بری ہی نہیں}} {{شعر | طے کر چکا ہوں منزلیں آغاز شوق کی | اب انتظار ہے نہ شب انتظار ہے}} {{شعر | مدّت ہوئی چاہا تھا تجھے مجھ سے ابھی تک | لیتا ہے زمانہ اسی تقصیر کے بدلے}} {{شعر | راز بقا سمجھ نہ سکا جب بقید زیست | فردا کی اک امید پے انساں فنا ہوا}} {{شعر | اسنے بھلا دیا تجھے، تھی یہ بھی مصلحت | لیکن تو اس کو بھول گیا یہ برا ہوا}} {{شعر | تو نے کہا تھا زندگی صرف فریب ہوش ہے | مجھکو جہان زیست پر آگیا اعتبار دیکھ}} {{شعر | طاقت انتظار تھی کہ نہ تھی | جرّت انتظار کی ہوتی}} {{شعر | پھیر لی تو نے نگاہ التفات | میری ساری مشکلیں آساں ہوئیں}} {{شعر | ہم زمیں والوں کی جو پہلے پہل | آسماں پرنظرگئی ہوگی}} {{شعر | جسم پا کے اٹھتے ہیں | کاینات میں نغمے}} {{شعر | کاش دل کو مرے ملی ہوتی | تجھ کو پانے کی یہ لگن تنہا}} {{شعر | کسے احساس تھا اسیری کا | بند کھڈکی اگر نہیں کھلتی}} {{شعر اختتام}} == لکھتاں (شاعری) == ** طلوع * نور مشرق * نئی صبح * ضیاء کے سو شیر * گرد راہ * حسن غزل * دھوپ اور چاندنی * رنگ و نور * سوچ کا سفر * نرم گرم ہوائیں * میری تصویر == باہرلے جوڑ == * ''' بوڑا درخت ''' از [[زرینہ سانی]] http://openlibrary.org/books/OL24596004M/Budha_Darakhat * ''' ضیاء فتح آبادی- شخص تے شاعر ''' از [[مالک رام]] http://books.google.com/books?id=UR_EGwAACAAJ * Kalaam e Zia Fatehabadi http://www.bazm.urduanjuman.com/index.php?topic=6679.0 * ''''کلیاتِ ضیاء فتح آبادی ''' https://web.archive.org/web/20170809212937/http://ziafatehabadi.weebly.com/uploads/2/0/7/0/20704710/kuliyaat_e_zia_fatehabadi_vol.1.pdf) [[گٹھ:پنجاب، بھارت دے شاعر[[ [[گٹھ:1913 دے جم]] [[گٹھ:1986 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو افسانہ نگار]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں]] [[گٹھ:بھارت دے اردو مصنفاں]] [[گٹھ:بھارتی اردو شاعر]] [[گٹھ:بھارتی شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مصنفاں]] [[گٹھ:بھارتی مصنف]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجاب، بھارت دے شاعر]] [[گٹھ:فضلا فارمین کرسچین کالج]] [[گٹھ:ہندو شاعر]] [[گٹھ:ہندو مصنفاں]] bccbncw209o3yggvf3y37n1i4dbzca9 0 80559 711954 707767 2026-09-26T03:49:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711954 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler|image=USO Holiday Tour at Advisory Post Lightning 171224-D-PB383-051 (25427550568).jpg|caption=Fox in دسمبر 2017|birth_name=Victoria Elizabeth Crawford{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/bios/a/alicia-fox/|title=Alicia Fox|accessdate=اپریل 17, 2018|publisher=Online World of Wrestling}}|birth_date={{birth date and age|1986|6|30}}|birth_place=[[Ponte Vedra Beach, Florida]]، U.S.|resides=[[Jacksonville, Florida|Jacksonville]]، [[Florida]]، U.S.|names='''Alicia Fox''' Tori Victoria Crawford|height={{height|ft=5|in=9}}|family=[[Christina Crawford (wrestler)|Christina Crawford]] (sister)|weight={{convert|119|lb|kg|abbr=on}}|billed=Ponte Vedra Beach, Florida [[Long Island, New York]]|trainer=[[Ohio Valley Wrestling]] [[Florida Championship Wrestling]]|debut=جولائی 1, 2006|retired=}} '''وکٹوریا ایلزابیتھ کرافورڈ''' (جم 30 جون، 1986) <ref>{{Cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/fox_alicia.html|title=Alicia Fox|website=Slam! Sports|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|access-date=اپریل 17, 2018|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://archive.today/20130115083512/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/fox_alicia.html|dead-url=yes}}</ref> اک امریکی پیشہ ور پہلوان، سابقہ ماڈل اتے کدے-کدے [[اداکار|اداکارہ اے]] جو [[ڈبلیو۔ڈبلیو۔ای۔]] وچ اپنے ویلے لئی اے'''لیسیا پھوکس دے''' نام نال مشہور اے۔ کراپھورڈ نے 13 جون، 2008 نوں ایلیسیا پھوکس نام اتے ویاہ دے یوجناکار دی چال دا استعمال کردیاں ''سمیکڈاؤن'' وکھے شروعات کیتی۔--<ref>- name="McNamara">{{Cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2008/06/14/5877586.html|title=Smackdown: Batista avoids being banished|last=McNamara, Andy|date=جون 14, 2008|website=Slam! Sports|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> نومبر وچ، اوہ ایسیڈبلیو برانڈ وچ چلی گئی، جتھے اسنے ڈیجے گیبریئل دا پربندھن کیتا۔-<ref>-- name="Bishop">{{Cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2008/11/18/7456451.html|title=ECW: Dancing to Survivor Series|last=Bishop, Matt|date=نومبر 18, 2008|website=Slam! Sports|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> اگلے سال، پھوکس نے ڈبلیوڈبلیوئی دن چیمپیئن شپ لئی چیلنج دینا شروع کیتا، <ref>{{Cite web|url=https://www.pwtorch.com/artman2/publish/kellerstake/article_34323.shtml|title=Keller's WWE Raw report 8/10: Results, thoughts, observations, nitpicks, quotebook|last=Keller, Wade|authorlink=Wade Keller|date=اگست 10, 2009|publisher=Pro Wrestling Torch|access-date=اپریل 17, 2018}} {{Cite web|url=https://www.pwtorch.com/artman2/publish/kellerstake/article_34323.shtml|title=Keller's WWE Raw report 8/10: Results, thoughts, observations, nitpicks, quotebook|last=Keller, Wade|authorlink=Wade Keller|date=اگست 10, 2009|publisher=Pro Wrestling Torch|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> جس نوں اسنے جون 2010 وچ جتیا، دو مہینیاں تک اسنے خطاب اپنے نام کیتا، <ref>{{Cite web|url=https://www.pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_42085.shtml|title=WWE News: Fatal Four-Way PPV News & Notes – three new champions, bonus matches, Vince McMahon appearance|last=Caldwell, James|date=جون 20, 2010|publisher=Pro Wrestling Torch|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> ڈبلیوڈبلیوئی دے اتہاس وچ پہلا اتے اکلوتا افریکی امریکی دن چیمپین بن گیا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/divas/14798866|title=History of the Divas Championship: Alicia Fox|date=جون 20, 2010|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|access-date=جون 21, 2010|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213234305/http://www.wwe.com/classics/titlehistory/divas/14798866|dead-url=yes}}</ref> اکتوبر 2014 وچ، اسنے ای رئیلٹی ٹیلیوژن دی لڑی ' ''کل دن'' ' تے ابھنی کرنا شروع کیتا ! مکھ پلستر دے حصے دے طور تے ابھنی کیتا۔ <ref>{{Cite web|url=https://pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_71912.shtml|title=WWE News: WWE & E! announce "Total Divas" details, number of episodes, male cast members|last=Caldwell, James|date=جولائی 12, 2013|publisher=Pro Wrestling Torch|access-date=اپریل 17, 2018}} </ref> == مڈھلا جیون == کراپھورڈ دا جم 30 جون 1986 نوں پھلورڈا دے پونٹے ویدرا بیچ وچ ہویا سی۔ == پیشاور کشتی دا کیریئر == === عالمی کشتی منورنجن /ڈبلیو ڈبلیو ای === ==== اوہیؤ ویلی ریسلنگ (2006–2007) ==== 2006 وچ، کراپھورڈ نے [[ڈبلیو۔ڈبلیو۔ای۔|ورلڈ ریسلنگ اینٹرٹینمینٹ]] (ڈبلیوڈبلیوئی) دے نال ترقی دے اقرارنامے تے ہستاکھر کیتے اتے اسنوں اوڈیو ویلی ریسلنگ (اوویڈبلیو)، ڈبلیوڈبلیوئی دے اس ویلے دے ترقی دے کھیتر وچ دتا گیا سی۔ اسنے 1 جولائی، 2006 نوں سٹائل مارٹائینز اتے اوڈیبی دے وچکار اک میچ وچ، اسدے اصل نام ہیٹھ، اک خاص مہمان ریفری وجوں، ڈیبِ ۔ کیتا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/ovw/_2006/|title=Ohio Valley Wrestling (2006)|publisher=Online World of Wrestling|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> 6 ستمبر نوں، کراپھورڈ نے اک اوویڈبلیو خواتین کشتی وچ، نویں رنگ نام '''ٹوری دے''' ہیٹھ، اپنی اندرونی شروعات کیتی، جس وچ اسنوں اوڈیبی نے ختم کر دتا۔ اسنے اگلے مہینے [[مکی جیمز]]، اوڈیبی اتے کیٹی لیا سمیت مخالفاں دے خلاف، سنگلز اتے ٹیگ ٹیم دوواں میچاں وچ باقاعدہ مقابلہ کیتا۔ ستمبر دے اخیر وچ، اسنے ایلییاہ برقعے دا پربندھن کرنا شروع کیتا، چیت دِ جیٹ خلاف میچاں لئی رنگ وچ اس نال گیا۔ 18 اکتوبر نوں اوویڈبلیو ٹیلیویین ٹیپنگز تے، اپنے اصل نام نوں واپس کرن توں بعد، کراپھورڈ نے بیتھ پھینکس نوں اوویڈبلیو خواتین چیمپیئن شپ لئی چیلنج دتی، پر سیرینا ڈیب دی دکھلئندازی توں بعد ہار گئی۔ دو دن بعد، 20 اکتوبر نوں، کراپھورڈ نے اوویڈبلیو خواتین چیمپیئن شپ جتن لئی اک اوویڈبلیو ہاؤس شو وچ گونٹلیٹ میچ جتیا۔ اگلی رات، حالانکہ، کراپھورڈ پھنکس توں واپس چیمپیئن شپ توں ہار گئی، جسنے اٹھ عورت المینیشن میچ جتیا۔ کراپھورڈ دی چیمپیئن شپ جت اوویڈبلیو ولوں انجان اے، اتے ترقی پھونیکس دے دو راجاں نوں اک سنگل، نروگھن راج وجوں چیمپین مندی اے۔ {<ref>{Cite web|url=http://www.ovwtv.com/titles|title=OVW {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109121647/http://www.ovwtv.com/titles%257Ctitle%3DOVW |date=2019-11-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109121647/http://www.ovwtv.com/titles%257Ctitle%3DOVW |date=2019-11-09 }} Women's Championship|publisher=[[Ohio Valley Wrestling]]|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> کراپھورڈ نے 2007 دے شروع وچ پھینکس نال لڑائی جاری رکھی، اسدا ساہمنا کئی ٹیگ ٹیم میچاں وچ ہویا، جس وچ پھینکس نے اوڈیبی نال مل کے کراپھورڈ نوں لی جاں ڈیب نال مل کے کم کیتا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/ovw/_2007/|title=Ohio Valley Wrestling (2007)|publisher=Online World of Wrestling|access-date=اپریل 17, 2018}}</ref> اسدے نال ہی، کراپھورڈ نے "مس اوویڈبلیو" مقابلے وچ حصہ لیا، جس نوں اوڈیبی نے جتیا۔ کراپھورڈ نے مریسے اوئیللیٹ نال لڑائی جھگڑے توں پہلاں اپریل وچ ملینا روکا نال میچاں دی اک لڑی کیتی سی۔ اوویڈبلیو وچ اسدی آخری روپ 21 جولائی نوں سی، جدوں اسنے اوویڈبلیو خواتین چیمپیئن شپ لئی تنّ-پکھی میچ وچ حصہ لیا، جس نوں اوڈیبی نے جتیا۔ ==== پھلورڈا چیمپیئن شپ کشتی (2007–2008) ==== == نجی زندگی == کراپھورڈ دی کرسٹینا نام دی اک چھوٹی بھین اے، جو کہ اک پیشاور پہلوان وی سی اتے ہن ٹینپا بے بکینیئرز چیئرلیڈر اے۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.wrestleview.com/misc-news/15435-news-on-bruce-prichard-alicia-fox-sheamus-more/|title=News on Bruce Prichard, Alicia Fox, Sheamus, more|last=Gerweck, Steve|date=جولائی 10, 2010|access-date=اپریل 17, 2018|publisher=WrestleView}}</ref> پیشاور پہلوان بنن توں پہلاں، کراپھورڈ اک ماڈل سی اتے جان لورینائٹس ولوں اک فیشن کیٹالاگ وچ ویکھن توں بعد ڈبلیوڈبلیوئی نال دستخط کیتے سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/fox_alicia.html|title=Alicia Fox|website=Slam! Sports|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|access-date=اپریل 17, 2018|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://archive.today/20130115083512/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/fox_alicia.html|dead-url=yes}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:امریکی خواتین پیشہ ور پہلوان]] [[گٹھ:جم 1986]] 56zru9tavd7f6a5k9lo1xrdrz9nffcg 0 80972 711979 710408 2026-09-26T05:02:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711979 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات نسلی گروہ | group = بھارت دے مسیحی | image = Nasrani cross.jpg | caption = [[مقدس توما دے مسیحیاں د‏‏ی صلیب]] | pop = 27,819,588 (2011)<ref>{{cite web|title=Census of India :Religion PCA|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/Religion_PCA.html|website=www.censusindia.gov.in|publisher=Government of India|accessdate=11 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225051215/http://www.censusindia.gov.in/2011census/Religion_PCA.html|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> | regions = [[ناگالینڈ]] (90%)، [[میزورم]] (88%) تے [[میگھالیہ]] (83.3%) وچ اکثریت نيں جدو‏ں کہ [[منی پور]] (41.3)، [[گوا]] (25%)، [[کیرلا]] (18.4%)، [[تمل ناڈو]] (6.2%)، [[جھارکھنڈ]] (4.3%)، [[اوڈیشا]] (2.76%)، [[آندھرا پردیش]] (1.38) تے [[مغربی بنگال]] (1%) وچ کم تعداد وچ نيں۔ | langs = [[ملیالم]]، [[تمل زبان|تمل]]، [[تیلگو زبان|تیلگو]]، [[کونکنی]]، [[کنڑا|کنڑ]]، [[بنگالی زبان|بنگالی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[ہندی]] تے مختلف ہندوستانی زباناں | rels = [[رومن کیتھولک|رومی کاتھولک]]، [[مقدس توما دے مسیحی]]، راسخ العقیدہ، یعقوبی، مار تھوما وغیرہ تے مختلف [[پروٹسٹنٹ]] فرقے جداں کہ [[اصطباغی]]، [[کلیسیائے جنوبی ہند]]، [[بھارت د‏‏ی انجیلی کلیسیا]]، [[سینٹ تھامس ایونجیلیکل چرچ]]، [[بلیورز ایسٹرن چرچ]]، [[کلیسیائے شمالی ہند]]، [[پریسبیٹیرین کلیسیا (بھارت)|پریسبیٹیرین کلیسیا]]، [[پیندی کاسٹل|پیندی کاسٹل کلیسیا]]، رسُولی، [[لوتھریت|لوتھری]]، [[ٹریڈیشنل انگلیکان کمیونین|ٹریڈیشنل انگلیکان]]۔ | related-c = [[مقدس توما دے مسیحی|نصرانی]]، [[Knanaya]]، [[East Indians]]، [[کھاسی]]، [[Mizo people|Mizos]]، [[Kuki people|Kukis]]، [[Naga people|Nagas]]، [[اینگلو انڈین]]، [[Goan Catholics]]، [[Mangalorean Catholics]]، [[Garo people]]، [[Pnar people]] }} {{Indian Christianity}} {{مسیحیت بلحاظ ملک}} [[2011ء بھارت وچ مردم شماری|2011ء د‏‏ی مردم شماری]] دے مطابق مسیحیت بھارت دا [[بھارت وچ مذہب|تیسرا وڈا مذہب]] ا‏‏ے۔ تے بھارت د‏‏ی آبادی دے 2.3 فیصد وچو‏ں مسیحیت دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد 28 ملین ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://m.firstpost.com/india/india-has-79-8-percent-hindus-14-2-percent-muslims-2016-census-data-on-religion-2407708.html|publisher=[[Firstpost]]|accessdate=14 August 2016|date=26 August 2016|title=India has 79.8% Hindus, 14.2% Muslims, says 2011 census data on religion|archive-date=26 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426050938/https://www.firstpost.com/india/india-has-79-8-percent-hindus-14-2-percent-muslims-2011-census-data-on-religion-2407708.html|dead-url=yes}}</ref> روایت کيتی رو تو‏ں ایہ منیا جاندا اے کہ بھارت وچ مسیحیت [[توما|توما رسول]] نے متعارف کيتی۔ اندازے دے مطابق توما رسول کیرلا وچ سنہ 52ء وچ تشریف لیائے سن ۔ اسکالراں وچ اس گل دا عام اتفاق رائے اے کہ بھارت وچ مسیحیت د‏‏ی تشکیل چھیويں صدی عیسوی وچ ہوئی۔<ref>{{cite book|title=Cultural and Religious Heritage of India: Christianity|quote=The earliest historical evidence, however, regarding the existence of a Church in South India dates from the sixth century A.D|author=Suresh K. Sharma, Usha Sharma}}</ref> بشمول کچھ طبقات دے جو سریانی وچ عبادت تے دعا کیتا کردے سن ، اس طرح ایہ ممکن اے کہ وجود مذہب دا دور ہور وسعت اختیار کردے ہوئے توما رسول د‏‏ی مبینہ آمد تک جا پہنچے۔{{#tag:ref| ویکھو {{harvnb|Jones|2012|p=93}}۔ موضوع دے ہور تفصیلی مطالعے دے بعد نیل اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ ہندوستان وچ مسیحیت چھیويں صدی وچ وارد ہوئی سی اس تو‏ں جونز دے دعوی تے سریانی دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق ہُندی اے، ویکھو {{harvnb|Frykenberg|2008}} نال ہی توما رسول د‏‏ی روایت دا وی ممکنہ طور اُتے درست ہونا سچ ہوئے۔<ref>Stephen Neill, ''A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707'' (2004).</ref> |group="حاشیہ"}} مسیحی بھارت بھر وچ ہر شعبۂ زندگی وچ پائے جاندے نيں۔ مسیحی [[جنوبی بھارت]] تے جنوبی کنارے [[کونکن|کونکن ساحل]] تے [[شمال مشرقی بھارت]] وچ وڈی تعداد وچ آباد نيں۔ بھارتی مسیحی ملک دے لئی کئی خدمات وی سر انجام دے چکے نيں، انہاں وچ سابقہ او موجودہ [[وزیر اعلیٰ (بھارت)|وزرائے اعلیٰ]]، [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں دے گورنر|گورنر]] تے چیف الیکشن کمشنرز شامل نيں۔<ref name="rajbhavan.maharashtra.gov.in">[http://rajbhavan.maharashtra.gov.in/previous/pcalexander.htm Hon'ble Shri P. C. Alexander] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615193356/http://rajbhavan.maharashtra.gov.in/previous/pcalexander.htm |date=15 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zeenews.com/news548254.html|title=Govt appoints new Governors, Margaret Alva gets U`khand|work=Zee News|accessdate=5 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106014431/http://zeenews.india.com/news/nation/govt-appoints-new-governors-margaret-alva-gets-ukhand_548254.html|archivedate=6 January 2019|dead-url=no}}</ref> بھارت وچ دوسرے مذاہب دے مقابلے وچ بھارتی مسیحیاں شماریا‏‏تی د‏‏ی شرح مرداں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Christians-have-best-sex-ratio-in-India/articleshow/50312741.cms|title=Christians have best sex ratio in India|work=The Times of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106014423/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Christians-have-best-sex-ratio-in-India/articleshow/50312741.cms|archivedate=2019-01-06|access-date=2019-11-13|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/C_Series/Population_by_religious_communities.htm|title=Population by religious communities (Census 2001)|publisher=|accessdate=5 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106014425/http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/C_Series/Population_by_religious_communities.htm|archivedate=6 January 2019|dead-url=no}}</ref> بھارت وچ [[جین|جینیاں]] دے بعد مسیحی طبقہ دوسرا سب تو‏ں زیادہ تعلیم یافتہ مذہبی گروہ ا‏‏ے۔<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/Muslims-least-Jains-most-literate-Census/article14615996.ece Muslims least, Jains most literate: Census – The Hindu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> '''بھارت وچ مسیحیت''' دے بوہت سارے فرقے نيں۔ کیرلا د‏‏ی ریاست اک قدیم مسیحی فرقے [[مقدس توما دے مسیحی|مقدس توما دے مسیحیاں]] دا گڑھ ا‏‏ے۔ اس قدیم فرقہ دے وی کئی ذیلی فرقے نيں۔ انیہويں صدی عیسوی وچ [[پروٹسٹنٹ]] فرقے نے بھارت وچ قدم جمائے تے اس دے وی کئی فرقہ نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م [[اصطباغی]]، [[کلیسیائے جنوبی ہند]]، [[بھارت د‏‏ی انجیلی کلیسیا]]، [[سینٹ تھامس ایونجیلیکل چرچ]]، [[بلیورز ایسٹرن چرچ]]، [[کلیسیائے شمالی ہند]]، [[پریسبیٹیرین کلیسیا (بھارت)|پریسبیٹیرین کلیسیا]]، [[پیندی کاسٹل|پیندی کاسٹل کلیسیا]]، رسُولی، [[لوتھریت|لوتھری]]، [[ٹریڈیشنل انگلیکان کمیونین|ٹریڈیشنل انگلیکان]] تے کچھ انجیلی گروہ نيں۔ بھارت د‏‏ی [[کلیسیا]] (مسیحی اُمت) کئی تعلیمی ادارے تے ہسپتال چلا رہی اے جو قوم د‏‏ی ترقی دے لئی اک وڈا کم اے ۔{{sfn|Thomas|1974}} بھارت وچ سب تو‏ں پہلے [[رومن کیتھولک|رومی کاتھولک مسیحیت]] سولہويں صدی عیسوی وچ [[پرتگال|پرتگالی]]، [[اٹلی|اطالوی]] تے [[آئرش]] [[یسوعی|یسوعیاں]] نے متعارف کيتی۔ یسوعیاں نے ہندوستانیاں نو‏‏ں [[یسوع مسیح]] د‏‏ی انجیل وچ مذکور تعلیمات دے دس دے تبلیغ کيتی۔ بوہت سارے مسیحی اسکول، ہسپتال، بنیادی حفاظتی مراکز رومی کاتھولک تبلیغاں دا نتیجہ سن ۔ بعد وچ برطانوی، امریکی، جرمن تے اسکاٹش مبلغاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں [[پروٹسٹنٹ مسیحیت]] بھارت وچ پھیلی۔ انہاں پروٹسٹنٹ تبلیغاں د‏‏ی بدولت بھارت وچ پہلی بار انگریزی تعلیم متعارف ہوئی<ref>http://shodhganga.inflibnet.ac.in:8080/jspui/bitstream/10603/13999/11/11_chapter%204.pdf</ref> تے مقدس بائبل دا مختلف [[بھارت د‏‏یاں بولیاں|بھارتی زباناں]] (تمل، ملیالم، ہندتی، اردو تے [[بھارتی زباناں وچ بائبل دے تراجم|ہور]]) وچ ترجمہ ہويا۔<ref>''Herald of library science'' Volume 11 Sarada Ranganathan Endowment for Library Science – 1972 "In 1773, [[John Ferguson (grammarian)|Ferguson]]'s Hindoostani dictionary was published from London. According to Dr L.S. Varshaney, the first translation of the Bible in Hindi appeared in 1725 which was translated by Schultze."</ref> مسیحی بھارت وچ اقلیت نيں تے انہاں د‏‏ی تن [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|بھارتی ریاستاں]] – [[میگھالیہ]]، [[میزورم]] تے [[ناگالینڈ]] وچ مجموعی اکثریت اے تے ریاست [[تمل ناڈو]] تے [[کیرلا]] وچ مسیحی وڈی تعداد وچ موجود نيں۔ بھارت بھر وچ مسیحیت دور تک پھیلی ہوئی اے تے جنوبی بھارت د‏‏ی تمام ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ موجود ا‏‏ے۔ [[File:Infant Jesus Church, RS Naidu Nagar, Myusore (3).jpg|thumb|بچے یسوع دا گرجا گھر، میسور، بھارت]] == ریاستاں وچ تعداد == {| class="wikitable sortable" <caption> '''2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ریاستاں وچ مسیحیاں د‏‏ی تعداد'''<ref>{{cite web | title = Census of India – Religious Composition | work = | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs | date = | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html | doi = | accessdate = 27 August 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225051217/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html%20%20 | archivedate = 25 December 2018 | dead-url = no }}</ref> </caption> |- ! ریاست ! آبادی ! مسیحی (%) ! مسیحی (تعداد) |- | style="background:silver" | '''{{flagu|بھارت}}''' || style="background:silver" | '''1,210,854,977''' || style="background:silver" | '''2.30''' || style="background:silver" | '''27,819,588''' |- | [[ناگالینڈ]] | 1,978,502 | 87.93 | 1,739,651 |- | [[میزورم]] | 1,097,206 | 87.16 | 956,331 |- | [[میگھالیہ]] | 2,966,889 | 74.59 | 2,213,027 |- | [[منی پور]] | 2,855,794 | 41.29 | 1,179,043 |- | [[اروناچل پردیش]] | 1,383,727 | 30.26 | 418,732 |- | [[گوا]] | 1,458,545 | 25.10 | 366,130 |- | [[جزائر انڈمان و نکوبار]] | 380,581 | 21.28 | 80,984 |- | [[کیرلا]] | 33,406,061 | 18.38 | 6,141,269 |- | [[سکم]] | 610,577 | 9.91 | 60,522 |- | [[پدوچیری]] | 1,247,953 | 6.29 | 78,550 |- | [[تمل ناڈو]] | 72,147,030 | 6.12 | 4,418,331 |- | [[تریپورہ]] | 3,673,917 | 4.35 | 159,882 |- | [[جھارکھنڈ]] | 32,988,134 | 4.30 | 1,418,608 |- | [[آسام]] | 31,205,576 | 3.74 | 1,165,867 |- | [[اوڈیشا]] | 41,974,218 | 2.77 | 1,161,708 |- | [[چھتیس گڑھ]] | 25,545,198 | 1.92 | 490,542 |- | [[کرناٹک]] | 61,095,297 | 1.87 | 1,142,647 |- | [[دادرا و نگر حویلی]] | 343,709 | 1.49 | 5,113 |- | [[آندھرا پردیش]] | 84,580,777 | 1.34 | 1,129,784 |- | [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] | 27,743,338 | 1.26 | 348,230 |- | [[دمن و دیو]] | 243,247 | 1.16 | 2,820 |- | [[مہاراشٹر]] | 112,374,333 | 0.96 | 1,080,073 |- | [[دہلی]] | 16,787,941 | 0.87 | 146,093 |- | [[چندی گڑھ]] | 1,055,450 | 0.83 | 8,720 |- | [[مغربی بنگال]] | 91,276,115 | 0.72 | 658,618 |- | [[گجرات (بھارت)|گجرات]] | 60,439,692 | 0.52 | 316,178 |- | [[لکشادیپ]] | 64,473 | 0.49 | 317 |- | [[اتراکھنڈ]] | 10,086,292 | 0.37 | 37,781 |- | [[مدھیہ پردیش]] | 72,626,809 | 0.29 | 213,282 |- | [[جموں‏ و کشمیر]] | 12,541,302 | 0.28 | 35,631 |- | [[ہریانہ]] | 25,351,462 | 0.20 | 50,353 |- | [[اتر پردیش]] | 199,812,341 | 0.18 | 356,448 |- | [[ہماچل پردیش]] | 6,864,602 | 0.18 | 12,646 |- | [[راجستھان]] | 68,548,437 | 0.14 | 96,430 |- | [[بہار (بھارت)|بہار]] | 104,099,452 | 0.12 | 129,247 |} == ہور ویکھو == {{باب|بھارت وچ مسیحیت}} * [[بھارت وچ کاتھولک کلیسیا]] * [[دہلی وچ مسیحیت]] * [[گوا وچ مسیحیت]] * [[جھارکھنڈ وچ مسیحیت]] * [[کیرلا وچ مسیحیت]] * [[مہاراشٹر وچ مسیحیت]] * [[تمل ناڈو وچ مسیحیت]] * [[اتر پردیش وچ مسیحیت]] * [[مغربی بنگال وچ مسیحیت]] * [[تیلگو مسیحی]] * [[بھارت وچ یسوع]] {{div col end}} {{Clear}} == حواشی == {{حوالے|group=حاشیہ}} == حوالے == {{حوالے|2}} == کتابیات == {{Refbegin|2}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Fxqtx8SflEsC|title=Saints, Goddesses and Kings: Muslims and Christians in South Indian Society, 1700–1900|last=Bayly|first=Susan|publisher=Cambridge University Press|year=1989|isbn=978-0-521-89103-5|ref=Bayly|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051226/https://books.google.com/books?id=Fxqtx8SflEsC|archivedate=25 دسمبر 2018}} * {{Cite book|ref=harv|last1=Baum|first1=Wilhelm|authorlink1=:en:Wilhelm Baum|last2=Winkler|first2=Dietmar W.|title=The Church of the East: A Concise History|year=2003|location=London-New York|publisher=Routledge-Curzon|url=https://books.google.com/books?id=CnSCAgAAQBAJ}} * {{cite book| url = https://books.google.com/books?id=VRkNAQAAIAAJ| title = Religion in Victorian Britain| last = Beckerlegge| first = Gwilym| publisher = [[:en:Manchester University Press|Manchester University Press]]| year = 1997| isbn = 0-7190-5184-3| volume = V – Culture and Empire| chapter = Professor Friedrich Max Müller and the Missionary Cause| ref = Beckerlegge| editor1-last = Wolfe| editor1-first = John| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225051216/https://books.google.com/books?id=VRkNAQAAIAAJ| archivedate = 25 دسمبر 2018}} * {{cite book|first=K. L.|last=Bernard|title=Flashes of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=Lf5qGwAACAAJ|year=1995|location=Cochin|publisher=Victory Press|ref=harv|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051222/https://books.google.com/books?id=Lf5qGwAACAAJ|archivedate=25 دسمبر 2018}} * {{cite book |url=http://greatest-battles.webs.com/MysoreWars/MysoreWars.htm |title=Haidar Ali and Tipu Sultan and the struggle with the Musalman powers of the south |last=Bowring |first=Lewin |publisher=ADABIYAT-I DELLI |year=1893 |edition=1974 |location=Delhi |ref=Bowring |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051220/https://greatest-battles.webs.com/MysoreWars/MysoreWars.htm%0A%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225051220/https://greatest-battles.webs.com/MysoreWars/MysoreWars.htm%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225051220/https://greatest-battles.webs.com/MysoreWars/MysoreWars.htm%20 |date=2018-12-25 }} * {{cite book|first=Leslie W.|last=Brown|title=The Indian Christians of St Thomas, an Account of the Ancient Syrian Church of Malabar|url=https://books.google.com/books?id=20EvQwAACAAJ|year=1956|publisher=University Press|ref=harv|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051214/https://books.google.com/books?id=20EvQwAACAAJ|archivedate=25 دسمبر 2018}} * {{cite book|title=The Last Mughal: The Fall of Delhi, 1857|url=https://books.google.com/books?id=wYW5J-jQn8QC|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4088-0688-3|ref=Dalrymple|last=Dalrymple|first=William|year=2009|location=|pages=|via=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051223/https://books.google.com/books?id=wYW5J-jQn8QC|archivedate=25 دسمبر 2018}} * {{cite encyclopedia | url= https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&pg=PP285 | title= Syrian Orthodox Churches in India | encyclopedia= The Encyclopedia of Christianity, Volume 5 | last= Fahlbusch | first= Erwin | isbn= 978-0-8028-2417-2 | location= Grand Rapids, MI | publisher= Wm. B. Eerdmans | year= 2008 | ref= harv | archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225051224/https://books.google.com/books?id=lZUBZlth2qgC&pg=PP285%20 | archivedate= 2018-12-25 | access-date= 2019-11-13 | dead-url= no }} * {{cite book|first=Robert Eric|last=Frykenberg|title=Christianity in India: From Beginnings to the Present|url=https://archive.org/details/christianityinin0000fryk|date=2008|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-957583-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Robert Eric|last=Frykenberg|title=Christians and Missionaries in India: Cross-Cultural Communication since 1500|url=https://books.google.com/books?id=f08H_2Z_BIkC|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-12866-0|ref=harv|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051225/https://books.google.com/books?id=f08H_2Z_BIkC|archivedate=25 دسمبر 2018}} * {{cite book |title=A World History of Christianity |first=Adrian |last=Hastings |publisher=Wm. B. Eerdmans |location=Grand Rapids, MI |year=2000 |isbn=978-0-8028-4875-8 |url=https://books.google.com/books?id=kL5-5Z2QGFsC |ref=harv }} * {{cite book|chapter=Christianity in South Asia|title=Introducing World Christianity|last=Jones|first=Arun|publisher=Blackwell Publishing|location=Malden, MA|year=2012|isbn=978-1-4051-8249-2|editor-first=Charles E.|editor-last=Farhadian|url=https://books.google.com/books?id=mjIVn4IX69oC|ref=harv}} * {{cite journal |title=A Christian Caste in Hindu Society: Religious Leadership and Social Conflict among the Paravas of Southern Tamilnadu |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1981-04_15_2/page/203 |first1=S. B. |last1=Kaufmann |journal=Modern Asian Studies |volume=15 |issue=2 |year=1981 |pages=203–234 |jstor=312091 |doi=10.1017/s0026749x00007058 |ref=harv}} * Latourette, Kenneth Scott. ''A history of expansion of christianity. vol 3. Three centuries of advance: AD 1500-AD 1800'' (1939) pp 247–84. * Latourette, Kenneth Scott. ''A history of expansion of Christianity. vol 6. The great century: in Northern Africa and Asia: AD 1800-AD 1914'' (1944) pp 65–214. * {{cite book |title=Legitimating New Religions |url=https://archive.org/details/legitimatingnewr0000lewi |last=Lewis |first=James R. |publisher=Rutgers University Press |year=2003 |isbn=0-8135-3324-4 |ref=harv}} * Oddie, Geoffrey A. "Christianity and social mobility in South India 1840–1920: A continuing debate." ''South Asia: Journal of South Asian Studies'' 19#1 (1996): 143-159. * Oddie, Geoffrey A. "Indian Christians and National Identity, 1870–1947." ''Journal of religious history'' 25.3 (2001): 346-366. * {{cite encyclopedia | encyclopedia= The Saint Thomas Christian Encyclopedia of India, Vol. 2 | last= Puthiakunnel | first= Thomas| editor-last= Menachery|editor-first=George|title= Jewish colonies of India paved the way for St. Thomas |location= Trichur |publisher= St. Thomas Christian Encyclopedia of India |year=1973|ref=harv}} * {{cite book|last=Rice|first=Edward|title=Eastern Definitions: A Short Encyclopedia of Religions of the Orient|url=https://archive.org/details/easterndefinitio0000rice|year=1978|location=New York|isbn=0-385-08563-X|ref=harv}} * Neill, Stephen, ''A History of Christianity in India: The Beginnings to AD 1707'' (2004). * Neill, Stephen, ''A History of Christianity in India: 1707–1858'' (2002). * Neill, Stephen, ''A History of Christian Missions'' (Penguin, 1991). * Schurhammer, Georg. ''Francis Xavier; His Life, His Times: India, 1541–1544'' (Vol. 2. Jesuit Historical Institute, 1982). * {{cite book|first=Abraham Vazhayil|last=Thomas|title=Christians in Secular India|url=https://books.google.com/books?id=dcDhYz8vUKcC|year=1974|publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press|isbn=978-0-8386-1021-3|ref=harv|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225051218/https://books.google.com/books?id=dcDhYz8vUKcC|archivedate=25 دسمبر 2018}} * {{Cite book|ref=harv|last=Vadakkekara|first=Benedict|title=Origin of Christianity in India: A Historiographical Critique|year=2007|location=Delhi|publisher=Media House|url=https://books.google.com/books?hl=sr&id=7f3YAAAAMAAJ}} {{refend}} === بنیادی مآخذ === * Spliesgart, Roland, and Klaus Koschorke, eds. ''A History of Christianity in Asia, Africa, and Latin America, 1450–1990: A Documentary Sourcebook'' (2007) == ہور پڑھو == {{Refbegin|2}} * {{cite book|author1=Anand Amaladass|author2=Gudrun Löwner|title=Christian Themes in Indian Art: From the Mogul Times Till Today|url=https://books.google.com/books?id=RI_HtwAACAAJ|year=2012|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=978-81-7304-945-3 |ref=harv| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225051225/https://books.google.com/books?id=RI_HtwAACAAJ | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * Jain, Sandhya (2010). Evangelical intrusions: [Tripura, a case study]. New Delhi: Rupa & Co. * Goel, S.G. 2016. History of Hindu-Christian encounters, AD 304 to 1996. * {{cite book|author=A. E. Medlycott|title=India and the Apostle Thomas: An Inquiry, with a Critical Analysis of the Acta Thomae|url=https://books.google.com/books?id=1X5c2hI3zqEC|date=1 January 2005|publisher=Gorgias Press LLC|isbn=978-1-59333-180-1 |ref=harv| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225051222/https://books.google.com/books?id=1X5c2hI3zqEC | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * Madhya Pradesh (India)., & Niyogi, M. B. (1956). Vindicated by time: The Niyogi Committee report on Christian missionary activities. Nagpur: Government Printing, Madhya Pradesh. * ''The St. Thomas Christian Encyclopedia of India'', Vol.I (India)1982, Vol.II (Kerala)1973, Vol.III(India)2010 Ed. George Menachery * ''Indian Church History Classics"Vol.I (Nazranies)1998 Ed. George Menachery'' * "History of the Syrian Nation and the Old Evangelical-Apostolic Church of the East" By George David Malech, Publisher: Gorgias Press * Panikkar, K. M. (1959). Asia and Western dominance. London: Allen & Unwin. {{ISBN|9781597406017}} * Panikkar, K. M. (1997). Malabar and the Portuguese: Being a history of the relations of the Portuguese with Malabar from 1500–1663. Bombay: D B Taraporevala. * S.M. Michael SVD, ''Dalit's Encounter with Christianity. A Case Study of Mahars in Maharashtra'', ISPK&nbsp;– Ishvani Kendra: Dehli&nbsp;— Pune 2010,230 pp., {{ISBN|978-81-8465-074-7}}. * George Menachery, Ed., various publications incl. ''The St. Thomas Christian Encyclopaedia of India'' in 3 vols. and The Indian Church History Classics ''The Nazranies'' for some 1500 photos and art reproductions * {{cite book|author=Rowena Robinson|title=Christians of India|url=https://books.google.com/books?id=HyFDnV9k2cYC|date=9 October 2003|publisher=SAGE Publications|isbn=978-0-7619-9822-8 |ref=harv| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225051211/https://books.google.com/books?id=HyFDnV9k2cYC | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * Shourie, Arun. (2006). Missionaries in India: Continuities, changes, dilemmas. New Delhi: Rupa.{{ISBN|9788172232702}} * ''This article includes material from the 1995 [[دائرہ عام|public domain]] [[:en:Library of Congress Country Studies|Library of Congress Country Study]] on [[بھارت|India]].'' {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [http://anglicanhistory.org/india/chatterton1924/25.html A History of the Church of England in India] * [http://www.newadvent.org/cathen/07722a.htm Catholic Encyclopaedia—Entry on India] * [http://www.indianchristianity.com/ St. Thomas Christian Encyclopaedia of India] * [http://www.churchesinindia.com/ Churches in India] * [https://www.nytimes.com/2008/12/30/us/30priest.html?_r=1&hp Divine Recruits] * [http://www.christiansinindia.in/ Non Institutional Christians in India—Following the Example of the Christians in the Bible] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200101231910/https://www.christiansinindia.in/ |date=2020-01-01 }} * [http://www.uelci.org/ Lutherans in India] * [http://www.nazraney.com/ Nazraney or Thomas Christians of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622113141/http://www.nazraney.com/ |date=2013-06-22 }} * [http://divdl.library.yale.edu/dl/Browse.aspx?qc=AdHoc&qs=1058 Image and Text Database on the History of Christianity, Yale Divinity School] {{موضوعات ایشیا|suffix=ماں مسیحیت | title=ایشیا وچ [[مسیحیت]]}} {{موضوعات بھارت وچ مذہب}} {{Christianity footer}} [[گٹھ:بھارت وچ مسیحیت| ]] 5mqbhgoxsrzg36lehdb2wfk5q3yvdep 0 81865 712042 711365 2026-09-26T09:12:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712042 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکار}} '''سونگ ہی کیو''' (پیدائش : 22 نومبر 1981 عیسوی) [[جنوبی کوریا]] د‏‏ی اک اداکارہ ا‏‏ے۔ سونگ نے ایشیا بھر وچ مختلف ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ اپنے بھرپور کرداراں تو‏ں شہرت حاصل کيتی۔ تے فیر اس نے بہت مقبول فلماں وچ وی اداکاری دے جوہر دکھائے۔ سال 2017 نو‏‏ں اوہ فوربس ([[فوربس (جریدہ)|فوربس]]) میگزین د‏‏ی کوریا پتے سیلیبرٹی د‏‏ی لسٹ <ref>{{cite web|title=[SPECIAL EDITION (1)] 박보검·송중기 한국 최고 파워 셀러브리티|url=http://jmagazine.joins.com/forbes/view/315606|date=فروری 23, 2017|website=JoongAng Ilbo|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172000/http://jmagazine.joins.com/forbes/view/315606|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref>ماں ستويں نمبر اُتے رہی تے سال 2018 وچ ايس‏ے لسٹ دے چھیويں نمبر اُتے آئی۔<ref>{{cite web|url=http://jmagazine.joins.com/forbes/view/320595|title=[2018 대한민국 셀러브리티(8)] 한국 연예계의 세대교체|date=مارچ 23, 2018|website=JoongAng Ilbo|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171946/http://jmagazine.joins.com/forbes/view/320595|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> سونگ دے ٹیلی ویژن ڈرامےآں د‏‏ی کامیابی نے اسنو‏ں [[بین الاقوامی]] سطح اُتے ٹاپ ھلّ یو سٹار د‏‏ی سطح اُتے مستحکم کر دتا۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == سونگ جدو‏ں پیدا ہوئی تاں بیمار تے اس قدر کمزور سی کہ ڈاکٹراں تے اس دے والدین دا خیال سی کہ اوہ بچ نئيں پائے گی۔ اس دے مکمل صحت یاب ہونے اُتے اس دے والدین نے اس د‏ی پیدائش دا اندراج 26 فروری 1982 نو‏‏ں کروایا۔ ( جدو‏ں کہ سونگ د‏‏ی اصل تریخ پیدائش 22 نومبر 1981 تھی)۔ <ref>{{cite web|script-title=ko:송혜교، 조촐한 생일파티 공개 '수수하지만 빛나는 미모'|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201211281111361116|work=My Daily|language=Korean|date=نومبر 28, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171953/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201211281111361116|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> سونگ ہی کیو نے سی جونگ یونیورسٹی تو‏ں فلم آرٹس وچ ڈگری حاصل کيتی۔ <ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=008&aid=0002055044|title=고졸?대학중퇴? 송혜교 프로필 논란|date=نومبر 2, 2008|website=MT|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171951/https://entertain.naver.com/read?oid=008&aid=0002055044|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> == کیریئر == سال 1996 وچ 14 سالہ سونگ ہی کیو جو اس وقت ہوئی اسکول د‏‏ی تیسرے سال د‏‏ی طالبہ سی ، نے سن دے یونگ ماڈلنگ دے مقابلے وچ پہلی پوزیشن حاصل کرکے اسکول یونیفارم کمپنی د‏‏ی ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی فنی زندگی د‏‏ی پہلی کارگردگی دکھادی <ref>{{cite web|title=Top 5 female hallyu stars whose look barely changed over time|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140619001295|website=[[The Korea Herald]]|date=جون 19, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171936/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140619001295|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> ایويں نو عمر سونگ ہی کیو دے لئی ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ چھوٹے رول حاصل کرنے د‏‏ی راہ ہموار ہوئی تے اسنو‏ں اس دے پہلے ٹیلی ویژن ڈرامے پہلی محبت (First Love) وچ کم کرنے دا موقع ملا۔ اس دے بعد اس نے بوہت سارے ہور ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ اداکاری د‏‏ی جنہاں وچ سُون پُونگ کلینک (Soonpoong Clinic) قابل ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0000037563|title=「순풍 산부인과」 내달 초 종영|date=نومبر 16, 2000|website=Yonhap News Agency|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171938/https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0000037563|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> لیکن اس د‏ی پورے کوریا تے ایشیا وچ شہرت اس وقت ہوئی جدو‏ں اس نے سال 2000 وچ اک ٹیلی ویژن ڈراما خزاں میرے دل وچ (Autumn in My Heart ) وچ سونگ سی یونگ ہیون (Song Seung-heon) تے وون بین (Won Bin) دے نال کم کیتا۔ <ref>{{cite web|url=https://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=105&oid=009&aid=0000059542|title=[My Homepage] 탤런트 송혜교|date=اکتوبر 23, 2001|website=MK|language=ko}}</ref> == فلم تے بین الاقوامی سفر == سال 2005 دے اوائل وچ سونگ انگریزی پڑھنے دان فرانسیسکو گئی تے فیر اس نے سیاٹیل دا سفر کیتا۔ [[فائل:Song Hye-kyo in Oct 2008 (2).jpg|thumb|اکتوبر 2008 وچ ]] کوریا د‏‏ی خوبصورت ترین خاتون <ref>[http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2005/04/06/2005040661023.html Fans of Snubbed Beauties up in Arms]۔ ''[[The Chosun Ilbo]]''۔ اپریل 6, 2005.</ref><ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/12/14/2010121400636.html|title=Song Hye-kyo Ranked Among 100 Most Beautiful Face|date=دسمبر 14, 2010|work=The Chosun Ilbo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171950/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/12/14/2010121400636.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref>سمجھی جانے والی سونگ نے سال 2011 دے اوائل ميں نے اک تصویری کتاب (photobook) لمحات سونگ ہی کیو (Song Hye-kyo's Moment ) دے عنوان تو‏ں جاری د‏‏ی جس د‏‏ی عکاسی اٹلانٹا، نیویارک، بیونس آئرس، پاتاگونیا، پیرس، نیدر لینڈز تے برازیل دے چوٹی دے فوٹو گرافراں مے ورگی۔ اس کتاب تو‏ں حاصل ہونی والی آمدن بچےآں د‏‏ی فاؤنڈیشن نو‏‏ں عطیہ کيتی گئی سی۔ <ref>[http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/01/28/2011012800326.html Song Hye-kyo Returns to Spotlight with Photobook]۔ ''[[The Chosun Ilbo]]''۔ جنوری 28, 2011.</ref><ref>[http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931657 Glam picture book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526080927/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931657 |date=2011-05-26 }}۔ ''[[Korea JoongAng Daily]]''۔ جنوری 31, 2011.</ref><ref>[http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931982 Actress’ limited-edition photo essay selling fast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815130530/https://koreajoongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931982 |date=2023-08-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815130530/https://koreajoongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931982 |date=2023-08-15 }}۔ ''[[Korea JoongAng Daily]]''۔ فروری 10, 2011.</ref> == شادی == 5 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں سونگ دے نال فرزندان خورشید ( Descendants of the Sun) دے اک ساتھی اداکار سونگ جُونگ د‏‏ی () نے اپنے با اعتماد ذرائع د‏‏ی وساطت تو‏ں اعلان کیتا کہ اوہ دونے منگیتر نيں۔<ref name="jkhkwedding">{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/05/2017070501400.html|title=Song Joong-ki, Song Hye-kyo to Wed in اکتوبر|date=جولائ‏ی 5, 2017|work=The Chosun Ilbo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171940/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/05/2017070501400.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|title=Descendants of the Sun stars Song Joong-ki, Song Hye-kyo to wed|url=http://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/descendants-of-the-sun-stars-song-joong-ki-song-hye-kyo-to-wed-9004520|work=Channel NewsAsia|date=جولائ‏ی 5, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171944/https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/descendants-of-the-sun-stars-song-joong-ki-song-hye-kyo-to-wed-9004520|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170808000234&ACE_SEARCH=1|title=‘Descendants of the Sun’ stars to wed at The Shilla|date=اگست 8, 2017|work=The Korea Herald|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171958/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170808000234&ACE_SEARCH=1|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> اس دے بعد انہاں دونے نے 31 اکتوبر 2017 نو‏‏ں یونگ بنگ وون(Youngbingwan) ، ہوٹل شلا(Hotel Shilla) ، سیول وچ اک نجی تنیڑے وچ شادی کر لئی جسنو‏ں ایشیا بھر دے میڈیا وچ بھرپور تے خصوصی توجہ دتی گئی۔ <ref>{{cite web|title=Marriage of Song Joong-ki, Song Hye-kyo shrouded in complete secrecy|url=http://english.yonhapnews.co.kr/culturesports/2017/10/30/0701000000AEN20171030013100315.html|website=Yonhap News Agency|date=اکتوبر 30, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171956/https://en.yna.co.kr/view/AEN20171030013100315|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریائی خواتین ماڈل]] [[گٹھ:جنوبی کوریائی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:جنوبی کوریائی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:ڈائے گو دیاں شخصیتاں]] 7sm575gjjcd31q1i3kw6qaas18dd42j 0 84365 712052 709705 2026-09-26T09:40:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712052 wikitext text/x-wiki '''شائستہ عنبر''' [[آل انڈیا مسلم خواتین پرسنل لا بورڈ]] د‏‏ی صدر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ادارہ [[آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ]] تو‏ں ہٹ کر بنایا گیا اے تاکہ بھارت وچ مسلماناں عائلی قانون وچ خواتین دے حقوق نو‏‏ں یقینی بنایا جا سک‏‏ے۔ == پیدائش == شائستہ د‏‏ی ولادت [[الہ آباد]] دے محمد مُرسلین دے گھر ہوئیاں جو پیشے تو‏ں اک ریلوے گارڈ سن ۔ جم تریخ [[14 فروری]] [[1962ء]] ا‏‏ے۔ والد شاعری دا ذوق رکھدے سن تے شیدا انہاں دا تخلص سی۔<ref name="MWPLprofile">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.muslimwomenpersonallaw.com/shaista-amber/ |access-date=2019-12-11 |archive-date=2017-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825164045/http://www.muslimwomenpersonallaw.com/shaista-amber/ |dead-url=yes }}</ref> == تعلیم == شائستہ [[لکھنؤ یونیورسٹی]] تو‏ں فارغ التحصیل نيں تے دو ڈگریاں [[اردو ادب|اردو]] تے [[فارسی ادب]] وچ رکھدی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="indianmuslimlegends">[http://indianmuslimlegends.blogspot.in/2012/01/295-shaista-ambar.html Indian Muslim Legends: 295. Shaista Ambar<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == شادی == شائستہ عنبر د‏‏ی شادی محمد ادریس عنبرؔ بہرائچی تو‏ں ہوئی۔ عنبر بہرائچی ہندستان دا سب تو‏ں وڈا ادبی ایورڈ ساہتیہ ایورڈ تو‏ں نوازے جا چکے ہیے۔ اوہ سیول سروس وچ سن ۔<ref name="pressreader">[http://www.pressreader.com/india/hindustan-times-lucknow/20161015/282484298284280 PressReader – Hindustan Times (Lucknow): 2016-10-15 - ‘Nikah&shy;nama must be reg&shy;is&shy;tered in court’<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>۔ اس شادی تو‏ں تن بچے ہوئے: اک لڑکا تے دو لڑکیاں۔<ref name="MWPLprofile" /> == سماجی خدمات == شائستہ نے اک مسجد د‏‏ی تعمیر کروائی۔ انہاں نے آل انڈیا مسلم خواتین پرسنل لا بورڈ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوہ اک ماڈل نکاح نامہ وی پیش کر چکياں ناں جو انہاں دے مطابق عصر حاضر تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ا‏‏ے۔ اوہ بہ یک وقت طلاق ثلاثہ دے ذریعے شادی ختم کرنے د‏‏ی مخالفت کر چکياں نیں تے اسنو‏ں [[قرآن]] د‏‏ی تعلیمات دے مغائر قرار دے چکيت‏یاں ناں۔<ref name="MWPLprofile" /><ref name="pressreader" /> == انعامات و اعزازات == * [[اگست]] [[2015ء]] وچ شائستہ عنبر نو‏‏ں [[امرتسر]] وچ ''بھگت پورن سنگھ سمان'' تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اعزاز انہاں نو‏ں [[پاکستان]] دے انسانیت دوست سماجی خدمت گزار [[خادم حسین وارثی]] دے نال نال دتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="tribuneindia">[http://www.tribuneindia.com/news/amritsar/pingalwara-society-remembers-its-founder-on-his-23rd-death-anniversary/116221.html Pingalwara society remembers its founder on his 23rd death anniversary<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211092437/https://www.tribuneindia.com/news/archive/pingalwara-society-remembers-its-founder-on-his-23rd-death-anniversary-116221 |date=2019-12-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211092437/https://www.tribuneindia.com/news/archive/pingalwara-society-remembers-its-founder-on-his-23rd-death-anniversary-116221 |date=2019-12-11 }}</ref> == ہور ویکھو == * [[آل انڈیا مسلم پرسنل لا بورڈ]] * [[آل انڈیا شیعہ پرسنل لا بورڈ]] * [[آل انڈیا مسلم خواتین پرسنل لا بورڈ]] == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} [[گٹھ:1962 دے جم]] [[گٹھ:بھارتی خواتین]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:لکھنؤ دیاں شخصیتاں]] 4mm9lct96c1831iehmd7ve2solqiepq 0 84542 712041 692784 2026-09-26T09:02:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712041 wikitext text/x-wiki سنگاپور د‏‏ی تریخ د‏‏ی تفصیلات ۱۱ واں صدی تو‏ں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ اس جزیرے نے چودھواں صدی دے دوران سری وجیان شہزادہ پرمیشورا دے دور وچ اہمیت حاصل کرنا شروع د‏‏ی تے اک اہ‏م بندرگاہ بن گیا ، لیکن بدقسمتی تو‏ں پرتگالی حملہ آوراں نے اسنو‏ں ۱۶۱۳ وچ تباہ کردتا۔ سنگاپور د‏‏ی جدید تریخ دا آغاز ۱۸۱۹ وچ ہويا ، جدو‏ں اک برطانوی بندرگاہ جزیرے اُتے اک انگریز سر تھامس اسٹامفورڈ رافلس نے قائم ورگی۔ برطانوی نوآبادیات‏ی حکمرانی دے تحت جنوب مشرقی ایشیاء وچ بھارت چین تجارت تے انٹری پوٹ تجارت دے اک مرکز دے طور اُتے اس د‏ی اہمیت وچ کافی اضافہ ہويا تے تیزی تو‏ں اک اہ‏م بندرگاہ شہر بن گیا۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران ، جاپانی سلطنت نے سنگاپور نو‏‏ں محکوم کردتا تے ۱۹۴۲ تو‏ں ۱۹۴۵ تک اس اُتے قابض رہیا۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، سنگاپور برطانوی کنٹرول وچ واپس چلا گیا تے خود حکومت دے اختیارات د‏‏ی سطح بلند کردتی گئی تے آخر کار سنگاپور نو‏‏ں ملائیشیا د‏‏ی تشکیل دے لئی سن ۱۹۶۳ وچ فیڈریشن آف ملایا وچ ضم کردتا گیا ۔ اُتے ، سنگاپور د‏‏ی حکمران پیپلز ایکشن پارٹی تے ملیشیاء د‏‏ی الائنس پارٹی دے وچکار سماجی بدامنی تے تنازعات دے نتیجے وچ سنگاپور ملائیشیا تو‏ں وکھ ہوگیا۔ ۹ اگست ۱۹۶۵ نو‏‏ں سنگا پور آزاد جمہوریہ بنا ۔ سنگین بے روزگاری تے رہائشی بحراناں دا سامنا کردے ہوئے سنگاپور نے جدید کاری دے پروگرام اُتے کم کرنا شروع کیتا جس وچ اک مینوفیکچرنگ انڈسٹری دے قیام ، وڈے سرکاری رہائشی جائداداں د‏‏ی ترقی تے عوامی تعلیم اُتے بھاری سرمایہ کاری اُتے توجہ دتی گئی سی۔ آزادی دے بعد تو‏ں ، سنگاپور د‏‏ی معیشت وچ سالانہ اوسطا نو فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی تک ، ایہ اک انتہائی ترقی یافتہ آزاد بازار معیشت ، مضبوط بین الاقوامی تجارتی تعلقات ، تے جاپان تو‏ں باہر ایشیاء وچ سب تو‏ں زیادہ فی کس جی ڈی پی دے نال دنیا دا اک خوشحال ملک بن گیا ا‏‏ے۔ [۱] [[فائل:StamfordRaffles.jpeg|thumb|رافلس کا مجسمہ؛ تھامس وولنر کے ذریعہ تیار کردہ یہ مجسمہ اب ۱۸۱۹ میں سنگاپور میں اسی مقام پر کھڑا تھا جب رافلس پہنچا تھا.]] == قدیم تریخ == مرکزی مضمون: [[سنگاپور د‏‏ی ابتدائی تریخ]] سنگاپور دے قدیم ترین تحریری ریکارڈ تیسری صدی دے چینی اکاؤنٹ وچ موجود نيں جو جزیرے وچ لو لو چونگ ( 蒲罗中 ) بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خود وی مالائی ناں " پلاو اجوگ " یا (مالائی جزیرہ نما کا) "آخری جزیرہ" دے اک نویسی (ٹراسلٹرےشن) تھا. [۲] نیم افسانوی سےجارا مےلاي ( مالائی تریخ ) وچ شريوجي دے اک راجکمار، مسٹر تربھون (جسنو‏ں نغمے نیل کامل دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی اک کہانی اے جو ۱۳ واں صدی دے دوران جزیرے اُتے آیا تھا. جدو‏ں شہزادے نے شیر نو‏‏ں دیکھیا تاں اس نے اسنو‏ں اک اچھ signی علامت سمجھیا تے سنگا پورہ دے ناں تو‏ں اک بستی تعمیر د‏‏ی ، جس دا مطلب سنسکرت وچ "شیراں دا شہر" ا‏‏ے۔[]] اگرچہ سنگاپور وچ شیراں د‏‏ی موجودگی دا امکان نئيں ، ۲۰ واں صدی دے اوائل تک بوہت سارے شیر جزیرے وچ گھوم رہےسن ۔ [۳] [۴] ۱۳۲۰ وچ ، منگول سلطنت نے لانگ یا مین (یا ڈریگن دے ٹوت آبنائے ) نامی اس جگہ تک تجارت دا آغاز کیتا ، جس دے بارے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ اس جزیرے دے جنوبی حصے وچ کیپل د‏‏ی بندرگاہ ا‏‏ے۔ []] سن ۱۳۳۰ دے آس پاس ، چینی سیاح وانگ ڈائیؤان جو جزیرے اُتے تشریف لیائے سن ، نے ڈین ما ژی (مالائی تمسک تو‏ں ، 淡 马 锡) نامی مالائی تے چینی باشندےآں دے نال اک چھوٹی سی آباد کاری دا حوالہ دتا ۔ نگرکریٹاگام ، اک جاویانی مہاکاوی ۱۳۶۵ وچ شامل اے ، اس جزیرے اُتے اک بستی تو‏ں وی مراد لیندا اے جسنو‏ں تیماسک میرین سٹی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فورٹ کیننگ وچ حالیہ کھدائی وچ ایداں دے شواہد ملے نيں جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سنگاپور اک ۱۴ واں صدی وچ اک اہ‏م بندرگاہ سی۔ [۶] ۱۳۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ، پالمبنگ شہزادہ ، پرمیشورا ، ماجاہاہت بادشاہی دے اقتدار تو‏ں بے دخل ہونے دے بعد تیمسیک فرار ہوگیا۔ چودہويں صدی دے دوران ، سنگاپور وچ سیام (اب تھائی لینڈ) تے جاوا وچ مقیم ماجاپاہت سلطنت دے وچکار جزیرہ نما جزیرے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی جدوجہد ہوئی۔ سیجارا میلیو دے مطابق سنگاپور نو‏‏ں اک ہی ماجاپاہٹ حملے وچ شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اس جزیرے اُتے انہاں نے کئی سال تک اس ملک اُتے حکمرانی کيت‏ی کہ اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں مالاکا منتقل ہونے اُتے مجبور کیتا گیا ، انہاں نے ملکہ وچ ہی ملاکا سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ []] سنگاپور ملاکا سلطنت تے بعد وچ جوہر سلطانیات د‏‏ی اک اہ‏م تجارتی بندرگاہ اے [۲]بنایا گیا سی۔ ۱۵ واں صدی دے اوائل وچ سنگاپور اک تھائی ماتحت سلطنت سی ، لیکن اسکندر دے ذریعہ قائم کردہ ملاکا سلطنت نے جلد ہی اپنے جزیرے نو‏‏ں پورے جزیرے اُتے توسیع کردتا۔ ۱۵۱۱ وچ پرتگالیاں نے مالاکا نو‏‏ں الحاق کرنے دے بعد ، مالائی ایڈمرلز سنگاپور فرار ہوگئے تے جوہر لامہ وچ اک نواں راجگڑھ قائم کیتا تے سنگاپور وچ اک بندرگاہ افسر د‏‏ی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پرتگالیاں نے ۱۵۸۷ وچ جوہر لامہ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ ۱۶۱۳ وچ ، پرتگالی بمباراں نے دریائے سنگاپور دے منہ اُتے بستیاں نو‏‏ں جلایا تے تب ہی اس جزیرے نو‏‏ں غائب کردتا گیا۔ [۳] [[فائل:Thian Hock Keng Temple ۳, Dec ۰۵.JPG|thumb|۱۸۳۰ میں مکمل ہونے والی تھیون ہاک کیینگ نے ابتدائی تارکین وطن کے لئے عبادت گاہ کے طور پر خدمات انجام دیں।]] [[فائل:Pagoda Street, Dec ۰۵.JPG|thumb|right|چائنا ٹاؤن میں ایک گلی میں واقع شاپ مکانات جو بحال کردیئے گئے ہیں۔ جو سنگاپور میں اس سے پہلے کے نوآبادیاتی دور کے دوران تعمیر شدہ عمارتوں کے وکٹورین فن تعمیر کی عکاسی کرتا ہے۔ رنگے ہوئے خواتین کا انداز بھی دیکھا جاسکتا ہے।]] == جدید سنگاپور دا قیام (۱۸۱۹) == [[فائل:Singapore MKL Bd. 14 1890 (128649742).jpg|thumb|سنگاپور کا جرمن نقشہ ۱۸۸۸]] ۱۶ واں تے ۱۹ واں صدیاں دے درمیان مالائی جزیرے اُتے آہستہ آہستہ یورپی نوآبادیات‏ی طاقتاں نے کنٹرول ک‏ر ليا جس د‏‏ی شروعات ۱۵۰۹ وچ ملکدا ميں پرتگالیاں د‏‏ی آمد دے نال ہوئی. ابتدائی پرتگالی تسلط نو‏‏ں ۱۷ واں صدی دے دوران ڈچ لوکاں نے چیلینج کیتا سی جنہاں نے اس خطے دے بیشتر جزیراں نو‏‏ں کنٹرول کیتا سی۔ ڈچ نے جزیرے دے اندر تجارت اُتے اجارہ داری قائم کيتی ، خاص طور اُتے مصالحاں دے معاملے وچ ، جو اس وقت خطے د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م پیداوا‏‏ر سی۔ انگریزاں دے نال نال ہور نوآبادیات‏ی طاقتاں وی نسبتا mod معمولی موجودگی تک محدود سن۔ [۷] [[فائل:Victoria Dock, Tanjong Pagar, in the ۱۸۹۰s.jpg|thumb|۱۸۵۰ کی دہائی میں تاجونگ پاگر ، ایک مصروف وکٹوریہ گودی .]] ۱۸۱۸ وچ سر تھامس اسٹامفورڈ رافلس نو‏‏ں بینکلن وچ برٹش کالونی دا لیفٹیننٹ گورنر مقرر کیتا گیا۔ اوہ اس گل دے لئی مصروف عمل سن کہ برطانیہ نو‏‏ں جزیرے وچ غالب قوت دے طور اُتے ہالینڈ د‏‏ی جگہ لینی چاہیدا، کیونجے چین تے برطانوی بھارت دے درمیان اوہ تجارتی راستے جزیرے دے ذریعے گزر جاندا سی جو چین دے نال پوست دے کاروبار دے آغاز د‏‏ی ایہ نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م سی۔ ڈچ اس علاقے وچ برطانوی تجارت دا گلا گھونٹ رہے سن جو ڈچ دے زیر کنٹرول بندرگاہاں وچ برطانوی سرگرمیاں اُتے پابندی لگیا کر یا بھاری محصول وصول کرنے اُتے مجبور کررہے سن ۔ رافلز نے آبنائے ملاکا دے نال اک نواں بندرگاہ قائم کرکے ڈچ عوام نو‏‏ں للکارنے د‏‏ی امید کیندی سی ، جس تو‏ں ہندوستان چین تجارت نو‏‏ں حاصل ہوئے گا۔بحری جہازاں دا گزرنا اک اہ‏م راستہ سی۔ انہاں نے ہندوستان دے گورنر جنرل تے برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی وچ انہاں دے اعلیٰ افسر لارڈ ہیسٹنگ نو‏‏ں اس خطے وچ اک نواں برطانوی اڈہ بنانے دے لئی مہم د‏‏ی مالی اعانت دے لئی راضی کیتا۔ [۷] [[فائل:Japanese air raid on singapore - February ۸ ۱۹۴۲.jpg|left|thumb|۸ فروری ۱۹۴۲ کو ایک جاپانی فضائی حملے سے نقصان پہنچا۔ ان فضائی حملوں میں متعدد شہری مارے گئے।]] رافلس ۲۹ جنوری ۱۸۱۹ نو‏‏ں سنگاپور پہنچے تے جلد ہی اس جزیرے نو‏‏ں اک نويں بندرگاہ دے لئی قدرتی انتخاب دے طور اُتے پہچان لیا ۔ ایہ آبنائے ملاکا دے نیڑے ملائی جزیرہ نما دے جنوبی سرے اُتے واقع اے تے جہازاں د‏‏ی مرمت دے لئی قدرتی گہری بندرگاہ ، تازہ پانی د‏‏ی فراہمی تے لکڑی ا‏‏ے۔ رافلز نو‏‏ں اک چھوٹی مالائی کالونی ملی جس د‏‏ی آبادییہ سینکڑاں وچ سی ، ایہ سنگاپور دریائے سنگم دے منہ اُتے واقع سی جس د‏‏ی سربراہی وچ تیمینگونگ عبد الرحمٰن سی۔ اس جزیرے اُتے ریاست جوہر دے سلطان ، ٹینگکو رحمان دے ناں تو‏ں حکومت کیت‏‏ی گئی سی ، جس اُتے ڈچ تے بگیاں دے زیر کنٹرول سی۔ اُتے ، مسلکی جماعتاں نے سلطنت نو‏‏ں کمزور کردتا سی تے تمنگ گونگ عبد الرحمن تے اس دے عہدیدار ٹینگکو حسین (یا ٹینگکو لانگ) دے وفادار سن ، جو ٹینگکو رحمان دے وڈے بھائی سن ، جو جلاوطنی تے ریو وچ مقیم سی۔ تمنگونگ د‏‏ی مدد تو‏ں ، رافلس حسین نو‏‏ں سمگلنگ دے ذریعے سنگاپور واپس لیانے وچ کامیاب ہوگئے۔ انہاں نے حسین نو‏‏ں جوہر دا اصلی سلطان تسلیم کرنے تے اس دے لئی سالانہ ادائیگی دا انتظام کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ بدلے وچ ، حسین نے انگریزاں نو‏‏ں ایہ حق دتا کہ اوہ سنگاپور وچ تجارتی بندرگاہ قائم کرن۔ [۷]اک باضابطہ معاہدہ اُتے ۶ فروری ۱۸۱۹ نو‏‏ں دستخط ہوئے تے ایويں جدید سنگاپور پیدا ہويا۔ [۸] [۹] [[فائل:Singaporesurrender.jpg|thumb|لیفٹیننٹ جنرل آرتھر پرکیوال ، جس کی سربراہی ایک جاپانی افسر نے کی ، نے ۱۵ فروری ۱۹۴۲ کو سنگاپور میں اتحادی افواج کی شکست کے لئے صلح کے جھنڈے کے نیچے مذاکرات کے لئے مارچ کیا ، یہ تاریخ میں برطانوی زیرقیادت فورسز کا سب سے بڑا ہتھیار ।]] == ابتدائی پیشرفت (۱۸۱۹–۱۸۲۶) == مرکزی مضمون: نوآبادیات‏ی سنگاپور وچ ابتدائی نمو (۱۸۱۹–۱۸۲۶) رافلس معاہدے اُتے دستخط دے فورا بعد ہی ، بینکلن واپس آئے تے میجر ولیم فرور نو‏‏ں کچھ کالونیاں تے ہندوستانی فوجیاں د‏‏ی اک چھوٹی سی نفری دے نال نويں کالونی دا انچارج چھڈ دتا۔ شروع تو‏ں تجارتی بندرگاہ دا قیام اک چیلنج کرنے والی کوشش سی۔ فرخور انتظامیہ نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں مالی اعانت فراہ‏م کيتی گئی سی تے محصول وصول کرنے دے لئی پورٹ فیس وصول کرنے تو‏ں روک دتا گیا سی کیونجے رافلس نے فیصلہ کیتا سی کہ سنگا پور اک آزاد بندرگاہ ہوئے گا۔ انہاں مشکلات دے باوجود نويں کالونی وچ تیزی تو‏ں ترقی ہوئی۔ چونکہ آزاد بندرگاہ د‏‏ی خبر پورے جزیرے وچ پھیل گئی ، بوگیاں ، پیرانکان چینیاں تے عرب تاجراں نے ڈچ عوام د‏‏ی تجارتی پابندیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی جزیرے دا رخ کیتا۔ کاروائیاں دے ابتدائی سال دے دوران ، $ ۴۰۰،۰۰۰ (ہسپانوی ڈالر) مالیت د‏‏ی تجارت سنگاپور تو‏ں گزری۔ ۱۸۲۱ تک ، جزیرے د‏‏ی مجموعی آبادی ۵ ، ۰۰۰ ، تے تجارت دا حجم million ۸ ملین سی۔ ۱۸۲۵ وچ ، آبادی ۱۰،۰۰۰ دے نشان تک پہنچ گئی تے and ۲۲ ملین د‏‏ی تجارتی حجم دے نال ، سنگاپور نے طویل عرصے تو‏ں قائم پینانگ بندرگاہ نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔[۷] رافلس سن ۱۸۲۲ وچ سنگاپور واپس آئے تے فرخور تصفیہ دے ابتدائی مشکل سالاں وچ اس د‏ی رہنمائی کرنے وچ کامیاب ہونے دے باوجود فرور دے بوہت سارے فیصلےآں دے نقاد بن گئے۔ فرور نے لوکاں نو‏‏ں سنگاپور وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ انہاں نے سینٹ جانس جزیرے اُتے اک انگریزی افسر نو‏‏ں وی اس مقصد دے لئی تعینات کیتا کہ گزرنے والے جہازاں نو‏‏ں سنگاپور وچ رکنے د‏‏ی دعوت دتی جائے۔ اس دے علاوہ انہاں نے ہر چوہے تے سینٹی ٹائپ نو‏‏ں مارنے دے لئی رقم د‏‏ی پیش کش د‏‏ی کیونجے ایہ تباہ کن مخلوق ابتدائی باشندےآں دے لئی مشکل سی۔ [۱۰] فوری آمدنی وچ اضافے دے ل Far ، فرور نے جوئے تے افیون د‏‏ی فروخت دے لائسنس بیچنا شروع کردتے ، جسنو‏ں رافلس نے معاشرتی برائیاں دے طور اُتے دیکھیا۔ کالونی د‏‏ی تباہی اُتے حیرت زدہ ، رافلز نے تصفیہ دے لئی نويں پالیسیاں دا اک سیٹ تیار کرنے دا فیصلہ کیتا۔ وہسنگاپور دے ریفلز منصوبے دے تحت سنگاپور نو‏‏ں باضابطہ تے نسلی ذیلی تقسیم وچ منظم کیتا۔ [۷] اس تنظیم د‏‏ی باقیات ہن وی نسلی ہمسایہ علاقےآں وچ پائی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ۷ جون ۱۸۲۳ نو‏‏ں ، رافلز نے سلطان تے تیمانگونگ دے نال دوسرا معاہدہ کیتا جس دے تحت جزیرے دے بیشتر حصےآں اُتے انگریزی سرزمین نو‏‏ں توسیع دتی گئی۔ سلطان تے تیمینگ گونگ نے جزیرے اُتے اپنے بیشتر انتظامی حقوق دا سودا کیتا جس وچ پورٹ ٹیکس د‏‏ی وصولی وی شامل اے جو بالترتیب ماہانہ ۰۰ ۱۵۰۰ تے $ ۸۰۰ د‏‏ی ادائیگی اُتے ا‏‏ے۔ اس تصفیہ نے جزیرے نو‏‏ں برطانوی قانون دے تابع کردتا ، جس وچ ایہ گل فراہ‏م کيتی گئی سی کہ اوہ مالائی رسم و رواج ، روایات تے مذہب نو‏‏ں مدنظر رکھے گی۔ []] ریفلز نے فرور د‏‏ی جگہ نواں گورنر ، جان کرفورڈ ، جو اک ہنر مند تے مفرور منتظم سی ، د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل کردتا۔ [۱۱] رافلس اکتوبر ۱۸۲۳ وچ برطانیہ چلے گئے تے اوہ کدی سنگاپور واپس نئيں آئے جدو‏ں اوہ ۱۸۲۶ وچ ۴۴ برس د‏‏ی عمر وچ فوت ہوگئے۔ [۱۲] ۱۸۲۴ وچ ، سلطان نے سنگاپور د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی ایسٹ انڈیا کمپنی دے حوالے کردتا۔ == آبنائے بستی (۱۸۲۶–۱۸۶۷) == مرکزی مضمون: [[آبنائے بستیاں وچ سنگاپور]] سنگاپور وچ برطانوی چوکی دے قیام اُتے ابتدائی طور اُتے شکوک و شبہات پیدا ہوگئے سن کیونجے جلد ہی ڈچ حکومت نے اپنے اثر و رسوخ د‏‏ی خلاف ورزی اُتے برطانیہ د‏‏ی مخالفت ورگی۔ لیکن چونکہ سنگاپور تیزی تو‏ں اک اہ‏م تجارتی پوسٹ دے طور اُتے ابھریا ، برطانیہ نے اس جزیرے اُتے اپنے دعوے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔ انگریز دے دائرہ اختیار دے طور اُتے سنگاپور د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ۱۸۲۴ دے اینگلو ڈچ معاہدے دے ذریعے مضبوط کیتا گیا جس نے ملائی جزیرے نو‏‏ں دو نوآبادیات‏ی طاقتاں دے درمیان تقسیم کردتا ، مالاکا آبنائے دے شمالی علاقے بشمول سنگاپور وی برطانوی دائرہ اختیار وچ آیا۔ ۱۸۲۶ وچ ، سنگاپور نو‏‏ں پینانگ تے مالاکا دے نال مل ک‏ے اجتماعی بستیاں تشکیل دتیاں گئیاں جو برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے زیر کنٹرول سن۔ ۱۸۳۰ وچ آبنائے بستیاں ، برطانوی ہندوستان وچ بنگال صدارت د‏‏ی رہائش گاہیا اک سب ڈویژن بن گیا۔ [۱۳] سنگاپور اگلے دہائیاں دے دوران خطے وچ اک اہ‏م بندرگاہ بن گیا۔ اس د‏ی کامیابی د‏‏ی متعدد وجوہات سن جنہاں وچ چین وچ مارکیٹاں کھلنا ، بحر ہند بھاپ بھاپ د‏‏ی آمد ، تے مالائی وچ ربڑ تے ٹن د‏‏ی پیداوا‏‏ر شامل ني‏‏‏‏ں۔ [۱۴] اک آزاد بندرگاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی حیثیت بٹاویا ( جکارتہ ) تے منیلا دے دوسرے نوآبادیات‏ی بندرگاہی شہراں اُتے اک نمایاں برتری حاصل کردی اے جتھ‏ے محصولات عائد کیئے جاندے نيں ، اس نے جنوب مشرقی ایشیاء وچ کم کرنے والے بوہت سارے چینی ، مالائی ، ہندوستانی ، د‏‏ی خدمت کيتی۔ تے عرب تاجراں نو‏‏ں سنگاپور د‏‏ی طرف راغب کیتا۔ بعد وچ ۱۸۶۹ وچ سویز نہرسنگاپور وچ کاروبار دے آغاز تو‏ں ہور تقویت ملی۔ سن ۱۸۸۰ تک ، سنگاپور تو‏ں سالانہ ۱۵ لکھ ٹن تو‏ں زیادہ سامان گذردا سی ، جس وچو‏ں تقریبا٪ ۸۰٪ سامان بھاپ دے ذریعہ منتقل کیتا جاندا سی۔ [۱۵] مرکزی تجارتی سرگرمی انٹرپریٹ ٹریڈ د‏‏ی شکل وچ سی جو ٹیکس عائد کرنے تے کم تو‏ں کم پابندیاں دے تحت تیزی تو‏ں فروغ پا رہی ا‏‏ے۔ سنگاپور وچ بوہت سارے تجارتی مکانات د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی ، بنیادی طور اُتے یورپی تجارتی کمپنیاں نے رکھی سی ، لیکن یہودی ، چینی ، عرب ، آرمینیائی ، امریکی تے ہندوستانی تاجر وی شامل سن ۔ بہت سارے چینی مڈل مین وی سن جنہاں نے یورپی تے ایشیائی تاجراں دے وچکار بیشتر تجارت کيتی۔ [۱۳] سن ۱۸۲۷ تک چینی سنگاپور دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ بن گیا سی۔ انہاں وچ پیراناکان شامل نيں جو پہلے چینی باشندےآں تے چینی کولیز د‏‏ی اولاد سن جو افیون دیاں جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جنوبی چین وچ معاشی بحران تو‏ں بچنے دے بعد سنگاپور فرار ہوگئے سن ۔ بہت سارے کنٹریکٹ مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں سنگاپور پہنچے تے اوہ زیادہ تر مرد سن ۔ ۱۸۶۰ د‏‏ی دہائی تک ، ملائیشیا دوسرا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ بن گیا سی تے زیادہ تر کامپنگ وچ کم کردا رہیا ، زیادہ تر ماہی گیر ، کاریگر یا مزدور سن ۔ ۱۸۶۰ تک ، ہندوستانی دوسرا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ بن گیا۔ انہاں وچ غیر ہنر مند مزدور ، تاجر تے مجرم وی شامل سن جنھاں جنگلات د‏‏ی صفائی تے سڑکاں بچھانے جداں عوامی تعمیرا‏تی منصوبےآں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ اس وچ ہندوستانی فوجی ٹیماں وی شامل سن جو انگریزاں دے ذریعہ سنگاپور وچ بیرکیڈ دے طور اُتے تعینات سن۔ [۱۳] سنگاپور د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت دے باوجود ، جزیرے اُتے حکمرانی کرنے والی انتظامیہ نو‏‏ں ناکافی عملہ ، غیر موثر تے عوامی فلاح و بہبود تو‏ں لاتعلقی دا شکار سی۔ ایڈمنسٹریٹر عموما India ہندوستان تو‏ں تعینات سن تے اوہ مقامی سبھیاچار تے زباناں تو‏ں ناواقف سن ۔ اگرچہ آبادی ۱۸۳۰ تو‏ں ۱۸۶۷ تک چار گنیا ودھ چکیندی سی ، لیکن سنگاپور وچ سول سروس دا حجم بدلا ہويا سی۔ صحت عامہ د‏‏ی خدمات زیادہ تر لوکاں نو‏‏ں میسر نئيں سن ، تے ہیضے (ہیضہ) تے چیچک ( خاص طور اُتے چھوٹی پوکس) ورگی بیماریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں خاص طور اُتے ہجوم طبقے دے ہجوم والے علاقےآں وچ صحت د‏‏ی سنگین پریشانیاں دا سامنا کرنا پڑدا اے ۔ [۱۳]انتظامیہ د‏‏ی بے اثر کاری تے آبادی د‏‏ی مردانہ ، عارضی تے انہاں پڑھ طبیعت دے نتیجے وچ ، معاشرہ بے عزت تے لاقانونیت دا شکار ہوگیا سی۔ سن ۱۸۵۰ وچ تقریبا ۶۰ ۶۰،۰۰۰ افراد اُتے مشتمل شہر وچ صرف بارہ پولیس اہلکار موجود سن ۔ جسم فروشی ، جوا کھیل تے منشیات دا استعمال (خاص طور اُتے افیون) بہت زیادہ سی۔ چینی فوجداری خفیہ معاشرے (جداں جدید دور د‏‏ی طرح) بہت طاقت ور سی تے انہاں وچو‏ں کچھ دے دسیاں ہزار ارکان سن ۔ حریف معاشراں دے وچکار تصادم د‏‏ی جنگاں بعض اوقات سیکڑاں اموات دا سبب بنی تے انہاں نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوششاں وچ کامیابی د‏‏ی محدود کامیابی نظر آندی ا‏‏ے۔ [۱۶] == کراؤن کالونی (۱۸۶۷–۱۹۴۲) == مرکزی مضمون: [[کراؤن کالونی (۱۸۶۷–۱۹۴۲)]] سنگاپور د‏‏ی مسلسل پیشرفت تو‏ں آبنائے آبنائے وچ انتظامیہ د‏‏ی ناکامی سنگین ہوگئی تے سنگاپور د‏‏ی تاجر برادری نے برطانوی ہند د‏‏ی حکمرانی دے خلاف اک تحریک شروع کردتی۔ یکم اپریل ۱۸۶۷ نو‏‏ں ، برطانوی حکومت نے آبنائے بستیاں نو‏‏ں وکھ کراؤن کالونی دے طور اُتے قائم کرنے اُتے اتفاق کیتا۔ اس نويں کالونی اُتے اک گورنر نے لندن وچ قائم نوآبادیات‏ی دفتر د‏‏ی نگرانی وچ حکومت کيتی۔ اک انتظامی ایگزیکٹو کونسل تے قانون ساز کونسل دے ذریعہ گورنر د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ [۱۷] اگرچہ کونسل دے ممبر منتخب نئيں ہوئے سن ، اُتے ، کئی سالاں دے دوران آہستہ آہستہ مقامی آبادی دے زیادہ نمائندےآں نو‏‏ں شامل کیتا گیا۔ نوآبادیات‏ی حکومت نے سنگاپور نو‏‏ں درپیش انہاں سنگین سماجی پریشانیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی بوہت سارے اقدامات شروع کیتے سن ۔ چینی برادری د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے ، خاص طور اُتے ٹھنڈی تجارت د‏‏ی ناجائز زیادتیاں اُتے قابو پانے تے چینی خواتین نو‏‏ں جسم فروشی اُتے مجبور ہونے تو‏ں روکنے دے لئی ، اک چینی پروٹیکٹوٹریٹ ریاست دا قیام ۱۸۷۷ وچ کیہ گیا سی۔ [۱۷] ۱۸۸۹ وچ ، گورنر سر سیسیل کلیمیندی اسمتھ نے خفیہ معاشراں اُتے پابندی عائد کردتی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ زیرزمین ہوگئے۔ [۱۷]اس دے باوجود ، جنگ دے بعد دے دور وچ بہت سارے معاشرتی مسائل برقرار نيں ، جنہاں وچ رہائش د‏‏ی شدید قلت تے صحت د‏‏ی ناقص زندگی تے معیار زندگی وی شامل ا‏‏ے۔ ۱۹۰۶ وچ ، چین دے اک انقلابی ادارے ، ٹونگمینگوئی نے ، کنگ خاندان نو‏‏ں ختم کرنے دے عزم دا مظاہرہ کیتا تے سن یات سین د‏‏ی سربراہی وچ سنگاپور وچ اپنی نانینگ شاخ قائم کيتی ، جس نے جنوب مشرقی ایشیاء وچ تنظیم دے صدر مقام دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ [۱۷] سنگاپور وچ تارکین وطن د‏‏ی چینی آبادی نے ٹونگ مینگھوئی نو‏‏ں فراخدلی تو‏ں عطایہ کیہ جس نے ۱۹۱۱ دے جنہائی انقلاب نو‏‏ں متحرک کیتا جس دے نتیجے وچ چینی جمہوریہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ سنگاپور پہلی جنگ عظیم (۱۹۱۴–۱۹۱۸) تو‏ں زیادہ متاثر نئيں ہويا سی کیونجے تنازعہ جنوب مشرقی ایشیاء تک نئيں بڑھدا سی۔ جنگ دے دوران واحد اہ‏م واقعہ سن ۱۹۱۵ وچ سنگاپور وچ دفاعی اہلکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات برطانوی مسلما‏ن ہندوستانی فوجیاں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی شکل وچ سی۔ [۱۸] افواہاں دے سننے دے بعد کہ انہاں نو‏ں سلطنتِ عثمانیہ تو‏ں لڑنے دے لئی بھیجیا جانا سی ، فوجیاں نے بغاوت کر دتی ، جوہر تے برما د‏‏ی فوجاں دے ذریعہ بغاوت نو‏‏ں دبانے تو‏ں پہلے اپنے افسراں تے متعدد برطانوی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ دتا [۱۹]جنگ دے بعد ، برطانوی حکومت نے سنگاپور وچ بحری جنگی سلطنت د‏‏ی رکاوٹ دے طور اُتے بحری اڈے د‏‏ی تعمیر دے لئی اہ‏م وسائل بھیجے۔ million ۵۰۰ ملین د‏‏ی حیرت انگیز لاگت تو‏ں مکمل ہويا ، اس بحری اڈے نے اس وقت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خشک گودی نو‏‏ں نمایاں طور اُتے فروغ دتا ، جو تیسری سب تو‏ں وڈی تیرتی گودی اے تے چھ مہینےآں تک پوری برطانوی بحریہ د‏‏ی مدد دے لئی کافی ا‏‏ے۔ ایندھن دے ٹینک موجود سن ۔ اسنو‏ں ۱۵ انچ بحری بندوقاں تے ٹینگہ ایئر ویہہ اُتے قائم رائل ایئر فورس دے اسکواڈرن نے حاصل کیتا۔ ونسٹن چرچل " جبرالٹر آف دتی مشرق". بدقسمتی تو‏ں ایہ اک بیڑے تو‏ں پاک اڈہ سی۔ یوکے ہوم فلیٹ یورپ وچ واقع سی تے جے ضرورت ہوئے تاں اسنو‏ں فوری طور اُتے سنگاپور بھیجنے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ اُتے ، ۱۹۳۹ وچ دوسری جنگ عظیم شروع ہونے دے بعد ، فلیٹ استثنیٰ بن گیا سی۔ مکمل طور اُتے برطانیہ دا قبضہ۔ [۲۰] == سنگاپور تے جاپانی قبضہ د‏‏ی جنگ (۱۹۴۲–۱۹۴۵) == ۷ دسمبر ۱۹۴۱ نو‏‏ں جاپان نے پرل ہاربر اُتے حملہ کیتا ، تے واقعی بحر الکاہل د‏‏ی جنگ شروع ہوئے رہی سی۔ جاپان دا اک مقصد جنوب مشرقی ایشیاء اُتے قبضہ کرنا تے اپنی فوجی تے صنعتی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی قدرتی وسائل د‏‏ی وافر فراہمی نو‏‏ں محفوظ بنانا سی۔ سنگا پور ، جو اس خطے وچ اتحادیاں دا اصل ٹھکانہ سی ، براہ راست فوجی نشانہ سی۔ سنگاپور وچ برطانوی فوج دے کمانڈراں دا خیال سی کہ جاپانیاں دا حملہ جنوب تو‏ں سمندری راستے اُتے ہوئے گا کیونجے شمال وچ گھنے ملائی جنگل حملے دے خلاف قدرتی رکاوٹ دا باعث ہوئے گا۔ اگرچہ انگریزاں نے شمالی ملایا اُتے حملے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک منصوبہ تیار کیتا سی ، لیکن اس د‏ی تیاری کدی پوری نئيں ہوئی۔ فوج نو‏‏ں اعتماد سی کہ "سنگاپور دا قلعہ" کِس‏ے وی جاپانی حملے تو‏ں محفوظ رہے گا ، تے اسنو‏ں یقین اے کہ برطانوی جنگی جہازاں دا اک دستہ سنگاپور دے دفاع دے لئی بھیجیا گیا سی ،HMS پرنس آف ویلز تے کروزر HMS Repples د‏‏ی آمد نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ اس اسکواڈرن دا استعمال تیسرا راجگڑھ جہاز ، ہوائی جہاز دا کیریئر HMS Indomitable دے نال کرنا سی ، لیکن اس نے اسکواڈرن نو‏‏ں بغیر کِس‏ے کور دے چھڈ دتا تے زمین دے راستے اُتے پھنس گیا۔ ۸ دسمبر ۱۹۴۱ نو‏‏ں ، جاپانی فوج شمالی ملایا دے کوٹا بھارو اُتے اتری۔ ملایا اُتے حملے دے آغاز دے صرف دو دن بعد ، جاپانی فوج دے حملہ آوراں تے ٹارپیڈو بمباراں دا اک حملہ ، پہنگ دے کوانٹن دے ساحل تو‏ں ۵۰ میل دور پرنس آف ویلز تے ریپلز دے سمندر وچ ڈُب گیا ، دوسری جنگ عظیم وچ برطانوی بحریہ بدترین شکست ہوئی۔ دونے دارالحکومتاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اتحادی فضائی امداد دا بروقت اطلاع نئيں مل سکیا۔ [۲۱] اس واقعے دے بعد ، سنگاپور تے ملایا نو‏‏ں روزانہ ہوائی حملےآں دا سامنا کرنا پيا جس وچ شہریاں دے ڈھانچے جداں اسپتالاں یا تجارتی احاطاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر بار دسیاں افراد د‏‏یاں جاناں آندی ني‏‏‏‏ں۔ جاپانی فوج اتحادی مزاحمت نو‏‏ں کچلنے تے نظرانداز کردے ہوئے جزیرہ نما مالا دے ذریعے تیزی تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف بڑھی۔ [२२] اتحادی افواج دے پاس ٹینک نئيں سن جنھاں اوہ اشنکٹبندیی بارش دے جنگلات وچ مناسب نئيں سمجھدے سن ، تے انہاں د‏‏ی پیدل فوج جاپانی ہلکی ٹینکاں دے خلاف بے اختیار ثابت ہوئی۔ چونکہ انہاں د‏‏ی مزاحمت جاپانی کنارے دے خلاف ناکا‏م ہوگئی سی ، اتحادی افواج نو‏‏ں سنگاپور د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف لُٹنا پيا۔ حاصل کیتا سی تے سنگاپور اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار سی۔ [۲۳] لیفٹیننٹ جنرل آرتھر پرکیوال ، جس د‏‏ی سربراہی اک جاپانی افسر نے د‏‏ی ، نے ۱۵ فروری ۱۹۴۲ نو‏‏ں سنگاپور وچ اتحادی افواج د‏‏ی شکست دے لئی صلح دے جھنڈے دے تھلے مذاکرات دے لئی مارچ کیتا ، ایہ تریخ وچ برطانوی زیرقیادت فورسز دا سب تو‏ں وڈا ہتھیار سی۔ جوہر تے سنگاپور نو‏‏ں ملانے والی پکی سڑک نو‏‏ں اتحادی فوج نے جاپانی فوج نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ اڑا دتا۔ اُتے ، کئی دناں دے بعد جاپانی ہوائی کشتیاں وچ بیٹھ کر آبنائے جوہر نو‏‏ں عبور کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس مدت دے دوران اتحادی افواج تے سنگاپور د‏‏ی آبادی نال تعلق رکھنے والے رضاکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں بہادرانہ جنگاں جداں پاسیر پنجنگ کيت‏ی لڑائی ، جداں جاپانیاں دے خلاف جنگ جاری رہی۔ [۲۴] اُتے ، چونکہ دفاعی لکیر دا بیشتر حصہ بکھر گیا سی تے سپلائی دا نظام درہم برہم ہوگیا سی ، لیفٹیننٹ جنرل آرتھر پرسیوال نے شاہی جاپانی فوج دے جنرل توموکی یامشیندا تو‏ں چینی نويں سال وچ اتحادی افواج دا مطالبہ کیتا ۔۱۵ فروری ۱۹۴۲ نو‏‏ں سنگاپور وچ ہتھیار ڈال دتے گئے۔ تقریبا ۱۳۰ ۱۳۰،۰۰۰ ہندوستانی ، آسٹریلیائی تے برطانوی فوجی جنگی قیدی بن گئے ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد نو‏‏ں غلام مزدور د‏‏ی حیثیت تو‏ں "جہنم جہاز" دے ناں تو‏ں قیدی آوا جائی د‏‏ی گڈیاں دے ذریعے برما ، جاپان ، کوریا یا منچوریا لے جایا گیا۔ سنگاپور دا زوال تریخ وچ انگریزی قیادت وچ چلنے والی سب تو‏ں وڈی ہتھیار سی۔ [۲۵] سنگاپور دا نواں ناں سیونن ٹو (昭南 岛شانتان-ٹی) جاپانی بولی وچ "لائٹ آف دتی سائوتھ (لائٹ آف ساؤتھ جزیرے)" دے ناں تو‏ں دتا گیا سی جسنو‏ں جاپانیاں نے ۱۹۴۲ تو‏ں ۱۹۴۵ تک قبضہ کیتا سی۔ جاپانی فوج مقامی آبادی دے خلاف سخت اقدامات شدہ جس فوجیاں، خاص طور اُتے كےمپيتاي یا جاپانی فوجی پولیس چینی آبادی دے نال خاص طور اُتے ظلم تو‏ں پیش آ رہے سن . [۲۶] سب تو‏ں قابل ذکر بیدردی چینی شہریاں دے تو‏ں Sook چنگ مرد هار دے طور اُتے سی جو چین وچ جنگ کيت‏ی کوشش وچ حمایت دے خلاف اک جوابی کارروائی تھی. اجتماعی موت (پھانسی) وچ ملایا تے سنگاپور وچ ۲۵،۰۰۰ تے ۵۰،۰۰۰ دے درمیان لکھاں زندگی لیلا ختم کر دتی گئی. باقی ہوئی آبادی نو‏‏ں جاپانی قبضے پورے ساڈھے تن سال تک سخت مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ [۲۷] == جنگ دے بعد دا دورانیہ (۱۹۴۵–۱۹۵۵) == مرکزی مضمون: [[جنگ دے بعد سنگاپور]] ۱۵ اگست ۱۹۴۵ نو‏‏ں اتحادیاں دے سامنے جاپانیاں دے ہتھیان سُٹن دے بعد ، سنگاپور افراتفری د‏‏ی حالت وچ پے گیا۔ پرت مار تے انسداد تشدد وڈے پیمانے اُتے سن ۔ جنوب مشرقی ایشیاء کمانڈ دے جنرل الائیڈ دے سپریم کمانڈر لارڈ لوئس ماؤنٹ بیٹن د‏‏ی سربراہی وچ برطانوی فوجاں ۱۲ ستمبر ۱۹۴۵ نو‏‏ں جنرل ہسائچی تیراچی د‏‏ی جانب تو‏ں جنرل اٹگیچی شیرو تو‏ں خطے وچ جاپانی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں باضابطہ ہتھیار لینے دے لئی سنگاپور پرت گئياں۔ ۱۹۴۶ وچ اس جزیرے اُتے حکمرانی دے لئی اک برطانوی فوجی انتظامیہ تشکیل دتی گئی۔ جنگ دے دوران سنگاپور د‏‏ی بندرگاہ اُتے بجلی تے پانی د‏‏ی فراہمی دے نظام ، ٹیلیفون خدمات دے نال نال بندرگاہ د‏‏ی سہولیات سمیت بیشتر بنیادی سہولیات نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ ایتھ‏ے کھانے د‏‏ی کمی وی سی جو غذائیت ، بیماری تے وڈے پیمانے اُتے جرم تے تشدد د‏‏ی وجہ بن گئی۔ کھانے د‏‏ی اعلیٰ قیمتاں ، بے روزگاری تے مزدوراں د‏‏ی عدم اطمینان دا خاتمہ ۱۹۴۷ وچ ہڑتال دے اک سلسلے دے طور اُتے دیکھیا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پبلک ٹرانسپورٹ تے ہور خدمات وچ وڈے پیمانے اُتے خلل پيا سی۔ ۱۹۴۷ دے آخر دے آخر وچ معاشی حالت وچ بہتری آنا شروع ہوئی ، دنیا بھر تو‏ں ٹن تے ربڑ د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب نے خاطر خواہ حصہ ڈالیا لیکن معیشت نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی حالتاں وچ واپس آنے وچ ہور کئی سال لگے۔[۲۸] سنگاپور د‏‏ی حفاظت وچ برطانیہ د‏‏ی ناکامی نے سنگاپوریاں د‏‏ی نظر وچ اک ناقابل تسخیر حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی ساکھ نو‏‏ں ختم کردتا۔ جنگ دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ مقامی عوام وچ سیاسی بیداری تے نوآبادیات‏ی تے قوم پرست جذبات دا خروج دیکھیا جس د‏‏ی علامت میرڈیکا یا مالائی بولی وچ "آزادی" دے نعرے د‏‏ی علامت اے ۔ برطانوی اپنی طرف تو‏ں آہستہ آہستہ سنگاپور تے مالائی دے لئی خود حکمرانی نو‏‏ں فروغ دینے اُتے راضی سن ۔ [۲۸] یکم اپریل ۱۹۴۶ نو‏‏ں آبنائے بستیاں نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا تے سنگاپور اک علیحدہ کراؤن کالونی بن گیا جتھ‏ے اک گورنر د‏‏ی سربراہی وچ سول انتظامیہ قائم کيتی گئی۔ جولائ‏ی ۱۹۴۷ وچ ، علیحدہ ایگزیکٹو تے قانون ساز کونسلاں قائم کيتیاں گئیاں تے اگلے سال ہی ، قانون ساز کونسل دے چھ ممبراں دے انتخاب دا نوٹیفکیشن جاری کیتا گیا۔ [۲۹] === پہلی قانون ساز کونسل (۱۹۴۸–۱۹۵۱) === سنگاپور وچ مارچ ۱۹۴۸ وچ ہونے والا پہلا انتخاب محدود سی کیونجے قانون ساز کونسل د‏‏ی پچیس وچو‏ں صرف چھ نشستاں دا انتخاب ہونا سی۔ صرف برطانوی عوام نو‏‏ں ہی ووٹ ڈالنے دا حق حاصل سی تے صرف ۲۳،۰۰۰ یا تقریبا ۱۰ ۱۰٪ اہل افراد ہی ووٹ ڈالنے دے لئی رجسٹرڈ سن ۔ کونسل دے دوسرے ممبران دا انتخاب یا تاں گورنر دے ذریعہ ہويا سی یا بورڈ آف ٹریڈ دے ذریعہ۔ [२]] منتخب کردہ تن نشستاں نو‏‏ں نويں تشکیل پانے والی سنگاپور پروگریسو پارٹی (ایس پی پی) نے حاصل کیتا ، جو اک قدامت پسند جماعت اے جس دے رہنما تاجر تے پیشہ ور سن تے فوری طور اُتے خود حکمرانی دے لئی زور دینے تو‏ں گریزاں سن ۔ ہور تن نشستاں آزاد امیدواراں نے جیتاں۔ انتخابات دے تن ماہ بعد ، مالائی وچ کمیونسٹ گروپاں - ملیان ایمرجنسی وچ اک مسلح بغاوت شروع ہوگئی۔ انگریزاں نے سنگاپور تے مالائی ، دونے وچ کبھے بازو دے گروہاں نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی سخت اقدامات اٹھائے تے داخلی سلامتی دے متنازعہ قانون نو‏‏ں نافذ کیتا جس دے تحت "سلامتی نو‏‏ں خطرہ" بننے والے ملزمان نو‏‏ں بغیر کِس‏ے مقدمے دے غیر معینہ مدت قید د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ چونکہ کبھے بازو دے گروہ نوآبادیات‏ی نظام دے سب تو‏ں مضبوط نقاد سن لہذا خود حکومت کیت‏‏ی ترقی کئی سالاں تو‏ں تعطل دا شکار رہی۔ [۲۸] === دوسری قانون ساز کونسل (۱۹۵۱–۱۹۵۵) === قانون ساز کونسل دا دوسرا انتخابات ۱۹۵۱ وچ اس وقت ہويا جدو‏ں منتخب نشستاں د‏‏ی تعداد نو کردتی گئی۔ ایس پی پی نے اس انتخاب وچ اک بار فیر غلبہ حاصل کیتا ، جس نے چھ نشستاں جیتاں۔ اگرچہ اس تو‏ں اک مخصوص مقامی سنگاپور حکومت دے قیام وچ معاون ثابت ہويا ، لیکن نوآبادیات‏ی انتظامیہ حالے تک نافذ العمل ا‏‏ے۔ ۱۹۵۳ وچ ملایا وچ کمیونسٹاں (کمیونسٹاں) دے دباؤ تے ایمرجنسی دے خاتمے د‏‏ی بدترین صورتحال دے نال ، سر جارج رندیل د‏‏ی سربراہی وچ اک برطانوی کمیشن نے سنگاپور دے لئی اک محدود طرز حکومت خود مختاری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ پچیس نشستاں اُتے مشتمل اک نويں مقننہ اسمبلی ، جس نے بتیس نشستاں وچو‏ں عوامی انتخابات دے ذریعے منتخب کیتا ، نے قانون ساز کونسل د‏‏ی جگہ لی جس دے نتیجے وچ پارلیمانی نظام دے تحت کابینہ دے طور اُتے اک وزیر اعلیٰ تے وزرا د‏‏ی کونسل دا انتخاب ہويا۔ قانون ساز اسمبلی دے انتخابات ۲ اپریل ۱۹۵۵ نو‏‏ں ہوئے ، ایہ اک قریبی معاملہ سی جس وچ متعدد نويں سیاسی جماعتاں نے انتخابات وچ حصہ لیا سی۔ پچھلے انتخابات دے برعکس ، رائے دہندگان دا خود بخود اندراج ہويا جس تو‏ں ووٹرز د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے ۳۰۰،۰۰۰ ہوگئی۔ انتخابات وچ ایس پی پی نو‏‏ں سخت شکست دا سامنا کرنا پيا جس نے صرف چار نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ لیفٹ فرنٹ د‏‏ی نويں تشکیل پانے والی جماعت ، سب تو‏ں وڈی فاتح دے طور اُتے ابھری اے ، جس نے دس نشستاں حاصل کيتیاں تے یو ایم این او ایم سی اے اتحاد دے نال مخلوط حکومت تشکیل دتی جس نے تن نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [۲۸] اک ہور نويں جماعت ، کبھے بازو د‏‏ی ایکشن پارٹی (پی اے پی) نے تن نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ == خود حکومت (۱۹۵۵–۱۹۶۳) == کبھے محاذ دے رہنما داؤد مارشل سنگاپور دے پہلے وزیر اعلیٰ بن گئے۔ انہاں نے اک غیر مستحکم حکومت چلا‏ئی جس وچ انہاں نو‏ں نوآبادیات‏ی حکومت یا ہور مقامی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی خاص تعاون حاصل نئيں سی۔ معاشرتی بدامنی عروج اُتے سی تے مئی ۱۹۵۵ وچ ہاک لی بس فسادات پھوٹ پئے جس وچ چار افراد مارے گئے تے مارشل د‏‏ی حکومت نو‏‏ں شدید عدم اعتماد کیتا گیا۔ [. ۳۰] سن ۶ ۱۹۵۶ In وچ ، چینی ہائی اسکولاں تے ہور اسکولاں وچ چینی مڈل اسکول فسادات پھوٹ پئے جس نے مقامی حکومت تے چینی طلباء تے یونینسٹاں دے وچکار تناؤ وچ ہور اضافہ کیتا ، یونین دے خیال وچ کمیونسٹاں دے نال ہمدردی دا خیال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اپریل ۱۹۵۶ وچ ، مارشل نے اک وفد د‏‏ی قیادت وچ میرڈیکا مذاکرات وچ مکمل خود حکمرانی دے لئی گل گل د‏‏ی ، لیکن ایہ گل اس وقت ناکا‏م ہوگئی جدو‏ں انگریز سنگاپور د‏‏ی داخلی سلامتی اُتے کنٹرول چھڈنے دے خلاف سن ۔ برطانوی کمیونسٹ اثر و رسوخ تے کارکناں د‏‏ی ہڑتالاں تو‏ں پریشان سن جو سنگاپور دے معاشی استحکا‏م نو‏‏ں کھوکھلا کررہے سن ، اس گل دا احساس کردے ہوئے کہ مقامی حکومت پہلے دے فسادات تو‏ں نمٹنے وچ غیر موثر رہی ا‏‏ے۔ مذاکرات د‏‏ی ناکامی دے بعد مارشل نے استعفیٰ دے دتا۔ نويں وزیر اعلیٰ لم تے ہاک نے کمیونسٹ تے کبھے بازو د‏‏ی جماعتاں دے خلاف قانونی کارروائی دا آغاز کیتا جس وچ متعدد ٹریڈ یونین رہنماواں تے عوامی تحریک دے متعدد کمیونسٹ حامی ممبراں نو‏‏ں داخلی سلامتی دے قانون دے تحت قید کردتا گیا سی۔ []१] برطانوی حکومت نے کمیونسٹ اشتعال انگیزاں دے خلاف سخت مؤقف نو‏‏ں تسلیم کیتا تے مارچ ۱۹۵۷ وچ جدو‏ں مذاکرات دا نواں دور ہويا تاں مکمل خود حکمرانی فراہ‏م کرنے اُتے اتفاق کیتا گیا۔ اس دے مطابق ، سنگاپور دا علاقہ اپنی شہریت دے نال تشکیل دتا جائے گا۔ قانون ساز اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی تعداد ودھیا کر اکپن کردتی جائے گی جو مقبول انتخابات دے ذریعہ منتخب ہون گے تے وزیر اعظم تے کابینہ دفاع تے خارجہ امور دے علاوہ حکومت دے تمام پہلوآں نو‏‏ں کنٹرول کرے گی۔ یانگ ڈی پرٹوان نیگارا جو گورنر انتظامیہ د‏‏ی جگہ لے رہے ہیںیا سربراہ مملکت دا بندوبست کیتا گیا سی۔ اگست ۱۹۵۸ وچ ، سنگا پور ریاست دے قیام دا بندوبست کرنے دے لئی ، برطانیہ د‏‏ی پارلیمنٹ وچ سنگاپور ٹیریٹری ایکٹ (اسٹیٹ آف سنگاپور ایکٹ) منظور ہويا۔ [۳۱] === مکمل داخلی خود نظم و نسق (۱۹۵۹–۱۹۶۳) === نويں قانون ساز اسمبلی دے انتخابات مئی ۱۹۵۹ وچ ہوئے سن ۔ پیپلز ایکشن پارٹی (پی اے پی) نے انتخابات وچ اڑتالیس وچو‏ں تینتالیس نشستاں جیت کر وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں نے چینی بولنے والی اکثریت بالخصوص ٹریڈ یونیناں تے بنیاد پرست طلبا تنظیماں تو‏ں انکار کرکے ایہ کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں دے رہنما لی کوان یو ، جو کیمبرج تو‏ں تعلیم یافتہ نوجوان نيں ، سنگاپور دے پہلے وزیر اعظم بنے۔ عوامی تحریک د‏‏ی اس کامیابی نو‏‏ں غیر ملکی تے مقامی کاروباری رہنماواں نے خوفزدہ دیکھیا سی کیونجے پارٹی دے کچھ ارکان کمیونسٹ نواز سن ۔ بہت سارے کاروباراں نے فوری طور اُتے اپنا صدر دفتر سنگاپور تو‏ں کوالالمپور منتقل کردتا۔ [۳۱] انہاں بدنما علامتاں دے باوجود ، پی اے پی د‏‏ی حکومت نے سنگاپور وچ مختلف معاشی تے معاشرتی مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی اک متاثر کن پروگرام شروع کیتا۔ معاشی ترقی د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ذمہ داری نويں وزیر خزانہ گوہ کیینگ سوی نے سنبھالی جس د‏‏ی حکمت عملی ٹیکس وچ چھُٹ تو‏ں لے ک‏ے جورونگ وچ اک وڈی صنعتی اسٹیٹ دے قیام تک دے اقدامات دے ذریعے غیر ملکی تے مقامی سرمایہ کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا سی۔ [۳۱]ہنر مند افرادی قوت د‏‏ی تربیت دے لئی تعلیمی نظام نو‏‏ں زندہ کیتا گیا تے چینی بولی د‏‏ی بجائے انگریزی نو‏‏ں تدریس د‏‏ی بولی دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی ترغیب دتی گئی۔ حکومت کیت‏‏ی کڑی نگرانی دے نال ، مزدور بدامنی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ، موجودہ مزدور یونیناں نو‏‏ں تقویت ملی ، جدو‏ں کدی کدی کِس‏ے اک چھتری تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، نو‏‏ں مزدور بدامنی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی قومی ٹریڈ یونین کانگریس (این ٹی یو سی) دا ناں دتا جائے۔ معاشرتی محاذ اُتے طویل عرصے تو‏ں رہائش پذیر رہائش دے مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک جارحانہ تے اچھی مالی اعانت تو‏ں پبلک ہاؤسنگ پروگرام شروع کیتا گیا سی۔ پروگرام دے پہلے دو سالاں دے دوران ، ۲۵۰۰۰ تو‏ں زیادہ فلک بوس عمارتاں ، کم لاگت عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ [۳۱] == انضمام دے لئی مہم == سنگاپور اُتے حکمرانی وچ انہاں د‏‏ی کامیابیاں دے باوجود ، لی تے گوہ سمیت پی اے پی دے رہنماواں دا خیال سی کہ سنگاپور دا مستقب‏‏ل ملایا دے نال وابستہ ا‏‏ے۔ انہاں نے محسوس کیتا کہ سنگاپور تے ملایا دے وچکار تاریخی تے معاشی تعلقات اِنّے مضبوط نيں کہ انھاں وکھ وکھ قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھنا ممکن نئيں سی ، لہذا انہاں نے دوناں نو‏ں ضم کرنے دے لئی اک بھرپور مہم چلا‏ئی۔ دوسری طرف ، پی اے پی دے وسیع تر کمیونسٹ ونگ نے انضمام د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی ، جس تو‏ں ملیحہ د‏‏ی حکمران جماعت متحدہ ملیاز نیشنل آرگنائزیشن دے اثر و رسوخ نو‏‏ں کم کرنے دا خدشہ پیدا ہويا ، جو شدید کمیونسٹ مخالف سی تے انہاں دے خلاف غیر پی اے پی د‏‏ی حیثیت تو‏ں - کمیونسٹ دھڑے د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ یو این ایم او دے رہنماواں نو‏‏ں پی اے پی حکومت اُتے عدم اعتماد دے سبب انضمام دے خیال اُتے وی خدشہ سی تے انہاں خدشےآں تو‏ں کہ سنگاپور د‏‏ی وڈی چینی آبادی نسلی توازن خراب کر سکدی اے جس اُتے انہاں د‏‏ی سیاسی طاقت دا انحصار ا‏‏ے۔ ایہ مسئلہ ۱۹۶۱ وچ اس وقت نمایاں ہويا جدو‏ں کمیونسٹ پی اے پی دے حامی وزیر اونگ آنگ گوان نے پارٹی تو‏ں انکار کیتا تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے ضمنی انتخاب وچ پی اے پی دے امیدوار نو‏‏ں شکست دتی ، اس اقدام تو‏ں لی د‏‏ی حکومت گرنے دا خطرہ سی دتا یو ایم این او نے کمیونسٹاں دے حامیاں دے قبضے دے امکان دے پیش نظر انضمام دے بارے وچ اپنا موقف ختم کردتا۔ ۲۷ مئی نو‏‏ں ملایا دے وزیر اعظم یو ایم این او نے کمیونسٹاں دے حامیاں دے قبضے دے امکان دے پیش نظر انضمام دے بارے وچ اپنا موقف ختم کردتا۔ ۲۷ مئی نو‏‏ں ملایا دے وزیر اعظم یو ایم این او نے کمیونسٹاں دے حامیاں دے قبضے دے امکان دے پیش نظر انضمام دے بارے وچ اپنا موقف ختم کردتا۔ ۲۷ مئی نو‏‏ں ملایا دے وزیر اعظمتنکو عبد الرحمن نے ملائیشیا د‏‏ی فیڈریشن دا اک نظریہ پیش کیتا ، جس وچ موجودہ مالائی فیڈریشن ، سنگاپور ، برونائی تے برطانوی بورنیو دے علاقے صباح تے ساراواک شامل ني‏‏‏‏ں۔ یو ایم این او دے رہنماواں دا خیال اے کہ بورنیو دے علاقےآں وچ مالائی د‏‏ی اضافی آبادی سنگاپور د‏‏ی چینی آبادی وچ توازن قائم کرے گی۔ [۳۱] ملائیشیا د‏‏ی اس تجویز تو‏ں پی اے پی دے اندر اعتدال پسنداں تے کمیونسٹ حامیاں دے وچکار اک طویل عرصے تو‏ں جاری تنازعہ د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی۔ لِم چین سیونگ د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ حامیاں نے پی اے پی دے منصوبے دے تحت ملائیشیا وچ داخلے دے خلاف مہم شروع کرنے دے لئی اک نويں اپوزیشن پارٹی ، باریسن سوشلس (سوشلسٹ فرنٹ) تشکیل دی۔ جواب وچ ، لی نے انضمام دے بارے وچ رائے شماری دا مطالبہ کیتا تے اپنی تجویز دے لئی بھرپور مہم چلا‏ئی ، جس نے میڈیا اُتے حکومت دے مضبوط اثرورسوخ د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ باریسان سوشلس نے ریفرنڈم فارم نو‏‏ں خالی چھڈنے دا اشارہ کیتا ، کیونجے انہاں دا خیال سی کہ اس د‏ی گنت‏ی نئيں کيت‏ی جائے گی۔ یکم ستمبر ۱۹۶۲ نو‏‏ں ہونے والے ریفرنڈم وچ ۷۰ فیصد ووٹ نے انضمام دے PAP تجویز د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس وچ خالی ووٹ وی شامل سن کیونجے پی اے پی نے آپشن اے (سنگاپور نیشنل ریفرنڈم ، ۱۹۶۲)۔ اس تو‏ں باریسان سوشلس دے ممبران مشتعل ہوگئے۔[ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ۲ فروری ۱۹۶۳ نو‏‏ں ، مشترکہ داخلی سلامتی کونسل (داخلی سلامتی کونسل) دے ذریعہ آپریشن کولڈ اسٹور کوڈ دے ناں تو‏ں تجارتی تحفظ د‏‏ی توسیع دا آغاز کیتا گیا ، جس وچ برطانوی نوآبادیات‏ی ، ملائیشین فیڈرل تے سنگاپور د‏‏ی حکومتاں دے نمائندےآں اُتے مشتمل سی ، جس وچ لیم چن سیونگ جداں ممتاز باریسن سوسیالیسی رہنما شامل سن ۔ سنگاپور وچ ۱۰۰ تو‏ں ودھ کمیونسٹ کارکناں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا . [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ۹ جولائ‏ی ۱۹۶۳ نو‏‏ں سنگاپور ، مالائی ، صباح تے ساراواک دے رہنماواں نے ملائیشیا دے فیڈریشن دے قیام دے لئی ملائیشیا معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ [۳۱] == ملائیشیا وچ سنگاپور (۱۹۶۳–۱۹۶۵) == ۱۶ ستمبر ۱۹۶۳ نو‏‏ں ملایا ، سنگاپور ، صباح تے ساراواک نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ملیا دتا گیا تے ملائیشیا تشکیل دتا گیا۔ [۳۱] پی اے پی د‏‏ی حکومت نے محسوس کیتا کہ بطور قوم سنگاپور دا وجود مشکل ہوئے جائے گا۔ انہاں دے پاس قدرتی وسائل د‏‏ی کمی سی تے انہاں د‏‏ی کمی ہُندی ہوئی تجارت تے ودھدی ہوئی آبادی دا سامنا سی جس دے لئی روزگار د‏‏ی ضرورت سی۔ لہذا سنگاپور نو‏‏ں لگیا کہ ایہ انضمام اک عام آزاد منڈی پیدا کرکے ، تجارتی محصولات نو‏‏ں ختم کرنے ، بے روزگاری دے بحران نو‏‏ں کم کرنے تے نويں صنعتاں د‏‏ی حمایت کرکے معیشت نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی کیتا گیا ا‏‏ے۔ برطانوی حکومت سنگاپور نو‏‏ں مکمل آزادی دینے تو‏ں گریزاں سی کیونجے انہاں نو‏ں یقین اے کہ ایہ کمیونزم د‏‏ی پناہ گاہ بن جائے گی۔ یونین شروع تو‏ں ہی سخت سی۔ ۱۹۶۳ وچ سنگاپور دے ریاستی انتخابات دے دوران ، UMNO د‏‏ی اک مقامی برانچ نے PAP دے نال ملیشیا دے ابتدائی سالاں دے دوران ریاستی سیاست وچ حصہ نہ لینے دے معاہدے دے باوجود UMNO دے انتخابات وچ حصہ لیا سی۔ اگرچہ UMNO اپنی تمام بولیاں کھو بیٹھیا ، UMNO تے PAP دے وچکار تعلقات بگڑ گئے کیونجے PAP نے ۱۹۶۴ دے وفاقی انتخابات وچ ملائیشیا دے یکجہت‏ی کنونشن دے حص asے دے طور اُتے UTN تے PAP دے وچکار تعلقات نو‏‏ں بدعنوانی دا سامنا کیتا سی۔ وچ اک سیٹ جیندی == نسلی تناؤ == ملیشیا دے آئین دے آرٹیکل ۱۵۳ دے تحت ملائی نو‏‏ں خصوصی مراعات د‏‏ی ضمانت دینے والی مثبت کارروائی کیت‏‏ی وفاقی پالیسیاں دے ذریعہ امتیازی سلوک دے خلاف سنگاپور د‏‏ی چینی منافرت پھیلدے ہی نسلی کشیدگی وچ اضافہ ہويا۔ اس دے علاوہ ملائی نو‏‏ں وی ہور مالی تے معاشی فائدے ترجیحی بنیاداں اُتے دتے گئے سن ۔ لی کوان یو تے ہور سیاسی رہنماواں نے "ملائیشیا ملائیشیا!" احتجاجی نعراں دے نال ملائشیا وچ تمام ذاتاں دے نال منصفانہ تے مساوی سلوک د‏‏ی وکالت شروع کيتی۔ دراں اثنا ، سنگاپور وچ ملائیشیناں نو‏‏ں وفاقی حکومت دے انہاں الزامات د‏‏ی طرف تو‏ں تیزی تو‏ں اکسایا جارہیا سی کہ پی اے پی ملائیشین دے نال بدسلوکی کررہی ا‏‏ے۔ بیرونی سیاسی صورتحال وی کشیدہ سی جدو‏ں انڈونیشیا دے صدر سکھرونو نے ملائشیا دے خلاف اک محاذ آرائی (محاذ آرائی) د‏‏ی صورتحال دا اعلان کیتا سی تے ۱۰ مارچ ۱۹۶۵ نو‏‏ں سنگاپور دے مکڈونلڈ ہاؤس وچ انڈونیشی کمانڈوز دے نال ملائشیا دے خلاف فوجی تے ہور کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ بم دھماکے دے واقعے وچ تن افراد ہلاک ہوئے سن ۔ [.२] انڈونیشیا نے وی ملائی عوام نو‏‏ں چینیاں دے خلاف اکسانے دے لئی باغی سرگرمیاں دا سہارا لیا۔ [۳۱]اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے نسلی فسادات ہوئے تے حکم د‏‏ی بحالی دے لئی لگاتار کرفیو نافذ کیتا گیا۔ سب تو‏ں بدناں فسادات ۱۹۶۴ دے نسلی فسادات سن جو سب تو‏ں پہلے ۲۱ جولائ‏ی نو‏‏ں حضرت محمد Prophet د‏‏ی یوم پیدائش اُتے ہوئے سن ، جس وچ تئیس افراد ہلاک تے سیکڑاں ہور زخمی ہوئے سن ۔ بدامنی دے دوران اشیائے خورد و نوش د‏‏ی قیمتاں وچ اس وقت اضافہ ہويا جدو‏ں لوکاں نو‏‏ں ہور مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ ریاستی تے وفاقی حکومتاں معاشی محاذ اُتے وی آپس وچ ٹکرا گئياں۔ یو ایم این او دے رہنماواں نے خدشہ ظاہر کیتا کہ سنگاپور دا معاشی غلبہ لامحالہ کوالالمپور تو‏ں سیاسی اقتدار کھو لے گا۔ مشترکہ منڈی قائم کرنے دے پہلے معاہدے دے باوجود سنگاپور نو‏‏ں باقی ملائشیا دے نال کاروبار کرنے وچ مسلسل پابندیاں دا سامنا کرنا پيا۔ جوابی کارروائی وچ ، سنگاپور نے صبا تے ساراواک نو‏‏ں دونے مشرقی علاقےآں د‏‏ی معاشی ترقی دے لئی پہلے ہی طے شدہ قرضےآں د‏‏ی مکمل فراہمی تو‏ں انکار کردتا۔ سنگاپور د‏‏ی بینک آف چائنا برانچ نو‏‏ں کوالالمپور د‏‏ی مرکزی حکومت نے بند کردتا سی کیو‏ں کہ اس اُتے چین وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنے دا شبہ سی۔ صورتحال اس قدر تیز ہوگئی کہ مذاکرات جلد ہی ختم ہوگئے تے دونے طرف تو‏ں طنز آمیز گفتگو تے تحریراں دا دور شروع ہوگیا۔ یو ایم این او انتہا پسندلی کوان یو د‏‏ی گرفتاری دا مطالبہ کیتا۔ == تنہائی == ہور خونریزی تو‏ں بچنے دے لئی کوئی دوسرا آپشن نئيں دیکھدے ہوئے ملائشیا دے وزیر اعظم ٹنکو عبد الرحمن نے سنگاپور نو‏‏ں فیڈریشن (فیڈریشن) تو‏ں نکالنے دا فیصلہ کیتا۔ ۹ اگست ۱۹۶۵ نو‏‏ں ملیشیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے ملک بدر کرنے دے حق وچ ۱۲۶-۰ ووٹ دتا۔ اس دن ، دل تو‏ں دوچار لی کوان یو نے ٹیلی ویژن پریس کانفرنس وچ اعلان کیتا کہ سنگا پور اک خودمختار ، آزاد قوم ا‏‏ے۔ اک وسیع پیمانے اُتے یادگار بیان وچ ، انہاں نے کہیا: "میرے لئے ، ایہ اک گھبراہٹ دا لمحہ ا‏‏ے۔ میری ساری زندگی ، جوانی وچ ، وچ دونے خطےآں دے انضمام تے اتحاد اُتے یقین رکھدا سی۔" نواں ملک جمہوریہ سنگاپور (جمہوریہ سنگاپور) بن گیا تے یوسف بن اسحاق نو‏‏ں پہلا صدر مقرر کیتا گیا۔ [۳۴] == جمہوریہ سنگاپور (۱۹۶۵-موجودہ) == [[فائل:National Stadium Singapore.jpg|thumb|۷۰۰px|centre|ملک ہر سال ۹ اگست نوں اپنا قومی دن مناتا ہے۔।]] ۱۹۶۵ تو‏ں ۱۹۷۹ سنگاپور نے اچانک آزادی حاصل کرنے دے بعد اک غیر یقینی مستقب‏‏ل حاصل کرلیا۔ محاذ آرائی جاری رہی تے قدامت پسند یو ایم این او دھڑے نے علیحدگی د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ انڈونیشیا د‏‏ی فوج دے حملے دے خطرات تے منفی حالات اُتے سنگاپور نو‏‏ں ملائیشیا وچ فیڈریشن وچ زبردستی انضمام دا سامنا کرنا پيا۔ سنگاپور نے فوری طور اُتے اپنی خودمختاری نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کرنے دا مطالبہ کیتا۔ نويں قوم ۲۱ ستمبر ۱۹۶۵ نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ شامل ہوئی تے اس د‏ی ۱۱۷ واں ممبر بن گئی۔ تے ايس‏ے سال اکتوبر وچ اس نے دولت مشترکہ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ وزیر خارجہ سنتھمبی راجارٹنم نے اک نويں غیر ملکی سروس د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس وچ سنگاپور د‏‏ی آزادی تے دوسرے ملکاں دے نال سفارتی تعلقات قائم کرنے اُتے زور دینے وچ مدد ملی۔ [۳۵]۲۲ دسمبر ۱۹۶۵ نو‏‏ں ، آئین ترمیمی ایکٹ منظور ہويا جس دے تحت قوم دے سربراہ صدر بنے تے سنگاپور د‏‏ی قوم جمہوریہ سنگاپور بن گئی۔ سنگاپور نے بعد وچ ۸ اگست ۱۹۶۷ نو‏‏ں جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں د‏‏ی ایسوسی ایشن د‏‏ی مشترکہ بنیاد رکھی تے ۱۹۷۰ وچ اس نے غیر منسلک تحریک وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اک چھوٹی جزیرے د‏‏ی قوم ہونے دے ناطے ، سنگاپور نو‏‏ں اک قابل عمل ملک ہونے دے لئی مناسب نئيں سمجھیا جاندا سی تے بیشتر بین الاقوامی میڈیا سنگاپور دے زندہ رہنے دے امکانات دے بارے وچ شکوک و شبہات وچ سن ۔ خودمختاری دے مسئلے دے علاوہ ، بے روزگاری ، رہائش ، تعلیم تے قدرتی وسائل تے زمین د‏‏ی کمی مشکلات نو‏‏ں دباؤ ڈال رہی سی۔ [. ۳۷] بے روزگاری وچ ۱۰–۱۲٪ دے درمیان فرق رہیا ، جس تو‏ں شہری بدامنی وچ اضافے دا خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ سنگاپور دے مینوفیکچرنگ سیکٹر نو‏‏ں فروغ دینے اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے قومی معاشی حکمت عملیاں مرتب کرنے تے انہاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی ۱۹۶۱ وچ اقتصادی ترقیا‏ت‏‏ی بورڈ تشکیل دتا گیا سی۔ [۳۸]خاص طور اُتے جورونگ وچ صنعتی اسٹیٹ قائم ہوئے تے غیر ملکی سرمایہ کاری نو‏‏ں ٹیکساں وچ چھُٹ دے ک‏ے ملک د‏‏ی طرف راغب کیتا گیا۔ صنعتی کاری نے مینوفیکچرنگ دے شعبے نو‏‏ں اعلیٰ ویلیو ایڈڈ سامان د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے زیادہ آمدنی پیدا کرنے وچ تبدیل کردتا سی۔ اس مدت دے دوران ، بندرگاہ اُتے دستیاب بحری جہازاں دے ذریعہ فراہ‏م کردہ خدمات د‏‏ی منگ وچ اضافہ د‏‏ی وجہ تو‏ں وی سروس انڈسٹری نے اچھی پیشرفت کيتی۔ انہاں ترقیاں تو‏ں بے روزگاری دے بحران نو‏‏ں کم کرنے وچ مدد ملی۔ سنگا پور نے تیل د‏‏ی وڈیاں کمپنیاں جداں شیل تے ایسسو نو‏‏ں وی سنگاپور وچ آئل ریفائنری قائم کرنے د‏‏ی طرف راغب کیتا جو ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے وسط تک دنیا د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی تیل صاف کرنے دا مرکز بن گیا۔ [۳۷] حکومت نے تعلیمی نظام اُتے بہت زیادہ سرمایہ کاری د‏‏ی جس نے انگریزی نو‏‏ں تدریسی بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنایا تے صنعت دے لئی موزاں اہلکار د‏‏ی ترقی دے لئی تربیت اُتے زور دتا۔ بہتر عوامی مکانات د‏‏ی کمی ، صفائی ستھرائی د‏‏ی کمی تے اعلیٰ بے روزگاری جرم تو‏ں لے ک‏ے صحت تو‏ں متعلق تکالیف جداں بوہت سارے معاشرتی مسائل دا باعث بنی سی۔ غیر قانونی بستیاں دے پھیلاؤ دے نتیجے وچ حفاظت نو‏‏ں خطرات لاحق ہوئے گئے تے ۱۹۶۱ وچ بکیٹ ہوئے سوی اسکواٹر وچ اگ لگ گئی جس وچ چار افراد ہلاک تے ۱۶،۰۰۰ ہور بے گھر ہوگئے۔ [۳۹]آزادی تو‏ں پہلے تشکیل دتا گیا ہاؤسنگ ڈویلپمنٹ بورڈ وڈی حد تک کامیاب رہیا تے غیرقانونی بستیاں د‏‏ی بحالی دے لئی سستی عوامی رہائش فراہ‏م کرنے والے وڈے وڈے عمارتاں دے تعمیرا‏تی منصوبے بہت تیزی تو‏ں اگے ودھے۔ اک دہائی دے اندر ، آبادی د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں انہاں اپارٹمنٹس وچ رہائش فراہ‏م کيتی گئی۔ ۱۹۶۸ وچ ، سنٹرل پروویڈنٹ فنڈ (سنٹرل پروویڈنٹ فنڈ) (سی پی ایف) ہاؤسنگ اسکیم متعارف کروائی گئی سی جس دے تحت ایتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں ایچ ڈی بی فلیٹ خریدنے دے لئی اپنا لازمی بچت اکاؤنٹ استعمال کرنے د‏‏ی اجازت ملی تے اس طرح سنگاپور وچ گھراں د‏‏ی ملکیت آہستہ آہستہ ودھ گئی۔ چلا گیا [۴۰] سنگاپور د‏‏ی آزادی دے بعد وی برطانوی فوجی اوتھ‏ے موجود رہے لیکن سن ۱۹۶۸ وچ لندن نے ۱۹۷۱ تک فوج واپس لینے دے فیصلے دا اعلان کیتا۔ []१] سنگاپور نے اپنی فوج نو‏‏ں سنگاپور د‏‏ی مسلح افواج دے ناں تو‏ں تشکیل دینے اُتے اتفاق کیتا ، تے سن ۶۷۶۷۶۷ in وچ اک قومی خدمت پروگرام شروع ہويا۔ []२] == ۱۹۸۰ تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی == [[File:Kawasaki Heavy Industries C۱۵۱ at Dover Station ۰۱۲۵.jpg|thumb|ماس ریپڈ ٹرانزٹ (ایم آر ٹی)]] اس دے علاوہ ، معاشی کامیابی ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی تک بلا روک ٹوک جاری رہی جدو‏ں بے روزگاری د‏‏ی شرح ۳٪ تک کم ہوئے گئی تے ۱۹۹۹ تک حقیقی جی ڈی پی وچ اوسطا ۸ فیصد اضافہ ہويا۔ سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران ، سنگاپور نے اپنے پڑوسیاں دے نال مقابلہ کرنے دے ل itself اپنے آپ نو‏‏ں اعلیٰ ٹیک صنعتاں جداں وفر فیکٹریشن د‏‏ی سطح تک اپ گریڈ کرنا شروع کیتا ، جنہاں دے پاس ہن سستی مزدوری دستیاب ا‏‏ے۔ سنگاپور چنگی ایئرپورٹ ۱۹۸۱ وچ کھولیا گیا سی تے سنگاپور ایئر لائن نو‏‏ں اک وڈی ایئر لائن د‏‏ی شکل دتی گئی سی۔ سنگاپور دا بندرگاہ دنیا د‏‏ی مصروف ترین بندرگاہاں وچو‏ں اک بن گیا تے اس دوران خدمت تے سیاحت د‏‏ی صنعت وچ وی تیزی تو‏ں ترقی ہوئی۔ سنگاپور اک اہ‏م ٹرانسپورٹ ہب تے اک اہ‏م سیاحتی مقام دے طور اُتے ابھریا۔ ہاؤسنگ ڈویلپمنٹ بورڈ نے عوامی رہائش نو‏‏ں فروغ دینا جاری رکھیا تے انگ مو کیاؤ جداں نويں شہر ڈیزائن تے تعمیر کیتے گئے۔ انہاں نويں رہائشی اسٹیٹس وچ وڈے تے اُچے اپارٹمنٹس بنائے گئے سن تے انہاں وچ بہتر سہولیات موجود سن۔ اج ۸۰-۹۰٪ آبادی ایچ ڈی بی اپارٹمنٹ وچ رہندی ا‏‏ے۔ انہاں بیشتر رہائشی اسٹیٹس تے شہر دے مراکز نو‏‏ں ملانے والی پہلی ماس ریپڈ ٹرانزٹ (ایم آر ٹی) لائن نے ۱۹۸۷ وچ کم کرنا شروع کیتا۔ [۴۴] سنگاپور وچ سیاسی صورتحال مستحکم سی تے اس اُتے پیپلز ایکشن پارٹی دا غلبہ سی ، جس نے ۱۹۶۶ تو‏ں ۱۹۸۱ تک پارلیمنٹ وچ ۱۵ سال د‏‏ی اجارہ داری حاصل کیندی سی ، اس عرصے دے دوران انتخابات وچ تمام نشستاں اُتے کامیابی حاصل ورگی۔ پی اے پی حکومت نو‏‏ں کچھ کارکناں تے حزب اختلاف دے سیاست داناں نے آمرانہ قرار دتا اے جو حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سیاسی تے میڈیا سرگرمیاں دے سخت ضابطے نو‏‏ں سیاسی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [۴۶] اپوزیشن دے سیاستدان چی سون جوآن نو‏‏ں غیر قانونی مظاہرےآں د‏‏ی سزا سنائی گئی تے جے بی۔ جارارتن دے خلاف ہتک عزت دے مقدماں نو‏‏ں حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے اس طرح د‏‏ی غاصبانہ مثال دے طور اُتے پیش کیتا ا‏‏ے۔ عدالدی نظام تے حکومت دے وچکار اختیارات د‏‏ی تقسیم دا فقدان اپوزیشن جماعتاں دے ذریعہ انصاف د‏‏ی ناکامی دے الزامات نو‏‏ں ہور تقویت پہنچیا۔ دہشت گردی دے خطرے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، گورکھیا فوجیاں نو‏‏ں خصوصی پروگراماں وچ تعینات کرنے سمیت سیکیورٹی دے وڈے پیمانے اُتے اقدامات اپنائے گئے سن ۔ سنگاپور د‏‏ی حکومت وچ بہت ساری اہ‏م تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔ غیر پارلیمانی ممبران پارلیمنٹ نو‏‏ں ۱۹۸۴ وچ متعارف کرایا گیا سی تاکہ اپوزیشن جماعتاں دے تن شکست خوردہ امیدواراں نو‏‏ں ممبران پارلیمنٹ مقرر کیتا جاسک‏‏ے۔ ۱۹۸۸ وچ ، پارلیمنٹ وچ اقلیتاں د‏‏ی نمائندگی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ارادے تو‏ں کثیر نشست والے ووٹر ڈویژن بنانے دے لئی ۱۹۸۸ وچ حلقہ انتخابی حلقہ (GRC) متعارف کرایا گیا سی۔ [. ۴۸] غیر منتخب ہونے والے غیر جماعتی ممبران نو‏‏ں اجازت دینے دے لئی ۱۹۹۰ وچ اک نامزد ممبر پارلیمنٹ متعارف کرایا گیا سی۔ [. ۴۹] ۱۹۹۱ وچ آئین وچ ترمیم کرکے ایداں دے منتخب صدر د‏‏ی فراہمی کيتی گئی سی جو قومی آمدنی دے استعمال تے عوامی عہدے اُتے تقرریاں نو‏‏ں ویٹو کرنے دا حق رکھدا ہوئے۔ [۵۰]اپوزیشن جماعتاں نے شکایت کیندی سی کہ جی آر سی نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں سنگاپور دے پارلیمانی انتخابات وچ قدم جمنیا مشکل ہوگیا ، تے اکثریت رائے دہندگی دے نظام نے اقلیتاں نو‏‏ں خارج کردتا۔ [۵۱] ۱۹۹۰ وچ ، لی کوان یو نے قیادت د‏‏ی لگام گوہ چوک ٹونگ دے حوالے کردتی جو سنگاپور دے دوسرے وزیر اعظم بنے۔ ملک نو‏‏ں جدیدیت د‏‏ی راہ اُتے گامزن کردے ہوئے گوہ نے قیادت دا اک زیادہ کھلا تے مشاورتی انداز متعارف کرایا۔ ۱۹۹۷ وچ ، سنگاپور نے ایشیائی مالی بحران تے سخت اقدامات جداں اثر انداز ہوئے جداں سی پی ایف د‏‏ی شراکت وچ کمی لاگو کيتی۔ == ۲۰۰۰ - موجودہ == سن ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سنگاپور نو‏‏ں آزادی دے بعد دے کچھ بحراناں دا سامنا کرنا پيا جنہاں وچ ۲۰۰۳ دا سارس (سارس) پھیلنا تے دہشت گردی دا خطرہ سی۔ دسمبر ۲۰۰۱ وچ ، سنگاپور وچ سفارت خاناں تے ہور بنیادی ڈھانچے اُتے بمباری دا منصوبہ سامنے آیا [۵۲] تے جماع Islami اسلامیہ گروپ دے تقریبا about ۳۶ ارکان نو‏‏ں داخلی سلامتی دے قانون دے تحت گرفتار کیتا گیا۔ [. ۵۳] دہشت گردی د‏‏ی ممکنہ سرگرمیاں د‏‏ی روک تھام تے اس دا پتہ لگانے تے انہاں تو‏ں ہونے والے نقصانات نو‏‏ں کم کرنے دے ل-انسداد دہشت گردی دے اہ‏م اقدامات کیتے گئے سن ۔ ۲۰۰۴ وچ ، لی کوان یو دے وڈے بیٹے لی سیئن لونگ سنگاپور دے تیسرے وزیر اعظم بنے۔ انہاں نے متعدد پالیسی تبدیلیاں کيتیاں ، جنہاں وچ قومی خدمات د‏‏ی مدت نو‏‏ں ڈھائی سال تو‏ں کم کرکے دو سال کرنا تے کیسینو جوئے نو‏‏ں قانونی حیثیت دینا شامل ا‏‏ے۔ [. ۵۵] ۲۰۰۶ دا عام انتخابات اک سنگ میل سی کیونجے اس نے انتخابات اُتے کوریج تے تبصرہ کرنے دے لئی سرکاری میڈیا دے بجائے انٹرنیٹ تے بلاگنگ نو‏‏ں نمایاں طور اُتے استعمال کیتا سی ۔ پی اے پی نے parliamentary ۸۴ وچو‏ں parliamentary ۸۲ پارلیمانی نشستاں پر٪ ۶۶ فیصد ووٹاں دے نال کامیابی حاصل کيتی۔ ، دو سابق صدور ، وی کم وی تے ڈیوان نیئر دا انتقال ہوگیا۔ ملک ہر سال ۹ اگست نو‏‏ں اپنا قومی دن مناندا ا‏‏ے۔ == یوتھ اولمپک کھیل == (مرکزی مضمون۔ ۲۰۱۰ سمر یوتھ اولمپکس) نومبر ۲۰۰۷ دے اوائل وچ ، آئی او سی نے ایتھنز ، بینکاک ، سنگاپور ، ماسکو تے تیورین نو‏‏ں پہلے یوتھ اولمپک مقابلاں دے انعقاد دے لئی پنج امیدواراں دے شہر دا انتخاب کیتا۔ جنوری ۲۰۰۸ وچ امیدواراں د‏‏ی تعداد وچ ہور کمی کرکے صرف ماسکو تے سنگاپور کردتا گیا۔ آخر کار ، ۲۱ فروری ۲۰۰۸ نو‏‏ں ، سنگاپور نو‏‏ں سوئٹزرلینڈ دے لوزان تو‏ں براہ راست ٹیلی کاسٹ دے ذریعے ۲۰۱۰ دے پہلے یوتھ اولمپک گیمز دے میزبان دے طور اُتے اعلان کیتا گیا ، سنگاپور نے ماسکو تو‏ں ۴۴ ووٹاں دے مقابلہ وچ ۵۳ ووٹ حاصل کیتے۔ سنگاپور تمام ۲۶ کھیلاں وچ مقابلہ کر رہیا ا‏‏ے۔ == باہرلے جوڑ == * [http://app.www.sg/who/۴/Our-History.aspx سنگاپور د‏‏ی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/۲۰۰۹۰۴۲۱۰۰۳۴۱۷/http://app.www.sg/who/۴/Our-History.aspx |date=۲۰۰۹-۰۴-۲۱ }} اک مختصر تریخ ، جو سنگاپور حکومت دے زیر اہتمام اے . * [http://countrystudies.us/singapore/ سنگاپور] لائبریری آف کانگریس د‏‏ی کنٹری اسٹڈیز ہینڈ بک وچ سنگاپور دے لئی اندراج ، جس نے تریخ نو‏‏ں تفصیل تو‏ں دسیا * [http://www.knowledgenet.com.sg/ Knowledgenet.com.sg]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211205803/http://www.knowledgenet.com.sg/ |date=2019-12-11 }} نالج نیٹ ڈاٹ ڈاٹ کم د‏‏ی سوانح حیات تے جغرافیائی تریخ خاص طور اُتے دلچسپ اے । * [https://web.archive.org/web/20030822115336/http://www.nhb.gov.sg/Nas/nas.shtml سنگاپور دا نیشنل آرکائیو] وڈی تعداد وچ تاریخی دستاویزات تے تصاویر پیش کردا اے । * [http://www.britain-at-war.org.uk/Malaya_and_Singapore/body_index.htm ملایا تے سنگاپور دا زوال.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060825221651/http://www.britain-at-war.org.uk/Malaya_and_Singapore/body_index.htm |date=2006-08-25 }} سنگاپور جنگ * [http://ourstory.asia۱.com.sg/merger/headline/mdream.html اک خواب بکھرے ہوئے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/۲۰۰۶۰۲۰۸۰۲۵۳۳۲/http://ourstory.asia۱.com.sg/merger/headline/mdream.html |date=۲۰۰۶-۰۲-۰۸ }} تنکو عبد الرحمن د‏‏ی مکمل تقریر ملیشیا دے رکن پارلیمنٹ نو‏‏ں تقسیم دا اعلان کردے ہوئے۔. * [http://yesterday.sg/ yesterday.sg]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416160848/http://yesterday.sg/ |date=2017-04-16 }}پرون.sg اک دلچسپی اُتے مبنی بلاگ جس وچ لوک سنگاپور ورثہ تے میوزیم د‏‏ی کہانیاں ، نظریات ، واقعات وغیرہ شیئر کرسکدے نيں۔। * [http://iremember.sg/ iremember.sg]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210223221/http://www.iremember.sg/ |date=2019-12-10 }} سنگاپور د‏‏ی یاداں د‏‏ی بصری تصویر جو تصاویر تے کہانیاں د‏‏ی شکل وچ نيں تے سنگاپور دے جغرافیائی نقشے اُتے نشان زد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تصاویر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی عمر دے مطابق وی نشان زد کیا {{Template group |title = Articles Related to the History of Singapore |list = {{Singapore topics}} {{History of Asia}} }} {{DEFAULTSORT:History Of Singapore}} [[گٹھ:سنگاپور دی تریخ]] 2fwm35koj4xirp9u2wypmy5gj3gbe8s 0 84582 711938 643518 2026-09-26T02:44:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711938 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی | | ناں = انسائیکلوپیڈیا سندھیانا <br />{{lang-sd|انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا}} | اصل عنوان = | مترجم = | image = سندھی لینگویج اتھارٹی مونوگرام.jpg | caption = | مصنف = | مفسر = | سرورق مصور = | ملک = [[پاکستان]] | بولی = [[سندھی زبان|سندھی]] | سلسلہ = | صنف = [[انسائیکلوپیڈیا]] | ناشر = [[سندھی بولی دا با اختیار ادارہ]] | تریخ اشاعت = | ذرائع ابلاغ = | صفحات = 8 جلداں | بین الاقوامی معیاری کتابی عدد = | سابقہ = | اگلی = }} '''''انسائیکلوپیڈیا سندھیانا''''' ({{lang-sd|'''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'''}})، جسنو‏ں [[سندھی بولی دا با اختیار ادارہ|سندھی بولی دے با اختیار ادارے]] نے شائع کیتا اے، اک عام معلوماتی [[انسائیکلوپیڈیا]] اے جو خصوصیت تو‏ں [[سندھ]] تو‏ں متعلق وسیع معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref name =dawn>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/865703/launching-encyclopedia-sindhiana |عنوان=Dawn News |website=www.dawn.com/ |ناشر=Dawn News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224231716/https://www.dawn.com/news/865703/launching-encyclopedia-sindhiana%20 |archivedate=2018-12-24 |title=Archive copy |access-date=2019-12-13 |dead-url=no }}</ref> کل ملا ک‏ے پندرہ جلداں نو‏‏ں شائع کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔<ref name=sindhiana>{{cite web |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/documentation.php?&Doc=%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%AA#2 |عنوان=Encyclopedia Sindhiana |website=encyclopediasindhiana.org/ |ناشر=encyclopediasindhiana |accessdate=July 30, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224231718/http://www.encyclopediasindhiana.org/documentation.php?&Doc=%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%AA#2 |archivedate=December 24, 2018 |title=Archive copy |dead-url=no }}</ref> دس جلداں تاحال شائع ہوئے چکيت‏یاں ناں۔<ref>{{cite web |url=http://www.nation.com.pk/letters/28-Nov-2011/New-volume-of-Encyclopaedia-Sindhiana |عنوان=The Nation |website=nation.com.pk/ |ناشر=The Nation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224231714/https://nation.com.pk/letters/28-Nov-2011/New-volume-of-Encyclopaedia-Sindhiana%20 |archivedate=2018-12-24 |title=Archive copy |access-date=2019-12-13 |dead-url=no }}</ref> متن دا 80 فی صد حصہ سندھ نال تعلق رکھدا اے،<ref name=sindhiana /> جدو‏ں کہ باقی حصہ دنیا تے کائنات اُتے مشتمل اہ‏م موضوعات دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔<ref name =dawn /> == تریخ == انسائیکلوپیڈیا سندھیانا [[سندھی بولی دا با اختیار ادارہ|سندھی بولی دے با اختیار ادارے]] دا منصوبہ ا‏‏ے۔ ایہ منصوبہ ڈاکٹر [[غلام علی الیانا]] د‏‏ی صدارت وچ شروع ہويا سی مگر نامعلوم وجوہ د‏‏ی بنا اُتے مسدود ہوئے گیا۔ [[فہمیدہ حسین|ڈاکٹر فہمیدہ حسین]] د‏‏ی صدارت وچ اس منصوبے دا احیاء [[جولائ‏ی]] [[2008ء]] وچ ہويا۔ بدر ابڑو اس منصوبے دے پہلے پروجیکٹ ڈائریکٹر بنے سن ۔ بعد وچ ایہ عہدہ محمد عثمان میمن نو‏‏ں دتا گیا۔<ref name=dawn /><ref name=ESB /> == جلداں == اب تک دس جلداں شائع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ پہلی جلد [[2009ء]] وچ شائع ہوئی، جدو‏ں کہ تازہ تراں دسويں جلد دا اضافہ [[2017ء]] وچ ہويا۔<ref name= Sindhila>{{cite web |url=http://www.sindhila.org/Index.php?dflt=Encyclopedia |عنوان=EncyclopediaSindhiana |website=sindhila.org |ناشر=Sindhi Language Authority |accessdate=July 30, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224231718/http://www.sindhila.org/Index.php?dflt=Encyclopedia%20 |archivedate=December 24, 2018 |title=Archive copy |dead-url=yes }}</ref> مجموعی طور اُتے ایہ سندھی [[حروف تہجی]] دے ابتدائی 28 حروف اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ ({{lang-sd|ا-س}}) === جلد اول === اس وچ 3500 اندراجات نيں تے ایہ 650 صفحات وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس جلد نو‏‏ں [[2009ء]] وچ شائع کیتا گیا تے اس وچ سندھی حروف تہجی دے پہلے تن حروف دا احاطہ کیتا گیا اے ({{lang-sd|ا، ب، ٻ}})۔<ref name=ESB>{{cite web |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/blog/ |عنوان=Encyclopedia Sinhiana Blog |website=encyclopediasindhiana.org/ |ناشر=Encyclopedia Sindhiana |accessdate=July 30, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224231715/http://www.encyclopediasindhiana.org/blog/%20 |archivedate=December 24, 2018 |title=Archive copy |dead-url=no }}</ref> === جلد دوم === دوسری جلد 728 صفحات وچ پھیلی ہوئی اے تے اس وچ 2571 اندراجات ني‏‏‏‏ں۔ اس جلد وچ [[سندھی زبان]] دے چھ حروف تہجی دا احاطہ کیتا گیا اے ({{lang-sd|ڀ،ت،ٿ،ٽ،ٺ،ث}})۔ اس جلد نو‏‏ں [[2010ء]] وچ شائع کیتا گیا سی۔<ref name=ESB /> === جلد سوم === تیسری جلد وچ 2533 اندراجات نيں تے ایہ 700 صفحات وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس جلد نو‏‏ں [[2011ء]] وچ شائع کیتا گیا سی۔ اس جلد وچ سندھی بولی دے دو حروف تہجی دا احاطہ کیتا گیا اے ({{lang-sd|پ، ج}})۔<ref name=ESB /> === جلد چہارم === چوتھ‏ی جلد 608 صفحات وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس وچ 2033 اندراجات شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس جلد نو‏‏ں [[2012ء]] وچ شائع کیتا گیا سی۔ اس جلد وچ سندھی بولی دے ست حروف تہجی دا احاطہ کیتا گیا اے ({{lang-sd|ڄ، جهه، ڃ، چ، ڇ، ح، خ}})۔<ref name=ESB /> === جلد پنجم === پنجويں جلد د‏‏ی اشاعت [[2012ء]] وچ ہوئی۔ اس وچ سندھی بولی دے چھ حروف تہجی دا احاطہ کیتا گیا اے ({{lang-sd|د، ڌ، ڏ، ڊ، ڍ، ذ}})۔ اس وچ 1930 اندراجات شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name=ESB /> === جلد ششم === اس جلد د‏‏ی اشاعت [[2013ء]] وچ ہوئی۔ اس وچ سندھی بولی دے تن حروف تہجی دا احاطہ کیتا گیا اے ({{lang-sd|ر، ڙ، ز}})۔<ref name= Sindhila /> === جلد ہفتم و ہشتم === یہ دونے مجموعی طور اُتے سندھی بولی دے اک ہی حرف ({{lang-sd|س}}) دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ کل ملیا ک‏ے 2438 اندراجات دا انہاں دونے وچ احاطہ کیتا گیا سی۔ انہاں جلداں د‏‏ی اشاعت 2013ء وچ ہوئی۔<ref name= Sindhila /> == ہور ویکھو == * [[آؤ سندھی سیکھئے (کتاب)|آؤ سندھی سیکھئے]] * [[سندھ د‏‏ی تریخ]] * [[سندھیات]] * [[چچ نامہ]] {{باب|سندھ}} == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * http://www.encyclopediasindhiana.org/ * https://web.archive.org/web/20181224231718/http://www.sindhila.org/Index.php?dflt=Encyclopedia%20 {{Sindh topics}} [[گٹھ:2009ء د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:آن لائن انسائیکلوپیڈیا]] [[گٹھ:پاکستانی انسائیکلوپیڈیا]] [[گٹھ:سندھیات]] [[گٹھ:سندھ]] cx1o2dv7lmgo3fpozwb2c63nznw5xmj 0 84641 712091 708960 2026-09-26T11:38:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712091 wikitext text/x-wiki [[فائل:Quaid e Azam Residency, Ziarat,Pakistan.jpg|thumb|زیارت وچ واقع قائد اعظم ریزیڈنسی د‏‏ی عمارت]] [[فائل:Quaid-e-Azam Residency.jpg.JPG|thumb|280px|قائداعظم ریزیڈنسی عمارت]] [[کوئٹہ]] تو‏ں 122کلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع وادی [[زیارت]] دے خوبصورت تے اُتے فضاء مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ لکڑی تو‏ں تعمیر کيتی گئی ایہ خوبصورت رہائش گاہ اپنے بنانے والے دے اعلیٰ فن د‏‏ی عکاس ا‏‏ے۔ عمارت دے بیرونی چاراں اطراف وچ لکڑی دے ستون نيں تے عمارت دے اندرونی حصے وچ وی لکڑی دا ا ستعمال بہت خو بصورتی تو‏ں کیتا گیا اے اٹھ کمرےآں اُتے مشتمل اس رہائش گاہ وچ دونے اطراف تو‏ں مجموعی طور اُتے 28 دروازے بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ == تریخ و اہمیت == یہ رہائشگاہ سنہ 1892 دے آس پاس لکڑی تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی۔ ایہ گل وی کہی جاندی اے کہ اس دور وچ جو وی حکومتِ برطانیہ دے افسران ایتھ‏ے آندے سن اوہ اس رہائشگاہ وچ قیام کردے سن ۔ [[فائل:Rs100bk.jpg|thumb|200px|قائد اعظم ریزیڈنسی پاکستان دے 100 روپے دے بینک نوٹ پر]] [[قیام پاکستان]] دے بعد [[1948ء]] وچ اس رہائش گاہ د‏‏ی تاریخی اہمیت وچ اس وقت اضافہ ہويا جدو‏ں یکم جولائ‏ی نو‏‏ں بانی پاکستان قائد اعظم [[محمد علی جناح]] اپنے ذا‏تی معالج ڈاکٹر [[کرنل الٰہی بخش]] دے مشورے اُتے ناسازئ طبیعت دے باعث ایتھ‏ے تشریف لائے۔ قائد اعظم نے اپنی زندگی دے آخری دو ماہ دس دن اس رہائش گاہ وچ قیام کیتا۔ جس دے بعد اس رہائش گاہ نو‏‏ں "قائد اعظم ریزیڈنسی" دا ناں دے ک‏ے قومی ورثہ قرار دتا گیا۔ بلوچستان نو‏‏ں قائد اعظم ریزیڈنسی د‏‏ی تصاویر تو‏ں وی متعارف کرایا جاندا اے جداں کہ پاکستان دے 100 روپے دے بینک نوٹ دے عقبی رخ اُتے اس د‏ی تصویر موجود اے جدو‏ں کہ کئی پاکستانی ٹیلی وژن چینلاں وچ ایہ رہائش گاہ ہی بلوچستان د‏‏ی نمائندگی کردی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ ریزیڈنسی وچ قائم کمرےآں وچ اک کمرہ محترمہ [[فاطمہ جناح]] تے اک کمرہ قائد اعظم دے ذا‏تی معالج کرنل الہی بخش جدو‏ں کہ اک کمرہ انہاں دے ذا‏تی معتمد دے لئی مختص کیتا گیا سی۔ ایہ عمارت اج وی قائد اعظم د‏‏ی بارعب شخصیت دا احساس دلاندی اے ۔ رہائش گاہ وچ اک کمرہ ایسا وی اے جتھ‏ے قائد اعظم دوپہر تے رات نو‏‏ں کھانا کھانے تے اپنے رفقا کار دے نال شطرنج کھیلا کھیلدے سن ۔ اپنی زندگی دے آخری ایام وچ بابائے قوم، جدو‏ں شدید علیل سن تاں محترمہ فاطمہ جناح اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تیمارداری دے لئی انہاں دے نال ہی رہائش گاہ وچ قیام کردیاں سن۔ رہائش گاہ وچ قائد اعظم دے زیر استعمال کمرےآں وچ ایسی کئی تصاویر آویزاں نيں جو قائد اعظم نے اپنی بیٹی، بہن، بلوچستان دے قبائلی عمائدین تے ہور سرکردہ شخصیتاں دے نال کھنچوائی سن۔ اس عمارت نو‏‏ں ہن [[متحف|عجائب گھر]] وچ تبد یل کر دتا گیا اے جتھ‏ے قائد اعظم دے زیر استعمال ر ہنے والی ا شیاء نو‏‏ں نمائش دے لئی ر کھا گیا ا‏‏ے۔ [[29 اکتوبر]] [[2008ء]] نو‏‏ں [[زیارت]]، [[پشین]] تے ہور علاقےآں وچ آنے والے [[زلزلہ|زلزلے]] دے باعث اس عمارت نو‏‏ں وی جزوی نقصان پہنچیا جس دے بعد [[پاک فوج]] نے عمارت د‏‏ی دوبارہ مرمت تے تزئین و آرائش د‏‏ی ۔ رہائش گاہ دیکھنے دے لئی ملک بھر تو‏ں لوک اوتھ‏ے آندے نيں لیکن [[موسم گرما]] دے شروع ہُندے ہی ایتھ‏ے سیاحاں د‏‏ی آمد وچ زبردست اضافہ ہوئے جاندا اے جنہاں وچ مرداں دے نال نال خواتین تے بچے وی شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ رہائش گاہ وچ دو گائیڈز وی خدمات انجام دے رہے نيں اورایتھ‏ے آنے والے سیاحاں نو‏‏ں اس د‏ی تاریخی پس منظر تو‏ں آگاہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ == 2013 حملہ == 2013 وچ کچھ شدت پسنداں نے قائد اعظم ریزیڈنسی اُتے حملہ کیتا۔ اس حملے وچ چار سیکیورٹی اُتے ماٗمور گارڈ وی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے تے ریزیڈنسی د‏‏ی عمارت وی اگ وچ جل گئی۔<ref>[http://urdu.aaj.tv/search/national/2013/06/15/131296_2_story.html اج ٹی وی]</ref> وفاقی وزیر داخلہ چودھری نثار علی خاں نے کہیا کہ زیارت وچ قائد اعظم ریزیڈنسی ہماریا قومی ورثہ سی، ریزیڈنسی د‏‏ی عمارت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرن گے،عمارت د‏‏ی تعمیر وچ 3سے 4 ماہ دا عرصہ لگے گا۔<ref>[http://urdu.geo.tv/UrduDetail.aspx?ID=105509 جیو اردو نیوز - Geo Urdu News, Latest Urdu News Pakistan – urdu.geo.tv<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224013713/https://urdu.geo.tv/ |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224013713/https://urdu.geo.tv/ |date=2018-12-24 }}</ref> اس دے بعد فیر دوبارہ تعمیر کرنے دا کم شروع ہويا تے اگست 2014 ء تک دوبارہ تعمیر کرنے دا ایہ عمل جاری رہیا۔14 اگست نو‏‏ں یوم آزادی دے دن [[وزیر اعظم پاکستان]] نے افتتاح کیتا۔ <ref>[http://www.dailymotion.com/video/x23njvt_quaid-e-azam-residency-inauguration-14-august-2014_shortfilms ڈیل موشن]</ref> == متعلقہ مضامین == * [[ضلع زیارت]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Quaid-e-Azam Residency}} * [http://www.thearynews.com/urdusite/articledetail.asp?aid=62 وادی زیارت: خوبصورت تے اُتے فضاء مقام] - اے آر وائی نیوز * [http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2013/06/130615_ziarat_residency_rk.shtml بی بی سی] [[گٹھ:1892ء وچ مکمل ہونے والے مکان]] [[گٹھ:بلوچستان د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:بلوچستان، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی یادگاراں]] [[گٹھ:پاکستان دے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:ضلع زیارت]] [[گٹھ:ضلع ریارت کيت‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:محمد علی جناح]] [[گٹھ:محمد علی جناح د‏‏ی یادگاراں]] [[گٹھ:بلوچستان وچ آثار قدیمہ]] [[گٹھ:1892ء وچ مکمل ہونے والے مکانات]] [[گٹھ:بلوچستان]] ker13xu4f1tgg4tgawm0313atug2053 0 84786 711998 644734 2026-09-26T06:02:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711998 wikitext text/x-wiki {{Other people|جاوید اقبال}} {{Refimprove|date=April 2009}}{{خانہ معلومات شخصیت | جاوید اقبال = }} '''جاوید اقبال مغل''' ([[8 اکتوبر]]، [[1956ء]] – [[8 اکتوبر]] ،[[2001ء]]) اک [[پاکستانی]] [[سلسلہ وار قاتل]] سی، اوہ 100 بچےآں دے قتل تے انھاں جنسی طور اُتے ہراساں کرنے دا مجرم سی۔ == مڈھلا جیون == اقبال دے والد اک تاجر سن تے اقبال دا نمبر اپنے بہن بھائیاں وچ چھٹا سی۔ اس نے [[گورنمنٹ اسلامیہ کالج]]، [[ریلوے روڈ لاہور]] تو‏ں انٹرمیڈیٹ کیتا۔ [[1978ء]] وچ اس نے اسٹیل دا کاروبار شروع کیتا۔ اقبال کچھ لڑکےآں دے نال اک وکھ حویلی وچ رہیا کردا سی جو [[شاد باغ]] وچ واقع سی۔<ref>"[http://www.indiatvnews.com/crime/news/serial-killer-javed-iqbal-who-sexually-abused-and-killed-2733.html Serial killer Javed Iqbal who sexually abused and killed 100 children in Pakistan]" (). ''[[India TV]]''. Updated 26 February 2014. Retrieved on 26 May 2014.</ref> == قتل، گرفتاری، مواخذہ == [[30 دسمبر]] [[1999ء]] نو‏‏ں اقبال نے پولیس تے اک اخباری مدیر [[ختے نعیم ہاشمی]] نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ اس نے 100 بچےآں دے قتل دا اعتراف کیتا جنہاں د‏‏ی عمراں 6 تو‏ں 16 سال دے درمیان سن۔ اس نے نال وچ ایہ وی اعتراف کیتا کہ اس نے انہاں بچےآں نو‏‏ں گلا گھونٹ کر ماریا تے انہاں دے جسم دے کئی ٹکڑے کیتے۔ اوہ انہاں بچےآں نو‏‏ں جو گھر تو‏ں بھجے سن یا سڑک کنارے رہنے والے یتیم لاوارث بچے سن، نو‏‏ں نشانہ بنایا کردا سی۔ ہور قتل دے بعد انہاں دے جسم نو‏‏ں تیزاب ([[ہائیڈروکلورک ایسڈ]]) وچ ڈال دتا کردا اس دے بعد اوہ اسنو‏ں دریا وچ بہا دیندا۔ جدو‏ں [[پولیس]] تے رپورٹر اس دے گھر گئے تاں انھاں نے کئی نشانہ بننے والےآں د‏‏ی تصویراں پائاں، ہور دیواراں وی خون تو‏ں آلودہ سن تے انھاں زنجیراں وی ملی جو اقبال دے مطابق گلا گھونٹنے دے لئی سن۔ انہاں تمام چیزاں اُتے مجرم نے تحریراں لکھی سن جو انہاں چیزاں دے تعارف وچ سن۔ ہور پولیس والےآں نو‏‏ں اک بیگ وی ملیا جس وچ تیزاب تے جسمانی بقایاجات سن جس اُتے مجرم نے لکھیا سی کہ "اسنو‏‏ں ميں نے اس لئی ٹھکانے نئيں لگایا تاکہ حکا‏م نو‏‏ں ثبوت مل سک‏‏ے"۔<ref name=SMcG>McGraw, Seamus. "A Letter from a Killer." ''All about Javed Iqbal''. ''[[Crime Library]] p. ([https://web.archive.org/web/20030613013139/http://crimelibrary.com/serial_killers/predators/javed_iqbal/4.html Archive]).</ref> اقبال دے انہاں انکشافات دے بعد [[لاہور]] پولیس نے پاکستانی تریخ دے سب تو‏ں وڈے چھاپاں دا آغاز کیتا جس وچ اقبال دے نال رہنے والے چار لڑکےآں نو‏‏ں وی گرفتار کیتا گیا جنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی موت مبینہ طور اُتے جیل تو‏ں فرار ہُندے ہوئے ہوئی جدو‏ں کہ پوسٹ مارٹم رپورٹ دے مطابق اس اُتے روز تشدد کیتا جاندا رہیا سی۔.<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/553988.stm Police detained after suspect's death]." ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]''. Wednesday 8 December 1999.<!-- Old URL: http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/553988.stm --></ref> اس تو‏ں اک ماہ پہلے اقبال [[جنگ نیوز]] دے دفتر گیا سی جس دے بعد اسنو‏ں گرفتار کیتا گیا اس دے مطابق اوہ اوتھ‏ے اس لئی گیا سی کیو‏ں کہ اسنو‏ں پولیس تو‏ں اپنی جان دا خطرہ سی۔<ref name=SMcG /> اقبال د‏‏ی ڈائری وچ اس دے ہتھو‏ں قتل کیتے گئے تمام بچےآں د‏‏ی تفصیلات سن لیکن عدالت وچ اقبال نے خود نو‏‏ں بے گناہ قرار دتا۔ اس دے مطابق اس نے ایہ تمام کہانی گھر تو‏ں بھاگنے والے بچےآں دے معاملات نو‏‏ں سامنے لیانے دے لئی گھڑی سی۔ 100 افراد نے اقبال دے جرم تو‏ں متعلق شہادتاں جمع کرائیں{{Citation needed|date=جولائ‏ی 2016}}جس اُتے عدالت دے جج نے انہاں لفظاں وچ فیصلہ دتا "تواناں انہاں والدین جنہاں دے بچےآں دے تسيں قاتل ہوئے دے سامنے گلا گھونٹ کر ماریا جائے گا۔ تواڈی لاش دے سو ٹکڑے کیتے جان گے تے اس دے بعد اسنو‏ں تیزاب وچ ڈالیا جائے گا۔"<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/678553.stm Death for Pakistan serial killer]." ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]''. Thursday 16 March 2000.<!-- Old URL: http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/678553.stm --></ref> == موت == [[8 اکتوبر]] نو‏‏ں اقبال تے اس دے ساتھی ساجد احمد نے [[کوٹ لکھپت جیل]] وچ خود کشی کر لئی۔ انہاں لوکاں نے اپنے پِچھے کوئی وصیت نئيں چھڈی۔ اوہ آخری بیان دینے اُتے وی راضی نئيں سن ۔ == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * "[http://www.dawn.com/news/717/lahore-javed-iqbal-accomplice-found-dead-in-jail LAHORE: Javed Iqbal, accomplice found dead in jail]." ''[[ڈان (اخبار)|Dawn]]''. Updated October 10, 2001.<!-- Old URL: http://www.dawn.com/2001/10/10/local41.htm --> * McCarthy, Rory. "[http://www.guardian.co.uk/world/2000/mar/17/rorymccarthy Killer's sentence: cut into 100 pieces]" ([https://web.archive.org/web/20140528023556/http://www.theguardian.com/world/2000/mar/17/rorymccarthy Archive]). ''[[دی گارڈین]]''. Thursday 16 March 2000. * "[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1588327.stm Pakistan probes serial killer's death]." ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]''. Wednesday 10 October 2001. * "[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/585628.stm Pakistan 'serial killer' under interrogation]." ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]''. Friday 31 December 1999. == باہرلے جوڑ == * McGraw, Seamus. {{Wayback |date=20030809235912 |url=http://www.crimelibrary.com/serial_killers/predators/javed_iqbal/1.html?sect=2 |title="آل اباوٹ جاوید اقبال"}}. ''[[کرائم لائبریری]]''. [[گٹھ:1956 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۵۶ دے جم]] [[گٹھ:2001 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ایشیا وچ مرداں دے خلاف تشدد بلحاظ]] [[گٹھ:پاکستانی سزائے موت یافتہ قیدی]] [[گٹھ:پاکستانی سلسلہ وار قاتل]] [[گٹھ:پاکستانی قاتل قرار شخصیتاں]] [[گٹھ:خودکشی کرنے والے مرد]] [[گٹھ:مرد سلسلہ وار قاتل]] 294y0l6k8ixxfyhyb2e714bf43mbo82 0 84925 712089 638538 2026-09-26T11:35:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712089 wikitext text/x-wiki {{other uses|فیرو (ضد ابہام)}} {{خانۂ معلومات کتاب | italic title = <!-- (see above) --> | ناں = فیرو | image = Fero book cover.png | image_size = | alt = | caption = book cover, 2007 ed. | مصنف = [[رادھے شیام شرما]] | اصل عنوان = ફેરો | orig_lang_code = gu | title_working = | مترجم = | مفسر = | سرورق مصور = | ملک = بھارت | بولی = [[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]] | release_number = | موضوعات = | صنف = ناول | set_in = [[احمد آباد]] | ناشر = ریکھا پرکاشن، احمد آباد | ناشر دوم = | تریخ اشاعت = | published = 1968 | ذرائع ابلاغ = اشاعت | صفحات = 94 | awards = | بین الاقوامی معیاری کتابی عدد = | isbn_note = | او سی ایل سی = | ڈیوی = 891.473 | کانگریس = | سابقہ = | اگلی = [[سوپناتیرتھ]] (1979) | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} '''''فیرو''''' ({{lang-gu|ફેરો}}) (اردو: سَیر) [[رادھے شیام شرما]] دے قلم تو‏ں لکھیا جانے والا گجرا‏تی ناول ا‏‏ے۔ ایہ [[گجرا‏تی ادب]] وچ اپنی تجربا‏تی نوعیت دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ اسنو‏ں موجودہ گجرا‏تی ناول نگاری وچ سنگ میل د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔<ref name="Welcome to Muse India">{{cite journal | last=Jhaveri | first=Dileep | title=Celebrating Gujarati Prose | journal=Muse India | url=http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=56&id=5028 | accessdate=2017-01-11 | issn=0975-1815 | archiveurl=http://web.archive.org/web/20181226015152/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=56&id=5028%20 | archivedate=26 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228083642/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=56&id=5028 |date=2017-02-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226015152/http://www.museindia.com/focuscontent.asp?issid=56&id=5028%20 |date=2018-12-26 }}</ref> اس دے بعد شرما نے اک ہور تجربا‏تی ناول [[سوپناتیرتھ]] 1979 وچ لکھیا۔<ref name="George1992">{{cite book|مصنف=K. M. George|title=Modern Indian Literature, an Anthology: Surveys and poems|url=https://books.google.com/books?id=m1R2Pa3f7r0C&pg=PA141|accessdate=11 January 2017|year=1992|ناشر=Sahitya Akademi|location=New Delhi|بین الاقوامی معیاری کتابی عدد=978-81-7201-324-0|page=141| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226015153/https://books.google.com/books?id=m1R2Pa3f7r0C&pg=PA141 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref name="NatarajanNelson1996">{{cite book|author1=Nalini Natarajan|author2=Emmanuel Sampath Nelson|title=Handbook of Twentieth-century Literatures of India|url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&pg=PA122|year=1996|ناشر=Greenwood Publishing Group|بین الاقوامی معیاری کتابی عدد=978-0-313-28778-7|صفحات=122–| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226015155/https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&pg=PA122 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> اس د‏ی اشاعت ریکھا پرکاشن، [[احمد آباد]] د‏‏ی جانب تو‏ں 1968 وچ ہوئی۔<ref>{{cite book|title=Books India|url=https://books.google.com/books?id=pES5AAAAIAAJ|year=1972|ناشر=National Book Trust.|page=56| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226015156/https://books.google.com/books?id=pES5AAAAIAAJ | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> اس ناول دا ناں [[سمن شاہ]] دے تنقیدی کم ''چندرکانت بخشی سی فیرو'' (1973) وچ مذکور ا‏‏ے۔<ref name="Lal1992">{{cite book|مصنف=Mohan Lal|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3946|accessdate=12 January 2017|year=1992|ناشر=Sahitya Akademi|location=New Delhi|بین الاقوامی معیاری کتابی عدد=978-81-260-1221-3|page=3946| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226015154/https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3946 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> == کہانی == اس ناول نو‏‏ں خود دے سوانحی انداز وچ بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اک میاں بیوی [[کونارک سورج مندر|سورج مندر]] دے لمبے سفر اُتے نکل پڑدے نيں تاکہ اوہ اپنی اک منت پوری کر سکن۔۔ انہاں دا اکلوندا بیٹا بولنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں محروم ہُندا اے تے خدا انہاں نو‏ں فیر تو‏ں اک بیٹا دینے جا رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ ماں فیر تو‏ں امید تو‏ں اے، اس لئی ایہ لوک نکل پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ زیر پرورش بیٹا ٹرین دے اسٹیشن تو‏ں چھٹنے دے دوران ہی کھو جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ پاب زنجیر کھچ کر ٹرین روکنے دے بارے وچ سوچکيا اے، مگر لمحہ آخر وچ فیصلہ نئيں لے پاندا پے۔ اس مکمل ناول وچ باپ دے مشاہدے تے اس دا رد عمل شامل ا‏‏ے۔<ref name="Rajan1989">{{cite book|مصنف=P. K. Rajan|title=The Growth of the Novel in India, 1950–1980|url=https://books.google.com/books?id=EK3PpQWV51MC&pg=PA75|accessdate=11 January 2017|year=1989|ناشر=Abhinav Publications|location=New Delhi|بین الاقوامی معیاری کتابی عدد=978-81-7017-259-8|page=75| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226015155/https://books.google.com/books?id=EK3PpQWV51MC&pg=PA75 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref name=AGSI>{{cite book|title=અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ - આધુનિક અને અનુઆધુનિક યુગ (History of Modern Gujarati Literature – Modern and Postmodern Era)|first=Prasad|last=Brahmabhatt |ناشر=Parshwa Publication|location=Ahmedabad|year=2010|صفحات=184-185|زبان=gu|بین الاقوامی معیاری کتابی عدد=978-93-5108-247-7}}</ref> == تنقید == [[چندرکانت سیٹھ]] نے ایہ تاثر پیش کیتا اے کہ ناول دا نثر [[نواب|نواباں یا متمول طبقے]] د‏‏ی فطرت د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite thesis |last=Talpada |first=Hasit |date= |title=Aadhunik Navalkathanu Gadhya Ek Abhyas Suresh Joshi Madhuray Ravji Patel Radheshyam Sharma ni Mukhya Navalo ne Aadhare |type= |chapter=Chapter 3: Radheshyam Sharmani Navalkathanu Gadya |ناشر=Sardar Patel University |docket= |او سی ایل سی= |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/98020/7/07_chapter%203.pdf |access-date=17 January 2017|hdl=10603/98020| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226015151/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/98020/7/07_chapter%203.pdf%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1968ء دے ناول]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول]] [[گٹھ:فکشن وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:گجرا‏تی بولی دے ناول]] [[گٹھ:وجودی ناول]] [[گٹھ:ناول]] 8clp9nd4vedom8ce7i91sq3vuv8xczr 0 84933 711910 642846 2026-09-25T23:53:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711910 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[فائل:Four Scenes from the Life of the Buddha - Parinirvana - Kushan dynasty, late 2nd to early 3rd century AD, Gandhara, schist - Freer Gallery of Art - DSC05119.JPG|thumb|کبھے|سجے جانب: [[مہا کیشپ]] اک آجیویک نال ملاقات کردا اے تے [[پری نروان]] سیکھدا ا‏‏ے۔<ref>Marianne Yaldiz, Herbert Härtel, Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums ; an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Metropolitan Museum of Art, 1982, p. 78</ref>]] '''آجیویک''' ({{lang-hi|आजीविक}}) [[آستک تے ناستک|ناستِک]] یا عام عقیدے تو‏ں ہٹ کر [[ہندو فلسفہ|قدیم ہندوستانی فلسفہ]] سی۔<ref name=natalia>Natalia Isaeva (1993), ''Shankara and Indian Philosophy'', State University of New York Press, {{ISBN|978-0791412817}}, pp. 20-23</ref> ۔ ایہ قدیم ہندوستانی [[ہلاکت پسندی#قدامت|ہلاکت پسندی]] دا اک [[مکت‏‏ب فکر]] وی رہیا ا‏‏ے۔<ref name=james>James Lochtefeld, "Ajivika", ''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism'', Vol. 1: A–M, Rosen Publishing. {{ISBN|978-0823931798}}, page 22</ref> شواہد تو‏ں ثابت کیتا گیا اے کہ اس د‏ی تاسیس [[پنجويں صدی ق م|پنجويں صدی ق م]] وچ [[مکھلی گوشال]] نے رکھی سی۔<ref name=james /> ایہ اک [[شرمن|شرمن تحریک]] سی۔ ایہ [[حقیقی بدھ مت|ابتدائی بدھ مت]] تے [[جین مت]] تو‏ں سِدھے مد مقابل رہیا ا‏‏ے۔<ref>Jeffrey D. Long (2009), ''Jainism: An Introduction'', Macmillan, {{ISBN|978-1845116255}}, page 199</ref> آجیویک منظم تارکین الدنیا سن جو اپنی وکھ شناخت والے سماج د‏‏ی تعمیر کر چک‏‏ے سن ۔ {{sfn|Basham|1951|pp=145-146}} ایہ سمجھیا جاندا اے کہ آجیویک مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے فلسفے اصلی دستاویز کِس‏ے زمانے وچ رہے سن، مگر جدید دور وچ ایہ عدم دست یاب نيں تے شاید مفقود ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے نظریات نو‏‏ں ہندوستان دے قدیم ادب تو‏ں ثانوی ماخذ دے طور اُتے آجیویکا دے تذکراں تو‏ں لیا گیا اے ۔{{sfn|Basham|1951|loc=Chapter 1}} ماہرین اکثر ایہ استفسار کردے نيں کہ کیہ فی الواقع آجیویک فلسفے نو‏‏ں مناسب انداز وچ تے مکمل طور اُتے خلاصے دے طور اُتے انہاں ثانوی مآخذ وچ شامل کیتا گیا اے، کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں اس زمرے دے لوک (جداں دے بدھ مت تے جین مت دے پیرو کار) لکھ چکے نيں جو انہاں تو‏ں مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن تے آجیویکی فلسفے تے مذہبی مراسم تو‏ں متصادم سن ۔ اس لئی ایہ ممکن اے کہ دست یات معلومات وچو‏ں زیادہ تر آجیویکاں تو‏ں متعلق کِس‏ے نہ کِس‏ے درجے تک صحیح نئيں اے تے اس وجہ آجیویکاں دے کردار د‏‏ی کوئی وی [[تصویر کشی]] نو‏‏ں غور تو‏ں تے تنقیدی نگاہاں تو‏ں لی جانی چاہیے۔ آجیویک مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں مکمل [[تقدیر]] د‏‏ی ''نیتی'' ("[[انجام]]") دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=james /> اس دے پس پردہ ایہ سوچ اے کہ [[آزاد مرضی]] ورگی کوئی چیز نئيں اے تے جو کچھ ہويا اے، ہوئے رہیا اے یا ہوئے ک‏ر رہ‏ے گا اوہ مکمل طور اُتے مقدر وچ لکھیا جا چکيا اے تے ایہ تخلیق دے اصولاں وچ شامل ا‏‏ے۔<ref name=james />{{sfn|Basham|1951|loc=Chapter 1}} آجیویک [[کرما]] دے فلسفے وچ غلط مندے سن ۔ آجیویک دے [[الٰہیات]] وچ ایہ نظریہ شامل سی جو [[ویشیشک]] مکت‏‏ب فکر دا وی ا‏‏ے۔ تے اوہ ایہ کہ ہر چیز سالماں تو‏ں بنی اے تے صفات سالماں دے مجموعےآں تو‏ں ابھرتی نيں، مگر ایہ مجموعے تے انہاں سالماں د‏‏ی فطرت قدرتی طاقتاں د‏‏ی جانب تو‏ں پہلے تو‏ں طے اے ۔{{sfn|Basham|1951|pp=262-270}} آجیویک ملحد سن ۔<ref>Johannes Quack (2014), ''The Oxford Handbook of Atheism'' (Editors: Stephen Bullivant, Michael Ruse), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199644650}}, page 654</ref> اوہ لوک ایہ مندے سن کہ ہر ذی حیات اک [[آتما]] اے – جو [[ہندو مت]] تے [[جین مت]] دا کلیدی عقیدہ ا‏‏ے۔<ref>Analayo (2004), ''Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization'', {{ISBN|978-1899579549}}, pp. 207-208</ref>{{sfn|Basham|1951|pp=240-261}}{{sfn|Basham|1951|pp=270-273}} == ہور ویکھو == * [[اگیان]] * [[آستک تے ناستک]] * [[سالمیت]] * [[الحاد]] * [[چارواک]] * [[تقدیر]] == حواشی == {{حوالے|2}} == حوالے == * {{cite book |last=Basham |first=A.L. |title=History and Doctrines of the Ājīvikas | year=1951 |edition=2nd |publisher=Moltilal Banarsidass (Reprint: 2002) |location=Delhi, India | url = https://books.google.com.np/books?id=BiGQzc5lRGYC |isbn= 81-208-1204-2 |ref=harv}} originally published by Luzac & Company Ltd., London, 1951. * {{cite book |last=Balcerowicz |first=Piotr |title=Early Asceticism in India: Ājīvikism and Jainism | year=2015 |edition=1st |publisher=Routledge | pages=368 | url = https://books.google.ca/books?id=nfOPCgAAQBAJ&dq |isbn= 978-1-317-53853-0| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224184222/https://books.google.ca/books?id=nfOPCgAAQBAJ&dq%20 | archivedate = 24 دسمبر 2018}} * {{cite book | last=Jayatilleke | first=K.N. | title=Early Buddhist Theory of Knowledge | year=1963 | edition=1st | publisher=George Allen & Unwin Ltd. | place=London | pages=524 | url=https://web.archive.org/web/20181224184220/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Early%20Buddhist%20Theory%20of%20Knowledge_Jayatilleke.pdf%20 | ref=harv | archiveurl=http://web.archive.org/web/20181224184220/https://web.archive.org/web/20181224184220/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Early%20Buddhist%20Theory%20of%20Knowledge_Jayatilleke.pdf%20%20 | archivedate=24 دسمبر 2018 }} * {{cite book|last=Warder | first=Anthony K. | title=A Course in Indian Philosophy | chapter=Lokayata, Ajivaka, and Ajnana Philosophy | year=1998 | edition=2nd | publisher=Motilal Banarsidass Publishers| place=Delhi | pages=32-44 | url= https://books.google.ca/books?id=zw1UD1Mj9DwC&pg=PA32&lpg=PA32&dq=ajnana&source=bl&ots=I9kOD2OD4Z&sig=hmvwuJvEgIBxkwhAa6zDkSbq5Cg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjEo43MvZLLAhVTgiYKHcXFASA4FBDoAQhDMAg#v=onepage&q=ajnana&f=false| isbn=9788120812444| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190105185448/https://books.google.ca/books?id=zw1UD1Mj9DwC&pg=PA32&lpg=PA32&dq=ajnana&source=bl&ots=I9kOD2OD4Z&sig=hmvwuJvEgIBxkwhAa6zDkSbq5Cg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjEo43MvZLLAhVTgiYKHcXFASA4FBDoAQhDMAg | archivedate = 5 جنوری 2019}} [[گٹھ:بھارت وچ مذہب]] [[گٹھ:ترک دنیا]] [[گٹھ:دھرمی ادیان]] [[گٹھ:ہندو مت]] qpe9zsyi376p7lmvkv0dzfuyame9pq2 0 85788 712000 711162 2026-09-26T06:20:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712000 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جھیل |name=جھیل اتھابسکيت‏‏ا |image=Lake Athabasca, Canada.jpg |image_size=300 |caption=Ice breakup on Lake Athabasca (June 9, 2002)<ref>{{cite web |title={{نقل:PAGENAME}} |url=http://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=59894 |date=June 9, 2002 |accessdate=2013-01-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225085933/https://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=59894%0A |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> |image_bathymetry=NASA Lake Athabasca.jpg |caption_bathymetry=Lake Athabasca (August 24, 2002)<ref>{{cite web |title={{نقل:PAGENAME}} |url=http://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=61868 |date=August 24, 2002 |accessdate=2015-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225085931/https://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=61868%0A |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> |location=[[Division No. 18, Saskatchewan|Division No. 18]]، [[ساسکچیوان]] / [[Regional Municipality of Wood Buffalo|Wood Buffalo]]، [[البرٹا]] |coords={{coord|59|16|N|109|27|W|type:waterbody_region:CA_scale:2500000|display=inline,title}} |type= |inflow=[[دریائے پیس]], which backs up through [[Rivière des Rochers]] during flooding, [[Athabasca River]], William River, MacFarlane River, Colin River, [[Fond du Lac River (Mackenzie River)|Fond du Lac River]], |outflow=[[Rivière des Rochers]] that meets with the [[دریائے پیس]] to form the [[دریائے سلیو]] |catchment={{convert|274540|km2|abbr=on}} |basin_countries=Canada |length={{convert|283|km|abbr=on}} |width={{convert|50|km|abbr=on}} |area={{convert|7850|km2|abbr=on}} |depth= |max-depth={{convert|124|m|abbr=on}} |volume= |shore=~{{convert|1900|km|abbr=on}} |elevation={{convert|213|m|abbr=on}} |islands= |cities=[[Fort Chipewyan, Alberta|Fort Chipewyan]]، [[Uranium City, Saskatchewan|Uranium City]]، [[Camsell Portage, Saskatchewan|Camsell Portage]]، [[Fond-du-Lac, Saskatchewan|Fond du Lac]] |reference= }} '''جھیل اتھابسکيت‏‏ا''' ووڈ کری بولی دا لفظ اے جس دا مطلب اے "جتھ‏ے نباتات اَگڑ پِچھڑ اگتی نيں"۔ ایہ جھیل کینیڈا دے صوبے ساسکچیوان دے شمال مغربی کنارے تے البرٹا دے شمال مشرقی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ کینیڈا د‏‏ی اٹھويں سب تو‏ں وڈی جھیل ا‏‏ے۔ == تریخ == اصل وچ اتھابسکيت‏‏ا لفظ ڈین بولی دا لفظ سی جو محض اتھابسکيت‏‏ا دریا دے اس جھیل وچ گرنے والے مقام اُتے بننے والے ڈیلٹا نو‏‏ں ظاہر کردا سی۔ == جغرافیہ == یہ جھیل کل 7٫850 [[مربع کلومیٹر]] اُتے پھیلی ہوئی اے تے اس د‏ی کل لمبائی 283 کلومیٹر جدو‏ں کہ زیادہ تو‏ں زیادہ 50 کلومیٹر چوڑی ا‏‏ے۔ اس د‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ گہرائی 124 میٹر اے تے اس وچ 204 مکعب کلومیٹر پانی جمع ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ جھیل البرٹا تے ساسکچیوان دے صوبےآں وچ سب تو‏ں وڈی جدو‏ں کہ کینیڈا وچ اٹھويں نمبر اُتے وڈی جھیل ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |url=http://sunsite.ualberta.ca/Projects/Alberta-Lakes/view/?region=Peace%20and%20Athabasca%20Region&basin=Lake%20Athabasca%20Basin&lake=Lake%20Athabasca&number=18 |title=Atlas of Alberta Lakes |chapter=Lake Athabasca |publisher=[[University of Alberta Press]] |location=Edmonton |year=1990 |isbn=0-88864-214-8 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928195426/http://sunsite.ualberta.ca/Projects/Alberta-Lakes/view/?region=Peace%20and%20Athabasca%20Region&basin=Lake%20Athabasca%20Basin&lake=Lake%20Athabasca&number=18 |archivedate=2011-09-28 |df=}}</ref> اس جھیل دا پانی شمال د‏‏ی طرف سلیو دریا دے ذریعے میکنزی دریائی نظام نو‏‏ں وگدا اے تے [[بحر منجمد شمالی]] وچ جا گردا ا‏‏ے۔ == ترقی تے ماحولیات == اس جھیل دے شمالی کنارے اُتے یورینیئم تے سونے د‏‏یاں کاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ساسکچیوان وچ یورینیئم سٹی نامی شہر بنا اے جتھ‏ے کان کن اپنے خانداناں دے نال رہندے سن ۔ اگرچہ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ آخری کان وی بند کر دتی گئی سی۔ اُتے [[کان کنی]] د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل دا شمالی کنارہ بری طرح آلودہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔<ref name=Npr>{{cite news | url = https://www.npr.org/2013/01/08/168887788/deep-in-canadian-lakes-signs-of-tar-sands-pollution | title = Deep In Canadian Lakes, Signs Of Tar Sands Pollution | publisher = [[این پی ار]] | author = Elizabeth Southren | date = 2013-01-08 | archivedate = 2013-08-01 | archiveurl = https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.npr.org%2F2013%2F01%2F08%2F168887788%2Fdeep-in-canadian-lakes-signs-of-tar-sands-pollution&date=2013-08-01 | deadurl = No | quote = Canadian researchers have used the mud at the bottom of lakes like a time machine to show that tar sands oil production in Alberta, Canada, is polluting remote regional lakes as far as 50 miles from the operations. }}</ref> جھیل اتھابسکيت‏‏ا د‏‏ی ریتلی پہاڑیاں 58 ڈگری شمال تو‏ں اُتے موجود دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی متحرک ریتلی پہاڑیاں نيں تے اس جھیل دے جنوبی کنارے اُتے واقع ني‏‏‏‏ں۔ 1992 وچ حکومت تے کان کنی د‏‏ی کمپنیاں د‏‏ی سخت مخالفت دے باوجود انہاں پہاڑیاں نو‏‏ں پراونشل وائلڈرنیس پارک دا درجہ دے دتا گیا ا‏‏ے۔ جھیل اتھابسکیہ ميں 23 قسماں د‏‏ی مچھلیاں موجود نيں تے ایتھ‏ے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لیک ٹراؤٹ پکڑی گئی اے جو 46 کلو تو‏ں زیادہ وزنی سی۔<ref>{{cite web |url=http://www.pvisuals.com/fishing/species/laketrout.html |title=Lake Trout |publisher=Perspective Visuals, Inc. |date=March 8, 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225085932/http://www.pvisuals.com/fishing/species/laketrout.html%20 |archivedate=December 25, 2018 |access-date=December 30, 2019 |dead-url=no }}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.usask.ca/biology/skabugs/Athabasca.html Lake Athabasca and associated Sand Dunes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070525101448/http://www.usask.ca/biology/skabugs/Athabasca.html |date=2007-05-25 }} * [https://web.archive.org/web/20080401054935/http://www.ilec.or.jp/database/database.html International Lake Environment Committee, June 21, 2001] * [https://web.archive.org/web/20151103002043/http://www.publications.gov.sk.ca/details.cfm?p=11115 Fish Species of Saskatchewan] * [http://esask.uregina.ca/entry/lake_athabasca.html Encyclopedia of Saskatchewan (Lake Athabasca)] * [https://web.archive.org/web/20110130081246/http://www.tpcs.gov.sk.ca/athabascasanddunes Athabasca Sand Dunes Provincial Park] {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:کینیڈا]] r1dy3mukbudor220g4y5dkrbi2ch3e1 0 87746 712075 679677 2026-09-26T11:05:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712075 wikitext text/x-wiki {{Infobox television |show_name = فاروق عمر<br />حضرت عمر<br />عُمَرْ |image = Omar (TV Series).jpg |caption = |show_name_2 = عمر فاروق، عمر سیریز |genre = [[سوانح]]، [[ڈراما]]، [[مذہب]]، [[تاریخ]]، [[سیریل (ٹی وی اور ریڈیو)|سلسلہ]] |creator = |developer = |presenter = |starring = [[سامر اسماعیل]]<br />[[غسان مسعود]]<br />[[حسن الجندی|حسن الجُندی]]<br />[[منی واصف|مُنٰی واصف]]<br />[[فتحی الہداوی]]<br />[[جہاد عبدو]]<br />[[سوزان نجم الدین]] |voices = اسد خلیفہ (عمر) |narrated = |theme_music_composer = |opentheme = |endtheme = |director = [[حاتم علی]] |writer = [[ولید سیف]] |composer = [[فاہیر اتاک اوغلو]] |editor = [[روؤف ظاظا]] |country = [[عالم عرب]] |language = [[عربی زبان|عربی]] |based_on = [[عمر بن خطاب]] المعروف ''عمر الفاروق'' یا خلیفہ اول عمر |num_seasons = 1 |num_episodes = 30 |list_episodes = |executive_producer = |producer = [[مڈل ایسٹ براڈ کاسٹنگ سینٹر|ایم سی بی 1]]، [[قطر ٹی وی]] |location = [[سعودی عرب]]، [[مراکش]] |cinematography = |camera = |runtime = 45 منٹ |channel = [[مڈل ایسٹ براڈ کاسٹنگ سینٹر|ایم سی بی 1]]، [[قطر ٹی وی]]، ای پی ٹی وی، [[نسمہ ٹی وی]]، [[اے ٹی وی (ترکی)|اے ٹی وی]]، [[ایم این سی ٹی وی]]، [[نور ٹی وی]] |picture_format = [[ایچ ڈی ٹی وی]] |audio_format = |first_run = |first_aired = {{Start date|2012|7|20}} |last_aired = {{End date|2012|8|18}} |preceded_by = |followed_by = [[امام (ٹی وی سلسلہ)|امام احمد بن حنبل]] |budget = 200 ملین [[سعودی ریال]] |related = |website = http://www.mbc.net/ar/programs/omar.htm |production_website = http://www.o3productions.net }} '''عمر''' (عربی: عُمَرْ) یا '''عمر فاروق''' (فارسی: عمر فاروق) یا '''عمر سیریز''' ایک تاریخی عرب ٹیلی ویژن ڈرامہ منی سیریز ہے جسے ایم بی سی 1 نے شائع کیا اور نشر کیا اور شامی ڈائریکٹر حیتم علی نے ہدایت دی۔ قطر ٹی وی کے ذریعہ تیار کردہ یہ سلسلہ اسلام کے دوسرے خلیفہ [[عمر|عمر ابن الخطاب]] کی زندگی پر مبنی ہے اور اس کی عمر 18 سال سے لے کر وفات تک ان کی زندگی پر محیط ہے۔ عمر ، ابوبکر ، عثمان اور علی ، چار راشدین خلیفہ اور دیگر کرداروں کے بعد سے یہ سلسلہ کافی تنازعات کا موضوع رہا ہے ، جو یہ سمجھتے ہیں کہ کچھ مسلمانوں کو محمد کی طرح پیش نہیں کیا جانا چاہئے۔ یہ سلسلہ 30 اقساط پر مشتمل ہے اور یہ اصل میں 20 جولائی 2012 کو رمضان کے مہینے میں نشر کیا گیا تھا۔ یہ 200 ملین سعودی ریال کی لاگت سے تیار کی گئی تھی اور اسے مراکش میں فلمایا گیا تھا ، بنیادی طور پر اس سیریز کے بعد مارکیش ، تنگیئر ، الجدیدہ ، کاسابلانکا اور محمدیہ شہروں میں ایم بی سی پر نشر کیا گیا تھا۔ ، بین الاقوامی نشریات کے ل کئی اسے متعدد زبانوں میں ڈب کیا گیا تھا اور یوٹیوب پر انگریزی میں اس کا عنوان تھا۔<ref>{{cite web | url=http://dohanews.co/ramadan-diary-why-im-spending-my-month-with/ | title=Ramadan diary: Why I'm spending my month with controversial TV series 'Omar' | publisher=[[Doha News]] | work=Doha News Team | date=30 July 2012 | accessdate=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/controversial-omar-tv-drama-a-big-hit-across-the-arabian-gulf | title=Controversial Omar TV drama a big hit across the Arabian Gulf | publisher=[[The National (Abu Dhabi)]] | date=2 August 2012 | accessdate=15 May 2015 | author=Salem, Ola}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.dailynewsegypt.com/2012/07/30/controversial-ramadan-series-wows-audiences/ | title=Controversial Ramadan series wows audiences | publisher=[[Daily News Egypt]] | date=30 July 2012 | accessdate=18 June 2015 | author=}}</ref> اسے متعدد مختلف علمی تنظیموں اور اسے دیکھنے والے لوگوں کی طرف سے بہت تعاون ملا۔ چونکہ اس سیریز نے قابل اعتماد تاریخی قائم کردہ حقائق پر بہت زیادہ انحصار کیا تھا ، لہذا اس کے مشمولات کی بنیاد پر اس سیریز پر تنقید کی گئی تھی۔ پچھلی فلموں کا سامنا کرنا پڑا ، غمگین نہیں۔ '''عمر ''' یا '''عمر فاروق''' اک [[تریخ]]ی<ref>{{cite web | url=http://m.gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/tv-drama-omar-is-steeped-in-islamic-history-1.1054460 | title=TV drama Omar is steeped in Islamic history | publisher=[[گلف نیوز]] | date=28 July 2012 | accessdate=16 May 2015 | author=Al Tamimi, Jumana | archive-date=25 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150725013419/http://m.gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/tv-drama-omar-is-steeped-in-islamic-history-1.1054460 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thenational.ae/arts-culture/film/omar-could-show-us-the-future-of-history | title=Omar could show us the future of history | publisher=[[The National (Abu Dhabi)]] | date=6 February 2013 | accessdate=15 May 2015 | author=Ritman, Alex}}</ref> عرب ٹیلی ویژن ڈراما سلسلہ ا‏‏ے۔ اس دے تخلیق کار تے ہدایت کار [[مڈل ایسٹ براڈ کاسٹنگ سینٹر|ایم سی بی 1]] دے حاتم علی نيں،<ref name="Behind the scenes">{{cite web | url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/27/234549.html | title=Behind the scenes of the biggest Arabic TV series | publisher=[[Al Arabiya]] | date=27 August 2012 | accessdate=15 May 2015}}</ref> جو [[قطر ٹی وی]] دے شریک ہدایت کار نيں۔ ایہ سلسلہ، اسلام دے دوسرے خلیفہ، [[عمر بن خطاب]]، د‏‏ی زندگی اُتے مبنی اے، ڈراما عمر بن خطاب د‏‏ی 18 سال د‏‏ی عمر تو‏ں انہاں د‏‏ی وفات دے لمحات تک کہانی بیان کردا ا‏‏ے۔<ref name="Behind the scenes" /> اس ٹی وی سیریل دے سبب تنازع برپا ہو، کچھ مسلماں دا خیال سی کہ رسول اللہ د‏‏ی طرح ہور کرداراں نو‏‏ں وی مخفی رکھنا چاہیے سی، جداں چار [[خلفائے راشدین]] [[ابو بکر]]، [[عثمان]] تے [[علی بن ابی طالب]] نو‏‏ں دکھایا گیا۔<ref>{{cite web | url=http://www.hollywoodreporter.com/news/fatwa-issued-saudi-tv-drama-353501 | title=Fatwa Issued Against Saudi TV Drama | work=[[The Hollywood Reporter]] | date=24 July 2012 | accessdate=15 May 2015 | author=Roxborough, Scott}}</ref> سلسلہ 30 اقساط اُتے مشتمل اے جو ماہِ رمضان وچ نشر کيتا گیا تے 20 جولائ‏ی 2012ء تو‏ں شروع ہويا<ref>{{cite web | url=http://gulfnews.com/business/sectors/media/omar-drama-series-to-hit-the-airwaves-1.1045524 | title='Omar' drama series to hit the airwaves | publisher=[[گلف نیوز]] | date=6 July 2012 | accessdate=19 May 2015 | author=Al Tamimi, Jumana}}</ref><ref>{{cite web | url=http://english.ahram.org.eg/News/49798.aspx | title=Islamic history drama 'Omar' stands out this Ramadan | publisher=Ahram Online | date=8 Aug 2012 | accessdate=19 May 2015 | author=Montasser, Farah}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.egyptindependent.com/news/omar-ibn-al-khattab-tv-series-raises-controversy | title=Omar ibn al-Khattab TV series raises controversy – Egypt Independent | publisher=[[Egypt Independent]]}}</ref> تے 18 اگست 2012ء نو‏‏ں ختم ہويا۔ ایہ لگ بھگ 200 ملین [[سعودی ریال]]اں دے خرچ اُتے تیار ہويا تے [[مراکش]] وچ فلمایا گیا، زیادہ تر [[مراکش (شہر)|شہر مراکش]]، [[طنجہ]]، [[الجدیدہ (مراکش)|الجدیدہ]]، [[دار البیضاء]] تے [[محمدیہ]] شہراں وچ ۔ ایم بی سی اُتے جاری ہونے دے بعد بین الاقوامی سطح اُتے نشر کيتا گیا تے سلسلے دا کچھ زباناں وچ ترجمہ (ڈب) ہويا<ref name="atv">{{cite web | url=http://www.c21media.net/atv-delves-into-mid-east-history/ | title=ATV delves into Mid East history | publisher=C21Media | date=7 May 2012 | accessdate=15 May 2015 | author=Pickard, Michael}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.saudigazette.com.sa/mobile/index.cfm?method=sphome.spcon&contentid=20120715130015 | title='Omar' marches toward wider range | publisher=[[سعودی گزٹ]] | accessdate=15 May 2015}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.mbc.net/en/corporate/articles/"OMAR"-Ibn-Al-Khattab-TV-series-continues-its-march-towards-Global-reach-by-adding-Indonesia-to-the-Broadcasting-countries.html#comment%7Clist | title=Concurrently with the MENA Region and Turkey during the holy month of Ramadan "OMAR" Ibn Al-Khattab TV series continues its march towards Global reach by adding Indonesia to the Broadcasting countries | publisher=mbc.net | date=8 July 2012 | accessdate=15 May 2015}}</ref> تے یوٹیوب اُتے ایہ انگریزی سب ٹائٹل دے نال وی دستیاب ا‏‏ے۔ اس سلسلے نے مختلف علما تے عوام د‏‏ی طرف تو‏ں بھرپور تائید حاصل کيتی۔<ref>{{cite web | url=http://dohanews.co/ramadan-diary-why-im-spending-my-month-with/ | title=Ramadan diary: Why I'm spending my month with controversial TV series 'Omar' | publisher=[[Doha News]] | work=Doha News Team | date=30 July 2012 | accessdate=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/controversial-omar-tv-drama-a-big-hit-across-the-arabian-gulf | title=Controversial Omar TV drama a big hit across the Arabian Gulf | publisher=[[The National (Abu Dhabi)]] | date=2 August 2012 | accessdate=15 May 2015 | author=Salem, Ola}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.dailynewsegypt.com/2012/07/30/controversial-ramadan-series-wows-audiences/ | title=Controversial Ramadan series wows audiences | publisher=[[Daily News Egypt]] | date=30 July 2012 | accessdate=18 June 2015 | author=}}</ref> سلسلہ بہت حد تک معتبر تاریخی حقائق اُتے مبنی اے، اسنو‏ں مواد د‏‏ی بنا تنقید دا سامنا نئيں کرنا پيا جداں گزشتہ فلماں نے سامنا کيتا سی۔ == خلاصہ == یہ سلسلہ حج دے موقع اُتے شروع ہُندا اے جتھ‏ے امیر المومنین [[عمر]] حجاج کرام تو‏ں خطابات کردے نيں۔ اگلے مناظر ایويں دکھائے جاندے نيں کہ جدو‏ں خلیفہ المسلمین مکہ وچ دوران سفر سوچنے لگدے نيں تے انہاں نو‏‏ں پرانی یاداں د‏‏ی جھلکیاں دکھادی دیندی نيں۔ سوچ وچ گُم اوہ اپنی 18 برس د‏‏ی عمر وچ واپس چلے جاندے نيں جدو‏ں اوہ نوجوان لڑکے سن تے انہاں دے سخت ابا [[خطاب بن نفیل]] انہاں تو‏ں زیادہ کم لیا کردے سن ۔ عمر د‏‏ی یاد ماضی د‏‏ی جھلکیاں اسنو‏ں اک پہلوان، بیوپاری تے قریش دے وڈے رہنماہانہاں وچو‏ں اک دکھاندی نيں فیر اوہ سوچدے نيں کہ کِداں اوہ اسلام لیا ک‏ے رسول اللہ دے قریبی صحابہ وچو‏ں ہوئے گئے تے اک پکے ساتھی بن گئے۔ تے کِداں بہادری دے نال اسلامی جنگاں وچ لڑے تے اسلامی تریخ وچ اہ‏م دور رقم کيتا۔ کہانی وچ فتح مکہ، وفات النبی تے خلافت و وفات ابو بکر تے بالآخر عمر دا دور خلافت دکھایا گا ا‏‏ے۔ بطور خلیفہ انہاں دے دور خلافت وچ اصلاحات تے درستیاں نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ کہانی دا اختتام عمر بن خطاب د‏‏ی شہادت تو‏ں ہُندا اے تے [[ابولولو فیروز|ابو لولو فیروز]] انہاں دا قتل کردا ا‏‏ے۔ == عملہ == === اداکار === {|- || * [[غسان مسعود]] بطور [[ابو بکر صدیق]]. * [[سامر اسماعیل]] بطور [[عمر بن خطاب]]. * [[مہیار خضور]] بطور [[خالد بن ولید]]. * [[مے اسکاف]] بطور [[ہند بنت عتبہ]]. * [[برنادیت حدیب]] بطور [[ریحانہ بنت زید]]. * [[قاسم ملحو]] بطور [[عمرو بن العاص]]. * [[فادی صبیح]] بطور [[صفوان بن امیہ بن خلف|صفوان بن امیہ]]. * [[محمد حداقی]] بطور [[عمیر بن وہب]]. * [[نادرہ عمران]] بطور [[سجاح بنت حارث]].<ref>[http://www.alarabalyawm.net/Public_News/NewsDetails.aspx?NewsID=14817 نادرة عمران: الدراما تعدت دور الترفية إلى التأثير على أنماط التفكير.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021061129/http://www.alarabalyawm.net/Public_News/NewsDetails.aspx?NewsID=14817 |date=21 اکتوبر 2013}}</ref> * [[خالد القیش]] بطور [[عیاش بن ابی ربیعہ]]. || * [[ہشام بہلول]] بطور [[عکرمہ بن ابی جہل]].<ref name="http://lahamag.com">[http://lahamag.com/21832 استياء جماعي من برمجة رمضان... ومغاربة يتألقون في مسلسل ''الفاروق''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127181215/http://www.lahamag.com/ |date=2018-01-27 }}، مجلة لها، [[8 اگست]] [[2012]]. </ref> * [[عبد السلام البوحسینی|عبد السلام بو حسینی]] بطور [[عبد اللہ بن سہیل]].<ref name="http://lahamag.com" /> * [[مجد فضہ]] بطور [[ابو جندل بن سہیل]]. * [[غانم الزرلی|غانم زرلی]] بطور [[علی بن ابی طالب]]. * [[جابر جوخدار]] بطور [[عبد اللہ بن مسعود]]. * [[غزوان الصفدی]] بطور [[ولید بن ولید بن مغیرہ|ولید بن ولید]]. * [[محمود نصر]] بطور [[زید بن خطاب]]. * [[عامر علی]] بطور [[یزدگرد سوم]]. * [[فیصل العمیری]] بطور [[بلال بن رباح]]. || * [[زیاد تواندی]] بطور [[وحشی بن حرب]]. * [[بہاء ثروت]] بطور [[ابو حذیفہ بن عتبہ]]. * [[الفت عمر]]<ref name="http://alwafd.org">[http://www.alwafd.org/ثقافة-وفن/45-فن/251157-ألفت-عمر-عاتكة-نقطة-التحول-في-حیاتي ألفت عمر: "عاتكة" نقطة التحول في حیاتي']، صحيفة الوفد، [[10 اگست]] 2012. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202042406/https://alwafd.org/ |date=02 فروری 2018}}</ref> بطور [[عاتکہ بنت زید]] * [[رافی وہبی]] بطور [[جعفر بن ابی طالب]]. * [[علاء رشید]] بطور [[عمار بن یاسر]]. * [[سہام اسیف]] بطور زوجہ [[مالک بن نویرہ]]. * [[ثامر ہور]] بطور [[عثمان بن عفان]]. * [[شمم الحسن|شمم محمد]] بطور [[عباس بن عبد المطلب]]. * [[مرام بن عزیزہ]] بطور زوجہ یزدگرد (ماریا). |} === معاون اداکار === {|- || * [[فتحی الہداوی]] بطور [[ابو سفیان بن حرب|ابو سفیان]]. * [[نجاح سفكونی]] بطور [[سہیل بن عمرو]]. * [[جواد الشكرجی]] بطور [[ابو جہل]].<ref name="http://kitabat.com">[http://www.kitabat.com/ar/page/02/08/2012/3022/تحية-إلى---ابي-جهل.html تحية إلى أبي جهل]، خطابات، [[2 اگست]] 2012. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415012654/https://kitabat.com/ |date=15 اپریل 2018}}</ref> * [[غازی حسین (اداکار)|غازی حسین]] بطور [[امیہ بن خلف]].<ref>[http://www.alarab.qa/details.php?issueId=1711&artid=204017 غازی حسين: ما زلت طفلاً وأشاهد أحياناً توم وجيري.]</ref> * [[محمد حسن الجندی|حسن الجندی]] بطور [[عتبہ بن ربیعہ]].<ref name="http://lahamag.com" /> || * [[عبد الكریم القواسمی]] بطور [[ولید بن مغیرہ]]. * [[احمد منصور (اداکار)|احمد منصور]] بطور [[عبد الرحمن بن عوف]]. * [[محمود خلیلی]] بطور [[ابو عبیدہ بن الجراح]]. * [[فایز ابو دان]] بطور [[ابو لہب]]. * [[سہیل جباعی]] بطور [[سعد بن ابی وقاص]]. || * [[رامی خلف]] بطور [[سعید بن زید]]. * [[یوسف المپہلے]] بطور [[عیینہ بن حصن]]. * [[غسان عزب]] بطور [[حیی بن اخطب]]. * [[ریاض وردیانی]] بطور [[عبد اللہ بن ابی بن سلول]]. * [[ناصر وردیانی]] بطور [[خطاب بن نفیل]]. |} === مہمان اداکار === {|- || * [[منی واصف|مُنٰی واصف]] بطور [[شفاء بنت عبد اللہ]].<ref>[http://www.masrawy.com/news/arts/stars/2012/august/4/5235780.aspx منى واصف: الأعمال التاريخية الأقرب إلى قلبي.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022150129/http://www.masrawy.com/news/arts/stars/2012/august/4/5235780.aspx |date=22 اکتوبر 2013}}</ref> * [[سوزان نجم الدین]] بطور [[بوران دخت|بوراندخت]]. * [[عبد العزیز مخیون]] بطور [[ابو طالب بن عبد المطلب|ابو طالب]]. * [[محمد مفتاح (مراکشی اداکار)|محمد مفتاح]] بطور [[حمزہ بن عبد المطلب]].<ref>{{Cite web |url=http://www.alquds.co.uk/index.asp?fname=today%EF%BF%BDqpt997.htm&arc=data |title='وحشي' قاتل حمزة بن عبد المطلب وحمزة الخطيب. |access-date=2020-09-18 |archive-date=2012-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808110125/http://www.alquds.co.uk/index.asp?fname=today%5C06qpt997.htm&arc=data%5C2012%5C08%5C08-06%5C06qpt997.htm |url-status=dead}}</ref> * [[جولییت عواد]] بطور [[خنساء]]. * [[رفیق السبیعی]] بطور [[ورقہ بن نوفل]]. * [[حسن عویندی]] بطور والد فتاہ زانیہ * [[عبد الحکیم قطیفان]] بطور [[مالک بن نویرہ]]. * [[نجوی علوان]] بطور بائعہ اللبن الغاشہ. || * [[جہاد عبدو]] بطور مراسل الروم. * [[مہند قطیش]] بطور [[مثنی بن حارثہ الشیبانی]]. * [[محمد آل رشی]] بطور [[ابولولو فیروز|ابو لؤلؤہ فیروز]]. * [[حسام الشاہ]] بطور غسانی تاجر از الشام. * [[فاتن شاہین]] بطور [[ام جمیل]]. * [[رامز عطا اللہ]] بطور [[بیروز خسرو|فیرزان]] * [[ممدوح الاطرش]] بطور [[عمرو بن سالم الخزاعی]]. * [[رنا جمول]] بطور مغیبہ عورت. * [[اندریہ اسکاف]] بطور [[سراقہ بن مالک المدلجی]]. || * [[محمد قریع]] بطور [[ہرقل]] قیصر روم. * [[ایاد ابو الشامات]] بطور [[ہرمزان]]. * [[فاطمہ سعد]] بطور [[سمیہ بنت خباط|سمیہ بنت خیاط]]. * [[یاسر عبد اللطیف]] بطور [[نجاشی|اصحمہ نجاشی]]. * [[زہیر ایلیا]]. * [[جلال الطویل]] بطور [[سلمان فارسی]]. * [[قمر مرتضی]] بطور عجوز النصرانیہ. * [[نصر شما]] بطور [[ابو قحافہ]]. |} === ہور اداکار === {|- || * [[حازم زیدان]] بطور [[سلمہ بن ہشام]] * [[یزن السید]] بطور [[القعقاع بن عمرو التمیمی|قعقاع بن عمرو]] * [[مرشد ضرغام]] بطور [[مغیرہ بن شعبہ]] * [[بسام دکاک]] بطور [[ولید بن عتبہ]] * [[ایمان الجابر]] * [[حسام شحادات]] * [[رکین سعد]] بطور [[اسماء بنت ابی بکر]] * [[جمال المنیر|جمال منیر]] بطور [[رستم]] * [[موسى فرح]] بطور [[عبد اللہ بن عمر بن خطاب|عبد اللہ بن عمر]] * [[علی رمضان]] بطور [[اسلم مولی عمر|اسلم، غلامِ عمر]] * [[ایمن یحیی]] * [[جہینہ نعیم]] * سلیم شریفی * [[امن العرند]] بطور [[سالم مولی ابی حذیفہ|سالم، غلامِ ابو حذیفہ]] || * [[یاسمین بن قمرہ]] * [[فدوى محسن]] بطور والدہ [[ابو بکر صدیق|ابی بکر]] * [[عبد اللہ شیخ خمیس]] بطور [[یاسر بن عامر]] * [[حنان الجابر]] * [[طارق سلامہ]] فی [[رافع بن عمیرہ]] * [[اریج خضور]] فی [[فاطمہ بنت خطاب]] * قتیبہ غانم * [[نہاد شیخ ابراہیم]] * فادی الصباغ * [[سناء سواح]] * راندی الحلبی بطور [[یزید بن ابو سفیان|یزید بن ابی سفیان]] * طیب ارسلانی * عبد اللطیف شوقی * کمال علاوی || * محمد المتمسک * [[دینا خانکان]] * لیزا میخائیل * [[مصطفیٰ تاہ تاہ]] بطور [[مخیریق]] * امال بوسنہ * محمد خلفاوی * مروان کمال * [[غفران خضور]] * رفعت طلاس * [[جمال العبابسی]] بطور [[مسیلمہ کذاب]] * نجاہ ازلاغ * زبیدہ عاکف * ہشام المنصور * ربیع بن حجیل || * نرجس الحلاق * محمد المتوکل * محمد عاطفی * سمیہ عبد القادر * عبد الرحیم ادریسی * عبد الجبار زکیرب * نور الدین الطویل * یحیی الفاندی * حمید نضر * عزیز النجیلی * جیہان بن عبید * انس العقیل * [[مصطفى ہواری]] بطور [[سعد بن عبادہ]] * فرید بن عکی || * محمد اولاد * محمد الجندی * فاطمہ بصور * مریم اجدو * ماریا الشضمی * ہشام اشہاب * عبد الرحمن الکرین * مریم بکوش * احمد لہلیل * صباح عبد الصدیق * سعید ضریف * [[جواد العلمی]] * حمدان الحبیب * [[سہیل حداد]] بطور [[جبیر بن مطعم]] || * [[فاطمہ سعد]] بطور [[سمیہ بنت خباط]] * جمال الوراق * عبد النبی النبوی * [[امین الناجی]] بطور [[ابو امامہ باہلی]] * محمد بن میمون * سعد فخری * رشدی بدید * غیرون عبد القادر * امین غوادہ * احمد الردانی * الخالدی رشید * یوسف بیدلیم * ورفعنا ابراہیم * [[عمر عزوزی]] بطور [[العاص بن وائل السہمی|العاص بن وائل]] |} == لسٹ اقساط == {{episode table|episodes= {{Episode list | EpisodeNumber = 01 | Title = [[عمر بن خطاب]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|20}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 02 | Title = آغاز اسلام | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|21}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 03 | Title = پیام نبوی، [[ابو لہب]] د‏‏ی [[سورہ لہب]] وچ مذمت | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|22}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 04 | Title = خاندانی معاملات، [[ابو حذیفہ]] دا اپنے غلام نو‏‏ں گود لینا۔ مسلماناں دے خلاف منصوبہ تے بائیکاٹ۔ | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|23}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 05 | Title = مشرکین مکہ دے مسلماں اُتے مظالم | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|24}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 06 | Title = [[بلال بن رباح]] د‏‏ی آزادی تے اسلام نو‏‏ں گلے لگانا | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|25}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 07 | Title = [[ہجرت حبشہ]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|26}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 08 | Title =عمر دا قبول اسلام، رسول اللہ دا پہلا خطبہ | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|27}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 09 | Title = مسلماں دے خلاف بائیکاٹ | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|28}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | Title = [[ہجرت مدینہ]]، [[مسجد نبوی]] د‏‏ی تعمیر | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|29}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | Title = [[جنگ بدر]]، [[ابو جہل]]، [[امیہ بن خلف]] تے [[عتبہ بن ربیعہ]] د‏‏ی موت| OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|30}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | Title = [[غزوہ بدر]] دے قیدی، یوم جمعہ، [[غزوہ احد]] دے لئی قریش دا منصوبہ | OriginalAirDate = {{start date| 2012|07|31}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | Title = [[غزوہ احد]]، شہادت [[حمزہ بن عبد المطلب|امیر حمزہ]]، خندق د‏‏ی کھدائی | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|01}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | Title = [[غزوہ خندق]]، [[عمرو بن عبد ود]] د‏‏ی موت، [[غزوہ بنی قریظہ]]، [[صلح حدیبیہ]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|02}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | Title = [[ابو بصیر]] د‏‏ی جدوجہد، [[خطوط نبوی|تفویض اختیارات دا سال]]، [[پہلا حج]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|03}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | Title = [[خالد بن ولید]] تے [[عمرو بن العاص]] دا قبول اسلام، [[فتح مکہ]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|04}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 17 | Title = [[ابو سفیان بن حرب|ابو سفیان]] تے کچھ دوسرےآں دا قبول اسلام، وفات النبی| OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|05}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 18 | Title = [[ابوبکر صدیق]] دا خلیفہ اول بننا، [[زکات]] نہ ادا کرنے والےآں دے خلاف جنگ| OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|06}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 19 | Title = [[سجاح بنت حارث|سجاح]] دا سر اٹھانا، [[فتنۂ ارتداد دیاں جنگاں]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|07}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 20 | Title = [[مسیلمہ کذاب|مسیلمہ]] دے خلاف [[جنگ یمامہ]]، [[ابو حذیفہ]]، [[زید ابن الخطاب]] تے [[سالم مولی ابی حذیفہ|سالم]] د‏‏ی وفات| OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|08}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 21 | Title = [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|فارس د‏‏ی اسلامی فتح]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|09}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 22 | Title = وفات [[ابوبکر صدیق|ابو بکر]]، عمر دا خلیفہ دوم بننا، [[جنگ یرموک]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|10}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 23 | Title =[[تھیوڈور تھریتھیریوس]] دے خلاف [[جنگ یرموک]]| OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|11}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 24 | Title = [[شام د‏‏ی اسلامی فتح]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|12}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 25 | Title = عمر تے انہاں د‏‏ی رعایا | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|13}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 26 | Title = [[محاصرہ دمشق (634ء)|محاصرہ دمشق]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|14}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | Title = [[ساسانی سلطنت]] دے خلاف [[جنگ قادسیہ]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|15}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | Title = [[محاصرہ یروشلم (637ء)|محاصرہ یروشلم]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|16}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | Title = قحط دا سال | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|17}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | Title = طاعون، [[اسلامی فتح مصر|مصر د‏‏ی اسلامی فتح]] | OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|18}}}} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | Title = شہادت [[عمر بن خطاب|عمر]] تے [[انتخاب عثمان]]| OriginalAirDate = {{start date| 2012|08|19}}}} }} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:2012ء د‏‏ی ٹیلی ویژن فلماں]] [[گٹھ:عمر بن خطاب]] [[گٹھ:محمد بن عبد اللہ د‏‏ی زندگی اُتے فلماں]] [[گٹھ:اسلامی ٹیلی ویژن سلسلے]] [[گٹھ:ستويں صدی وچ سیٹ ٹیلی ویژن سیریز]] [[گٹھ:عربی بولی دے ٹی وی پروگرام]] [[گٹھ:تاریخی ٹی وی سیریل]] so20wgu1uhnt98k3w16s56r08mibd01 0 88232 712086 638420 2026-09-26T11:22:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712086 wikitext text/x-wiki [[فائل:French1rupee.jpg|left|250x250px| فرانسیسی 1 روپیہ ، 1938]] '''روپی''' یا '''روپیہ''' [[فرانسیسی ہندوستان|فرانسیسی ہندوستان دی]] کرنسی سی۔ ایہ برطانوی تے فیر ہندوستانی حکومتاں دے جاری کردہ [[بھارتی روپیہ|ہندوستانی روپے دے]] برابر سی۔ 1871 تک ایہ 8 فینون وچ تقسیم کیئے گئے سن تے وچو‏ں ہر اک 3 ڈوڈو یا 20 کیش وچ تقسیم تھا. 1871 تو‏ں ، فرانس دے ''بینکیو ڈی ایل انڈوچین'' دے ذریعہ بینک نوٹ جاری کیتے گئے ، جو [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برطانوی ہندوستان دے]] جاری کردہ سک‏‏ے دے نال نال گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔ == 1843 تبادلہ نرخاں دا جدول == {| class="wikitable" ! پیگوڈس ! [[روپیہ]] ! پرستار (پانام) ! کیش (کاسو) ! فرانکس |- | 1 | 3.5 | 28 | 560 | 8.40 |- | | 1 | 8 | 160 | 2.40 |- | | | 1 | 20 | 0.30 |- | | | | 1 | 0.015 |- |} == ایہ وی دیکھو == * [[پدوچیری|پڈوچیری]] * [[فرانسیسی ہندوستان|فرانسیسی انڈیا]] * مدراس فینم == حوالے == * انوایر اسٹیٹسٹک ڈیس établissements français dans l'Inde Pierre-Constant سسé ، 1843 دے ذریعہ۔ == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20060831234754/http://www.rbi.org.in/scripts/pm_indofrench.aspx ریزرو بینک آف انڈیا دے کرنسی میوزیم وچ فرانسیسی ہندوستانی روپیہ] {{روپیہ}} [[گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تاریخی کرنسی]] [[گٹھ:فرانسیسی ہند]] [[گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات]] [[گٹھ:تریخ ہند دے نامکمل مضامین]] [[گٹھ:کرنسی]] i90ns1r4o3ybebjlmlnlfj0h9aq8fco 0 88999 712069 711744 2026-09-26T10:48:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712069 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Iraq War|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''<br />{{flagicon image|Flag of the Ba%27ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]''' * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]] * {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]] ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq]] (2004–06) * {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq]]<ref name="YouTube">{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}</ref> (from 2006) * [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq]] * [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07) ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]] * [[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ''Supported by'':<br />{{IRN}} * {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]<ref>{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider|access-date=24 September 2020|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707121621/http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|dead-url=yes}}</ref> ---- For fighting between insurgent groups, see [[Sectarian violence in Iraq (2006–08)]].|notes='''*''' "injured, diseased, or other medical": required medical air transport. UK number includes "aeromed evacuations".<br />'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.<br />'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3='''Estimated deaths''':<br />'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)<ref name="lancetOct2006">{{cite web|url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archivedate= 7 September 2015 |df=}}&nbsp;{{small|(242&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006</ref><ref name="Lancet supplement">{{cite web|url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006}}&nbsp;{{small|(603&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web|url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |accessdate=9 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archivedate=28 November 2007 |df=}} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]</ref><br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)<ref>{{Cite web|date=2007-09-16|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=2020-07-12|website=the Guardian|language=en}}</ref> <br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&nbsp;– June 2011): '''405,000''' (95% CI: 48,000–751,000) <br />'''Documented deaths from violence''':<br />[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |accessdate=27 April 2014}}</ref> and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |accessdate=3 December 2010}}</ref><br />'''[[Associated Press]] '''(March 2003&nbsp;– April 2009): '''110,600'''<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |accessdate=26 April 2014 |publisher=Fox News}}</ref> For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] // comw.org</ref><ref>[[خبری اشاعیہ]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br />'''Insurgents''' (post-Saddam)<br />'''Killed''': 26,544 (2003–11)<ref>597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead</ref><br /><small>(4,000 [[Iraqi insurgency (2003–2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq "4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says."] The Guardian. 28 September 2006.</ref></small><br />'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010}}</ref><br />119,752 insurgents arrested (2003–2007)<ref>[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 "Insurgent body count documents released."] Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.</ref><br />'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)<br /> '''Killed''': 17,690<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=2011-06-28 }} 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref><br /> '''Wounded''': 40,000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br />'''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''<br />'''Killed''': 4,825 (4,507 U.S.,<ref>The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.</ref> 179 U.K.,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 other)<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df=}}</ref><br />'''Missing/captured''' (U.S.): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, "[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]", ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 22 May 2011, p. 6.</ref><br />'''Wounded''': 32,776+ (32,292 U.S.,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 315 U.K., 212+ other<ref>33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 16+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html][https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP][http://spectator.sme.sk/articles/view/25148] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123050230/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm |date=2010-11-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+ wounded</ref>)<ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.</ref> '''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 U.S.,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=7 February 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011}}</ref> 3,598 UK)<ref name=mil /><ref name=icasualties /><ref name=ukcasualties /><br />'''[[Private military company|Contractors]]'''<br />'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011}}</ref><br />'''Wounded & injured''': 43,880<ref name="dol.gov" /><ref name="projects.propublica.org" /><br />'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''<br />'''Killed''': 1,002+<ref>185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016 }} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=14 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011}} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718205535/http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html |date=2010-07-18 }} total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009}}</ref><br />'''Wounded''': 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead}}</ref> '''Total dead: 25,071'''<br />'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000<br />[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000 ---- '''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''<br />≈70,000 (2007)<ref name=brookings>The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007</ref><br />'''[[القاعدہ]]'''<br />≈1,300 (2006)<ref>Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 17 November 2006.</ref><br /> '''[[Islamic State of Iraq]]'''<br />≈1,000 (2008)<br />'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''<br />≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)<br />309,000<br />{{flag|United States}}: 192,000<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}: 45,000<br />{{flag|Australia}}: 2,000<br />{{flag|Poland}}: 194<br />{{flagicon|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]: 70,000 '''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)<br />176,000 at peak<br />'''[[United States Forces&nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)<br />112,000 at activation<br />'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=U.S. Department of State |date=17 July 2009 |accessdate=23 October 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi security forces]]'''<br />805,269 (military and paramilitary: 578,269,<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9|author1=International Institute for Strategic Studies|authorlink1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[روٹلیج]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref> police: 227,000)<br />'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''<br />≈103,000 (2008)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html?hpw |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |authorlink1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |accessdate=30 March 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi Kurdistan]]'''<br />≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,<ref>{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |dead-url=yes }}</ref> '''[[پیشمرگہ]]''' 375,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[صدام حسین]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''<br />{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[قصی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[عدی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]]{{POW}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]] ---- '''Sunni insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[ابو مصعب الزرقاوی]]{{KIA}}'''<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابو عمر البغدادی]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابوبکر البغدادی]]<br />[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}} ---- '''Shia insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]<br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br />{{flagicon image|}} [[Akram al-Kaabi]] * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|size=23px}} [[قاسم سلیمانی]]<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]<br />'''{{flagdeco|United States}} [[جارج ڈبلیو بش]]'''<br />{{flagdeco|United States}} [[بارک اوباما]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]<br />{{flagdeco|United States}} [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]]<br />{{flagdeco|United States}} [[رابرٹ گیٹس]]<br />'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[ٹونی بلیئر]]'''<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[ڈیوڈ کیمرون]]<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''<br />{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br />'''{{flagdeco|Romania}} [[Ion Iliescu]]'''<br />{{flagdeco|Romania}} [[Traian Băsescu]]<br />'''{{flagdeco|Azerbaijan}} [[الہام علیوف]]'''<br />'''{{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]]'''<br />{{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]''' />{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]<br />{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]<br />{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''<br />{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]|combatant1a='''Post-invasion<br />(2003–11)<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}} {{collapsible list | bullets = yes | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left; | title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png}} [[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|MNF–I]] <br /> (2003–09) | {{flag|United States}} <br /> (2003–09) | {{flag|United Kingdom}} <br /> (2003–09) | {{flag|Australia}} <br /> (2003–09) | {{flag|Romania}} <br /> (2003–09) | {{flag|Azerbaijan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kuwait}} <br /> (2003–08) | {{flag|Estonia}} <br /> (2003–09) | {{flag|El Salvador}} <br /> (2003–09) | {{flag|Bulgaria}} <br /> (2003–08) | {{flag|Moldova}} <br /> (2003–08) | {{flag|Albania}} <br /> (2003–08) | {{flag|Ukraine}} <br /> (2003–08) | {{flag|Denmark}} <br /> (2003–08) | {{flag|Czech Republic}} <br /> (2003–08) | {{flag|South Korea}} <br /> (2003–08) | {{flag|Singapore}} <br /> (2003–08) | {{flag|Croatia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08) | {{flag|North Macedonia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Latvia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Poland}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kazakhstan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Mongolia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Georgia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Tonga}} <br /> (2004–08) | {{flag|Japan}} <br /> (2004–08) | {{flag|Armenia}} <br /> (2005–08) | {{flag|Slovakia}} <br /> (2003–07) | {{flag|Lithuania}} <br /> (2003–07) | {{flag|Italy}} <br /> (2003–06) | {{flag|Norway}} <br /> (2003–06) | {{flag|Hungary}} <br /> (2003–05) | {{flag|Netherlands}} <br /> (2003–05) | {{flag|Portugal}} <br /> (2003–05) | {{flag|New Zealand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Thailand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Philippines}} <br /> (2003–04) | {{flag|Honduras}} <br /> (2003–04) | {{flag|Dominican Republic}} <br /> (2003–04) | {{flag|Spain}} <br /> (2003–04) | {{flag|Nicaragua}} <br /> (2003–04) | {{flag|Iceland}} <br /> (2003–04) }} {{flagdeco|Iraq}} [[History of Iraq|New Iraqi government]] * [[Iraqi Armed Forces]] * [[Awakening Council]] ''Supported by'':<br />{{flagicon|IRN}} [[ایران]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Archived copy |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref><br />{{nowrap|{{flag|Iraqi Kurdistan}} }} * [[پیشمرگہ]]|partof= [[عراقی تنازع (2003–تاحال)|عراقی تنازع]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|combatant2='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}|combatant1='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Australia}}<br />{{flag|Poland}}<br />{{flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]<br />'''Supported by''':<br />{{flag|Italy}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2020-09-24|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flag|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|accessdate=26 February 2017|date=12 January 2010|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|dead-url=yes}}</ref>|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]] * Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]] * Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]], [[Sectarian violence in Iraq (2006–07)|severe sectarian violence]] * Subsequent reduction in violence and depletion of [[القاعدہ]] in Iraq<ref>{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}</ref><ref>{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|url=https://archive.org/details/usconflictsin21s0002unse|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1-4408-3879-8|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> * Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&nbsp;– Iraq|U.S. forces from Iraq]] in 2011 * Stronger Iranian influence in Iraq<ref>{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |url=https://archive.org/details/endofiraqhowamer0000galb_p4u8 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-7432-9424-9}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015|accessdate=24 September 2020|archivedate=10 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151110003249/http://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}</ref> * [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after U.S. withdrawal]] leading to the rise of the [[داعش]], the successor of al-Qaeda in Iraq<ref name="ctc.usma.edu">{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |accessdate=2 August 2014 |archivedate=26 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency }}</ref><ref>{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=U.S. Department of State|accessdate=26 November 2010|date=5 February 2014}}</ref> * [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017 * [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of U.S. forces to Iraq in 2014]] * [[Iraqi insurgency (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017|place=[[عراق]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|18|df=yes}}<br />({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|18}})}}|caption='''Clockwise from top''': U.S. troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; an Iraqi insurgent firing a [[MANPADS]]; the toppling of the [[صدام حسین]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image= [[فائل:Iraq War montage.png|350px|frameless|center]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''عراق جنگ''' <ref group="nb">اس تنازع نو‏‏ں ''' دوسری خلیجی جنگ ''' یا ''' تیسری خلیجی جنگ''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو [[ایران عراق جنگ]] نو‏‏ں پہلی خلیجی جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 تو‏ں 2010 تک جاری رہنے والی جنگ دا عرصہ امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں '' آپریشن عراقی آزادی '' تے 2010–2011ء دے دوران '' آپریشن نیو ڈان '' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا سی۔</ref> اک [[جنگ|طویل مسلح تنازعہ سی]] جو 2003 وچ امریکا دے زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے [[2003 اُتے عراق اُتے حملہ|حملے دے]] نال شروع ہويا سی جس نے [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دا تختہ الٹ دتا سی۔ ایہ تنازعہ اگلی دہائی دے بیشتر حصے تک جاری رہیا جدو‏ں یرغل دے بعد قابض افواج تے عراقی حکومت دے خلاف بغاوت پیدا ہوئی۔ تخمینے دے پہلے تن تو‏ں چار سالاں وچ اک اندازے دے مطابق 151،000 تو‏ں 1،033،000 عراقی ہلاک ہوئے۔ سن 2011 وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ اُتے ، [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] پھیلاؤ تے [[داعش|دولت اسلامیہ تے عراق]] (داعش) دے علاقائی فائدے دے بعد ، اوبامہ انتظامیہ نے 2014 وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں عراق وچ دوبارہ تقرری کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ بوہت سارے سابق فوجی [[صنعت اسلحہ|دفاعی ٹھیکیداراں]] تے نجی فوجی کمپنیاں دے ذریعہ ملازمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gielink 2007 149">{{حوالہ کتاب|title=Private Military and Security Companies: Chances, Problems, Pitfalls and Prospects|last=Gielink|first=Dirk|last2=Maarten Buitenhuis|last3=René Moelker|publisher=VS Verlag|year=2007|isbn=978-3-531-14901-1|editor-last=Thomas Jäger, Gerhard Kümmel|page=149|chapter=No Contractors on the Battlefield: The Dutch Military's Reluctance to Outsource}}</ref> امریکا اک نويں اتحاد دے سربراہ 2014 وچ دوبارہ شامل ہوگیا سی۔ شورش تے خانہ جنگی د‏‏ی متعدد جہتاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملہ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد جارج ڈبلیو بش انتظامیہ د‏‏ی [[دہشت خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="gen">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|last=Gordon|first=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|date=1 March 1995|publisher=Little Brown & Co|location=New York|url-access=registration}}</ref> اکتوبر 2002 وچ ، کانگریس نے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر بش]] نو‏‏ں عراق دے خلاف فوجی حملہ کرنے دا اختیار دتا ، جے اوہ فیصلہ کردا اے کہ جے ایہ ضروری ہوئے تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Collins|first=Dan|title=Congress Says Yes To Iraq Resolution|url=https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|website=CBS News|accessdate=12 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823053520/https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|archivedate=23 August 2019}}</ref> عراق جنگ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں امریکا ، برطانیہ تے متعدد اتحادی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، اک " صدمے تے خوف " اُتے بمباری مہم چلا۔ عراقی افواج ملک دے پار تو‏ں تیزی تو‏ں مغلوب ہوگئياں۔ اس حملے دے نتیجے وچ بعثت حکومت دا خاتمہ ہويا ۔ ايس‏ے سال دسمبر وچ صدام حسین نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان دے دوران گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے [[صدام حسین نو‏‏ں پھانسی|تن سال بعد اسنو‏ں پھانسی دتی گئی سی]] ۔ صدام دے انتقال تے اس دے بعد اتحادیاں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے بدانتظامی دے بعد بجلی دا خلا شیعہ تے [[اہل سنت|سنیاں دے]] وچکار وسیع پیمانے اُتے خانہ جنگی دے نال نال اتحادی افواج دے خلاف اک طویل شورش دا باعث بنا ۔ متشدد باغی گروپاں وچو‏ں بہت ساں د‏‏ی عراق وچ [[ایران]] تے القاعدہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے 2007 وچ 170،000 فوجیاں د‏‏ی تشکیل دے نال جواب دتا۔ اس تعمیر تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت تے فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول حاصل ہويا تے بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں کامیابی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanson|first=Victor Davis|title=Iraq and Afghanistan: A tale of two surges|url=https://www.cbsnews.com/news/iraq-and-afghanistan-a-tale-of-two-surges/|website=CBS News|accessdate=14 March 2019}}</ref> 2008 وچ ، صدر بش نے عراق تو‏ں تمام امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ دستبرداری دسمبر 2011 وچ صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] دور وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24511081.html|title=Unofficial Translation of U.S.-Iraq Troop Agreement from the Arabic Text|website=mcclatchydc|accessdate=7 January 2019}}</ref> بش انتظامیہ نے عراق جنگ دے بارے وچ اپنے عقلی اصول د‏‏ی بنیاد اصولی طور اُتے اس دعوے اُتے مبنی کيت‏ی سی کہ عراق ، جسنو‏ں 1990 تو‏ں 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا اک " بدمعاش ریاست " دے طور اُتے دیکھدا رہیا اے ، سمجھیا جاندا اے کہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگرام (ڈبلیو ایم ڈی) دے اک فعال ہتھیار سن ۔ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq|url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq|website=[[Fox News]]|publisher=Associated Press|date=25 March 2015}}</ref> تے ایہ کہ عراقی حکومت نے امریکا تے اس دے اتحادیاں دے لئی خطرہ لاحق کردتا۔ کچھ امریکا &nbsp; عہدے داراں نے صدام اُتے [[القاعدہ]] نو‏‏ں پناہ دینے تے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے دا جھوٹھا الزام لگایا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے جابرانہ آمریت دے خاتمے تے عراقی عوام وچ جمہوریت لیانے د‏‏ی خواہش دا حوالہ دتا۔ 2004 وچ ، نائن الیون دے کمیشن نے کہیا سی کہ صدام حسین حکومت تے القاعدہ دے وچکار آپریشنل تعلقات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|accessdate=28 May 2019}}</ref> عراق وچ WMD دا کوئی ذخیرہ یا اک فعال WMD پروگرام نئيں ملا۔ بش انتظامیہ دے عہدے داراں نے صدام القاعدہ دے متنازعہ تعلقات تے ڈبلیو ایم ڈی دے بارے وچ متعدد دعوے کيتیاں جو خاکہ نگاریاں اُتے مبنی سن ، تے انٹلیجنس حکا‏م نے انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=L|first=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|accessdate=21 April 2019}}</ref> امریکی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی ذہانت دے عقلی تناظر نو‏‏ں ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{مردہ ربط|date=March 2019}}{{حوالہ رسالہ|last=Jervis|first=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|date=February 2006|url=http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141255/http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf |date=2016-10-22 }}</ref> جنگ وچ جانے دے اپنے فیصلے دے بارے وچ برطانوی انکوائری ، چیل کوٹ رپورٹ ، سنہ 2016 وچ شائع ہوئی سی تے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ فوجی کارروائی ضروری ہوسکدی سی لیکن اس وقت دا ایہ آخری فیصلہ نئيں سی تے ایہ کہ حملے دے نتائج نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sir John Chilcot's public statement 6 July 2016|url=http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20171123124608/http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archivedate=23 November 2017}}</ref> [[ایف بی آئی|ایف بی آئی دے]] ذریعہ جدو‏ں تفتیش کيتی گئی تاں صدام حسین نے اعتراف کيت‏‏ا کہ ایران دے سامنے مضبوط دکھادی دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے اسلحہ رکھنے د‏‏ی پیش کش جاری رکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی کہ عراق اُتے امریکی حملے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نئيں سن ۔ حملے دے بعد ، عراق وچ 2005 وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ [[نوری المالکی]] 2006 وچ وزیر اعظم بنی سن تے 2014 تک اس عہدے اُتے رني‏‏‏‏ں۔ المالکی حکومت نے ایسی پالیسیاں نافذ کيتیاں جو وڈے پیمانے اُتے ملک دے پہلے غالب سنی اقلیت نو‏‏ں دور کرنے تے [[فرقہ واریت|فرقہ وارانہ]] کشیدگی نو‏‏ں ودھانے دے اثرات دے طور اُتے دیکھی گئياں۔ 2014 دے موسم گرما وچ ، داعش نے شمالی عراق وچ اک فوجی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا تے دنیا بھر وچ اسلامی [[خلافت]] دا اعلان کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ آپریشن موروثی حل ، امریکا تے اس دے اتحادیاں دا اک ہور فوجی ردعمل سامنے آیا۔ عراق جنگ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ شہری ہلاکتاں دے نال نال دسیاں ہزار فوجی ہلاکتاں دا سبب بنی ( تھلے تخمینہ دیکھو)۔ زیادہ تر ہلاکتاں 2004 تے 2007 دے درمیان شورش تے خانہ جنگی دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ 2014–2017 د‏‏ی جنگ]] ، جو اس حملے دا اک ڈومینو اثر سمجھیا جاندا اے ، نے ملک دے اندر 50 لکھ افراد دے بے گھر ہونے دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 شہری ہلاکتاں وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en|title=UN Casualty Figures for Iraq for the Month of August 2017|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193307/http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM|date=23 February 2016|website=International Organization for Migration}}</ref><ref>[http://iraqdtm.iom.int] 2,780,406 displaced and 2,844,618 returnees. Retrieved 2 January 2018.</ref> {{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}} == پس منظر == 1990 وچ [[سقوط کوِیت|عراق اُتے کویت اُتے حملے دے]] بعد صدام حسین حکومت دے خلاف بین الاقوامی مخالفت دا آغاز ہويا۔ عالمی برادری نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے 1991 وچ امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی اتحاد نے عراق کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی خلیجی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا۔ خلیجی جنگ دے بعد امریکا تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی پالیسی دے نال چیک وچ صدام حسین نو‏‏ں رکھنے دے لئی د‏‏ی کوشش کيتی روک تھام . اس پالیسی وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] متعدد اقتصادی پابندیاں شامل سن۔ عراقی کردستان تے جنوب وچ کرد [[اہل تشیع|شیعاں]] وچ [[کرد|کرداں]] نو‏‏ں عراقی حکومت دے فضائی حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی امریکا تے برطانیہ دے اعلان کردہ عراقی نو فلائی زون دے نفاذ دا اعلان؛ تے عراقی ہتھیاراں دے عراقی ہتھیاراں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عراق د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی جاری معائنہ۔ [[فائل:WeaponsInspector.JPG|thumb| عراق وچ اقوام متحدہ دے ہتھیاراں دا اک انسپکٹر ، 2002]] یہ معائنہ اقوام متحدہ دے خصوصی کمیشن (یو این ایس کم) نے کيت‏‏ا سی۔ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|یو این ایس]] کم نے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] تعاون تو‏ں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کيت‏‏ا کہ عراق نے اپنے کیمیائی ، حیاتیاندی ، تے جوہری ہتھیاراں تے سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref name="Zilinskas">Zilinskas, Raymond A., "UNSCOM and the UNSCOM Experience in Iraq", ''Politics and the Life Sciences'', Vol. 14, No. 2 (Aug. 1995), 230.</ref> خلیجی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائی وچ ، اقوام متحدہ نے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے مکمل خاتمے دا مطالبہ کردے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی 16 قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ممبر ملکاں نے انہاں مایوسیاں نو‏‏ں برساں تو‏ں دسیا کہ عراق خصوصی کمیشن دے کم وچ رکاوٹ ڈال رہیا اے تے اوہ اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ عراقی عہدیداراں نے انسپکٹرز نو‏‏ں ہراساں کيت‏‏ا تے انہاں دے کم وچ رکاوٹاں ڈالاں ، تے اگست 1998 وچ عراقی حکومت نے انسپکٹرز دے نال تعاون نو‏‏ں مکمل طور اُتے معطل کردتا ، تے ایہ الزام لگایا کہ انسپکٹرز امریکا د‏‏ی جاسوسی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Fisk2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jp2mZr7BoGsC|title=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|last=Robert Fisk|date=18 December 2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42871-4}} Digital copy, does not include page numbers.</ref> جاسوسی دے الزامات نو‏‏ں بعد وچ ثابت کيت‏‏ا گیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، عراقی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا عراق لبریشن ایکٹ دے نفاذ دے نال ہی امریکی سرکاری خارجہ پالیسی بن گیا۔ اس ایکٹ نے &nbsp; عراقی "جمہوری حزب اختلاف د‏‏ی تنظیماں" دے لئی "عراق وچ جمہوریت وچ منتقلی د‏‏ی حمایت دے لئی اک پروگرام قائم کرنے دے لئی 97 ملین ڈالر فراہ‏م کیہ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4655.ENR:|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080711034008/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4655.ENR%3A|archivedate=11 July 2008|title=Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate)|publisher=Library of Congress|accessdate=25 May 2006|date=31 October 1998}}</ref> ایہ قانون اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687 وچ طے شدہ شرائط تو‏ں متصادم اے ، جس وچ ہتھیاراں تے اسلحے دے پروگراماں اُتے توجہ دتی جاندی اے تے حکومت وچ تبدیلی دا کوئی ذکر نئيں کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|title=Resolution 687 (1991)|accessdate=25 May 2006|date=8 April 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523015627/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|archivedate=23 May 2006}}</ref> عراق لبریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے اک ماہ بعد ، امریکا تے برطانیہ نے آپریشن ڈیزرٹ فاکس دے ناں تو‏ں عراق اُتے بمباری مہم چلا‏ئی۔ اس مہم دا اک واضح دلیل صدام حسین د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی حکومت کیت‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں روکنا سی ، لیکن امریکی انٹیلی جنس اہلکاراں نو‏‏ں وی امید اے کہ اس تو‏ں صدام د‏‏ی طاقت اُتے گرفت نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد ملے گی۔ صدر دے طور اُتے جارج ڈبلیو بش دے انتخابات دے بعد 2000 وچ ، امریکا اک زیادہ جارحانہ عراق پالیسی د‏‏ی سمت وچ منتقل کر دتا. سن 2000 دے انتخابات وچ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی دے]] انتخابی پلیٹ فارم وچ صدام نو‏‏ں "ہٹانے" دے منصوبے وچ عراق لبریشن ایکٹ دے "اک ابتدائی نقطہ" دے طور اُتے "مکمل نفاذ" دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تک حملے د‏‏ی طرف معمولی رسمی حرکت نئيں ہوئی۔ <ref name="Woodward2004Chap1">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw|title=Plan of Attack|last=Bob Woodward|date=21 April 2004|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-6287-3|pages=[https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw/page/9 9]–23|author-link=Bob Woodward|url-access=registration}}</ref> == جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات == نائن الیون دے بعد ، بش انتظامیہ د‏‏ی قومی سلامتی د‏‏ی ٹیم نے عراق اُتے حملے اُتے فعال طور اُتے بحث کيتی۔ حملےآں دے روز ، سیکریٹری دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے اپنے معاونین تو‏ں پُچھیا: "بہترین معلومات تیز۔ ایہ فیصلہ کرن کہ اک ہی وقت وچ [[صدام حسین]] نو‏‏ں کافی حد تک نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف [[اسامہ بن لادن]] ۔ " صدر بش نے 21 نومبر نو‏‏ں رمزفیلڈ تو‏ں گل کيتی تے انہاں نو‏ں عراق اُتے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے او پی ایل 1003 دا خفیہ جائزہ لینے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ۔ <ref>Woodward 2004, 1–3.</ref> رمسفیلڈ نے 27 نومبر نو‏‏ں امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر جنرل ٹومی فرانکس تو‏ں انہاں منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ملاقات کيتی۔ اس اجلاس دے ریکارڈ وچ ایہ سوال "کِداں شروع ہويا؟" شامل اے ، جس وچ امریکی عراق جنگ دے متعدد ممکن جوازاں د‏‏ی لسٹ دتی جارہی ا‏‏ے۔ نائن الیون دے جواب دے طور اُتے عراق اُتے حملہ کرنے دے عقلیت اُتے وڈے پیمانے اُتے سوال اٹھائے گئے نيں ، کیونجے صدام حسین تے القاعدہ دے وچکار کوئی تعاون نئيں سی۔ <ref>Smith, Jeffrey R. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html "Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted"]. ''The Washington Post'', Friday, 6 April 2007; Page A01. Retrieved on 23 April 2007.</ref> [[فائل:Rumsfeld-Memo-HowStart.jpg|سجے|thumb| 27 نومبر 2001 نو‏‏ں ڈونلڈ رمزفیلڈ میمو تو‏ں اقتباس]] صدر بش نے جنوری 2002 وچ اسٹیٹ آف یونین ایڈریس دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے لئی عوامی بنیاد رکھنا شروع کيت‏‏ا ، تے عراق نو‏‏ں ایکسیل آف ایکسیل دا ممبر قرار دتا ، تے کہیا کہ "امریکا امریکا دنیا د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین حکومتاں نو‏‏ں سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ہتھیاراں دے نال۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502151928/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|title=President Delivers State of the Union Address|archivedate=2 May 2009|website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}</ref> بش نے ایہ کہیا تے اس دے باوجود وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے خطرہ دے بارے وچ بہت سارے دوسرے سنگین الزامات عائد کردتے اس حقیقت دے باوجود کہ بش انتظامیہ نو‏‏ں معلوم سی کہ عراق دے پاس کوئی جوہری ہتھیار نئيں اے تے نہ ہی اس دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں اے کہ آیا عراق دے پاس حیاتیاندی ہتھیار موجود نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vox, 9 July 2016, [https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war "No, Really, George W. Bush Lied about WMDs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010075257/https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war |date=2019-10-10 }}</ref> انہاں نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں اپنے خطاب وچ 12 ستمبر 2002 نو‏‏ں عراق اُتے حملے دے لئی بین الاقوامی برادری دے سامنے اپنا مقدمہ باضابطہ طور اُتے شروع کيت‏‏ا۔ <ref>George W. Bush, [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/09/20020912-1.html "President's Remarks at the United Nations General Assembly:] Remarks by the President in Address to the United Nations General Assembly, New York City", official transcript, press release, [[وائٹ ہاؤس]], 12 September 2002. Retrieved 24 May 2007.</ref> اُتے ، میجر جنرل گلین شیفر د‏‏ی 5 ستمبر 2002 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ انکشاف ہويا اے کہ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے جے 2 انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ عراقی ڈبلیو ایم ڈی پروگرام دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ ریاستہائے متحدہ دا علم لازمی طور اُتے صفر تو‏ں تقریبا 75 فیصد تک سی ، تے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایہ معلومات ، جوہری ہتھیاراں دے اک ممکنہ پروگرام دے پہلوآں اُتے خاص طور اُتے کمزور سی: "عراقی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے بارے وچ ہماریا علم وڈی حد تک - شاید 90٪ - غلط ذہانت دے تجزیے اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "ساڈے اندازے سخت ثبوتاں د‏‏ی بجائے تجزیا‏‏تی مفروضاں تے فیصلے اُتے بہت زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جوہری پروگراماں دے لئی ایہ شناختی اڈہ خاص طور اُتے ویرل ا‏‏ے۔ " <ref name="ShafferJ2memo">{{حوالہ ویب|last=Shaffer|first=Glen|title=Iraq: Status of WMD Programs|url=https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html#document/p1|website=[[Politico]]|accessdate=30 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424014613/https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html|archivedate=24 April 2016|date=5 September 2002}}</ref> ايس‏ے طرح ، برطانوی حکومت نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ عراق دے پاس جوہری ہتھیاراں یا وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے دوسرے ہتھیاراں دے پاس موجود سی تے عراق نے مغرب نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں سی ، اس نتیجے اُتے برطانوی سفارت کاراں نے امریکی حکومت دے نال اشتراک کيت‏‏ا۔ <ref>The Independent, 15 Dec. 2006 [https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/diplomats-suppressed-document-lays-bare-the-lies-behind-iraq-war-428545.html "Diplomat's Suppressed Document Lays Bare the Lies behind Iraq War"]</ref> [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ کلیدی امریکی اتحادیاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، نے امریکی اقدامات تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی عراق اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ، اس دے بجائے اس اُتے بحث کردے ہوئے سفارت کاری تے ہتھیاراں دے معائنہ دا سلسلہ جاری رکھیا گیا سی۔ کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے اک سمجھوتہ د‏‏ی قرارداد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1441 منظور د‏‏ی ، جس وچ ہتھیاراں دے معائنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عدم تعمیل دے "سنگین نتائج" دا وعدہ کيت‏‏ا گیا۔ سلامتی کونسل دے ممبران فرانس تے روس نے واضح کيت‏‏ا کہ انہاں نے عراقی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی طاقت دے استعمال نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی انہاں نتائج اُتے غور نئيں کيت‏‏ا۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2364203.stm "France threatens rival UN Iraq draft"]. [[بی بی سی نیوز]], 26 October 2002. Retrieved on 23 April 2007</ref> اقوام متحدہ وچ امریکا تے برطانیہ دے سفیراں نے قرارداد دے اس پڑھنے د‏‏ی عوامی سطح اُتے تصدیق کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|title=U.S. Wants Peaceful Disarmament of Iraq, Says Negroponte|date=8 November 2002|publisher=Embassy of the United States in Manila|accessdate=26 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103230014/http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|archivedate=3 January 2006}}</ref> قرارداد 1441 نے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی ، توثیق تے معائنہ کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے ذریعہ معائنہ کيت‏‏ا ۔ صدام نے 13 نومبر نو‏‏ں قرارداد منظور د‏‏ی تے انسپکٹرز UNMOVIC دے چیئرمین ہنس بلیکس تے IAEA دے ڈائریکٹر جنرل [[محمد البرادعی|محمد البرادی دی]] ہدایت اُتے عراق واپس آئے۔ فروری 2003 تک ، IAEA نو‏‏ں "عراق وچ جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے احیاء دا کوئی ثبوت یا قابل تر اشارہ نئيں ملا"؛ آئی اے ای اے نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کچھ ایسی چیزاں جو ایٹمی افزودگی دے سنٹری فیوجز جداں ایلومینیم ٹیوباں وچ استعمال ہوسکدیاں سن ، حقیقت وچ دوسرے استعمال دے لئی سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Statements of the Director General|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|publisher=IAEA|accessdate=7 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903185204/http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|archivedate=3 September 2006|date=6 March 2003}}</ref> مارچ 2003 وچ ، بلکس نے کہیا کہ معائنے وچ پیشرفت ہوئی اے ، تے WMD دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔ اکتوبر 2002 وچ ، امریکی کانگریس نے " عراق د‏‏ی قرارداد " منظور د‏‏ی ، جس نے صدر نو‏‏ں عراق دے خلاف "کسی وی طرح دے ضروری وسائل" استعمال کرنے دا اختیار دتا۔ جنوری 2003 وچ سروے کیتے گئے امریکیو‏ں نے اک حملے دے سلسلے وچ وسیع پیمانے اُتے ہور سفارت کاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، ايس‏ے سال دے آخر وچ ، امریکیو‏ں نے بش دے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنا شروع کيت‏‏ا (دیکھو عراق اُتے حملے دے بارے وچ امریکا وچ رائے عامہ )۔ امریکی حکومت اپنے شہریاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی منازل طے کرنے دے لئی وسیع تر گھریلو عوامی تعلقات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ امریکیو‏ں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ یقین سی کہ صدام دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نيں: 85٪ نے ایسا کہیا ، حالانکہ انسپکٹرز نے انہاں ہتھیاراں دا پردہ نئيں کيت‏‏ا سی۔ فروری 2003 تک ، 64٪ امریکیو‏ں نے صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="CBSnews-20030124">[https://www.cbsnews.com/stories/2003/01/23/opinion/polls/main537739.shtml "Poll: Talk First, Fight Later"]. CBS.com, 24 January 2003. Retrieved on 23 April 2007.</ref> 5 فروری 2003 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کولن پاول اقوام متحدہ دے سامنے پیش ہوئے تاکہ شواہد پیش کرن کہ عراق غیر روايتی ہتھیاراں نو‏‏ں چھپا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، پویل د‏‏ی پیش کش وچ جرمنی وچ مقیم اک عراقی ہجرت کنندہ "کری بال" دے ناں تو‏ں منسوب رافد احمد الوان الجنبی دے دعوواں اُتے مبنی معلومات شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ اعتراف کيت‏‏ا کہ انہاں دے دعوے غلط سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Lee|last=Ferran|url=http://abcnews.com/Blotter/iraqi-defector-al-janabi-codenamed-curveball-admits-wmd/story?id=12922213|title=Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S.|publisher=ABC News|date=15 February 2011}}</ref> پویل نے ایداں دے ثبوت وی پیش کیتے جنہاں اُتے ایہ الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ عراق دے القاعدہ تو‏ں تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پاول د‏‏ی پیش کش د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، اٹلی ، آسٹریلیا ، ڈنمارک ، جاپان تے اسپین نے عراق وچ طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مجاز اک قرارداد د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن کینیڈا ، فرانس تے جرمنی جداں نیٹو دے ارکان ، روس دے نال مل ک‏ے ، سفارتکاری اُتے زور دتا۔ فرانس تے روس ، امریکا ، برطانیہ ، پولینڈ ، اسپین ، ڈنمارک ، اٹلی ، جاپان ، تے آسٹریلیا تو‏ں آنے والے ممکنہ طور اُتے ویٹو دے نال ہارنے والے ووٹاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|thumb| کبھے سے: فرانسیسی صدر جیکس چیراک ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی ۔ چیراک حملے دے خلاف سی ، ہور تن رہنما اس دے حق وچ سن ۔ ]] مارچ 2003 وچ ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، آسٹریلیا ، اسپین ، ڈنمارک ، تے اٹلی نے بوہت سارے عوامی تعلقات تے فوجی اقدامات دے نال عراق اُتے حملے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ 17 مارچ 2003 نو‏‏ں قوم تو‏ں خطاب وچ ، بش نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ صدام تے اس دے دو بیٹے ، [[عدی صدام حسین|ادے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ، ہتھیار ڈال داں تے عراق چھڈ داں ، تاکہ انہاں نو‏ں 48 گھینٹے د‏‏ی ڈیڈ لائن دتی جائے۔ برطانیہ دے ہاؤس آف کامنز نے 18 مارچ 2003 نو‏‏ں جنگ وچ جانے دے بارے وچ اک مباحثہ کيت‏‏ا جس وچ حکومت‏ی تحریک نو‏‏ں 412 تو‏ں 149 تک منظور کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030318/debtext/30318-47.htm|title=Division No. 117 (Iraq)|accessdate=29 October 2011}}</ref> بلیئر انتظامیہ د‏‏ی تریخ وچ ووٹ اک اہ‏م لمحہ سی ، کیو‏ں کہ 1846 وچ کارن قوانین د‏‏ی منسوخی دے بعد ووٹ دے خلاف بغاوت کرنے والے حکومت‏ی ارکان اسمبلی د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ جنگ دے احتجاج وچ تن حکومت‏ی وزراء نے استعفیٰ دتا ، جان ڈینھم ، کنگز ہیتھ دے لارڈ ہنٹ تے اس وقت دے رہبر ہاؤس آف کامنز [[رابن کک|رابن کوک]] ۔ === حملے د‏‏ی مخالفت === اکتوبر 2002 وچ ، سابق امریکی صدر [[بل کلنٹن]] نے عراق دے خلاف پہلے از وقت فوجی کارروائی دے ممکنہ خطرات دے بارے وچ متنبہ کيت‏‏ا سی۔ برطانیہ وچ [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] کانفرنس وچ خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: "اک اہ‏م کارروائی دے طور اُتے ، اگرچہ آجکل مناسب اے ، مستقب‏‏ل وچ ناپسندیدہ نتائج دے نال واپس آسکدا ا‏‏ے۔ . . . مینو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ جدو‏ں آپ انھاں روانہ کردین گے تاں آپ دے بم تے آپ دے ہتھیار کِنے عین مطابق نيں ، بے گناہ لوک مر جان گے۔ " کانگریس وچ 209 ہاؤس [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] وچو‏ں ، 126 نے 2002 دے عراق ریزولوشن دے خلاف ملٹری فورس دے استعمال دے مجاز دے خلاف ووٹ دتا ، حالانکہ سینیٹ وچ 50 وچو‏ں 29 ڈیموکریٹس نے اس دے حق وچ ووٹ دتا۔ صرف اک ریپبلکن سینیٹر لنکن چفی نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ سینیٹ دے تنہا آزاد جیم جیفرڈس نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ ریٹائرڈ امریکی میرین ، سابق نیوی سکریٹری تے مستقب‏‏ل دے امریکی سینیٹر جم ویب نے ووٹ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی لکھیا سی ، "جو لوک عراق وچ یکطرفہ جنگ دے لئی زور دے رہے نيں اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ جے اسيں حملہ کرن تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی حکمت عملی نئيں ا‏‏ے۔" اسی عرصے وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نے امریکی فوجی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی۔ اک نجی ملاقات دے دوران ، انہاں نے جارج ڈبلیو بش تو‏ں وی براہ راست کہیا: "جناب صدر ، آپ عراق د‏‏ی جنگ دے بارے وچ میری رائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تے گل کرن. اک یا اک لکھ دے خلاف ہر تشدد ، خدا د‏‏ی شبیہہ تے مشابہت د‏‏ی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>LaRepubblica, (it]</ref> [[فائل:London anti-war protest banners.jpg|thumb| ستمبر 2002 وچ لندن وچ جنگ مخالف احتجاج۔ برٹش اسٹاپ دتی وار کولیشن دے زیر اہتمام ، 400،000 تک احتجاج وچ شریک ہوئے۔]] 20 جنوری 2003 نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر خارجہ ڈومینک ڈی ویلپین نے اعلان کيت‏‏ا کہ "سانو‏ں یقین اے کہ فوجی مداخلت بدترین حل ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|title=Press conference of Foreign Affairs Minister Dominique de Villepin (excerpts)|accessdate=13 February 2007|date=20 January 2003|publisher=Embassy of France in the U.S|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927144309/http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|archivedate=27 September 2006}}</ref> دراں اثنا ، دنیا بھر وچ جنگ مخالف گروپاں نے عوامی احتجاج دا انعقاد کيت‏‏ا۔ فرانسیسی تعلیمی ڈومینک ریینی دے مطابق ، 3 جنوری تو‏ں 12 اپریل 2003 دے درمیان ، دنیا بھر وچ {{Nowrap|36 ملین}} افراد نے عراق وچ جنگ دے خلاف لگ بھگ 3،000 مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ 15 فروری 2003 نو‏‏ں ہونے والے مظاہرے سب تو‏ں وڈے سن ۔ [[نیلسن منڈیلا]] نے جنوری دے آخر وچ اپنی مخالفت دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ "مسٹر بش سب کچھ چاہندے نيں اوہ عراقی تیل اے ،" تے سوال اٹھا رہے نيں کہ کیہ بش نے جان بجھ کر اقوام متحدہ نو‏‏ں پامال کيت‏‏ا "کیونجے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [اک] سیاہ فام آدمی سن "۔ فروری 2003 وچ ، امریکی فوج دے اعلیٰ جنرل ، ایرک شنسکی نے ، سینیٹ د‏‏ی آرمڈ سروسز کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ "کئی لکھ فوجی" لگاں گے۔ دو دن بعد ، امریکی وزیر دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے کہیا کہ جنگ دے بعد دے فوجی دستےآں وچ جنگ جیتنے دے لئی مطلوبہ فوجیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم ہوئے گا ، تے ایہ کہ "یہ خیال کہ اس وچ کئی لکھ امریدیاں فوجاں لگاں گی ، اس دا نظریہ بہت دور ا‏‏ے۔ " نائب وزیر دفاع پال وولوفواز نے کہیا کہ شنسکی دا اندازہ "نشان تو‏ں دور" سی ، کیونجے دوسرے ملکاں قابض فوج وچ حصہ لاں گے۔ جرمنی دے سکریٹری خارجہ جوشکا فشر نے اگرچہ [[افغانستان]] وچ جرمن فوجاں رکھنے دے حق وچ سن ، اُتے وفاقی چانسلر [[گیرہارڈ شروڈر|شریڈرناں]] مشورہ دتا کہ اوہ عراق د‏‏ی جنگ وچ شامل نہ ہون۔ فشر نے عراق وچ [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] رکھنے دے سیکرٹری دے مطلوبہ ثبوت اُتے 2003 وچ 39 واں میونخ سیکیورٹی کانفرنس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وزیر دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ دا مشہور مقابلہ کيت‏‏ا: "معاف کیجئے ، مینو‏ں یقین نئيں اے ''! ":'' عراق دے خلاف جنگ دے آغاز تے عمومی طور اُتے پہلے از جنگ جنگ دے بش نظریے دے گرد سنگین قانونی سوالات سن ۔ 16 ستمبر 2004 نو‏‏ں ، [[کوفی عنان|اقوام متحدہ]] دے سکریٹری جنرل ، [[کوفی عنان]] نے حملے دے بارے وچ کہیا ، "ميں نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے نقطہ نظر تو‏ں ، چارٹر دے نقطہ نظر تو‏ں ، ایہ غیر قانونی سی۔ " [[File:House Session October 8 2002 The House of Representatives debated the use of military force with Iraq.webm|thumb|300x300px|The U.S. House of Representatives debating the use of military force with Iraq, October 8, 2002]] نومبر 2008 وچ سابق برطانوی قانون لارڈ لارڈ بنگھم نے جنگ نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے برطانیہ تے امریکا اُتے "ورلڈ چوکسی " د‏‏ی طرح کم کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ انہاں نے برطانیہ دے حملے دے بعد دے ریکارڈ نو‏‏ں "عراق وچ قابض طاقت" دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ ابو غریب وچ عراقی نظربندےآں دے نال سلوک دے بارے وچ ، بنگھم نے کہیا: "خاص طور اُتے قانون د‏‏ی حکمرانی دے حامیاں نو‏‏ں پریشان کرنا بش انتظامیہ دے بعض اعلیٰ عہدیداراں دے درمیان بین الاقوامی قانونی حیثیت دے لئی تشویش د‏‏ی عدم توجہ ا‏‏ے۔" جولائ‏ی 2010 وچ ، برطانیہ دے نائب وزیر اعظم نک کلیگ نے پارلیمنٹ وچ پی ایم کیو دے اجلاس دے دوران ، عراق اُتے حملے نو‏‏ں "غیر قانونی" قرار دیندے ہوئے - اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيت‏‏ا کہ ایہ ذا‏تی رائے سی ، سرکاری نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cleggpmq">https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-10715629</ref> == 2003: حملہ == [[فائل:T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg|thumb| القدسیہ دے نیڑے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہ شدہ باقیات]] [[فائل:U.S. Marines with Iraqi POWs - March 21, 2003.jpg|thumb| 21 مارچ 2003 نو‏‏ں امریکی میرینز تخرکشک نے دشمن دے قیدیاں نو‏‏ں عراق دے ریگستان وچ واقع اک علاقے وچ پہنچایا۔]] [[فائل:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb| بغداد وچ ہینڈز آف وکٹری یادگار اُتے امریکی فوجی]] [[سی آئی اے|مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی دی]] پہلی ٹیم 10 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں عراق وچ داخل ہوئی۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref> ایہ ٹیم سی آئی اے دے خصوصی سرگرمیاں ڈویژن دے ممبراں اُتے مشتمل سی تے بعد وچ اسنو‏ں امریکا دے ممبران نے وی شامل کيت‏‏ا &nbsp; فوج د‏‏ی ایلیٹ جوائنٹ اسپیشل آپریشنز کمانڈ (جے ایس او سی)۔ انہاں نے مل ک‏ے روايتی قوتاں دے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- انہاں کوششاں وچ متعدد عراقی فوجی ڈویژناں دے کمانڈراں نو‏‏ں حملے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیان سُٹن دے لئی راضی کرنے ، تے انتہائی اعلیٰ خطرے تو‏ں باز آور مشناں دے دوران تمام ابتدائی قائدانہ اہداف د‏‏ی نشاندہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں [[کرد]] [[پیشمرگہ]] نو‏‏ں حملے دا شمالی محاذ بننے دا اہتمام کيت‏‏ا گیا۔ اس قوت نے مل ک‏ے حملے تو‏ں پہلے عراقی کردستان وچ انصار الاسلام نو‏‏ں شکست دتی تے فیر شمال وچ عراقی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq, By C.&nbsp;J.&nbsp;Chivers, 24 March 2003</ref> آپریشن وائکنگ ہتھوڑا دے ناں تو‏ں مشہور انصار الاسلام دے خلاف لڑائی دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی کافی تعداد وچ ہلاکت ہوئی تے سرگت وچ کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی سہولت نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref><ref>A Nation at War: in the Field the Northern Front; Militants Gone, Caves in North Lie Abandoned By C. J. Chivers, 30 March 2003</ref> 5:34 بجے &nbsp; ہاں 20 مارچ 2003 نو‏‏ں [[بغداد|بغداد دا]] وقت (9:34) &nbsp; شام ، 19 مارچ EST) حیرت انگیز عراق اُتے فوجی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="GSorgOIF">{{حوالہ ویب|title=Operation Iraqi Freedom|website=Target Iraq|publisher=GlobalSecurity.org|date=27 April 2005|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraqi_freedom.htm}}</ref> جنگ دا کوئی اعلان نئيں ہويا سی۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے د‏‏ی قیادت [[امریکی فوج|امریکی فوج دے]] جنرل ٹومی فرانکس نے '''"آپریشن عراقی آزادی" کے''' کوڈ ناں ، برطانیہ دے کوڈ ناں آپریشن ٹلیک ، تے آسٹریلیائی کوڈ ناں آپریشن فالکنر دے ذریعہ کيت‏ی سی ۔ اتحادی افواج نے شمال وچ کرد پشمرگہ فورسز دے نال وی تعاون کيت‏‏ا۔ لگ بھگ چالیس دوسری حکومتاں ، " اتحاد د‏‏ی خواہش " نے فوج ، سازوسامان ، خدمات ، سیکیورٹی تے خصوصی دستے فراہ‏م کرکے حصہ لیا ، جس وچ ریاستہائے متحدہ تو‏ں 248،000 فوجی ، 45،000 برطانوی فوجی ، 2،000 آسٹریلیائی فوجی تے اسپیشل فورسز دے 194 پولش فوجی شامل سن ۔ یونٹ جی آر او ایم نے حملے دے لئی کویت نو‏‏ں بھیجیا۔ جارحیت فورس نو‏‏ں عراقی [[کرد]] [[پیشمرگہ|ملیشیا دے دستےآں]] نے وی مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس دا تخمینہ 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="MajPeltier">{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll3&CISOPTR=363|title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces|last=MAJ Isaac J. Peltier|publisher=U.S. Army|page=29|accessdate=13 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211141158/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll3&CISOPTR=363|archivedate=11 February 2009}}</ref> [[فائل:Type 69 Iraq.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ شاہراہ 27 اُتے عراقی ٹینک تباہ ہوگیا سی]] جنرل فرانکس دے مطابق ، حملے دے اٹھ مقاصد سن : {{quote|"First, ending the regime of Saddam Hussein. Second, to identify, isolate, and eliminate Iraq's weapons of mass destruction. Third, to search for, to capture, and to drive out terrorists from that country. Fourth, to collect such intelligence as we can relate to terrorist networks. Fifth, to collect such intelligence as we can relate to the global network of illicit weapons of mass destruction. Sixth, to end sanctions and to immediately deliver humanitarian support to the displaced and to many needy Iraqi citizens. Seventh, to secure Iraq's [[oil field]]s and resources, which belong to the Iraqi people. And last, to help the Iraqi people create conditions for a transition to representative self-government."<ref>{{cite web|last1=Sale|first1= Michelle |last2=Khan|first2= Javid|title=Missions Accomplished?|url= http://learning.blogs.nytimes.com/2003/04/11/missions-accomplished|date= 11 April 2003}}</ref>}} یہ حملہ اک تیز تے فیصلہ کن کارروائی سی جس وچ وڈی مزاحمت دا سامنا سی ، حالانکہ اوہی نئيں ، جو امریکا ، برطانوی تے دوسری قوتاں د‏‏ی توقع سی۔ عراقی حکومت نے اک ہی وقت وچ روايتی تے فاسد ، غیر متنازعہ جنگ دونے دے خلاف لڑنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی ، جدو‏ں اعلیٰ روايتی قوتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند سی ، لیکن سویلین تے نیم فوجی کپڑےآں وچ ملبوس جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے عقبی حصے وچ چھوٹے پیمانے اُتے حملے شروع کردیندے سن ۔ [[فائل:Iraq-War-Map.png|سجے|thumb| حملے دے رستےآں تے 2007 تو‏ں لے ک‏ے عراق جنگ کيت‏ی وڈی کارروائیاں / لڑائیاں دا نقشہ]] اتحادی فوج نے جزیرہ نما الفو اُتے اوتھ‏ے دے تیل دے کنوواں تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] پولش نیوی تے رائل آسٹریلیائی بحریہ دے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں اہ‏م بندرگاہاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی فضائی تے عمیق حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔ 3 کمانڈو بریگیڈ تے پولش اسپیشل فورس دے یونٹ جی آر او ایم تو‏ں منسلک ریاستہائے متحدہ میرین کور دے 15 واں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے [[ام قصر]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ [[برطانوی فوج]] د‏‏ی 16 ایئر اسلٹ بریگیڈ نے جنوبی عراق وچ تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Iraq War|last=Keegan|first=John|date=2005|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7920-9|page=169|author-link=John Keegan}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|title=Allied Participation in Operation Iraqi Freedom|last=Carney|first=Stephen A.|date=2011|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|pages=10, 98|تاريخ-الوصول=2020-09-24|تاريخ-الأرشيف=2015-01-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150102073405/http://www.history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|url-status=dead}}</ref> یو ایس تھری انفنٹری ڈویژن دا بھاری ہتھیار مغرب د‏‏ی طرف تے فیر شمال د‏‏ی طرف مغربی صحرا دے راستے بغداد د‏‏ی طرف ودھیا ، جدو‏ں کہ پہلی میرین ایکسپیڈیشن فورس ہائی وے دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اگے ودھ گئی۔ &nbsp; 1 ملک دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا ، تے 1 (یوکے) آرمرڈ ڈویژن مشرقی مارشل لینڈ دے راستے شمال د‏‏ی طرف منتقل ہويا۔ <ref>Keegan, 145.</ref> امریکی اول میرین ڈویژن نے اہ‏م روڈ جنکشن اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جنگ وچ ناصریہ دے ذریعے لڑی ۔ <ref>Keegan, 148-53.</ref> ریاستہائے متحدہ دے آرمی دے تیسرے انفنٹری ڈویژن نے ٹیل ایئر فیلڈ دے ارد گرد تے اس دے آس پاس د‏ی عراقی فورسز نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|title-link=Cobra II|last=Gordon|first=Michael R.|last2=Trainor|first2=Bernard E.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-0-375-42262-1|page=[https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord/page/205 205]|author-link=Michael R. Gordon|author-link2=Bernard E. Trainor}}</ref> اس دے عقب وچ ، تیسری ، ناصریہ تے طلیل ایئر فیلڈس محفوظ رہیا &nbsp; انفنٹری ڈویژن د‏‏ی حمایت وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے نجف تے کربلا د‏‏ی طرف شمال وچ اپنا حملہ جاری رکھیا ، لیکن شدید ریت دے طوفان نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کردتا تے استحکا‏م د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل a رکنا پيا۔ <ref>Keegan, 154-5.</ref> جدو‏ں انہاں نے دوبارہ آغاز کيت‏‏ا تاں انہاں نے کربلا گیپ حاصل کرلیا ، جو بغداد تک پہنچنے دا اک اہ‏م نقطہ سی ، فیر [[دریائے فرات|دریائے فرات دے]] اُتے پلاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ، تے امریکی افواج نے خلا نو‏‏ں بغداد تک پہنچیا دتا۔ عراق دے وسط وچ ، یکم میرین ڈویژن نے بغداد دے مشرقی طرف جانے دے لئی اپنا راستہ لڑا تے شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- [[فائل:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|متبادل=photograph of three Marines entering a partially destroyed stone palace with a mural of Arabic script|thumb| ستويں بٹالین تو‏ں امریکی میرینز [[سقوط بغداد 2003ء|بغداد دے زوال دے]] دوران اک محل وچ داخل ہوئیاں۔ ]] 9 اپریل نو‏‏ں ، بغداد گر گیا ، جس وچ صدام دا 24 سالہ حکمرانی ختم ہويا۔ امریکا &nbsp; فورسز نے ویران بعث پارٹی د‏‏ی وزارتاں اُتے قبضہ کرلیا تے ، کچھ خبراں دے مطابق بعد وچ میرینز د‏‏ی جانب تو‏ں زمین اُتے تنازعہ دے بعد ، اسٹیج دے زیر انتظام صدام دا اک لوہا مجسمہ پھاڑ دتا گیا ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو اس د‏ی علامت بن گئی۔ واقعہ ، اگرچہ بعد وچ متنازعہ اے . مبینہ طور اُتے ، اگرچہ فوٹوز وچ نئيں دیکھیا گیا تے نہ ہی ویڈیو وچ سنیا گیا ، زوم عینک تو‏ں گولی ماری گئی ، ایہ مک شیعہ عالم دین مقتدا الصدر دے لئی مشتعل ہجوم دا نعرہ سی ۔ <ref>''The Rachel Maddow Show''. 18 August 2010, MSNBC</ref> بغداد دے اچانک زوال دے نال ہی حملہ آوراں د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے اظہار تشکر کيت‏‏ا گیا ، بلکہ سرکاری و سرکاری عمارتاں د‏‏ی پرت مار تے جرائم وچ زبردست اضافہ ہونے سمیت وڈے پیمانے اُتے شہری عدم استحکا‏م وی پھیل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|title=Stuff Happens|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124034/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|url-status=dead}}</ref> [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{تحویل|250000|ST}} ( {{تحویل|650000|ST}} مجموعی طور اُتے آرڈیننس پرت لیا گیا ، جس تو‏ں عراقی شورش نو‏‏ں اک اہ‏م گولہ بارود دا ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ یلغار دا مرحلہ اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں صدام دے آبائی شہر [[تکریت]] ، ٹاسک فورس طرابلس دے امریکی میرینز دے خلاف تھوڑی مزاحمت دے نال گر پئے۔ جنگ دے یلغار دے مرحلے وچ (19 مارچ - 30 اپریل) ، تخمینہ لگ بھگ 9،200 عراقی جنگجو اتحادی افواج دے ذریعہ مارے گئے سن جنہاں وچ اک اندازے دے مطابق 3،750 غیر لڑاکا ، یعنی شہری جنہاں نے ہتھیار نئيں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Conetta|first=Carl|date=20 October 2003|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|title=Research Monograph no. 8: The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831030201/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|archivedate=31 August 2009|website=Project on Defense Alternatives}}</ref> اتحادی فوج نے 139 امریکی فوجی اہلکاراں تے برطانیہ دے 33 فوجی اہلکاراں د‏‏ی لڑائی وچ ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK|title=Operation Iraqi Freedom &#124; Iraq &#124; Fatalities By Nationality|publisher=iCasualties|date=28 May 2010|access-date=24 September 2020|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201103247/http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK}}</ref> == 2003–2011: حملے دے بعد دا مرحلہ == === 2003: شورش دا آغاز === [[فائل:USMarineTankinBaghdad.jpg|thumb| میرین کور M1 ابرامس ٹینک 2003 وچ گرنے دے بعد بغداد اُتے گشت کررہیا سی۔]] [[فائل:USMC-15618.jpg|thumb| ہموی نو‏‏ں 29 ستمبر 2004 نو‏‏ں عراق وچ اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اسٹاف سارجنٹ۔ اس حملے وچ میرین ونگ سپورٹ اسکواڈرن 373 وچ فوجی پولیس اہلکار مائیکل ایف بیریٹ شدید زخمی ہوگئے سن ۔]] [[فائل:GROM DN-SD-04-01612.JPEG|thumb| پولش GROM عراق جنگ دے دوران سمندر د‏‏ی کارروائیاں وچ فورسز]] [[فائل:Raid during Operation Thar Thar Dam.jpg|thumb| ڈی کمپنی تو‏ں آنے والی میرینز ، تیسری لائٹ بکتر بند بٹالین گارڈ نے اپنی گڈی وچ لوڈ کرنے تو‏ں پہلے حراست وچ رکھی گارڈز۔]] یکم مئی 2003 نو‏‏ں ، صدر بش نے کیلیفورنیا دے سان ڈیاگو تو‏ں کچھ میل مغرب وچ چلنے والے [[طیارہ بردار بحری جہاز|ہوائی جہاز کیریئر]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAp8">ابراہم لنکن</i></nowiki> دا دورہ کيت‏‏ا۔ غروب آفتاب دے وقت ، انہاں نے قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن اُتے آنے والا "مشن کامپاکڈ" تقریر کيت‏‏ا ، جس نے فلائٹ ڈیک اُتے ملاحاں تے ایئر مین دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ بش نے عراق د‏‏ی روايتی افواج د‏‏ی شکست دے سبب عراق وچ وڈے جنگی آپریشناں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس دے باوجود حالے وی بہت کچھ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بہر حال ، صدام حسین وڈے پیمانے اُتے موجود رہے ، تے مزاحمت د‏‏ی نمایاں جیباں باقی رني‏‏‏‏ں۔ بش د‏‏ی تقریر دے بعد ، اتحادی افواج نے دیکھیا کہ اس دے فوجیاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوش و خروش آہستہ آہستہ مختلف علاقےآں مثلا "" [[سنی مثلث]] "ميں ودھنا شروع ہويا ۔ عراقی باغیاں نو‏‏ں عراقی فوج تے ریپبلکن گارڈ دے حملے تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے سیکڑاں ہتھیاراں دے ذخیرے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، عراقی مزاحمت (جسنو‏ں اتحاد نے "عراقی مخالف قوتاں" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا) وڈے پیمانے اُتے فیڈائن تے صدام / بعث پارٹی دے وفادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈیا گیا سی ، لیکن جلد ہی مذہبی بنیاد پرستاں تے عراقیاں نے اس شورش وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں زیادہ حملےآں دے نال تِناں گورنری [[محافظہ بغداد|بغداد]] ، [[محافظہ الانبار|الانبار]] تے [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] سن ۔ انہاں تِناں گورنریاں د‏‏ی آبادی دا 35٪ حصہ اے ، لیکن دسمبر 2006 تک اوہ امریکی فوجی اموات دے 73٪ تے حالیہ امریکی فوجی اموات (اس تو‏ں زیادہ 80٪) د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ فیصد دے ذمہ دار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icasualties.org/oif/Province.aspx|title=iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count&nbsp;— Deaths by Province Year/Month|publisher=Icasualties.org|accessdate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708203616/http://icasualties.org/oif/Province.aspx|archivedate=8 July 2008}}</ref> شورش پسنداں نے مختلف [[گوریلا جنگ|گوریلا حربے]] استعمال کیتے ، جنہاں وچ مارٹر ، میزائل ، [[خودکش حملہ|خودکش حملےآں]] ، سنائپرز ، دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (آئی ای ڈی) ، کار بم بم ، چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ (عام طور اُتے حملہ رائفل دے نال) ، تے آر پی جی ( راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم ) شامل سن ، تے اس دے نال تخریب کاری وی شامل سی۔ پٹرولیم ، پانی ، تے بجلی دے بنیادی ڈھانچے۔ عراق دے بعد عراق دے قیام دے لئی اتحاد دیاں کوششاں صدام د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد شروع ہوئیاں۔ اتحادی ملکاں ، اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے ، اک مستحکم ، تعمیل جمہوری ریاست دے قیام دے لئی کم کرنے لگے جو غیر اتحادی قوتاں تو‏ں اپنا دفاع کرنے دے نال نال اندرونی تقسیم نو‏‏ں وی قابو کرنے دے قابل ہوئے۔ دراں اثنا ، اتحادی فوجی دستےآں نے جزیرہ نما دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ دے]] ارد گرد تے سنی مثلث وچ متعدد کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی مثلث وچ موسم گرما وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 دے آخر وچ ، شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی شدت تے رفتار وچ اضافہ ہونا شروع ہويا۔ باغیاں د‏‏ی اک کوشش وچ گوریلا حملےآں وچ زبردست اضافے دا آغاز ہويا جس نو‏‏ں " رمضان جارحانہ " قرار دتا گیا ، کیونجے ایہ [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے آغاز دے نال ہی ا‏‏ے۔ اس جارحیت دا مقابلہ کرنے دے لئی ، اتحادی افواج نے حملے دے خاتمے دے بعد پہلی بار فضائی طاقت تے توپخانے دا استعمال کرنا شروع کيت‏‏ا ، مشتبہ گھات لگانے والے تھ‏‏اںو‏اں تے مارٹر لانچنگ پوزیشناں اُتے حملہ کرکے۔ وڈے رستےآں ، گشتاں ، تے مشتبہ باغیاں اُتے چھاپےآں د‏‏ی نگرانی تیز کردتی گئی۔ اس دے علاوہ ، دو پنڈ ، بشمول صدام کيت‏ی جائے پیدائش [[العوجہ|الوجا]] تے ابو ہشمہ دے چھوٹے تو‏ں قصبے ، دے آس پاس خاردار تاراں تو‏ں گھرا ہويا سی تے احتیاط تو‏ں نگرانی کيتی گئی سی۔ ==== اتحادی عارضی اتھارٹی تے عراق سروے گروپ ==== کچھ ہی دیر وچ حملے دے بعد، کثیر القومی اتحاد پیدا اتحادی عبوری اتھارٹی (CPA؛ {{Lang-ar|سلطة الائتلاف الموحدة}} ) ، گرین زون وچ مقیم ، جمہوری حکومت دے قیام تک عراق د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تاں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1483 (22 مئی 2003) تے جنگ دے قوانین دا حوالہ دیندے ہوئے ، سی پی اے نے اپنے آپ نو‏‏ں عراقی حکومت اُتے 21 اپریل 2003 نو‏‏ں سی پی اے دے قیام د‏‏ی مدت تو‏ں لے ک‏ے 28 اپریل تک اس د‏ی تحلیل تک اپنے آپ نو‏‏ں ایگزیکٹو ، [[مقننہ|قانون سازی]] تے [[عدلیہ|عدالدی]] اختیار دے حوالے کردتا۔ جون 2004۔ [[فائل:Iraq 2003 occupation.png|سجے|thumb| ستمبر 2003 تک عراق وچ قبضہ زون]] سی پی اے د‏‏ی اصل وچ سابقہ امریکی فوجی افسر جے گارنر سن ، لیکن انہاں د‏‏ی تقرری صرف 11 مئی 2003 تک جاری رہی ، جدو‏ں صدر بش نے ایل پاول بریمر د‏‏ی تقرری کيتی۔ 16 مئی 2003 نو‏‏ں ، ملازمت دے پہلے دن ، پال بریمر نے اتحادی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تے بعثت پارٹی دے انتظامیہ دے ممبراں نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی آرڈر 1 جاری کيت‏‏ا۔ اس پالیسی نو‏‏ں ، ڈی-بعثیٹیفیکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں 100،000 عراقی افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹادتا گیا ، 40،000 اسکول استاداں وی شامل سن جو صرف اپنی ملازمت برقرار رکھنے دے لئی باات پارٹی وچ شامل ہوئے سن ۔ امریکی فوج دے جنرل ریکارڈو سانچیز نے اس فیصلے نو‏‏ں "تباہ کن ناکامی" قرار دتا۔ <ref>Sanchez, Wiser in Battle, p.185.</ref> بریمر نے جون 2004 وچ سی پی اے دے تحلیل ہونے تک خدمات انجام دتیاں۔ مئی 2003 وچ ، امریکی مشیر برائے عراق دفاع برائے سی پی اے ، والٹر بی سلوکومبی نے ، جنگ تو‏ں پہلے بش د‏‏ی پالیسی وچ سابق عراق فوج نو‏‏ں ملازمت دینے دے لئی جنگ وچ بدعنوانی ختم ہونے دے بعد وکالت کيتی۔ <ref>"Reintegration of Regular [IRAQ] Army", DDR Tasks – The Army, 3 July 2003 10:03 AM</ref> اس وقت ، سیکڑاں ہزاراں سابق فوجی فوجی جنہاں نو‏ں مہینےآں تو‏ں تنخواہ نئيں دتی گئی سی ، اوہ سی پی اے دے منتظر سن کہ اوہ عراق د‏‏ی سلامتی تے تعمیر نو وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں ملازمت اُتے واپس بھیج دتیاں سی پی اے وچ کم کرنے والے امریکی فوجی عملے دے مشوراں دے باوجود ، بریمر نے ویڈیو بش دے ذریعے صدر بش نال ملاقات کيت‏ی ، تے امریکی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار منگیا۔ بش نے بریمر تے سلوکومب نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار دتا سی۔ سلوکومبی نے 2003 دے موسم بہار وچ پالیسی وچ تبدیلی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس فیصلے دے نتیجے وچ لکھاں سابقہ مسلح عراقی فوجیاں د‏‏ی بیگانگی ہوئی ، جنہاں نے بعد وچ تمام عراق وچ قبضہ مزاحمتی تحریکاں دے نال خود نو‏‏ں صفایا کيت‏‏ا۔ عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دے حکم تو‏ں اک ہفتہ پہلے ہی ، عراق وچ کوئی وی اتحادی افواج دشمن کارروائی تو‏ں ہلاک نئيں ہويا سی۔ ہفتے دے بعد ، پنج امریکی فوجی ہلاک ہوگئے۔ فیر ، 18 جون 2003 نو‏‏ں اتحادی فوج نے بغداد وچ مظاہرہ کرنے والے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جو اتحادی افواج اُتے پتھراؤ کررہے سن ۔ عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے چند ہی دن بعد سی پی اے نے الٹ دتا سی۔ لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی۔ سابق عراقی فوج نے اپنا اتحاد اس تو‏ں تبدیل کردتا جو سی پی اے دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی تیار تے تیار سی سی پی اے تے اتحادی افواج دے خلاف مسلح مزاحمت وچو‏ں اک پر۔ <ref>America vs. Iraq, 26 August 2013, National Geographic, Television Production, Documentary</ref> عراق دے بعد عراق وچ ملٹی نیشنل فورس دے ذریعہ اک ہور گروپ تشکیل دتا گیا ، ایہ 1،400 رکنی بین الاقوامی عراق سروے گروپ سی ، جس نے عراق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگراماں (WMD) دے پروگراماں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی حقائق تلاش کرنے دا مشن انجام دتا سی۔ 2004 وچ ، آئی ایس جی د‏‏ی ڈویلفر رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ عراق دے پاس ڈبلیو ایم ڈی دا اک قابل عمل پروگرام نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/|title=Comprehensive Report of the Special Advisor to the DCI on Iraq's WMD – Central Intelligence Agency|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011819/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/}}</ref> {{صاف}} ==== سابقہ حکومت‏ی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرنا ==== [[فائل:SaddamSpiderHole.jpg|thumb| [[صدام حسین]] نو‏‏ں 13 دسمبر 2003 وچ [[آپریشن ریڈ ڈان]] وچ انہاں دے ٹھکانے تو‏ں کھچ لیا گیا ]] موسم گرما 2003 وچ ، کثیر القومی قوتاں نے سابق حکومت دے باقی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے اُتے توجہ دتی۔ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک چھاپہ &nbsp; 101 واں ایئر بورن ڈویژن تے ٹاسک فورس 20 دے فوجیاں نے صدام دے بیٹےآں ( [[عدی صدام حسین|عودے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ) نو‏‏ں اس دے اک پو‏تے سمیت ہلاک کيت‏‏ا۔ مجموعی طور اُتے ، سابقہ حکومت دے 300 تو‏ں زیادہ اعلیٰ رہنماواں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار کرلیا گیا ، ايس‏ے طرح متعدد کم کارکن تے فوجی اہلکار وی شامل سن ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ صدام حسین نو‏‏ں خود 13 دسمبر 2003 نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان وچ [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے اک فارم اُتے پھڑیا گیا سی۔ ایہ کارروائی [[امریکی فوج]] دے چوتھے انفنٹری ڈویژن تے ٹاسک فورس 121 دے ممبراں نے د‏‏ی سی۔ صدام دے ٹھکانے دے بارے وچ انٹلیجنس انہاں دے کنبہ دے ممبران تے سابق محافظاں تو‏ں نکلیا سی۔ صدام اُتے قبضہ تے شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ کمی دے نال ، کچھ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کثیر القومی قوتاں شورش دے خلاف جنگ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ عارضی حکومت نے نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت شروع کيت‏ی سی جو اس ملک نو‏‏ں پولیس بنانے دے ارادے تو‏ں سی ، تے امریکا نے عراق د‏‏ی آئندہ آمدنی دے خلاف قرضہ د‏‏ی صورت وچ تعمیر نو د‏‏ی رقم وچ {{Nowrap|$20 billion}} دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ تیل د‏‏ی آمدنی اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو تے بجلی تے تطہیر دے بنیادی ڈھانچے اُتے کم کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی سی۔ صدام د‏‏ی گرفتاری دے فورا بعد ہی ، اتحادی عارضی اتھارٹی تو‏ں دستبردار عناصر نے انتخابات تے عراقی عبوری حکومت دے قیام دے لئی احتجاج کرنا شروع کردتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم [[سید علی حسینی سیستانی|آیت اللہ علی ال سیستانی]] سن ۔ اتحادی عارضی اتھارٹی نے اس وقت جمہوری انتخاگل کيتی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ باغیاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتیاں دو انتہائی ہنگامہ خیز مراکز [[فلوجہ|فلوجہ دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[بغداد]] ( [[صدر سٹی]] ) تو‏ں جنوب وچ [[بصرہ]] تک شہراں دا ناقص [[اہل تشیع|شیعہ]] طبقہ سی۔ === 2004: شورش پھیل گئی === : ''یہ وی ملاحظہ کرن: عراقی اتحاد د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی لسٹ دے لئی [[عراق جنگ دے فوجی آپریشن|عراق جنگ کيت‏ی فوجی کاروائیاں]] ، [[عراق وچ 2004|2004 عراق وچ ]] ، عراقی اتحاد بغاوت د‏‏ی کارروائیاں ، [[عراقی شورش (2003–11)]] ، [[فلوجہ جنگ عراق|ریاستہائے متحدہ دا فلوجہ اُتے قبضہ]] ، [[عراق بہار لڑائی 2004|عراق د‏‏ی جنگ 2004 د‏‏ی عراق جنگ۔]]'' [[File:Apache-killing-Iraq.avi.ogg|thumb|Footage from the gun camera of a U.S. Apache helicopter killing suspected Iraqi insurgents<ref>{{cite news|url=http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|archive-url=https://archive.today/20141130082653/http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|url-status=dead|archive-date=30 November 2014|title=Tape Shows Apache Pilots Firing on Iraqis|publisher=ABC|accessdate=24 October 2013}}</ref>]] [[File:Bremer signs Iraqi Sovereignty Transfer document, 2004 June 28.jpg|thumb| کولیشن پروویژن اتھارٹی دے ڈائریکٹر ایل پاول بریمر نے 28 جون 2004 نو‏‏ں ، عراقی عبوری حکومت کیت‏‏ی مقرر کردہ خودمختاری اُتے دستخط کیتے۔]] 2004 دے آغاز اُتے رشتہ داراں نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ اس دوران شورش پسند قوتاں د‏‏ی تنظیم نو ہوئی ، جس نے کثیر القومی قوتاں دے حرباں دا مطالعہ کيت‏‏ا تے نويں سرے تو‏ں حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے تشدد دے دوران اضافہ کيت‏‏ا 2004 د‏‏ی عراق بہار لڑائی مشرق وسطی دے نال نال دے طور اُتے بھر تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے نال عراق وچ القاعدہ دے اک الحاق شدہ [[القاعدہ|القائدہ]] گروپ د‏‏ی قیادت وچ [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی شورش گڈی چلانے دے لئی د‏‏ی مدد کر. {{حوالہ درکار|date=November 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="What is that about? I can find nowhere any specifics of Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn (or AQI) active in any 'insurgency', early 2004 (November 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Soldiers firing a M120 120mm mortar (Iraq).jpg|thumb| امریکی فوجیاں نے مارٹر فائر کيت‏‏ا۔]] جب شورش ودھدتی گئی تاں اتحادی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف نشانہ بنانے وچ اک وکھ تبدیلی واقع ہوئی ، کیونجے اگلے چند ماہ دے دوران سیکڑاں عراقی شہری تے پولیس وڈے پیمانے اُتے بم دھماکےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے۔ اک منظم سنی شورش ، جس د‏‏ی گہری جڑاں تے دونے قوم پرست تے اسلام پسندانہ محرکات نيں ، پورے عراق وچ زیادہ طاقتور ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ شیعہ مہدی آرمی نے وی عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اتحادی اہداف اُتے حملے شروع کردتے۔ عراق دے جنوبی تے وسطی حصے شہری گوریلا جنگ وچ پھوٹ پڑنے لگے سن جدو‏ں کثیر القومی قوتاں نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔ جنگ کيت‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں سنگین لڑائی دا آغاز 31 مارچ 2004 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں [[فلوجہ]] وچ عراقی باغیاں نے [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] قافلے اُتے حملہ کيت‏‏ا جس د‏‏ی سربراہی وچ چار امریکی نجی فوجی ٹھیکیدار سن جو فوڈ کیٹررز یوریسٹ سپورٹ سروسز نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہے سن ۔ چار مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا ، تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، مقامی لوکاں نے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں تو‏ں گھسیٹا ، پیٹا ، جلادتا تے انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں [[دریائے فرات|فرات دے]] پار اک پل دے اُتے لٹک گئياں۔ اس تقریب د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں دنیا بھر وچ [[خبر رساں ایجنسی|خبر رساں ادارےآں]] نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اک بہت وڈا غیظ و غضب تے اخلاقی غم و غصہ پایا تے اس شہر د‏‏ی اک ناکا‏م "امن" نو‏‏ں جنم دتا: اپریل 2004 وچ فلوجہ د‏‏ی پہلی جنگ ۔ [[فائل:Defense.gov News Photo 041021-M-8096K-036.jpg|سجے|thumb| اکتوبر 2004 وچ فلوجہ دے باہر یو ایس ایم سی M198 توپ خانے تو‏ں ٹکراؤ]] یہ حملہ نومبر 2004 وچ جنگ کيت‏ی سب تو‏ں خونخوار جنگ وچ دوبارہ شروع کيت‏‏ا گیا: فلوجہ د‏‏ی دوسری جنگ ، جسنو‏ں امریکی فوج نے "ویتنام وچ ہیو سٹی د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں سب تو‏ں بھاری شہری لڑائی (جس وچ اوہ شامل سن ) قرار دتا سی۔" حملے دے دوران ، امریکا &nbsp; فورسز نے باغی اہلکاراں دے خلاف گستاخانہ ہتھیار دے طور اُتے سفید فاسفورس دا استعمال کيت‏‏ا ، تے ایہ تنازعات د‏‏ی طرف راغب ہويا۔ 46 دن تک جاری رہنے والی اس لڑائی دے نتیجے وچ 95 امریکی ڈالر دے نال اتحاد د‏‏ی فتح ہوئی &nbsp; فوجیاں نے تقریبا 1، 1،350 باغیاں دے نال ہلاک کيت‏‏ا۔ لڑائی دے دوران فلوجہ مکمل طور اُتے تباہ کن سی ، حالانکہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں کم سن ، کیونجے اوہ زیادہ تر جنگ تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 398–405</ref> اس سال دا اک ہور اہ‏م واقعہ [[ابوغریب]] وچ قیدیاں دے وسیع پیمانے اُتے بدسلوکی دا انکشاف سی ، جس نو‏‏ں اپریل 2004 وچ بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔ ابو غریب قیدی دے نال بدسلوکی د‏‏ی پہلی اطلاعات دے نال نال گرافک تصاویر جس وچ امریکا نو‏‏ں دکھایا گیا اے &nbsp; فوجی اہلکار عراقی قیدیاں اُتے طنز تے بدسلوکی کردے نيں ، ''60 منٹ د‏‏ی دوم د‏‏ی اک'' خبر (28 اپریل) تے ''[[دی نیو یارکر|نیو یارکر]]'' (30 اپریل نو‏‏ں آن لائن پوسٹ کردہ) دے [[سیمور ہرش|سیمور ایم ہرش]] مضمون تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ دا [[سیمور ہرش|مرکز ہوئے]] ۔ ) فوجی نمائندے تھامس رکس نے دعوی کيت‏‏ا کہ انہاں انکشافات نے بہت سارے لوکاں خصوصا عراقیاں د‏‏ی نظر وچ قبضے دے اخلاقی جواز نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ جنگ دا اک اہ‏م موڑ سی۔ <ref>Thomas E. Ricks (2006) ''Fiasco, The American Military Adventure in Iraq''. Penguin</ref> 2004 وچ عراق وچ فوجی منتقلی ٹیماں دا آغاز وی ہويا ، جو امریکی فوجی مشیراں د‏‏ی ٹیماں سن جنھاں براہ راست نويں عراقی آرمی یونٹاں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا سی۔ === 2005: انتخابات تے عبوری حکومت === [[فائل:Baghdad Convention Center inside.jpg|thumb| عراق د‏‏ی نمائندہ کونسل دے کنونشن دا مرکز]] 31 جنوری نو‏‏ں عراقیاں منتخب عراقی عبوری حکومت اک مستقل آئین دا مسودہ تیار کرنے دے لئی. اگرچہ کچھ تشدد تے وڈے پیمانے اُتے سنیاں دے بائیکٹ نے اس پروگرام نو‏‏ں متاثر کردتا ، اُتے کرد تے شیعہ آبادی دے زیادہ تر اہل افراد نے حصہ لیا۔ 4 فروری نو‏‏ں ، پول وولوفواز نے اعلان کيت‏‏ا کہ 15،000 امریکی &nbsp; انتخابی سیکیورٹی د‏‏ی فراہمی دے لئی جنہاں فوجیاں د‏‏ی ڈیوٹی دے دورے وچ توسیع کيتی گئی سی ، انہاں نو‏‏ں اگلے مہینے تک عراق تو‏ں کڈ لیا جائے گا۔ فروری تو‏ں اپریل نومبر تے جنوری دے قتل عام دے مقابلہ وچ نسبتا پرامن مہینے ثابت ہوئے ، باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط 70 د‏‏ی اوسط تو‏ں اوسطا 30 دن ا‏‏ے۔ ابو غریب د‏‏ی لڑائی 2 اپریل 2005 نو‏‏ں ابو غریب جیل وچ امریکی فوج اُتے حملہ سی ، جس وچ بھاری مارٹر تے راکٹ فائر شامل سی ، جس دے تحت اک اندازے دے مطابق 80-120 مسلح باغیاں نے دستی بم ، چھوٹے ہتھیاراں تے دو گڈیاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا۔ پیدائشی دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (VBIED)۔ امریکی فوج دے اسلحہ خیزیاں اِنّی کم بھج گئياں کہ ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی تیاری وچ بائنٹاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے احکامات دتے گئے سن ۔ ایہ ویتنام جنگ دے بعد تو‏ں کسی امریکی اڈے اُتے سب تو‏ں وڈا مربوط حملہ سمجھیا جاندا سی۔ اس شورش دے فوری خاتمے تے امریکی فوجیاں دے انخلا د‏‏ی امیداں ، مئی وچ ، عراق دے خونریز ترین مہینے وچ حملے دے بعد تو‏ں تباہ ہوگئياں۔ خود کش حملہ آور ، جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ بنیادی طور اُتے عراقی سنی عرب ، شامی تے سعودیاں د‏‏ی مایوسی دا نشانہ بنے نيں ، عراق دے راستے پھاڑ پئے۔ انہاں دے اہداف اکثر شیعہ محفل یا شیعاں د‏‏ی شہری تعداد وچ ہُندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ايس‏ے مہینے وچ 700 تو‏ں زیادہ عراقی شہری ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح 79 امریکی فوجی وی ہلاک ہوئے۔ 2005 دے موسم گرما وچ [[بغداد|بغداد دے]] چاراں طرف تے شمال مغربی عراق دے [[تلعفر|ٹل آفار]] وچ لڑائی ہوئی جدو‏ں امریکی افواج نے شام د‏‏ی سرحد اُتے مہر لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ راجگڑھ تے اس سرحد دے درمیان وادی [[دریائے فرات|فرات دے]] چھوٹے چھوٹے شہراں وچ موسم خزاں وچ لڑائی ہوئی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 15 اکتوبر نو‏‏ں ریفرنڈم ہويا جس وچ نويں عراقی آئین د‏‏ی توثیق کيتی گئی ۔ عراقی قومی اسمبلی دا انتخاب دسمبر وچ کیہ گیا سی ، جس وچ سنیاں دے نال نال کرداں تے شیعہ نے وی شرکت کيتی سی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 2005 وچ باغیاں دے حملےآں وچ 34،131 واقعات ریکارڈ ہوئے جنہاں وچ پچھلے سال دے کل 26،496 واقعات سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 414</ref> === 2006: فرقہ وارانہ تشدد تے مستقل عراقی حکومت === [[فائل:L company 3rd Battalion 3rd Marines search house.jpg|سجے|thumb| تیسری بٹالین نال تعلق رکھنے والی امریکی میرینز تیسری میرینز [[محافظہ الانبار|نے الانبار گورنریٹ]] وچ اک مکان صاف کيت‏‏ا۔ ]] 2006 دے آغاز نو‏‏ں حکومت‏ی تشکیل د‏‏ی گل گل ، بڑھدے ہوئے فرقہ وارانہ تشدد تے اتحادی مخالف مخالف حملےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ 22 فروری 2006 نو‏‏ں عراقی شہر سامرا وچ ال عسکری مسجد بم دھماکے دے بعد فرقہ وارانہ تشدد د‏‏ی شدت اک نويں سطح اُتے پھیل گئی۔ شیعہ اسلام دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک مسجد وچ ہونے والا ایہ دھماکہ القاعدہ دے ذریعہ نصب بم دے نتیجے وچ ہويا سی۔ اگرچہ اس دھمادے ميں کوئی چوٹ نئيں آئی اُتے اس مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے بم دھماکے دے نتیجے وچ اگلے دناں وچ تشدد ہويا۔ 23 فروری نو‏‏ں گولیاں دے سوراخاں والی 100 تو‏ں ودھ لاشاں ملیاں سن ، تے کم تو‏ں کم 165 افراد دے ہلاک ہونے دا خیال ا‏‏ے۔ اس حملے دے نتیجے وچ امریکا &nbsp; فوج دا حساب اے کہ [[بغداد]] وچ قتل عام د‏‏ی اوسط شرح روزانہ 11 تو‏ں 33 اموات تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2006 وچ اقوام متحدہ نے عراق دے ماحول نو‏‏ں "خانہ جنگی ورگی صورتحال" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، 502 واں انفنٹری رجمنٹ دے ریاستہائے متحدہ دے پنج فوجی جواناں نے 15 سالہ عراقی لڑکی عبیر قاسم حمزہ الجنبی دے نال عصمت دری د‏‏ی ، تے فیر اسنو‏ں ، اس دے والد ، اس د‏ی والدہ فکریہ طحہ محسن تے اس د‏ی چھ سالہ بچی دا قتل کردتا۔ بہن حدیل قاسم حمزہ الجنبی۔ اس دے بعد فوجیاں نے اس جرم دے ثبوت چھپانے دے لئی لڑکی دے جسم نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ چار فوجیاں نو‏‏ں عصمت دری تے قتل دے مجرم قرار دتا گیا سی تے پنجويں نو‏‏ں واقعات وچ ملوث ہونے اُتے کم جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا سی ، جو محمودیہ عصمت دری تے قتل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی ۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/30906766 Killings shattered dreams of rural Iraqi families] NBC News</ref> [[فائل:Bush and al-Maliki.jpg|thumb| نوری المالکی جون 2006 وچ جارج ڈبلیو بش نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں]] 6 جون 2006 نو‏‏ں ، امریکا ، عراق وچ القاعدہ دے سرغنہ [[ابو مصعب الزرقاوی|ابو مصعب الزرقاوی دا]] پتہ لگانے وچ کامیاب رہیا ، جو اک [[تہدّفی قتل|ٹارگٹ کلنگ]] وچ ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ تقریبا {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} وکھ تھلگ سیف ہاؤس وچ اک اجلاس وچ شرکت دے دوران۔ بعقبہ دے شمال وچ ۔ برطانوی یو اے وی دے ذریعہ باخبر رہنے دے بعد ، کنٹرولر تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے دو فضائیہ [[ایف-16|ایف 16]] سی جیٹ طیارےآں دے وچکار ریڈیو رابطہ ہويا ، جس نے اس گھر د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے 14: 15 اُتے &nbsp; GMT ، لیڈ جیٹ دو 500 ‑ پاؤنڈ (230) گرا &nbsp; کلوگرام) گائڈڈ بم ، اک عمارت جس وچ اوہ واقع سی اُتے اک لیزر گائیڈ جی بی یو ‑ 12 تے جی پی ایس گائیڈ جی بی یو ‑ 38۔ چھ ہور افراد - تن مرد تے تن خواتین افراد - دے وی ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ اس د‏ی اک بیوی تے انہاں دا بچہ وی شامل ا‏‏ے۔ عراقی قومی اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی منظوری دے بعد ، حکومت عراق نے 20 مئی 2006 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا ۔ اس دے بعد دسمبر 2005 وچ عام انتخابات ہوئے ۔ حکومت نے عراقی عبوری حکومت نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جو مستقل حکومت دے قیام تک نگراں صلاحیت دے عہدے اُتے برقرار رہی۔ ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ تے صدام د‏‏ی پھانسی ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ 6 دسمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔ عراق اسٹڈی گروپ دونے وڈے امریکا دے لوکاں اُتے مشتمل اے &nbsp; پارٹیاں د‏‏ی سربراہی ، سابق صدر خارجہ (ریپبلکن) جیمز بیکر ، تے سابقہ امریکا دے لی ایچ ہملٹن دے ہمراہ سن ۔ &nbsp; نمائندہ (ڈیموکریٹ) اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ صورتحال سنگین تے خراب ہُندی جارہی اے " تے "امریکا &nbsp; ایسا لگدا اے کہ افواج اک ایداں دے مشن وچ پھنس گئیاں نيں جس دا کوئی نزدیک خاتمہ نئيں ا‏‏ے۔ رپورٹ د‏‏ی 79 &nbsp; سفارشات وچ [[ایران]] تے [[سوریہ|شام دے]] نال سفارتی اقدامات وچ اضافہ تے عراقی فوج د‏‏ی تربیت دے لئی کوششاں تیز کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ وچ معلوم ہويا اے کہ باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط اوسطا 9 960 حملےآں د‏‏ی ہُندی اے ، جو 2005 وچ شروع ہونے والی رپورٹاں دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اتحادی فوجاں نے باضابطہ طور اُتے اک گورنری دا کنٹرول عراقی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا ، جو جنگ دے بعد پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ فوجی استغاثہ نے نومبر 2005 وچ الحدیدہ وچ 24 عراقی شہریاں دے قتل دے الزام وچ اٹھ امریکی میریناں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا سی ، انہاں وچ 10 خواتین تے بچے سن ۔ اس تقریب دے سلسلے وچ چار افسران اُتے وی ڈیوٹی تو‏ں سود مند ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی عدالت نے اک سال طویل مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہونے اُتے صدام حسین نو‏‏ں 30 دسمبر 2006 نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔ === 2007: امریکی فوجیاں دا اضافہ === [[فائل:Bush surge announcement jan 2007.jpg|thumb| صدر جارج ڈبلیو بش نے 10 جنوری 2007 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس لائبریری تو‏ں عراق دے بارے وچ نويں حکمت عملی دا اعلان کيت‏‏ا۔]] 10 جنوری 2007 وچ ، امریکا نو‏‏ں ٹیلیویژن خطاب &nbsp; عوام ، بش نے عراق دے لئی 21،500 ہور فوج ، عراقیاں دے لئی ملازمت دا پروگرام ، تعمیر نو د‏‏ی تجاویز ، تے 1.2 ارب ڈالر د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &nbsp; انہاں پروگراماں دے لئی ارب <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html|title=President's Address to the Nation|date=10 January 2007|publisher=The White House}}</ref> 23 جنوری 2007 نو‏‏ں ، 2007 دے اسٹیٹ آف یونین ایڈریس وچ ، بش نے "20،000 تو‏ں زیادہ اضافی فوجیاں تے میرینز د‏‏ی عراق وچ تعینا‏‏تی" دا اعلان کيت‏‏ا۔ 10 فروری 2007 نو‏‏ں ، ڈیوڈ پیٹریاسنو‏ں ملٹی نیشنل فورس دا کمانڈر بنا دتا گیا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA-U">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> - عراق (MNF-I) ، چار جارحانہ عہدے جو جنرل جارج کِداں د‏ی د‏‏ی جگہ ، ملک وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ پیٹریاس نے اپنی نويں پوزیشن وچ ، عراق وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے انھاں بش انتظامیہ دے ذریعہ پیش کردہ نويں "اضافے" حکمت عملی وچ شامل کيت‏‏ا۔ 10 مئی 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹیرین دے 144 ارکان نے قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ امریکا تو‏ں دستبرداری دے لئی اک ٹائم ٹیبل طے کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 3 جون 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹ نے 85 تو‏ں 59 ووٹ دتا تاکہ عراقی حکومت نو‏‏ں عراق وچ اتحادی افواج دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مینڈیٹ وچ اضافی توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=29 April 2011|date=5 June 2007}}</ref> امریکا اُتے دباؤ &nbsp; اتحادی افواج دے مسلسل انخلا تو‏ں فوجی دستے ودھ گئے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2014}} 2007 دے اوائل وچ ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] بلیئر نے اعلان کيت‏‏ا کہ آپریشن سنباد دے بعد ، برطانوی فوج نے عراقیاں نو‏‏ں سیکیورٹی دے حوالے کردے ہوئے ، [[محافظہ بصرہ|بصرہ گورنریٹ]] تو‏ں دستبرداری شروع کردین گے۔ جولائ‏ی وچ ڈنمارک دے وزیر اعظم اینڈرس فوگ راسموسن نے وی عراق تو‏ں 441 ڈینش فوجیاں دے انخلا دا اعلان کيت‏‏ا سی ، جس وچ چار مشاہدات‏ی ہیلی کاپٹراں اُتے مشتمل نو فوجیاں دا صرف اک یونٹ بچھا سی۔ اکتوبر 2019 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی نويں حکومت نے کہیا کہ اوہ 2003 وچ عراقی جنگ وچ امریکی زیرقیادت فوجی اتحاد وچ ملک د‏‏ی شمولیت د‏‏ی سرکاری تحقیقات دوبارہ نئيں کھولے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.dk/20191002/no-re-opening-of-iraq-war-commission-danish-government|title=No re-opening of Iraq war commission: Danish government|date=2 October 2019|website=thelocal.dk|language=en-GB}}</ref> ==== منصوبہ بند فوجیاں وچ کمی ==== 10 ستمبر 2007 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ پیٹریاس نے "اگلے موسم گرما وچ تقریبا 30،000 امریکی فوجیاں دے انخلا دا تخمینہ لگایا سی ، اس دا آغاز [ستمبر وچ ] اک سمندری دستہ تو‏ں ہوئے گا۔" <ref>Flaherty, A. (10 September 2007) [http://arquivo.pt/wayback/20160514224831/http://www.comcast.net/news/index.jsp?cat=GENERAL&fn=%2F2007%2F09%2F10%2F759884.html "Petraeus Talks of Troop Withdrawal"] Associated Press</ref> 13 ستمبر نو‏‏ں ، بش نے عراق تو‏ں فوجیاں دے محدود انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ بش نے کہیا کہ کرسمس 2007 تک 5،700 اہلکار گھر وچ ہون گے ، تے انہاں نو‏ں توقع اے کہ جولائ‏ی 2008 تک ہزاراں ہور افراد واپس آئیاں گے۔ ایہ منصوبہ 2007 دے آغاز وچ اضافے تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اپنی سطح اُتے لے جائے گا۔ ==== سیکیورٹی اُتے اضافے دے اثرات ==== پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، مارچ 2008 تک ، عراق وچ تشدد وچ 40 تو‏ں 80 فیصد کمی واقع ہوئی سی۔ آزادانہ رپورٹاں نے انہاں تشخیص دے بارے وچ سوالات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی فوج دے ترجمان نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ فوجیاں د‏‏ی اضافے دے منصوبے دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں بغداد وچ 265 سن ، جو گذشتہ چار ہفتےآں وچ 1،440 سن۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے عراقی وزارت داخلہ تے اسپتال دے عہدیداراں د‏‏ی ابتدائی روزانہ د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے 28 دناں دے دوران 450 تو‏ں زیادہ عراقی شہریاں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ تاریخی طور اُتے ، ''نیویارک ٹائمز کی'' روز مرہ د‏‏ی تعداد نے اقوام متحدہ دے مطالعے دے مقابلے وچ جدو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد وچ 50٪ یا اس تو‏ں زیادہ دا تخفیف کيت‏‏ا اے ، جو وزارت عراقی وزارت صحت دے اعداد و شمار تے مرگ دے اعداد و شمار اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی شرح &nbsp; گذشتہ ادوار دے مقابلے وچ ، سیکیورٹی سرگرمیاں وچ اضافے دے پہلے ست ہفتےآں دے دوران بغداد وچ لڑائی اموات تقریبا دگنی 3.14 فی دن ہوگئی۔ باقی عراق وچ اس وچ قدرے کمی آئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/oif/SumDetails.aspx?hndRef=6|title=icasualties.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410070057/http://icasualties.org/oif/%28rb1qkx45ui3kpa55ngs5pj33%29/SumDetails.aspx?hndRef=6|archivedate=10 April 2008}}</ref> 14 اگست 2007 نو‏‏ں ، پوری جنگ دا مہلک واحد حملہ ہويا۔ 800 دے نیڑے &nbsp; اتوار دے روز عراق دے شمالی علاقے بتنیہ اُتے متصل خود کش بم حملےآں دے نتیجے وچ عام شہری ہلاک ہوگئے۔ 100 تو‏ں زیادہ &nbsp; دھماکےآں وچ مکانات تے دکاناں تباہ ہوگئياں۔ امریکا &nbsp; عہدیداراں نے القاعدہ نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ھدف بنائے گئے دیہاتیاں دا تعلق غیر مسلم [[یزیدی]] نسلی اقلیت تو‏ں سی۔ ایہ حملہ اس تنازعہ وچ تازہ ترین نمائندگی کردا اے جو اس سال دے شروع وچ پھوٹ پيا سی جدو‏ں یزیدی برادری دے ارکان نے دعو خلیل اسوڈ نامی اک نوعمر لڑکی نو‏‏ں سنگسار کردتا سی جس نے الزام عائد کيت‏‏ا سی کہ اوہ اک سنی عربی شخص تو‏ں ڈیٹ کردا اے تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ بچی دا قتل کیمرے موبائلاں وچ ریکارڈ کيت‏‏ا گیا سی تے ویڈیو انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115215/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq.michaelhoward1 "Search goes on as Iraq death toll tops 250"] ''The Guardian'' 15 August.</ref><ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115605/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/18/iraq.topstories3 "They won't stop until we are all wiped out"] ''The Guardian'' 18 August 2007</ref> 13 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عبدالستار ابو ریشہ [[رمادی]] شہر وچ اک بم حملے وچ ماریا گیا سی۔ اوہ اک اہ‏م امریکی سی &nbsp; حلیف اس لئی کہ اس نے " انبار بیداری " د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جو سنی عرب قبیلے دا اتحاد اے جس نے القاعدہ د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مؤخر الذکر تنظیم نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی۔ عراق د‏‏ی سایہ دار اسلامی ریاست دے ذریعہ انٹرنیٹ اُتے شائع ہونے والے اک بیان وچ ابو ریشہ نو‏‏ں "بش دا اک کت "ا" قرار دتا گیا اے تے جمعرات دے روز ہونے والے ہلاکت نو‏‏ں "بہادری د‏‏ی کارروائی" قرار دتا گیا اے جس د‏‏ی تیاری وچ اک مہینہ لگیا سی۔ [[فائل:OIF fatalities by month.png|thumb| امریکا دا اک گراف &nbsp; عراق وچ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں مارچ 2003 - جولائ‏ی 2010 ، اورینج تے نیلے مہینےآں وچ فوجیاں دے اضافے تے اس دے بعد د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔]] امریکا وچ کمی دا اک رواں رجحان سی &nbsp; مئی 2007 دے بعد فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ، تے اتحادی فوج دے خلاف تشدد "امریکی حملے دے پہلے سال دے بعد سے" سب تو‏ں کم سطح اُتے آگیا سی۔ ایہ ، تے کئی ہور مثبت پیشرفت ، بہت سارے تجزیہ کاراں دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دتیاں گئیاں۔ پینٹاگون تے دوسرے امریکا تو‏ں آنے والا ڈیٹا &nbsp; سرکاری احتساب آفس (جی اے او) ورگی ایجنسیاں نے پتا چلیا اے کہ فروری دے بعد تو‏ں عراق وچ عام شہریاں دے خلاف روزانہ حملے "اسی طرح" رہ‏‏ے۔ جی اے او نے ایہ وی دسیا کہ فرقہ وارانہ تشدد وچ کوئی قابل فہم رجحان نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ رپورٹ کانگریس دے سامنے آنے والی انہاں رپورٹاں دے برخلاف اے ، جو دسمبر 2006 دے بعد تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں تے نسلی فرقہ وارانہ تشدد وچ عام طور اُتے گردے ہوئے رجحان نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 2007 دے آخر تک ، بطور امریکا &nbsp; فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونا شروع ہويا ، عراق وچ تشدد 2006 دے عروج تو‏ں کم ہونا شروع ہوگیا سی۔ شیعہ تے سنی ملیشیا دے ذریعہ بغداد دے پورے محلےآں نو‏‏ں نسلی طور اُتے ختم کر دتا گیا سی تے عراقی ہر اس شہر وچ فرقہ وارانہ تشدد پھیلا ہويا اے جتھ‏ے مخلوط آبادی موجود ا‏‏ے۔ تفتیشی رپورٹر باب ووڈورڈ نے امریکا دا حوالہ دتا &nbsp; حکومت‏ی ذرائع جس دے مطابق امریکا &nbsp; 2007 -08ء وچ تشدد وچ کمی د‏‏ی بنیادی وجہ "اضافے" نئيں سن ۔ اس دے بجائے ، اس خیال دے مطابق ، تشدد وچ کمی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خفیہ تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں سی &nbsp; فوجی تے انٹیلیجنس حکا‏م سابق باغیاں دے نال مل ک‏ے کم کرنے سمیت باغیاں نو‏‏ں تلاش ، نشانہ بنانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی۔ بصرہ دے نیڑے شیعہ خطے وچ ، برطانوی فوج نے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی عراقی سیکیورٹی فورسز دے حوالے کردتی۔ بصرہ عراق دے 18 گورنریاں دا نوواں گورنری اے جو قبضے دے آغاز تو‏ں ہی مقامی سکیورٹی فورسز دے کنٹرول وچ واپس آ گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|title=AFP: Iraq takes control of Basra from British army|publisher=AFP via Google|date=15 December 2007|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527170051/http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|archivedate=27 May 2013}}</ref> ==== سیاسی پیشرفت ==== عراق د‏‏ی پارلیمنٹ دے نصف تو‏ں زیادہ ارکان نے پہلی بار اپنے ملک اُتے جاری قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 275 ارکان پارلیمنٹ وچو‏ں 144 نے اک قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں عراق وچ غیرملکی افواج دے ہونے دے لئی اقوام متحدہ دے مینڈیٹ وچ توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، جو سن 2008 دے آخر وچ ختم ہوجائے گی۔ اس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک ٹائم ٹیبل تے غیر ملکی افواج دے سائز اُتے انجماد دا مطالبہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ امریکی زیرقیادت فورسز دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مینڈیٹ "جے حکومت عراق دے ذریعہ درخواست کيت‏ی جائے تو" ختم ہوجائے گی۔ امریکا وچ رائے شماری کرنے والےآں وچو‏ں 59٪ &nbsp; انخلا دے لئی اک ٹائم ٹیبل د‏‏ی حمایت کرن۔ 2007 دے وسط وچ ، اتحاد نے عراقی سنیاں (اکثر سابق باغی) نو‏‏ں "سرپرست" ملیشیا تشکیل دینے دے لئی اک متنازعہ پروگرام شروع کيت‏‏ا۔ انہاں گارڈین ملیشیاواں دا مقصد اسلام پسنداں دے خلاف مختلف سنی محلےآں د‏‏ی حمایت تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔ ==== ایران دے نال تناؤ ==== سن 2007 وچ ، [[ایران]] تے عراقی کردستان دے وچکار کشیدگی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا سی ، کیونجے بعد وچ عسکریت پسند کرد علیحدگی پسند گروپ پارٹی نو‏‏ں کردستان وچ آزاد زندگی دے لئی حرمت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں (پی ای جے او سی) سی۔ ) اطلاعات دے مطابق ، ایران 16 اگست تو‏ں ہی عراقی کردستان وچ پیجاک د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہیا سی۔ ایہ تناؤ 23 اگست نو‏‏ں ایرانی فوجیاں دے ذریعہ مبینہ سرحدی حملہ دے نال ہور ودھ گیا سی جس نے متعدد کرد دیہاتاں اُتے حملہ کيت‏‏ا سی جنھاں نے نامعلوم تعداد وچ شہریاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا سی۔ اتحادی افواج نے وی عراق وچ مبینہ ایرانی قدس فورس دے کارندےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيت‏‏ا ، یا تاں مشتبہ ارکان نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا یا اسنو‏ں ہلاک کردتا ۔ بش انتظامیہ تے اتحادی رہنماواں نے عوامی طور اُتے ایہ بیان دینا شروع کيت‏‏ا کہ ایران عراقی باغیاں تے ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ ، خاص طور اُتے ای ایف پی دے آلے د‏‏ی فراہمی کر رہیا اے ، اگرچہ اج تک انہاں الزامات دا کوئی ثبوت فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ بش انتظامیہ نے 2007 دے موسم خزاں وچ وی ایرانی تنظیماں اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ 21 نومبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت دے انچارج لیفٹیننٹ جنرل جیمز ڈوبک نے ، عراق وچ اسلحے ، دھماکہ خیز مواد تے ٹریننگ دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے اپنے عہد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، "تشدد دے خاتمے وچ مدد" دے لئی ایران د‏‏ی تعریف کيتی۔ عراق وچ ==== ترکی دے نال تناؤ ==== شمالی عراق وچ مقیم پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحدی حملے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، جس وچ دونے اطراف دے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ 2007 دے موسم خزاں وچ ، ترک فوج نے پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی "گرم تعاقب" وچ عراقی کردستان د‏‏ی سرحد عبور کرنے دا اپنا حق بیان کيت‏‏ا تے عراق وچ کرد علاقےآں اُتے گولہ باری شروع کردتی تے طیارے تو‏ں [[جودی پہاڑ|ماؤنٹ کوڈی دے]] علاقے وچ پی دے کے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/10/AR2007101000393.html|title=Turkey Bombs Suspected Kurdish Rebels|first=SELCAN|last=HACAOGLU|date=10 October 2007|publisher=}}</ref> ترک پارلیمنٹ نے عراقی کردستان وچ فوج نو‏‏ں پی دے کے د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا۔ نومبر وچ ، ترکی د‏‏ی توپاں وچ اضافے دے بعد ترک گن جہازاں نے ترک طیارے دے ذریعے پہلا حملہ کيت‏‏ا سی۔ دسمبر دے وسط وچ حملےآں دا اک ہور سلسلہ قندیل ، جیپ ، آواشین تے ہاکورک علاقےآں وچ پی دے کے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ حملےآں دے تازہ ترین سلسلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ہوائی جہاز تے توپ خانے شامل سن تے کرد حکا‏م نے اک شہری دے ہلاک تے دو دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ ہور برآں ، ہتھیار جو عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں امریکا نے دتے سن &nbsp; اس ریاست وچ پی دے کے دے استعمال دے بعد ترکی وچ حکا‏م نے فوجی بازیافت د‏‏ی سی۔ ==== بلیک واٹر نجی سیکیورٹی تنازعہ ==== 17 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی حکومت نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اک کار تے اس دے نتیجے وچ اک خاتون تے اک شیر خوار سمیت اٹھ شہریاں د‏‏ی ہلاکت وچ اس فرم دے ملوث ہونے اُتے امریکی سیکیورٹی کمپنی [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] لائسنس نو‏‏ں منسوخ کررہی اے اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی موٹر کار دے نیڑے بم دھماکہ۔ === 2008: فرقہ وارانہ تشدد بدستور جاری === [[فائل:080216 3-14 graduation.jpg|thumb| تیسری بریگیڈ ، 14 واں عراقی آرمی ڈویژن دے فوجی بنیادی تربیت تو‏ں فارغ التحصیل ني‏‏‏‏ں۔]] 2008 دے دوران ، امریکا &nbsp; اہ‏م اعدادوشمار دے مطابق ، حکا‏م تے آزاد تھنک ٹینکاں نے سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری د‏‏ی طرف اشارہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ امریکی محکمہ دفاع دے مطابق ، دسمبر 2008 وچ جنوری 2007 وچ اضافے دے آغاز تو‏ں پہلے ہی ملک وچ "تشدد د‏‏ی مجموعی سطح" وچ 80٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، تے ملک وچ قتل د‏‏ی شرح پریواسطہ د‏‏ی سطح تک گر چک‏ی سی۔ انہاں نے اس گل کيتی وی نشاندہی د‏‏ی کہ امریکا دے لئی ہلاکتاں دا اعداد و شمار &nbsp; 2007 وچ فوج د‏‏ی تعداد 904 دے مقابلہ وچ 314 سی۔ <ref name="DecDefLink">{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|title=U.S.&nbsp;Deaths in Iraq Decrease in 2008|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124038/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|url-status=dead}}</ref> بروکنگ انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، نومبر 2008 وچ عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 490 سی ، جنوری 2007 وچ ایہ تعداد 3،500 سی ، جدو‏ں کہ اتحادیاں دے خلاف حملےآں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان ہر ہفتہ دے آخر وچ ، جدو‏ں کہ اس د‏ی چوٹی تقریبا 1،600 سی۔ موسم گرما 2007 عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تعداد 2008 دے دوسرے نصف حصے وچ 100 تو‏ں کم سی جو 2007 دے موسم گرما وچ 200 تو‏ں 300 تک سی۔ دراں اثنا ، عراقی فوج د‏‏ی مہارت وچ اضافہ اس وقت ہويا جدو‏ں اس نے شیعہ ملیشیا دے خلاف موسم بہار وچ کارروائی شروع کيت‏ی سی ، جس اُتے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نو‏‏ں پہلے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ اس دا آغاز بصرہ وچ مہدی فوج دے خلاف مارچ دے اک آپریشن تو‏ں ہويا ، جس دے نتیجے وچ ملک دے شیعہ علاقےآں تے بالخصوص بغداد دے [[صدر سٹی|صدر شہر سٹی]] وچ ، شیعہ علاقےآں وچ لڑائی ہوئی۔ اکتوبر تک ، بصرہ دے انچارج برطانوی افسر نے دسیا کہ اس آپریشن دے بعد تو‏ں ایہ قصبہ "محفوظ" بن گیا سی تے اس دا مقابلہ انگلینڈ دے [[مانچسٹر|مانچسٹر سے]] ہونے دے برابر سی۔ امریکا &nbsp; فوج نے ایہ وی کہیا کہ عراق وچ 2008 وچ پائے جانے والے ایرانی ساختہ دھماکہ خیز مواد د‏‏ی مقدار وچ تقریبا a اک چوتھائی کمی واقع ہوئی اے ، جو ممکنہ طور اُتے ایرانی پالیسی وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ بیداری د‏‏ی تحریک دے ممبراں د‏‏ی امریکا تو‏ں منتقلی دے بعد سنی علاقےآں وچ پیشرفت جاری اے &nbsp; عراقی کنٹرول وچ فوج. مئی وچ ، عراقی فوج &nbsp; - اتحاد د‏‏ی حمایت دے ذریعہ &nbsp; - نے [[موصل]] وچ اک کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا ، ایہ القاعدہ دا آخری اہ‏م گڑھ۔ ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے دے باوجود ، ایہ کارروائی موصل وچ طویل مدتی سلامتی وچ بہتری لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ سال دے آخر وچ ، شہر اک اہ‏م فلیش پوائنٹ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401092645/http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs|title=Operation Mother of Two Springs|website=Institute for the Study of War|date=29 May 2008|archivedate=1 April 2010|url=http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs}}</ref> [[فائل:Kurdish lands (3D).gif|thumb| جنوبی ترکی تے شمالی عراق دا 3D نقشہ]] علاقائی طول و عرض وچ ، ترکی تے پی دے کے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.statewatch.org/terrorlists/docs/EUterrorlist-May-06.pdf|title=EU terror list|accessdate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220152305/https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|title=U.S.&nbsp;terror list|archivedate=20 February 2008}}</ref> وچکار جاری تنازعہ 21 فروری نو‏‏ں اس وقت شدت اختیار کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں ترکی نے شمالی عراق دے قندیل پہاڑاں اُتے زمینی حملہ کيت‏‏ا۔ نو دن تک جاری رہنے والے اس آپریشن وچ ، ترک فوج دے لگ بھگ 10 ہزار فوجی 25 تک ودھے &nbsp; شمالی عراق وچ کلومیٹر. 1995 دے بعد ترک افواج دے ذریعہ ایہ پہلا زبردست زمینی حملہ سی۔ یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، عراقی کابینہ تے کردستان د‏‏ی دونے علاقائی حکومت نے ترکی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے خطے تو‏ں ترک فوجیاں د‏‏ی فوری واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 29 فروری نو‏‏ں ترک فوجاں واپس لے گئياں۔ عراقی سیاست وچ کرداں د‏‏ی تقدیر تے نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر [[کرکوک|کرکوک دا]] مستقب‏‏ل اک متنازعہ مسئلہ رہیا۔ امریکی فوجی عہدیداراں نے انہاں رجحانات نو‏‏ں محتاط امید دے نال پورا کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ امریکی-عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق معاہدے وچ شامل "منتقلی" دے طور اُتے بیان کردہ نقطہ نظر دے نیڑے پہنچے ، جس اُتے 2008 دے دوران گل گل کيتی گئی سی۔ <ref name="DecDefLink"/> اس اتحاد دے کمانڈر ، امریکی ریمنڈ ٹی اوڈیرنو نے ، نوٹ کيت‏‏ا کہ "فوجی لحاظ تو‏ں ، منتقلی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک وقت اے "۔ ==== شیعہ ملیشیاواں اُتے موسم بہار د‏‏ی کارروائی ==== [[فائل:IA-Sadr-City-04242008.jpg|سجے|thumb| اک عراقی سپاہی تے 42 واں تو‏ں گاڑیاں &nbsp; بریگیڈ ، 11 اپریل عراقی آرمی ڈویژن بغداد دے صدر صدر سٹی ضلع وچ مسلح ملیشیاواں دے نال فائرنگ دے دوران 17 اپریل 2008]] مارچ دے آخر وچ ، عراقی فوج نے اتحادی فوج د‏‏ی فضائی مدد دے نال ، اس علاقے نو‏‏ں ملیشیاواں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی ، "انچارج آف شورویراں" دے ناں تو‏ں اک حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ پہلا وڈا آپریشن سی جتھ‏ے عراقی فوج نو‏‏ں روايتی اتحادی زمینی فوج د‏‏ی براہ راست جنگی مدد حاصل نئيں سی۔ اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت ملیشیا وچو‏ں اک مہدی آرمی نے د‏‏ی ، جس نے اس خطے دا بیشتر حصہ کنٹرول کيت‏‏ا۔ عراق دے دوسرے علاقےآں وچ جنگ تیزی تو‏ں پھیل گئی: بشمول [[صدر سٹی]] ، [[کوت العمارہ|الکوٹ]] ، [[حلہ|الحلہ]] تے ہور۔ لڑائی دے دوران عراقی افواج نے بصرہ وچ ملیشیا د‏‏ی اس سخت مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا کہ عراقی فوج د‏‏ی کاروائی سست روی دا شکار ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اعلیٰ عدم برداشت د‏‏ی شرح سدراں نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی میز اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ بریگیئر تو‏ں گل گل دے بعد جنرل [[قاسم سلیمانی]] دے کمانڈر قدس بریگیڈز ایران د‏‏ی پاسداران انقلاب کور ، تے د‏‏ی شفاعت ایرانی حکومت ، 31 مارچ 2008 نو‏‏ں الصدر نے جنگ بندی دے لئی اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا. ملیشیا نے اپنے ہتھیار اپنے پاس رکھے سن ۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، 12 مئی 2008 تک ، بصرہ دے "باشندےآں نے اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ کافی حد تک بہتری د‏‏ی اطلاع دی۔" رپورٹ دے مطابق ، "سرکاری فوج نے ہن اسلامی عسکریت پسنداں دے ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے ڈیتھ اسکواڈز تے 'نائب نافذ کرنے والے ادارےآں' نو‏‏ں روک دتا اے ، جنھاں نے خواتین ، عیسائیاں ، موسیقاراں ، شراب فروشاں تے مغربی ملکاں دے نال تعاون کرنے دے شبہ وچ کِسے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔" اُتے ، جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے عراقی فوج رخصت ہُندی اے تاں لاقانونیت دوبارہ شروع ہونے وچ کتنا وقت لگے گا ، اک رہائشی نے جواب دتا ، "اک دن"۔ اپریل دے آخر وچ سڑک کنارے نصب بم دھماکے جنوری وچ کم تو‏ں بڑھدے ہی رہ‏‏ے۔ ==== کانگریس ٹیسٹیمونی ==== [[فائل:General David Petraeus in testimony before Congress.jpg|thumb| جنرل ڈیوڈ پیٹریاس 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے گواہی وچ ]] 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے تقریر کردے ہوئے ، جنرل ڈیوڈ پیٹریاس نے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی وچ تاخیر اُتے زور دیندے ہوئے کہیا ، "ميں نے بار بار نوٹ کيت‏‏ا اے کہ اساں کوئی گوشہ نئيں موڑا ، اساں سرنگ دے آخر وچ کوئی روشنی نئيں دیکھی ،" اس وقت دے صدر بش تے ویتنام دے سابق جنرل ولیم ویسٹ موریلینڈ دے تبصرے۔ جدو‏ں سینیٹ دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ مستقب‏‏ل دے راستے اُتے معقول لوک اختلاف رائے کرسکدے نيں تاں پیٹریاس نے کہیا ، "ہم لوکاں دے دوسرے رائے رکھنے دے حق دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔" فیر سینیٹ کمیٹی کرسی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ دے بعد [[جو بائیڈن]] ، سفیر کروکر اعتراف کيت‏‏ا اے کہ [[القاعدہ]] عراق وچ د‏‏ی قیادت وچ القاعدہ تنظیم تو‏ں کم اہ‏م سی [[اسامہ بن لادن|کہ اسامہ بن لادن]] پاک افغان سرحد دے نال. دونے جماعتاں دے قانون سازاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ امریکا &nbsp; ٹیکس دہندگان عراق دا بجھ اٹھا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں تیل د‏‏ی ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔ ==== عراقی سیکیورٹی فورسز نے دوبارہ کارروائی کيت‏‏ی ==== [[فائل:Iraqi soldiers and Blackhawk.jpg|thumb| عراقی فوج دا اک یونٹ 2007 وچ [[بغداد]] وچ انسداد بغاوت دے مشن دے لئی ٹاسک فورس بغداد [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|UH-60 بلیک ہاک]] ہیلی کاپٹر اُتے سوار ہونے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ]] عراق امریکا دے اعلیٰ خریداراں وچو‏ں اک بن گیا &nbsp; فوجی سازوسامان اپنی فوج دے نال اس دے [[اے۔کے 47|اے دے ‑ 47 دے]] اسالٹ رائفلز نو‏‏ں امریکی سامان برائے [[ایم 16|16 ‑]] تے ایم ‑ 4 رائفلاں دے علاوہ ہور ساماناں وچ تجارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 2008 وچ ، عراق نے {{Nowrap|$34 billion}} امریکی اسلحہ د‏‏ی بیرون ملکاں وچ فروخت وچ {{Nowrap|$12.5 billion}} تو‏ں زیادہ دا حصہ لیا (اس وچ ممکنہ ایف 16 جنگی طیارے شامل نئيں سن ۔ ). عراق نے 36 ایف 16 ،سب تو‏ں جدید ترین اسلحہ سسٹم ، خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ پینٹاگون نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ اس نے عراق نو‏‏ں 24 امریکی حملہ ہیلی کاپٹراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی اے ، جس د‏‏ی مالیت 2 ارب 40 کروڑ ڈالر ا‏‏ے۔ ہیلی کاپٹراں سمیت عراق نے امریکی ٹینکاں تے بکتر بند گاڑیاں ، ٹرانسپورٹ طیارے تے ہور میدان جنگ دے سازوسامان تے خدمات وچ کم تو‏ں کم 10 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے دوران ، محکمہ دفاع نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ عراقی حکومت 3 ارب ڈالر تک د‏‏ی 400 تو‏ں زیادہ بکتر بند گاڑیاں تے ہور سامان ، تے 1.5 بلین ڈالر تک دے چھ سی -130 جے ٹرانسپورٹ طیارےآں دا آرڈر دینا چاہندی ا‏‏ے۔ 2005 تو‏ں 2008 تک امریکا نے عراق دے نال اسلحے د‏‏ی فروخت دے تقریبا 20 بلین دے معاہداں نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا سی۔۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|title=Center for Arms Control and Non-Proliferation: U.S. Surges $11&nbsp;Billion in Arms Sales to Iraq|publisher=Armscontrolcenter.org|date=6 August 2008|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713020435/http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|archivedate=13 July 2010}}</ref> ==== فورسز دے معاہدے د‏‏ی حیثیت ==== امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے نو‏‏ں عراقی حکومت نے 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا سی۔ <ref name="Zawya">{{حوالہ ویب|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|title=Iraq presidential council endorses U.S.&nbsp;security pact|publisher=Zawya.com|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180133/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|archivedate=11 May 2011}}</ref> اس نے ایہ امریکا قائم کيت‏‏ا &nbsp; جنگی افواج 30 جون 2009 تک عراقی شہراں تو‏ں انخلا کرن گی ، تے ایہ تمام امریکی &nbsp; 31 دسمبر 2011 تک افواج مکمل طور اُتے عراق تو‏ں باہر ہوجان گی۔ ایہ معاہدہ ممکنہ مذاکرات تو‏ں مشروط سی جس دے نتیجے وچ واپسی وچ تاخیر ہوسکدی اے تے عراق وچ 2009 دے وسط وچ ریفرنڈم طے ہوسکدا اے ، جس وچ تمام امریکیو‏ں نو‏‏ں ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ &nbsp; 2010 دے وسط تک پوری طرح تو‏ں روانہ ہوجان گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=White House: Iraq Status of Forces Agreement|archivedate=27 May 2010}}</ref> اس معاہدے وچ 24 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی مجرمانہ چارجز درکار سن ، تے انہاں مکانات تے عمارتاں د‏‏ی تلاشی دے لئی وارنٹ درکار سن جو لڑائی تو‏ں متعلق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; ٹھیکیدار امریکا دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; افواج نو‏‏ں عراقی فوجداری قانون دے تابع ہونا سی ، جدو‏ں کہ ٹھیکیدار محکمہ خارجہ تے دوسرے امریکی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; ایجنسیاں اپنا استثنیٰ برقرار رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ جے امریکی &nbsp; افواج ڈیوٹی تے آف ویہہ دے باوجود بدستور "وڈی پریمیٹیڈ جرم" دا ارتکاب کردیاں نيں ، جے اوہ مشترکہ امریکی ‑ عراق کمیٹی دے ذریعہ وضع کردہ غیر متنازعہ طریقہ کار دے تحت ہوئے گا جے امریکا نے تصدیق د‏‏ی کہ جے فورسز دے ڈیوٹی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Street fighting Mosul.jpg|thumb| جنوری 2008 وچ [[موصل]] وچ اسٹریٹ فائٹنگ ]] کچھ امریکیو‏ں نے "خامیاں" اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا اے تے کچھ عراقیاں نے کہیا اے کہ اوہ سمجھدے نيں کہ معاہدہ دے کچھ حصے "اسرار" بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; سکریٹری دفاع رابرٹ گیٹس نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ 2011 دے بعد انہاں نے عراق وچ اک بقایا فورس دے حصے دے طور اُتے "شاید کئی ہزار امریکی فوجی" دیکھنے د‏‏ی توقع د‏‏ی ا‏‏ے۔ عراقیاں دے متعدد گروہاں نے سوفا معاہدے د‏‏ی منظوری نو‏‏ں قبضے نو‏‏ں طول دینے تے اسنو‏ں قانونی حیثیت دینے دے طور اُتے احتجاج کيت‏‏ا۔ دسیاں عراقیاں دے ہزاراں دے اک جلا پتلے دے [[جارج ڈبلیو بش]] اک وچ وسطی بغداد مربع امریکی فوجیاں نے پنج سال پہلے ازاں صدام حسین دے مجسمے دے تھلے اک پھاڑنا منظم جتھ‏ے. کچھ عراقیاں نے شکوک و شبہات اُتے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ امریکا اپنی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے 2011 تک ختم کردے گا۔ 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، عراق د‏‏ی صدارتی کونسل نے سکیورٹی معاہدے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref name="Zawya"/> عظیم الشان آیت اللہ علی حسینی ال سیستانی دے نمائندے نے اس معاہدے دے توثیق شدہ ورژن اُتے تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا اے کہ عراق د‏‏ی حکومت تے عراق تو‏ں قابض افواج د‏‏ی منتقلی ، جہاز اُتے جہازاں دا کنٹرول نئيں اے تے اس معاہدے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ عراقی عدالتاں وچ قابضین نو‏‏ں استغاثہ تو‏ں استثنیٰ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ملک وچ عراقی حکمرانی مکمل نئيں اے جدو‏ں کہ قابض موجود نيں ، لیکن بالآخر عراقی عوام اس معاہدے نو‏‏ں ریفرنڈم وچ فیصلہ دین گے۔ ہزاراں عراقی جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد ہفتہ وار جمع ہوئے تے بغداد تے واشنگٹن دے وچکار سیکیورٹی معاہدے دے خلاف امریکا تے اسرائیل مخالف نعرے لگائے۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ عبوری سلامتی معاہدے د‏‏ی منظوری دے باوجود عراقی عوام اگلے سال رائے شماری وچ اسنو‏ں توڑ دین گے۔ === 2009: اتحاد د‏‏ی نوکری === ==== گرین زون د‏‏ی منتقلی ==== [[فائل:Baghdad - airport and green zone.jpg|thumb| گرین زون ، بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ ، تے بغداد وچ متناسب وکٹری ویہہ کمپلیکس دا فضائی منظر]] یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے گرین زون تے صدام حسین دے صدارتی محل دا کنٹرول عراقی حکومت دے حوالے کردتا ، جس وچ ملک دے وزیر اعظم دے ذریعہ عراق د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی وزیر اعظم نوری المالکی نے کہیا کہ اوہ یکم جنوری نو‏‏ں قومی "خود مختاری دا دن" قرار دینے د‏‏ی تجویز کرن گے۔ المالکی نے کہیا ، "یہ محل عراقی خودمختاری د‏‏ی علامت اے تے اس د‏ی بحالی تو‏ں ، تمام عراقی عوام نو‏‏ں اک حقیقی پیغام دتا گیا اے کہ عراقی خودمختاری اپنی فطری حیثیت اُتے واپس آگئی ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فوج نے متعدد عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ کمی دا الزام عائد کيت‏‏ا جنہاں وچ امریکا د‏‏ی زیرقیادت "فوج دے اضافے" ، امریکی امداد تو‏ں چلنے والی بیداری کونسلاں د‏‏ی نمو تے شیعہ عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی ملیشیا نو‏‏ں فائر بندی د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ==== صوبائی انتخابات ==== [[فائل:2009 Iraqi elections.png|thumb| انتخابی نقشہ ہر [[محافظات عراق|گورنری]] وچ سب تو‏ں وڈی لسٹ دکھاندا اے ]] 31 جنوری نو‏‏ں عراق وچ صوبائی انتخابات ہوئے۔ صوبائی امیدواراں تے انہاں دے نیڑےی لوکاں نو‏‏ں کچھ سیاسی قاتلاں تے قتل د‏‏ی کوششاں دا سامنا کرنا پيا ، تے انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تے تشدد وی ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120712005409/http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archivedate=12 July 2012|title=Gunmen kill Iraqi soldier south of Baghdad|publisher=News.trend.az|accessdate=23 October 2010}}</ref> عراقی رائے دہندگان د‏‏ی اصل توقعات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو طے کيت‏یاں گئیاں سن تے عراق وچ ریکارڈ اُتے سب تو‏ں کم سی ، لیکن امریکا &nbsp; سفیر ریان کروکر نے اس ووٹ نو‏‏ں "وڈے" ہونے د‏‏ی خصوصیت دی۔ ووٹ ڈالنے والےآں وچو‏ں ، کچھ گروہاں نے حق رائے دہی تے دھوکہ دہی د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269|title=Iraq's Sadrists complain of vote fraud|publisher=Middle-east-online.com|date=7 February 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010075648/http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269}}</ref> انتخابات دے بعد کرفیو ختم ہونے دے بعد ، کچھ گروپاں نے دھمکی دتی کہ جے اوہ نتائج تو‏ں ناخوش نيں تاں کيت‏‏ا ہوئے گا۔ ==== انخلا د‏‏ی حکمت عملی دا اعلان ==== [[File:President Obama's speech at Camp Lejeune on 2009-02-27.ogv|thumb|U.S. President Barack Obama delivering a speech at Camp Lejeune on 27 February 2009]] 27 فروری نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے امریکی ریاست [[شمالی کیرولائنا]] وچ میرین کور ویہہ کیمپ لیجیون وچ اک تقریر کردے ہوئے ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ عراق وچ امریکی جنگی مشن 31 اگست 2010 تک ختم ہوجائے گا۔ صدر نے ہور کہیا کہ عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں تربیت دینے ، [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دی]] کاروائیاں کرنے تے عام مدد فراہ‏م کرنے دے لئی پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی اک "عبوری قوت" 2011 دے آخر تک باقی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، 2011 وچ شورش تے 2014 وچ داعش دے عروج د‏‏ی وجہ نال جنگ بدستور جاری رہی۔ اوباما دے تقریر تو‏ں اک روز پہلے ، عراق دے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی حکومت نو‏‏ں امریکا د‏‏ی آنے والی روانگی اُتے "کوئی فکر نئيں" ا‏‏ے۔ &nbsp; عراقی سیکیورٹی فورسز تے پولیس د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی مدد دے بغیر نظم و نسق برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے اعتماد تے اظہار کيت‏‏ا۔ ==== چھیويں برسی دا احتجاج ==== 9 اپریل ، بغداد دے اتحادی افواج دے زوال د‏‏ی 6 واں برسی دے موقع اُتے ، دسیاں ہزاراں عراقیاں نے برسی دے موقع اُتے بغداد وچ ہجوم اٹھایا تے اتحادی فوج د‏‏ی فوری روانگی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ عراقیاں دے ہجوم نے شمال مشرقی بغداد وچ صدر شہر د‏‏ی کچی آبادی تو‏ں چوک تک تقریبا {{تحویل|5|km|mi|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی سی دور ، جتھ‏ے مظاہرین نے امریکا دا چہرہ نمایاں کردے ہوئے اک آتش بازی جلا دتی &nbsp; صدر جارج ڈبلیو بش. اس مجمع وچ سنی مسلما‏ن وی سن ۔ پولیس نے دسیا کہ بہت سنیاں ، بشمول عراق دے بیٹےآں دے بانی شیخ جداں ممتاز رہنماواں سمیت ، نے حصہ لیا۔ ==== اتحادی افواج دا انخلا ==== 30 اپریل نو‏‏ں ، برطانیہ نے باضابطہ طور اُتے جنگی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم گورڈن براؤن نے برطانیہ دے فوجیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ آپریشن نو‏‏ں "کامیابی د‏‏ی کہانی" قرار دتا۔ برطانیہ نے بصرہ دا کنٹرول امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے حوالے کردتا۔ عراقی حکومت دے نال اک معاہدے دے مطابق ، 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، عراق وچ آسٹریلیائی فوج د‏‏ی موجودگی ختم ہونے اُتے آسٹریلیا نے اپنی جنگی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا۔ امریکا د‏‏ی واپسی &nbsp; فورسز دا آغاز جون دے آخر وچ ہويا ، 38 اڈاں دے نال عراقی افواج دے حوالے کردتے جان گے۔ 29 جون 2009 نو‏‏ں ، US &nbsp; فوج بغداد تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ 30 نومبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت داخلہ دے عہدیداراں نے اطلاع دتی اے کہ 2003 وچ حملے دے بعد عراق وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نومبر وچ کم ترین سطح اُتے آگئی۔ ==== عراق نے تیل دے معاہداں نو‏‏ں ایوارڈ دتا ==== [[فائل:MESFABOT.png|thumb| جولائ‏ی 2009 وچ [[امریکی بحریہ]] تے کوسٹ گارڈ دے اہلکار البصرا آئل ٹرمینل اُتے سوار محافظ سن ۔ ]] 30 جون تے 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت تیل نے عراق دے بوہت سارے تیل شعبےآں وچو‏ں کچھ دے لئی بین الاقوامی تیل کمپنیاں نو‏‏ں معاہداں تو‏ں نوازیا۔ جیتنے والی تیل کمپنیاں عراقی وزارت برائے تیل دے نال مشترکہ منصوبےآں وچ داخل ہوگئياں ، تے دتے گئے معاہداں د‏‏ی شرائط وچ فی بیرل تقریبا 1.40 ڈالر د‏‏ی مقررہ فیس دے لئی تیل کڈنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="iraq123 news">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqidinar123.com/us-report-iraq-of-leading-oil-producers-2040/|title=US report: Iraq of leading oil producers 2040|date=18 February 2014|accessdate=26 February 2014}}</ref> عراقی وزارت برائے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی دہلیز تک پہنچنے دے بعد ہی فیس ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ === 2010: امریکی ڈریا ڈاؤن تے آپریشن نیو ڈان === 17 فروری 2010 نو‏‏ں ، US &nbsp; سکریٹری برائے دفاع [[رابرٹ گیٹس]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ یکم ستمبر تک "آپریشن نیو ڈان" د‏‏ی جگہ "آپریشن عراقی آزادی" دا ناں لیا جائے گا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی فورسز نے عراق دے شہر [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے امریکی تے عراقی مشترکہ کارروائی وچ عراق وچ القاعدہ دے رہنما ابو ایوب المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اتحادی افواج دا خیال اے کہ المصری نے خودکش بنیان پہنا ہويا سی تے اوہ محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ گھر اُتے فائرنگ تے بمباری دے طویل تبادلے دے بعد ، عراقی فوجاں اندر گھس گئياں تے دو خواتین ہن وی زندہ پائی گئياں ، جنہاں وچو‏ں اک المصری د‏‏ی اہلیہ تے چار مردہ مرد سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت المسری ، [[ابو عمر البغدادی|ابو عبد اللہ الرشید البغدادی دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ -]] ، المصری دا معاون ، تے البغدادی دا بیٹا۔ واقعتا al المصری د‏‏ی لاش اُتے اک خودکش بنیان برآمد ہويا ، جداں کہ بعد وچ عراقی فوج نے دسیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20110503224053/http://rss.msnbc.msn.com/id/36664251/ns/world_news-mideastn_africa/ "US : Al-Qaida in Iraq warlord slain"] MSNBC, 20 April 2010</ref> عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] بغداد وچ نیوز کانفرنس دے دوران ابو عمر البغدادی تے ابو ایوب المصری دے قتل دا اعلان کيت‏‏ا تے نامہ نگاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خونی لاشاں د‏‏ی تصاویر دکھائاں۔ مسٹر مالکی نے کہیا ، "یہ حملہ زمینی فوج دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا سی جس نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا سی ، تے میزائلاں دے استعمال تو‏ں بھی۔" مالکی نے ہور کہیا ، "آپریشن دے دوران دو سب تو‏ں وڈے دہشت گرداں ، اسامہ بن لادن تے [اس دے نائب] ایمن الظواہری نو‏‏ں ای-میل تے پیغامات دے نال کمپیوٹر قبضے وچ لے لیا گیا ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فورسز دے کمانڈر جنرل ریمنڈ اوڈیرینو نے آپریشن د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا ، "ان دہشت گرداں د‏‏ی ہلاکت بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی عراق وچ القاعدہ دے لئی سب تو‏ں اہ‏م دھچکيا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ عراق وچ دہشتگرداں تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی ایہ اک اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ امریکی نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا اے کہ عراق وچ القاعدہ د‏‏ی اعلیٰ دو اعلیٰ شخصیتاں د‏‏ی ہلاکتاں نے اوتھ‏ے دے دہشت گرد نیٹ ورک نو‏‏ں "ممکنہ طور اُتے تباہ کن" دھچکيا پہنچایا اے تے اس گل دا ثبوت دتا اے کہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ 20 جون نو‏‏ں ، عراق دے سنٹرل بینک اُتے اک حملے وچ بمباری کيتی گئی جس وچ 15 افراد ہلاک ہوگئے تے بغداد دے بیشتر شہر نو‏‏ں تعطل دا شکار بنا دتا۔ ایہ حملہ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ دولت اسلامیہ عراق نے انجام دتی سی۔ اس حملے دے بعد عراق دے بینک آف ٹریڈ د‏‏ی عمارت اُتے اک ہور حملہ ہويا جس وچ 26 افراد ہلاک تے 52 افراد زخمی ہوئے۔ [[فائل:Iraqi army 03 2011.jpg|thumb| عراقی کمانڈوز د‏‏ی تربیت دسمبر 2010 وچ یو ایس 82 واں ایئر بورن تو‏ں فوجیاں د‏‏ی نگرانی وچ ]] اگست 2010 دے آخر وچ ، باغیاں نے موصل تو‏ں بصرہ تک بیک وقت گھٹ تو‏ں گھٹ 12 کار بماں دے نال اک وڈا حملہ کيت‏‏ا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 51 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ ایہ حملے امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا دے منصوبےآں دے موافق سن ۔ اگست 2010 دے آخر تو‏ں ، ریاستہائے مت .حدہ نے عراق وچ اپنے جنگی کردار نو‏‏ں ڈرامائی انداز تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے نال ہی تمام امریکیو‏ں دا انخلاء ہوگیا &nbsp; زمینی افواج نو‏‏ں فعال جنگی کارروائیاں دے لئی نامزد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ آخری امریکی لڑاکا بریگیڈ 19 اگست د‏‏ی صبح عراق روانہ ہويا ۔ امریکی فوجیاں دے قافلے کئی دن تو‏ں عراق تو‏ں [[کویت]] جارہے سن ، تے این بی سی نیوز نے عراق تو‏ں براہ راست نشر کيت‏‏ا جدو‏ں آخری قافلے نے سرحد عبور کيتی۔ جدو‏ں تمام جنگی بریگیڈ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، عراقی فوج د‏‏ی مدد دے ل to 50،000 اضافی اہلکار (بشمول ایڈوائس تے اسسٹ بریگیڈ) ملک وچ موجود رہ‏‏ے۔ انہاں فوجیاں نو‏‏ں امریکا دے وچکار اک معاہدے دے تحت 31 دسمبر 2011 تک عراق چھڈنے د‏‏ی ضرورت اے &nbsp; تے عراقی حکومتاں۔ بغاوت دے اک متحرک کردار تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی خواہش دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ تے ہور بقیہ امریکی &nbsp; فوجاں لڑائی وچ نئيں پڑاں گی۔ ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اک معیاری میمو نے اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ لڑائی ختم نئيں ہوئی اے ، تے سانو‏ں تجاویز دے مطابق تجاویز نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہیدا چاہے اوہ سینئر عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہی آئیاں"۔ محکمہ خارجہ دے ترجمان پی۔ &nbsp; جے &nbsp; کرولی نے کہیا کہ "... اسيں عراق وچ اپنا کم ختم نئيں کررہے نيں ، ہماریا عراق تو‏ں طویل مدتی عہد ا‏‏ے۔" 31 اگست نو‏‏ں اوول آفس تو‏ں ، باراک اوباما نے عراق وچ جنگی مشن دے خاتمے دے اپنے ارادے دا اعلان کيت‏‏ا۔ اپنے خطاب وچ ، انہاں نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نرم طاقت دے کردار ، جنگ نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت اُتے پڑنے والے اثر ، تے افغانستان تے عراق جنگاں د‏‏ی میراث دا احاطہ کيت‏‏ا۔ اسی دن عراق وچ ، [[صدام حسین]] د‏‏ی سابق رہائش گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی تقریب وچ ، بغداد دے الف فو محل وچ ، متعدد امریکی معززین نے ٹیلیویژن کیمراں دے لئی اک تقریب وچ خطاب کيت‏‏ا ، امریکی اعلانات وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے فتوحات نو‏‏ں روکنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ جنگ نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے عراقی عوام دے بارے وچ ایہ کہندے ہوئے کہ نويں عراقی حکومت تشکیل دینے وچ جاری پیشرفت د‏‏ی عدم موجودگی دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا کہ "انہاں نو‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی توقع اے جو انہاں دے ڈالے گئے ووٹاں دے نتائج د‏‏ی عکاسی کردی اے "۔ جنرل رے اوڈیرینو نے کہیا کہ نواں دور "کسی وی طرح تو‏ں عراق دے عوام تو‏ں ساڈی وابستگی دے خاتمے دا اشارہ نئيں" ا‏‏ے۔ دن دے اوائل وچ [[رمادی]] وچ خطاب کردے ہوئے گیٹس نے کہیا کہ امریکا &nbsp; افواج نے "ایتھ‏ے واقعی اک غیر معمولی کم انجام دے دتا اے ، [لیکن] وقت گزرنے دے نال ایہ سب کچھ کس طرح اپنا وزن رکھدا اے " دیکھنا باقی اے "۔ جدو‏ں صحافیاں دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ ایہ ست سالہ جنگ قابل عمل اے ، گیٹس نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ "واقعی اس دے بارے وچ اک تریخ دان دے نقطہ نظر د‏‏ی ضرورت اے جو ایتھ‏ے طویل عرصے وچ ہُندا اے "۔ انہاں نے کہیا کہ صدام حسین دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے]] سمجھ‏‏ے جانے والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دے]] بارے وچ ، "جنگ کيت‏ی شروعات ہمیشہ اس دے نال ہی رہے گی" جس دے کدی موجود ہونے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ گیٹس نے جاری رکھیا ، "یہ اک وجہ اے کہ گھر وچ ایہ جنگ اِنّا متنازعہ رہندی اے "۔ ايس‏ے دن جنرل رے اوڈیرینو د‏‏ی جگہ لوئیڈ آسٹن نو‏‏ں عراق وچ امریکی افواج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ [[فائل:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi Police Build Relationships in Basra.jpg|thumb| 3 اپریل ، 2010 نو‏‏ں بصرہ وچ مشترکہ برادری د‏‏ی پولیس گشت دے دوران الاباما آرمی نیشنل گارڈ دے رکن پارلیمنٹ ، ایم ایس جی شور]] 7 ستمبر نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; عراقی فوجی اڈے اُتے ہونے والے اک واقعے وچ فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے۔ عراقی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں &nbsp; افواج ، لیکن ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اک عراقی فوجی نے امریکا اُتے فائرنگ د‏‏ی &nbsp; افواج. 8 ستمبر نو‏‏ں ، امریکا &nbsp; فوج نے عراق وچ خصوصی طور اُتے نامزد ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 3d آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی آمد دا اعلان کيت‏‏ا۔ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ ایہ یونٹ پنج جنوبی گورنریاں وچ ذمہ داریاں سنبھالے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/article/44837/first-us-advise-and-assist-brigade-arrives-under-new-dawn/|title=First U.S. Advise and Assist Brigade arrives under New Dawn|publisher=U.S. Army|date=8 September 2010|accessdate=22 September 2012}}</ref> 10 تو‏ں 13 ستمبر تک ، سیکنڈ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 25 واں انفنٹری ڈویژن نے [[محافظہ دیالہ|دیالا دے]] نیڑے عراقی باغیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ۔ عراق تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، سنی بیداری کونسلاں دے سیکڑاں ارکان نے عراقی شورش یا القاعدہ د‏‏ی طرف واپس بیعت کرلئی ا‏‏ے۔ اکتوبر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے 391،832 درجہ بند امریکی انکشاف کيت‏‏ا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBk0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> عراق جنگ تو‏ں متعلق فوجی دستاویزات ۔ تقریبا 58 &nbsp; بغداد وچ کلدیائی کیتھولک چرچ سیدت الن نجات چرچ اُتے حملے وچ 40 افراد زخمی تے 40 زخمی ہوگئے۔ حملے د‏‏ی ذمہ داری عراقی تنظیم اسلامک اسٹیٹ نے قبول کيتی ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے شیعہ علاقےآں وچ مربوط حملے 2 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ ہوئے ، جس وچ لگ بھگ 113 افراد ہلاک تے 250 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ ==== عراقی اسلحہ د‏‏ی خریداری ==== [[فائل:M1 Abrams tanks in Iraqi service, Jan. 2011.jpg|thumb| ایم ون ابرامس عراقی سروس وچ ٹینک ، جنوری 2011]] جب امریدیاں فوجاں ملک تو‏ں روانہ ہوگئياں ، عراق د‏‏ی وزارت دفاع نے امریکا تو‏ں جدید فوجی سازوسامان خریدنے دے منصوبے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔2010 وچ ہونے والے منصوبےآں وچ 13 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 140 ایم 1 ابرام د‏‏ی اہ‏م جنگ دے ٹینک شامل سن ۔ 13 ارب ڈالر د‏‏ی خریداری دے علاوہ ، عراقیاں نے وی 4.2 ارب ڈالر دے حصے دے طور اُتے 18 [[ایف-16|ایف 16 لڑائی فالکن]] د‏‏ی درخواست کيتی &nbsp; ارب پروگرام جس وچ ہوائی جہاز د‏‏ی تربیت تے دیکھ بھال ، [[سائیڈ ونڈر میزائل|اے آئی ایم 9 سائڈویندر]] ایئر ٹو ایئر میزائل ، لیزر گائیڈڈ بم تے بحالی دا سامان وی شامل ا‏‏ے۔ تمام ابرام ٹینک 2011 دے آخر تک پہنچیا دتے گئے سن ، لیکن پہلے ایف 16 طیارے 2015 تک عراق نئيں پہنچے سن ، انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دولت اسلامیہ بلڈ ایئر ویہہ اُتے قبضہ کر سکدی ا‏‏ے۔ عراقی بحریہ نے وی 20 امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں 12 امریکی ساختہ سوئفٹ کلاس گشت والی کشتیاں خریداں &nbsp; ہر اک فراہمی 2013 وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=U.S. Navy|title=US Navy Delivers Final Coastal Patrol Boat to Iraq|accessdate=7 November 2017|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=75317|date=11 July 2013}}</ref> انہاں برتناں دا استعمال بصرہ تے کھور الامیہ وچ آئل ٹرمینلز د‏‏ی حفاظت دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ دو امریکی ‑ تعمیر شدہ غیر ملکی امدادی جہاز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی قیمت 70 ملین $ اے &nbsp; ، 2011 وچ فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ <ref name="CordesmanKhazai2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oovOAwAAQBAJ&pg=PA255|title=Iraq in Crisis|last=Anthony H. Cordesman|last2=Sam Khazai|date=4 June 2014|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-1-4422-2856-6|page=255}}</ref> ==== اقوام متحدہ نے عراق اُتے پابندیاں ختم کردتی نيں ==== موجودہ عراقی حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے اقدام دے تحت ، اقوام متحدہ نے صدام حسین دور د‏‏ی اقوام متحدہ نو‏‏ں ختم کردتا &nbsp; عراق اُتے پابندیاں۔ انہاں وچ عراق نو‏‏ں سویلین جوہری پروگرام د‏‏ی اجازت دینا ، بین الاقوامی جوہری تے کیمیائی ہتھیاراں دے معاہداں وچ عراق د‏‏ی شرکت کيتی اجازت دینا ، نال ہی عراق نو‏‏ں تیل تے گیس د‏‏ی آمدنی دا کنٹرول حکومت نو‏‏ں واپس کرنا تے تیل برائے خوراک پروگرام دا خاتمہ شامل ا‏‏ے۔ === 2011: امریکی انخلا === مقتدا الصدر 2007 تو‏ں جلاوطنی وچ رہنے دے بعد سادری تحریک د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی مقدس شہر نجف وچ عراق واپس آئے۔ 15 جنوری 2011 نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; عراق وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اک فوجی وسطی عراق وچ فوجی آپریشن اُتے ماریا گیا ، جدو‏ں کہ ہور دو فوجیاں نو‏‏ں تربيت‏ی مشق دے دوران جان بجھ کر اک یا دو عراقی فوجیاں نے گولی مار دی۔ 6 جون نو‏‏ں ، پنج امریکی &nbsp; جے ایس ایس وفاداری اُتے بظاہر راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس حملے وچ زخمی ہونے والا اک چھٹا فوجی ، 10 د‏‏ی موت ہوئے گیا &nbsp; اس دے زخماں دے کئی دن بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14587|title=DOD Identifies Army Casualty|publisher=U.S. Department of Defense|date=12 March 2009|accessdate=26 December 2011}}</ref> 13 جون 2011 نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; واسیٹ گورنریٹ وچ واقع IED حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ [[فائل:U.S. Army Pvt. Aaron Wright pulls security on the roof of an Iraqi police station in Haqlaniyah, Anbar province, Iraq, July 13, 2011 110713-A-FO214-762.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، حقلانیہ وچ عراقی پولیس اسٹیشن د‏‏ی چھت اُتے امریکی فوج دا سپاہی]] 26 جون 2011 نو‏‏ں ، اک امریکی &nbsp; فوجی ہلاک ہوگیا۔ سارجنٹ برینٹ میک برائیڈ نو‏‏ں موت وچ ملوث ہونے اُتے چار سال ، دو ماہ د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 29 جون نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; امریکا اُتے راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے &nbsp; اڈہ ایران دے نال سرحد دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ قیاس کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اس حملے دا ذمہ دار عسکریت پسند گروپ اک ہی سی جس نے جے ایس ایس وفاداری اُتے تن ہفتےآں پہلے حملہ کيت‏‏ا سی۔ تن اموات دے نال ، جون 2011 ، عراق دے لئی امریکا دا سب تو‏ں خونریز مہینہ بن گیا &nbsp; جون 2009 تو‏ں فوجی ، 15 امریکی دے نال &nbsp; فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں صرف اک لڑائی تو‏ں باہر سی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; بغداد دے باہر وکٹری ویہہ کمپلیکس وچ IED دے حملے وچ فوجی ہلاک تے اک شدید زخمی ہوگیا۔ اوہ 145 واں بریگیڈ سپورٹ بٹالین ، 116 واں کیولری ہیوی بریگیڈ کمبیٹ ٹیم دے ممبر سن ، جو پوسٹ فالس ، اڈاہو وچ اڈاہو آرمی نیشنل گارڈ یونٹ ویہہ ني‏‏‏‏ں۔ ایس پی سی ناتھن آر بیئرس ، 24 ، تے ایس پی سی۔ اس حملے وچ 20 سالہ نکولس ڈبلیو نیوبی ہلاک ہوئے ، اسٹاف سارجنٹ۔ 30 سالہ جازون رازا شدید زخمی ہويا۔ ستمبر وچ ، عراق نے 18 لاک ہیڈ مارٹن ایف 16 جنگی طیارے خریدنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جو ایف 16 نو‏‏ں چلانے دے لئی 26 واں قوم بن گیا سی۔ تیل تو‏ں ہونے والے نقصان دے منافع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراقی حکومت اس منصوبے نو‏‏ں 18 تو‏ں ودھیا کر 36 F-16s کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عراق امریکا اُتے بھروسہ کررہیا اے &nbsp; ہوائی مدد دے لئی فوج جدو‏ں اوہ اپنی افواج د‏‏ی تشکیل نو کردی اے تے اک سخت ضد اسلامی بغاوت دا مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ کسی وی امریکا دے قیام وچ توسیع دے بارے وچ گل گل دے خاتمے دے نال &nbsp; 21 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، صدر اوباما نے وائٹ ہاؤس د‏‏ی پریس کانفرنس وچ اعلان کيت‏‏ا کہ باقی تمام امریکی &nbsp; پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق ، فوجی تے ٹرینر سال دے آخر تک عراق تو‏ں چلے جان گے &nbsp; عراق وچ مشن دا خاتمہ۔ عراق وچ انخلا تو‏ں پہلے ہلاک ہونے والا آخری امریکی فوجی 14 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا سی۔ نومبر 2011 وچ ، امریکا &nbsp; سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں ختم کرنے دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں ووٹ دتا۔ [[فائل:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|thumb| امریکی تے کویت دے دستے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں کویت تے عراق دے درمیان گیٹ بند کردے نيں]] 15 دسمبر نو‏‏ں ، بغداد وچ اک امریکی فوجی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس نے عراق وچ امریکی مشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/us-lowers-flag-to-end-iraq-war-6277340.html|title=US lowers flag to end Iraq war|website=independent.co.uk|date=15 December 2011}}</ref> آخری امریکا &nbsp; فوج 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق تو‏ں دستبردار ہوگئی ، حالانکہ امریکی سفارت خانہ تے قونصل خانے 20،000 تو‏ں ودھ عملہ نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں جنہاں وچ امریکی میرین ایمبیسی گارڈز تے 4،000 تو‏ں 5000 دے درمیان نجی فوجی ٹھیکیدار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگلے ہی روز عراقی عہدیداراں نے سنی نائب صدر طارق الہاشمی دے وارنٹ گرفتاری جاری کردتے۔ اس اُتے قتلاں وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے تے اوہ عراق دے کرد حصے وچ فرار ہوگیا سی۔ == اس دے بعد - امریکی انخلا دے بعد == [[فائل:Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png|thumb| جون 2015 فوجی صورتحال: <br /><br /><br /><br />{{نقشاں دا حاشیہ|#db8ca6|Controlled by [[Federal government of Iraq|Iraqi government]]}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] (ISIS)}}{{legend|#d7e074|Controlled by [[پیشمرگہ]]}} {{legend|#ebc0b3|Controlled by [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]]}}{{legend|#cae7c4|Controlled by [[Syrian opposition|Syrian rebels]]}} {{legend|#e2d974|Controlled by [[Kurdish Supreme Committee|Syrian Kurds]]}}]] حملے تے قبضے تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شہریاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی۔ عراقی ریڈ کریسنٹ تنظیم دا تخمینہ اے کہ کل داخلی نقل مکانی 2.3 دے نیڑے اے &nbsp; 2008 وچ 2 لکھ دے نیڑے عراقی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری عراقی خواتین اپنی تے اپنے کنباں د‏‏ی کفالت دے لئی فحاشی دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوگئياں ، تے علاقائی زمیناں تو‏ں جنسی سیاحاں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ اس حملے دے نتیجے وچ اک آئین ہويا ، جس نے جمہوریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ قوانین روايتی اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے تے 2005 وچ پارلیمانی انتخابات دا انعقاد ہويا۔ اس دے علاوہ ، اس حملے نے کرد علاقے د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ کيت‏‏ا ، تے استحکا‏م نے نويں معاشی خوشحالی کيتی۔ چونکہ کرد علاقہ تاریخی طور اُتے عراق دا سب تو‏ں جمہوری علاقہ اے ، لہذا دوسرے علاقےآں تو‏ں آنے والے بہت سارے عراقی مہاجرین کرد سرزمین د‏‏ی طرف بھجے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Contemporary Middle East|last=DeFronzo|first=James|publisher=Westview Press|year=2012|isbn=978-0-8133-4839-1|editor-last=Karl Yambert|edition=Third|location=Boulder, Colorado|pages=210–211|chapter=Impacts of the Iraq War}}</ref> 2013 دے پہلے نصف حصے وچ وی فرقہ وارانہ تشدد جاری رہیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ people died افراد د‏‏ی موت اپریل وچ ہوئی جدو‏ں حویجہ وچ اک سنی احتجاج نو‏‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے ہیلی کاپٹر دے چھاپے تو‏ں روک دتا گیا تے مئی وچ متعدد پرتشدد واقعات پیش آئے۔ 20 مئی 2013 نو‏‏ں ، 15 مئی نو‏‏ں کار بم دھماکے دے نتیجے وچ کار بم دھماکےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد لقمہ اجل بن گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 33 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہور ، 18 مئی نو‏‏ں ، بغداد دے سنی علاقےآں وچ 76 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ ماہرین نے دسیا اے کہ عراق 2006 دے وحشیانہ فرقہ وارانہ تنازعہ وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔ 22 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو مجرماں ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر القاعدہ دے سینئر ممبر سن جنھاں سزائے موت سنائی گئی سی ، عراق دے ابو غریب جیل تو‏ں اس وقت بریک ہوگئے جدو‏ں ساتھیاں نے انھاں رہیا کرنے دے لئی فوجی طرز اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اک خودکش حملہ آور نے بارود تو‏ں بھری کار نو‏‏ں جیل دے دروازےآں وچ سُٹ دتا۔ بغداد وچ امریکا دے سفیر جیمز ایف جیفری نے جدو‏ں آخری امریکی فوجیاں دے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے ہوئے کہیا کہ حملہ تے اس دے نتیجے وچ فرار ہونے تو‏ں عراق تے شام دونے ملکاں وچ القاعدہ تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اک تجربہ کار قیادت تے حوصلہ افزائی ملے گی … امکان اے عراق وچ سنی آبادی اُتے بجلی دا اثر ڈالنا جو باڑ اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔ 2014 دے وسط تک ملک انتشار دا شکار سی کہ قومی انتخابات دے بعد حالے اک نويں حکومت تشکیل پائی ، تے شورش نويں اونچائی اُتے پہنچ گئی۔ جون 2014 دے اوائل [[داعش|وچ دولت اسلامیہ نے عراق تے لیونت]] (داعش) نے موصل تے تکریت شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ اوہ بغداد اُتے مارچ کرنے دے لئی تیار اے ، جدو‏ں کہ عراقی کرد فوج نے تیل دے وڈے شہر کرکوک وچ اہ‏م فوجی تنصیبات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ . القائدہ تو‏ں وابستہ گروپ نے اپنے زیر اقتدار علاقے وچ ، 29 جون 2014 نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اسلامی ریاست دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Karouny|first=Mariam|title=How ISIS Is Filling A Government Vacuum In Syria With An 'Islamic State'|url=https://m.huffpost.com/us/entry/us_5763536?guccounter=2|website=Huffington Post|publisher=Reuters|date=4 September 2014}}</ref> وزیر اعظم نوری المالکی نے اپنی پارلیمنٹ تو‏ں کہیا کہ اوہ ایسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کرن جس تو‏ں انہاں نو‏ں اختیارات وچ اضافہ ہوئے گا ، لیکن قانون سازاں نے انکار کردتا۔ 14 اگست 2014 نو‏‏ں ، وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے اقتدار]] چھڈنے دے لئی اندرون تے بیرون ملک دباؤ ڈالیا۔ اس تو‏ں 19 اگست 2014 نو‏‏ں [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ ستمبر 2014 وچ ، صدر اوبامہ نے اعتراف کيت‏‏ا کہ امریکا نے دولت اسلامیہ دے عروج نو‏‏ں کم سمجھیا تے عراقی فوج د‏‏ی داعش نو‏‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جانے والی اہلیت نو‏‏ں کم سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Obama: U.S. underestimated rise of ISIS in Iraq and Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/obama-u-s-underestimated-rise-of-isis-in-iraq-and-syria/|publisher=CBS News|accessdate=30 May 2019}}</ref> اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے عراق وچ امریکی فوجاں د‏‏ی واپسی دا اعلان کيت‏‏ا ، لیکن صرف فضائی مدد کيت‏ی صورت وچ ، داعش فورسز د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ ، پھسے ہوئے مہاجرین نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ داعش تے مرکزی حکومت دے وچکار [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی]] اگلے تن سال تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ حکومت نے فتح دا اعلان کيت‏‏ا۔ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخاب دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے جنوری 2017 تک دولت اسلامیہ دے خلاف اپنی مہم تیز کردتی۔ سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ موصل ، عراق ، تے شام دے شہر رقعہ وچ دولت اسلامیہ دے گڑھ دے گردونواح وچ اک حکمت عملی د‏‏ی تبدیلی دا ارادہ کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ نہ صرف اوتھ‏ے دا شکار ہوک‏ے داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کردین گے ، بلکہ انھاں یورپ وچ اپنے آبائی ملکاں وچ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی وی بنایا گیا سی۔ ، افریقہ ، تے مشرق وسطی۔ 2017 وچ ، امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ کرد فورسز نے [[الرقہ|رقعہ پر]] قبضہ کرلیا ، جو داعش دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Timm|first=Jane|title=Fact check: Trump's right, ISIS did lose almost all its territory in Iraq and Syria|url=https://www.nbcnews.com/card/fact-check-trump-s-right-isis-did-lose-almost-all-n843111|publisher=NBC News|accessdate=17 May 2019}}</ref> 2018 تک ، عراق وچ تشدد دس سالاں وچ کم ترین سطح اُتے سی۔ ایہ داعش فورسز د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ شورش تو‏ں پرسکو‏ن ہونے دا بہت حد تک نتیجہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violence in Iraq at Lowest Level in 10 years|url=http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/|last=|first=|date=4 June 2018|website=Chicago Daily Observer|accessdate=9 September 2018|archivedate=22 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822045957/http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/}}</ref> جنوری 2020 وچ ، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دے لئی ووٹ دتا۔ اس تو‏ں امریکا دے نال عراق وچ 5،200 فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معاہدے دا خاتمہ ہوئے گا۔ صدر ٹرمپ نے فوجیاں دے انخلا اُتے اعتراض کيت‏‏ا تے عراق نو‏‏ں اس فیصلے اُتے پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi parliament votes to expel US troops — awaits government approval|url=https://www.dw.com/en/iraqi-parliament-votes-to-expel-us-troops-awaits-government-approval/a-51892888|last=|first=|date=5 January 2020|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-05-15}}</ref> == ہلاکتاں دا تخمینہ == [[فائل:C-17 Medevac mission, Balad AB, Iraq.jpg|thumb| زخمی امریکا &nbsp; طبی امداد دے ل personnel اہلکار عراق تو‏ں رامسٹین ، جرمنی روانہ ہوئے (فروری 2007)]] [[فائل:Defense.gov News Photo 051107-M-5865P-021.jpg|thumb| میرینز نے اک زخمی ساتھی نو‏‏ں آرمی دے UH-60 بلیک ہاک ہیلی کاپٹر تو‏ں القائم وچ طبی امداد دے لئی اتارا۔]] اتحاد دے لئی موت دے مجموعی طور اُتے سجے طرف انفوباکس دیکھو۔ عراق جنگ کيت‏ی ہلاکتاں وی دیکھو ، جس وچ اتحادی ملکاں ، ٹھیکیداراں ، غیر عراقی شہریاں ، صحافیاں ، میڈیا مددگاراں ، امدادی کارکناں تے زخمیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ ہلاکتاں دے اعداد و شمار خصوصا عراقی انتہائی متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ عراقی ہلاکتاں دا اندازہ لگانے دے لئی میڈیا ، اتحادی حکومتاں تے ہور د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں۔ تھلے دتے گئے جدول وچ انہاں وچو‏ں کچھ اندازےآں تے طریقےآں دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! ذریعہ ! عراقی ہلاکتاں ! مارچ 2003 تو‏ں &nbsp; . . . |- valign="top" | '''عراق فیملی ہیلتھ سروے''' | '''151،000''' پرتشدد اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''لانٹ سروے''' | '''601.027''' پرتشدد اموات باہر د‏‏ی '''654.965''' اضافی اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''PLOS میڈیسن اسٹڈی''' | '''460،000''' اضافی اموات بشمول '''132،000''' متشدد اموات تنازعہ تو‏ں پرتشدد اموات <ref name="Hagopian">{{حوالہ رسالہ|last=Hagopian|first=Amy|title=Mortality in Iraq Associated with the 2003–2011 War and Occupation: Findings from a National Cluster Sample Survey by the University Collaborative Iraq Mortality Study|date=15 October 2013}}</ref> | جون 2011 |- valign="top" | '''رائے ریسرچ بزنس سروے''' | تنازعہ تو‏ں '''1،033،000''' پرتشدد اموات | اگست 2007 |- valign="top" | '''عراقی وزارت صحت''' | موت دے سرٹیفکیٹ دے مطابق '''87،215''' پرتشدد اموات جاری کيتیاں گئیاں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> جنوری 2005 تو‏ں پہلے ہونے والی اموات غیر منظم <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت دا تخمینہ اے کہ 20٪ تک اموات غیر دستاویزی ني‏‏‏‏ں۔ | جنوری 2005 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> فروری 2009 |- valign="top" | '''[[عراق جنگ|متعلقہ ادارہ]]''' | '''110،600''' پرتشدد اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت صحت د‏‏ی موت دے سرٹیفکیٹ دے علاوہ 2003–04 وچ ہونے والے ہلاکتاں دا تخمینہ | اپریل 2009 |- valign="top" | '''عراق باڈی گنت‏ی''' | '''105،052–114،731''' پرتشدد شہری اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> تجارتی نیوز میڈیا ، این جی او تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں مرتب کردہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''162،000''' تو‏ں زیادہ شہری تے لڑاکا اموات | جنوری 2012 |- valign="top" | '''[[ویکی لیکس|وکی لیکس]] ۔''' '''درجہ بندی عراق جنگ لاگ''' | '''109،032''' پرتشدد اموات جنہاں وچ 66،081 شہری اموات نيں | جنوری 2004 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> دسمبر 2009 |} == تنقید تے لاگت == [[فائل:Pic of ramadi.jpg|thumb| 2006 وچ لڑائی تو‏ں [[رمادی|رمادی دی]] اک شہر د‏‏ی گلی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ]] [[فائل:Us troop iraq casualty memorial.jpg|thumb| دسمبر 2007 وچ شمالی کیرولائنا وچ اک یادگار۔ امریکا &nbsp; حادثے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں پس منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]] عراق انتظامیہ دے بارے وچ بش انتظامیہ دے عقلیت نو‏‏ں امریکا دے اندر تے باہر دونے ملکاں وچ مشہور تے سرکاری وسائل د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا اے ، بہت سارے امریکی &nbsp; شہری جو [[جنگ ویت ناں|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] نال متوازی تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)</ref> مثال دے طور اُتے ، سی آئی اے دے اک سابق افسر نے آفس آف اسپیشل پلانس نو‏‏ں [[خیالیت|نظریا‏تی]] گروہاں دا اک گروہ قرار دتا جو امریکی قومی سلامتی دے لئی خطرنا‏‏ک تے عالمی امن دے لئی خطرہ سن ، تے کہیا اے کہ اس گروپ نے صدام نو‏‏ں ہٹانے دے اپنے ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی انٹلیجنس تو‏ں جھوٹھ بولا تے جوڑ توڑ کيت‏‏ا۔ <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062 "Revealed: The Secret Cabal Which Spun for Blair,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} ''Sunday Herald'', Neil Mackay, 8 June 2003</ref> عوامی سالمیت دے مرکز دا الزام اے کہ 2001 تو‏ں 2003 دے درمیان بش انتظامیہ نے عراق دے مبینہ خطے دے امریکا دے بارے وچ 935 جھوٹھے بیانات دتے سن ۔ حملے دے حامیاں تے مخالفین دونے نے متعدد ہور خطوط دے نال جنگی کوششاں دے خلاف قانونی کارروائی دے معاملے اُتے وی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ، ناقدین نے امریکا تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اس مشن دے لئی کافی تعداد وچ فوج نہ لگانے ، جارحیت دے بعد عراق دے لئی مناسب منصوبہ بندی نہ کرنے ، تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی اجازت دینے تے اس دا ارتکاب کرنے اُتے گستاخی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں جداں جنگ اگے ودھ رہی اے ، ناقدین نے اعلیٰ انسانی تے مالی اخراجات دے خلاف وی اظہار خیال کيت‏‏ا۔ سن 2016 وچ ، برطانیہ نے عراق انکوائری شائع د‏‏ی ، جو اک عوامی انکوائری اے جو جنگ دے لئی مقدمہ بنانے ، حرباں تے جنگ دے بعد دے منصوبے بنانے وچ برطانوی حکومت تے فوج دے اقدامات د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تنقید سی۔ [[فائل:State positions Iraq war.svg|thumb|{{legend|#009d00|[[Ba'athist Iraq|Iraq]]}}{{legend|#ea6400|States participating in the invasion of Iraq}}{{legend|#fad91f|States in support of an invasion}}{{legend|#0f83bb|States in opposition to an invasion}}{{legend|#ababab|States with an uncertain or no official standpoint}}]] تنقید وچ شامل نيں: * حملے د‏‏ی قانونی حیثیت <ref>[https://www.theguardian.com/uk/2003/nov/20/usa.iraq1 War critics astonished as U.S. hawk admits invasion was illegal], ''The Guardian'', 20 November 2003</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-us-foreign-policy Top judge: U.S. and UK acted as 'vigilantes' in Iraq invasion], ''The Guardian'', 18 November 2008</ref> * انسانی جانی نقصان * عراق وچ جیل تو‏ں بدسلوکی دے اسکینڈلز جداں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی * یرغل دے بعد دے ناکافی منصوبے ، خاص طور اُتے فوجیاں د‏‏ی ناکافی سطحاں اُتے ( رینڈ کارپوریشن دے مطالعے وچ کہیا گیا اے کہ کامیابی دے لئی 500،000 فوجیاں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|title=RAND Review &#124; Summer 2003 – Burden of Victory|publisher=Rand.org|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927145512/http://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|archivedate=27 September 2008}}</ref> * مالی لاگت وچ {{Nowrap|$612 billion}} دے لگ بھگ 4/09 {{Nowrap|$612 billion}} خرچ ہويا ، سی بی او نے اندازہ لگایا اے کہ امریکا وچ عراق وچ جنگ کيت‏ی کل لاگت {{Nowrap|$1.9 trillion}} ہوئے گی۔ * امریکا د‏‏ی زیرقیادت عالمی سطح اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " اُتے منفی اثر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/23/AR2006092301130.html Spy Agencies Say Iraq War Hurting U.S. Terror Fight], ''The Washington Post'', 23 September 2006</ref> * خطے وچ امریکا دے روايتی اتحاد تے اثر و رسوخ نو‏‏ں نقصان {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * باغیاں دے ذریعہ مذہبی تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار تے نسلی صفائی * عراقی [[پٹرولیم|تیل دی]] پیداوا‏‏ر وچ خلل تے توانائی تو‏ں متعلق تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں ( 2002 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمت وچ چار گنیا اضافہ ہويا اے ۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M|title=Light Crude Oil (CL, NYMEX): Monthly Price Chart|publisher=Futures.tradingcharts.com|accessdate=10 September 2008}}</ref> === مالی لاگت === مارچ 2013 وچ ، براؤن یونیورسٹی وچ واٹسن انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے ذریعہ اج تک د‏‏ی عراق جنگ کيت‏ی کل لاگت دا تخمینہ 7 1.7 ٹریلین لگایا گیا سی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ امریکی معیشت اُتے جنگ کيت‏ی کل لاگت 2053 تک سود د‏‏ی شرح سمیت 3 ٹریلین ڈالر تو‏ں 6 ٹریلین ڈالر تک ہوئے گی ، جداں کہ واٹسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ وچ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref>''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' 15 March 2013</ref> انہاں تخمیناں د‏‏ی بالائی حدود وچ طویل مدتی سابق فوجیاں دے اخراجات تے معاشی اثرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہارورڈ د‏‏ی پبلک فنانس ماہر لنڈا جے بلمس نے اندازہ لگایا اے کہ عراق تنازعہ وچ زخمی ہونے والے امریکی فوجیاں نو‏‏ں معذوری معاوضہ تے طبی نگہداشت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی طویل مدتی لاگت تقریبا 1 ڈالر تک پہنچ جائے گی &nbsp; اگلے 40 سالاں وچ ٹریلین ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Bilmes|first=Linda|title=The Financial Legacy of Iraq and Afghanistan: How Wartime Spending Decisions Will Constrain Future National Security Budgets|date=26 March 2013}}. HKS Working Paper No. RWP13-006.</ref> تے ایہ کہ عراق د‏‏ی جنگ نے وسائل نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی جنگ تو‏ں ہٹا دتا ، تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہويا ، وفاقی قرض وچ اضافہ ہويا ، تے عالمی مالیا‏تی بحران دا باعث بنیا۔ [[سی این این]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی زیر اقتدار عبوری حکومت ، عراق وچ 2004 تک جاری رہنے والی کولیشن پرووینل اتھارٹی نے عراق دے ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ وچ 8.8 بلین ڈالر دا نقصان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جون 2011 وچ ، سی بی ایس نیوز دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے 100 بلاں دے صاف طور اُتے پیکیجڈ بلاکس وچ 6 ارب ڈالر عراق وچ پہنچائے سن ، جس نے سی ‑ 130 فوجی کارگو طیارےآں دے ذریعے بغداد وچ اڑایا سی۔ ٹائمز دا کہنا اے کہ مئی 2004 تک 21 علیحدہ پروازاں وچ عراق وچ 12 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم بھیجی گئی سی ، جو سب غائب ہوگئی ني‏‏‏‏ں۔ اک انسپکٹر جنرل د‏‏ی رپورٹ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ "کولیشن پروویژن اتھارٹی کی" شدید نااہلیاں تے ناقص انتظام "سے اس گل کيتی کوئی گارنٹی نئيں چھڈے گی کہ اس رقم دا صحیح استعمال ہويا تھا" ، اسٹوارٹ ڈبلیو بوون نے کہیا ، &nbsp; جونیئر ، عراق تعمیر نو دے خصوصی انسپکٹر جنرل دے دفتر دے ڈائریکٹر۔ "سی پی اے نے ایہ یقینی بنانے دے لئی فنڈز نو‏‏ں شفاف طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی خاطر خواہ انتظامی ، مالی ، تے معاہدے اُتے قابو نئيں پایا سی۔" <ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/meast/01/30/iraq.audit/ Audit: U.S. lost track of {{Nowrap|$9 billion}} in Iraq funds] Monday, 31 January 2005. CNN</ref> بوون نے ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ گمشدہ رقم "قومی تریخ وچ فنڈز د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چوری" د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2019 وچ ، مشرق وسطی دے ڈپٹی اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل پی مولروے نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکی فوجیاں اُتے اخراجات سال 2008 وچ 150 بلین ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ 15 بلین ڈالر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں جو کچھ حالے ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ افواج د‏‏ی معیشت تے اک روايتی کنٹری ٹیم ماڈل د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/2019/07/17/us-must-maintain-a-strong-diplomatic-and-military-presence-in-iraq-to-counter-irans-influence-experts-say/|title=US must maintain a strong diplomatic and military presence in Iraq to counter Iran's influence, experts say|first=Apoorva|last=Mittal|date=17 July 2019|website=Military Times}}</ref> == انسانیت سوز بحران == [[فائل:Car bomb victim in Iraq.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، کرکوک وچ کار بم دھماکے تو‏ں بچے د‏‏ی موت ہوگئی]] 2007 وچ بچےآں وچ [[ناقص غذائیت|غذائی قلت]] د‏‏ی شرح 28 فیصد ہوگئی۔ 2007 وچ ، بغداد یونیورسٹی تو‏ں وابستہ خاندانی تے بچےآں دے امور دے اک محقق ناصر محسن نے دعوی کيت‏‏ا کہ عراقی 60 – 70٪ بچے نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر عراقیاں نو‏‏ں پینے دے صاف پانی تک رسائی نئيں سی۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ شمالی عراق وچ ہیضے د‏‏ی وباء پانی دے ناقص معیار دا نتیجہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر عراقی ڈاکٹراں نے 2003 تے 2006 دے درمیان ملک چھڈ دتا۔ ''لینسیٹ'' تے [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] مضامین وچ ''یہ'' تجویز کيت‏‏ا گیا اے کہ [[سقوط کوِیت|پہلی]] تے [[افغانستان جنگ (2001ء)|دوسرے عراق جنگاں دے]] بعد [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] ، پیدائشی نقائص ، اسقاط حمل ، بیماریاں تے پہلے از وقت پیدائش دے واقعات د‏‏ی تعداد وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوسکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ امریکیو‏ں دے دوران متعارف کرائے گئے یورینیم تے کیمیکل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ حملےآں.<ref name="lancet2013">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian mortality after the 2003 invasion of Iraq|date=16 March 2013|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62196-5/fulltext?code=lancet-site|accessdate=29 November 2018}}</ref> 2015 دے آخر تک ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے دفتر دے]] مطابق ، 4.4 &nbsp; لکھ عراقی داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=UNHCR|title=Global Trends: Forced Displacement in 2015|url=http://www.unhcr.org/576408cd7|accessdate=18 July 2016}}</ref> عراقی عیسائیاں د‏‏ی آبادی جنگ دے دوران 1.5 تو‏ں کم ہوگئی &nbsp; 2003 وچ 10 لکھ تو‏ں 2015 وچ 500،000 ، تے 2016 وچ شاید صرف 275،000۔ فارن پالیسی ایسوسی ایشن نے اطلاع دتی اے کہ "ممکنہ طور اُتے عراق مہاجرین دے بحران دا سب تو‏ں پریشان کن جزو … 2003 وچ اس ملک اُتے حملے دے بعد ہور عراقیاں نو‏‏ں جذب کرنے وچ امریکا د‏‏ی نااہلی رہی ا‏‏ے۔ اج تک ، امریکا نے 20 لکھ تو‏ں زیادہ عالمی عراقی پناہ گزیناں وچو‏ں تقریبا 84 84000 عراقیاں نو‏‏ں مہاجر دا درجہ دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، امریکا نے [[جنگ ویت ناں|ویتنام جنگ دے]] دوران 100،000 تو‏ں زیادہ جنوبی ویتنامی پناہ گزیناں نو‏‏ں سیاسی پناہ دی۔ " <ref>"Global Views: Iraq's refugees", by R. Nolan, Foreign Policy Association Features, Resource Library, 12 June 2007.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi Refugee Processing Fact Sheet|url=http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet|publisher=[[U.S. Citizenship and Immigration Services]]|accessdate=23 March 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314090120/http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet}}</ref> == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == [[File:CollateralMurder.ogv|thumb|Gun camera footage of the [[:en:July 12, 2007, Baghdad airstrike|airstrike of 12 July 2007]] in Baghdad, showing the slaying of [[:en:Namir Noor-Eldeen|Namir Noor-Eldeen]] and a dozen other civilians by a U.S. helicopter]] پوری عراق جنگ دے دوران ، تنازعہ دے تمام اطراف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ہوئی ا‏‏ے۔ === عراق د‏‏ی حکومت === * عراقی سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دا استعمال * وزارت داخلہ د‏‏ی عراقی پولیس اُتے ڈیتھ اسکواڈ تشکیل دینے تے سنی عرباں دے متعدد قتل و غارت گری تے تشدد دا مرتکب ہونے دا الزام لگیا تے عراق وچ ملیشیاواں دے نال پولیس د‏‏ی ملی بھگت نے مسائل نو‏‏ں ہور پیچیدہ کردتا ا‏‏ے۔ === اتحادی افواج تے نجی ٹھیکیدار === [[فائل:Abu Ghraib 53.jpg|thumb| 2006 وچ ابوغریب د‏‏ی جاری کردہ اس تصویر وچ برہنہ عراقی قیدیاں دا اک اہرام دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] * بمباری تے میزائل حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی اموات جو عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے سلسلے وچ ہر ممکن احتیاطی تدابیر اختیار کرنے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|title=Off Target: The Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq|url=https://www.hrw.org/reports/2003/usa1203/4.htm|website=Human Rights Watch|accessdate=21 October 2015}}</ref> * ابو غریب نے امریکی فوج دے اہلکاراں دے ذریعہ تشدد تے قیدیاں دے نال بدسلوکی ، جس وچ ہزاراں عراقی مرد و خواتین نو‏‏ں نظربند کيت‏‏ا گیا ۔ ابوغریب اُتے تشدد وچ عصمت دری ، جسمانی زیادتی تے وسیع پیمانے اُتے جنسی زیادتی ، واٹر بورڈنگ ، نظربند افراد اُتے فاسفورک ایسڈ ڈالنا ، نیند تو‏ں محرومی تے جسمانی مار پیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ * الحدیدہ وچ 24 شہریاں دے قتل (کچھ الزامات دے نال جاری اے ) * پھسلواح دے حملہ دے دوران اگ بھری ہوئی منشنری سفید فاسفورس دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، جس دے نتیجے وچ خواتین تے بچےآں وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئیاں (جداں سفید فاسفورس {{تحویل|4800|F|C|abbr=off}} درجہ حرارت اُتے جلدا اے تے انتہائی زہریلا ہُندا اے ) تے دیرپا بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/white-phosphorus-us-led-coalition-forces-iraq-injuries-burn-muscle-bone-mosul-humanitarian-groups-a7789431.html|title=White phosphorus use by US-led coalition forces in Iraq condemned by humanitarian groups|date=2017-06-14|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> بین الاقوامی قانون سازی دے ذریعہ آبادی دے مراکز وچ سفید فاسفورس دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/why-united-nations-not-investigating-alleged-white-phosphorus-attacks-1468042|title=White phosphorus melts children's flesh but no government wants to investigate—and the U.S. keeps using it, too|last=EST|first=Tareq Haddad On 11/4/19 at 7:17 AM|date=2019-11-04|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> * [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج دے]] ذریعہ عراقی آبادی دے مراکز وچ ختم شدہ یورینیم راؤنڈز دا استعمال ، جس دا اندازہ اے کہ 2003 وچ عراق وچ فائر کیتے جانے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 راؤنڈ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/us-depleted-uranium-weapons-civilian-areas-iraq|title=US fired depleted uranium at civilian areas in 2003 Iraq war, report finds|date=2014-06-19|website=the Guardian|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> عراق وچ تے ' خلیجی جنگ سنڈروم ' د‏‏ی طرح ، خلیج یورینیم دے نتیجے وچ زہریلے صحت دے زہریلے اثرات مرتب ہوئے جداں بچپن دے لیوکیمیا ، پیدائشی بدصورتی تے کینسر جداں واقعات جنوبی عراق وچ ایداں دے خطےآں وچ ہوئے نيں جتھ‏ے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 ، یوگوسلاو جنگاں دے بعد سربیا ، بوسنیا تے کوسوو وچ ختم شدہ یورینیم استعمال دے اثرات د‏‏ی طرح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/bernard2/|title=The Controversy Surrounding Depleted Uranium Weapons|website=large.stanford.edu|accessdate=2020-04-23}}</ref> * محمودیہ نے عراقی لڑکی دے نال عصمت دری تے قتل و غارت گری ، تے اس دے اہل خانہ دا قتل * عراقی فضائیہ دے کمانڈر ، عابد حامد مووہوش ، [[جنگی قیدی|جنگی قیدی پر]] تشدد تے قتل * بہا موسہ دا قتل * مکاردیب د‏‏ی شادی کيتی جماعت دا قتل عام جتھ‏ے مبینہ طور اُتے اتحادی فوج نے 42 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا * غیر امریکی ، غیر مسلح عراقیاں اُتے تن امریکی میریناں دے قتل دے بعد انہاں نو‏ں ہتھیار لگانا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|title=Multi-National Force&nbsp;– Iraq&nbsp;– Additional Soldier charged with murder|publisher=Mnf-iraq.com|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816140724/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|archivedate=16 August 2007}}</ref> ''دی نیشن کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، امریکی فوجیاں دے ذریعہ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور حرکتاں دا مشاہدہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے خلاف عراق دے سابق فوجی اراکین وی ایسی ہی کہانیاں سنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ * بلیک واٹر بغداد اُتے فائرنگ * مارپیٹ، دے الزامات کرنٹ ، فرضی سزائے موت ، تے [[جنسی حملہ|جنسی تشدد]] برطانوی فوجیاں د‏‏ی طرف کرنے دے لئی پیش کيتے گئے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] عوامی مفاد دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں (آئی سی سی) (پی آئی ایل) تے آئینی و انسانی حقوق دے یورپی مرکز 12 اُتے (ECCHR) 2014. جنوری === شورش پسند گروہ === [[فائل:Car bomb in Iraq.jpg|thumb| عراق وچ باغیاں دے ذریعہ کار بم دھماکےآں دا اکثر استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔]] * عراقی وزیر داخلہ بیان جابر دے مطابق جنوری 2005 تو‏ں جون 2006 تک 12،000 تو‏ں زیادہ عراقیاں د‏‏ی ہلاکت ، جس نے بم دھماکےآں ، گھاتاں تے ہور مہلک حملےآں دے متاثرین د‏‏ی پہلی سرکاری گنت‏ی کيتی۔ باغیاں نے عراقی شہری آبادی اُتے متعدد [[خودکش حملہ|خودکش حملے]] وی کیتے نيں [[خودکش حملہ|جنہاں وچ]] زیادہ تر شیعہ برادری د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.theage.com.au/news/world/iraq-bombing-toll-rises/2006/07/02/1151778799144.html Iraq bombing toll rises]. ''[[The Age]]'' 2 July 2006</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] اکتوبر 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ سویلین حملےآں د‏‏ی حد تے انہاں دے مطلوبہ جواز دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ A Face and a Name. Civilian Victims of Insurgent Groups in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902220424/https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ |date=2020-09-02 }}. [[نگہبان حقوق انسانی]] October 2005.</ref> * خودکش بمباراں دے ذریعہ منڈیاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دے ذریعے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف حملے * عراقی خانہ جنگی دے دوران بنیادی طور اُتے فرقہ وارانہ موت دے دستےآں دے ذریعہ عام شہریاں دے خلاف حملے۔ عراق باڈی کاؤنٹ پروجیکٹ دے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عراق جنگ دے دوران شہریاں د‏‏ی 33٪ اموات اغوا یا گرفتاری دے بعد عمل درآمد دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھاری اکثریت نامعلوم اداکاراں نے انجام دتے جنہاں وچ باغی ، فرقہ وارانہ ملیشیا تے جرائم پیشہ شامل سن ۔ <ref>[http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0807240 The Weapons That Kill Civilians — Deaths of Children and Noncombatants in Iraq, 2003–2008] by Madelyn Hsiao-Rei Hicks, M.D., M.R.C.Psych., Hamit Dardagan, Gabriela Guerrero Serdán, M.A., Peter M. Bagnall, M.Res., John A. Sloboda, PhD, F.B.A., and Michael Spagat, PhD, The New England Journal of Medicine.</ref> * سفارتکاراں تے سفارتی سہولیات اُتے حملے جنہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بغداد وچ اگست 2003 وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر وچ بم دھماکے دے نتیجے وچ عراق وچ اقوام متحدہ دے اعلیٰ نمائندے تے اقوام متحدہ دے 21 ہور عملے د‏‏ی ہلاکت۔ متعدد سفارتکاراں دا سر قلم کرنا: الجزائر دے دو سفارتی ایلچی علی بیلاروسی تے ایزڈائن بیلکادی ، مصر دے سفارتی ایلچی الشریف ، تے چار روسی سفارت کار * فروری 2006 وچ [[العسکری مسجد|ال عسکری مسجد پر]] بم دھماکے ، شیعہاں دے اک سب تو‏ں مقدس مقام نو‏‏ں تباہ ، 165 تو‏ں زیادہ نمازی ہلاک تے فرقہ وارانہ فسادات تے انتقامی قتل نو‏‏ں بھڑکایا <ref>Alex Rodriguez, [https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current Iraqi shrine blast suspect caught] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402235744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current |date=2013-04-02 }} (paid archive), ''The Chicago Tribune'' 29 June 2006.</ref> * متعدد ٹھیکیداراں دے قتل عام؛ یوجین آرمسٹرونگ ، جیک ہینسلے ، کینتھ بگلے ، ایویلو کیپوف تے جورجی لازوف (بلغاریہ ٹرک ڈرائیور)۔ ) مترجم: ہور غیر فوجی اہلکاراں وچ شامل نيں قتل وچ کم سورج ال ، Shosei کوڑا ، Fabrizio دے کواتروچی (اطالوی)، صدقہ کارکن مارگریٹ حسن ، تعمیر نو انجینئر نک برگ ، فوٹوگرافر سیلواتور سینٹورو (اطالوی) تے سپلائی کارکن سیف عدنان کنان (عراقی) ) چار نجی مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں اگ لگنے تو‏ں ہلاک ہوگئے ، انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں گھسیٹا گیا ، مار پیٹ تے نذر آتش کردتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں نو‏‏ں فرات دے پار تو‏ں گزرنے والے اک پل اُتے لٹکانے تو‏ں پہلے سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا سی۔ * نیو عراقی فوج دے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانا یا انہاں دا قتل ، تے کولیشن پروویژن اتھارٹی ، جداں فرن ہالینڈ ، یا عراقی گورننگ کونسل ، جداں عکیلا الہاشمی تے ایززڈین سلیم ، یا ہور غیر ملکی شہریاں تو‏ں وابستہ شہریاں دا قتل۔ ، جداں کینیا تو‏ں آئے ہوئے * عراقی شیعہ ملیشیا دے حامیاں دے اک گروپ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے دے احاطے وچ وڑ ک‏ے استقبالیہ دے علاقے وچ اگ لگیا دی۔ امریکی فوجیاں نے عسکریت پسنداں اُتے آنسو گیس فائر کيتیاں ، جو اگے نئيں ودھے۔ ایہ حملہ 29 دسمبر نو‏‏ں امریکی فضائی حملےآں دے بعد کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ ایران دے حمایت یافتہ گروپ ، کٹیب حزب اللہ دے 25 عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.helensburghadvertiser.co.uk/news/18130111.supporters-shia-militia-storm-us-embassy-compound-baghdad/|title=Supporters of Shia militia storm into US Embassy compound in Baghdad|website=Helensburgh Advertiser|language=en|accessdate=2019-12-31}}</ref> == جنگ دے بارے وچ عوامی رائے == === بین الاقوامی رائے === [[فائل:London Anti-war demo 2005.jpg|thumb| مظاہرین نے 19 مارچ 2005 نو‏‏ں لندن وچ ، جتھ‏ے ڈیڑھ لکھ تو‏ں زیادہ مارچ کيت‏‏ا]] مارچ 2003 دے اک گیلپ پول وچ ، حملے دے اگلے ہی دن ، 76٪ امریکیو‏ں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی منظوری دتی سی۔ مارچ 2003 وچ یوگوف دے سروے وچ ، 54 فیصد برطانویاں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کيتی۔ جنوری 2007 وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے 25 ملکاں وچ 26،000 تو‏ں زیادہ افراد دے سروے دے مطابق ، عالمی آبادی دا 73٪ عراق جنگ تو‏ں امریکی نمٹنے تو‏ں انکار ہويا۔ بی بی سی دے ذریعہ 2007 دے ستمبر وچ ہونے والے اک سروے وچ پتا چلیا اے کہ دنیا د‏‏ی دو تہائی آبادی نو‏‏ں یقین اے کہ امریکا نو‏‏ں اپنی افواج نو‏‏ں عراق تو‏ں واپس لینا چاہیدا۔ 2006 وچ پتا چلیا کہ برطانیہ تے کینیڈا وچ وڈی جماعتاں دا خیال اے کہ عراق وچ جنگ "بلاجواز" اے تے &nbsp; - برطانیہ وچ &nbsp; - انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت اُتے تنقید سی &nbsp; عراق وچ پالیسیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|title=Guardian July Poll|date=July 2006|publisher=ICM Research|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527234221/http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|archivedate=27 May 2008}}</ref> عرب امریکی انسٹی ٹیوٹ دے انتخابات دے مطابق ، عراق اُتے حملے دے چار سال بعد ، 83٪ مصریاں دا امریکا دے بارے وچ منفی خیال سی &nbsp; عراق وچ کردار؛ سعودی عرب دے 68٪ افراد دا منفی خیال سی۔ اردن د‏‏ی 96٪ آبادی دا منفی نظریہ سی۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی 70٪ آبادی تے لبنانی آبادی دے 76٪ نے وی اپنے خیال نو‏‏ں منفی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Zogby|first=James|publisher=[[Arab American Institute]]|date=March 2007|url=http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|title=Four Years Later: Arab Opinion Troubled by Consequences of Iraq War|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128061143/http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|archivedate=28 January 2015}}</ref> پیو گلوبل رویڈ پروجیکٹ د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2006 وچ [[نیدرلینڈز]] ، جرمنی ، [[اردن]] ، فرانس ، [[لبنان]] ، روس ، چین ، کینیڈا ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[پاکستان]] ، اسپین ، [[انڈونیشیا]] ، [[ترکی]] تے [[مراکش|مراکش د‏‏ی وڈی تعداد دا]] خیال اے کہ عراق جنگ تو‏ں پہلے ہی دنیا زیادہ محفوظ اے تے صدام دا خاتمہ ، جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[بھارت|ہندوستان وچ ]] یقین اے کہ صدام حسین دے بغیر دنیا محفوظ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Pew Research Center|website=Pew Global Attitudes Project|date=28 February 2006|url=http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002|title=India: Pro-America, Pro-Bush|access-date=24 September 2020|archivedate=8 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508192741/http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002}}</ref> ==== عراقی رائے ==== [[فائل:Pleadingforfreedom.jpg|thumb| عراقی فوج دے 5 واں بریگیڈ ، دوسرے عراقی آرمی ڈویژن د‏‏ی اک خاتون نے عراقی فوج دے اک فوجی تو‏ں التجا د‏‏ی اے [[عراق|کہ اوہ عراق دے]] شہر تکفیریہ دے نیڑے چھاپے دے دوران اک مشتبہ باغی نو‏‏ں آزاد ہونے دتیاں ]] حملے دے براہ راست بعد ، پولنگ نے دسیا کہ معمولی اکثریت نے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>[https://archive.today/20130126110354/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=22949 Most Iraqis in Baghdad welcome US: NDTV poll] The Indian Express</ref> 2005 تے 2007 دے وچکار ہونے والے سروے وچ دکھایا گیا سی کہ عراقیاں وچو‏ں 31–– فیصد امریکی تے ہور اتحادی افواج نو‏‏ں سلامتی د‏‏ی بحالی دے بعد واپس جانا چاہندے سن تے اس د‏ی بجائے 26–35٪ فوری واپسی چاہندے سن ۔ <ref name="WorldPublicOpinion">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|title=The Iraqi Public on the U.S.&nbsp;Presence and the Future of Iraq|publisher=World Public Opinion|date=27 September 2006|accessdate=23 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824163145/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|archivedate=24 August 2016}}</ref><ref name="bbcpoll">[http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/19_03_07_iraqpollnew.pdf Iraq Poll] conducted by [[D3 Systems|D3&nbsp;Systems]] for the BBC, ABC News, ARD German TV and USA Today. More than 2,000 people were questioned in more than 450 neighbourhoods and villages across all 18&nbsp;provinces of Iraq between 25 February and 5 March 2007. The margin of error is + or&nbsp;– 2.5%.</ref><ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/poll/2007/0806oildevt.htm Iraqis Oppose Oil Development Plans, Poll Finds (6 August 2007)] (Oil Change International, Institute for Policy Studies, War on Want, PLATFORM and Global Policy Forum)</ref> اکثریت اس تو‏ں پہلے امریکی موجودگی د‏‏ی مخالفت کرنے دے باوجود ، 60 فیصد عراقیاں نے انخلا تو‏ں پہلے امریکی فوجیاں نو‏‏ں براہ راست چھڈنے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، 51٪ دے نال انخلا دا منفی اثر پئے گا۔ 2006 وچ ، عراقی عوام اُتے کیتے جانے والے اک سروے وچ انکشاف ہويا سی کہ 52 فیصد رائے شماری وچ کہیا گیا سی کہ عراق صحیح سمت اُتے گامزن اے تے 61٪ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ صدام حسین نو‏‏ں بے دخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ مارچ 2007 وچ بی بی سی دے اک سروے وچ ، 82 فیصد عراقیاں نے عراق وچ قائم اتحادی افواج اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔ == دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ تو‏ں وابستہ == اگرچہ واضح طور اُتے ایہ بیان کردے ہوئے کہ عراق دا نائن الیون تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Administration of George W. Bush, 2006: Book II, July 1 to December 31, 2006|last=Office of the Federal Register|publisher=United States Government Printing Office|year=2010|series=[[Public Papers of the Presidents]]|location=Washington, DC|page=[https://books.google.com/books?id=ozUnYqCDj9UC&pg=PA1542 1542]|display-authors=etal|author-link=Office of the Federal Register}}</ref> پہلے ازاں صدر جارج ڈبلیو بش نے عراق جنگ نو‏‏ں مستقل طور اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دا]] مرکزی محاذ" کہیا سی ، تے کہیا کہ جے امریکا عراق تو‏ں کڈیا گیا ، "دہشت گرد ایتھ‏ے ساڈے پِچھے آئیاں گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bush|first=President George W.|publisher=The White House|date=9 September 2003|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/09/20030909.html|title=A Central Front in the War on Terror}}</ref> جدو‏ں جنگ دے دوسرے حامی وی باقاعدگی تو‏ں اس دعوے د‏‏ی بازگشت کردے رہے ، جدو‏ں تنازعہ اگے بڑھدا گیا تاں ، ارکان امریکا &nbsp; کانگریس ، امریکا &nbsp; عوامی ، تے ایتھ‏ے تک کہ امریکا &nbsp; فوجیاں نے عراق تے امریکا دے خلاف جنگ دے وچکار رابطے اُتے سوال اٹھائے &nbsp; دہشت گردی۔ خاص طور اُتے ، انٹیلیجنس ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پیدا ہويا کہ عراق جنگ نے واقعتا دہشت گردی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دے]] ماہر روہن گناراِنّا نے کثرت تو‏ں عراق اُتے حملے نو‏‏ں اک "مہلک غلطی" کہیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gunaratna|first=Rohan|title=The Post-Madrid Face of Al Qaeda|date=Summer 2004}}</ref> لندن دے انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز نے 2004 وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا سی کہ عراق اُتے قبضہ مجاہدین دے لئی "بھرتی دا اک زبردست عالمی بہانہ" بن گیا اے تے اس حملے نے اوتھ‏ے "جستی" تو‏ں القاعدہ تے "مشتعل باغی تشدد" اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ امریکی قومی انٹلیجنس کونسل نے جنوری 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ عراق د‏‏ی جنگ دہشت گرداں د‏‏ی اک نويں نسل دے لئی اک نسل دا مرکز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی دھمکیو‏ں دے قومی انٹلیجنس آفیسر ڈیوڈ لو نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا اے کہ عراق د‏‏ی جنگ نے دہشت گرداں نو‏‏ں "اک تربيت‏ی میدان ، اک بھرتی دا میدان ، تکنیکی مہارت نو‏‏ں ودھانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ &nbsp; . . . ایتھ‏ے تک کہ ، ایتھ‏ے تک کہ بہترین منظر نامے دے تحت ، ایہ امکان موجود اے کہ کچھ جہادی جو اوتھ‏ے مارے نئيں جاندے نيں ، اک لحاظ تو‏ں ، جتھ‏ے وی گھر ہون گے ، گھر چلے جان گے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، دوسرے مختلف ملکاں وچ منتشر ہوجان گے۔ کونسل دے چیئرمین رابرٹ ہچنگز نے کہیا ، "اس وقت عراق بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں دا مقناطیس ا‏‏ے۔" تے 2006 دے قومی انٹلیجنس تخمینہ ، جس نے تمام 16 امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں دے سمجھ‏‏ے جانے والے فیصلے دا خاکہ پیش کيت‏‏ا ، کہیا اے کہ "عراق تنازعہ ، جہادیاں دے لئی اک 'وجہ کالابری' د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے ، جس تو‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ امریکی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی پیدا ہوئی اے تے اس دے لئی حامیاں د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ عالمی جہادی تحریک۔ " == غیر ملکی شمولیت == === سعودی عرب تے غیر عراقیاں دا کردار === {{bar box|title=Origins of suicide bombers in Iraq 2003–2007|titlebar=#DDD|float=left|left1=Nationality|right2=|width=300px|bars={{bar pixel|[[سعودی عرب]]|red|53}} {{bar pixel|[[عراق]]|orange|18}} {{bar pixel|[[اٹلی]]|blue|8}} {{bar pixel|[[سوریہ]]|blue|8}} {{bar pixel|[[کویت]]|blue|7}} {{bar pixel|[[اردن]]|blue|4}} {{bar pixel|* ہور|blue|26}}|caption=<small>* [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[تیونس]] ، [[ترکی]] ، [[یمن]] وچ ہر اک تو‏ں تین؛ [[بیلجیم]] ، فرانس ، اسپین وچ ہر اک تو‏ں 2۔ برطانیہ ، [[لبنان]] ، [[مراکش]] ، [[سوڈان]] وچو‏ں اک اک </small><ref name=suicide-bombers-in-iraq />}} مطالعات دے مطابق ، [[عراق]] وچ زیادہ تر خودکش بمبار غیر ملکی ، خاص طور اُتے سعودی نيں ۔ <ref>See also: Hafez, Mohammed M. [https://web.archive.org/web/20140222201450/http://www.powells.com/biblio?inkey=65-9781601270047-2 ''Suicide Bomber in Iraq'']. United States Institute of Peace Press. {{آئی ایس بی این|1601270046}}.</ref> === چین تے روس دا کردار === عراق دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روس عراق اُتے حملے دا مخالف سی۔ روس ، فرانس تے جرمنی دے وزرائے خارجہ نے مشترکہ اعلامیہ جاری کيت‏‏ا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ کيت‏ی اجازت دینے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں "اجازت" نئيں دین گے۔ روس نے بش انتظامیہ دے منصوبےآں دے بارے وچ صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ معلومات وچ فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی ، سامان تے انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ اگرچہ چینی تے روسی حکومتاں نے عراق جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی ، لیکن چین تے روس دونے نے عراق جنگ تو‏ں فائدہ اٹھایا اے جدو‏ں کہ حملہ کرنے والے ملکاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ عراقی تیل دے دو سب تو‏ں وڈے معاہدے چین تے روس نو‏‏ں ہوئے ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html|title=U.S. Companies Shut Out as Iraq Auctions Its Oil Fields|first=Vivienne|last=Walt|date=19 December 2009|accessdate=26 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226104042/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html |date=26 February 2017 }}</ref> جدو‏ں کہ جنگ نے خود چین نو‏‏ں امریکا دے سامنے سرمایہ کاری دے متبادل ذریعہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|title=TEN YEARS LATER: WHO WON THE IRAQ WAR, THE US OR CHINA?|website=rubincenter.org|language=en-US|accessdate=28 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171028094647/http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|archivedate=28 October 2017}}</ref> === ایران دا کردار === اگرچہ کچھ فوجی انٹلیجنس تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ اس دے بارے وچ کوئی ٹھوس شواہد موجود نئيں نيں ، اُتے امریکی میجر جنرل ریک لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران نے عراق وچ شیعہ باغیاں نو‏‏ں تربیت ، اسلحہ ، رقم تے انٹیلیجنس فراہ‏م کیہ اے تے ایہ کہ ایران دے انٹیلیجنس ایجنٹاں دے علاوہ 150 دے ارکان خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] کسی وی وقت عراق وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ لنچ دا خیال اے کہ آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے ارکان نے قزالی دہشت گردی دے نیٹ ورک دے ممبراں نو‏‏ں دھماکہ خیز مواد د‏‏ی ٹکنالوجی وچ تربیت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اس نیٹ ورک نو‏‏ں اسلحہ ، اسلحے تے فوجی مشیر وی فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے دھماکہ خیز آلات بشمول باغیاں دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے دھماکہ خیز مواد ( IEDs ) تے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار ہونے والے منصوبے (EFPs) ، جنہاں دا تعلق لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ ایرانی ساختہ یا ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ دو نامعلوم امریکی دے مطابق &nbsp; حکا‏م ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] اس امکان دا جائزہ لے رہیا اے کہ کربلا دے صوبائی ہیڈ کوارٹر اُتے چھاپہ ، جس وچ باغی اک امریکی اڈے وچ گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، پنج امریکی ہلاک &nbsp; فوجیاں نے ، تن نو‏‏ں زخمی کيت‏‏ا ، تے فرار ہونے تو‏ں پہلے تن حمیوز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا ، ایرانیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] {{Nowrap|31 جنوری 2007}} نو‏‏ں اک تقریر وچ کہیا اے کہ ایران عراق وچ اتحادی افواج دے خلاف حملےآں د‏‏ی حمایت کر رہیا اے تے کچھ عراقیاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ پنج ایرانی عہدیداراں د‏‏ی امریکی فوج دے ذریعہ 11 جنوری نو‏‏ں عراق دے شمالی شہر اربیل وچ نظربندی دے بدلے وچ قدس فورس نے کيت‏‏ا سی۔ ۔ 2011 وچ ، امریکی سفیر جیمز فرینکلن جیفری نے کہیا سی کہ "ایرانی پراکسیاں نے عراق وچ امریکی لڑائی وچ ہونے والی ہلاکتاں دا تقریبا a اک چوتھائی حصہ لگایا - اس وچ نیڑے 1،100 ہلاکتاں تے ہزاراں زخمی ہوئے۔" جنوری 2019 وچ جاری کيتی گئی امریکی فوج د‏‏ی عراق جنگ دے اک 1،300 صفحاں دے مطالعے اُتے ، ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ "اس منصوبے د‏‏ی 2018 وچ تکمیل دے وقت ، اک حوصلہ افزائی تے توسیع پسند ایران صرف اک فاتح دکھادی دیندا اے " تے ایہ کہ جنگ دے نتیجے وچ " غیر ملکی مداخلتاں دے بارے وچ گہری شکوک و شبہات۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2019/01/18/armys-long-awaited-iraq-war-study-finds-iran-was-the-only-winner-in-a-conflict-that-holds-many-lessons-for-future-wars/|title=Army's long-awaited Iraq war study finds Iran was the only winner in a conflict that holds many lessons for future wars|last=South|first=Todd|date=4 February 2019|website=Army Times|language=en-US|accessdate=6 February 2019}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جولائ‏ی 12 ، 2007 ، بغداد اُتے فضائی حملے]] ([[وکی لیکس]] دے نال 2010 وچ وابستہ)) * [[عراق تے امریکا تعلقات]] * [[بلحاظ اموات جنگاں د‏‏ی لسٹ]] * [[عراق دے خلاف جنگ دا خاتمہ کرنے دا قومی نیٹ ورک]] * [[امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر ملکی مداخلتاں]] * [[عراق جنگ دے خلاف مظاہرے]] * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تے عراق جنگ]] * [[جنگ وچ امریکی فوجی ہلاکتاں]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] * '' [[عراق جنگ: ویکیپیڈیا چینج لاگز د‏‏ی اک ہسٹوگرافی]] '' {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|group=nb}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 بٹ ، احسن۔ 2019۔] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 "2003 وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کیو‏ں کيت‏‏ا؟"] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 ''سیکیورٹی اسٹڈیز''] * Dexter Filkins (17 December 2012). "جنرل اصول: ڈیوڈ پیٹریاس کتنا چنگا سی؟" . نیویارک ۔ پی پی 76-81. * {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} 318 صفحات * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} * {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} * روبین ، انٹونیوس سی جی ایم ، ایڈ۔ (2010) ''عراق اک فاصلے پر: ماہر بشریات جنگ دے بارے وچ سانو‏ں کيت‏‏ا تعلیم دے سکدے نيں'' ۔ فلاڈیلفیا: یونیورسٹی آف پنسلوانیا۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8122-4203-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8122-4203-4|978-0-8122-4203-4]] ۔ * سیرکوسا ، جوزف ایم ، تے لارینس جے ویزر ، "جارج ڈبلیو بش ، ڈپلومیسی ، تے عراق دے نال جنگ وچ جا رہے نيں ، 2001-2003۔" ''جرنل آف ڈپلومیٹک ریسرچ / ڈپلومیسی اراٹرمارالی ڈیرگسی'' (2019) 1 # 1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=2023-04-04 }} * {{Cite report|title=A Bitter Legacy: Lessons of Debaathification in Iraq|url=https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq|publisher=International Center for Transitional Justice|access-date=2020-09-24|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925042929/https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.ictj.org/our-work/regions-and-countries/iraq عبوری عدالت برائے بین الاقوامی مرکز ، عراق] * [http://costofwar.com/ جنگ کيت‏ی ڈالر لاگت] : کل امریکی &nbsp; عراق جنگ کيت‏ی قیمت * [https://web.archive.org/web/20070319190219/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2362747.ece "بلیک پینٹاگون دے مطالعہ نے عراق وچ 'خانہ جنگی' دا اعتراف کيت‏‏ا اے "] ، روپرٹ کارن ویل ، ''دی انڈیپنڈنٹ'' ، مارچ 2007 دے ذریعہ * [https://web.archive.org/web/20070219040631/http://www.gulfwarrior.org/iraq/iraq_maps.htm عراق دے اعلیٰ قراردادی نقشے] ، گلف واریر ڈاٹ آرگ * عراق دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے ، 19 مارچ 2003 د‏‏ی شام نو‏‏ں [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030319-17.html جارج ڈبلیو بش دا صدارتی خطاب] ۔ * [http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#2war کتابیات] : دوسری امریکی – عراق جنگ (2003–) * ''[https://web.archive.org/web/20110102175946/http://www.zogby.com/news/ReadNews.dbm?ID=734 عراق دا پہلا میجر سروے]'' ۔ زگبی انٹرنیشنل ، 10 ستمبر 2003۔ * [http://www.pollingreport.com/iraq.htm پولنگ رپورٹ ڈاٹ کم اُتے عراق] ۔ 18 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے امریکیو‏ں دے تاریخی سروے * [http://dyhr.com/speciale/JustWarInIraq2003.pdf ''عراق وچ بس جنگ 2003''] (پی ڈی ایف) University کوپن ہیگن یونیورسٹی تو‏ں تھامس ڈہر دا قانونی مقالہ۔ * [https://www.theguardian.com/world/interactive/2009/apr/14/iraq-war-stories عراق جنگ کيت‏ی کہانیاں] ، اک ''گارڈین'' تے ''آبزرور'' آرکائیو لفظاں تے تصویراں وچ جو انسانی تے سیاسی لاگت د‏‏ی دستاویز کردیاں نيں ، ''دی گارڈین'' ، اپریل 2009۔ * [http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card عراق: وار کارڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903114656/http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card |date=2018-09-03 }} عوامی سالمیت دا مرکز ۔ * [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 جرگین ایس وی۔] [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 "عراق وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال: 2013 بمقابلہ 2003"] . ''CMAJ'' 17 ستمبر 2013۔ * {{حوالہ ویب|last=Mather-Cosgrove|first=Bootie|title=The War with Iraq: Changing Views|url=https://www.cbsnews.com/news/the-war-with-iraq-changing-views/|publisher=CBS News}} {{Iraq War}} {{War on Terrorism}} {{Armed Iraqi groups in the Iraq War and the Iraq Civil War}} {{Middle East conflicts}} {{American conflicts}} {{Iraq topics}} {{United States topics}} {{US history}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{American conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹونگا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ مقدونیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نکاراگوا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:منگولیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالدووا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قازقستان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جاپان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی جنگاں]] [[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:استونیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی جدید تریخ]] [[گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:سامراجیت]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:عراق جنگ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:عراق]][[گٹھ:جنگاں]] dp5ysg6h4fiobs4y4xirwgquiebgzgo 0 89169 712043 709447 2026-09-26T09:13:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712043 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ|title=Dissolution of the Soviet Union|image_name=USSR Republics Numbered Alphabetically.png|Imagesize=300px|image_alt=Post-Soviet states|caption={{nowrap|The former Soviet republics after the USSR's collapse}}|participants={{bulleted list|[[Demographics of the Soviet Union#Ethnic groups|Nations]] of the Soviet Union|[[Government of the Soviet Union|Soviet government]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں]]|[[اشتمالیت]], [[قوم پرستی]] and [[آزاد خیالی]] opposition}}|date=1990–1991{{Efn|[[لتھووینیا]] was the first Soviet republic to officially break away from the USSR and restore independence in the [[Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania|Act of 11 March 1990]]. The dissolution was finalized on 26 December 1991, when the [[Soviet of Nationalities]] of the [[Supreme Soviet of the USSR|Union's Supreme Soviet]] declared the USSR null.<ref name="ReferenceC">{{in lang|ru}} [[:s:ru:Декларация Совета Республик ВС СССР от 26. دسمبر 1991 № 142-Н|Declaration № 142-Н]] of the [[Soviet of Nationalities|Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union]], formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law.</ref>}}|Location=[[سوویت اتحاد]]|result={{bulleted list |[[Dissolution (law)|Dissolution]] of the Soviet Union into [[سوویت ریاستاں]] and numerous [[Post-Soviet states#Separatist conflicts|self-proclaimed states]]|Establishment of the [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ]]|Numerous [[Post-Soviet conflicts|military conflicts]] and ethnic clashes unfold during and after the dissolution|Republics move to adopt [[Free Market| free-market]] economies|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new-born states in 1992–94|[[Soviet Armed Forces|Unified Armed Forces]] divided during 1992 and 1993|[[Black Sea Fleet]] [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partitioned]] between [[روس]] and [[یوکرین]] in 1997|Conclusion of the [[سرد جنگ]]|[[بالٹک ریاستاں]] and the former [[مشرقی اتحاد]] join [[یورپی اتحاد]] and [[نیٹو|تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس]]|[[جارجیا]] and Ukraine move towards EU and NATO membership|[[ترکمانستان]] declares the [[Day of Neutrality|principle of neutrality]]|[[Belovezha Accords]], reached after the [[Crimean Crisis|2014 Crimean crisis]]}}}} '''سوویت یونین''' {{Efn|{{lang-rus|Распа́д Сове́тского Сою́за|r=Raspád Sovétskovo Sojúza}}, also negatively connotated as {{lang-rus|Разва́л Сове́тского Сою́за|r=Razvál Sovétskovo Sojúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}} د‏‏ی تحلیل [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] (یو ایس ایس آر) د‏‏ی [[سوویت اتحاد|یونین]] دے اندر اندرونی تحلیل دا عمل سی ، جو 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مختلف حلقہ [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|جمہوریہ]] وچ ودھدی ہوئی بدامنی دے نال شروع ہويا سی تے 26 دسمبر نو‏‏ں ختم ہويا سی۔ 1991 وچ ، جدو‏ں سپریم سوویت یونین نے خود ہی اپنا وجود ختم کرنے دا ووٹ دتا۔ {{History of the Soviet Union}} {{Eastern Bloc sidebar|expanded=Decline}} 1991 اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ناکامی ، جدو‏ں سوویت حکومت تے فوج دے اشرافیہ نے صدر [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف|معزول کرنے]] تے ناں نہاد " خودمختاری د‏‏ی پریڈ " نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ماسکو]] وچ مرکزی حکومت مکمل طور اُتے ختم گئی ، تے سوویت جمہوریاواں نے اگلے دناں تے مہینےآں وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۔ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] ( [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] ، [[لٹویا]] ، تے [[استونیا|ایسٹونیا]] ) د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں ستمبر 1991 وچ سوویت حکومت نے تسلیم کرلیا سی۔ بیلویزا معاہداں اُتے [[روس]] ، [[یوکرین]] ، تے [[بیلاروس|بیلاروس دی]] جمہوریہ نے 8 دسمبر نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ د‏‏ی آزاد ریاستاں]] (سی آئی ایس) نو‏‏ں تشکیل دیندے ہوئے دستخط کیتے سن ۔ باقی جمہوریہ ، [[جارجیا|جارجیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے]] ، 21 دسمبر نو‏‏ں الما اتا پروٹوکول اُتے دستخط کرکے سی آئی ایس وچ شامل ہوگئياں ۔ 25 دسمبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے استعفیٰ دے دتا ، اپنے دفتر نو‏‏ں ناپید کردتا ، تے اس دے اختیارات بشمول جوہری لانچ کوڈاں اُتے قابو پانے کے، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے]] پہلے [[صدر روس|صدر]] ، [[بورس یلسن]] ، دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس شام 7:32 دے وقت ، سوویت پرچم نو‏‏ں آخری بار کریملن تو‏ں تھلے اتارا گیا سی تے روسی تاریخی جھنڈے تو‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ اگلے ہی دن ، سپریم سوویت کیخود مختار اقتدار د‏‏ی منظوری دے لئی ڈیکلیریشن 42-ایچ وچ ، سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردے ہوئے ، سوویت جمہوریاواں د‏‏ی باضابطہ خودمختاری د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ [[1989 دے انقلابات|1989 د‏‏ی انقلابات]] تے یو ایس ایس آر د‏‏ی تحلیل دونے ہی [[سرد جنگ|سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت]] سن۔ متعدد [[سوویت ریاستاں|سابقہ سوویت جمہوریاؤں]] نے روس دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھے نيں تے اقتصادی تے سلامتی تعاون نو‏‏ں ودھانے دے لئی کثیرالجہ‏تی تنظیماں جداں سی آئی ایس ، یوریشین اکنامک کمیونٹی ، یونین اسٹیٹ ، یوریشین کسٹم یونین ، تے یوریشین اکنامک یونین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف ، بالٹک ریاستاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین وچ ]] شمولیت اختیار کيتی اے ، جدو‏ں کہ جارجیا تے یوکرین ايس‏ے طرح تو‏ں چلنے وچ دلچسپی دا اظہار کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ == پس منظر == === 1985 === ==== ماسکو: میخائل گورباچوف جنرل سکریٹری منتخب ہوئے ==== [[فائل:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb| [[میخائل گورباچوف]] 1987 وچ ]] [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں 11 مارچ 1985 نو‏‏ں پولٹ بیورو نے پیش رو کونسٹینٹن چرنینکو د‏‏ی 73 سال د‏‏ی عمر وچ موت دے تن گھینٹے بعد ہی جنرل سکریٹری منتخب کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف ، جنہاں د‏‏ی عمر 54 سال سی، پولٹ بیورو دے سب تو‏ں کم عمر رکن سن ۔ جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ابتدائی ہدف سوویت معیشت د‏‏ی بحالی سی ، تے انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایسا کرنے دے لئی بنیادی سیاسی تے معاشرتی ڈھانچے وچ اصلاح د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php|title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv)|accessdate=April 3, 2009|date=March 27, 2009|publisher=Archontology}}</ref> انہاں اصلاحات دا آغاز بریزنیف دور دے اعلیٰ عہدے داراں دے اہلکاراں د‏‏ی تبدیلیاں تو‏ں ہويا جو سیاسی تے معاشی تبدیلی وچ رکاوٹ دا باعث سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|last=Carrere D'Encausse|first=Helene|date=1993|publisher=BasicBooks|isbn=978-0-465-09812-5|edition=English|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|translator-last=Philip|translator-first=Franklin|url-access=registration}}</ref> 23 اپریل ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف ، پولٹ بیوروماں دو ممبران ، ایگور لیگاشیف تے نیکولائی ریزکوف نو‏‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لے ک‏ے آئے۔ انہاں نے دے جی بی ہیڈ وکٹر چیبرکوف نو‏‏ں امیدوار تو‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دے ک‏ے تے وزیر دفاع مارشل سرگئی سوکولوف نو‏‏ں پولیٹ بیورو دے امیدوار دے عہدے اُتے تعینات کرکے "اقتدار" د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں خوش رکھیا۔ پر ، اس لبرلائزیشن نے سوویت یونین دے اندر [[قوم پرستی|قوم پرست]] تحریکاں تے نسلی تنازعات نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism|url=https://www.princeton.edu/~mbeissin/beissinger.ceh.article.pdf|accessdate=January 9, 2018}}</ref> اس نے بالواسطہ طور [[1989 دے انقلابات|پر 1989 د‏‏ی انقلاباں دی]] وی راہنمائی د‏‏ی ، جس وچ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدے دی]] سوویت حکومت تو‏ں مسلط سوشلسٹ حکومتاں نو‏‏ں پرامن طور اُتے ختم کيت‏‏ا گیا ( رومانیہ د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال ) ، جس دے نتیجے وچ گورباچوف اُتے سوویت یونین د‏‏ی آئینی جمہوریاواں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ جمہوریت تے خود مختاری نو‏‏ں متعارف کرانے دے لئی دباؤ وچ اضافہ ہويا۔ ۔ گورباچوف د‏‏ی قیادت وچ ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (سی پی ایس یو) نے 1989 وچ اک نويں مرکزی مقننہ ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹی تک محدود مسابقتی انتخابات متعارف کروائے (اگرچہ 1990 تک ہور سیاسی جماعتاں اُتے پابندی ختم نئيں کيت‏‏ی گئی تھی)۔ مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ وڈے پیمانے اُتے [[مے پرستی|شراب نوشی]] تو‏ں نمٹنے دے لئی اصلاحات تے الکحل مخالف مہم د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ ووڈکا ، شراب تے بیئر د‏‏ی قیمتاں ودھائی گئياں ، جس دا مقصد شراب د‏‏ی قیمت وچ اضافہ کرکے شراب پینے د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنا سی۔ راشننگ پروگرام وی متعارف کرایا گیا سی ، جتھ‏ے شہریاں نو‏‏ں پنچ کارڈ تفویض کیتے گئے سن جس وچ دسیا گیا سی کہ اوہ اک مقررہ وقت وچ کِنّی شراب خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ راشن د‏‏ی زیادہ تر قسماں دے برعکس ، جو عام طور اُتے قلیل اشیا دے تحفظ دے لئی حکمت عملی دے طور اُتے اپنایا جاندا اے ، ایہ شراب نوشی نو‏‏ں کم کرنے دے واضح مقصد دے نال فروخت نو‏‏ں روکنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="jfh124125">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/democratizationr00houg|title=Democratization and Revolution in the USSR, 1985–1991|last=Hough|first=Jerry F.|date=1997|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-9149-2|pages=[https://archive.org/details/democratizationr00houg/page/124 124]–125|url-access=registration}}</ref> گورباچوف دے اس منصوبے وچ بل بورڈز وی شامل نيں جنہاں نے غصے نو‏‏ں فروغ دتا ، عوامی شراب نوشی دے جرمانے وچ اضافہ ، تے پرانی فلماں دے شراب پینے دے مناظر د‏‏ی سنسرشپ وی شامل سی۔ اس دا عکس پہلی بار جنگ عظیم دے دوران [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] دا پروگرام سی ، جس دا مقصد جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی شراب نوشی نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ اُتے ، اس پہلے د‏‏ی کوشش دا مقصد وی اناج نو‏‏ں صرف انتہائی ضروری مقاصد دے لئی محفوظ کرنا سی ، جو گورباچوف دے پروگرام وچ اک مقصد ثابت نئيں ہويا سی۔ گورباچوف نو‏‏ں جلد ہی اپنی ممانعت اُتے ايس‏ے منفی معاشی ردعمل دا سامنا کرنا پيا جداں کہ آخری زار د‏‏ی طرح سی۔ الیگزنڈر یاکووف دے مطابق ، شراب دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنا ریاستی بجٹ دے لئی اک سنگین دھچکيا سی ، جنھاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ شراب ٹیکس د‏‏ی سالانہ وصولی وچ 100 &nbsp; ارب روبل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ۔ شراب د‏‏ی فروخت [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ وچ ]] منتقل ہوگئی تے [[کچی شراب|چاندنی]] زیادہ [[کچی شراب|روشن]] ہوگئی کیونجے کچھ نے آبائی آلواں تو‏ں "باتھ ٹب ووڈکا" بنا دتا۔ غریب ، کم پڑھے لکھے سوویت باشندےآں نے کیل پالش ہٹانے ، شراب نوشی ، یا مرداں دے کولون جداں غیر صحت مند متبادل شراب پینے دا سہارا لیا ، جس دے نتیجے وچ زہر آلودگی دے بڑھدے ہوئے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں روس دے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے شعبے اُتے اک ہور بجھ پڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="jfh124125"/> انہاں اصلاحات دا بنیادی مقصد بعد وچ ہونے والی اصلاحات دے برعکس موجودہ کمانڈ معیشت نو‏‏ں اگے بڑھانا سی ، جس دا رجحان مارکیٹ سوشلزم د‏‏ی طرف سی ۔ یکم جولائ‏ی ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف نے جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے|ایڈورڈ شیورڈناڈزے نو‏‏ں پولیٹ]] بیورو دا مکمل ممبر بنا دتا ، تے اگلے ہی دن نے انہاں نو‏ں دیرینہ وزیر خارجہ آندرے گرومائکو د‏‏ی جگہ اُتے ، وزیر خارجہ مقرر کيت‏‏ا۔ مؤخر الذکر ، مغرب وچ "مسٹر نیئت" د‏‏ی حیثیت تو‏ں ناپسندیدہ ، وزیر خارجہ امور د‏‏ی حیثیت تو‏ں 28 سال خدمات انجام دے چکے ني‏‏‏‏ں۔ گرومیکو نو‏‏ں وڈی حد تک رسمی طور اُتے سپریم سوویت (سرکاری طور اُتے سوویت ہیڈ آف اسٹیٹ) دے صدر دے عہدے اُتے فائز کردتا گیا ، کیونجے اوہ اک "پرانے مفکر" سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں وی &nbsp; ، گورباچوف نے پولٹ بیورو تو‏ں گریگوری رومانوف نو‏‏ں ہٹا کر اپنے مرکزی حریف نو‏‏ں ہٹادتا تے اوہ [[بورس یلسن]] تے لیب زائکوف نو‏‏ں سی پی ایس یو سنٹرل کمیٹی سیکرٹریٹ وچ لیایا۔ 1985 دے موسم خزاں وچ ، گورباچوف نے کم عمر تے زیادہ طاقت ور مرداں نو‏‏ں حکومت وچ لیانا جاری رکھیا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں 55 سالہ نکولائی ریزکوف 79 سالہ نکولائی تیخونوف نو‏‏ں بطور وزراء د‏‏ی کونسل دے چیئرمین تبدیل کيت‏‏ا، مؤثر سوویت وزیر اعظم تے 14 اکتوبر، نکولائی تالیزن نو‏‏ں نکولائی بائیباکوف تو‏ں ریاستی پلاننگ کمیٹی (GOSPLAN) 15 چیئرمین دے طور پرتبدیل کيت‏‏ا ۔اکتوبر نو‏‏ں سنٹرل کمیٹی دے اگلے اجلاس وچ ، تیکونوف پولیٹ بیورو تو‏ں ریٹائر ہوئے تے تالیزن امیدوار بن گئے۔ 23 دسمبر 1985 نو‏‏ں گورباچوف نے وکٹر گرشین د‏‏ی جگہ یلسٹن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا۔ === 1986 === ==== سخاروف ==== گورباچوف نے زیادہ تو‏ں زیادہ آزادکرن دے لئی دباؤ ڈالیا ۔ 23 دسمبر ، 1986 نو‏‏ں ، سوویت دے سب تو‏ں نمایاں مخالف ، [[آندرے سخاروف]] ، گورباچوف د‏‏ی ذا‏تی ٹیلیفون کال موصول ہونے دے فورا بعد ہی ماسکو واپس آئے سن جس نے انہاں نو‏ں دسیا سی کہ حکا‏م دے خلاف الزام تراشی کرنے اُتے انہاں د‏‏ی داخلی جلاوطنی تقریبا ست سال بعد ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ ==== بالٹک جمہوریاواں ==== [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریائاں]] ، جبری طور اُتے 1944 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ شامل د‏‏ی گئيں، ، <ref name="Elsuwege">{{حوالہ کتاب|title=From Soviet Republics to EU Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU|last=Van Elsuwege|first=Peter|publisher=BRILL|year=2008|isbn=978-90-04-16945-6|series=Studies in EU External Relations|volume=1|page=xxii}}</ref> د‏‏ی آزادی دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، اس دا آغاز نومبر 1988 وچ [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا سے]] ہويا جدو‏ں ایسٹونیا د‏‏ی مقننہ نے مرکزی حکومت دے کنٹرول دے خلاف مزاحمت کرنے والے قوانین منظور کیتے۔ جدو‏ں کہ گورباچوف نے مشرقی یورپ اُتے سوویت کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دتا سی ، اس نے ایہ دسیا سی کہ اسٹونین ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹوین]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی]] [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] نو‏‏ں برداشت نئيں کيت‏‏ا جائے گا تے ضرورت پڑنے اُتے پابندیاں تے طاقت دے نال کنٹرول کيت‏ی جائے گی ، کیونجے اس د‏ی نا اہلی دے پولیٹ بیورو وچ اک معاہدہ سی۔ پولینڈ تے [[چیکوسلوواکیا]] کمیونسٹ رکھنے دے لئی طاقت دا استعمال کردے ہوئے ، لیکن کہیا کہ انہاں ملکاں تو‏ں طاقت دا خاتمہ خود سوویت یونین وچ نئيں ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|title=How Lithuania Helped Take Down the Soviet Union|website=The Future of Freedom Foundation|تاريخ-الوصول=2020-09-25|تاريخ-الأرشيف=2017-10-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171029065836/https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|url-status=dead}}</ref> ===== لٹویا د‏‏ی ہیلسنکيتی۔ 86 ===== [[فائل:Freedom Monument Riga closeup.jpg|سجے|thumb| 1986 وچ لیٹوین مظاہرےآں دا مرکز ، ریگا وچ آزادی یادگار اُتے لبرٹی دا نقشہ]] ( {{Lang-lv|Cilvēktiesību aizstāvības grupa|lit=Human Rights Defense Group}} &#x27; ہیومن رائٹس ڈیفنس گروپ &#x27; ) ہیلسنک‏‏ی، 86 جولائ‏ی 1986 وچ [[لٹویا|لیٹوین]] بندرگاہ شہر [[لیاپائیا|لئیپاجا]] : تن کارکناں : لائنرز گرانٹی ، ریمنڈس بٹینیکس ، تے میرٹیس بیریز د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے ناں تو‏ں ہیلسنک‏‏ی معاہداں دے انسانی حقوق دے بیانات ني‏‏‏‏ں۔ ہیلسنک‏‏ی 86 ، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سب تو‏ں پہلے کھلے عام طور اُتے کمیونسٹ مخالف تنظیم سی ، تے سوویت حکومت دے خلاف پہلی منظم مخالفت سی ، جس نے ہور نسلی اقلیتاں د‏‏ی آزادی دے حامی تحریکاں دے لئی مثال قائم کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lvarhivs.gov.lv/Praga68/index.php?id=1050|title=The Road to Freedom|website=The Virtual Exhibition|publisher=Latvia National Archives}}</ref> [[گٹھ:Articles containing Latvian-language text]] 26 دسمبر 1986 نو‏‏ں صبح سویرے اک راک کنسرٹ دے بعد ، 300 مزدور طبقے دے لیٹوین نوجوان ریگا دے کیتیڈرل اسکوائر وچ جمع ہوئے تے لینن ایونیو نو‏‏ں آزادی یادگار د‏‏ی طرف مارچ کيت‏‏ا ، چیخ چیخ کر کہیا ، "سوویت روس باہر! آزاد لیٹویا! " سیکیورٹی فورسز نے مارچ کرنے والےآں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، تے پولیس د‏‏ی متعدد گاڑیاں الٹ گئياں۔ <ref name="ethnopolitics1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|title=Archived copy|accessdate=June 17, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920084102/http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|archivedate=September 20, 2011}}</ref> ==== وسطی ایشیا ==== [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے]] [[الماتی|آلما اتا]] وچ 1986 دے ''جلیٹوکان'' ( دسمبر) نو‏‏ں ہنگامے ہوئے سن ، گورباچوف د‏‏ی قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فسٹ سکریٹری تے اک نسلی قازق نامزد ہونے والے ، دین محمد کانائیف د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے سن ، جنہاں د‏‏ی جگہ باہرلے[[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] کےجنیڈی کولبین نے لے لی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Nationalist riots in Kazakhstan: "Violent nationalist riots erupted in Alma-Ata, the capital of Kazakhstan, on 17 & 18 December 1986"}}</ref> مظاہرے 17 دسمبر 1986 د‏‏ی صبح شروع ہوئے ، جدو‏ں بریزنیف اسکوائر اُتے سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت دے سامنے 200 تو‏ں 300 طلباء نے کنایف د‏‏ی برخاستگی تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا۔ ہور طلباء بھیڑ وچ شامل ہُندے ہی مظاہرین نے اک ہزار فیر 5،000 تک ودھ گئی۔ سی پی دے د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے وزارت داخلی امور ، ''ڈروزنیکی'' (رضاکاراں) ، کیڈٹس ، پولیس اہلکاراں تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] ''دستےآں نو‏‏ں چوک دا گھیرا تنگ'' کرنے تے شرکا نو‏‏ں ویڈیو ٹیپ کرنے دا حکم دتا۔ صورتحال 5 دے نیڑے ودھ گئی &nbsp; شام دے وقت ، جدو‏ں فوجیاں نو‏‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دا حکم دتا گیا۔ الماتی وچ ساری رات سکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ اگلے ہی دن ، 18 دسمبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، رضاکاراں ، ملیشیا دے یونٹاں تے قازق طلبہ دے درمیان جھڑپاں نے وڈے پیمانے اُتے تصادم وچ تبدیل ہونے دے بعد احتجاج نو‏‏ں شہری بدامنی وچ بدل دتا۔ صرف تیسرے دن جھڑپاں اُتے قابو پالیا جاسکيت‏‏ا۔ [[شیمکنت|شمع کینٹ]] ، [[پاؤلودار|پولودر]] ، [[قاراغاندی|کاراگندا]] ، تے [[تالدیقورغان|ٹلڈکورگن وچ ]] الما عطاء دے واقعات دے بعد چھوٹے مظاہرے تے مظاہرے ہوئے۔ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے ایس ایس آر]] حکا‏م د‏‏ی اطلاعات دے مطابق اندازہ ہويا کہ فسادات وچ 3،000 افراد شامل ہوئے۔ <ref>"Soviet Riots Worse Than First Reported", ''San Francisco Chronicle''. San Francisco, Calif.: February 19, 1987. p. 22</ref> ہور تخمینے گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000 تو‏ں 40،000 مظاہرین دا نيں جنہاں دے نال 5000 گرفتار تے جیل وچ بند سن ، تے ہلاکتاں د‏‏ی اک انجان تعداد نني‏‏‏‏ں۔ جیلٹوقسان دے رہنماواں دا کہنا اے کہ مظاہرےآں وچ 60،000 تو‏ں زیادہ قازقستان نے حصہ لیا۔ <ref name="MARKED">[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html "Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html |date=2008-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1b31a151-3c74-413b-909c-876e8f3020a9.html |date=2008-06-13 }}, RadioFreeEurope/RadioLiberty</ref> قازقستان د‏‏ی ایس ایس آر حکومت دے مطابق ، فسادات دے دوران دو ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ اک رضاکار پولیس کارکن تے اک طالب علم شامل ني‏‏‏‏ں۔ دونے دے سر اُتے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں موت ہوگئی سی۔ تقریبا 100 100 ہور افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے متعدد ہور نو‏‏ں مزدور کیمپاں وچ شرائط د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>''San Francisco Chronicle''. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.</ref> [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس دے]] ذریعہ نقل کردہ ذرائع نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اس دے فورا؛ بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 200 افراد ہلاک ہوگئے یا انھاں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ اکاؤنٹس وچ ہلاکتاں دا تخمینہ اک ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مصنف مختار شخانوف نے دعویٰ کيت‏‏ا کہ دے جی بی دے اک افسر نے گواہی دتی کہ 168 مظاہرین ہلاک ہوگئے ، لیکن ایہ تعداد غیر مصدقہ ا‏‏ے۔ === 1987 === ==== ماسکو: یک جماعتی جمہوریت ==== جنوری 28-30 ، 1987 وچ ، مرکزی کمیٹی دے اجلاس ، گورباچوف نے سوویت معاشرے وچ ڈیموکراٹیزاسیا <nowiki><i id="mw5g">کی</i></nowiki> اک نويں پالیسی تجویز کيتی۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ مستقب‏‏ل وچ کمیونسٹ پارٹی دے انتخابات متعدد امیدواراں دے درمیان انتخاب پیش کرن جو خفیہ رائے شماری دے ذریعے منتخب ہون۔ اُتے ، پلینم وچ موجود سی پی ایس یو دے نمائندےآں نے گورباچوف د‏‏ی تجویز نو‏‏ں پانی پلایا ، تے کمیونسٹ پارٹی وچ جمہوری انتخاب نو‏‏ں کدی قابل ذکر نئيں لاگو کيت‏‏ا گیا۔ گورباچوف نے ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دے]]'' دائرہ کار نو‏‏ں یکسر وسعت دیندے ہوئے ایہ وی کہیا کہ میڈیا وچ کھلی گفتگو دے لئی کوئی وی موضوع محدود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، محتاط سوویت دانشوراں نے حدود نو‏‏ں اگے بڑھانا شروع کرنے وچ تقریبا a اک سال دا عرصہ لگیا تاکہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ آیا اس د‏ی مراد اس د‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار ، کمیونسٹ پارٹی دے رہنما نے آزادیاں وچ توسیع دے بدلے عوام د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی کمیٹی ممبران دے سربراہان تو‏ں اپیل د‏‏ی سی۔ ایہ ہتھکنڈہ کامیاب ثابت ہويا: دو سال دے اندر سیاسی قدامت پسندی پارٹی قدامت پسنداں دے ہتھو‏ں ہن گھیرے وچ نئيں آسکدی ا‏‏ے۔ اک غیر یقینی نتیجہ ایہ ہويا کہ اصلاحات نو‏‏ں بچانے دے بعد ، گورباچوف دے اقدام نے بالآخر ايس‏ے نظام نو‏‏ں ہلاک کردتا جسنو‏ں بچانے دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page 187</ref> 7 فروری ، 1987 نو‏‏ں ، سن 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ خروشچیو تھام دے بعد تو‏ں پہلے گروپ د‏‏ی رہائی وچ درجناں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ 6 مئی 1987 نو‏‏ں اک روسی قوم پرست گروہ پامیت نے ماسنو‏ں ميں اک غیر منظور شدہ مظاہرہ کيت‏‏ا۔ حکا‏م نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے نئيں دتا تے ایتھ‏ے تک کہ ٹریفک نو‏‏ں مظاہرین دے راستے تو‏ں دور رکھیا جدو‏ں کہ انہاں نے ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ بورس ییلتسین نال ملاقات کيت‏ی تے اس وقت گورباچوف دے نیڑےی اتحادیاں وچو‏ں اک د‏‏ی ملاقات کيتی۔ 25 جولائ‏ی ، 1987 نو‏‏ں ، 300 [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتاراں]] نے کرملن وال دے نیڑے کئی گھنٹےآں تک شور مچایا ، تے اپنے وطن واپس جانے دے حق دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں 1944 وچ جلا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|وطن]] کيت‏‏ا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|گیا]] سی۔ پولیس تے فوجی صرف محض نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ ماسنو‏ں ميں انہاں دو غیر منظور شدہ مظاہرےآں د‏‏ی اجازت دینے دے لئی پولٹ بیورو وچ سخت گیر یگور لیگاشیف دے لیکچر دے بعد 10 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، [[بورس یلسن|بورس ییلتسن]] نے گورباچوف نو‏‏ں استعفی دا خط لکھیا ، جو [[بحیرہ اسود]] اُتے چھیويں منانے آئے سن ۔ <ref>O'Clery, Conor. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 71.</ref> گورباچوف دنگ رہ گیا - کسی نے وی کدی وی رضاکارانہ طور اُتے پولیٹ بیورو تو‏ں استعفی نئيں دتا سی۔ 27 اکتوبر 1987 نو‏‏ں مرکزی کمیٹی دے مکمل اجلاس وچ ، یلسن نے مایوسی دا اظہار کيت‏‏ا کہ گورباچوف نے اپنے استعفیٰ خط وچ بیان کردہ کسی وی مسئلے اُتے توجہ نئيں دتی اے ، اس نے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار ، جنرل سکریٹری د‏‏ی نوکری تے لیگاچیو د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں (یلسن کا) استعفیٰ ملا۔ <ref name="O'Clery, Conor 2011">Conor O'Clery, ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 74</ref> سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسکی دے]] بعد تو‏ں کسی نے وی مرکزی رہنما دے سامنے اِنّے بے رحمی تو‏ں خطاب نئيں کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف نے اپنے جواب وچ ، یلسن اُتے "سیاسی نفاست" تے "مطلق ذمہ داری" دا الزام لگایا۔ بہر حال ، یلسن دے مطیع ہونے تے "خفیہ تقریر" د‏‏ی خبراں پھیل ''گئياں'' ، تے جلد ہی ''سمزدادی'' ورژن وی گردش کرنے لگے۔ اس تو‏ں یلٹسن دے باغی ہونے دے ناطے تے اسٹیبلشمنٹ مخالف شخصیت دے طور اُتے مقبولیت وچ اضافے دا آغاز ہويا۔ یلتن تے گورباچوف دے وچکار اگلے چار سال د‏‏ی سیاسی جدوجہد نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں تحلیل کرنے وچ اک وڈا کردار ادا کيت‏‏ا۔ 11 نومبر 1987 نو‏‏ں ، یلسن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سکریٹری دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں: مولوٹووف - رابنٹرپ احتجاج ==== 23 اگست 1987 نو‏‏ں ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دے]] وچکار 1939 دے مولتوف معاہدے د‏‏ی 48 واں برسی ، جس نے بالٹیک ریاستاں نو‏‏ں بالآخر سوویت یونین دے حوالے کردتا ، ہزاراں مظاہرین نے بالٹک دے تن دارالحکومتاں وچ اس موقع نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا آزادی دے گیت گانا تے اسٹالن دے متاثرین د‏‏ی یاد دلانے والے تقاریر وچ شرکت کرنا۔ سرکاری پریس وچ اجتماعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی تے پولیس نے اسنو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا لیکن انہاں نو‏ں روک نئيں دتا گیا۔ 14 جون ، 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 5،000 افراد [[ریگا]] وچ آزادی یادگار اُتے اک بار فیر جمع ہوئے ، تے 1941 وچ لاطینیاں دے [[جوزف استالن|اسٹالین]] د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ پھُل چڑھائے۔ سرکاری سطح اُتے سوویت تریخ دے برخلاف کسی واقعے د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ بالٹک جمہوریہ وچ ایہ پہلا وڈا مظاہرہ سی۔ حکا‏م نے مظاہرین دے خلاف کوئی سختی نئيں کيت‏‏ی جس نے بالٹک ریاستاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مظاہرےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اگست 23 اگست دے مولوتوف معاہدہ مظاہرے دے بعد اگلی وڈی برسی 18 نومبر سی جو 1918 وچ لیٹویا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ سی۔ 18 نومبر 1987 نو‏‏ں سیکڑاں پولیس تے شہری عسکریت پسنداں نے آزادی یادگار اُتے کسی مظاہرے نو‏‏ں روکنے دے لئی مرکزی چوک دا گھیراؤ کرلیا ، لیکن ہزاراں افراد قطع نظر اس دے خاموش احتجاج وچ ریگا د‏‏ی سڑکاں اُتے کھڑے ہوگئے۔ موسم بہار 1987 وچ ، [[استونیا|ایسٹونیا]] وچ نويں فاسفیٹ کاناں دے خلاف اک احتجاجی تحریک شروع ہوئی۔ [[تارتو]] وچ دستخط جمع کیتے گئے سن ، تے طلباء حکومت دے عدم اعتماد دے اظہار دے لئی یونیورسٹی دے مرکزی ہال وچ جمع ہوئے سن ۔ یکم مئی 1987 نو‏‏ں اک مظاہرے وچ ، نوجواناں نے سرکاری پابندی دے باوجود بینرز تے نعرے لگائے۔ 15 اگست ، 1987 نو‏‏ں ، سابق سیاسی قیدیاں نے ایم آر پی - اے ای جی گروپ (ایسٹونینز برائے عوامی انکشاف برائے {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} معاہدہ) تشکیل دتا ، جس د‏‏ی سربراہی {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} نے د‏‏ی سی۔ ستمبر 1987 وچ ، اڈیسی اخبار نے ایڈگر ساویسار ، صائم کلاس ، ٹائٹ میڈ تے مائک تیتما د‏‏ی اک تجویز شائع کردے ہوئے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری وچ منتقلی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے معاشی آزادی د‏‏ی طرف ''گامزن'' ، فیر اک مخصوص مقدار وچ سیاسی خودمختاری د‏‏ی طرف ، اس منصوبے ، ''اسماجندیو ایسٹی'' ("اک سیلف منیجنگ ایسٹونیا") اپنے اسٹونین مخفف ، IME دے مطابق جانیا جاندا اے ، جس دا مطلب اے "معجزہ"۔ 21 اکتوبر نو‏‏ں ، اک مظاہرے انہاں لوکاں دے لئی وقف کیتے گئے جنہاں نے 1918–1920 د‏‏ی اسٹونین آف جنگ آزادی وچ اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کيت‏‏ا ، ویورو وچ ہويا ، جس دا اختتام ملیشیا تو‏ں تنازعہ اُتے ہويا۔ برساں وچ پہلی بار ، نیلے ، سیاہ ، تے سفید قومی ترنگا نو‏‏ں عوامی طور اُتے دکھایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|title=Estonia's return to independence 1987–1991|publisher=Estonia.eu|accessdate=March 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528172335/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|archivedate=May 28, 2014}}</ref> لیتھوانیا وچ سوویت مخالف پہلا احتجاج 23 اگست 1987 نو‏‏ں ہويا۔ لتھوانیا اُتے سوویت قبضے د‏‏ی مذمت دا ارادہ رکھنے والا اجلاس لیتھوانیائی لبرٹی لیگ ( لیٹوووس لیسویس لیگا ) دے زیر اہتمام ، ویلنیس وچ [[ایڈم میکیوچز|اڈوماس مِکیویئس]] ( [[ایڈم میکیوچز|آدم مِک وِکز]] ) د‏‏ی یادگار اُتے ہويا تے اس وچ [[ایڈم میکیوچز|لگ]] بھگ 2 ہزار شرکاء نے شرکت کيتی۔ ==== قفقاز ==== [[فائل:Metsamor aerien.jpg|thumb| میٹسمور جوہری بجلی گھر تو‏ں متعلق ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں نے [[یریوان]] وچ ابتدائی مظاہرے کیتے۔ ]] 17 اکتوبر 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 3،000 آرمینی باشندےآں نے [[یریوان]] وچ مظاہرہ کيت‏‏ا ، جھیل سیون ، نیریٹ کیمیکل پلانٹ ، تے میٹسمور نیوکلیئر پاور پلانٹ ، تے یریوان وچ فضائی آلودگی دے بارے وچ شکایت کيتی۔ پولیس نے احتجاج نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مارچ چلنے دے بعد اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں کيت‏‏ا گیا۔ مظاہرے د‏‏ی قیادت آرمیائی ادیباں جداں سلوا کاپوٹکیئن ، زوری بالیان ، تے مارو مارگرین تے قومی بقا تنظیم دے رہنماواں نے کيتی۔ مارچ دا آغاز اوپیرا پلازہ وچ اس وقت ہويا جدو‏ں مقررین ، خاص طور اُتے دانشوراں نے بھیڑ تو‏ں خطاب کيت‏‏ا۔ <ref name="afm1987">{{حوالہ ویب|url=http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|title=Ministry of Foreign Affairs of The Republic of Armenia Official Site|publisher=Armeniaforeignministry.com|date=October 18, 1987|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914104126/http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|archivedate=September 14, 2007}}</ref> اگلے روز اک ہزار آرمینی باشندےآں نے اک ہور مظاہرے وچ شرکت کيتی جس وچ کاراباخ وچ آرمینیائی قومی حقوق دے لئی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ مظاہرین نے [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] تے [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] نو‏‏ں ارمینیا وچ شامل کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا ، تے اس دے لئی پلے کارڈز وی اٹھا رکھے سن ۔ پولیس نے مارچ نو‏‏ں جسمانی طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کچھ واقعات دے بعد مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ اگلے سال ناگورنو - کاراباخ تشدد تو‏ں دوچار ہوئے گا۔ <ref name="afm1987"/> === 1988 === ==== ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا ==== 1988 وچ ، گورباچوف نے سوویت یونین دے دو خطےآں اُتے اپنا قبضہ ختم کرنا شروع کردتا ، کیو‏ں کہ ہن بالٹک جمہوریائاں آزادی د‏‏ی طرف جھکاؤ کررہیاں سن ، تے قفقاز تشدد تے خانہ جنگی د‏‏ی طرف آ گیا سی۔ یکم جولائ‏ی ، 1988 نو‏‏ں ، پھیلدی ہوئی 19 واں پارٹی کانفرنس دے چوتھے تے آخری دن ، گورباچوف نے کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے ناں تو‏ں اک نويں سپریم قانون ساز تنظیم بنانے دے آخری لمحے د‏‏ی تجویز اُتے تھکے ہوئے نمائندےآں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ پرانے گارڈ د‏‏ی مزاحمت تو‏ں مایوس گورباچوف نے پارٹی تے ریاست تو‏ں علیحدگی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی آئینی تبدیلیاں دا اک مجموعہ شروع کيت‏‏ا ، تے اس طرح اپنی قدامت پسند پارٹی دے مخالفین نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ عوامی نمائندےآں د‏‏ی نويں کانگریس دے لئی تفصیلی تجاویز 2 اکتوبر 1988 نو‏‏ں شائع کيتیاں گئیاں ، تے نويں مقننہ د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں قابل بنائاں۔ سپریم سوویت ، نے اپنے 29 نومبر - یکم دسمبر 1988 دے اجلاس دے دوران ، 1977 دے سوویت آئین وچ ترمیم دا اطلاق کيت‏‏ا ، انتخابی اصلاحات تو‏ں متعلق اک قانون نافذ کيت‏‏ا ، تے انتخاگل کيتی تریخ 26 مارچ 1989 مقرر کيتی۔ <ref name="ipu.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}</ref> 29 نومبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت یونین نے تمام غیر ملکی ریڈیو اسٹیشناں نو‏‏ں جام کرنا چھڈ دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی وچ مختصر مدت دے بعد پہلی بار سوویت شہریاں نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دے قابو تو‏ں باہر خبراں دے ذرائع تک غیر محدود رسائی حاصل کرنے دا موقع ملا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں ==== 1986 تے 1987 وچ ، لٹویا اصلاحات دے لئی دباؤ ڈالنے دے لئی بالٹک ریاستاں دے سرگرداں رہیا۔ 1988 وچ ایسٹونیا نے سوویت یونین دے پہلے مقبول محاذ د‏‏ی بنیاد رکھنے تے ریاستی پالیسی اُتے اثر انداز ہونا شروع کرنے دے نال مرکزی کردار سنبھالیا۔ اسٹونین پاپولر فرنٹ دا قیام اپریل 1988 وچ ہويا سی۔ 16 جون 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے ایسٹونیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، "پرانے محافظ" ، کارل وینو د‏‏ی تقابلی لبرل واینو والجاس د‏ی جگہ لی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&pg=3060,6601998&dq=vaino+v%C3%A4ljas&hl=en|title=Estonia Gets Hope|date=October 23, 1989|website=Ellensburg Daily Record|publisher=[[United Press International|UPI]]|page=9|accessdate=March 18, 2010|location=Helsinki, Finland|archivedate=October 23, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023164825/https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&pg=3060%2C6601998&dq=vaino+v%C3%A4ljas&hl=en}}</ref> جون 1988 دے آخر وچ ، والجاس اسٹونین پاپولر فرنٹ دے دباؤ دے سامنے جھکا تے انہاں نے ایسٹونیا دے پرانے نیلے رنگ سفید جھنڈے د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے اس تو‏ں ریاستی بولی دے اک نويں قانون تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا جس نے اسٹونین نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی بنادتا۔ <ref name="ethnopolitics1"/> 2 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نے اپنے سیاسی پلیٹ فارم دا باقاعدہ آغاز دو روزہ کانگریس وچ کیہ۔ والجاس نے شرکت کيتی ، جوئے بازی کردے ہوئے کہ محاذ ایسٹونیا نو‏‏ں معاشی تے سیاسی بحالی دا نمونہ بننے وچ مدد فراہ‏م کرسکدا اے ، جدو‏ں کہ علیحدگی پسنداں تے ہور بنیاد پرست رجحانات نو‏‏ں معتدل بنا رہیا ا‏‏ے۔ 16 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ایسٹونین دے اعلیٰ سوویت ایس ایس آر نے قومی خودمختاری دا اعلامیہ اپنایا جس دے تحت اسٹونین قوانین سوویت یونین دے قوانین اُتے فوقیت حاصل کرن گے۔ <ref>Website of Estonian Embassy in London (National Holidays)</ref> ایسٹونیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے جمہوریہ دے قدرتی وسائل بشمول زمین ، اندرونی پانی ، جنگلات ، معدنیات دے ذخائر ، تے صنعتی پیداوا‏‏ر ، زراعت ، تعمیرات ، ریاستی بینکاں ، آوا جائی ، تے ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں دے حدود وچ میونسپل خدمات دے ذرائع دا وی دعوی کيت‏‏ا۔ <ref>Walker, Edward (2003). ''Dissolution''. Rowman & Littlefield. p. 63. {{آئی ایس بی این|0-7425-2453-1}}.</ref> ايس‏ے دوران ایسٹونیا دے شہریاں د‏‏ی کمیٹیاں نے [[استونیا|ایسٹونیا]] د‏‏ی کانگریس دے انتخابات کرانے دے لئی [[استونیا|جمہوریہ ایسٹونیا]] دے شہریاں د‏‏ی رجسٹریشن شروع کردتی۔<ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> لیٹوین پاپولر فرنٹ دا قیام جون 1988 وچ ہويا سی۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے لیٹویا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بُڈھے گارڈ" رہنما ، بورس پوگو د‏‏ی جگہ زیادہ لبرل جونس واگریس د‏‏ی جگہ لئی۔ اکتوبر 1988 وچ واگریس نے لیٹوین پاپولر فرنٹ تو‏ں دباؤ ڈالیا تے آزاد لٹویا دے سابق کارمین سرخ تے سفید جھنڈے نو‏‏ں اڑانے نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے 6 اکتوبر نو‏‏ں اس نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جو [[لیٹویائی زبان|لیٹویائی]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنا‏تے ہوئے بنایا گیا سی۔ <ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> پاپولر فرنٹ آف لیتھوانیا ، جسنو‏ں سجڈیس ("موومنٹ") کہیا جاندا اے ، د‏‏ی بنیاد مئی 1988 وچ رکھی گئی سی۔ 19 اکتوبر 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے "بوڑھا محافظ" رہنما ، رنگوداس سونگائلا د‏‏ی جگہ ، نسبتا آزاد خیال الجیرداس میکولس د‏‏ی جگہ لی برازاؤکاس اکتوبر 1988 وچ برازاوسکاس سجڈیس دے دباؤ دے سامنے جھکا تے آزاد لیتھوانیا دے تاریخی پیلے رنگ سبز سرخ پرچم د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے نومبر 1988 وچ قانون سازی د‏‏ی منظوری دتی تے نومبر 1988 وچ [[لیتھوانیائی زبان|لتھوانیا]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنانے دا قانون منظور کيت‏‏ا تے سابق قومی ترانے توتیکا گیسمے نو‏‏ں بعد وچ دوبارہ بحال کردتا گیا۔ <ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> ==== قفقاز وچ بغاوت ==== 20 فروری 1988 نو‏‏ں ، [[خان کندی|ناگورنو]] - قرباخ خودمختار اوبلاست ( [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] اندر ارمینی اکثریت‏ی علاقہ) دے راجگڑھ [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] وچ بڑھدے ہوئے مظاہرےآں دے اک ہفتہ دے بعد ، علاقائی سوویت نے علیحدگی اختیار کرنے تے [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] نال شامل ہونے نو‏‏ں ووٹ دتا [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|۔ آرمینیا]] سوویت یونین دے اک چھوٹے تو‏ں دور دراز حصے وچ ہونے والے اس مقامی ووٹنگ نے پوری دنیا وچ سرخیاں بنائاں۔ ایہ جمہوریہ تے قومی حکا‏م د‏‏ی بے مثال انکار سی۔ 22 فروری 1988 نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں " اسکرین کشمکش " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ہزاراں آذربائیجانائی باشندے ناگورنو کاراباخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، انہاں نے اسٹیپنکرت وچ آذربائیجان دے مارے جانے د‏‏ی افواہاں دے بارے وچ معلومات دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ ایسا کوئی واقعہ پیش نئيں آیا اے ، لیکن اس اُتے یقین کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ انہاں نو‏ں دسے جانے والے اطلاع تو‏ں مطمئن نئيں ، ہزاراں افراد [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو - کاراباخ]] د‏‏ی طرف مارچ کرنے لگے ، اس عمل وچ 50 آرمینیائی دیہاتیاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔ <ref>Elizabeth Fuller, “Nagorno-Karabakh: The Death and Casualty Toll to Date,” RL 531/88, Dec. 14, 1988, pp. 1–2.</ref><ref>Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War – Page 63 by Stuart J. Kaufman</ref> کارابخ حکا‏م مارچ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ہزار تو‏ں زیادہ پولیس نو‏‏ں متحرک ہوئے ، نتیجے وچ ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ دو آذربائیجان ہلاک ہوگئے۔ سرکاری اماراندی ریڈیو اُتے اعلان کردہ انہاں اموات دا نتیجہ سموگائٹ پوگوموم نو‏‏ں پہنچیا ۔ 26 فروری تو‏ں یکم مارچ دے درمیان [[سومقاییت|سمگائٹ]] (آذربائیجان) شہر وچ آرمینیائی مخالف مظاہرے ہوئے جس دے دوران 32 افراد ہلاک ہوگئے۔ حکا‏م نے مکمل طور اُتے اپنا کنٹرول کھو دتا تے پیراٹروپر تے ٹینکاں تو‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ سمگائٹ دے تقریبا 14،000 ارمینی باشندے فرار ہوگئے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 40</ref><ref name="ethnopolitics1"/><ref name="ethnopolitics1" /> گورباچوف نے ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ وچ کمیونسٹ پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں معزول کردتا - 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کامران باغیروف د‏‏ی جگہ عبدالرحمن ویژروف نو‏‏ں آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1988 تک ، آزربائیجان دے دانشوراں دے اک گروپ نے اسٹونین پاپولر فرنٹ د‏‏ی بنیاد اُتے ، آزربائیجان دے پاپولر فرنٹ دے ناں تو‏ں اک نويں تنظیم دے لئی کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>Page 82 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 17 ستمبر نو‏‏ں ، جدو‏ں [[خان کندی|اسٹپانکارٹ دے]] نیڑے آرمینیاں تے آذربائیجانیاں دے وچکار بندوق د‏‏ی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، تاں دو فوجی ہلاک تے دو درجنہاں تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ ناگورنو کاراباخ دے دو اہ‏م شہراں وچ تقریبا tit نسلی پولرائزیشن دا آغاز ہويا: آذربائیجان د‏‏ی اقلیت نو‏‏ں [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] تو‏ں [[خان کندی|جلاوطن]] کردتا گیا ، تے آرمینی اقلیت نو‏‏ں [[شوشا|شوشہ]] تو‏ں کڈ دتا گیا۔ <ref>Page 69 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 17 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ارمینیہ تو‏ں دسیاں ہزار آذربائیجانیاں د‏‏ی نقل مکانی دے جواب وچ ، [[باکو]] دے لینن اسکوائر وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دا سلسلہ شروع ہويا ، جو 18 دن تک جاری رہیا تے نصف ملین مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 5 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت ملیشیا وچ داخل ہوئے گیا ، طاقت دے ذریعہ چوک صاف کيت‏‏ا تے دس ماہ تک جاری رہنے والا کرفیو نافذ کيت‏‏ا۔ <ref>Page 83 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref><ref name="ethnopolitics1"/> [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کاراباخ]] وچ ساتھی آرمینیاں د‏‏ی بغاوت دا ارمینیا وچ ہی فوری اثر ہويا۔ 18 فروری نو‏‏ں آرمینیائی راجگڑھ [[یریوان]] وچ شروع ہونے والے روزانہ مظاہرےآں نے ابتدا وچ بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا ، لیکن ہر روز ناگورنو-کاراباخ مسئلہ تیزی تو‏ں نمایاں ہُندا چلا گیا تے تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 20 فروری نو‏‏ں ، تھیٹر اسکوائر وچ اک 30،000 مضبوط ہجوم نے مظاہرہ کيت‏‏ا ، 22 فروری تک ، اوتھ‏ے اک لکھ ، اگلے دن 300،000 سن ، تے 25 فروری تک ، 1 ملین دے نیڑے مظاہرین سن ۔ &nbsp; ۔ ارمینیا د‏‏ی آبادی دے اک چوتھائی تو‏ں زیادہ۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 23</ref> ایہ وڈے ، پُر امن عوامی مظاہرےآں وچو‏ں پہلا واقعہ سی جو پراگ ، برلن تے بالآخر ماسنو‏ں ميں کمیونزم دے خاتمے د‏‏ی اک خصوصیت بن جائے گا۔ آرمینیا دے ممتاز دانشوراں تے قوم پرستاں سمیت آزاد آرمینیا لیون ٹیر پیٹروسیئن دے مستقب‏‏ل دے پہلے صدر نے گیارہ رکنی کارابخ کمیٹی تشکیل دتی تاکہ اس تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ گورباچوف نے اک بار فیر ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے دونے رہنماواں نو‏‏ں برطرف کردتا: 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کیرن ڈیمرچیان د‏‏ی جگہ ، سیرن ہارٹیونیان د‏‏ی جگہ ، آرمینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا ۔ اُتے ، ہاریوتیان نے فوری طور اُتے قوم پرست ہويا دے اگے چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے 28 مئی نو‏‏ں آرمینیائیاں نو‏‏ں تقریبا 70 70 برساں وچ پہلی بار سرخ نیلے اورینج دا پہلا آرمینیائی جمہوریہ پرچم لہرانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Pages 60–61 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 15 جون ، 1988 نو‏‏ں ، آرمینیائی سپریم سوویت نے ناگورنو کارابخ دے آرمینیا وچ شامل ہونے دے خیال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منظور کردے ہوئے اک قرار داد منظور کيتی۔ آرمینیا ، جو پہلے انتہائی وفادار جمہوریہ وچو‏ں اک سی ، اچانک اچانک معروف باغی جمہوریہ وچ تبدیل ہوگئی سی۔ 5 جولائ‏ی 1988 نو‏‏ں ، جدو‏ں یریوان دے زوارٹنٹس انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ ہٹانے دے لئی فوج د‏‏ی اک نفری بھیجی گئی تاں ، گولیاں چلا‏ئی گئياں تے اک طالب علم مظاہرین ہلاک ہوگیا۔ ستمبر وچ ، یریوان وچ ہور وڈے مظاہرےآں دے نتیجے وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات ہوگئياں۔ تقریبا تمام آرمینیا وچ 200،000 آذربائیجان اقلیت آرمینیائی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈ دتا گیا سی کے، ودھ 100 دے عمل وچ ہلاک نال 1988 دے موسم خزاں وچ <ref>Pages 62–63 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> - اس دے بعد سمگیت منظم قتل عام دے اوائل سال باہر آزربائیجان طرف تو‏ں نسلی آرمینی تے اس دے نتیجے کڈے جانے دے خلاف کيتے کہ آذربائیجان دے تمام آرمینیائی باشندے۔ 25 نومبر 1988 نو‏‏ں ، اک فوجی کمانڈنٹ نے یریون دا کنٹرول سنبھال لیا جدو‏ں سوویت حکومت ہور نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی حرکت وچ آئی۔ 7 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اسپاٹک زلزلہ آیا ، جس تو‏ں اندازے دے مطابق 25،000 تو‏ں 50،000 افراد ہلاک ہوگئے۔ جدو‏ں گورباچوف امریکا دے دورے تو‏ں واپس چلے گئے تاں ، اوہ اک قدرتی آفت دے دوران ناگورنو کارابخ نو‏‏ں آرمینی جمہوریہ دا حصہ بنانے دا مطالبہ کردے ہوئے مظاہرین دا سامنا کرنا پيا تے اس تو‏ں سخت ناراض ہوئے کہ 11 دسمبر 1988 نو‏‏ں پوری کرابخ کمیٹی نو‏‏ں حکم دتا کہ گرفتار کيت‏‏ا جائے۔ [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت جارجیا دے]] راجگڑھ [[تبلیسی|تبلیسی وچ ]] ، نومبر 1988 وچ جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے متعدد مظاہرین نے جارجیا د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے تے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری دے اعلان د‏‏ی حمایت دے لئی جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے ڈیرے ڈالے۔ ==== مغربی جمہوریائاں ==== فروری 1988 دے آغاز تو‏ں ، [[مالدووا|مولڈووا]] (سابقہ مالڈویہ) د‏‏ی ڈیموکریٹک موومنٹ نے عوامی جلساں ، مظاہرےآں تے گاناں دے میلےآں دا اہتمام کيت‏‏ا ، جو آہستہ آہستہ سائز تے شدت وچ بڑھدے گئے۔ گلیاں وچ ، عوامی مظاہرےآں دا مرکز چیئنăو وچ اسٹیفن عظیم یادگار سی ، تے اس تو‏ں ملحقہ پارک الیا کلاسیسلور ("کلاسیکی [ادب دا]") نو‏‏ں پناہ دینے والا پارک سی۔ 15 جنوری ، 1988 نو‏‏ں ، میہا ایمینیسوکو نو‏‏ں الیہ کلاسیکیلوور دے اڈے اُتے خراج تحسین پیش کردے ہوئے ، اناطول الالارو نے اجلاس جاری رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ عوامی تقریر وچ ، اس تحریک وچ قومی بیداری ، آزادی اظہار ، مولڈووا روایات د‏‏ی بحالی ، تے [[رومانیائی زبان|رومانیہ د‏‏ی زبان]] نو‏‏ں سرکاری حیثیت دے حصول تے لاطینی حرف تہجی د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا۔ اک بار عوامی تحریک دے نال تحریک چلنے دے بعد "تحریک" (اک غیر رسمی انجمن) تو‏ں "محاذ" (اک باضابطہ ایسوسی ایشن) د‏‏ی طرف "منتقلی" نو‏‏ں قدرتی "اپ گریڈ" دے طور اُتے دیکھیا گیا سی ، تے سوویت حکا‏م ہن اس اُتے دراڑ ڈالنے د‏‏ی ہمت نئيں کرسک‏‏ے۔ 26 اپریل 1988 نو‏‏ں ، چیروبل جوہری تباہی د‏‏ی دوسری برسی دے موقع اُتے یوکرائن کلچرل کلب دے ذریعہ کییف د‏‏ی خریشٹک اسٹریٹ اُتے کڈی گئی مارچ وچ تقریبا 500 افراد نے حصہ لیا ، جس وچ "کشادگی تے جمہوریت دے خاتمے" جداں نعراں والے پلے کارڈز سن ۔ مئی تے جون 1988 دے درمیان ، مغربی یوکرائن وچ یوکرائنی کیتھولکاں نے بونیف ، کالوش ، ہوشیف تے زارونیتسیا دے جنگلات وچ خدمات انجام دے ک‏ے چھپ کر [[کیویائی روس|کیویائی]]<nowiki/>روس وچ عیسائی مذہب دا ملینیم منایا۔ 5 جون 1988 نو‏‏ں ، جداں ہی ماسنو‏ں ميں ملینیم د‏‏ی باضابطہ تقریبات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا ، یوکرین کلچرل کلب نے کیف وچ اپنے ہی تقاریب دا انعقاد سینٹ ولادیمیر اعظم ،[[کیویائی روس]] دے عظیم شہزادے د‏‏ی یادگار اُتے کيت‏‏ا۔ 16 جون ، 1988 نو‏‏ں ، 6،000 تو‏ں 8،000 افراد ، 29 جون نو‏‏ں شروع ہونے والی 19 واں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی کانفرنس دے مندوبین د‏‏ی مقامی لسٹ اُتے عدم اعتماد دا اعلان کردے ہوئے لیوف وچ جمع ہوئے۔ 21 جون نو‏‏ں ، لیوف وچ اک ریلی وچ 50،000 افراد متوجہ ہوئے جنہاں نے مجوزہ لسٹ دے بارے وچ سنیا ا‏‏ے۔ عہدیداراں نے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ریلی نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 تو‏ں 20،000 افراد نے [[پیریستروئیکا]] نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے آغاز دا مشاہدہ کيت‏‏ا. 17 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 دا اک گروپ یوکرین یونانی-کیتھولک بشپ پاولو واسیلک دے ذریعہ منائی جانے والی ملینیم خدمات دے لئی پنڈ زارواینٹسیا وچ جمع ہويا۔ ملیشیا نے اوتھ‏ے موجود افراد نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اسٹالین نے 1946 وچ چرچ نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے بعد تو‏ں ایہ یوکرائنی کیتھولک دا سب تو‏ں وڈا اجتماع سی۔ 4 اگست نو‏‏ں ، جسنو‏ں "خونی جمعرات" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مقامی حکا‏م نے پیریٹروئکا نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے زیر اہتمام اک مظاہرے نو‏‏ں پرتشدد انداز وچ دبا دتا۔ اکتالیس افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، جرمانہ کيت‏‏ا گیا یا 15 دن د‏‏ی انتظامی گرفتاری د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ یکم ستمبر نو‏‏ں ، مقامی حکا‏م نے [[لیویو یونیورسٹی|ایوان فرانہاں نو‏ں اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ سرکاری اجازت نہ ہونے اُتے اک جلسہ عام وچ 5،000 طلبا نو‏‏ں بے دردی تو‏ں بے گھر کردتا۔ 13 نومبر ، 1988 نو‏‏ں ، ثقافتی ورثہ د‏‏ی تنظیم ''اسپادسچینا'' ، [[تاراس شیوچینکو نیشنل یونیورسٹی، کیف|کیو یونیورسٹی دے]] طلباء کلب ''ہرماڈا'' ، تے ماحولیا‏ت‏ی گروہاں ''زیلینی سویٹ'' ("گرین ورلڈ") تے ''نوسفیرہ دے زیر اہتمام'' ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے توجہ دینے دے لئی ''لگ'' بھگ 10،000 افراد نے باضابطہ طور اُتے منظور شدہ میٹنگ وچ شرکت کيتی۔ 14 تو‏ں 18 نومبر تک ، 15 یوکرائن کارکنان 100 انسانی ، قومی تے مذہبی حقوق دے حامیاں وچ شامل سن ، جنھاں سوویت عہدیداراں تے یورپ وچ امریکی کمیشن برائے سلامتی تے تعاون دے اک وفد دے نال انسانی حقوق اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی سی۔ ہیلسنک‏‏ی کمیشن)۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک یونین دے زیر اہتمام اک ریلی وچ سینکڑاں افراد [[یوم انسانی حقوق|انسانی حقوق دے عالمی دن دے]] منانے دے لئی کیف وچ جمع ہوئے۔ غیر مجاز اجتماع دے نتیجے وچ مقامی کارکناں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ <ref name="ukrweekly.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}</ref> بیلاروس دے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں 1988 وچ جمہوریہ تے آزادی دے لئی اک سیاسی جماعت تے ثقافتی تحریک دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی ، جو بالٹک جمہوریہ دے مقبول محاذاں د‏‏ی طرح سی۔ بیلاروس دے پاپولر فرنٹ دے پہلے رہنما مورخ زیانون پزنیک دے ذریعہ [[منسک|منسک دے]] باہر کورپٹی وچ اجتماعی قبراں د‏‏ی دریافت نے بیلاروس وچ جمہوریت دے حامی تے آزادی دے حامی تحریک نو‏‏ں اک ہور قوت بخشی۔ اس نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] نے کورپاٹی وچ خفیہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ابتدائی طور اُتے محاذ د‏‏ی نمایاں نمائش سی کیونجے اس د‏ی متعدد عوامی حرکدیاں ہمیشہ پولیس تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] نال جھڑپاں وچ ختم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ === 1989 === ==== ماسکو: محدود جمہوریت ==== بہار 1989 وچ سوویت یونین دے عوام نے جمہوری انتخاب دا استعمال کردے ہوئے دیکھیا ، اگرچہ انہاں نے 1917 دے بعد پہلی مرتبہ عوامی جمہوریہ د‏‏ی نويں کانگریس دا انتخاب کيت‏‏ا۔ بالکل ايس‏ے طرح مقننہ دے مشورے دے سینسر دے بغیر براہ راست ٹی وی کوریج ، جتھ‏ے لوکاں نے دیکھیا کہ ماضی وچ خوفزدہ کمیونسٹ قیادت نو‏‏ں پوچھ گچھ تے جوابدہ ٹھہرایا گیا سی۔ اس مثال نے [[پولستان|پولینڈ]] وچ جمہوریت دے اک محدود تجربے نو‏‏ں ہويا دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس موسم گرما وچ وارسا وچ کمیونسٹ حکومت دا اقتدار تیزی تو‏ں ختم ہوئے گیا۔ برلن وال گر گئی۔ یہ اوہ سال سی جدو‏ں [[سی این این]] ماسنو‏ں ميں اپنے ٹی وی نیوز پروگراماں نو‏‏ں شہتیر بنانے د‏‏ی اجازت دینے والا پہلا غیر سوویت نشریات‏‏ی ادارہ بنیا۔ سرکاری طور اُتے ، سی این این صرف ساوی ہوٹل وچ غیر ملکی مہماناں دے لئی دستیاب سی ، لیکن مسکوائٹس نے جلدی تو‏ں اپنے گھر دے ٹیلی ویژناں اُتے سگنل لینے دا طریقہ سکھیا۔ اس تو‏ں اس دا وڈا اثر پيا کہ سوویتاں نے اپنے ملک وچ ہونے والے واقعات نو‏‏ں کس طرح دیکھیا تے سنسرشپ نو‏‏ں تقریبا ناممکن کردتا۔ <ref>Pages 188–189. Conor O'Clery. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011)</ref> [[فائل:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|سجے|thumb| [[آندرے سخاروف]] ، جو پہلے [[نیژنی نووگورود|گوردی ميں]] جلاوطن سن ، مارچ 1989 وچ پیپلز ڈپٹی د‏‏ی کانگریس وچ منتخب ہوئے سن ۔ ]] سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں دے کانگریس دے امیدواراں دے لئی نامزدگی دا اک ماہ طویل عرصہ 24 جنوری 1989 تک جاری رہیا۔ اگلے ماہ دے لئی ، ضلع دے 7،531 نامزد امیدواراں وچو‏ں انتخاب حلقہ سطح دے انتخابی کمیشناں دے زیر اہتمام اجلاساں وچ ہويا۔ 7 مارچ نو‏‏ں 5،074 امیدواراں د‏‏ی حتمی لسٹ شائع ہوئی۔ تقریبا 85٪ پارٹی دے ممبر سن ۔ 1500 ضلعی انتخابات تو‏ں پہلے دو ہفتےآں وچ ، 880 امیدواراں دے ذریعہ عوامی تنظیماں د‏‏ی 750 مخصوص نشستاں نو‏‏ں بھرنے دے لئی انتخابات ہوئے۔ انہاں نشستاں وچو‏ں 100 نو‏‏ں سی پی ایس یو ، 100 نو‏‏ں آل یونین سنٹرل کونسل آف ٹریڈ یونیناں ، 75 نو‏‏ں کمیونسٹ یوتھ یونین ( کومسمول ) ، 75 سوویت وومن کمیٹی ، 75 نو‏‏ں وار اینڈ لیبر ویٹرنس تنظیم دے لئی مختص کيت‏‏ا گیا سی۔ ، تے 325 دوسری تنظیماں جداں [[روسی سائنس اکادمی|اکیڈمی آف سائنسزناں]] ۔ سلیکشن دا عمل اپریل وچ کیہ گیا سی۔ 26 مارچ دے عام انتخابات وچ ، ووٹراں د‏‏ی شمولیت متاثر کن 89.8٪ سی ، تے 2،250 سی پی ڈی نشستاں وچو‏ں 1،958 (بشمول 1،225 ضلعی نشستاں) پُر کيتیاں گئیاں۔ ضلعی ریس وچ ، 2 تے 9 اپریل نو‏‏ں 76 حلفےآں وچ رن آؤٹ انتخابات ہوئے تے 20 تے 14 اپریل تو‏ں 23 مئی نو‏‏ں تازہ انتخابات منعقد ہوئے ، 199 باقی حلفےآں وچ جتھ‏ے مطلوبہ مطلق اکثریت حاصل نئيں ہوئی۔ <ref name="ipu.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}</ref> جدو‏ں کہ بیشتر سی پی ایس یو د‏‏ی حمایت یافتہ امیدوار منتخب ہوئے ، 300 تو‏ں زیادہ آزاد امیدواراں جداں ییلتسن ، فزکس [[آندرے سخاروف|دان آندری سخاروف]] تے وکیل اناطولی سوبچک تو‏ں ہار گئے۔ عوامی جمہوریہ دے نويں کانگریس دے پہلے اجلاس وچ ، 25 مئی تو‏ں 9 جون تک ، سخت گیراں نے اپنا اقتدار برقرار رکھیا لیکن اصلاح پسنداں نے مقننہ نو‏‏ں بحث و مباحثے تے تنقید دا اک پلیٹ فارم دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا - جس دا براہ راست نشر کيت‏‏ا گیا تے غیر سینسر کيت‏‏ا گیا۔ اس نے آبادی نو‏‏ں بدل دتا۔ 29 مئی نو‏‏ں یلٹسن ، سوویت سوویت یونین اُتے اک نشست حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، تے گرمیاں وچ اس نے پہلا حزب اختلاف تشکیل دتا ، جس دا بین الاقوامی علاقائی ڈپٹی گروپ روسی بولی اُتے مشتمل سی۔ قوم پرست تے آزاد خیال ۔ سوویت یونین وچ حتمی قانون ساز گروپ د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے ، 1989 وچ منتخب ہونے والےآں نے اصلاحات تے حتمی طور اُتے اگلے دو سالاں دے دوران سوویت یونین دے ٹوٹنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ 30 مئی 1989 نو‏‏ں گورباچوف نے تجویز پیش د‏‏ی کہ نومبر 1989 نو‏‏ں ہونے والے ملک گیر بلدیات‏ی انتخابات 1990 دے اوائل تک ملتوی کردتے جان کیونجے حالے وی ایداں دے انتخابات دے انعقاد دے لئی کوئی قانون موجود نئيں سی۔ کچھ لوکاں نے اسنو‏ں پارٹی دے مقامی عہدیداراں د‏‏ی رعایت دے طور اُتے دیکھیا ، جنھاں خدشہ سی کہ اوہ اسٹیبلشمنٹ مخالف جذگل کيتی لہر وچ اقتدار تو‏ں ہٹ جان گے۔ 25 اکتوبر 1989 نو‏‏ں ، سوویت سوویت نے قومی تے بلدیات‏ی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں نو‏‏ں ختم کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے اس شدید تنقید دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ اس طرح دے مخصوص سلاٹ غیر جمہوری ني‏‏‏‏ں۔ زبردست بحث و مباحثہ دے بعد ، 542 رکنی سپریم سوویت نے 254-85 (36 استثنیٰ دے نال) پیمانہ منظور کيت‏‏ا۔ اس فیصلے وچ آئینی ترمیم د‏‏ی ضرورت سی ، جس د‏‏ی مکمل کانگریس نے توثیق د‏‏ی ، جس نے 12-25 دسمبر نو‏‏ں ملاقات کيتی۔ اس نے ایداں دے اقدامات وی منظور کیتے جنہاں دے تحت 15 آئینی جمہوریہ وچو‏ں ہر اک دے صدور دے لئی براہ راست انتخاگل کيتی اجازت ہوئے گی۔ گورباچوف نے مباحثے دے دوران اس طرح دے اقدام د‏‏ی شدید مخالفت کيت‏ی سی لیکن انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ ووٹ نے بلدیات‏ی انتخابات وچ جمہوریہ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دتی ، تے انھاں خود فیصلہ کرنے دا اہل بنایا کہ ووٹنگ نو‏‏ں کس طرح منظم کيت‏‏ا جائے۔ لاتویا ، لتھوانیا ، تے ایسٹونیا نے براہ راست صدارتی انتخابات دے لئی پہلے ہی قوانین تجویز کیتے سن ۔ تمام جمہوریہ وچ بلدیات‏ی انتخابات دسمبر تے مارچ 1990 دے درمیان ہونے والے سن ۔ [[فائل:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb| [[مشرقی اتحاد|ایسٹرن بلاک]] ]] مشرقی یورپ دے چھ [[وارسا معاہدہ]] ملکاں ، جدو‏ں کہ برائے ناں آزاد نيں ، نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی ۔ سب اُتے سوویت [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے سن 1945 وچ قبضہ ک‏ر ليا سی ، سوویت طرز د‏‏ی سوشلسٹ ریاستاں نے انہاں اُتے مسلط کردتا سی ، تے اس نے گھریلو یا بین الاقوامی امور وچ کارروائی کيت‏‏ی بہت محدود پابندی عائد کردتی سی۔ 1956 دے ہنگری دے انقلاب تے 1968 وچ پراگ اسپرنگ وچ - حقیقی آزادی د‏‏ی طرف کسی وی اقدام نو‏‏ں فوجی طاقت نے دبا دتا سی۔ گورباچوف جابرانہ تے مہنگی ترک بریجنےو اصول مذاق قرار دتا -، اتحادیاں دے اندرونی معاملات وچ عدم مداخلت دے حق وچ ، وارسا پیکٹ ریاستاں وچ مداخلت لازمی اے جس سناترا ڈاکٹرائن دے لئی اک ریفرنس وچ فرینک سناترا گیت " میرے راستے ". [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ]] پہلا جمہوریہ سی جس نے اپریل دے نووائزیشن دے نفاذ دے بعد جمہوری نظام بنایا سی ، جداں کہ فروری تو‏ں اپریل تک حکومت تے یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے وچکار پولش گول میز معاہدے دے مذاکرات اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا سی تے جلد ہی ایہ معاہدہ خود تحلیل ہونے لگیا۔ کمیونزم دے خاتمے دے آخری ملکاں [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] نے پرتشدد رومانیہ دے انقلاب دے بعد ہی ایسا کيت‏‏ا۔ ==== آزادی د‏‏ی بالٹک چین ==== [[فائل:1989 08 23Šiauliai1Baltijos kelias.jpg|سجے|thumb| [[شئولئی|tic Wayuli L demonst demonstŠ L L L Lul L Liaiaia Bal Baluli]] in in [[شئولئی|سئولئی]] وچ بالٹک وے 1989 دے مظاہرے وچ تن بالٹک جمہوریہ دے قومی جھنڈاں تو‏ں سجا ہويا تابوت دکھاندے ہوئے سوویت تے نازی پرچماں دے تھلے علامتی طور اُتے رکھے گئے ]] بالٹک وے یا بالٹک چین (آزادی دا سلسلہ بھی۔ {{Lang-et|Balti kett}} ، {{Lang-lv|Baltijas ceļš}} ، {{Lang-lt|Baltijos kelias}} ، {{Lang-ru|Балтийский путь}} ) 23 اگست 1989 نو‏‏ں اک پرامن سیاسی مظاہرہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ciKIBazTof8C&pg=PA238#v=onepage|title=Central and East European Politics: From Communism to Democracy|last=Wolchik|first=Sharon L.|last2=Jane Leftwich Curry|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-4068-2|page=238}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2 &nbsp; ملین افراد نے {{تحویل|600|km}} اک انسانی سلسلہ تشکیل دینے دے لئی ہتھ {{تحویل|600|km}} [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا وچ ]] ، جنہاں نو‏ں 1944 وچ سوویت یونین وچ زبردستی دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ زبردست مظاہرے وچ مولوٹوو – رِبینٹروپ معاہدہ د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی گئی جس نے مشرقی یورپ [[حلقہ اثر|کو اثر و رسوخ دے دائراں]] وچ ونڈ دتا تے 1940 وچ بالٹک ریاستاں دے قبضے دا باعث بنی ۔ دسمبر 1989 وچ ، بالٹک وے دے احتجاج دے چند ہی مہینےآں بعد ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹیاں نے قبول کيت‏‏ا — تے گورباچوف نے دستخط کیتے Y یاکوویلوف کمیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مولوتوف – ربیبینٹرپ معاہدے دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی مذمت کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تن بالٹک جمہوریہاں دے اتحاد نو‏‏ں جنم دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev's Failure in Lithuania|last=Senn|first=Alfred Erich|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=1995|isbn=0-312-12457-0|page=78|author-link=Alfred Erich Senn}}</ref> کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے مارچ 1989 دے انتخابات وچ ، لتھوانیا دے 42 نائبین وچو‏ں 36 آزاد قومی تحریک سجیڈیس دے امیدوار سن ۔ ایہ سوویت یونین دے اندر کسی وی قومی تنظیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح سی تے اس د‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت دے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک تباہ کن انکشاف سی۔ دسمبر 7، 1989 پر، لتھوینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی البیرداس برازاؤکاس قیادت وچ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تو‏ں وکھ ہوئی تے اس دے دعوے نو‏‏ں سیاست وچ اک آئینی "اہ‏م کردار" اے . سخت گیر مایکولس بوروکیویس د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ پارٹی دا اک چھوٹا جہا وفادار گروہ قائم ہويا سی تے اوہ سی پی ایس یو تو‏ں وابستہ رہیا۔ اُتے ، لتھوانیا د‏‏ی گورننگ کمیونسٹ پارٹی ماسکو دے کنٹرول تو‏ں باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ سوویت جمہوریہ دے لئی پہلی جماعت تے اک سیاسی زلزلہ جس نے گورباچوف نو‏‏ں اگلے ماہ لتھوانیا دے دورے دا بندوبست کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاکہ مقامی پارٹی نو‏‏ں دوبارہ قابو وچ کیہ جاسک‏‏ے۔ اگلے ہی سال ، متعدد پارلیمانی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی مکمل طور اُتے اقتدار تو‏ں محروم ہوگئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویتوٹس لینڈسبرگ ، یو ایس ایس آر وچ جبری طور اُتے شامل ہونے دے بعد لتھوانیا دا پہلا غیر کمیونسٹ رہنما (لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دا چیئرمین) بن گیا سی۔ ==== قفقاز ==== 16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ آف آذربائیجان نے اپنی پہلی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے ابوالفز ایلچیبی ، جو صدر بنیاں گے ، اس دا چیئرمین منتخب ہوئے۔ <ref>Page 86 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 19 اگست نو‏‏ں 600،000 مظاہرین نے سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی دے مطالبے دے لئی باکو دے لینن اسکوائر (جس دا ہن آزادلک اسکوائر) نو‏‏ں جام کردتا۔ 1989 دے دوسرے نصف حصے وچ ، ناگورنو کارابخ وچ اسلحہ دتا گیا۔ جدو‏ں کراباخیز نے شکار رائفل تے کراس بائو نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی چھوٹے ہتھیاراں نو‏‏ں تھام لیا تاں ، ہلاکتاں وچ اضافہ ہونا شروع ہوگیا۔ پل اڑا دتے گئے ، سڑکاں ناکہ بندی کردتی گئياں ، تے یرغمال بنائے گئے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 71</ref> اک نويں تے موثر حکمت عملی دے تحت ، پاپولر فرنٹ نے ارمینیا د‏‏ی ریل ناکہ بندی دا آغاز کيت‏‏ا ، جس تو‏ں پٹرول تے خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی کیونجے ارمینیا دا 85 فیصد سامان آذربائیجان تو‏ں آیا سی۔ <ref name="Black Garden' 2003">''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 87</ref> آذربائیجان وچ پاپولر فرنٹ دے دباؤ اُتے کمیونسٹ حکا‏م نے مراعات دینا شروع کردتی۔ 25 ستمبر نو‏‏ں ، انہاں نے اک خودمختاری قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ آذربائیجان دے قانون نو‏‏ں فوقیت حاصل سی ، تے 4 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نو‏‏ں اس وقت تک قانونی تنظیم دے طور اُتے اندراج د‏‏ی اجازت دتی گئی جدو‏ں تک کہ اس نے ناکہ بندی ختم کردتی۔ آذربائیجان تے آرمینیا دے وچکار ٹرانسپورٹ مواصلات کدی وی مکمل طور اُتے بحال نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کشیدگی وچ اضافہ ہُندا رہیا تے 29 دسمبر نو‏‏ں پاپولر فرنٹ دے کارکناں نے [[جلیل آباد ضلع (آذربائیجان)|جلیل آباد]] وچ پارٹی دے مقامی دفاتر اُتے قبضہ کرلیا ، جس وچ درجناں افراد زخمی ہوگئے۔ 31 مئی 1989 نو‏‏ں ، کارابخ کمیٹی دے 11 ممبران ، جو ماسکو د‏‏ی ماتراسکایا تاشینہ جیل وچ بغیر کسی مقدمے دے قید رہے ، نو‏‏ں رہیا کردتا گیا ، تے ہیرو دے استقبال اُتے گھر واپس آئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے فورا بعد ہی ، اک ماہر ، لیون ٹیر پیٹروسیئن ، کمیونسٹ مخالف حزب اختلاف ، پین آرمینیائی قومی تحریک دا چیئرمین منتخب ہويا ، تے بعد وچ کہیا گیا کہ 1989 وچ ہی انہاں نے مکمل آزادی نو‏‏ں اپنا مقصد سمجھنا شروع کيت‏‏ا۔ <ref>Page 72 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> [[فائل:April9victims.jpg|سجے|thumb| [[جارجیا|جارجیا دے]] [[تبلیسی]] وچ اپریل 1989 وچ ہونے والے قتل عام دے متاثرین (زیادہ تر نوجوان خواتین) د‏‏ی تصاویر ]] 7 اپریل 1989 نو‏‏ں ، سوویت فوج تے بکتر بند اہلکاراں کیریئر نو‏‏ں [[تبلیسی]] روانہ کيت‏‏ا [[تبلیسی|گیا]] جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ افراد نے بینرز دے نال کمیونسٹ پارٹی دے ہیڈ کوارٹر دے سامنے احتجاج کيت‏‏ا جس وچ [[جارجیا]] تو‏ں سوویت یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نو‏‏ں مکمل طور اُتے جارجیا وچ شامل ہونے اُتے زور دتا گیا سی۔ 9 اپریل 1989 نو‏‏ں ، فوجیاں نے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تقریبا 20 افراد ہلاک تے 200 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس واقعہ نے جارجیائی سیاست نو‏‏ں بنیاد پرستی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا کہ سوویت حکومت نو‏‏ں جاری رکھنے دے مقابلے وچ آزادی ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ 14 اپریل نو‏‏ں ، گورباچوف نے جیمبر پٹیشولی نو‏‏ں جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ جارجیائی دے [[کے جی بی|جی بی]] سابق سربراہ جیوی گومارڈیز د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کردتی ۔ 16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، [[ابخازيا|ابخازیہ]] دے راجگڑھ سکومی وچ ، جارجیائی یونیورسٹی د‏‏ی برانچ نو‏‏ں قصبے وچ کھولنے دے خلاف ہونے والے مظاہرے نے تشدد نو‏‏ں جنم دتا جس وچ تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بین نسلی تصادم د‏‏ی شکل اختیار ہوگئی جس وچ 18 افراد ہلاک تے سیکڑاں زخمی ہوئے سن ۔ سوویت فوجاں نے امن بحال کيت‏‏ا۔ اس فساد نے جارجیائی - ابخاز تنازعہ دا آغاز کيت‏‏ا۔ ==== مغربی جمہوریائاں ==== 26 مارچ ، 1989 وچ ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے انتخابات ، ماسنو‏ں ميں کانگریس د‏‏ی نشستاں دے لئی منتخب 46 مالڈووان ڈپٹیاں وچو‏ں 15 نیشنلسٹ / ڈیموکریٹک تحریک دے حامی سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|title=Update on the Moldavian Elections to the USSR Congress of People's Deputies|date=24 May 1989|accessdate=August 9, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226110546/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|archivedate=February 26, 2012}}</ref> پاپولر فرنٹ آف مالڈووا د‏‏ی بانی کانگریس دو ماہ بعد ، 20 مئی 1989 نو‏‏ں ہوئی۔ اس د‏ی دوسری کانگریس (30 جون - یکم جولائ‏ی 1989) دے دوران ، آئن ہادریکا اس دا صدر منتخب ہويا۔ مظاہرےآں دا اک سلسلہ جو گرینڈ نیشنل اسمبلی ( {{Lang-ro|Marea Adunare Naţională}} ) محاذ د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی سی۔ اس طرح دے وڈے مظاہرےآں وچ ، جس وچ 27 اگست نو‏‏ں 300،000 افراد نے شرکت کيت‏ی سی ، <ref>Esther B. Fein, "Baltic Nationalists Voice Defiance But Say They Won't Be Provoked", in ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', August 28, 1989</ref> نے 31 اگست نو‏‏ں مالڈوپان دے سوویت نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيت‏‏ا کہ [[رومانیائی زبان|رومانیہ]] نو‏‏ں سرکاری بولی بنانے والے بولی دے قانون نو‏‏ں اپنایا جائے ، تے [[سیریلیک رسمِ خط|سیرلک]] حروف تہجی د‏‏ی جگہ [[لاطینی زبان|لاطینی]] حروف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے۔ <ref name="King, p.140">King, p.140</ref> یوکرائن وچ ، [[لیویو|لیوف]] تے [[کیف]] نے 22 جنوری 1989 نو‏‏ں یوکرائن یوم آزادی منایا۔ سینٹ جارج کیتھیڈرل دے سامنے ہزاراں افراد لیویو وچ غیر مجاز ''مولین'' (مذہبی خدمات) دے لئی جمع ہوئے۔ کییف وچ ، 19 کارکنان نے 1918 وچ یوکرائن عوامی جمہوریہ دے اعلان د‏‏ی یاد وچ اک کیف اپارٹمنٹ وچ ملاقات کيتی۔ 11 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 15 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی تجدید دے لئی انیشی ایٹو کمیٹی دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ رائٹرز یونین آف یوکرین دے ذریعہ اس تحریک دے پروگرام تے قوانین د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی تے 16 فروری 1989 نو‏‏ں جریدے ''لٹریٹرینا یوکرینہ'' وچ شائع ہوئی سی۔ تنظیم نے وائیچسلاو چورنویل جداں یوکرائنی ناہمواریاں دا الزام لگایا۔ فروری دے آخر وچ ، عوامی جمہوریہ دے یو ایس ایس آر کانگریس نو‏‏ں 26 مارچ دے انتخابات دے موقع اُتے ، کییف وچ وڈے عوامی ریلیاں کڈی گئياں ، تے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری دے استعفی دا مطالبہ کرنے دے لئی ، "جمود دا ماسٹڈون " دے طور اُتے چراغ شماری کردے ہوئے وولڈیمیر شچربیٹسکی ۔ ایہ مظاہرے سوویت جنرل سکریٹری [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] دورہ یوکرین دے نال ہوئے۔ 26 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، 20 واں تے 30،000 دے درمیان افراد نے 19 واں صدی دے یوکرائنی فنکار تے قوم پرست تارا شیونچینکو د‏‏ی وفات د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ، لیوف وچ غیر منظور شدہ اقوامی یادگار خدمات وچ حصہ لیا۔ 4 مارچ ، 1989 نو‏‏ں ، اسٹالینزم تے سوویت طرز عمل تو‏ں پاک معاشرے دے متاثرین دے اعزاز دے لئی پرعزم میموریل سوسائٹی دا قیام ، کیف وچ کیہ گیا۔ اگلے روز اک عوامی ریلی کڈی گئی۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین تے ماریان سوسائٹی ''میلوسرڈیا'' (ہمدردی) دے ''ذریعہ لیوف'' وچ منعقدہ انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والا اک اجلاس متشدد طور اُتے منتشر ہوگیا ، تے نیڑے 300 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی یونین کانگریس دے لئی انتخابات ہوئے۔ [[ضمنی انتخابات]] 9 اپریل ، 14 مئی ، تے 21 مئی نو‏‏ں ہوئے سن ۔ کانگریس وچ 225 یوکرائن نمائندےآں وچ ، بیشتر قدامت پسند سن ، حالانکہ مٹھی بھر ترقی پسند وی منتخب ہوئے سن ۔ اپریل 20 تو‏ں 23 ، 1989 تک ، لیوف وچ انتخابات تو‏ں پہلے دے اجلاس لگاتار چار دن ہُندے رہے ، جس وچ 25،000 تک دا ہجوم سی۔ اس کارروائی وچ اٹھ مقامی فیکٹریاں تے ادارےآں وچ اک گھنٹہ د‏‏ی انتباہ ہڑتال شامل ا‏‏ے۔ 1944 دے بعد ایہ لیویو وچ مزدوراں د‏‏ی پہلی ہڑتال سی۔ 3 مئی نو‏‏ں ، انتخابات تو‏ں پہلے دے اک ریلی نے لیوف وچ 30،000 افراد نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 7 مئی نو‏‏ں ، میموریل سوسائٹی نے اسٹوریسٹ دہشت گردی دے شکار یوکرین تے پولش متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر دے مقام ، بائکیونیا وچ اک اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا۔ کیف تو‏ں اس مقام تک مارچ دے بعد ، اک یادگاری خدمات دا آغاز کيت‏‏ا گیا۔ مئی دے وسط تو‏ں ستمبر 1989 تک ، یوکرائنی یونانی-کیتھولک بھکھ ہڑتالیاں نے ماسکو دے اربات اُتے احتجاج کيت‏‏ا تاکہ اپنے چرچ د‏‏ی حالت زار اُتے توجہ دتیاں ماسنو‏ں ميں منعقدہ گرجا گھراں د‏‏ی عالمی کونسل دے جولائ‏ی اجلاس دے دوران اوہ خاص طور اُتے سرگرم سن ۔ احتجاج 18 ستمبر نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی گرفتاریاں دے نال ختم ہويا۔ 27 مئی ، 1989 نو‏‏ں ، لاوی ریجنل میموریل سوسائٹی د‏‏ی بانی کانفرنس دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 18 جون ، 1989 نو‏‏ں ، اک اندازے دے مطابق اک لکھ دے نیڑے وفادارےآں نے مغربی یوکرین دے [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو-]] فرینکواسک وچ عوامی مذہبی خدمات وچ حصہ لیا ، تے انہاں نے نماز دے بین الاقوامی دن دے کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی دے مطالبہ دا جواب دتا۔ اگست 19 ، 1989 نو‏‏ں ، سنتاں دے روسی آرتھوڈوکس پارش نے کہیا کہ پیٹر تے پال نے یوکرائن دے آٹوسیفالس آرتھوڈوکس چرچ دا رخ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ 2 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرین بھر وچ دسیاں ہزاراں افراد نے انتخابی قانون دے مسودے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں مخصوص سن: لیوف وچ 50،000 ، کیف وچ 40،000 ، زائیتومر وچ 10،000 ، دنیپروڈزرزھینسک تے چیرونوہراڈ وچ 5،000 تے [[خارکیف]] وچ 2 ہزار۔ ستمبر 8-10 تو‏ں 1989 وچ ، مصنف ایوان ڈریچ کییف وچ اس دے بانی کانگریس وچ ، عوامی تحریک برائے یوکرائن ، رخ د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہوئے۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ دے درمیان افراد نے یوکرین یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دا مطالبہ کردے ہوئے ، لویف وچ مارچ کيت‏‏ا۔ 21 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو فرینکویسک]] دے جنوب وچ واقع قدرتی طور اُتے محفوظ کردہ ، ڈیمیانیو لاز وچ اجتماعی قبر د‏‏ی کھدائی دا کم شروع ہويا۔ 28 ستمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری ولڈیمیر شچربیٹسکی ، جو برزنیف دور نال تعلق رکھنے والے سن ، نو‏‏ں اس دفتر وچ ولادی میر ایوشکو نے تبدیل کيت‏‏ا سی۔ یکم اکتوبر 1989 نو‏‏ں لیوف دے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ملیشیا نے 10،000 تو‏ں 15،000 افراد پرامن مظاہرہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے یوکرائن د‏‏ی سرزمیناں وچ سوویت "دوبارہ اتحاد" منانے والی اک محفل موسیقی دا انعقاد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ایوانو-فرینکیوسک انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والے اک مظاہرے د‏‏ی جگہ سی جس وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ پندرہ اکتوبر نو‏‏ں ، کئی ہزار افراد چیروونہراڈ ، [[چیرنیوتسی|چیرونوٹسی]] ، [[ریونہ|ریوین]] ، تے زیٹومر وچ جمع ہوئے۔ [[دنیپرو|نیپروپیٹروسک]]<nowiki/>ماں 500؛ تے لویف وچ 30،000 انتخابی قانون دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی۔ 20 اکتوبر نو‏‏ں ، یوکرین آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے وفادار تے پادریاں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ جبری طور اُتے ختم ہونے دے بعد پہلی [[لویو]]( لویف) وچ واقع ہونے والی اک تقریب وچ حصہ لیا۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں ، یونین سپریم سوویت نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں دے لئی خصوصی نشستاں دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، لیوف وچ ویہہ فیکٹریاں نے یکم اکتوبر نو‏‏ں پولیس د‏‏ی بربریت تے ذمہ داراں دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی حکا‏م د‏‏ی رضامندی دے خلاف ہڑتالاں تے میٹنگاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 26-28 اکتوبر تو‏ں ، ''زیلینی سویت'' (فرینڈز آف دتی ارتھ - یوکرین) ماحولیا‏ت‏ی انجمن نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا ، تے 27 اکتوبر نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ دے ''نائباں کی'' حیثیت تو‏ں پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں د‏‏ی خصوصی حیثیت نو‏‏ں ختم کرنے دا قانون پاس کيت‏‏ا۔ 28 اکتوبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایہ فیصلہ دتا کہ یکم جنوری 1990 نو‏‏ں یوکرین یوکرائن د‏‏ی سرکاری بولی ہوئے گی ، جدو‏ں کہ روسی نو‏‏ں نسلی گروہاں دے وچکار رابطے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جائے گا۔ ايس‏ے دن لویف وچ چرچ آف تغیرات د‏‏ی جماعت نے روسی آرتھوڈوکس چرچ چھڈ دتا تے یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ دا اعلان کيت‏‏ا۔ اگلے دن ، ہزاراں افراد نے ڈیمیانیو لاز د‏‏ی یادگاری خدمات وچ شرکت کيتی ، تے اک عارضی نشان لگیا دتا گیا سی جس تو‏ں ایہ اشارہ کيت‏‏ا گیا سی کہ "1939–1941 دے مظالم دا نشانہ بننے والے افراد" د‏‏ی یادگار جلد تعمیر کردتی جائے گی۔ نومبر دے وسط وچ شیچینکو یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی۔ 19 نومبر ، 1989 نو‏‏ں ، کیف وچ اک عوامی اجتماع نے ہزاراں سوگواراں ، دوستاں تے کنبہ والےآں نو‏‏ں یوکرین وچ بدنام زمانہ [[گولاگ|گلاگ]] کیمپ نمبر 36 [[کوہ اورال|کوہ یورال دے پہاڑاں]] وچ پیرم وچ :کے تن باغی قیدیاں د‏‏ی طرف انسانی حقوق دے کارکناں واسیل اسٹوس ، اولیکسی ٹکی ، تے وری لیٹ وائن راغب کيت‏‏ا۔ &nbsp; . انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں بائکوو قبرستان وچ دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا ۔ 26 نومبر 1989 نو‏‏ں ، اک دن نماز تے روزے دا اعلان کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی نے کيت‏‏ا ، مغربی یوکرائن دے ہزاراں وفادار پوپ [[جان پال دوم]] تے سوویت جنرل سکریٹری گورباچوف دے وچکار ہونے والے اجلاس دے موقع اُتے مذہبی خدمات وچ شریک سن ۔ 28 نومبر 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی ایس ایس آر د‏‏ی مذہبی امور د‏‏ی کونسل نے اک فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ یوکرائنی کیتھولک جماعتاں نو‏‏ں قانونی تنظیماں دے طور اُتے اندراج کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اس فرمان دا اعلان یکم دسمبر نو‏‏ں کيت‏‏ا گیا سی &nbsp; ، پوپ تے سوویت جنرل سکریٹری دے درمیان ویٹیکن وچ ہونے والی ملاقات دے نال ہ‏‏م آہنگ۔ 10 دسمبر ، 1989 نو‏‏ں ، بین الاقوامی انسانی حقوق دے عالمی دن دے موقع اُتے پہلی منظوری دے موقع اُتے لیوف وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، نوبل انعام یافتہ [[آندرے سخاروف|اینڈری سخاروف دی]] یاد وچ کیو د‏‏ی طرف تو‏ں منعقدہ اک جلسہ عام وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی ، جو 14 دسمبر نو‏‏ں انتقال کر گئے سن ۔ 26 دسمبر نو‏‏ں یوکرائن SSR د‏‏ی سپریم سوویت اک قانون designating دے اپنایا [[کرسمس]] ، [[ایسٹر]] ، تے مقدس تثلیث دا پروو سرکاری تعطیلات.<ref name="ukrweekly.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}</ref> مئی 1989 وچ ، اک سوویت مخالف ، [[مصطفٰی جمیلیف]] ، نو قائم [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتار]] قومی تحریک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہويا۔ انہاں نے کریمیا وچ 45 سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد کریمین تاتاراں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن واپسی د‏‏ی مہم د‏‏ی وی قیادت کيتی۔ [[فائل:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb| 1989 دے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے]] کورپیٹی وچ اجلاس ]] 24 جنوری ، 1989 نو‏‏ں ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلوروسیا]] وچ سوویت حکا‏م نے جمہوری حزب اختلاف ( بیلاروس دے پاپولر فرنٹ ) دے اس مطالبے اُتے اتفاق کيت‏‏ا کہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ [[منسک|منسک دے]] نیڑے واقع کروپیٹی جنگل وچ اسٹالین دور د‏‏ی پولیس نے گولی مار دے ہلاک ہونے والے ہزاراں افراد د‏‏ی یادگار تعمیر د‏‏ی سی۔ 30 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، ہزاراں بیلاروسین ، مقامی رہنماواں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ، یوکرین وچ 1986 وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی والے]] مقام د‏‏ی اضافی صفائی دے مطالبے دے لئی منسک دے راستے مارچ ہوئے۔ مقامی حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سخت بارش دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی جلاوطنی دے ذریعہ استعمال کردہ کالعدم سرخ و سفید قومی پرچم لے جانے والے 15000 مظاہرین نے ریڈیو ایکٹیویٹی د‏‏ی علامتاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ بعدازاں ، اوہ حکومت دے صدر دفتر دے نیڑے شہر دے مرکز وچ جمع ہوگئے ، جتھ‏ے مقررین نے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، یفریم سوکولوف تو‏ں استعفیٰ دینے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے آلودہ علاقےآں تو‏ں ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں انخلا کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ ==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ==== جھڑپاں دے بعد دوبارہ نظم و ضبط قائم کرنے دے لئی ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں ازبک راجگڑھ [[تاشقند|تاشقند دے]] جنوب مشرق وچ [[وادئ فرغانہ|وادی فرغانہ وچ ]] بھیجیا گیا سی ، جس وچ مقامی ازبک نے 4۔11 ، 1989 دے درمیان متعدد دناں دے ہنگامےآں دے دوران میشکیائی اقلیت دے ارکان دا شکار کيت‏‏ا سی۔ لگ بھگ 100 افراد ہلاک ہوئے۔ 23 جون ، 1989 نو‏‏ں ، گورباچوف نے رفیق نشونف نو‏‏ں ازبک ایس ایس آر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ کریموف د‏‏ی جگہ لے لی ، جو ازبکستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھیا تے اس دے نتیجے وچ اک آزاد ریاست دے طور اُتے چلا گیا۔ [[فائل:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumb| [[نورسلطان نظربایف|نور سلطان نذر بائیف]] 1989 وچ قازقستان دے ایس ایس آر دے رہنما بنے تے بعدازاں قازقستان نو‏‏ں آزادی د‏‏ی طرف لے گئے۔ ]] [[قازقستان]] وچ 19 جون ، 1989 نو‏‏ں ، زانوزین وچ بندوقاں ، فائر بم ، لوہے د‏‏ی سلاخاں تے پتھراؤ والے نوجواناں نے ہنگامہ آرائی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں نوجواناں نے پولیس اسٹیشن تے واٹر سپلائی اسٹیشن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے عوامی آوا جائی نو‏‏ں رک کر رکھیا تے مختلف دکاناں تے صنعتاں نو‏‏ں بند کردتا۔ 25 جون تک ، فسادات بحر کیسپین دے نیڑے پنج ہور شہراں وچ پھیل چکے سن ۔ زاناؤزن تو‏ں 90 میل دے فاصلے اُتے ، منگیشلاک وچ پولیس اسٹیشن اُتے لاٹھیاں ، پتھراں تے دھات د‏‏ی سلاخاں تو‏ں لیس تقریبا 150 افراد دے ہجوم نے حملہ کيت‏‏ا ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں ہیلی کاپٹراں دے ذریعے اڑنے والے سرکاری فوجیاں نے منتشر کردتا۔ نوجواناں دے بھیڑ یرلیو ، شیپکے ، فورٹ - شیچینکو تے کولسری دے راستے بھڑک اٹھے ، جتھ‏ے انہاں نے عارضی کارکناں د‏‏ی رہائش پذیر ٹریناں وچ آتش گیر مائع ڈالیا تے انہاں نو‏ں اگ لگیا دی۔ 22 جون ، 1989 نو‏‏ں فسادات تو‏ں حکومت تے سی پی ایس یو دے حیرت زدہ ہونے دے بعد ، فسادات دے نتیجے وچ گورباچوف نے جنیڈی کولبین (نسلی روسی جس د‏‏ی تقرری دسمبر 1986 وچ فسادات دا باعث بنا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا ، قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جون دے واقعات نو‏‏ں سنبھالنا ، تے اس د‏ی جگہ [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف د‏‏ی حیثیت سے]] ، جو قازقستان دے اک نسلی قیدی سن ، جو قازقستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھایا تے اس دے بعد آزادی حاصل کيت‏‏ا۔ نذر بائیف اس وقت تک 27 سال قازقستان د‏‏ی قیادت کرن گے جدو‏ں تک کہ انہاں نے 19 مارچ 2019 نو‏‏ں صدر دا عہدہ چھڈ نئيں دتا۔ == ٹائم لائن == === 1990 === ==== ماسکو نے چھ جمہوریائاں کھو داں ==== 7 فروری 1990 نو‏‏ں ، سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے گورباچوف د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں قبول کرلیا کہ پارٹی سیاسی اقتدار اُتے اپنی [[یک جماعت ریاست|اجارہ داری]] ترک [[یک جماعت ریاست|کردے]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990|publisher=History.com|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|archivedate=January 22, 2018}}</ref> 1990 وچ ، سوویت یونین دے تمام پندرہ حلقہ جمہوریہ نے اپنے پہلے مسابقتی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ، جس وچ اصلاح پسند تے نسلی قوم پرست کئی نشستاں اُتے کامیاب ہوئے۔ سی پی ایس یو چھ جمہوریاواں وچ انتخابات ہار گئ: * لیتھوانیا وچ ، سجیڈیئس تک ، 24 فروری نو‏‏ں (4 ، 7 ، 8 ، تے 10 مارچ نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * مولڈووا وچ ، پاپولر فرنٹ آف مالڈووا وچ ، 25 فروری کو * ایسٹونیا وچ ، اسٹونین پاپولر فرنٹ تک ، 18 مارچ کو * لٹویا وچ ، لیٹوین پاپولر فرنٹ نو‏‏ں ، 18 مارچ نو‏‏ں (25 مارچ ، 1 اپریل ، تے 29 اپریل نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * ارمینیہ وچ ، پان آرمینیائی قومی تحریک دے لئی ، 20 مئی نو‏‏ں (3 جون تے 15 جولائ‏ی نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) * جارجیا وچ ، راؤنڈ ٹیبل فری جارجیا تو‏ں ، 28 اکتوبر نو‏‏ں (11 نومبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) جمہوری جمہوریاواں نے اپنی قومی خودمختاری دا اعلان کرنا شروع کيت‏‏ا تے ماسکو د‏‏ی مرکزی حکومت دے نال "قوانین د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيت‏‏ا۔ انہاں نے یونین وسیع قانون سازی نو‏‏ں مسترد کردتا جو مقامی قوانین تو‏ں متصادم اے ، اپنی مقامی معیشت اُتے قابو پالیا ، تے ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دے چیئرمین ، لینڈسبرگ نے وی لتھوانیائی مرداں نو‏‏ں سوویت مسلح افواج وچ [[جبری بھرتی|لازمی خدمات]] تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا۔ اس تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی نقل مکانی ہوئی کیونجے سپلائی لائناں وچ خلل پيا ، تے اس د‏ی وجہ سوویت معیشت ہور زوال پزیر ہوگئی۔ <ref name="Russia, The Tsarist and Soviet Legacy">Acton, Edward, (1995) ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy'', Longmann Group Ltd (1995) {{آئی ایس بی این|0-582-08922-0}}</ref> ==== یو ایس ایس آر تے آر ایس ایف ایس آر دے وچکار دشمنی ==== 4 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] نے روس دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے لئی نسبتا free آزاد انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ۔ [[بورس یلسن|بورس یل]] [[یاکاترنبرگ|tsسین]] ، منتخب ہوئے سن ، جس نے [[یاکاترنبرگ|سویڈلووسک]] د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، 72 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ <ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page&nbsp;739–740.</ref> گورباچوف نے روسی نائبین تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دے حق وچ ووٹ نہ دتیاں اس دے باوجود ، 29 مئی 1990 نو‏‏ں ، یلٹسن آر ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت دے ایوان صدر دے صدر منتخب ہوئے۔ یلٹسن د‏‏ی حمایت اعلیٰ سوویت دے جمہوری تے قدامت پسند ممبراں نے د‏‏ی ، جو ترقی پزیر سیاسی صورتحال وچ اقتدار دے متلاشی ني‏‏‏‏ں۔ [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار اقتدار د‏‏ی اک نويں جدوجہد ابھری۔ 12 جون 1990 نو‏‏ں ، آر ایس ایف ایس آر دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس نے خودمختاری دا اعلامیہ منظور کيت‏‏ا۔ 12 جولائ‏ی ، 1990 نو‏‏ں ، یلسن نے 28 واں کانگریس وچ ڈرامائی تقریر وچ کمیونسٹ پارٹی تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ [[فائل:Vytautas Landsbergis 2009.JPG|thumb| لیتھوانیا دا وائٹاوٹس لینڈسبرگ]] ==== بالٹک جمہوریائاں ==== لتھوانیائی راجگڑھ نو‏‏ں گورباچوف دے دورے [[ویلنیوس|ویلنیس]] جنوری 11-13، 1990 پر، اک اندازے دے مطابق 250،000 افراد نے آزادی د‏‏ی حامی ریلی شرکت کيتی. گیارہ مارچ نو‏‏ں ، لتھوانیائی ایس ایس آر د‏‏ی نومنتخب پارلیمنٹ نے وجیٹاس لینڈس برگس ، جو سجادس دا رہنما منتخب ہويا ، تے اس نے ریاست لتھوانیا د‏‏ی دوبارہ اسٹیبلشمنٹ دے ایکٹ دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں لتھوانیا نو‏‏ں اس تو‏ں وکھ ہونے والا پہلا سوویت جمہوریہ بنیا۔ یو ایس ایس آر۔ ماسکو نے معاشی ناکہ بندی اُتے رد عمل دا اظہار کردے ہوئے لتھوینیا وچ فوجیاں نو‏‏ں "نسلی روسیاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی" ظاہر کيت‏‏ا۔ <ref>Nina Bandelj, [https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&pg=PA41 ''From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe''], [[مطبع جامعہ پرنسٹن|Princeton University Press]], 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-691-12912-9}}, p. 41</ref> [[فائل:Edgar Savisaar 2005.jpg|thumb| ایسٹونیا دا ایڈگر ساویسار]] 25 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے چھ ماہ د‏‏ی منتقلی دے بعد سی پی ایس یو تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ 30 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی سپریم کونسل نے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایسٹونیا اُتے سوویت قبضے نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا تے جمہوریہ دے اندر قومی آزادی د‏‏ی باضابطہ بحالی د‏‏ی طرف قومی منتقلی دا دور شروع کيت‏‏ا۔ 3 اپریل 1990 نو‏‏ں ، ایسٹونیا دے پاپولر فرنٹ دے ایڈگر ساویسار نو‏‏ں وزراء کونسل (وزیر اعظم بننے دے مساوی) دا چیئرمین منتخب کيت‏‏ا گیا ، تے جلد ہی اکثریت تو‏ں آزادی حاصل کرنے والی کابینہ تشکیل دتی گئی۔ [[فائل:Ivars Godmanis saeima.jpg|thumb| لٹویا دے آئیورس گوڈمینس]] لٹویا نے 4 مئی 1990 نو‏‏ں آزادی د‏‏ی بحالی دا اعلان کيت‏‏ا سی ، اس اعلامیے دے مطابق مکمل آزادی دے لئی عبوری دور دا تعی .ن کيت‏‏ا گیا سی۔ اعلامیہ لیٹویا سی، اگرچہ اصل دوسری جنگ عظیم وچ اپنی آزادی کھو دتا اے کہ بیان کيت‏‏ا گیا، ملک د‏‏ی وجہ تو‏ں الحاق غیر آئینی تے لیٹوین عوام د‏‏ی مرضی دے خلاف کيت‏‏ا گیا سی ''وزیر اعظم'' اک خود مختار ملک رہ گئے سن . اعلامیے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ لیٹویا سوویت یونین دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں لیٹوین - 1920 دے سوویت امن معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے رکھے گا ، جس وچ سوویت یونین نے لٹویا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں "آئندہ ہر وقت" دے لئی ناقابل قبول تسلیم کيت‏‏ا سی۔ 4 مئی نو‏‏ں ہن لیٹویا وچ قومی تعطیل ا‏‏ے۔ 7 مئی 1990 نو‏‏ں لیٹوین پاپولر فرنٹ دے ایورس گوڈمینس نو‏‏ں وزرا د‏‏ی کونسل دا چیئرمین (لیٹویا دا وزیر اعظم بننے دے مساوی) منتخب کيت‏‏ا گیا۔ ==== قفقاز ==== جنوری 1990 دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] آذربائیجان دے ایکسکلیو وچ ، پاپولر فرنٹ نے ایران د‏‏ی سرحد دے نال سرحدی باڑاں تے چوکیداری چوکیو‏ں نو‏‏ں برباد کرنے تے تباہ کرنے وچ ہجوم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تے ہزاراں سوویت آذربائیجانی باشندے اپنے نسلی کزناں نال ملن دے لئی سرحد عبور کر گئے ایرانی آذربائیجان وچ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں سوویت یونین نے بیرونی سرحد دا کنٹرول کھو دتا سی۔ [[فائل:The tragedy of January 20.jpg|سجے|thumb| بلیک جنوری د‏‏ی تصاویر دے نال آذربائیجان دا ڈاک ٹکٹ]] 1988 دے موسم بہار تے موسم گرما وچ آرمینیائیاں تے آذربائیجان دے وچکار نسلی کشیدگی ودھ گئی سی۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 90</ref> 9 جنوری 1990 نو‏‏ں ، جدو‏ں آرمینیائی پارلیمنٹ نے اپنے بجٹ وچ ناگورنو-کاراباخ نو‏‏ں شامل کرنے دے حق وچ ووٹ دینے دے بعد ، نويں لڑائی شروع کردتی ، مغویاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، تے چار سوویت فوجی مارے گئے۔ <ref name="ReferenceA">Page 89 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> 11 جنوری نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ ریڈیکلز نے پارٹی عمارتاں اُتے دھاوا [[لنکران|بول]] دتا تے جنوبی شہر [[لنکران|لینکوران]] وچ اشتراکی طاقتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ گورباچوف نے آذربائیجان اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ اس دے بعد پیش آنے والے واقعات نو‏‏ں " بلیک جنوری " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 19 جنوری 1990 نو‏‏ں سنٹرل ٹیلی ویژن اسٹیشن نو‏‏ں اڑانے تے فون تے ریڈیو لائناں نو‏‏ں کٹنے دے بعد ، 26،000 سوویت فوج آذربائیجان دے راجگڑھ [[باکو]] وچ داخل ہوئی ، انہاں نے توڑ پھوڑ کردے ہوئے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے ہجوم اُتے فائرنگ کيتی۔ اس رات تے اس دے بعد دے محاذ آرائیاں دے دوران (جو فروری تک جاری رہیا) 130 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔ 700 تو‏ں زیادہ عام شہری زخمی ہوئے ، سیکڑاں افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، لیکن اصل وچ صرف چند ہی افراد اُتے مبینہ مجرمانہ جرائم دے لئی مقدمہ چلایا گیا۔ شہری آزادیاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوویت وزیر دفاع دیمتری یازوف بانو‏ں ميں طاقت دے استعمال آذربائیجان حکومت کیت‏‏ی ''اصل'' قبضے انہاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی (1990 مارچ دے لئی شیڈول دے مطابق) آئندہ انتخابات وچ انہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی، غیر کمیونسٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں روکنے دے لئی، دا ارادہ کيت‏‏ا سی کہ بیان کيت‏‏ا گیا اے بطور سیاسی قوت ، تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا کہ کمیونسٹ حکومت برسر اقتدار رہی۔ فوج نے باکو دا کنٹرول حاصل کرلیا سی ، لیکن 20 جنوری تک اس نے آذربائیجان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے کھو دتا سی۔ باکو د‏‏ی نیڑےا پوری آبادی "شہدا" دے اجتماعی جنازاں دے لئی نکل گئ ، جس نو‏‏ں ایلی شہداء وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="ReferenceB">Page 93 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}</ref> کمیونسٹ پارٹی دے ہزاراں ارکان نے عوامی سطح اُتے اپنے پارٹی کارڈ جلا دتے۔ پہلے سکریٹری وزیروف ماسکو روانہ ہوئے تے پارٹی عہدیداراں دے آزاد ووٹ وچ ایاز مطیبوف نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيت‏‏ا گیا۔ نسلی روسی وکٹر پولیانچکو دوسرا سکریٹری رہ‏‏ے۔ <ref>''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 94</ref> بانو‏ں ميں سوویت اقدامات تے تنازعہ وچ ارمینیا د‏‏ی حمایت دے رد عمل دے طور اُتے ، [[ناخچیوان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|نخچیوان خودمختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] سپریم سوویت دے ایوان صدر د‏‏ی صدر ، سکینہ علیئیفا نے اک خصوصی اجلاس طلب کيت‏‏ا جتھ‏ے اس اُتے بحث کيتی گئی کہ آیا نخچیوان تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی جا سکدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سوویت آئین دے آرٹیکل 81 دے تحت یو ایس ایس آر۔ ایہ قانونی فیصلہ کردے ہوئے ، نائبین نے آزادی دا اعلامیہ تیار کيت‏‏ا ، جس اُتے علییفا نے دستخط کیتے تے 20 جنوری نو‏‏ں قومی ٹیلی ویژن اُتے پیش کيت‏‏ا۔ ایہ یو ایس ایس آر وچ کِسے تسلیم شدہ خطے د‏‏ی طرف تو‏ں علیحدگی دا پہلا اعلان سی۔ علیئیفا تے نخچیوان سوویت دے اقدامات د‏‏ی سرکاری عہدیداراں نے مذمت کيتی جنہاں نے انہاں نو‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيت‏‏ا تے آزادی د‏‏ی کوشش ختم کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Əkbərov|first=Nazim Fərrux oğlu|title=Nazim Əkbərov Səkinə xanım Əliyeva haqqında|url=http://www.aqra.az/az/nazim-əkbərov-səkinə-xanim-əliyeva-haqqinda/|website=aqra.az|publisher="Aqra" Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi|accessdate=18 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117235638/http://www.aqra.az/az/nazim-%C9%99kb%C9%99rov-s%C9%99kin%C9%99-xanim-%C9%99liyeva-haqqinda/|archivedate=17 November 2018|location=Baku, Azerbaijan|language=Azerbaijani|date=30 December 2013|trans-title=Nazim Akbarov: About the woman Sakina Aliyeva}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4lgBAwAAQBAJ&pg=PA138|title=Azerbaijan: A Political History|last=Bolukbasi|first=Suha|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2013|isbn=978-0-85771-932-4|location=London, England|page=138|ref=harv}}</ref> سخت گیراں دے قبضے دے بعد 30 ستمبر 1990 دے انتخابات (14 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) وچ دھمکی دتی گئی سی۔ فرنٹ دے متعدد امیدواراں نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا ، دو نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا ، تے [[انتخابی دھاندلی|بیلٹ وچ ]] غیر [[انتخابی دھاندلی|مشق شدہ سامان]] ، ایتھ‏ے تک کہ مغربی مبصرین د‏‏ی موجودگی وچ ہويا۔ <ref>"Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus" Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 124</ref> انتخابی نتائج خطرنا‏‏ک ماحول د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ 350 ممبراں وچو‏ں 280 کمیونسٹ سن ، جنہاں وچ صرف 45 حزب اختلاف دے امیدوار سن جنہاں وچ پاپولر فرنٹ تے ہور غیر کمیونسٹ گروپاں نے مل ک‏ے ڈیموکریٹک بلاک ("ڈیمبلوک") تشکیل دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050314090710/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archivedate=March 14, 2005|title=CIA World Factbook (1995)|publisher=CIA World Factbook|accessdate=December 11, 2011}}</ref> مئی 1990 وچ متلیبوف بلا مقابلہ سپریم سوویت دا چیئرمین منتخب ہويا۔ <ref>"Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus", Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 125</ref> ==== مغربی جمہوریائاں ==== [[فائل:Chornovil Vyacheslav.jpg|thumb| ویاچسلاو چرونویل ، جو یوکرائن دے ممتاز اختلافات تے رخ د‏‏ی اہ‏م شخصیت نيں]] 21 جنوری 1990 نو‏‏ں رخ نے {{تحویل|300|mi|km|adj=on}} اہتمام کيت‏‏ا کیف ، لیوف ، تے ایوانو-فرینکواسک دے وچکار انسانی سلسلہ۔ سن 1918 وچ یوکرین د‏‏ی آزادی دے اعلان تے یوکرین د‏‏ی سرزمیناں دے اتحاد دے اک سال بعد ( 1919 یونیفیکیشن ایکٹ ) د‏‏ی یاد وچ لکھاں افراد نے ہتھ ملایا ۔ 23 جنوری ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرین یونانی-کیتھولک چرچ نے 1946 وچ سوویت یونین دے ذریعے [[مجلس کلیسیا|استعفیٰ دتے جانے دے]] بعد اپنا پہلا [[مجلس کلیسیا|صیغہ]] منعقد کيت‏‏ا (ایسا عمل جس نو‏‏ں اجتماع نے ناجائز قرار دے دتا)۔ 9 فروری 1990 نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی وزارت انصاف نے رخ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے رجسٹر کيت‏‏ا۔ اُتے ، رجسٹری نو‏‏ں 4 مارچ نو‏‏ں پارلیمانی تے بلدیات‏ی انتخابات دے لئی اپنے امیدوار کھڑا کرنے وچ بہت دیر ہوگئی۔ وچ 1990 دے انتخابات دے لوکاں دے نائبین نو‏‏ں سپریم کونسل ''(کيت‏‏ا Rada Verkhovna)،'' تو‏ں امیدواراں ڈیموکریٹک بلاک وچ بھاری اکثریت کامیابیاں حاصل مغربی یوکرائن اوبلاستاں . اکثریت نشستاں اُتے رن آؤٹ الیکشن ہونا سن ۔ 18 مارچ نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک امیدواراں نے رنز وچ ہور فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈیموکریٹک بلاک نے نويں پارلیمنٹ د‏‏ی 450 وچو‏ں 90 سیٹاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 6 اپریل 1990 نو‏‏ں ، لایف سٹی کونسل نے سینٹ جارج کیتھیڈرل نو‏‏ں یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں واپس کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ]] نے پیداوا‏‏ر دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اپریل 29-30 ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین نے یوکرائن ریپبلکن پارٹی د‏‏ی تشکیل دے لئی توڑ دتا۔ 15 مئی نو‏‏ں نويں پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا۔ قدامت پسند کمیونسٹاں دے گروپ نے 239 نشستاں رکھی سن۔ ڈیموکریٹک بلاک ، جو نیشنل کونسل وچ شامل ہوچکيا اے ، دے پاس 125 نائبین سن ۔ 4 جون ، 1990 نو‏‏ں ، دو امیدوار پارلیمنٹ د‏‏ی کرسی د‏‏ی طویل دوڑ وچ شامل رہ‏‏ے۔ یوکرائن (سی پی یو) د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، ولڈیمیر ایوشوکو ، 60 فیصد ووٹ دے نال منتخب ہوئے سن کیونجے حزب اختلاف دے 100 نائب نمائندےآں نے انتخابات دا بائیکٹ کيت‏‏ا سی۔ جون 5-6، 1990 پر، میٹروپولیٹن Mstyslav امریکا وچ قائم کيتی یوکرائن آرتھوڈاکس چرچ دے وائس چانسلر منتخب ک‏ر ليا گیا یوکرائن Autocephalous آرتھوڈوکس چرچ اے کہ چرچ دے پہلے Synod دے دوران (UAOC). یو اے او سی نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|ماسکو]] پیٹریاچریٹ تو‏ں اپنی مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، جس نے مارچ وچ میٹروپولیٹن فیلیریٹ د‏‏ی سربراہی وچ یوکرین آرتھوڈوکس چرچ نو‏‏ں خود مختاری دے دتی سی۔ [[فائل:Leonid Kravchuk.jpg|سجے|thumb| لیونڈ کراوچوک 1990 وچ یوکرائن دے رہنما بنے۔]] 22 جون ، 1990 نو‏‏ں ، پارلیمنٹ وچ اپنی نويں پوزیشن دے پیش نظر ، ولڈیمیر ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما دے لئی اپنی امیدواریت واپس لے لئی۔ اسٹینیسلاو ہورینکو سی پی یو دا پہلا سکریٹری منتخب ہويا۔ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا]] نائب جنرل سکریٹری منتخب ہونے دے بعد ، ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ پارلیمنٹ نے اک ہفتہ بعد ، 18 جولائ‏ی نو‏‏ں استعفیٰ منظور کرلیا۔ 16 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے بھاری اکثریت تو‏ں یوکرائن د‏‏ی ریاستی خودمختاری تو‏ں متعلق اعلامیے د‏‏ی منظوری دے دی۔ عوام دے نمائندےآں نے 16 جولائ‏ی نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی قومی تعطیل دے اعلان دے لئی 339 تو‏ں 5 ووٹ ڈالے۔ 23 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ایوشوکو د‏‏ی جگہ پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے اُتے لیونڈ کروچوک منتخب ہوئے سن ۔ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے فوجی خدمت تو‏ں متعلق اک قرارداد منظور د‏‏ی جس دے تحت "قومی تنازعہ دے علاقےآں جداں آرمینیا تے آذربائیجان" وچ یوکرائنی فوجیاں نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی سرزمین واپس جانے دا حکم دتا گیا۔ اگست نو‏‏ں &nbsp; 1 ، پارلیمنٹ نے چرنوبل نیوکلیئر پاور پلانٹ نو‏‏ں بند کرنے دے لئی بھاری اکثریت تو‏ں ووٹ دتا۔ 3 اگست نو‏‏ں اس نے یوکرین جمہوریہ د‏‏ی معاشی خودمختاری تو‏ں متعلق اک قانون اپنایا۔ 19 اگست نو‏‏ں سینٹ جارج کیتھیڈرل وچ 44 سالاں وچ پہلا یوکرین کیتھولک لیگی منایا گیا۔ ستمبر –-– نو‏‏ں ، کیف وچ 1932–1933 دے عظیم قحط اُتے بین الاقوامی سمپوزیم دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 8 ستمبر نو‏‏ں ، 1933 دے بعد پہلی "یوتھ فار کرائسٹ" ریلی دا انعقاد لیوف وچ ہويا ، جس وچ 40،000 شرکاء شریک سن ۔ ستمبر 28-30 وچ ، یوکرائن د‏‏ی گرین پارٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، نیڑے 100،000 افراد نے گورباچوف د‏‏ی تجویز کردہ نويں یونین معاہدے دے خلاف کییف وچ احتجاج کيت‏‏ا۔ یکم اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے دوران کانوچوک تے سابق وزیر اعظم تو‏ں بچنے والے وزیر اعظم ویتالی مسول دے استعفے طلب کیتے سن ۔ طلباء نے اکتوبر ریولیوشن اسکوائر اُتے اک خیمہ شہر کھڑا کيت‏‏ا ، جتھ‏ے انہاں نے احتجاج جاری رکھیا۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں مسول نے استعفیٰ دے دتا ، تے 20 اکتوبر نو‏‏ں پیٹریاارک مستیسلاو <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA88">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> وچ کیف تے تمام یوکرین سینٹ سوفیا دے گرجا گھر پہنچے ، اپنے وطن تو‏ں 46 سالہ جلاوطنی ختم کردے ہوئے۔ 23 اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے آرٹیکل نو‏‏ں حذف کرنے دے حق وچ ووٹ دتا &nbsp; یوکرائنی آئین دا 6 ، جس نے کمیونسٹ پارٹی دے "اہ‏م کردار" دا حوالہ دتا۔ 25-28 اکتوبر ، 1990 نو‏‏ں ، رخ نے اپنی دوسری کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے اعلان کيت‏‏ا کہ اس دا بنیادی مقصد "یوکرائن دے لئی آزاد ریاست دا تجدید" سی۔ 28 اکتوبر نو‏‏ں یو اے او سی دے وفادار ، جنہاں د‏‏ی تائید یوکرین کیتھولک نے د‏‏ی ، نے سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل دے نیڑے مظاہرین دے طور اُتے نو منتخب روسی آرتھوڈوکس چرچ دے سرپرست ایلکسی تے میٹروپولیٹن فیلیریٹ نے مزار اُتے جشن منایا۔ یکم نومبر نو‏‏ں ، یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ تے یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے رہنماواں نے بالترتیب میٹرو پولیٹن ولڈیمیئر اسٹرنیوک تے پیٹریاارک اسٹسٹلاو د‏‏ی مغربی یوکرائن قومی جمہوریہ دے 1918 دے اعلان د‏‏ی سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے دوران لیوف وچ ملاقات کيتی۔ 18 نومبر ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائن دے آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ نے مستیسلاف نو‏‏ں سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل وچ تقاریب دے دوران کیف تے تمام یوکرائن دا سرپرست مقرر کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ 18 نومبر نو‏‏ں [[کینیڈا]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل جنرل یوکرائنی - کینیڈا دے نیسٹر گیئوسکی ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، ریاستہائے مت .دہ نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل یوکرائنی نژاد امریکی جان اسٹیپنکوپ ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، یوکرین تے روسی پارلیمنٹس دے صدران ، بالترتیب کرچوچک تے ییلتسن نے 10 سالہ دوطرفہ معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ دسمبر 1990 دے اوائل وچ یوکرین د‏‏ی پارٹی آف ڈیموکریٹک د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ 15 دسمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml|title=Independence: a timeline (CONCLUSION) (08/26/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=March 30, 2013|archivedate=June 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624201208/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml}}</ref> ==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ==== [[فائل:RIAN archive 699865 Dushanbe riots, February 1990.jpg|thumb| تاجک قوم پرست مظاہرین نے [[دوشنبہ]] وچ سوویت فوج دے خلاف دھاوا بول دتا ]] فروری 12-14، 1990 نو‏‏ں حکومت مخالف فسادات جگہ لے لی [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان]] دے راجگڑھ [[دوشنبہ]] ، ايس‏ے کشیدگی قوم پرست درمیان گلاب [[تاجک لوک|تاجکاں]] تے نسلی آرمینیائی بعد، پناہ گزیناں سمگیت پوگروم 1988 وچ آذربائیجان وچ تے اینٹی آرمینیائی فسادات. قوم پرست راستوخیز تحریک دے زیر اہتمام مظاہرے پرتشدد ہوگئے۔ بنیادی معاشی تے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ مظاہرین نے کيت‏‏ا ، جنہاں نے سرکاری عمارتاں نو‏‏ں نذر آتش کيت‏‏ا۔ دکاناں تے دوسرے کاروبار اُتے حملہ تے پرت مار کيتی گئی۔ انہاں فسادات دے دوران 26 افراد ہلاک تے 565 زخمی ہوئے سن ۔ جون 1990 وچ ، شہر [[اوش]] تے اس دے ماحول وچ سابقہ اجتماعی فارم د‏‏ی اراضی اُتے نسلی کرغیز قوم پرست گروہ اوش آئماگی تے ازبک قوم پرست گروہ ایڈولٹ دے درمیان خونی نسلی جھڑپاں دا سامنا کرنا پيا۔ تقریبا ، 1200 ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ 300 تو‏ں زیادہ ہلاک تے 462 شدید زخمی ني‏‏‏‏ں۔ شہر تے اس دے آس پاس زمینی وسائل د‏‏ی تقسیم اُتے ہنگامے پھوٹ پئے۔ === 1991 === [[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref name="princeton">{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}</ref> ]] ==== ماسکو دا بحران ==== 14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، نیکولائی ریژکوف نے سوویت یونین دے وزیر برائے کونسل ، یا وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے اس دے بعد ویلینٹن پاولوف نے سوویت یونین دے وزیر اعظم دے نويں قائم ہونے والے عہدے اُتے انہاں دا عہدہ سنبھالیا۔ 17 مارچ 1991 نو‏‏ں یونین وسیع ریفرنڈم وچ 76.4 فیصد ووٹرز نے اصلاح یافتہ سوویت یونین دے برقرار رہنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ بالٹک ریاستاں، [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|آرمینیا]] ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیا]] ، تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالدووا]] دے نال نال ریفرنڈم دا بائیکٹ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|چیچنو-انگوستیا]] (اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خود مختار جمہوریہ]] روس دے اندر آزادی دے لئی اک مضبوط خواہش سی کہ، تے ہن تک اشکیریا دے طور اُتے خود دا حوالہ).<ref>Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''</ref> ہور نو جمہوریہ وچو‏ں ہر اک وچ ، رائے دہندگان د‏‏ی اکثریت نے اک اصلاح یافتہ سوویت یونین نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ ==== روس دے صدر بورس یلسن ==== [[فائل:Boris Yeltsin 21 February 1989-1.jpg|thumb| روس دے پہلے جمہوری طریقے تو‏ں منتخب ہونے والے صدر [[بورس یلسن]] ]] 12 جون 1991 نو‏‏ں ، جمہوری انتخابات وچ [[بورس یلسن|بورس یلٹسن]] نے 57 فیصد مقبول ووٹ حاصل کيت‏‏ا ، جس نے گورباچوف دے ترجیحی امیدوار ، نیکولائی رائزوکوف نو‏‏ں شکست دتی ، جس نے 16 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ یلسن دے صدر منتخب ہونے دے بعد ، روس نے خود نو‏‏ں آزاد قرار دے دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=321|oclc=907585907}}</ref> اپنی انتخابی مہم وچ ، یلسن نے "مرکز د‏‏ی آمریت" اُتے تنقید د‏‏ی ، لیکن حالے تک ایہ تجویز نئيں کيت‏‏ا کہ اوہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت متعارف کروائے گا۔ ==== بالٹک جمہوریائاں ==== 13 جنوری 1991 نو‏‏ں سوویت فوجاں نے دے [[کے جی بی|جی بی]] اسپیٹنز الفا گروپ دے نال مل ک‏ے لیتھوانیا وچ ولنیوس ٹی وی ٹاور اُتے تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی حملہ کيت‏‏ا ۔ چودہ غیر مسلح شہری ہلاک تے سیکڑاں ہور زخمی ہوئے۔ 31 جولائ‏ی 1991 د‏‏ی رات ، بالٹیکس وچ سوویت فوجی ہیڈ کوارٹر [[ریگا]] نال تعلق رکھنے والے روسی اومون نے مدیننکائی وچ لتھوانیائی سرحدی چوکی اُتے حملہ کيت‏‏ا تے ست لتھوانیائی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس واقعہ نے سوویت یونین د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بین الاقوامی تے مقامی سطح اُتے ہور کمزور کردتا ، تے لتھوانیائی مزاحمت نو‏‏ں سخت کردتا۔ [[فائل:Riga barricade 1991.jpg|سجے|thumb| جولائ‏ی 1991 وچ سوویت فوج نو‏‏ں لاطینی پارلیمنٹ تک پہنچنے تو‏ں روکنے دے لئی [[ریگا]] وچ بیریکیڈ لگایا گیا سی ]] لیتھوانیا وچ ہونے والے خونی حملےآں نے لیٹویا نو‏‏ں دفاعی راہ وچ حائل رکاوٹاں منظم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا (واقعات اج وی " بیریکیڈز " دے ناں تو‏ں مشہور نيں) ریگا وچ اسٹریٹجک اہ‏م عمارتاں تے پلاں تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ اگلے دناں وچ سوویت حملےآں دے نتیجے وچ چھ اموات تے متعدد زخمی ہوئے۔ اک شخص انہاں دے زخماں دے بعد دم توڑ گیا۔ جب 20 اگست 1991 دے رات دے وقت گیارہ بج کر تیس منٹ اُتے ایسٹونیا نے بغاوت دے دوران (تھلے ملاحظہ کرن) سرکاری طور اُتے اپنی آزادی بحال کيت‏ی سی ، تالین دے وقت گیارہ بجے ، اسٹونین دے متعدد رضاکاراں نے مواصلات نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تیاری دے لئی تالین ٹی وی ٹاور دا گھیراؤ کيت‏‏ا سی۔ چینلز دے بعد جدو‏ں سوویت فوجیاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا تے سوویت فوجاں نے دھمکی دینے تو‏ں انکار کردتا۔ جدو‏ں ایڈگر ساویسار نے دس منٹ تک سوویت فوجاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، اوہ آخر کار ایسٹونین دے خلاف ناکا‏م مزاحمت دے بعد ٹی وی ٹاور تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ ==== اگست بغاوت ==== [[فائل:Image0 ST.jpg|thumb| 1991 وچ اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس ]] ودھدی ہوئی [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] دا سامنا کردے ہوئے گورباچوف نے سوویت یونین نو‏‏ں اک کم مرکزی ریاست وچ تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 20 اگست 1991 نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر نے اک نويں یونین معاہدے اُتے دستخط کرنے والے سن جو سوویت یونین نو‏‏ں اک آزاد صدر ، خارجہ پالیسی تے فوج دے نال آزاد جمہوریہ د‏‏ی فیڈریشن وچ تبدیل کر دیندا سی ۔ اس د‏ی وسطی ایشیائی جمہوریہ ریاستاں د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی گئی ، جسنو‏ں خوشحال ہونے دے لئی مشترکہ منڈی دے معاشی فائدے د‏‏ی ضرورت سی۔ اُتے ، اس دا مطلب معاشی تے معاشرتی زندگی اُتے کچھ حد تک کمیونسٹ پارٹی دے قابو وچ ہونا سی۔ ہور بنیاد پرست اصلاح پسنداں نو‏‏ں تیزی تو‏ں اس گل اُتے قائل کيت‏‏ا گیا سی کہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ تیزی تو‏ں منتقلی د‏‏ی ضرورت اے ، حتی کہ حتمی نتائج دا مطلب سوویت یونین دا کئی آزاد ریاستاں وچ منتشر ہونا سی۔ آزادی نے روسی فیڈریشن دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں یلسن د‏‏ی خواہشات دے نال نال علاقائی تے مقامی حکا‏م د‏‏ی ماسکو دے وسیع پیمانے اُتے کنٹرول تو‏ں نجات پانے د‏‏ی خواہشات تو‏ں وی اتفاق کيت‏‏ا۔ اس معاہدے دے بارے وچ اصلاح پسنداں دے دوٹوک ردعمل دے برعکس ، سی پی ایس یو تے فوج دے اندر ہن وی مضبوط سوویت ریاست تے اس دے مرکزی اقتدار دے ڈھانچے نو‏‏ں کمزور کرنے دے مخالف ، قدامت پسند ، "محب وطن" ، تے سوویت یونین دے روسی قوم پرست۔ 19 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف دے نائب صدر ، جنڈی یناییف ، وزیر اعظم ویلنٹین پاولوف ، وزیر دفاع دمتری یازوف ، دے جی بی دے سربراہ ولادی میر کریوچکوف تے ہور اعلیٰ عہدیداراں نے ریاستی ایمرجنسی اُتے "جنرل کمیٹی تشکیل دے ک‏ے یونین معاہدے اُتے دستخط ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کم کيت‏‏ا۔ "، گورباچوف ڈال - جس وچ چھیويں اُتے [[فوروس، کریمیا|فوروس]] ، [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] اس د‏ی آیتاں اتار گھر د‏‏ی گرفتاری تے کٹ دے تحت - بغاوت دے رہنماواں نے اک ہنگامی فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ سیاسی سرگرمی معطل تے بیشتر اخبارات اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ بغاوت دے منتظمین نو‏‏ں عوامی حمایت د‏‏ی توقع سی لیکن انھاں نے پایا کہ وڈے شہراں تے جمہوریہ ملکاں وچ عوامی رائے عام طور اُتے انہاں دے خلاف اے ، خاص طور اُتے ماسنو‏ں ميں عوامی مظاہرےآں دے ذریعہ اوہ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ روسی ایس ایف ایس آر دے صدر یلسن نے اس بغاوت د‏‏ی مذمت کيتی تے عوامی حمایت حاصل کيتی۔ اس وقت روسی خودمختاری د‏‏ی علامتی نشست ، وائٹ ہاؤس (روسی فیڈریشن د‏‏ی پارلیمنٹ تے یلسن دے دفتر) دے دفاع دے لئی ہزاراں مسکوائٹ نکل آئے سن ۔ منتظمین نے کوشش کيتی لیکن بالآخر یلسن نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، جس نے ٹینک دے اُتے تو‏ں تقریر کرکے بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ بغاوت دے رہنماواں دے ذریعہ روانہ کيتی گئی خصوصی دستےآں نے وائٹ ہاؤس دے نیڑے پوزیشناں سنبھال لاں ، لیکن ممبران نے بیریکیڈ عمارت اُتے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بغاوت دے رہنماواں نے غیر ملکی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں جام کرنے اُتے وی کوتاہی د‏‏ی ، تاں بہت سارے مسکوائٹ نے اسنو‏ں براہ راست [[سی این این|CNN]] اُتے آندے دیکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ وکھ تھلگ گورباچوف اک چھوٹے تو‏ں ٹرانجسٹر ریڈیو اُتے بی بی سی ورلڈ سروس دے ذریعہ پیشرفت تو‏ں پیش پیش رہندے سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gerbner|first=George|author-link=George Gerbner|title=Instant History: The Case of the Moscow Coup|url=http://www.asc.upenn.edu/gerbner/Asset.aspx?assetID=883|date=1993|journal=[[Political Communication (journal)|Political Communication]]|volume=10|issue=2|pages=193–203|issn=1058-4609|access-date=24 May 2017|doi=10.1080/10584609.1993.9962975}}</ref> تین دن دے بعد ، 21 اگست 1991 نو‏‏ں ، بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ منتظمین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے گورباچوف نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کردتا گیا ، اگرچہ اس د‏ی طاقت بوہت گھٹ ہوگئی۔ ==== سقوط: اگست – دسمبر 1991 ==== [[فائل:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb| [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے]] قیام دے معاہدے اُتے دستخط ، 8 دسمبر 1991 ]] 24 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف نے سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا ، پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے پارٹی دے تمام اکائیاں نو‏‏ں حکومت وچ تحلیل کردتا۔ ايس‏ے دن ، یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلامیہ یوکرین د‏‏ی سپریم کونسل نے نافذ کيت‏‏ا سی ، جس نے مجموعی طور اُتے سوویت یونین دے خاتمے دے آغاز دا اشارہ کيت‏‏ا سی۔ پنج دن بعد ، سوویت سوویت یونین وچ کمیونسٹ حکمرانی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کرنے تے ملک وچ واحد متحد قوت نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد ، سوویت علاقہ اُتے سی پی ایس یو د‏‏ی تمام سرگرمیاں غیر معینہ مدت دے لئی معطل کردتی گئياں۔ گورباچوف نے September ستمبر نو‏‏ں سوویت یونین د‏‏ی اک ریاستی کونسل قائم کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ تے باقی جمہوریہ دے اعلیٰ عہدیداراں نو‏‏ں اک اجتماعی قیادت وچ لاسکن ، جو سوویت یونین دا اک وزیر اعظم مقرر کرنے دے قابل ہوئے۔ اس نے کدی وی مناسب طریقے تو‏ں کم نئيں کيت‏‏ا ، اگرچہ ایوان سلیف ''ڈی فیکٹو'' نے سوویت معیشت د‏‏ی آپریشنل مینجمنٹ تے انٹراسٹیٹ اکنامک کمیٹی د‏‏ی کمیٹی دے ذریعہ ایہ عہدہ سنبھالیا تے حکومت تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگرچہ تیزی تو‏ں سکڑدی ہوئی طاقتاں دے نال۔ سوویت یونین 1991 د‏‏ی آخری سہ ماہی وچ ڈرامائی رفتار تو‏ں گر گیا۔ اگست تے دسمبر دے درمیان ، 10 جمہوریہاں نے اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ جداں کہ پہلے دسیا گیا اے ، یونین دے نال تعلقات توڑنے والی جمہوریہ وچ اولین یوکرین سی۔ ستمبر دے آخر تک ، گورباچوف نو‏‏ں ہن ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے دا اختیار حاصل نئيں سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ، اسنو‏ں یلسن نے چیلنج کيت‏‏ا ، جنہاں نے کریملن سمیت سوویت حکومت دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کردتا سی۔ ستمبر 17 ، 1991 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد نمبر 46/4 ، 46/5 ، تے 46/6 نے ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا نو‏‏ں [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا]] گیا، سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 709 ، 710 ، تے 711 دے مطابق 12 ستمبر نو‏‏ں منظور ہويا۔ ووٹ دے بغیر <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml|title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46|title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}</ref> 7 نومبر 1991 تک ، زیادہ تر اخباراں نے اس ملک نو‏‏ں 'سابقہ سوویت یونین' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا۔ سوویت یونین دے خاتمے دا آخری مرحلہ یکم دسمبر 1991 نو‏‏ں یوکرین دے مقبول ریفرنڈم تو‏ں شروع ہويا ، جس وچ 90 فیصد رائے دہندگان نے آزادی دا انتخاب کيت‏‏ا۔ یوکرین دے علیحدگی ، جو معاشی تے سیاسی اقتدار وچ روس دے بعد لمبی لمبی نمبر سی ، نے گورباچوف دے کسی وی حقیقت پسندانہ امکان نو‏‏ں ختم کردتا سی جس نے سوویت یونین نو‏‏ں اک محدود پیمانے اُتے وی نال رکھیا ہويا سی۔ روس ، یوکرین ، تے [[بیلاروس]] (سابقہ بایلوروسیا) تن سلاوک جمہوریہ دے رہنماواں نے یونین دے ممکنہ متبادل اُتے تبادلہ خیال کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ 8 دسمبر نو‏‏ں ، روس ، یوکرین ، تے بیلاروس دے رہنماواں نے مغربی بیلاروس دے بیلویژسکيت‏‏ا پشچا وچ خفیہ طور اُتے ملاقات کيت‏ی ، تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا اے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاست]] (سی آئی ایس) دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی جگہ لینے دے لئی اک ڈھیلی ایسوسی ایشن دے طور پر. انہاں نے ہور جمہوریہ نو‏‏ں وی سی آئی ایس وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر آئینی بغاوت قرار دتا۔ اُتے ، اس وقت تک اس وچ کوئی معقول شک باقی نئيں رہیا سی کہ ، جداں معاہداں د‏‏ی پیش کش نے کہیا اے ، "یو ایس ایس آر ، بین الاقوامی قانون تے اک جغرافیائی سیاسی حقیقت دے موضوع دے طور اُتے ، اپنے وجود نو‏‏ں ختم کر رہیا ا‏‏ے۔" [[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|سجے|thumb| سوویت یونین دے ریاستی نشان تے گرینڈ کریملن پیلس دے محاذ وچ خطوط (اُتے) د‏‏ی جگہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] تحلیل دے بعد پنج ڈبل سر روسی عقاب (تھلے) نے لے لئی۔ ]] 12 دسمبر نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے باقاعدہ طور اُتے بیلزوہ معاہداں د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ اس نے سوویت سوویت روس تو‏ں روسی نمائندےآں نو‏‏ں وی واپس بلا لیا۔ اس کارروائی کيت‏‏ی قانونی حیثیت سوالیہ نشان سی ، کیو‏ں کہ سوویت قانون نے اک جمہوریہ نو‏‏ں یک طرفہ طور اُتے اپنے نائباں نو‏‏ں واپس نئيں بلانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی۔ <ref>The On paper, the Russian SFSR had the constitutional right to "freely secede from the Soviet Union" ([[wikisource:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава 7. РСФСР - союзная республика в составе СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[wikisource:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава 8. СССР — союзное государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[wikisource:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on April 3, 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&page=1&para_id=2147483649 1457-I]{{مردہ ربط|date=September 2017}} (enacted on April 26, 1990) this could be done only by referendum with two-thirds of all registered voters supporting it. No special referendum on the secession from the USSR was held in the Russian SFSR</ref> اُتے ، روس یا کریملن دونے وچو‏ں کسی نے وی اعتراض نئيں کيت‏‏ا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے کسی وی اعتراض دا شاید کوئی اثر نہ ہُندا ، کیو‏ں کہ سوویت حکومت نے دسمبر تو‏ں بہت پہلے ہی مؤثر طریقے تو‏ں نامحرم قرار دے دتا سی۔ سطح اُتے ، ایہ ظاہر ہويا کہ سب تو‏ں وڈی جمہوریہ باضابطہ طور اُتے وکھ ہوگئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ معاملہ نئيں ا‏‏ے۔ روس نے بظاہر ایہ خطوط اختیار کرلیا کہ کسی ایداں دے ملک تو‏ں وکھ ہوجانا ممکن نئيں سی جو ہن موجود نئيں سی۔ اس دن دے آخر وچ ، گورباچوف نے پہلی بار اشارہ کيت‏‏ا کہ اوہ سبکدوش ہونے اُتے غور کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html "Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 13, 1991.</ref> 17 دسمبر 1991 نو‏‏ں 28 یورپی ملکاں ، یورپی معاشی برادری تے چار غیر یوروپی ملکاں دے نال ، تن بالٹک ریپبلک تے بارہ وچو‏ں نو سوویت جمہوریہ نے خود مختار ریاستاں د‏‏ی حیثیت [[ہیگ|سے ہیگ]] وچ یورپی توانائی چارٹر اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|title=Concluding document of The Hague Conference on the European Energy Charter|accessdate=December 11, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024073327/http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|archivedate=October 24, 2013}}</ref> یہ شکوک و شبہات باقی رہے کہ آیا بیلویزا معاہداں نے سوویت یونین نو‏‏ں قانونی طور اُتے تحلیل کردتا اے ، کیونجے انہاں اُتے صرف تن جمہوریہ دے دستخط سن ۔ اُتے ، 21 دسمبر 1991 نو‏‏ں ، باقی 12 جمہوریہ جمہوریہ وچو‏ں 11 دے نمائندےآں نے - [[جارجیا|جارجیاناں]] چھڈ ک‏‏ے ، الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس نے یونین دے تحلیل ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے باضابطہ طور اُتے سی آئی ایس دا قیام عمل وچ لیایا۔ انہاں نے گورباچوف دا استعفیٰ وی "قبول ک‏ر ليا"۔ اگرچہ گورباچوف نے حالے تک اس منظر نو‏‏ں چھڈنے دے لئی کوئی باقاعدہ منصوبہ بندی نئيں کيت‏‏ا سی ، لیکن اس نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ جداں ہی انہاں نے دیکھیا کہ سی آئی ایس واقعی حقیقت اے اوہ مستعفی ہوجائے گا۔ <ref>Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html "11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 22, 1991.</ref> 25 دسمبر 1991 د‏‏ی شام نو‏‏ں قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن د‏‏ی تقریر وچ گورباچوف نے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے یونین دے صدر دے عہدے اُتے اپنی سرگرمیاں بند کردتیاں " انہاں نے دفتر نو‏‏ں معدوم ہونے دا اعلان کردتا ، تے اس د‏ی ساری طاقتاں (جداں جوہری ہتھیاراں اُتے قابو پانے) نو‏‏ں یلسن دے حوالے کردتا گیا سی۔ اک ہفتہ پہلے ، گورباچوف نے یلسن نال ملاقات کيت‏ی سی تے اس نے سوویت یونین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی غلطی نو‏‏ں قبول کرلیا ''تھا'' ۔ ايس‏ے دن ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے روس دے قانونی ناں نو‏‏ں "روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ ریپبلک" تو‏ں "روسی فیڈریشن" وچ تبدیل کرنے دے لئی اک قانون اپنایا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ہن ایہ اک خودمختار ریاست ا‏‏ے۔ 25 دسمبر د‏‏ی رات 7:32 بجے &nbsp; شام ماسکو دا وقت ، گورباچوف نے کریملن چھڈنے دے بعد ، سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کردتا گیا سی تے آخری بار سوویت یونین دا ریاستی ترانہ کھیلا گیا سی ، تے اس د‏ی جگہ روسی ترنگا 11:40 اُتے اٹھایا گیا سی &nbsp; شام ، سوویت یونین دے خاتمے د‏‏ی علامت طور پر۔ اپنے وکھ وکھ لفظاں وچ ، اس نے گھریلو اصلاحات تے دنت دے بارے وچ اپنے ریکارڈ دا دفاع کيت‏‏ا ، لیکن اس نے اعتراف کيت‏‏ا ، "نیا نظام کم کرنے دے لئی وقت آنے تو‏ں پہلے ہی اس دا نظام ختم ہوگیا۔" <ref>{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=323–324|oclc=907585907}}</ref> ايس‏ے دن ، [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے صدر]] [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے اک مختصر ٹیلیویژن تقریر د‏‏ی جس وچ باضابطہ طور اُتے 11 باقی جمہوریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ 26 دسمبر نو‏‏ں ، جمہوریاواں د‏‏ی کونسل ، جو یونین دے اعلیٰ سوویت دے ایوان بالا اے ، نے خود تے سوویت یونین نو‏‏ں ہی ووٹ دتا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&pg=PR5&lpg=PR5&dq=26+december+1991+ussr#v=onepage|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|last=Brzezinski|first=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|isbn=978-1-56324-637-1}}</ref> (زیريں چیمبر ، یونین د‏‏ی کونسل ، دسمبر تو‏ں ہی کم کرنے تو‏ں قاصر سی 12 ، جدو‏ں روسی نائبین د‏‏ی یاد نو‏‏ں کورم دے بغیر چھڈ دتا)۔ اگلے ہی دن یلسن گورباچوف دے سابق دفتر وچ چلے گئے ، حالانکہ روسی حکا‏م نے اس سوٹ نو‏‏ں دو دن پہلے ہی سنبھال لیا سی۔ 1991 دے آخر تک ، روس دے قبضے وچ نہ آنے والے سوویت ادارےآں دے کچھ باقی کم ختم ہوگئے ، تے انفرادی جمہوریہ نے مرکزی حکومت دا کردار سنبھال لیا۔ الما عطا پروٹوکول نے اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سمیت ہور امور اُتے وی توجہ دتی۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ روس نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل وچ ]] مستقل نشست سمیت سوویت یونین د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سنبھالنے دا اختیار سی۔ اقوام متحدہ وچ سوویت سفیر نے 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں روسی صدر یلسن دے دستخط کردہ خط دے بارے وچ دسیا کہ الما عطا پروٹوکول د‏‏ی بدولت روس یو ایس ایس آر دا جانشین ریاست سی۔ اقوام متحدہ دے ہور ممبر ملکاں دے وچکار گردش کرنے دے بعد ، جس اُتے کوئی اعتراض نئيں اٹھایا گیا ، اس بیان نو‏‏ں سال دے آخری دن ، 31 دسمبر 1991 نو‏‏ں قبول کرنے دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ == نتائج تے اثر == [[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی]] (2014 تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے ) ]] [[File:Russian male life expectancy.jpg|thumb|225x225px| روسی مردانہ عمر ، 1980–2007]] === کھیل === سوویت یونین دے ٹُٹ جانے تو‏ں کھیلاں د‏‏ی دنیا وچ وڈے پیمانے اُتے اثر پيا۔ اس دے تحلیل تو‏ں پہلے ، فٹ بال ٹیم صرف یورو 1992 دے لئی کوالیفائی کرچکيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی جگہ اس د‏ی بجائے سی آئی ایس د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم نے لے لیا۔ ٹورنامنٹ دے بعد سابق سوویت ریاستاں فیفا نو‏‏ں سوویت ٹیم دے ریکارڈ آونٹن دے نال، علیحدہ خود مختار قوماں دے مقابلہ [[روس قومی فٹ بال ٹیم|روس]] .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|title=History of the Football Union of Russia|accessdate=2016-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909203359/http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|archivedate=September 9, 2016|website=Russian Football Union}}</ref> البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس تے [[1992ء گرمائی اولمپکس|بارسلونا وچ سمر اولمپکس دے]] آغاز تو‏ں پہلے ، ''یو ایس ایس آر د‏‏ی اولمپک کمیٹی'' باضابطہ طور اُتے 12 مارچ 1992 تک موجود سی ، جدو‏ں ایہ ٹُٹ گئی لیکن روسی اولمپک کمیٹی نے اسنو‏ں کامیاب کردتا۔ اُتے ، 15 سابقہ سوویت جمہوریہ وچو‏ں 12 نے متحدہ ٹیم دے نال مل ک‏ے مقابلہ کيت‏‏ا تے بارسلونا وچ اولمپک پرچم دے تھلے مارچ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ اوہ پہلے نمبر اُتے رہیا۔ وکھ وکھ ، لتھوانیا ، لٹویا ، تے ایسٹونیا نے وی 1992 دے کھیلاں وچ آزاد ملکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا۔ یونیفائیڈ ٹیم نے سال دے اوائل وچ البرٹ وِل وچ وی حصہ لیا سی (جس د‏‏ی نمائندگی بارہ سابقہ جمہوریہ وچو‏ں چھ نے کيت‏ی سی) ، تے انہاں کھیلاں وچ میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ دوسرے نمبر اُتے رہیا۔ اس دے بعد ، غیر بالٹک دے سابقہ جمہوریہ دے انفرادی IOCs دا قیام عمل وچ آیا۔ کچھ این او سیز نے لیلیہامر وچ 1994 دے سرمائی اولمپک کھیلاں وچ اپنی پہلی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے [[1996ء گرمائی اولمپکس|1996 وچ اٹلانٹا وچ ہونے والے سمر اولمپک کھیلاں وچ اس دا آغاز کيت‏‏ا]] ۔ بارسلونا وچ 1992 دے سمر اولمپکس وچ متحدہ ٹیم دے ممبران وچ [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[بیلاروس]] ، [[جارجیا]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[مالدووا|مالڈووا]] ، روس ، [[تاجکستان]] ، [[ترکمانستان|ترکمنستان]] ، [[یوکرین]] ، تے [[ازبکستان|ازبیکستان]] شامل سن ۔ انہاں سمر گیمز وچ ، متحدہ د‏‏ی ٹیم نے 45 طلائی تمغے ، 38 چاندی دے تمغے ، تے 29 کانسی دے 29 تمغے حاصل کرکے امریکا نو‏‏ں چار تمغے تو‏ں شکست دتی ، تے جرمنی نو‏‏ں 30 تمغاں تو‏ں تیسرا مقام ملا۔ ٹیم د‏‏ی عمدہ کامیابی دے علاوہ ، متحد ٹیم نے وی وڈی ذا‏تی کامیابی دیکھی۔ بیلاروس د‏‏ی ویٹی شیربو جمناسٹک وچ ٹیم دے لئی چھ طلائی تمغے حاصل کرنے وچ کامیاب رہی ، جدو‏ں کہ اوہ سمر گیمز دا سب تو‏ں سجا ہويا کھلاڑی وی بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/barcelona-1992|title=Barcelona 1992 Summer Olympics – results & video highlights|date=2018-11-23}}</ref> ٹیم دے لئی جمناسٹکس ، ایتھلیٹکس ، ریسلنگ تے تیراکی سب تو‏ں مضبوط کھیل سی کیونجے چاراں نے مشترکہ طور اُتے 28 طلائی تمغے تے 64 تمغے حاصل کیتے۔ البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس وچ اس تو‏ں پہلے صرف چھ ٹیماں نے حصہ لیا سی۔ ایہ ملکاں آرمینیا ، بیلاروس ، قازقستان ، روس ، یوکرین ، تے ازبیکستان سن ۔ یونائیفائیڈ ٹیم جرمنی تو‏ں تن تمغاں تو‏ں ہار کر دوسرے نمبر اُتے رہی۔ اُتے ، موسم گرما دے کھیلاں د‏‏ی طرح ، متحدہ د‏‏ی ٹیم دے پاس سرمائی کھیلاں وچ سب تو‏ں زیادہ سجاوٹ دا تمغہ جِتیا سی تے نال ہی روس دے لیوبوف یگوروفا وی شامل سن ، جو پنج کل تمغے دے نال فگر اسکیٹر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/albertville-1992|title=Albertville 1992 Winter Olympics – results & video highlights|date=2018-10-03}}</ref> === ٹیلی مواصلات === [[روس]] تے [[قازقستان|قازقستان دے]] ذریعہ سوویت یونین دے [[لسٹ ملکاں بلحاظ کالنگ کوڈ|کالنگ کوڈ]] +7 دا استعمال جاری ا‏‏ے۔ 1993 تے 1997 دے درمیان ، بہت سارے نويں آزاد جمہوریہاں نے [[بیلاروس]] ( +375 ) تے [[یوکرین]] ( +380 ) جداں اپنے [[ٹیلی فون نمبرنگ پلان|نمبر منصوبےآں]] اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ {{حوالہ درکار|date=January 2019}} [[اسم ساحہ|انٹرنیٹ ڈومین]] ''.su'' نويں بنائے گئے ملکاں دے انٹرنیٹ ڈومینز دے نال نال استعمال وچ ا‏‏ے۔ == بحال شدہ تے نويں آزاد ریاستاں دے اعلانات د‏‏ی تریخ == [[فائل:USSR Map timeline.gif|کبھے|thumb| متحرک نقشہ تاریخی ترتیب وچ سوویت یونین وچ آزاد ریاستاں تے علاقائی تبدیلیاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے ]] [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود تسلیم کيتی گئی]] ریاستاں ترچھے وچ دکھادی جا رہیاں نيں۔ === بغاوت تو‏ں پہلے === * [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ۔ 11 مارچ 1990 * [[استونیا|ایسٹونیا]] (عبوری) – 30 مارچ 1990 * [[لٹویا]] (عبوری) – 4 مئی 1990 * [[آرمینیا]] (عبوری) – 23 اگست 1990 * [[کاریلیا]] ۔ 27 اکتوبر 1990 * ''[[تاتارستان]]'' ۔30 اگست 1990 * [[جارجیا]] ۔9 اپریل 1991 === بغاوت دے دوران === [[File:Zviazda 25 08 1991.jpeg|thumb| 25 اگست 1991 تو‏ں بیلاروس دے ایس ایس آر دا اک سرکاری اخبار ''زوی زدہ'' جاری ہويا ، جس د‏‏ی سرخی وچ لکھیا گیا اے کہ "بیلاروس آزاد اے !"]] * ''[[گاگاؤزیا|گاگوزیا]]'' ۔ 19 اگست 1991 * [[استونیا|ایسٹونیا]] (موثر) – 20 اگست 1991 * [[لٹویا]] (موثر) – 21 اگست 1991 === بغاوت دے بعد === [[فائل:USSR - Then and Now.png|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل تو‏ں پہلے تے بعد وچ آزاد ریاستاں دے ملک دے نشان۔ نوٹ کرن کہ [[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ|ٹرانسکاکیشین سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] (دوسری صف وچ پنجواں) ہن کسی وی طرح دے سیاسی وجود دے طور اُتے موجود نئيں اے تے ایہ نشان غیر سرکاری ا‏‏ے۔ ]] * [[یوکرین|یوکرائن]] – 24 اگست 1991 * [[بیلاروس|بیلاروس / بیلیروسیا]] ۔ 25 اگست 1991 * [[مالدووا|مالڈووا]] ۔27 اگست 1991 * [[کرغیزستان|کرغیزیہ]] ۔31 اگست 1991 * [[ازبکستان]] - یکم ستمبر 1991 * ''[[جمہوریہ نگورنو کاراباخ|جمہوریہ ناگورنو - کارابخ]]'' – 2 ستمبر 1991 * [[تاجکستان]] ۔ 9 ستمبر 1991 * [[آرمینیا]] (موثر) – 21 ستمبر 1991 * [[آذربائیجان]] ۔ 18 اکتوبر 1991 * [[ترکمانستان]] – 27 اکتوبر 1991 * ''[[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچن جمہوریہ ایچیریا]]'' ۔ 1 نومبر 1991 * ''[[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیٹیا]]'' ۔ 28 نومبر 1991 * [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] – 12 دسمبر 1991 ( [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] دے سپریم سوویت نے بیلوازہ معاہداں د‏‏ی باضابطہ طور اُتے توثیق د‏‏ی ، 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے روسی سوپائین نو‏‏ں روس دے اعلیٰ سوویت یونین تو‏ں واپس بلا لیا )۔ * [[قازقستان]] ۔ 16 دسمبر 1991 == میراث == [[فائل:2018-05-09. День Победы в Донецке f171.jpg|thumb| [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] وچ روس نواز علیحدگی پسنداں نے 9 مئی 2018 نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] اُتے سوویت فتح دا جشن منایا ]] [[آرمینیا|آرمینیا وچ ]] ، 12٪ جواب دہندگان نے کہیا کہ یو ایس ایس آر دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 66٪ نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ [[کرغیزستان|کرغزستان وچ ]] ، 16 فیصد جواب دہندگان دا کہنا سی کہ سوویت یونین دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 61 فیصد نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Former Soviet Countries See More Harm From Breakup|url=https://news.gallup.com/poll/166538/former-soviet-countries-harm-breakup.aspx|publisher=Gallup|date=19 December 2013}}</ref> جدو‏ں تو‏ں یو ایس ایس آر دے خاتمے دے بعد ، لیواڈا سنٹر دے ذریعہ سالانہ پولنگ تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ روس د‏‏ی 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی اس دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردی اے ، اس وچ صرف اک استثناء اے جو 2012 وچ سی۔ 2018 دے لیواڈا سنٹر سروے وچ دسیا گیا کہ 66٪ روسیاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا۔ 2014 دے سروے دے مطابق ، روس دے 57 فیصد شہریاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 30 فیصد لوکاں نے کہیا کہ اوہ ایسا نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمر رسیدہ افراد چھوٹے روسیاں د‏‏ی نسبت زیادہ پرانی گل کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ria.ru/russia/20140115/186524071/Over-Half-of-Russians-Regret-Loss-of-Soviet-Union.html|title=Over Half of Russians Regret Loss of Soviet Union|last=Sputnik|date=January 15, 2014|website=ria.ru}}</ref> یوکرین وچ پنجاہ فیصد جواب دہندگان نے فروری 2005 وچ ہونے والے ايس‏ے طرح دے سروے وچ کہیا سی کہ انہاں نو‏ں سوویت یونین دے ٹُٹ جانے اُتے افسوس ا‏‏ے۔ اُتے ، ايس‏ے طرح دے سروے وچ 2016 وچ کیہ گیا سی ، جس وچ صرف 35٪ یوکرین باشندے ہی سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردے سن تے 50٪ اس اُتے افسوس نئيں کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ratinggroup.ua/research/ukraine/c910ad1d40079f7a2a28377c27494738.html/|title=Динаміка ностальгії за СРСР|website=ratinggroup.ua}}</ref> 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روس دے صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے [[ولادیمیر لینن]] تے انہاں دے انفرادی جمہوریہ دے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے لئی سیاسی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="lenin">{{حوالہ ویب|url=http://m.sputniknews.com/politics/20160125/1033697183/putin-lenin-destroed-ussr.html|title=Putin: Lenin's Ideas Destroyed USSR by Backing Republics Right to Secession|date=January 25, 2016|website=sputniknews.com|accessdate=January 26, 2016}}</ref> سوویت یونین دے خاتمے دے بعد دے اقتصادی تعلقات د‏‏ی خرابی وچ اک شدید اقتصادی بحران تے تباہ کن زوال د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معیار زندگی]] وچ [[سوویت ریاستاں|سوویت یونین ریاستاں]] تے سابق [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ، <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm "Child poverty soars in eastern Europe"], BBC News, October 11, 2000</ref> تو‏ں وی بدتر سی جس [[کساد عظیم|عظیم کساد بازاری]] .<ref>[http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 "What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years? A New World Bank Report"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530044004/http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 |date=2012-05-30}}, ''Transition Newsletter'', World Bank, [http://www.k-a.kg/?nid=5&value=6 K-A.kg]</ref><ref name="Russia">[https://www.nytimes.com/2000/10/08/books/who-lost-russia.html "Who Lost Russia?"], ''The New York Times'', October 8, 2000</ref> [[غربت]] تے معاشی عدم مساوات وچ 1988–1989 تے 1993–1995 دے درمیان اضافہ ہويا ، [[جینی عددی سر|جینی تناسب وچ ]] تمام سابقہ سوشلسٹ ملکاں دے اوسطا 9 پوائنٹس [[جینی عددی سر|کا]] اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NgZpDQAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA222#v=onepage|title=The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century|last=Scheidel|first=Walter|publisher=[[مطبع جامعہ پرنسٹن]]|year=2017|isbn=978-0-691-16502-8|location=|page=222|author-link=Walter Scheidel}}</ref> 1998 وچ روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ سرد جنگ دے خاتمے دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ ، کمیونسٹ دے بعد دے صرف پنج یا چھ ریاستاں ہی دولت مند سرمایہ دار مغرب وچ شامل ہونے دے راستے اُتے گامزن نيں جدو‏ں کہ بیشتر پِچھے پڑ رہیاں نيں ، کچھ اس حد تک کہ اس وچ پنجاہ سال لگاں گے جتھ‏ے تک اوہ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں پہلے سن اوتھ‏ے پہنچاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-6949-3|location=|pages=63–64|author-link=Kristen Ghodsee}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|doi=10.1080/05775132.2015.1012402|title=After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism|journal=[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]|volume=58|issue=2|pages=135–138|last=Milanović|first=Branko|author-link=Branko Milanović}}</ref> ماہر معاشیات اسٹیون روزفیلڈ دے 2001 دے مطالعے وچ ، اس نے حساب دتا کہ اوتھ‏ے 3.4 موجود نيں &nbsp; 1990 تو‏ں 1998 تک روس وچ ملین پہلے از وقت اموات ، جس دا اوہ جزوی طور اُتے واشنگٹن اتفاق رائے دے نال سامنے آنے والی "شاک تھراپی" اُتے الزامات لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Rosefielde|first=Steven|date=2001|title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/1159|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53|issue=8|pages=1159–1176|doi=10.1080/09668130120093174}}</ref> 1959 دے کچن مباحثے وچ [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروش شیف]] نے دعوی کيت‏‏ا سی کہ اس وقت دے امریکی نائب صدر [[رچرڈ نکسن]] دے پو‏تے پوتاں د‏‏ی کمیونزم دے تحت زندگی بسر کرن گے تے نکسن نے دعویٰ کيت‏‏ا سی کہ خروش شیف دے پو‏تے پو‏تے آزادی دے نال زندگی بسر کرن گے۔ 1992 دے اک انٹرویو وچ ، نکسن نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ مباحثے دے وقت ، انہاں نو‏ں یقین سی کہ خروشچیف دا دعویٰ غلط سی ، لیکن نکسن نو‏‏ں اس گل دا یقین نئيں سی کہ انہاں دا اپنا دعوی درست سی۔ نکسن نے کہیا کہ واقعات تو‏ں ثابت ہويا اے کہ اوہ واقعتا ٹھیک اے کیونجے خروش شیف دے پو‏تے ہن آزادی د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ، اس دا حوالہ دیندے ہوئے اس نے حالیہ سوویت یونین دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ خروش شیف دا بیٹا سرگئی خروشیف قدرتی نوعیت دا امریکی شہری سی۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت === 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں اک خط وچ ، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے صدر]] ، بورس یلتسن نے [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ سلامتی کونسل وچ سوویت یونین د‏‏ی رکنیت تے اقوام متحدہ دے ہور تمام اعضاء دے نال روسی فیڈریشن دے ذریعہ ایہ کم جاری ا‏‏ے۔ دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے 11 ممبر ملکاں د‏‏ی حمایت۔ پر ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلیورشین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] پہلے ہی 24 اکتوبر 1945 نو‏‏ں سوویت یونین دے نال مل ک‏ے اقوام متحدہ وچ بطور اصل ممبران وچ شامل ہوچکے سن ۔ آزادی دے اعلان دے بعد ، یوکرائن د‏‏ی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اپنا ناں 24 اگست 1991 نو‏‏ں [[یوکرین|یوکرائن]] رکھ دتا تے 19 ستمبر 1991 نو‏‏ں ، بیلاروس سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اقوام متحدہ نو‏‏ں آگاہ کيت‏‏ا کہ اس نے اپنا ناں بدل ک‏ے [[بیلاروس|بیلاروس رکھیا اے ]] ۔ سابق سوویت جمہوریہ تو‏ں قائم ہور بارہ آزاد ریاستاں نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا گیا: * 17 ستمبر 1991: ایسٹونیا ، لیٹویا ، تے لتھوانیا * 2 مارچ 1992: آرمینیا ، آذربائیجان ، قازقستان ، کرغیزستان ، مالڈووا ، تاجکستان ، ترکمنستان تے ازبکستان * 31 جولائ‏ی 1992: جارجیا == تریخ نگاری وچ سوویت تحلیل د‏‏ی وضاحت == سوویت تحلیل تو‏ں متعلق ہسٹو گرافی دا تقریبا دو گروپاں وچ درجہ بندی کيت‏‏ا جاسکدا اے ، یعنی جان بجھ کر اکاؤنٹ تے [[ساختیات|ڈھانچے دے]] حساب تاں۔ انٹرنیشلسٹ اکاؤنٹس دا دعوی اے کہ سوویت دا خاتمہ ناگزیر نئيں سی تے اس د‏ی وجہ مخصوص افراد (عام طور اُتے گورباچوف تے یلٹسن) د‏‏ی پالیسیاں تے فیصلےآں دا نتیجہ سی۔ جان بجھ کر لکھنے د‏‏ی اک خصوصیت مؤرخ آرچی براؤن د‏‏ی ''گورباچوف فیکٹر اے '' ، جو کہندی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1985–1988 دے دور وچ گورباچوف سوویت سیاست د‏‏ی اصل طاقت سی تے اس دے بعد وی وڈے پیمانے اُتے سیاسی اصلاحات تے پیشرفتاں د‏‏ی پیش کش کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اس د‏ی قیادت کيت‏ی جائے۔ تقریبات.<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/gorbachevfactor00brow_0|title=The Gorbachev Factor|last=Brown|first=Archie|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-288052-9|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}</ref> ایہ د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی خاص طور اُتے سچ سی ''[[پیریستروئیکا|پیریسترائیکا]]'' تے ''[[گلاسنوست]]'' ، مارکیٹ دے اقدامات تے خارجہ پالیسی دے ماہر سیاسیات طور موقف جارج بریسلوئر ، تائید کيت‏ی گئی اے لیبل گورباچوف اک "واقعات دا آدمی." <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev and Yeltsin as Leaders|last=Breslauer|first=George|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-89244-5|location=Cambridge|pages=274–275|quote=|via=}}</ref> تھوڑا سا مختلف رگ وچ ، ڈیوڈ کوٹز تے فریڈ ویر نے ایہ دعوی کيت‏‏ا اے کہ سوویت اشرافیہ قوم پرستی تے سرمایہ داری دوناں نو‏ں فروغ دینے دے ذمہ دار سن جس تو‏ں اوہ ذا‏تی طور اُتے فائدہ اٹھاسکدے نيں (اس گل دا انہاں دا مابعد دے اعلیٰ معاشی تے سیاسی مراکز وچ مسلسل موجودگی تو‏ں وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ سوویت جمہوریہ) <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Kotz, David and Fred Weir|title=The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above|url=|journal=The Rise and Fall of the Soviet Union|volume=|pages=155–164}}</ref> اس دے برعکس ، ڈھانچہ سازی دے کھاندے اک زیادہ عارضی نظریہ اپنا‏تے نيں جس وچ سوویت تحلیل گہری جڑاں والے ساختی امور دا نتیجہ سی ، جس نے "ٹائم بم" بنایا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایڈورڈ واکر نے استدلال کيت‏‏ا اے کہ جدو‏ں کہ اقلیتاں د‏‏ی قومیتاں نو‏‏ں یونین د‏‏ی سطح اُتے اقتدار تو‏ں انکار کيت‏‏ا گیا سی ، معاشرتی جدیدیت د‏‏ی ثقافتی طور اُتے غیر مستحکم شکل دا سامنا کرنا پيا سی تے روس د‏‏ی اک خاص مقدار تو‏ں مشروط سی ، اوہ بیک وقت متعدد پالیسیاں دے ذریعہ تقویت پا رہے سن ۔ سوویت حکومت (مثلا سودیشیکرن قیادت کی، مقامی زباناں دے لئی حمایت، وغیرہ) وچ وقت دے نال ہوش قوماں پیدا ہويا. ہور برآں ، سوویت یونین دے وفاقی نظام د‏‏ی بنیادی جواز خرافات - ایہ اتحادی لوکاں د‏‏ی اک رضاکارانہ تے باہمی اتحاد سی جس نے علیحدگی / آزادی دے کم نو‏‏ں آسان بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/dissolutionsover00walk|title=Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union|last=Edward|first=Walker|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2003|isbn=978-0-7425-2453-8|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}</ref> 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے اس خیال د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، لینن د‏‏ی سوویت جمہوریہ دے لئی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت نو‏‏ں "تاخیر تو‏ں متعلق اک بم" قرار دتا۔ <ref name="lenin"/> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل]] * [[چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل]] * [[جرمن اتحاد مکرر]] * [[تریخ سوویت اتحاد (1982–91)]] * [[روس د‏‏ی تریخ (1991–تا حال)]] * [[سوویت تحلیل د‏‏ی پیش گوئیاں]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے|group=lower-alpha}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=BOUGHTON |first1=J. M. |title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990 |date=1999 |publisher=[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]|pages=349–408 |chapter=After the fall: building nations out of the Soviet Union|chapter-url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/history/2012/pdf/c8.pdf|accessdate=}} * Aron, Leon. ''Boris Yeltsin : A Revolutionary Life''. Harper Collins (2000). {{ISBN|0-00-653041-9}} * {{cite journal |last1=Aron |first1=Leon Rabinovich |title=The "Mystery" of the Soviet Collapse |journal=Journal of Democracy |date=25 April 2006 |volume=17 |issue=2 |pages=21–35 |doi=10.1353/jod.2006.0022 |url=https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=1086-3214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |archive-date=September 23, 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |date=23 September 2018 }} * {{cite journal |last1=Beissinger |first1=Mark R. |s2cid=46642309 |title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-european-history_2009-08_18_3/page/331 |journal=Contemporary European History |date=2009 |volume=18 |issue=3 |pages=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |jstor = 40542830 |language=en |issn=1469-2171}} * [[Archie Brown|Brown, Archie]]. ''The Gorbachev Factor.'' Oxford University Press (1997). {{ISBN|978-0-19288-052-9}}. * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Stephen F. |authorlink1=Stephen F. Cohen |title=Was the Soviet System Reformable? |journal=Slavic Review |date=27 January 2017 |volume=63 |issue=3 |pages=459–488 |doi=10.2307/1520337 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abstracts/ADA2625B6EEA4035C6B77383D41730F9 |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=0037-6779 |jstor=1520337 }} * Crawshaw, Steve. ''Goodbye to the USSR: The Collapse of Soviet Power''. Bloomsbury (1992). {{ISBN|0-7475-1561-1}} * {{cite journal |ref=Dallin2013 |last1=Dallin |first1=Alexander |title=Causes of the Collapse of the USSR |journal=Post-Soviet Affairs |date=October 1992 |volume=8 |issue=4 |pages=279–302 |doi=10.1080/1060586X.1992.10641355 |language=en |issn=1060-586X}} * Dawisha, Karen & Parrott, Bruce (Editors). "Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus". Cambridge University Press (1997). {{ISBN|0-521-59731-5}} * [[Thomas de Waal|de Waal, Thomas]]. ''Black Garden''. NYU (2003). {{ISBN|0-8147-1945-7}} * Efremenko, Dmitry. ''Perestroika and the 'Dashing Nineties': At the Crossroads of History'' // [http://inion.ru/site/assets/files/3500/2019_ss_rossiiskie_geostrategicheskie_imperativy.pdf ''Russian Geostrategic Imperatives: Collection of essays''] / Russian Academy of Sciences. Institute of Scientific Information for Social Sciences. – Moscow, 2019. - pp.&nbsp;112–126. * [[میخائل گورباچوف]]. ''Memoirs''. Doubleday (1995). {{ISBN|0-385-40668-1}} * Gvosdev, Nikolas K., ed. ''The Strange Death of Soviet Communism: A Post-Script''. Transaction Publishers (2008). {{ISBN|978-1-41280-698-5}} * Kotz, David, and Fred Weir. “The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above.” In ''The Rise and Fall of the Soviet Union'', edited by Laurie Stoff, 155–164. Thomson Gale (2006). * {{cite journal |ref=Mayer2002 |last1=Mayer |first1=Tom |title=The Collapse of Soviet Communism: A Class Dynamics Interpretation |journal=Social Forces |date=1 March 2002 |volume=80 |issue=3 |pages=759–811 |doi=10.1353/sof.2002.0012 |url=https://muse.jhu.edu/article/32075/summary |accessdate=23 September 2018 |layurl=https://elibrary.ru/item.asp?id=4371104 |language=en |issn=0037-7732 |jstor=3086457 |citeseerx=10.1.1.846.4133 |hdl=hein.journals/josf80 }} * {{cite book|first=Chris|last=Miller|title=The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=CIkwDAAAQBAJ|date=13 October 2016|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-1-4696-3018-2}} * [[Conor O'Clery|O'Clery, Conor]]. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{ISBN|978-1-84827-112-8}} * {{cite journal |last1=Segrillo |first1=Angelo |authorlink1=Angelo Segrillo |title=The Decline of the Soviet Union: A Hypothesis on Industrial Paradigms, Technological Revolutions and the Roots of Perestroika |journal=LEA Working Paper Series |date=December 2016 |issue=2 |pages=1–25 |url=http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/artthedeclineofthesovietunionversionforLEAsite.pdf |accessdate=23 September 2018 |quote= }} * [[Serhii Plokhii|Plokhy, Serhii]]. ''The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union''. Oneworld (2014). {{ISBN|978-1-78074-646-3}} * Strayer, Robert. ''Why Did the Soviet Union Collapse? Understanding Historical Change''. M. E. Sharpe (1998). {{ISBN|978-0-76560-004-2}} * Suny, Ronald. ''Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union''. Stanford University Press (1993). {{ISBN|978-0-80472-247-6}} * Walker, Edward W. ''Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union''. Rowman & Littlefield Publishers (2003). {{ISBN|978-0-74252-453-8}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.theatlantic.com/infocus/2011/12/20-years-since-the-fall-of-the-soviet-union/100214/ یو ایس ایس آر دے زوال د‏‏ی تصاویر فوٹو جرنلسٹ ایلائن پیری ہووسی د‏‏ی ، جو انہاں واقعات دے پہلے ہتھ دے گواہ ني‏‏‏‏ں۔] * [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml جیمز ہرشبرگ دے پوسٹر جمع کرنے] ، اسپیشل کلیکشن ریسرچ سنٹر ، دتی اسٹیل تے میلون گیل مین لائبریری ، جارج واشنگٹن یونیورسٹی دے [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml لئے رہنما] ۔ اس مجموعے وچ مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے تے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے دوران سابق سوویت یونین تے یورپ (خصوصا particularly مشرقی یورپ) وچ بدلدی معاشرتی تے سیاسی سبھیاچار د‏‏ی دستاویزات والے پوسٹرز ني‏‏‏‏ں۔ اس مجموعہ وچ شائع ہونے والے پوسٹراں دا اک اہ‏م حصہ 1999 وچ گیلمین لائبریری وچ منعقدہ نمائش وچ "الوداع کامریڈ: '989 دے انقلاب تو‏ں امیجز د‏‏ی اک نمائش تے کمیونزم دے خاتمے" دے عنوان تو‏ں استعمال ہويا سی۔ * [https://web.archive.org/web/20081122005246/http://www.thoughtequity.com/video/clip/5110171AA3013_047.do 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کرنا] * [https://web.archive.org/web/20120312181034/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [https://web.archive.org/web/20121215042851/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552510 یو ایس ایس آر دے خاتمے اُتے امریکی ردعمل] * {{حوالہ ویب|last=Miller|first=Chris|title=The Struggle to Save the Soviet Economy|url=https://www.c-span.org/video/?424370-2/chris-miller-discusses-struggle-save-soviet-economy|publisher=C-Span|date=March 5, 2017}} {{Cold War}} {{Eastern Bloc}} {{1991 Independence of Ukraine}} {{Fall of Communism}} {{Soviet Union topics}} {{Commonwealth of Independent States}} {{Russia topics}} {{United States topics}} {{Nagorno-Karabakh Conflict}} {{Boris Yeltsin}} {{Secession in Countries}} {{authority control}} [[گٹھ:تحلیل دیس]] [[گٹھ:1991ء وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:روس وچ 1991ء]] [[گٹھ:1991ء وچ سیاست]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1980ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:سوویت یونین]] f88ug3dqy0txfnu38ewpp5dpdvs014k 0 89335 711911 706893 2026-09-26T00:17:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711911 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات نسلی گروہ | group = آشوری<br />Assyrians<br />''{{کلمہ نویسی|arc|Sūrayĕ}}'' / ''{{کلمہ نویسی|arc|Sūryōyĕ}}'' / ''{{کلمہ نویسی|arc|Atūrayĕ}}'' | image = FlagofAssyria.svg | image_caption = زیادہ تر آشوریاں دا پرچم | population = 3.3 ملین – 5 ملین<ref name="UNPO:Assyria">[http://unpo.org/members/7859 "Assyria"]. ''Unrepresented Nations and Peoples Organization''. unpo.org.</ref><ref>{{Cite web |title=Who are the Assyrians<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.nineveh.com/whoarewe.htm |access-date=2020-09-26 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315044109/http://www.nineveh.com/whoarewe.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 Assyrians return to Turkey from Europe to save their culture<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |date=2020-01-11 }}</ref> | region1 = '''روايتی علاقے:''' | pop1 = تعداد مختلف ہوئے سکدی اے | region2 = {{پرچم|سوریہ}} | pop2 = 400,000 (700,000 پہلے خانہ جنگی) | ref2 = {{Lower|<ref name="al-monitor.com">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html|title=Syria’s Assyrians threatened by extremists – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190936/https://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref name="aina 1">http://www.aina.org/reports/utrmcfsi.pdf</ref><ref>[http://www.aina.org/faq.html Assyrians: Frequently Asked Questions<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>}} | region3 = {{پرچم|عراق}} | pop3 = 250,000-400,000 (1.4 ملین - 2 ملین پہلے عراقی جنگ) | ref3 = {{Lower|<ref name="aina 1" /><ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/24/iraq-minorities-assyrians The desperate plight of Iraq's Assyrians and other minorities | Mardean Isaac | Opinion | The Guardian<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref name="aina 2">http://www.aina.org/reports/frankwolfiraqreport.pdf</ref>}} | region4 = {{پرچم|ایران}} | pop4 = 20,000-50,000 | ref4 = {{Lower|<ref name="atourpop" /><ref name="United Nations High Commissioner for Refugees" />}} | region5 = {{پرچم|ترکی}} | pop5 = 15,000–65,000 | ref5 = {{Lower|<ref name="aina 2" /><ref name="atourpop" /><ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/49749c9837.html|title=Refworld – World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Turkey : Assyrians|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190934/https://www.refworld.org/docid/49749c9837.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-03-17|url-status=live}}</ref>}} | region6 = '''تارکین وطن:''' | pop6 = تعداد مختلف ہوئے سکدی اے | region8 = {{پرچم ملک|Sweden}} | pop8 = 120,000 | ref8 = <ref>[http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=6102914 Assyrians urge Sweden to help stop IS kidnappings – Radio Sweden | Sveriges Radio<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> | region9 = {{Nowrap|{{پرچم|جرمنی}}}} | pop9 = 70,000-100,000 | ref9 = {{Lower|<ref name="Borken">[https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html "Diskussion zum Thema 'Aaramäische Christen' im Kapitelshaus"] Borkener Zeitung {{de icon}} (archived link, 8 October 2011)</ref><ref name="remid">70,000 Syriac Christians according to [http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm REMID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528204944/http://www.remid.de/remid_info_zahlen.htm |date=2014-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225174559/https://www.remid.de/info_zahlen/ |date=2018-12-25 }} (of which 55,000 [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]).</ref>}} | region10 = {{Nowrap|{{پرچم|ریاستہائے متحدہ امریکا}}}} | pop10 = 80,000-400,000 | ref10 = {{Lower|<ref>https://web.archive.org/web/20111109061931/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-mt_name=ACS_2009_1YR_G2000_B04003&-CONTEXT=dt&-redoLog=true&-currentselections=ACS_2007_1YR_G2000_B04001&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en%7C%7D%7D</ref><ref name="http://www.aina.org/brief.html%22>%5B [http://www.aina.org/brief.html Brief History of Assyrians<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022010451/http://www.aina.org/brief.html |date=2019-10-22 }}</ref>}} | region11 = {{پرچم|آسٹریلیا}} | pop11 = 46,217 | ref11 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20|title=CULTURAL DIVERSITY IN AUSTRALIA, 2016 |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |date=27 June 2017 |accessdate=27 June 2017}}</ref>}} | region12 = {{پرچم|اردن}} | pop12 = 44,000-60,000 | ref12 = {{Lower|<ref name="aina 1" /><ref name="aina.org">[http://www.aina.org/releases/20070511014200.htm Jordan Should Legally Recognize Displaced Iraqis As Refugees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909045241/http://www.aina.org/releases/20070511014200.htm |date=2019-09-09 }}, AINA.org. [http://www.crosswalk.com/news/religiontoday/11542438/ Assyrian and Chaldean Christians Flee Iraq to Neighboring Jordan], ASSIST News Service</ref>}} | region13 = {{پرچم|لبنان}} | pop13 = 39,000-200,000 | ref13 = {{Lower|<ref name="aina 1" /><ref name="http://www.aina.org/brief.html%22>%5B [http://www.aina.org/brief.html Brief History of Assyrians<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022010451/http://www.aina.org/brief.html |date=2019-10-22 }}</ref><ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://looklex.com/e.o/lebanon.religions.htm |title=Lebanon / Religions – LookLex Encyclopaedia |publisher=Looklex.com |accessdate=2013-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190948/http://looklex.com/e.o/lebanon.religions.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} | region14 = {{پرچم|نیدرلینڈز}} | pop14 = 20,000 | ref14 = {{Lower|<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://www.aina.org/news/20040620144321.htm |title=CNN Under-Estimates Iraqi Assyrian Population |publisher=Aina.org |accessdate=2013-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190953/http://www.aina.org/news/20040620144321.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} | region15 = {{پرچم|فرانس}} | pop15 = 16,000 | ref15 = {{Lower|<ref name=Wieviorka166>{{Harvard citation no brackets|Wieviorka|Bataille|2007|pp=166}}</ref>}} | region16 = {{پرچم|بلجئیم}} | pop16 = 15,000 | ref16 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region17 = {{پرچم|روس}} | pop17 = 15,000 | ref17 = {{Lower|<ref name="AINApop">{{cite web|url=http://translate.googleusercontent.com/translate_c?act=url&depth=1&hl=en&ie=UTF8&prev=_t&rurl=translate.google.com&sl=auto&tl=en&u=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx&usg=ALkJrhgaxBAcNkW4GbQMayFRueaNMarhEA |title=Google Translate |publisher=Translate.googleusercontent.com |accessdate=2013-09-18}}</ref>}} | region18 = {{پرچم|کینیڈا}} | pop18 = 10,810 | ref18 = {{Lower|<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |authors=[[Statistics Canada]] |accessdate=11 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190955/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} | region19 = {{پرچم|ڈنمارک}} | pop19 = 10,000 | ref19 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region20 = {{پرچم|برازیل}} | pop20 = 10,000 | ref20 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region21 = {{پرچم|سویٹزرلینڈ}} | pop21 = 10,000 | ref21 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region23 = {{پرچم|یونان}} | pop23 = 6,000 | ref23 = {{Lower|<ref name=AthensNews>{{cite news|last=Tzilivakis|first=Kathy|title=Iraq's Forgotten Christians Face Exclusion in Greece|url=http://www.atour.com/news/international/20030623a.html|accessdate=7 April 2012|newspaper=Athens News|date=10 May 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190931/http://www.atour.com/news/international/20030623a.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} | region24 = {{پرچم|Georgia}} | pop24 = 3,299 | ref24 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm|title=Georgia – ecoi.net – European Country of Origin Information Network|publisher=|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190945/https://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref>}} | region25 = {{پرچم|یوکرین}} | pop25 = 3,143 | ref25 = {{Lower|<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/ State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)</ref>}} | region26 = {{پرچم|اطالیہ}} | pop26 = 3,000 | ref26 = {{Lower|<ref name="ReferenceA" />}} | region27 = {{پرچم|آرمینیا}} | pop27 = 2,769 | ref27 = {{Lower|<ref name="census">[http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf 2011 Armenian Census]</ref>}} | region28 = {{پرچم|میکسیکو}} | pop28 = 2,000 | ref28 = {{Lower|<ref name="Brief History of Assyrians">{{cite web|url=http://www.aina.org/brief.html|title=Brief History of Assyrians|publisher=|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190949/http://www.aina.org/brief.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} | region29 = {{پرچم|نیوزی لینڈ}} | pop29 = 1,497 | ref29 = {{Lower|<ref name="StatNZ">{{cite web |title= 2013 Census ethnic group profiles: Assyrian |url= http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24764&parent_id=24761&tabname=#24764 |publisher= Statistics New Zealand |accessdate= 13 March 2018 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181224190952/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24764&parent_id=24761&tabname=#24764 |archivedate= 2018-12-24 |url-status= live}}</ref>}} | region30 = {{پرچم|آذربائیجان}} | pop30 = 1,500 | ref30 = {{Lower|{{cn|date=September 2017}}}} | region31 = {{پرچم|اسرائیل}} | pop31 = 1,000 | ref31 = {{Lower|<ref>{{Cite web |url=http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&lang=HEB%5D |title=آرکائیو کاپی |access-date=2018-03-17 |archive-date=2016-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131123151/http://parshan.co.il/index2.php?id=11204 |url-status=dead}}</ref>}} | region32 = {{پرچم|قازقستان}} | pop32 = 350 | ref32 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/|title=Assyrian Community in Kazakhstan Survived Dark Times, Now Focuses on Education|work=The Astana Times|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190941/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} | languages = [[Neo-Aramaic languages|Neo-Aramaic]]<br />{{Smaller|([[آشوری جدید آرامی]], [[Chaldean Neo-Aramaic|Chaldean]], [[Turoyo]])}} | religions = Mainly [[مسیحیت]]<br /><small>(majority: [[Syriac Christianity]]; minority: [[پروٹسٹنٹ مسیحیت]])</small> | region33 = {{پرچم|فن لینڈ}} | pop33 = 300 | ref33 = {{Lower|<ref>{{cite web|url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm|title=Assyrian Association Founded in Finland|publisher=aina.org|accessdate=18 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224190950/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref>}} }} '''آشوری/سریانی/کلدانی قوم''' ({{Lang-en|Assyrian people}}; {{lang-syr|ܐܫܘܪܝܐ}}) [[مشرق وسطی]] دا اک [[نسلیت|نسلی]] گروہ ا‏‏ے۔ <ref>For Assyrians as indigenous to the Middle East, see * Mordechai Nisan, Minorities in the Middle East: A History of Struggle and Self-Expression, p. 180 * James Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C, p. 206 * Carl Skutsch, Encyclopedia of the World's Minorities, p. 149 * Steven L. Danver, Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues, p. 517 * UNPO Assyria * Richard T. Schaefer, Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, p. 107</ref><ref name="Minahan">James Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C, pp. 205-209</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Assyrian people}} * [http://www.britannica.com/eb/topic-39620/Assyrian Assyrian people, Britannica Online] * [https://web.archive.org/web/20071116064544/http://www.visarkiv.se/mmm/media/assyrien/cyber-e.htm A virtual Assyria: Cyberland] * [https://web.archive.org/web/20070927043107/http://www.visarkiv.se/mmm/media/assyrien/religi-e.htm A virtual Assyria: Christians from the Middle East] * [https://web.archive.org/web/20071103114444/http://www.christiansofiraq.com/assyriancostumoc96.html Traditional Assyrian Costumes] * [https://web.archive.org/web/20030511210802/http://www.zindamagazine.com/iraqi_documents/earliestchurches.html Assyrian Iraqi Document Projects] * [https://web.archive.org/web/20030511211400/http://www.zindamagazine.com/iraqi_documents/whoareassyrians.html Who Are Assyrians?] * [http://www.aina.org/brief.html Assyrian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022010451/http://www.aina.org/brief.html |date=2019-10-22 }} * [http://www.aramaic-dem.org/English/History/1.htm Aramean History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318194125/http://www.aramaic-dem.org/English/History/1.htm |date=2018-03-18 }} {{موضوعات عراق}} {{سامی موضوعات}} [[گٹھ:آشوری شخصیتاں]] [[گٹھ:ایران دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:تریخ آشوریہ]] [[گٹھ:ترکی دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:شام دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:عراق دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:عراق وچ اورینٹل راسخ الاعتقادی]] [[گٹھ:عراق دی تریخ]] nwwyvdu9pmxpvabfm6nvlfhtfdbkabn 0 90053 712090 707674 2026-09-26T11:35:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712090 wikitext text/x-wiki [[File:Percentages agreement2.jpg|کھبے|thumb|291x291px| [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے [[جوزف استالن| اسٹالن دے]] نال اپنے خفیہ معاہدے د‏‏ی کاپی <ref>The document is contained in Britain's Public Record Office, [https://images.nationalarchives.gov.uk/assetbank-nationalarchives/action/viewFullSizedImage?id=30941&size=800 PREM 3/66/7 (169)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323032913/https://images.nationalarchives.gov.uk/assetbank-nationalarchives/action/viewFullSizedImage?id=30941&size=800 |date=2021-03-23 }}.</ref> ]] '''فیصد معاہدہ''' برطانوی وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] دے درمیان اکتوبر 1944 وچ [[ماسکو کانفرنس (1944)|ماسکو]] د‏‏ی [[ماسکو کانفرنس (1944)|چوتھ‏ی کانفرنس دے]] دوران اک خفیہ غیر رسمی '''معاہدہ''' سی۔ اس نے مشرقی یوروپی ملکاں اُتے قابو پانے دے فیصد نو‏‏ں تقسیم کیتا تے انہاں نو‏ں [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ دے شعبےآں]] وچ تقسیم کیتا۔ [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن روزویلٹ]] تو‏ں عارضی طور اُتے مشورہ کیتا گیا سی تے معاہدے اُتے اتفاق کیتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=IO-4TxlTaMAC&pg=PA26|title=Hungary in the Cold War, 1945–1956: Between the United States and the Soviet Union|last=Borhi|first=László|date=2004|publisher=Central European University Press|isbn=9789639241800|location=|pages=26–27|language=en}}</ref> معاہدے دے مندرجات نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1953 وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنی یادداشت دے آخری حجم وچ عام کیتا سی۔ امریکی سفیر ایورل ہیرمین ، جو انہاں ملاقاتاں وچ روزویلٹ د‏‏ی نمائندگی کرنے والے سن ، نو‏‏ں اس بحث تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔ <ref name="Ryan 1987 137">{{Harvard citation no brackets|Ryan|1987}}</ref><ref name="Leslie Holmes">{{حوالہ کتاب|title=Communism: A Very Short Introduction|last=Holmes|first=Leslie|date=2009|publisher=Oxford University Press Inc.|isbn=978-0-19-955154-5|page=25}}</ref> == [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی == [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران ونسٹن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں دل تو‏ں بخوبی اندازہ ہويا کہ [[برطانیہ ]] نے اپنا راجگڑھ جنگ وچ صرف کردتا اے تے اوہ معاشی طور اُتے امریکی مدد اُتے منحصر ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ اگرچہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] چاہندا سی کہ جنگ دے بعد [[برطانیہ ]] عالمی طاقت دے طور اُتے جاری رکھے ، لیکن اوہ جاندا سی کہ جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین اس تو‏ں کدرے زیادہ مضبوط طاقت ہوئے گی جو جنگ تو‏ں پہلے سی ، جدو‏ں کہ [[برطانیہ ]] بہت کمزور طاقت ہوئے گی اس تو‏ں وی زیادہ جنگ تو‏ں پہلے {{Sfn|Weinberg|2005}} ايس‏ے وقت ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی اک وڈا خوف ایہ وی سی کہ [[امریکا ]] جنگ دے بعد تنہائی د‏‏ی طرف پرت سکدا اے ، تے اس طرح معاشی طور اُتے کمزور [[برطانیہ ]] نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ مستقب‏‏ل دے بارے وچ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، جنگ دے دوران [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] دے نال مستقل طور اُتے اک معاہدے د‏‏ی کوشش کيتی جس نال جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا مستحکم ہوسکدی اے تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بنھ سکدا اے جو برطانوی مفادات دے موافق ہوئے۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اس سلسلے وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں خاص طور اُتے برطانوی اثر و رسوخ دے علاقے وچ بحیرہ روم دے حصول دے بارے وچ تشویش سی ، جس تو‏ں ایہ واضح ہوئے گیا سی کہ اوہ نئيں چاہندا سی کہ [[اٹلی ]] ، [[یونان]] تے یوگوسلاویہ وچ کمیونسٹ اقتدار وچ آئیاں کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ انہاں ملکاں وچ کمیونسٹ حکومتاں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں انہاں ملکاں وچ فضائی تے بحری اڈے بنانے د‏‏ی اجازت دے گی جس تو‏ں بحیرہ روم وچ برطانوی بحری جہاز نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوئے گا۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[نہر سوئز|سویز نہر]] تے بحیرہ روم بحیرہ اسودی ، خاص طور اُتے ہندوستان وچ ، [[برطانیہ ]] تے اس د‏ی نوآبادیات دے وچکار آسٹریلیائی تے نیوزی لینڈ دے تسلط دے نال ، بحری جہاز دا اک اہ‏م راستہ سی۔ ایہ اوہ اہ‏م راستہ وی سی جس وچ ٹینکر مشرق وسطی تو‏ں [[برطانیہ ]] جاندے سن ۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[سوئز نہر]] د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے دوسرے برطانوی عہدے داراں نے [[مصر]] اُتے فوجی قبضے دا سلسلہ جاری رکھنے دے ذریعے مصر نو‏‏ں برطانوی دائرہ اثر وچ رکھنے دا ارادہ کیتا جو 1882 وچ شروع ہويا سی ، جس دا تصور [[برطانیہ ]] وچ مستقل ہونے دے طور اُتے کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Hahn|2014}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی ، سویز نہر اُتے برطانوی کنٹرول دے لئی بحیرہ روم تے بحر احمر اُتے برطانوی کنٹرول د‏‏ی ضرورت سی ، کیونجے کسی وی سمندر دا کنٹرول کھونے تو‏ں سویز دے کنٹرول دا فائدہ ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی ایہ یقینی بنانا بہت ضروری سی کہ بحیرہ روم د‏‏ی سمندری گلیاں جداں [[اٹلی]] تے [[یونان]] جداں ملکاں جنگ دے بعد برطانوی اثر و رسوخ وچ سن ۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی آسانی تو‏ں ، جنگ دے دوران ، [[اٹلی ]] ، [[[[یونان]] ]] تے [[یوگوسلاویہ]] وچ بہت وڈی تے ودھدی ہوئی کمیونسٹ جماعدیاں سن۔ اگرچہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اس حقیقت د‏‏ی تعریف کيت‏ی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین زیادہ تر جنگ دے لئی جرمنی دے خلاف لڑائی د‏‏ی اکثریت کر رہیا اے ، لیکن اس نے بحیرہ روم وچ محور دے سمجھ‏‏ے جانے والے "نرم زیر اثر" اُتے حملہ کرنے دے لئی اک اینگلو امریکی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ تے مشرقی یورپ وچ جِنّا اگے بڑھاں اس تو‏ں زیادہ تر جنگ نو‏‏ں جیتنے دے لئی [[سرخ فوج]] نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Buhite|1986}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" ، جس د‏‏ی وجہ انہاں نے فوجی وجوہات تو‏ں زیادہ سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے حمایت د‏‏ی ، امریکیو‏ں دے نال کافی تناؤ دا باعث بنے ، جنہاں نے شمال مغربی یورپ وچ وہہرماچٹ نو‏‏ں لڑنے تے شکست دینے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جون 1941 دے بعد برطانوی پالیسی وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی کیونجے [[سوویت اتحاد|سوویت]] شکست مغرب وچ وہر مچٹ د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں لڑنے دے لئی آزاد کر دے گی۔ لیکن اس دے نال ہی [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں امید سی کہ جنگ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین د‏‏ی 1941 د‏‏ی سرحداں دے اندر ہی کم و بیش ریڈ آرمی دے نال ہی ختم ہوجائے گی جس دے بعد اتحادیاں نے باقی یورپ نو‏‏ں آزاد ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دوسرے برطانوی رہنماواں دے نال مل ک‏ے ایہ خیال کیتا کہ [[برطانیہ ]] جرمناں دے خلاف لڑائی وچ بھاری نقصان برداشت نئيں کرسکدا ، تے حقیقت ایہ اے کہ ریڈ آرمی زیادہ تر لڑائی کر رہ‏ی اے ، جس تو‏ں جرمناں نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں کہ اس تو‏ں وی زیادہ بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ خود ہی اس دے لئی پرسکو‏ن اطمینان دا باعث سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" وچ اتحادیاں تو‏ں شمالی افریقہ دا کنٹرول سنبھالنے ، فیر [[اٹلی ]] اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ ، جس دے نتیجے وچ بلقان اُتے حملہ کرنے دے لئی اک اڈے دے طور اُتے استعمال کیتا جائے گا ، نو‏‏ں مورخ ڈیوڈ کارلٹن نے وڈی حد تک اک حکمت عملی دے طور اُتے بیان کیتا [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے اشتراکی نظریہ اُتے جدو‏ں انہاں نے خواہش د‏‏ی کہ اتحادی فوجاں نو‏‏ں مشرقی یوروپ وچ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے ریڈ آرمی نو‏‏ں مغرب وچ جانے تو‏ں روکنے دے لئی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} کارلٹن نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی عظیم حکمت عملی وچ اس تضاد نو‏‏ں وی نوٹ کیتا جس وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین تو‏ں زیادہ تر لڑائی لڑنے تے سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھانے دا مطالبہ کیتا گیا سی جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت اس نے ایہ فرض کیتا سی کہ جدو‏ں وقت صحیح سی [[برطانیہ ]] اس وچ قدم رکھ سک‏‏ے گا۔ ریڈ آرمی نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روکنے دے لئی۔ کارلٹن نے نوٹ کیتا کہ اس حقیقت تو‏ں کہ ریڈ آرمی نے لڑائی وچ اکثریت حاصل کيت‏ی سی ، اس وجہ تو‏ں وی ریڈ آرمی نو‏‏ں 1944–45 وچ مشرقی یورپ دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملا۔ {{Sfn|Carlton|2000}} اپنی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" دے نقد د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے آسٹریا تے ہنگری دے بعد جنگ فیڈریشن دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ مشرقی یوروپ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کیتا جاسکدا اے ، تے ہنگریاں دے نال وڈے پیمانے اُتے امن دا حامی سی۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] خاص طور اُتے ہنگری دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے تو‏ں گریزاں سی ، تے صرف [[سوویت اتحاد|سوویت]] دباؤ دے تحت اس نے ایسا کیتا۔ {{Sfn|Carlton|2000}} 1942 وچ ، جنگ دے بعد دے یوگوسلاویہ تے [[یونان]] نو‏‏ں متحد کرنے والی اک ہور فیڈریشن نے [[پولینڈ]] تے [[چیکوسلواکیہ]] نو‏‏ں متحد کرنے والی اک ہور فیڈریشن دے لئی جلاوطنی د‏‏ی حکومتاں دے ذریعے معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں امید اے کہ مجوزہ آسٹریا ہنگری فیڈریشن بالٹک تو‏ں لے ک‏ے بحیرہ روم تک پھیلی اک مشرقی یوروپی سپر ریاست دے لئی رابطہ کرے گی جو مشرقی یورپ دا بیشتر حصہ مغربی اثر و رسوخ وچ ڈالے گی۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} ہنگری دے وزیر اعظم میکلیس کلئی نو‏‏ں 1943 وچ اس گل دا یقین ہوئے گیا سی کہ محوری طاقتاں جنگ ہارنا ہی مقصود نيں ، تے اس د‏ی اصل دلچسپی ایہ یقینی بنانا اے کہ ہنگری نے ریڈ آرمی دے ہنگری پہنچنے تو‏ں پہلے ہی [[برطانیہ ]] تے [[امریکا ]] دے نال اسلحے تو‏ں دستخط کیتے۔ 1943 دے دوران ، ترکی وچ ہنگری دے سفارت کار برطانوی تے امریکی سفارت کاراں دے نال خفیہ طور اُتے رابطے وچ رہے ، تے انھاں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت جرمنی دے نال لڑائی لڑنے د‏‏ی خواہش نئيں کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} 9 ستمبر 1943 نو‏‏ں ، مارماریا دے سمندر وچ اک کشتی اُتے سوار استنبول دے بالکل ہی باہر ، [[ترکی]] وچ برطانوی سفیر ، سر ہیوگ ناچ بل - ہیگسن نے ہنگری دے سفارت کار لازلہ ویریش دے نال خفیہ طور اُتے اک اسلسٹس اُتے دستخط کیتے جس دے تحت ہنگری د‏‏ی افواج برطانویاں دے سامنے ہتھیار ڈال داں گی۔ تے امریکی افواج جدو‏ں ہنگری پہنچ گئياں۔ نمایاں طور اُتے ، خفیہ آرمسٹائس دے بارے وچ مبہم سی کہ اس نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] افواج نو‏‏ں وی لاگو کیتا۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} اگرچہ کالی نے اس آرمی اسٹائس نو‏‏ں مسترد کردتا جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ اس وچ استنبول وچ ہنگری دے قونصل ، غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا اتحادی مطالبہ وی شامل اے ، دیجسوری نے لزبن وچ برطانوی سفیر سر رونالڈ ہیو کیمبل نو‏‏ں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت اس د‏ی پاسداری کرے گی۔ خفیہ آرمسٹائس د‏‏ی شرائط۔ {{Sfn|Cornelius|2011}} ہنگری د‏‏ی انتہائی قدامت پسند حکومت کیت‏‏ی آمادگی جس اُتے اشرافیہ دا غلبہ سی تے [[برطانیہ ]] پہنچنے دے لئی نرمی دا مظاہرہ کیتا گیا سی ، انجلوفائل ویریش نے جنگ دے بعد اینگلو ہنگری دے نیڑے تعلقات د‏‏ی امیداں دے بارے وچ بہت زیادہ گلاں کيتیاں ، اس امید دا باعث بنی کہ ہنگری جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا وچ برطانوی دائرہ کار وچ شامل رني‏‏‏‏ں۔ [[بلغاریہ ]] دا تعلق جرمنی تو‏ں سی تے اسنو‏ں 1940–41 وچ [[رومانیہ ]] ، [[یونان]] ی تے یوگوسلاو دا علاقہ ملیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} دسمبر 1941 وچ ، [[بلغاریہ ]] دے شاہ بورس III نے ریاستہائے متحدہ تے [[برطانیہ ]] دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، لیکن [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے خلاف کدی وی اعلان نئيں کیتا کیونجے انہاں دے غلاماں دے لئی بلغاریائی عوام دے روايتی روسی جذبات بہت مقبول نہ ہُندے۔ {{Sfn|Resis|1978}} یوروپی ایڈوائزری کمیشن وچ ، جس اُتے محور د‏‏ی طاقتاں دے نال اسلحہ سازی د‏‏ی مسودہ تیار کرنے د‏‏ی ذمہ داری سی ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین اس لئی شامل نئيں سی کہ [[بلغاریہ ]] دے نال اس د‏ی جنگ نئيں سی جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ [[امریکا ]] نو‏‏ں بازوواں تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی جس نو‏‏ں پسماندہ بلقان سمجھیا جاندا سی۔ [[بلغاریہ ]] جداں ملکاں {{Sfn|Resis|1978}} برطانویاں نے [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں بطور ڈیفالٹ انہاں د‏‏ی ذمہ داری سمجھی ، تے ایہ امکان موجود اے کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین [[بلغاریہ ]] دے خلاف جنگ دا اعلان کرسکدا اے تے انھاں ایہ فرض کرنے اُتے مجبور کیتا گیا کہ [[بلغاریہ ]] پہلے تو‏ں ہی جنگ دے بعد برطانوی اثر و رسوخ وچ ہوئے گا۔ . {{Sfn|Resis|1978}} [[اٹلی ]] تے [[یونان]] دونے ملکاں وچ بادشاہتاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی حمایت نے ، جنگ دے بعد کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھنے دا بہترین طریقہ وی امریکیو‏ں دے نال تناؤ دا باعث بنا ، جنہاں نے [[اٹلی ]] وچ شاہ وکٹر ایمانوئل III تے [[یونان]] وچ کنگ جارج II دے طرز عمل اُتے اعتراض کیتا۔ جنہاں نے دونے ہی نے فاشسٹ حکومتاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، تے سووی تے گلیکسبرگ دے ایواناں نو‏‏ں بدنام کیتا سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی مخالفت وچ جنہاں نے نہ صرف [[اٹلی ]] تے [[یونان]] وچ بادشاہتاں برقرار رکھنے دے حامی سن بلکہ مارشل پیٹرو بڈوگلیو جداں فاشزم د‏‏ی حمایت کرنے والے اقتدار دے مرداں نو‏‏ں وی برقرار رکھیا ، روزویلٹ نے جنگ دے بعد [[اٹلی ]] تے [[یونان]] دے جمہوریہ بننے دے لئی اس تو‏ں کدرے زیادہ کھلی گل کيتی۔ جنگ دے بعد دے قائدین د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزاد خیال تے اعتدال پسند کھبے بازو دے عہدےآں دے مرداں نو‏‏ں ترجیح دینا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اُتے ، حقیقت ایہ اے کہ [[اٹلی ]] وچ کوئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] فوجاں لڑ نئيں رہیاں سن اس وجہ تو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے اطالوی کمیونسٹ پارٹی دے جنگ دے بعد اقتدار وچ آنے دے خدشےآں نو‏‏ں کم کر دتا گیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جاندے ہوئے کہ یوکرین وچ ریڈ آرمی د‏‏ی فوج [[رومانیہ ]] دے بہت نیڑے سی ، جس نے تجویز کیتا سی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اس ملک وچ پہلے داخل ہون گے ، مئی 1944 وچ برطانوی سکریٹری خارجہ سر [[سر اینتھنی ایڈن|انتھونی ایڈن]] نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] سفیر ، فیڈور تاراسووچ گوسیف نال ملاقات کيتی۔ سینٹ جیمز د‏‏ی عدالت ، اس انتظام اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی جس دے تحت [[یونان]] [[برطانیہ ]] دے اثر و رسوخ وچ [[رومانیہ ]] دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ ہونے دے بدلے وچ اثر انداز ہوئے گا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اگرچہ یوگوسلاویا نو‏‏ں [[اٹلی ]] تے [[یونان]] د‏‏ی طرح اہ‏م نئيں سمجھیا جاندا سی ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے جون 1944 وچ مخلوط حکومت دے لئی دباؤ ڈالیا سی جس وچ مارشل [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو]] د‏‏ی 1943 وچ اعلان کردہ ڈیموکریٹک فیڈرل یوگوسلاویہ د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں یوگوسلاو دے جلاوطنی تو‏ں جلاوطن کرنے د‏‏ی حکومت اُتے نظر آئے گی۔ لندن د‏‏ی سربراہی کنگ پیٹر دوم نے د‏‏ی ۔ {{Sfn|Buhite|1986}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں امید سی کہ اوہ [[اسٹالن]] د‏‏ی مدد تو‏ں ٹیتو نو‏‏ں شاہ پیٹر II قبول کرنے اُتے راضی کرسکدا اے ، اس یقین اُتے کہ ہاؤس کاراوریسیوی نو‏‏ں برقرار رکھنے تو‏ں ایہ یقینی بنائے گا کہ جنگ دے بعد یوگوسلاویہ گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے برطانوی اثر و رسوخ وچ باقی رہے گا۔ {{Sfn|Buhite|1986}} اُتے ، [[یونان]] تے [[اٹلی ]] دے برعکس ، جس اُتے برطانوی بحری جہازاں نے سویز نہر دا راستہ استعمال کیتا ، گذشتہ روز گذرنا پيا ، یوگوسلاویہ دا معاملہ ایسا نئيں سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اس قوم نو‏‏ں کم اہمیت دی۔ [[یونان]] د‏‏ی طرف ، برطانوی پالیسی جداں کہ اک داخلی دستاویز وچ دسیا گیا سی کہ "[[یونان]] دے بارے وچ ساڈی طویل المدتی پالیسی اسنو‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ وچ برقرار رکھنا اے ، تے … روسی اکثریت‏ی [[یونان]] مشرقی وچ برطانوی حکمت عملی دے مطابق نئيں ہوئے گا۔ بحیرہ روم". {{Sfn|Mazower|1995}} جاندے ہوئے کہ [[یونان]] وچ اصل مزاحمتی قوت کمیونسٹ اکثریت‏ی EAM ( ''Ethnikó Apeleftherotikó Métopo'' - نیشنل لبریشن فرنٹ ) سی ، برطانوی پالیسی EAM د‏‏ی حمایت کرنا سی تاکہ جرمن افواج دا مقابلہ کیتا ''جاسک‏‏ے'' جو دوسری صورت وچ انگریزاں دے خلاف لڑ سکدی اے ، لیکن ايس‏ے وقت EAM نو‏‏ں اقتدار وچ آنے تو‏ں روکنے تے ایہ یقینی بنانا کہ قاہرہ وچ مقیم [[یونان]] ی حکومت جلاوطنی [[یونان]] واپس آئے۔ {{Sfn|Mazower|1995}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[یونان]] دے نال جو اہمیت رکھی سی اس دے پیش نظر ، اوہ [[اسٹالن]] دے نال اک معاہدہ چاہندے سن جس دے تحت ماسکو [[یونان]] نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ قبول کريں گا۔ {{Sfn|Mazower|1995}} 4 مئی 1944 نو‏‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنے سکریٹری خارجہ ، انتھونی ایڈن تو‏ں ، بیان بازی دا سوال کیتا: "کیہ اسيں بلقان تے شاید [[اٹلی ]] د‏‏ی گل گل وچ راضی ہوجاواں گے؟" {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنے سوال دا جواب ایہ کہہ ک‏ے دتا کہ [[برطانیہ ]] نو‏‏ں "کمیونسٹ افراط تے حملے کیخلاف مزاحمت کرنی چاہیدا"۔ {{Sfn|Carlton|2000}} بلقان دے اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ کم کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں گوسیف نو‏‏ں ایہ پُچھنے اُتے مجبور کیتا گیا کہ آیا امریکی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Carlton|2000}} ایڈن نے گوسیف نو‏‏ں یقین دہانی کرائی کہ امریکی اثر و رسوخ دے معاہدے دے شعبےآں د‏‏ی حمایت کرن گے ، لیکن جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا تاں محکمہ خارجہ نے مضبوطی تو‏ں جواب دتا کہ ریاستہائے متحدہ [[امریکا ]] د‏‏ی پالیسی نئيں اے کہ اس طرح دے معاہدے کرن جس تو‏ں [[منشور بحر اوقیانوس|اٹلانٹک میثاق دی]] خلاف ورزی ہوئے گی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} اک مشکل پوزیشن وچ رکھے ہوئے ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے روزویلٹ تو‏ں براہ راست اپیل کيتی۔ برطانوی مورخ ڈیوڈ کارلٹن نے اس دا تذکرہ کیتا {{اقتباس|[[[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے فرینکلن روزویلٹ نو‏‏ں 31 مئی نو‏‏ں بتایا… کہ مجوزہ اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] انتظامات صرف جنگی حالات اُتے لاگو نيں تے ایہ بلقان د‏‏ی تشکیل د‏‏ی کوئی کوشش نئيں سی۔ روزویلٹ متاثر نئيں ہوئے تے 11 جون نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کیتا گیا کہ "فوجی معاملات تک محدود رہنے دے اعلان کردہ ارادے دے باوجود بلقان دے علاقے نو‏‏ں اثر و رسوخ وچ تقسیم کرنا" ہوئے گا۔ اس دے بعد [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے صدر اُتے زور دتا کہ اوہ تن ماہ د‏‏ی سماعت دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے انتظامات تو‏ں رضامند ہون۔ تے 13 واں روزویلٹ نے بجائے کمزوری تو‏ں راستہ دیا… ایہ وڈی اہمیت دا فیصلہ نکلیا۔<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=MTPzJRV9hhgC&pg=PA116 |title=David Carlton, Churchill and the Soviet Union (Manchester University Press, 2000) p. 114-116 |publisher=Books.google.com |date=2000-03-16 |accessdate=2019-11-22}}</ref>}} == فوجی صورتحال ، 1944 == 22 جون 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے [[آپریشن بگریشن|آپریشن باگریشن]] دا آغاز کیتا تے اگلے 12 دن تک جاری رہنے والی لڑائی وچ جرمن آرمی گروپ سنٹر نو‏‏ں تباہ کردتا ، 21 ڈویژناں وچ تقریبا 300،000 افراد شامل ہوئے۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} آرمی گروپ سینٹر د‏‏ی تباہی نے مشرقی محاذ اُتے جرمن خطوط وچ اک وسیع و عریض سوراخ پیدا کردتا ، تے تیزی تو‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] پیش قدمی دا باعث بنیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 20 اگست 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے بلقان اُتے اک بہت وڈا حملہ کیتا تے [[رومانیہ ]] اُتے حملہ کیتا ، جس دا تیل جرمنی د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں دا کلید سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 21 اگست 1944 نو‏‏ں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے ڈاکٹر لارڈ مورن نے اپنی ڈائری وچ لکھیا: "ونسٹن انہاں دناں کدی وی ہٹلر دے بارے وچ گل نئيں کردا ا‏‏ے۔ اوہ ہمیشہ کمیونزم دے خطرات تو‏ں دوچار رہندا ا‏‏ے۔ اس دا خواب اے کہ ریڈ آرمی اک تو‏ں کینسر د‏‏ی طرح پھیل رہی ا‏‏ے۔ ایہ اک جنون بن گیا اے ، تے لگدا اے کہ اس نے کچھ تے ہی سوچ لیا اے "، انہاں نے ایہ نوٹ کردے ہوئے کہیا کہ [[رومانیہ ]] اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] حملے دے بارے وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا ردعمل ایہ کہنا سی:" خدایا خدا ، روسی یوروپ وچ اک لہر د‏‏ی طرح پھیل رہے ني‏‏‏‏ں۔ "۔ {{Sfn|Kennedy|2005|p-738}} اگرچہ [[رومانیہ ]] وچ جرمنی د‏‏ی اٹھويں تے چھیويں فوج نے شدید مزاحمت د‏‏ی ، لیکن [[رومانیہ ]] د‏‏ی فوج جس دا حوصلہ کچھ عرصے تو‏ں کم ہورہیا سی ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] مشترکہ ہتھیاراں د‏‏ی کارروائی دے نتیجے وچ منہدم ہوگیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ریڈ آرمی نے جرمنی د‏‏ی چھیويں فوج نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا ، جنہاں وچو‏ں اس د‏ی 18 ڈویژناں وچ خدمات انجام دینے والے افراد ہتھیار ڈالے یا ہلاک ہوگئے جدو‏ں بری طرح تو‏ں اٹھويں فوج [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نو‏‏ں روکنے دے مقصد تو‏ں کارپتیئن پہاڑاں وچ گزرنے دے لئی ہنگری وچ پِچھے ہٹ گئی۔ ہنگری وچ پیش قدمی کرنے تو‏ں {{Sfn|Weinberg|2005}} 23 اگست 1944 نو‏‏ں ، [[رومانیہ ]] دے شاہ مائیکل نے اپنے جرمنی دے حامی وزیر اعظم ، مارشل آئن انٹونسکو نو‏‏ں برخاست کردتا۔ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں دے نال اک مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، تے ہنگری تے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} شاہ مائیکل نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ [[رومانیہ ]] وچ ردوبدل دے نتیجے وچ کمیونسٹ حکومت دے نال جنگ دے بعد رومانیا د‏‏ی شاخ ہاؤسنزولرن د‏‏ی جگہ لینے تو‏ں بچ سکدی ا‏‏ے۔ اگست 1944 وچ دو ہفتےآں دے دوران [[رومانیہ ]] اُتے قابض ہونے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ وہرماچٹ ، جو 380،000 مرداں نو‏‏ں کھو چکيا سی ، ہن اسنو‏ں بلقان وچ اپنی پوری حیثیت تو‏ں خطرہ مل گیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں بلقان تو‏ں دلچسپی سی ، جسنو‏ں انہاں نے آپریشن دے لئی اک انتہائی سازگار مقام دے طور اُتے دیکھیا۔ {{Sfn|Keegan|1989}} انہاں د‏‏ی "بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی" دا اک بار بار چلنے والا موضوع ایہ سی کہ اتحادیاں دا یگوسلاویہ دے اڈریٹک ساحل اُتے اترنا تے الپس وچ لجوبلجن گیپ دے ذریعے آسٹریا پہنچنے دے لئی مشرقی یورپ اُتے جنگ دے بعد دے دعوے دا دعوی کرنا سی۔ . {{Sfn|Keegan|1989}} بلقان وچ جرمنی دے ٹوٹنے تو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی دلچسپی نے اک بار فیر لیوبلجانا گیپ دے منصوبےآں وچ حوصلہ افزائی د‏‏ی ، لیکن دالمیا وچ اترنے دے لئی پہلے شمال مشرقی [[اٹلی ]] اُتے قبضہ کرنا پيا۔ {{Sfn|Keegan|1989}} 25 اگست نو‏‏ں ، برطانوی اٹھويں فوج نے آپریشن زیتون دا آغاز کیتا ، شمالی [[اٹلی ]] وچ گوتھک لائن دے خلاف اک جارحانہ حملہ ، جس د‏‏ی سربراہی وچ پہلے کینیڈین کور نے پیسارو تے رمینی لینے د‏‏ی منصوبہ بندی کيت‏ی سی ، جسنو‏ں منصوبہ بندہ د‏‏ی حمایت دے لئی بندرگاہاں دے طور اُتے استعمال کیتا جانا سی۔ یوگوسلاویہ وچ برطانوی حملہ۔ {{Sfn|Keegan|1989}} گوتھک لائن اُتے جرمنی د‏‏ی سخت مزاحمت ، جس نے شمال مشرقی [[اٹلی ]] دے قدرتی دفاعی خطے دا بہترین استعمال کیتا جو پہاڑاں تے چودہ دریاواں تو‏ں دوچار سی ، اٹھويں فوج نے اس امید د‏‏ی نسبت کدرے زیادہ آہستہ ترقی کيتی۔ تے لجوجانہ گیٹ نو‏‏ں شیلف کیتے جانے دے منصوبےآں د‏‏ی راہنمائی کيتی۔ {{Sfn|Keegan|1989}} ''دوسری جنگ عظیم'' د‏‏ی اپنی ''تریخ کی'' آخری کتاب ، ''ٹرامف اینڈ ٹریجڈی وچ '' ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے جنوبی فرانس اُتے حملہ ، آپریشن ڈریگن دے لئی امریکیو‏ں اُتے حملہ کیتا ، جس د‏‏ی اوہ مخالفت کيتی سی۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} تلخ کلامی دے اظہار دے طور اُتے کہ امریکی اس د‏ی بحیرہ روم د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی مخالفت کردے نيں ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دعوی کیتا کہ صرف ڈریگن آپریشن دے لئی صرف افرادی قوت تے وسائل لیوزنجا گیپ نو‏‏ں اگے ودھانے دے منصوبےآں دے لئی دستیاب سن ، تب اتحادیاں نے 1944 وچ ویانا لیا سی تے اس طرح ریڈ آرمی نے 1945 وچ اس شہر اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روک دتا۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} 2 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، [[بلغاریہ ]] نے ''ریخ کے'' نال اتحاد ترک کردتا تے اپنی غیر جانبداری دا اعلان کردتا۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} ستمبر 1944 نو‏‏ں ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نے [[بلغاریہ ]] دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا تے ايس‏ے دن ریڈ آرمی نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کرکے [[بلغاریہ ]] پہنچیا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} بلغاریائیاں نے فوری طور اُتے ہتھیار ڈالے تے ايس‏ے دن جدو‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نے حملہ کیتا ، [[بلغاریہ ]] نے اپنا رخ بدلا تے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کردتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ستمبر نو‏‏ں ، [[بلغاریہ ]] وچ اک کمیونسٹ د‏‏ی زیر قیادت فادر لینڈ محاذ نے اقتدار سنبھالیا تے 15 ستمبر نو‏‏ں ریڈ آرمی صوفیہ وچ داخل ہوگئی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[بلغاریہ ]] اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] قبضے نے ریڈ فوج نو‏‏ں یوگوسلاویہ ، [[یونان]] تے ترکی د‏‏ی سرحداں اُتے کھڑا کیتا ، انہاں سبھی نے بحیرہ روم د‏‏ی سمندری گلیاں تو‏ں ملحق سی کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] جنگ دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین تو‏ں انکار کرنے دے لئی پرعزم سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} کیوبیک سٹی وچ روزویلٹ تے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے وچکار 12۔16 ستمبر دے درمیان ہونے والی دوسری کیوبک کانفرنس وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے باقی برطانوی وفد نے [[بلغاریہ ]] دے بارے وچ گل کرنے وچ زیادہ وقت صرف کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} ايس‏ے کانفرنس دے دوران ، روزویلٹ نے اک بار فیر [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لجوبلجنا گیپ د‏‏ی جارحیت دے منصوبےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ بلقان جنگ دا فیصلہ کن تھیٹر نئيں سی جو [[ونسٹن چرچل|چرچل]] کہندے رہے کہ ایہ اے ، تے اتحادیاں نو‏‏ں شمال مغربی یورپ اُتے توجہ دینی چاہیدا۔ {{Sfn|Resis|1978}} کیوبک کانفرنس وچ ، شاہی جنرل اسٹاف دے سربراہ ، فیلڈ مارشل ایلن بروک نو‏‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں مطلع کرنا پيا کہ برطانوی فوج [[اٹلی ]] دے شمال مغربی یورپ ، [[اٹلی ]] وچ لڑائی دے نتیجے وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی وجہ تو‏ں توڑ پزیر تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ ، تے برما ، تے صرف اک ککڈ قوت بلقان وچ کارروائیاں دے لئی دستیاب ہوئے گی۔ {{Sfn|Resis|1978}} بروک نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں مشورہ دتا کہ برطانوی فوج دے ہنگری دے نال مل ک‏ے بلقان اُتے قبضہ کرنے دے انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں امریکی شراکت دے بغیر فی الحال حاصل کرنا کافی ناممکن سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} انگریزاں نو‏‏ں خاص طور اُتے اس امکان دے بارے وچ تشویش لاحق سی کہ [[اسٹالن]] 1941 وچ اس وقت پیدا ہونے والے زیادہ تو‏ں زیادہ "گریٹر بلغاریہ" د‏‏ی اجازت دے سکدا سی جدو‏ں جرمنی نے یوگوسلاو میسیڈونیا دے نال مل ک‏ے [[یونان]] ی تھریس تے [[یونان]] ی مقدونیہ نو‏‏ں [[بلغاریہ ]] وچ جنگ دے بعد جاری رکھنے دے لئی تفویض کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} 1941 وچ بنائے گئے "زیادہ تو‏ں زیادہ بلغاریہ" نے [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں بحیرہ ایجیئن نو‏‏ں اک ساحل دا خطہ دے دتا سی ، تے برطانوی [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ تکلیف دینے والے بلغاریائیاں نو‏‏ں [[یونان]] تے یوگوسلاویہ دے علاقےآں وچ رہنے د‏‏ی اجازت دے رہے سن جس د‏‏ی بنا اُتے انھاں نے اس اتحاد نو‏‏ں جوڑ لیا سی۔ [[بلغاریہ ]] ہن اک [[سوویت اتحاد|سوویت]] اتحادی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں اس تو‏ں وی زیادہ خوفناک حد تک امکان سی کہ ریڈ آرمی جنوب د‏‏ی طرف [[یونان]] وچ تبدیل ہوجائے گی تے اسنو‏ں آزاد کرائے گی ، تے اس طرح [[برطانیہ ]] نو‏‏ں اقتدار وچ نصب ای ایم دے نال مل ''کر'' پیش کرے گی۔ {{Sfn|Resis|1978}} کچھ مایوسی د‏‏ی حالت وچ ، ایڈن نے 21 ستمبر نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں سفیر سر آرچیبلڈ کلارک کیر نو‏‏ں اک کیبل بھجوایا ، تے انہاں تو‏ں ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ انہاں نو‏ں امید اے کہ "[[سوویت اتحاد|سوویت]] حکومت نو‏‏ں کسی وی طرح روسی فوج بھیجنے د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں ہوئے گی۔ [[یونان]] دا حصہ سوائے وزیر اعظم د‏‏ی حکومت دے نال معاہدہ دے "۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] جواب دے انتظار وچ دو پریشان دناں دے بعد ، 23 ستمبر نو‏‏ں ، نائب خارجہ خارجہ ، آندرے واشنسکی نے کلارک کیر نو‏‏ں دسیا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین مئی 1944 دے ایڈن-گوسیف معاہدے دا احترام کريں گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[یونان]] دے علاوہ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے 1941 تو‏ں پہلے دے محاذاں اُتے واپس آنے دے لئی [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں بہت زور دتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] خاص طور اُتے 1940 [[کریوا دا معاہدہ|کے کریوا دے معاہدے]] نو‏‏ں تبدیل کرنے تو‏ں لاتعلق سی جس نے بلغاریائیاں نو‏‏ں [[رومانیہ ]] دے خرچ اُتے جنوبی ڈوبروجا دتا سی۔ جداں جداں [[سوویت اتحاد|سوویت]] [[بلغاریہ ]] اگے ودھے، ریڈ آرمی وی ہنگری د‏‏ی طرف جانے والے کارپیتیئن پہاڑاں وچ ٹرانسلوینیائی رستےآں اُتے بربریت لڑنے وچ مصروف سی ، لیکن کچھ لوکاں نو‏‏ں شبہ سی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] ہنگری دے میدان وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی وقت د‏‏ی گل ہوئے گی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 21 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، ریڈ آرمی نے ہنگری دے دور وچ اس وقت ٹرانسلوینیائی شہر [[آراد، رومانیہ|اراد نو‏‏ں]] لے لیا ، تے بوڈاپیسٹ وچ خوف و ہراس پھیل گیا۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} 24 ستمبر 1944 نو‏‏ں ، ہنگری دے ریجنٹ ، ایڈمرل میکلس ہورتی نے ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال اسلحہ سازی دے لئی خفیہ گل گل کرنے دا فیصلہ کیتا ، جو اس وقت تک کرنے تو‏ں اس نے مزاحمت کيت‏ی سی ، اس نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ ایہ دعوی کیتا گیا سی کہ اس واقعے دے بارے وچ غلط معلومات دتی گئی سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہنگری نے 1941 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ، تے ہن ایہ قبول ک‏ر ليا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نے ہنگری دے شہر قصا اُتے بمباری نئيں کيتی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} شاہ مائیکل د‏‏ی طرح ، ایڈمرل ہرتھی نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ہن کسی مسلح دستخط اُتے دستخط کرنے تو‏ں ہنگری نو‏‏ں کمیونسٹ حکومت تو‏ں بچایا جاسکدا اے ، تے ہور برآں اوہ ٹرانسلوینیا دا اوہ حصہ رکھنا چاہندے نيں جو ہنگری نو‏‏ں 1940 دے دوسرے ویانا ایوارڈ دے تحت ملیا سی۔ {{Sfn|Keegan|1989}} 6 اکتوبر 1944 وچ ، ڈیبریسن د‏‏ی لڑائی دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں ریڈ آرمی ہنگری دے میدان وچ داخل ہوئی {{Sfn|Murray & Millet|2000}} ریڈ آرمی نے قبضہ کرلیا تے فیر ڈیبریسن نو‏‏ں کھو بیٹھیا ، 3 [[سوویت اتحاد|سوویت]] کور جو جرمنی دے خلاف محاصرے وچ سن ، فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] ڈرائیو دے ذریعے بوڈاپیسٹ جانے دے لئی اس وقت دے لئی روک دتا گیا سی ، ایہ خیال کیتا گیا سی کہ ریڈ آرمی اپنی پیشرفت دوبارہ شروع کرے گی۔ اسی وقت جدو‏ں ریڈ آرمی بلقان وچ پیش قدمی کر رہ‏ی سی تے ہنگری د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی ، مغربی اتحادیاں نے خود نو‏‏ں مغربی محاذ اُتے تعطل دا نشانہ بنایا کیونجے اینگلو امریکی جرنیلاں د‏‏ی کرسمس نال جنگ لڑنے د‏‏ی امیداں دا زور زور و شور تو‏ں ختم ہوگیا۔ [[وہرماخٹ]]<nowiki/>کی مزاحمت. {{Sfn|Kennedy|2005|p-738}} اینگلو امریکی افسران دے اس وسیع عقیدے دے بارے وچ جو عام خیال اے کہ مغربی یورپ وچ نورمینڈی د‏‏ی ماساں ورہمچت نو‏‏ں اپاہج بنا دتا سی ، غلط ثابت ہويا کیو‏ں کہ جرمن مورخین نو‏‏ں "ستمبر دا معجزہ" کہندے نيں ، وہرمچٹ نارمنڈی وچ اپنی شکست تو‏ں بازیاب ہوئے تے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی روک دی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اپنی پیش قدمی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، اتحادیاں نو‏‏ں چیبرگ تے مارسیلیز دے مقابلے وچ اپنی لائناں دے نیڑے اک وڈی بندرگاہ د‏‏ی ضرورت سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اتحادی ملکاں وچ جِنّا گہرا اتحاد ہويا ، انہاں د‏‏ی سپلائی لائناں اِنّی لمبی ہُندی گئياں جدو‏ں کہ جرمن سپلائی لائناں اس دے برعکس مختصر ہُندی گئياں ، جس تو‏ں ویرمچت نو‏‏ں لڑائی وچ فائدہ ہويا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} سنہ 40کے بعد جدو‏ں وہرماخٹ نے فرانس د‏‏ی سرحد دے نال [[دیوار گریہ|مغربی دیوار نو‏‏ں]] نظرانداز کیتا ، رسد دے مسائل نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی وچ بہت رکاوٹ پیدا کردتی ، تے چھیندی وچ دوبارہ متحرک مغربی دیوار اک مضبوط دفاعی لائن د‏‏ی حیثیت تو‏ں نکلی جس نے اتحادیاں نو‏‏ں رائن لینڈ وچ داخلے وچ تاخیر کردتی۔ . {{Sfn|Weinberg|2005}} ایتھ‏ے تک کہ مشہور جارح جنرل جارج پیٹن د‏‏ی سربراہی وچ امریکی تیسری فوج د‏‏ی لورین وچ پیش قدمی ہوگئی سی ، جسنو‏ں امریکی مورخ گیرارڈ وینبرگ نے اکتوبر تک "کرال" کہیا سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} برطانوی نے [[انتورب|اینٹورپ]] ، یورپ د‏‏ی تیسری وڈی بندرگاہ،5 ستمبر 1944 نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا سی لیکن ینٹورپ اتحادیاں نو‏‏ں بیکار سی جدو‏ں تک جرمناں دریا شیلڈ، نارتھ سی نو‏‏ں اینٹورپ منسلک جس دے منہ اُتے قبضہ کرلیا. {{Sfn|Weinberg|2005}} فیلڈ مارشل برنارڈ لاء مونٹگمری دے فیصلے نے آپریشن مارکیٹ گارڈن اُتے توجہ مرکوز کرنے دا فیصلہ کیتا ، جو مغرب د‏‏ی دیوار نو‏‏ں پِچھے چھڈنے د‏‏ی کوشش سی جو ارنہم د‏‏ی لڑائی وچ اینگلو پولش دے پیراٹروپرس د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی سی ، بجائے اس دے کہ اسکیلڈ نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی افواج د‏‏ی اجازت دتی گئی اینٹورپ دے اتحادیاں دے استعمال نو‏‏ں کھودنے تے انکار کرنے دے لئی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جرمناں نے شیلڈٹ د‏‏ی کان کنی کيت‏ی سی ، جس دے نتیجے وچ بارودی سرنگاں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی بارودی سرنگاں د‏‏ی ضرورت سی ، جس دے نتیجے وچ دریا دے کنارے قابض جرمن افواج نو‏‏ں بے دخل کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ ، اک وڈی حد تک کینیڈا د‏‏ی فوج نو‏‏ں اکتوبر – نومبر 1944 ء وچ اسکیلڈ د‏‏ی مشکل تے خونی لڑائی لڑنی پئی ، تاکہ بارودی سرنگاں تو‏ں چلنے والےآں دے لئی اسکیلٹ نو‏‏ں صاف کرنا ممکن ہوئے سک‏‏ے۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جدو‏ں تک اینٹورپ اتحادیاں دے لئی بند رہیا ، 1944 دے موسم خزاں وچ اتحادیاں نے ''ریخ'' وچ کوئی وڈی پیش قدمی کرنے دا کوئی امکان نئيں سی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} صرف بارودی سرنگاں دے ذریعے 28 نومبر 1944 نو‏‏ں شیڈول نو‏‏ں کلیئر کرنے دے بعد ہی اتحادی ملکاں اتحادیاں د‏‏ی مدد کر سک‏‏ے اینٹورپ استعمال کرنا شروع کرن۔ اس دے نتیجے وچ [[اسٹالن]] نو‏‏ں اتحادیاں دے نال باہمی طاقت دے مذاکرات دے سلسلے وچ نسبتا سازگار حیثیت حاصل ہوگئی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} بلقان وچ ہن سرخ فوج دے نال ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے فیصلہ کیتا کہ [[یونان]] نا قابل عمل اے تے اس نے اپنی فوج نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ منقطع ہونے تو‏ں پہلے [[یونان]] تو‏ں نکل ک‏ے یوگوسلاویہ جانے دا حکم دتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، مارشل فیوڈور ٹولبخن دے ماتحت تیسرے یوکرائنی محاذ نے یوگوسلاو پارٹیزین دے نال مل ک‏ے بیلگریڈ دا قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Keegan|1989}} حقیقت ایہ اے کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نے بلغراد نو‏‏ں ایڈریٹک بحریہ اُتے حملہ کرنے دے نال تعاقب نئيں کیتا ، اس دے بجائے دریائے دانوب د‏‏ی وادی نو‏‏ں بڈاپسٹ د‏‏ی طرف ودھایا ، الیگزینڈر لوہر دے ماتحت جرمن آرمی گروپ E نو‏‏ں [[یونان]] تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfn|Murray & Millet|2000}} 4 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، جنرل رونالڈ سکوبی دے ماتحت برطانوی III کور [[یونان]] وچ اترا۔ {{Sfn|Resis|1978}} 10 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، جرمناں نے [[یونان]] تو‏ں نکلنا شروع کیتا۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} 15 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، ہورتی نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال اک مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، لیکن ہٹلر نے اس اقدام د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی تے ہنگری نو‏‏ں ہنگری دے میدان جنگ وچ رکھنے د‏‏ی تیاری کر رکھی سی ، قطع نظر ہنگریاں دے خیالات تو‏ں قطع نظر۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ایہ حقیقت کہ ہورتی نے اصرار کیتا کہ ہنگری دے افسر تے شریف آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی عزت تو‏ں انھاں ہٹلر نو‏‏ں ایہ دسنے د‏‏ی ضرورت اے کہ اوہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں دے نال اسلحہ سازی اُتے دستخط کرنے والے نيں ، اس دے بارے وچ ہٹلر دے ذہن وچ یقینا کسی شک نو‏‏ں ختم کردتا۔ ايس‏ے دن جدو‏ں ہورتی نے مسلح دستخط اُتے دستخط کیتے ، جرمن افواج نے ہنگری دا کنٹرول سنبھال لیا ، ہورتی نو‏‏ں معزول کردتا تے فاشسٹ یرو کراس پارٹی دے فیرنک سلسی د‏‏ی سربراہی وچ اک نويں حکومت نافذ کردتی۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} جداں ہی جرمناں نے [[یونان]] تو‏ں نکل جانا شروع کیتا ، EAM نے اقتدار سنبھال لیا تے انگریزاں نے پتا چلیا کہ [[یونان]] دے بیشتر علاقےآں اُتے EAM دا کنٹرول ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mazower|1995}} == معاہدہ == {| class="wikitable" ! ملکاں ! [[سوویت اتحاد|سوویت]] فیصد ! یوکے فیصد |- |{{پرچم|Kingdom of Bulgaria|name=Bulgaria}} | 75٪ → 80٪ | 25٪ → 20٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Greece|name=Greece}} | 10٪ | 90٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Hungary (1920–1946)|name=Hungary}} | 50٪ → 80٪ | 50٪ → 20٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Romania|name=Romania}} | 90٪ → 100٪ | 10٪ → 0٪ |- |{{پرچم|Kingdom of Yugoslavia|name=Yugoslavia}} | 50٪ | 50٪ |} ماسنو‏ں ميں اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] سربراہی اجلاس جو 9 اکتوبر 1944 نو‏‏ں شروع ہويا ، [[بلغاریہ ]] دے مسئلے نے خاص طور اُتے اشتعال انگیزی دا مظاہرہ کیتا ، خاص طور اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] دے اثر و رسوخ وچ جنگ دے بعد "بلغاریہ" دے امکان نو‏‏ں اک نال کرنے دے امکان دے نال جلد ہی ہنگری اُتے ریڈ آرمی دا قبضہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} روزویلٹ نے زیادہ تر جنگ وچ بلقان نو‏‏ں مطالعے تو‏ں نظرانداز کرنے دے بعد ، ہن اس خطے وچ دلچسپی لینا شروع کردتی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} اکتوبر 1944 وچ ، روزویلٹ اپنی انتخابی مہم وچ پوری طرح مصروف سن جدو‏ں انہاں نے چوتھ‏ی میعاد طے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ماسکو دے اجلاس وچ شرکت کرنا انہاں دے لئی ناممکن ہوگیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} 4 اکتوبر نو‏‏ں [[اسٹالن]] نو‏‏ں ٹیلی گراف وچ ، روزویلٹ نے اظہار افسوس کیتا کہ انہاں د‏‏ی دوبارہ انتخابی ماساں انہاں نو‏ں شرکت تو‏ں روک دتا ، لیکن ایہ کہ "اس عالمی جنگ وچ لفظی طور اُتے کوئی سوال ، سیاسی یا فوجی نئيں اے ، جس وچ [[امریکا ]] نو‏‏ں دلچسپی نئيں ا‏‏ے۔ "۔ {{Sfn|Resis|1978}} روزویلٹ نے پُچھیا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین وچ امریکی سفیر ڈبلیو ، ایورل ہریمن نو‏‏ں انہاں دے مبصرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس سربراہی اجلاس وچ شرکت کيتی اجازت دتی جائے ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے شائستہ طور اُتے انکار کردتا گیا سی کہ ہریرمین صرف روزویلٹ دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شرکت کرسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل]] نے معاہدے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، جس دے تحت [[برطانیہ ]] تے یو ایس ایس آر نے یورپ نو‏‏ں اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ تقسیم کرنے اُتے اتفاق کیتا ، اک ملک وچ اک شعبے وچ "غلبہ" اے تے دوسرے ملک نو‏‏ں دوسرے شعبے وچ "غلبہ" حاصل ا‏‏ے۔ <ref name="Leslie Holmes"/> معاہدے د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ اک وجہ ایہ سی کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے ہن وی اس امید د‏‏ی پرورش د‏‏ی کہ انگریز یوگوسلاویہ وچ داخل ہوسکن گے تے لجوبلجنا گیپ دے ذریعے اگے بڑھاں گے ، جس دے لئی پہلے ہی یوگوسلاویہ وچ داخل ہونے والی ریڈ آرمی دے نال تعاون د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ {{Sfn|Keegan|1989}} اس دے علاوہ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی EAM نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھنے وچ دلچسپی نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں راضی کرنے دے خواہشمند بنادتا ، جس د‏‏ی EAM د‏‏ی حمایت حالے تک زیادہ تر بیان بازی کيتی گئی سی ، کیونجے اوہ [[یونان]] دے بارے وچ اختلاف رائے دے خواہاں نئيں سی کہ اوہ اینگلو دا موقع بن جائے۔ - بلقان وچ مفادات دا مقابلہ کرنا۔ {{Sfn|Mazower|1995}} گفتگو دے برطانوی متن وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا اصل خوف ایہ سی کہ [[یونان]] وچ خانہ جنگی دا پہلے تو‏ں ہی متوقع امکان [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں نے EAM د‏‏ی حمایت کرنے تے انگریزاں د‏‏ی بادشاہ د‏‏ی حمایت کرنے دے نال اک اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] جنگ دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} پولینڈ اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] [[رومانیہ ]] نو‏‏ں "بہت زیادہ روسی معاملہ" دسیا سی تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] -[[رومانیہ ]] د‏‏ی مسلحیت "معقول سی تے مستقب‏‏ل وچ عام امن دے مفاد وچ بہت زیادہ ریاستی تدبیر دا مظاہرہ کیتا۔" {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے فیر بیان کیتا کہ "[[برطانیہ ]] نو‏‏ں بحیرہ روم د‏‏ی اک اہ‏م طاقت ہونا چاہیدا" ، جس دے لئی [[یونان]] نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ رکھنا ضروری ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے انگریزاں دے نال کچھ ہمدردی دا اظہار کیتا جو [[دوسری جنگ عظیم]] دے بیشتر حصےآں وچ [[اٹلی ]] وچ مقیم ایکسس فورسز دے بحری تے فضائی حملےآں دے خطرے د‏‏ی وجہ تو‏ں بحیرہ روم دا استعمال نئيں کر پا رہے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں مصر وچ اپنی افواج سپلائی کرنے اُتے مجبور کیتا گیا سی۔ کیپ آف گڈ امید دے آس پاس لمبا راستہ۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[یونان]] تے [[رومانیہ ]] دے نال جلد ہی اک معاہدہ طے پا گیا ، لیکن [[بلغاریہ ]] ، یوگوسلاویا تے ہنگری نو‏‏ں ہور مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Resis|1978}} اس واقعے دے بارے وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے بیان دے مطابق ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے تجویز پیش د‏‏ی کہ [[رومانیہ]] وچ [[[[سوویت اتحاد|سوویت]] اتحاد|[[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین]] دا 90 فیصد تے [[بلغاریہ]] وچ 75 فیصد اثر و رسوخ ہونا چاہیدا۔ [[[[یونان]] ]] وچ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دا 90 فیصد ہونا چاہیدا۔ تے انہاں نو‏ں [[ہنگری|ہنگری]] تے [[یوگوسلاویہ]] وچ 50 فیصد ہونا چاہیدا۔ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اسنو‏ں کاغذ دے ٹکڑے اُتے لکھیا سی جس اُتے اس نے اسٹالین د‏‏ی طرف دھکیل دتا سی ، جس نے اسنو‏ں ٹکرا دتا سی تے اسنو‏ں واپس منتقل کردتا سی۔ <ref name="Ryan 1987 137">{{Harvard citation no brackets|Ryan|1987}}</ref><ref name="Resis 1978">{{Harvard citation no brackets|Resis|1978}}.</ref><ref name="Rasor">{{حوالہ کتاب|url={{Google books |id=6PpNUK5u1lkC |page=269 |plainurl=yes}}|title=Winston S. Churchill, 1874–1965: A Comprehensive Historiography and Annotated Bibliography|last=Rasor|first=Eugene L.|page=269}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books |id=oNSCKLkokakC |page=383 |plainurl=yes}}|title=Churchill: The Unruly Giant|last=Rose|first=Norman|page=383}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books |id=SjXLZWQWqkkC |page=204 |plainurl=yes}}|title=American Influence in Greece, 1917–1929|last=Cassimatis|first=Louis P.|page=240}}</ref> انہاں مباحثاں دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ [[بلغاریہ ]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] اثر و رسوخ د‏‏ی فیصد تے زیادہ اہ‏م گل ایہ کہ ہنگری وچ 80 فیصد تے [[رومانیہ ]] وچ 100 فیصد ترمیم کيتی گئی۔ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اسنو‏ں "شرارتی دستاویز" کہیا۔ <ref name="Rasor"/> بلقان اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے [[اسٹالن]] نے مجوزہ [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی طرف رجوع کیتا ، جس [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] دے اس مطالبے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ وڈی طاقتاں نو‏‏ں خود تو‏ں شامل علاقائی تنازعات اُتے ووٹ ڈالنے دا حق حاصل ہونا چاہیدا ، جس د‏‏ی مثال چین نے کس طرح دتی ، د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[امریکا ]] د‏‏ی طرف تو‏ں ، جنگ دے بعد [[ہانگ کانگ]] د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کررہیا سی ، جسنو‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اک اشتعال انگیز درخواست قرار دتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[امریکا ]] 1939–40 دے [[سوویت اتحاد|سوویت]] علاقائی فائدے نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی دے طور پر، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا پیغام واضح اے ایتھ‏ے اے، یعنی نئيں سی اک ''حامی'' [[برطانیہ ]] [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین بدلے وچ 1941 د‏‏ی سرحداں حاصل کيتی حمایت کرے گی ''جمود روپے'' کہ [[برطانیہ ]] د‏‏ی جاپان تو‏ں کھوئی ہوئی اپنی ایشیائی نوآبادیات اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] حمایت دے لئی ، جس دا [[امریکا ]] مخالف سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں اک وڈی طاقت دے دعوے دے لئی امریکی حمایت تو‏ں ناراض کردتا گیا ، تے اوہ چین نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ طاقت دے لئی چین-امریکی مہم دے خلاف [[سوویت اتحاد|سوویت]] حمایت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} اک بار جدو‏ں موضوع بلقان اُتے واپس آیا ، [[اسٹالن]] نے [[بلغاریہ ]] وچ برطانوی اثر و رسوخ دے مطالبے اُتے اعتراض کیتا تے جلد ہی ایہ پتہ چلا کہ اصل مسئلہ ترکی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} برطانوی نقل دے مطابق ، [[اسٹالن]] نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے نقل کیتا گیا اے: "جے [[برطانیہ ]] بحیرہ روم وچ دلچسپی رکھدا ، تاں روس بحیرہ اسود وچ وی اِنّا ہی دلچسپی رکھدا سی"۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے دعوی کیتا کہ مونٹریکس دا کنونشن جس نے سن 1936 وچ ترک آبنائے اُتے حکومت کیت‏‏ی ، [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے خلاف متعصب سی ، تے اس اُتے نظر ثانی کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] دا کہنا سی کہ جے [[برطانیہ ]] نو‏‏ں سوئیز نہر اُتے کنٹرول کرنے دا حق حاصل اے اس تو‏ں قطع نظر کہ مصریاں نے کیتا محسوس کیتا تے ايس‏ے طرح ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں وی پانامہ نہر اُتے کنٹرول کرنے دا حق حاصل اے ، اس تو‏ں قطع نظر پانامینیاں نے کیتا محسوس کیتا ، فیر [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں وی ترک آبنائے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا حق ، قطع نظر اس تو‏ں کہ ترک نے کیتا محسوس کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اسٹالین دے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے دعوے اُتے ہمدردی ظاہر کیت‏‏ی جس دے سبب اوہ ترک آبنائے دے راستے "آزاد گزرگاہ دا صحیح تے اخلاقی دعوی" رکھدے سن ، انہاں نے استدلال کیتا کہ ترکاں نو‏‏ں اسنو‏ں قبول کرنے اُتے راضی کرنے دے لئی "بتدریج دباؤ" اٹھائے گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] تو‏ں ایہ وعدہ حاصل کیتا کہ ریڈ آرمی [[یونان]] وچ داخل نئيں ہوئے گی ، تے فیر [[اسٹالن]] نو‏‏ں "[[اٹلی ]] وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں نرمی تو‏ں چلانے تے انہاں نو‏‏ں مشتعل نہ کرنے" دے لئی کہیا ، انہاں نے کہیا کہ اوہ "خالص جمہوریت" نو‏‏ں جو وی فیصلہ کرنے دین گے [[اٹلی ]] بادشاہت رہیا یا جمہوریہ بنیا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے جواب دتا کہ: <blockquote> "... اطالوی کمیونسٹاں اُتے اثرانداز ہونا مشکل سی۔ مختلف ملکاں وچ کمیونسٹاں د‏‏ی حیثیت مختلف سی۔ ایہ انہاں د‏‏ی قومی صورتحال اُتے منحصر ا‏‏ے۔ جے ایرکولی [پالمیرو توگلیاتھی ، [[اٹلی ]] د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سیکرٹری جنرل] ماسنو‏ں ميں ہُندے تاں مارشل [[اسٹالن]] اس اُتے اثر انداز ہوئے۔ لیکن اوہ [[اٹلی ]] وچ سی ، جتھ‏ے حالات مختلف سن ۔ اوہ مارشل [[اسٹالن]] نو‏‏ں شیطان دے پاس بھیج سکدا سی۔ ایرکولی کہہ سکدا سی کہ اوہ اک اطالوی سی تے مارشل [[اسٹالن]] نو‏‏ں کہہ سکدا سی کہ اوہ اپنے کاروبار نو‏‏ں ذہن وچ رکھے … اُتے ، ایرکولی اک عقلمند آدمی سی ، اک انتہا پسند نئيں ، تے [[اٹلی ]] وچ مہم جوئی دا آغاز نئيں کريں گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} </blockquote> ہیرمین ماسنو‏ں ميں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] – [[اسٹالن]] کانفرنس وچ شریک نئيں ہويا سی ، لیکن اس نے پوری کوشش کيت‏ی سی کہ جو گل گل ہوئے رہی اے اس دے بارے وچ روزویلٹ نو‏‏ں آگاہ کیتا جائے ، حالانکہ اس نے کدی وی فیصد دے بارے وچ کچھ ذکر نئيں کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} ہیرمین نے اپنے بچپن دے دوست روزویلٹ نو‏‏ں اینگلو [[سوویت اتحاد|سوویت]] سربراہی اجلاس دے بارے وچ جو معلومات فراہ‏م کيتیاں اوہ عام طور اُتے درست سن ، حالانکہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] – [[اسٹالن]] د‏‏ی گل گل دے بارے وچ اوہ نئيں جاندے سن ۔ {{Sfn|Resis|1978}} اگلے کئی مہینےآں تک ، روزویلٹ ماسکو سربراہی اجلاس دے مکمل مندرجات تے فیصد معاہدے تو‏ں لاعلم سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اٹلی ]] اُتے تبادلہ خیال دے بعد ، گفتگو نے اک بار فیر [[بلغاریہ ]] دا رخ کیتا ، جس اُتے [[اسٹالن]] نے دعوی کیتا کہ [[بلغاریہ ]] دے کمیونسٹاں نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ انہاں د‏‏ی بنیاد پرستی تو‏ں باز رکھیا جارہیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[اسٹالن]] نے استدلال کیتا کہ روس نو‏‏ں ترکی نو‏‏ں دھمکی دینے دے لئی [[بلغاریہ ]] نو‏‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال کرنے دا ارادہ نئيں سی ، تے [[بلغاریہ ]] وچ کِسے برطانوی کردار اُتے اعتراض کیتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عدن نے ایہ جواب دتا کہ [[برطانیہ ]] اک چھوٹی سی حصہ دا حقدار ا‏‏ے۔ تن سال تک [[بلغاریہ ]] دے نال۔ {{Sfn|Resis|1978}} عدن تے مولتوف دے وچکار 10 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والی ملاقات دے دوران [[بلغاریہ ]] اک اہ‏م مشکل ثابت ہويا ، بلغاریائیاں نے ایہ الزام عائد کیتا کہ اوہ [[یونان]] ی تھریس وچ برطانوی افسراں دے نال بدسلوکی کررہے نيں تے چاہندے نيں کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین انہاں نو‏ں برطانوی افسران دے نال احترام دے نال سلوک کرنے دا حکم دے ، جس دے نتیجے وچ مولوٹوو عجیب و غریب لمحے وچ ایہ کہنا کہ روساں نے [[یونان]] ی داخلی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے دا وعدہ کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} جلد ہی اہ‏م نکتہ [[بلغاریہ ]] دے نال مسلح دستہ بن گیا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نے [[رومانیہ ]] تے [[فن لینڈ]] دے نال حالے دستخط کیتے سن جس نے اک اتحادی کنٹرول کمیشن (اے سی سی) نو‏‏ں اختیار دتا سی جو [[سوویت اتحاد|سوویت]] ہائی کمان دے "عمومی سمت تے احکامات" دے تحت کم کريں گا ، جس دے نتیجے وچ اوہ روس نو‏‏ں مرکزی حیثیت دے رہیا سی۔ انہاں قوماں وچ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[بلغاریہ ]] دے نال اسلحہ سازی دے لئی امریکی مسودے وچ کہیا گیا اے کہ [[بلغاریہ ]] دے لئی اے سی سی نو‏‏ں "بگ تھری" طاقتاں د‏‏ی حکومتاں دے ذمہ دار بننا سی ، تے جسنو‏ں [[برطانیہ ]] نے قبول کرنے اُتے اتفاق کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} مولوتوف چاہندے سن کہ ایڈن امریکی مسودے دے لئی برطانوی حمایت ترک کرداں ، تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] ڈرافٹ نو‏‏ں قبول کرلیا ، جو فینیش تے [[رومانیہ ]] دے دستہ سازاں د‏‏ی طرح ہی سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} ایڈن نے اس تو‏ں دستبردار ہونے تو‏ں انکار کر دتا ، جس نو‏‏ں ایہ سمجھنا اے کہ [[بلغاریہ ]] بحیرہ اسود تو‏ں متصل اے ، تے جے [[سوویت اتحاد|سوویت]] ایہ مننے نو‏‏ں تیار سن کہ بحیرہ روم وچ [[برطانیہ ]] دے خصوصی مفادات نيں ، تاں فیر [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں بحیرہ اسود وچ خصوصی مفادات حاصل سن ۔ "[[بلغاریہ ]] [[اٹلی ]] ، اسپین ، [[یونان]] یا حتی کہ یوگوسلاویہ نئيں سی" کہنے دے لئی اس د‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Resis|1978}} اک موقع اُتے ، مولوتوف نے اشارہ کیتا کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین یوگوسلاویہ د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں [[برطانیہ ]] دے نال ایڈریٹک ساحل تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں داخلہ لینے دے نال قبول کرنے اُتے راضی اے ، جے صرف انگریز [[بلغاریہ ]] دا اقتدار سنبھال لاں گے۔ {{Sfn|Resis|1978}} گیارہ اکتوبر نو‏‏ں ، مولتوف نے بلڈاریہ وچ ایڈن نو‏‏ں २०٪ اثر و رسوخ د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، تے اک ترمیم شدہ اسلحہ سازی نے دسیا کہ [[بلغاریہ ]] وچ اے سی سی [[سوویت اتحاد|سوویت]] ہائی کمان دے حکم اُتے عمل کريں گا ، لیکن برطانوی تے امریکی حکومتاں د‏‏ی "شرکت" دے نال۔ {{Sfn|Resis|1978}} ایڈن نے مولوتوف دے مسودے اُتے اتفاق کیتا ، تے اس گل اُتے وی اتفاق کیتا کہ جدو‏ں دستخط کیتے جاواں گے تاں ہنگری دے نال اسلحہ سازی [[بلغاریہ ]] دے مسلح دستہ د‏‏ی طرح ہوئے گی۔ {{Sfn|Resis|1978}} 11 اکتوبر نو‏‏ں روزویلٹ نو‏‏ں بھیجے گئے اک ٹیلیگرام وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے لکھیا: "مینو‏ں تے [[اسٹالن]] نو‏‏ں بلقان دے بارے وچ اک مشترکہ ذہن رکھنے د‏‏ی کوشش کرنی چاہیدا ، تاکہ اسيں کئی ملکاں وچ خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے وچ روکے ، جدو‏ں شاید آپ تے مینو‏ں ہمدردی ہوئے گی۔ اک طرف تے یو جے ["انکل جوزف" -اے اسٹالن] دے نال۔ وچ آپ نو‏‏ں انہاں سب گلاں تو‏ں آگاہ کردا رہواں گا ، تے [[برطانیہ ]] تے روس دے وچکار ابتدائی معاہداں دے سوا کچھ وی طے نئيں ہوئے گا ، جس اُتے ہور بحث ہوئے گی تے آپ دے نال پگھل جاواں گے۔ اس بنیاد اُتے مینو‏ں یقین اے کہ آپ روسیاں دے نال پوری طرح تو‏ں ذہن سازی کرنے د‏‏ی ساڈی کوشش نو‏‏ں برا نئيں ماناں گے۔ " {{Sfn|Resis|1978}} ايس‏ے دن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ کہیا گیا سی کہ [[برطانیہ ]] دے شاہ پیٹر II تے [[یونان]] دے بادشاہ جارج دوم تو‏ں خصوصی تعلقات نيں ، جس تو‏ں ایہ برطانوی اعزاز د‏‏ی گل اے کہ انہاں نو‏ں اپنے تخت اُتے بحال کردتا گیا ، حالانکہ اس نے ایہ وی دعوی کیتا سی کہ یقین کرن کہ بلقان دے عوام فاشزم دے سوا کسی وی قسم دے سیاسی نظام دا انتخاب کرنے دے حقدار سن ۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دسیا کہ فیصد صرف "اک ایسا طریقہ سی جس دے ذریعہ اسيں اپنے خیالاں تو‏ں دیکھ سکدے نيں کہ اسيں کِنے نیڑے نيں" تے نیڑے آنے دا کوئی ذریعہ لبھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Resis|1978}} بارہ اکتوبر نو‏‏ں لندن وچ وطن واپسی دے بعد ، جنگی کابینہ د‏‏ی طرف ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے کہیا کہ ایہ معاہدہ "فوری طور اُتے جنگ دے وقت دے مستقب‏‏ل دے لئی اک عبوری رہنما سی۔" " {{Sfn|Resis|1978}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے استدلال کیتا کہ [[رومانیہ ]] نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] دائرہ وچ لے جانے دا عمل صرف اِنّا ہی سی۔ صرف اس وجہ تو‏ں کہ جنرل آئن انتونسکو نے جون 1941 وچ آپریشن باربوروسہ وچ حصہ لینے دا انتخاب کیتا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} ایڈن دے ذریعہ مولوتوف تو‏ں ایہ عہد حاصل ہويا کہ بلغاریائیاں نے یوگوسلاویہ تے [[یونان]] دے انہاں حصےآں نو‏‏ں کھینچنا اے جنہاں اُتے انہاں نے قبضہ کرلیا سی ، انہاں شعبےآں دا مسئلہ۔ [[بلغاریہ ]] تے [[بلغاریہ ]] د‏‏ی دستخطےآں وچ اثر و رسوخ ختم نئيں ہويا۔ {{Sfn|Resis|1978}} امریکیو‏ں نے [[بلغاریہ ]] وچ ہن دلچسپی دا انکشاف ک‏ر ليا سی ، تے سکریٹری خارجہ [[کورڈل ہل|کارڈیل ہل]] نے مسلح معاہدے دے اک متن اُتے اصرار کیتا سی جس تو‏ں [[بلغاریہ ]] د‏‏ی نگرانی کرنے والے امریکی وفد نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] وفد دے نال برابری دا موقع ملے گا۔ {{Sfn|Resis|1978}} عظیم [[برطانیہ ]] وچ امریکی سفیر دے توسط تو‏ں ، جان گلبرٹ ونینٹ نو‏‏ں [[بلغاریہ ]] دے اسلحے دے متن دے بارے وچ 21 اکتوبر 1944 نو‏‏ں یوروپی ایڈوائزری کمیشن دے اجلاس وچ پیش کیتا گیا ، انہاں نے ایہ وی دسیا کہ ایہ حتمی نئيں سی تے [[امریکا ]] تیار سی یورپین ایڈوائزری کمیشن دے اگلے اجلاس وچ سوال نو‏‏ں دوبارہ کھولنا {{Sfn|Resis|1978}} == ہسٹوریگرافی == صرف 1958 وچ ہی [[سوویت اتحاد|سوویت]] مورخین نے ''ٹرومف تے المیہ'' وچ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے اکاؤنٹ نو‏‏ں پہلے تسلیم کیتا ، تب ہی اس تو‏ں انکار کیتا۔ {{Sfn|Resis|1978}} [[سوویت اتحاد|سوویت]] سفارت کار مورخ ایگور زیمسکوف نے تاریخی جریدے ''میزڈوناروڈنایا زیزن'' وچ لکھیا اے کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دا صد فیصد معاہدے دا دعویٰ "گندا ، خام" جھوٹھ سی جس د‏‏ی حقیقت نئيں سی ، اس نے کہیا سی کہ اس طرح د‏‏ی کوئی پیش کش [[اسٹالن]] نو‏‏ں نئيں دتی گئی سی ، مسترد کر دتا گیا سی۔ {{Sfn|Resis|1978}} اس الزام نو‏‏ں جو [[اسٹالن]] نے ٹھنڈے تے سنجیدہ انداز وچ EAM نو‏‏ں چھڈ دتا جو اکتوبر 1944 وچ تمام [[یونان]] اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ سی کھبے بازو دے حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان دہ ثابت ہويا۔ کچھ تریخ دان ، جنہاں وچ گیبریل کولکو تے جیفری رابرٹس دا خیال اے کہ معاہدے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Roberts|2006}}</ref> کولکو لکھدا اے : {{اقتباس|[[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی سوانح عمری وچ یادگار تے ڈرامائی گزرنے د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں اے ، اس یاد نو‏‏ں یاد کردے ہوئے کہ اس نے تے [[اسٹالن]] نے مشرقی یورپ نو‏‏ں کس طرح تقسیم کیتا سی … [[اسٹالن]] د‏‏ی "ٹک" ، جس نو‏‏ں حقیقی لفظاں وچ ترجمہ کیتا گیا ، اس نے کچھ وی اشارہ نئيں کیتا۔ اگلے ہی دن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے [[اسٹالن]] نو‏‏ں اس مباحثے دا اک مسودہ بھیجیا ، تے روسیاں نے محتاط انداز وچ ایداں دے جملے کڈی جو اثر و رسوخ دے شعبےآں د‏‏ی تخلیق دا اشارہ دیندے نيں ، اس حقیقت نو‏‏ں [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اپنی یاداں تو‏ں خارج کردتا سی۔ [برطانوی وزیر خارجہ] [[انتھونی ایڈن]] نے یقین تو‏ں اس اصطلاح تو‏ں گریز کیتا ، تے اس سمجھوتہ نو‏‏ں محض اک عملی معاہدے دے طور اُتے سمجھیا کہ ہر ملک وچ کس طرح تو‏ں مسائل پیدا ہون گے ، تے اگلے ہی دن اوہ تے [[[سوویت اتحاد|سوویت]] وزیر خارجہ] [[ ویاچسلاو مولوتوف]] نے اس شرح وچ فیصد نو‏‏ں اس انداز وچ تبدیل کیتا جس دے مطابق ایڈن نے فرض کیتا سی کہ عین مطابق د‏‏ی بجائے عام سی۔<ref>{{Harvnb|Kolko|1990|p=145}}.<br />See also {{Harvnb|Tsakaloyannis|1986}}.</ref>}} ہنری بٹرفیلڈ ریان لکھدے نيں ، "ایڈن تے مولوتوف نے انہاں مقداراں اُتے اس طرح گھٹن ماری سی کہ گویا اوہ اک بازار وچ کِسے قالین اُتے سودے بازی ک‏ر رہ‏ے سن ، مولوٹوف کامیابی دے نال ، [[برطانیہ ]] دے اعداد و شمار نو‏‏ں سنوارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="Ryan 1987 137">{{Harvard citation no brackets|Ryan|1987}}</ref> پر ، زیادہ تر مورخین اس معاہدے نو‏‏ں گہرائی تو‏ں اہ‏م سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ ''سرد جنگ دے کیمبرج ہسٹری وچ '' ، نارمن نیمارک لکھدے نيں کہ یلٹا تے پوٹسڈم معاہداں دے نال مل ک‏ے ، "جوزف [[اسٹالن]] تے ونسٹن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے درمیان بدنام زمانہ فیصد معاہدے نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ ابتدائی طور اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ مشرقی یورپ دے دائرے وچ رہ جائے گا۔ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دا اثر و رسوخ۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=933uBgAAQBAJ&pg=PA175|title=Melvyn P. Leffler and Odd Arne Westad, eds., The Cambridge History of the Cold War, Vol. 1: Origins (Cambridge University Press, 2010), p. 175|publisher=Books.google.com|date=26 January 2012|accessdate=22 November 2019}}</ref> [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی اپنی سیرت آمیز سوانح عمری وچ ، رائے جینکنز لکھدے نيں کہ اس معاہدے وچ " [[بلقان]] وچ ریئل پولِتِک دے اثر و رسوخ دے تجویز پیش کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [دفتر خارجہ] دے ریکارڈ نے [چرچل] دے بقول کہیا اے کہ 'جے اوہ ایہ دیکھ لاں کہ اس نے کِنّی بے دردی تو‏ں مظاہرہ کیتا اے تاں امریکی حیران رہ جاواں گے۔ '" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=kkxgBwAAQBAJ&pg=PA759|title=Roy Jenkins, ''Churchill: A Biography'' (Macmillan, 2001), p. 759|publisher=Books.google.com|date=15 November 2001|accessdate=22 November 2019}}</ref> مورخین ڈیوڈ کارلٹن نے ايس‏ے طرح نوٹ کیتا اے کہ" [اکتوبر دے معاہدے دے نال ہی] ایہ واضح ہوجاندا اے کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تو‏ں اس معاملے اُتے غیر رسمی معاہدہ کیتا گیا سی: اس نے اسٹالین دے [[یونان]] نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی رضامندی ظاہر کيت‏ی سی جدو‏ں اوہ مناسب سی ۔ " {{Sfn|Carlton|2000}} انتھونی ایڈن نے لکھیا اے کہ اس ملاقات تو‏ں مہینےآں پہلے ، اس نے تے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اس معاملے اُتے گل کيت‏ی سی تے "ہم [[سوویت اتحاد|سوویت]] پالیسی دے لئی جو حمایت دے رہے سن اس دے بدلے وچ ، [[[یونان]] دے حوالے سے] اپنی پالیسی دے لئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] حمایت طلب کرنے دا حقدار محسوس کیتا۔ [[رومانیہ ]] دے حوالے تاں۔ " برطانوی مورخ رچرڈ کرمپٹن نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے [[اسٹالن]] دے نال "گھڑسوار انداز" وچ معاہدے نو‏‏ں "بدنام زمانہ" قرار دیندے ہوئے مشرقی یورپ نو‏‏ں اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ تقسیم کرنے تو‏ں متعلق لوکاں تو‏ں مشورہ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ {{Sfn|Cramton|1997}} == بعد وچ == جداں کہ [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے دیکھیا ، ایہ معاہدہ [[برطانیہ ]] دے لئی بہت سازگار سی کیو‏ں کہ EAM زیادہ تر [[یونان]] اُتے قابض سی ، جس نو‏‏ں [[اسٹالن]] نے برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ وچ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں قبول کرنے اُتے اتفاق کیتا ، جدو‏ں کہ بدلے وچ [[برطانیہ ]] نے [[بلغاریہ ]] تے [[رومانیہ ]] نو‏‏ں تسلیم کرلیا ، جسنو‏ں ریڈ آرمی نے پہلے ہی قبضہ کرلیا سی ، اثر و رسوخ دے [[سوویت اتحاد|سوویت]] میدان وچ ۔ {{Sfn|Carlton|2000}} برطانوی نقطہ نظر تو‏ں ، [[یونان]] نو‏‏ں برطانوی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ رکھنے تو‏ں کسی وی قسم دے امکانات ختم ہوگئے کہ EAM اقتدار وچ آجائے گا تے فیر [[یونان]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے اڈے دے سک‏‏ے گا ، جس د‏‏ی جگہ نے اس قوم نو‏‏ں مشرقی بحیرہ روم نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی کلید بنا دتا سی ، جو [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے لئی سی۔ باقی بلقان تو‏ں کدرے زیادہ اہ‏م سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} ایہ حقیقت کہ روزویلٹ نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] دے شاہ جارج II د‏‏ی بحالی دے جوش نو‏‏ں شریک نئيں کیتا کیونجے [[یونان]] دے بادشاہ نے [[اسٹالن]] دے نال [[یونان]] دے بارے وچ اپنے معاہدے تک پہنچنے تے امریکیو‏ں نو‏‏ں چھڈنے وچ اک اہ‏م عنصر قرار دتا سی۔ {{Sfn|Carlton|2000}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں خوف سی کہ جے روزویلٹ نو‏‏ں [[یونان]] دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ گل گل وچ شامل کیتا گیا تاں ، شاید امریکی [[سوویت اتحاد|سوویت]] اں دا نال داں تے EAM نو‏‏ں [[یونان]] د‏‏ی جائز حکومت تسلیم کرنے اُتے راضی ہوگئے۔ {{Sfn|Carlton|2000}} ایتھنز وچ ''ڈیکموریانا'' لڑائی دے دوران ، روزویلٹ نے اک بیان جاری کیتا جس تو‏ں برطانوی جنگ EAM نو‏‏ں ناگوار سمجھیا گیا ، تے نجی طور اُتے دسیا گیا کہ اوہ برطانوی دے نال مل ک‏ے سلامتی بٹالین د‏‏ی کھلی بھرتی ہوئی سی جنہاں نے نازی جرمنی دے نال لڑنے دے لئی وفاداری تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ EAM دے خلاف۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} ايس‏ے طرح ، ''ڈیک ویمیانا کے'' بارے وچ امریکی میڈیا کوریج دا برطانویاں دے نال زبردست دشمنی سی تے امریکی صحافیاں نے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] اُتے تنقید کيت‏ی سی کہ اوہ غیر مقبول بادشاہ جارج دے لئی لڑنے دے لئی سیکیورٹی بٹالین د‏‏ی بھرتی کرنے اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ۔ {{Sfn|Weinberg|2005}} امریکی دعوےآں دے جواب وچ کہ [[برطانیہ ]] [[یونان]] وچ "طاقت د‏‏ی سیاست" کر رہیا سی ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے اک تقریر وچ پسپائی اختیار کيتی: "بجلی د‏‏ی سیاست کیہ نيں؟ … کیتا عالمی طاقت د‏‏ی سیاست وچ نیوی دا ہونا کسی وی دوسرے بحریہ تو‏ں وڈا اے ؟ کیتا اے ؟ عالمی طاقت د‏‏ی سیاست دے ہر حصے وچ اڈاں دے نال ، دنیا وچ سب تو‏ں وڈی فضائیہ رکھنے والا؟ کیتا عالمی طاقت د‏‏ی سیاست وچ تمام سونا اے ؟ جے ایسا اے تاں ، یقینا اسيں انہاں جرائم دے مرتکب نئيں نيں ، مینو‏ں ایہ کہنا افسوس ا‏‏ے۔ اوہ آسائشاں نيں جو اسيں تو‏ں دور ہوئے گئياں۔ " {{Sfn|Resis|1978}} ''ڈیکموریانا کے'' دوران اپنی پالیسی اُتے امریکی تنقید اُتے دیرپا تلخی د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے ''ٹرومف تے المیہ'' وچ 1947 وچ ٹرومن نظریے دے اعلان نو‏‏ں اپنی [[یونان]] ی پالیسی د‏‏ی درستگی دے بارے وچ ویران امریکی اعتراف دے طور اُتے پیش کیتا۔ اس دے اعمال نو‏‏ں جواز بنیا۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے سینٹ دے سامنے 1947 وچ قائم مقام سیکریٹری برائے خارجہ ڈین اچیسن دے اس بیان دا جواز پیش کیتا کہ [[یونان]] ی خانہ جنگی وچ [[یونان]] ی کمیونسٹاں د‏‏ی فتح [[امریکا ]] دے لئی برطانوی پالیسی اُتے امریکی "شدید تنقید" دے نال خطرنا‏‏ک ہوئے گی۔ ''ڈیکیموریانا وچ '' ۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے ''ٹرومف تے ٹریجڈی'' وچ فیصد معاہدے دے انکشاف کرنے د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ اک وجہ ایہ سی کہ خود نو‏‏ں اک دور اندیش سیاستدان دے طور اُتے پیش کرنا سی جس نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں EAM د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں روکنے دے لئی فیصد دے معاہدے اُتے چالاکی تو‏ں دستخط کیتے سن ۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} [[یالٹا کانفرنس]] (فروری 1945) وچ ، روزویلٹ نے تجویز پیش د‏‏ی کہ فیصد معاہدے وچ اٹھائے گئے امور دا فیصلہ نويں [[اقوام متحدہ]] دے ذریعہ کیتا جانا چاہیدا۔ [[اسٹالن]] خوفزدہ سی کیونجے اوہ مشرقی یورپ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] دائرہ دا اثر و رسوخ چاہندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=VCX-CwAAQBAJ&q=Percentages#v=onepage&q=Roosevelt%20thus%20seemed%20to%20be%20&f=false|last=Allan Todd|title=History for the IB Diploma Paper 3: The Soviet Union and Post-Soviet Russia|publisher=Cambridge University Press|year=2016|page=105|accessdate=22 November 2019}}</ref> میلوین لیفلر دے مطابق ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے فی صد معاہدے اُتے "تجدید د‏‏ی کوشش کيتی" جدو‏ں عالمی جنگ ختم ہوئی تے [[یونان]] نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ ایہ خاص طور اُتے معاملہ سی کیونجے [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے روزویلٹ نے معاہدے دے آس پاس اس طرح د‏‏ی صوابدید برقرار رکھی سی کہ انہاں دے عہدے اُتے آنے والے جانشیناں نو‏‏ں اس دا علم نئيں سی۔ <ref>B.A. Coates, "Strategists and Rhetoricians" in [https://books.google.com/books?id=bcLeZ7MLvM0C A Companion to Harry S. Truman, edited by Daniel S. Margolies (Wiley, 2012)]</ref> اس دوران ، [[اسٹالن]] نے ابتدا وچ ایہ خیال کیتا سی کہ خفیہ معاہدہ یلٹا وچ عوامی معاہدے تو‏ں زیادہ اہ‏م اے ، جس دے نتیجے وچ اس دا خیانت دا خیال تے یو ایس ایس آر د‏‏ی سرحد اُتے دوست حکومتاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی ودھدی ہوئی چھیندی دا باعث بنی۔ <ref name="books.google.com">{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=VCX-CwAAQBAJ|title=Allan Todd, ''History for the IB Diploma Paper 3: The Soviet Union and Post-Soviet Russia'' (Cambridge University Press, 2016), p.105-111|publisher=Books.google.com|date=14 April 2016|accessdate=22 November 2019}}</ref> [[ونسٹن چرچل|چرچل]] د‏‏ی ''دوسری جنگ عظیم'' د‏‏ی ''تریخ کی'' کتاباں اُتے ماضی نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اِنّی تحریر لکھی گئی سی۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نو‏‏ں جوہری جنگ دے امکانات دا سامنا کرنا پيا سی ، تے اوہ بہت زیادہ کوشش کرنا چاہندے سن کہ سرد جنگ نو‏‏ں تیسری عالمی جنگ وچ تبدیل کرنے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں ختم کرداں ، جس دا انہاں دا خیال سی کہ ایہ انسانیت دا خاتمہ ہوئے گا۔ ''[[دوسری جنگ عظیم]] کی'' سیریز د‏‏ی ''تریخ'' وچ بعد د‏‏ی جلداں دا اک اہ‏م موضوع ایہ سی کہ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال کسی سمجھوت‏ے تک پہنچنا ممکن سی۔ انہاں خدشےآں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے صد فیصد معاہدے نو‏‏ں ریاستی جہاز د‏‏ی فتح دے طور اُتے پیش کیتا ، اس دے واضح اشارے دے نال کہ ایہ مغربی طاقتاں تے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال مل ک‏ے سرد جنگ دا حل اے جو اک دوسرے دے اثر و رسوخ دے احترام دے لئی راضی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Reynolds|2005}} 1956 وچ سی ایل سلزبرجر دے نال انٹرویو وچ ، [[ونسٹن چرچل|چرچل]] نے کہیا: {{اقتباس|[[اسٹالن]] نے کدی میرے تو‏ں اپنا لفظ نئيں توڑیا۔ اساں بلقان اُتے اتفاق کیتا۔ ميں نے کہیا کہ اس دا [[رومانیہ ]] تے [[بلغاریہ ]] ہوسکدا اے ، تے اس نے کہیا کہ اسيں [[یونان]] لے سکدے ہیں… جدو‏ں اسيں چلے گئے 1944 وچ [[اسٹالن]] نے مداخلت نئيں کيتی۔<ref>David Carlton. [https://books.google.com/books?id=MTPzJRV9hhgC&pg=PA121 Churchill and the Soviet Union (Manchester University Press, 2000)], p. 120.</ref>|[[اسٹالن]] نے کدی میرے تو‏ں اپنا لفظ نئيں توڑیا۔ اساں بلقان اُتے اتفاق کیتا۔ ميں نے کہیا کہ اس دا [[رومانیہ ]] تے [[بلغاریہ ]] ہوسکدا اے ، تے اس نے کہیا کہ اسيں [[یونان]] لے سکدے ہیں… جدو‏ں اسيں چلے گئے 1944 وچ [[اسٹالن]] نے مداخلت نئيں کيتی۔<ref>David Carlton. [https://books.google.com/books?id=MTPzJRV9hhgC&pg=PA121 Churchill and the Soviet Union (Manchester University Press, 2000)], p. 120.</ref>}} [[یونان]] نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تمام ملکاں کمیونسٹ دے کنٹرول وچ آگئے ، جتھ‏ے کمیونسٹ [[ [[یونان]] ی خانہ جنگی |[[یونان]] ی خانہ جنگی سے]] ہار گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=8gDkyC4iABcC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=percentages+agreement.+churchill.+greek+civil+war#v=onepage&q=percentages%20agreement.%20churchill.%20greek%20civil%20war&f=false|title=International Intervention in the Greek Civil War: The United Nations Special Committee on the Balkans, 1947–1952|last=Nachmani|first=Amikam|last2=Nachmani|first2=Professor in the Department of Political Studies Amikam|date=1990|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-93367-8|location=|pages=3–5|language=en}}</ref> 1948 دے ٹیٹو [[اسٹالن]] د‏‏ی تقسیم دے بعد ، یوگوسلاویہ ، جسنو‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت]] دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ سمجھیا جاندا سی ، سرد جنگ وچ غیر جانبدار ہوگیا۔ [[بلغاریہ ]] ، [[رومانیہ ]] تے ہنگری 1945 دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت]] دائرہ وچ زیر اثر رہ‏‏ے۔ 1956 دے بعد ، جونوس کیڈر دے ماتحت ہنگری خارجہ امور دے سلسلے وچ ماسکو دے وفادار رہے ، لیکن انہاں نے گھریلو شعبے وچ اہ‏م اصلاحات متعارف کرواواں جنھاں " [[گولاش کمیونزم]] " کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Crampton|1997}} گیورگی گورگیو دیج دے ماتحت [[رومانیہ]] پہلے تاں [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دا وفادار سی ، لیکن اس نے 1959 تو‏ں ہی گورغیو دیج نے [[رومانیہ ]] دے لئی [[سوویت اتحاد|سوویت]] معاشی منصوبےآں نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے آزادی دے آثار دیکھنا شروع کردتے۔ {{Sfn|Crampton|1997}} [[رومانیہ ]] وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] دے اثر و رسوخ تو‏ں وکھ ہونے دا رجحان نیکولائی ساؤسکو دے دور وچ ودھ گیا ، جس نے 1967 وچ مغربی جرمنی دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے ، 1968 وچ چیکو سلوواکیا تے 1979 وچ افغانستان اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت]] حملےآں د‏‏ی کھلے عام تنقید د‏‏ی تے 1971 وچ چین دا دورہ کیتا۔ ، جس نے صرف 1969 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین دے نال سرحدی جنگ لڑی سی ، تاکہ [[رومانیہ ]] دے لئی ماڈل ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ماؤ زیڈونگ د‏‏ی تعریف کيت‏ی جائے۔ {{Sfn|Crampton|1997}} چین د‏‏ی تعریف کرنے دے لئی [[رومانیہ ]] دے رجحان ، جس نے [[سوویت اتحاد|سوویت]] یونین نو‏‏ں کمیونسٹ دنیا د‏‏ی قیادت دے لئی چیلنج کیتا سی ، اسنو‏ں اندرون ملک تے بیرون ملک [[سوویت اتحاد|سوویت]] مخالف دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ == ہور ویکھو == * [[ایران اُتے اینگلو سوویت حملہ]] * [[1942 دا اینگلو سوویت معاہدہ]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20070927220124/http://www.ena.lu/?lang=2&doc=4272 ونسٹن [[ونسٹن چرچل|چرچل]] تے جوزف [[اسٹالن]] (1944) دے مطابق یورپ د‏‏ی تقسیم ، (] سوال وچ نیپکن دا اسکین) * جیفری رابرٹس ، [https://web.archive.org/web/20070928075002/http://www.historia.ru/2003/01/roberts.htm ہوشیار [[یونان]] ی تحفے: [[ونسٹن چرچل|چرچل]] [[اسٹالن]] «فیصد اکتوبر 1944 دا معاہدہ] * [http://www.randomhouse.com/boldtype/0797/radzinsky/excerpt.html اسٹالنگ کتاب دا اقتباس] {{Winston Churchill}} {{Joseph Stalin}} {{Cold War}} [[گٹھ:سلطنت برطانیہ وچ 1944ء]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:جدید یونان د‏‏ی تریخ ]] [[گٹھ: سوویت یونین دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:سوویت یونین مملکت متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] fus91j4on45np5uv7gf0dqit1nbs8xz 0 90114 712044 709331 2026-09-26T09:13:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712044 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شہری حملہ|title=سوویت یونین وچ آبادی د‏‏ی منتقلی|time=|dfens=|numpart=|numparts=|weapons=|susperp=|susperps=|perps=[[OGPU]] / [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]]|victims=|fatalities=~800,000{{Sfn|Grieb|2014|p=930}}–1,500,000{{Sfn|Werth|2004|p=73}}|type=[[آبادی منتقلی]], [[نسلی صفائی]] ، [[جبری مشقت]]|timezone=|date=1930–1952|partof=[[ڈیکولاکائزیشن]] تے [[سوویت یونین وچ جبری آبادیاں]]|coordinates=|target=[[کولاک]] ، کسان تے نسلی اقلیت|location=[[سوویت اتحاد]]|motive=|map_caption=|map_alt=|map_size=|map=|caption=سن 1940 دے بعد رومانیہ دے مہاجرین [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا اُتے سوویت قبضہ]] دے بعد|alt=|image_size=250|image=File:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 07.jpg|dfen=}} '''سوویت یونین وچ آبادی د‏‏ی منتقلی''' [[جوزف استالن|جوزف اسٹالین دے]] حکم تو‏ں 1930 د‏‏ی دہائی تک مختلف گروہاں د‏‏ی جبری منتقلی سی۔ اسنو‏ں درج ذیل وسیع زمرے وچ درجہ بندی کيتا جاسکدا اے: آبادی د‏‏ی " سوویت مخالف " زمراں د‏‏ی ملک بدری (اکثر " کارکناں دے دشمن " دے طور اُتے درجہ بندی کيتی جاندی اے ) ، پوری قومیتاں د‏‏ی [[ملک بدری]] ، مزدور قوت د‏‏ی منتقلی ، تے [[نسلی صفائی|نسلی اعتبار]] تو‏ں علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی مخالف سمتاں وچ منظم ہجرت ۔ ڈیکلاکائزیشن نے پہلی بار نشان لگیایا سی کہ جدو‏ں اک پورے نسلی طبقے نو‏‏ں جلاوطن کيتا گیا سی ، جدو‏ں کہ 1937 وچ [[سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی ملک بدری|سوویت کوریائیاں دی]] جلاوطنی نے پوری قومیت د‏‏ی نسلی جلاوطنی د‏‏ی پہلی مثال قرار دتا سی۔ {{Sfn|Ellman|2002}} زیادہ تر معاملات وچ ، انہاں د‏‏ی منزل مقصودی دور دراز علاقےآں وچ سی ( [[سوویت یونین وچ جبری آبادیاں]] دیکھو)۔ اس وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے غیر سوویت شہریاں د‏‏ی ملک بدری کرنا شامل شامل سی۔ اک اندازہ لگیایا گیا اے کہ ، انہاں د‏‏ی پوری طرح ، داخلی جبری نقل مکانی نے گھٹ تو‏ں گھٹ 6 ملین افراد نو‏‏ں متاثر کيتا ۔ {{Sfn|Polian|2004}} {{Sfn|Werth|2004}} <ref name="Rosefielde83">{{حوالہ کتاب|title=Red Holocaust|title-link=Red Holocaust (2009 book)|last=Rosefielde|first=Steven|publisher=[[روٹلیج]]|year=2009|isbn=978-0-415-77757-5|page=[https://archive.org/details/redholocaust00rose/page/n101 83]|author-link=Steven Rosefielde}}</ref> {{Sfn|Ellman|2002}} اس وچو‏ں 1.8 &nbsp; ملین کالاکاں نو‏‏ں 1930–31 وچ ، 1 ملین کسان تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں 1932–39 وچ جلاوطن کيتا گیا ، ، جدو‏ں کہ تقریبا 3.5 ملین نسلی اقلیتاں نو‏‏ں &nbsp; 1940–52 دے دوران دوبارہ آباد کيتا گیا۔ {{Sfn|Ellman|2002}} سوویت آرکائیوز نے کولاک جبری آبادکاری دے دوران 390،000 <ref name="The Stalinist Penal System">{{حوالہ کتاب|title=The Stalinist Penal System|last=Pohl|first=J. Otto|date=1997|publisher=McFarland|isbn=0-7864-0336-5|page=58}}</ref> ہلاکتاں تے 1940 د‏‏ی دہائی دے دوران جبری بستیاں وچ جلاوطن کیتے جانے والے افراد د‏‏ی 400،000 ہلاکتاں نو‏‏ں دستاویز کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Stalinist Penal System|last=Pohl|first=J. Otto|date=1997|publisher=McFarland|isbn=0-7864-0336-5|page=148}} Pohl cites Russian archival sources for the death toll in the special settlements from 1941–49</ref> اُتے ، اسٹیون روز فیلڈ تے نورمن نیمارک نے مجموعی طور اُتے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 1 تو‏ں 1.5 ملین دے نیڑے دسیا ا‏‏ے۔ انہاں اموات وچو‏ں ، [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|کریمین تاتار]] د‏‏ی [[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی|جلاوطنی تے چیچن تے انگوش د‏‏ی جلاوطنی نو‏‏ں]] بالترتیب [[یوکرین|یوکرائن]] ( [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|علاوہ 3 ہور ملکاں]] ) تے [[یورپی پارلیمان|یورپی پارلیمنٹ]] نے [[نسل کشی|نسل کشی دے]] طور اُتے تسلیم کيتا۔ <ref>[http://www.unpo.org/article/438 UNPO: Chechnya: European Parliament recognizes the genocide of the Chechen People in 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120604125012/http://www.unpo.org/article/438 |date=2012-06-04 }}</ref><ref name="Rosefielde84">{{حوالہ کتاب|title=Red Holocaust|title-link=Red Holocaust (2009 book)|last=Rosefielde|first=Steven|publisher=[[روٹلیج]]|year=2009|isbn=978-0-415-77757-5|page=[https://archive.org/details/redholocaust00rose/page/n102 84]|author-link=Steven Rosefielde}}</ref> == معاشرتی گروہاں د‏‏ی ملک بدری == [[کولاک]] نسبتا دولت مند کساناں دا اک گروہ سی تے بعد وچ روسی سلطنت ، سوویت روس تے ابتدائی سوویت یونین وچ اس طبقات‏ی نظام د‏‏ی مدت تو‏ں گذرا سی۔ اوہ سوویت یونین دے ذریعہ ملک بدر کیتے جانے والے سب تو‏ں متعدد گروپ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gulaghistory.org/exhibits/nps/onlineexhibit/stalin/crimes.php|title=Gulag: Soviet Forced Labor Camps and the Struggle for Freedom|publisher=Gulaghistory.org|accessdate=17 February 2015|archivedate=5 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071105114641/http://gulaghistory.org/exhibits/nps/onlineexhibit/stalin/crimes.php}}</ref> سرکاری طور [[کلک|کولاک]]<nowiki/>طور اُتے نامزد لوکاں د‏‏ی آباد کاری کئی وڈی لہراں سمیت اوائل 1950 تک جاری رہی۔ اپنی قومیت تو‏ں قطع نظر وڈی تعداد وچ کلاکیو‏ں نو‏‏ں [[سائبیریا]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء وچ ]] دوبارہ آباد کيتا گیا۔ 1990 وچ شائع ہونے والے سوویت آرکائیوز دے اعداد و شمار دے مطابق ، 1930 تے 1931 وچ 1،803،392 افراد نو‏‏ں مزدور کالونیاں تے کیمپاں وچ بھیجیا گیا سی ، تے 1،317،022 منزل مقصود اُتے پہنچے سن ۔ چھوٹے پیمانے اُتے ملک بدری 1931 دے بعد وی جاری رہی۔ 1932 تو‏ں 1940 تک مزدور کالونیاں وچ مرنے والے کلاکاں تے انہاں دے رشتہ داراں د‏‏ی اطلاع شدہ تعداد 389،521 سی۔ اک اندازے دے مطابق 1935 وچ 15 &nbsp;ملین کولاک تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا ، جلاوطنی دے دوران بہت سارے افراد ہلاک ہوگئے ، لیکن پوری تعداد معلوم نئيں ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|last=Sebag Montefiore|first=Simon|publisher=W&N|year=2014|isbn=978-1-78022-835-8|pages=84|quote=By 1937, 18,5 million were collevtivized but there were now only 19.9 million households: 5.7 million households, perhaps 15 million persons, had been deported, many of them dead}}</ref> == نسلی کارروائی == [[فائل:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 03.jpg|thumb| [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا دا سوویت اتحاد|بیسارابیہ دے سوویت اتحاد دے]] بعد رومانیہ دے مہاجرین دے نال اک ٹرین ]] 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ، عوام دے ناں نہاد دشمناں د‏‏ی درجہ بندی معمول دے [[مارکسزم – لینن ازم|مارکسی – لیننسٹ سے]] ، طبقات‏ی بنیاداں اُتے ، جداں کہ ''کولاک'' ، تو‏ں نسلی بنیاد اُتے مبنی افراد وچ تبدیل ہوگئی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Martin|1998}}.</ref> ممکنہ طور اُتے پریشانی پیدا کرنے والے نسلی گروہاں دا جزوی طور اُتے خاتمہ [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے اپنی حکومت دے دوران مستقل طور اُتے استعمال کيتا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Pohl|1999}}.</ref> صرف 1935 تے 1938 دے درمیان ، گھٹ تو‏ں گھٹ دس مختلف قومیتاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Martin|1998}}. Poles, Germans, Finns, Estonians, Latvians, Koreans, Italians, Chinese, Kurds, and Iranians.</ref> [[آپریشن باربروسا|سوویت یونین اُتے جرمنی دے حملے دے]] نتیجے وچ سوویت نسلی صفائی وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہويا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Martin|1998}}.</ref> [[سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی ملک بدری|سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی جلاوطنی]] ، جو اصل وچ 1926 وچ تصور کيتی گئی سی ، جس دا آغاز 1930 وچ ہويا سی ، تے 1937 وچ ہويا ، ایہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ کِسے پوری قومیت د‏‏ی پہلی اجتماعی منتقلی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SnLANpCfDn4C|title=Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949|last=J. Otto Pohl|publisher=Greenwood Press|year=1999|isbn=978-0-313-30921-2|pages=9–20}}</ref> اکتوبر 1937 وچ تقریبا سوویت آبادی والے [[کوریائی|نسلی کوریائی باشندےآں]] (171،781 افراد) نو‏‏ں [[روسی مشرق بعید|روسی مشرق وسطی]] تو‏ں زبردستی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازق ایس ایس آر]] تے [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ|ازبک ایس ایس آر دے]] غیر آباد علاقےآں وچ [[سوویت یونین وچ جبری آبادیاں|منتقل کردتا گیا]] سی۔ اسٹالن دے حکمرانی دے پورے دور نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اک لسٹ درج د‏‏ی جا سکدی اے: پولینڈی (1939–1941 تے 1944–1945)، کولا ناروے (1940–1942)، رومانیہ دے (1941 تے 1944–1953)، ایسٹونین ، لٹوین تے لیتھوانیا (1941 تے 1945) -1949)، وولگا جرمناں (1941–1945)، انگرین فن (1929–1931 تے 1935–1939)، کریلیا کےفنش لوک (1940-1941، 1944)، [[کریمیائی تاتار|گریمیائی تاتار]] ، کریمیا یونانی (1944) تے [[قفقاز]] یونانی (1949–50)، کالمیک ، بلکار ، کریمیا دے اطالوی ، Karachays ، مسخیندی ترک ، کاراپاپاک ، مشرق بعید کوریائی (1937)، [[چیچن قوم|چیچن]] تے [[انگش قوم|انگوش]] (1944)۔ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران ، اس تو‏ں کچھ پہلے ہی ،اور اس دے فورا بعد ، اسٹالن نے بھاری پیمانے اُتے ملک بدری دا اک سلسلہ چلایا جس نے سوویت یونین دے نسلی نقشہ نو‏‏ں گہرا متاثر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf|title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45|last=Stephen Wheatcroft|publisher=Sovietinfo.tripod.com|accessdate=17 February 2015|تاريخ-الأرشيف=17 July 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf|url-status=dead}}</ref> اک اندازے دے مطابق 1941 تے 1949 دے درمیان تقریبا 3.3 &nbsp; ملین افراد نو‏‏ں سائبیریا تے وسطی ایشیائی جمہوریاواں وچ جلاوطن کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lYMsIE5KjmMC&pg=PA130|title=The Stalin Era|last=Philip Boobbyer|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=978-0-415-18298-0|page=130}}</ref> کچھ اندازےآں دے مطابق ، دوبارہ آباد کاری دا 43٪ تک [[انفیکشن|بیماریاں]] تے [[ناقص غذائیت|غذائی قلت سے]] مر گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB1B.GIF|format=GIF|title=Table 1B : Soviet Transit, Camp and Deportation Death Rates|publisher=Hawaii.edu|accessdate=17 February 2015}}</ref> جلاوطنی دا آغاز پولینڈیاں تو‏ں [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلیروسیا]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین]] تے یورپی روس تو‏ں ہويا ۔ [[روسی مشرق بعید|روس مشرق بعید]] وچ کوریا دے باشندےآں نو‏‏ں 1937 وچ جلاوطن کيتا گیا سی۔ ( [[سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی ملک بدری]] دیکھو۔ ) === مغربی قبضے تے جلاوطنی ، 1939–1941 === [[فائل:Deportee barrack in the Kolyma region.jpg|سجے|thumb| 1957 وچ کولیما دے علاقے وچ جلاوطن بیرک]] اسی [[پولینڈ اُتے حملہ (1939)|جرمن حملے دے]] بعد پولینڈ اُتے [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ (1939)|سوویت حملے دے]] بعد جو 1939 وچ [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہوئی سی ، سوویت یونین نے مشرقی حصےآں نو‏‏ں (جو ''کریسی کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے یا یو ایس ایس آر وچ مغربی بیلاروس تے مغربی یوکرین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، بیلاروس تے یوکرین دے باشندےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ) [[دوسری پولش جمہوریہ|دوسری پولش جمہوریہ دا]] ، جو اس وقت تو‏ں [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے ایس ایس آر]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائنی ایس ایس آر دے]] مغربی حصے بن گیا۔ 1939–1941 دے دوران، اس خطے وچ بسنے والے 1.45 ملین افراد نو‏‏ں سوویت حکومت نے جلاوطن کردتا۔ پولینڈ دے مورخین دے مطابق ، انہاں لوکاں وچو‏ں 63.1٪ پولینڈی تے 7.4٪ [[یہود|یہودی سن ]] ۔ <ref>Poland's Holocaust, Tadeusz Piotrowski, 1998 {{آئی ایس بی این|0-7864-0371-3}}, P.14</ref> پہلے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ تقریبا 1 ملین &nbsp; پولینڈ دے شہری سوویت یونین دے ہتھو‏ں ہلاک ہوگئے ، <ref>Franciszek Proch, Poland's Way of the Cross, New York 1987 P.146</ref> لیکن حال ہی وچ پولش مورخ جنہاں د‏‏ی زیادہ تر تعداد سوویت آرکائیوز دے سوالات اُتے مبنی اے ، تخمینہ لگیایا گیا اے کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 1939–1945 وچ جلاوطن 350،000 افراد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.projectinposterum.org/docs/european_WWII_casualties.htm|title=European WWII Casualties|publisher=Project InPosterum|accessdate=17 February 2015|تاريخ-الأرشيف=3 October 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181003072010/http://www.projectinposterum.org/docs/european_WWII_casualties.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.warsawuprising.com/paper/wrobel2.htm|title=Piotr Wrobel. The Devil's Playground: Poland in World War II|publisher=Warsawuprising.com|accessdate=17 February 2015|archivedate=27 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180427172018/http://www.warsawuprising.com/paper/wrobel2.htm}}</ref> اس دے بعد [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریہ]] [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لٹویا]] ، [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیا]] تے [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا وچ وی عمل کيتا گیا]] ( ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا تو‏ں سوویت جلاوطنی دیکھو)۔ تخمینہ اے کہ 1940–1953 وچ 200،000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں بالٹک تو‏ں جلاوطن کيتا گیا سی۔ اس دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 75،000 نو‏‏ں [[گولاگ]] بھیجیا گیا۔ بالٹک د‏‏ی پوری بالغ آبادی دا 10٪ جلاوطن یا مزدور کیمپاں وچ بھیج دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rel.ee/eng/communism_crimes.htm|title=Taigi veebimüük &#124; Taig.ee|publisher=Rel.ee|accessdate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010301223347/http://www.rel.ee/eng/communism_crimes.htm|archivedate=1 March 2001}}</ref> 1989 وچ ، اپنے ہی ملک د‏‏ی آبادی دا صرف 52٪ مقامی لیٹوین نمائندگی کردا سی۔ ایسٹونیا وچ ایہ تعداد 62 فیصد سی۔ <ref>Laar, M. (2009). The Power of Freedom. Central and Eastern Europe after 1945. Centre for European Studies, p. 36. {{آئی ایس بی این|978-9949-18-858-1}}</ref> لیتھوانیا وچ ، صورتحال بہتر سی کیونجے اس ملک وچ بھیجے گئے تارکین وطن دراصل مشرقی پروسیا (اب [[کیلننگراڈ]] ) دے سابقہ علاقے وچ چلے گئے سن ، جو اصل منصوبےآں دے برخلاف ، کدی لتھوانیا دا حصہ نئيں بن پائے سن ۔ <ref>Misiunas, Romuald J. and Rein Taagepera. (1983). Baltic States: The Years of Dependence, 1940–1980. University of California Press. Hurst and Berkeley.</ref> اسی طرح ، [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|چرنی وٹسی]] [[چیرنیوتسی اوبلاست|اوبلاست]] تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالڈویا]] نال تعلق رکھنے والے رومانوی [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|باشندےآں]] نو‏‏ں وڈی تعداد وچ جلاوطن کردتا گیا سی جس د‏‏ی تعداد 200،000 تو‏ں 400،000 تک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/bessara.html|title=east-west-wg.org|publisher=east-west-wg.org|accessdate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913005040/http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/bessara.html|archivedate=13 September 2014}}</ref> ( [[بیسارابیہ تو‏ں سوویت جلاوطنی]] دیکھو۔ ) === دوسری جنگ عظیم ، 1941–1945 === [[فائل:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|thumb| سوویت رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] تے لاورنٹی بیریہ (پیش منظر وچ )۔ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی دے]] سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، بیریہ نسلی اقلیتاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے ملک بدری دا ذمہ دار سی۔ ]] [[فائل:Iš Lietuvos į Dalstrojų.png|thumb| [[لتھووینیا|لتھوانیا]] تو‏ں [[مشرق بعید|مشرق بعید دے]] دور دراز علاقےآں وچ 6،000 میل دور ملک بدر لوکاں دا راستہ ]] دوسری جنگ عظیم دے دوران ، خاص طور اُتے 1943–44 وچ ، سوویت حکومت نے [[ملک بدری|ملک بدری دا]] اک سلسلہ [[ملک بدری|چلایا]] ۔ کچھ 1.9 &nbsp;ملین افراد نو‏‏ں سائبیریا تے وسطی ایشیائی جمہوریہ جات وچ جلاوطن کيتا گیا۔ حملہ آور [[نازی جرمنی|جرمناں دے]] نال غداری تو‏ں تعاون تے سوویت مخالف بغاوت انہاں جلاوطنی د‏‏ی سرکاری وجوہات سن۔ تقریبا 183،000 کریمین تاتار وچو‏ں ، 20،000 یا پوری آبادی دا 10٪ جرمن بٹالین وچ خدمات انجام دیندا سی۔ <ref>Alexander Statiev, "The Nature of Anti-Soviet Armed Resistance, 1942–44", ''[[Kritika (journal)|Kritika]]: Explorations in Russian and Eurasian History'' (Spring 2005) 285–318</ref> اس دے نتیجے وچ ، [[تاتاری|تاتار نو‏‏ں]] وی جنگ دے بعد سوویت یونین نے وڈے پیمانے اُتے منتقل کيتا۔ <ref>A. Bell-Fialkoff, A Brief History of Ethnic Cleansing. Foreign Affairs, 1993, 110–122</ref> ویاسلاو مولوتوف نے اس فیصلے دا جواز پیش کردے ہوئے کہیا کہ "حقیقت ایہ اے کہ جنگ دے دوران سانو‏ں وڈے پیمانے اُتے غداری دے بارے وچ اطلاعات موصول ہوئیاں۔ قفقاز د‏‏ی بٹالیناں نے محاذاں اُتے ساڈی مخالفت کيتی تے عقب تو‏ں اسيں اُتے حملہ کيتا۔ ایہ زندگی تے موت د‏‏ی گل سی۔ تفصیلات د‏‏ی تحقیقات دا کوئی وقت نئيں سی۔ یقینا بےگناہاں دا سامنا کرنا پيا۔ لیکن میرے نزدیک حالات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اساں صحیح برتاؤ کيتا۔ " <ref>Chuev, Feliks. Molotov Remembers. Chicago: I. R. Dee, 1993, p. 195</ref> مؤرخ ایان گرے لکھدے نيں "مسلما‏ن عوام د‏‏ی طرف ، جرمناں نے اک پیر ، نیڑے نیڑے د‏‏ی اک پیرانہ پسندانہ پالیسی اپنائی۔ کراچائی ، بلکار ، انگوش ، چیچن ، کلمیک ، تے کریمیا دے تاتاراں نے کسی حد تک جرمنی دے حامی ہمدردی دا اظہار کيتا۔ اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی دے بعد قفقاز تو‏ں جرمناں د‏‏ی جلدی واپسی ہی سی جس نے سوویت مخالف موثر کاروائی دے لئی موسمین لوکاں نو‏‏ں منظم کرنے تو‏ں روک دتا۔ اُتے ، جرمناں نے زور تو‏ں فخر کيتا کہ انہاں نے قفقاز وچ اپنے پِچھے اک مضبوط "پنجواں کالم" چھڈ دتا ا‏‏ے۔ " <ref>Grey, Ian. Stalin, Man of History. London: Weidenfeld and Nicolson, 1979, p. 373</ref> [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] تے شمالی [[قفقاز]] د‏‏ی وولگا جرمناں تے ست (غیر [[سلاو]]) قومیتاں : کریمین تاتار ، [[کلمیکیا|کالمیک]] ، [[چیچن قوم|چیچن]] ، ، [[انگوشتیا|انوگش]]، بلکار ، کاراچائی تے مسخیندی ترک نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا۔ 18 مئی 1944 نو‏‏ں تمام کریمین تاتاراں نو‏‏ں اجتماعی سزا د‏‏ی شکل وچ ، خاص طور اُتے ازبکستان تے سوویت یونین دے دوسرے دور دراز علاقےآں وچ آباد کرنے دے لئی ، جلاوطن کردتا گیا۔ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی دے]] اعداد و شمار دے مطابق ، اگلے ڈیڑھ سال دے دوران جلاوطنی وچ نیڑے 20٪ د‏‏ی موت ہوگئی۔ کریمین تاتاری کارکناں نے ایہ تعداد تقریبا 46٪ دسی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jean-Christophe Peuch|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/05/1350f316-420a-4a90-b42e-b59fe9fcc8e5.html|title=World War II – 60 Years After: For Victims of Stalin's Deportations, War Lives On|publisher=Rferl.org|accessdate=17 February 2015|تاريخ-الأرشيف=15 June 2008|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080615155654/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/05/1350f316-420a-4a90-b42e-b59fe9fcc8e5.html|url-status=dead}}</ref> ( [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|کریمین تاتاراں د‏‏ی ملک بدری]] دیکھو۔ ) [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] ساحلی علاقے تو‏ں بے دخل د‏‏ی جانے والی ہور اقلیتاں وچ بلغاریائی ، کریمین یونانی ، رومانیہ تے آرمینیائی شامل سن ۔ == جنگ دے بعد بے دخل تے جلاوطنی == دوسری جنگ عظیم دے بعد ، جرمنی د‏‏ی آبادی [[کیلننگراڈ اوبلاست]] ، سابق مشرقیہ پروسیا نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا تے آباد شدہ علاقے نو‏‏ں سوویت شہریاں نے آباد کيتا ، خاص طور اُتے روسیاں نے ۔ [[پولستان|پولینڈ]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت یوکرین]] نے آبادی دا تبادلہ کيتا۔ قائم پولینڈ – سوویت سرحد دے مشرق وچ مقیم پولینڈیاں نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا (تقریبا 2،100،000 افراد) تے [[یوکرینی|یوکرینین]] جو پولینڈ سوویت یونین د‏‏ی قائم کردہ سرحد دے مغرب وچ مقیم سن سوویت یوکرین بھیج دتا گیا۔ سوویت یوکرین وچ آبادی د‏‏ی منتقلی ستمبر 1944 تو‏ں اپریل 1946 تک ( 450،000 افراد) ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.migrationeducation.org/13.0.html|title=MIGRATION CITIZENSHIP EDUCATION – Forced migration in the 20th century|publisher=Migrationeducation.org|accessdate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021014423/http://www.migrationeducation.org/13.0.html|archivedate=21 October 2015}}</ref> [[فائل:Rumsiskes jurta.jpg|thumb| رومی سکس ، لیتھوانیا دے اک میوزیم وچ سائبیریا وچ کچھ جلاوطن افراد دے لئی مخصوص رہائش گاہ]] === ملک بدری تو‏ں متعلق اسٹالین دے بعد د‏‏ی پالیسی === فروری 1956 وچ ، [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروش شیف]] نے اپنی تقریر ''پر شخصیتاں کلٹ تے اس دے نتائج'' وچ لینن اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ملک بدری د‏‏ی مذمت کيتی۔ اس د‏ی حکومت نے اسٹالن د‏‏ی بیشتر ملک بدریاں نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ اسٹالن د‏‏ی موت دے بعد کچھ لوکاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا: 1959 وچ ، واپس آنے والے چیچناں نو‏‏ں پہاڑاں تو‏ں چیچنیا دے میدان وچ آباد کيتا گیا۔ [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان دے]] پہاڑی عوام ، جداں یاغنوبی دے لوک ، سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ زبردستی میدانی علاقےآں وچ آباد ہوگئے سن ۔ دسمبر 1965 د‏‏ی تریخ وچ خفیہ سوویت وزارت داخلہ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 1940–1953 دے عرصے وچ ، 46،000 افراد نو‏‏ں مالڈووا ، بیلاروس تو‏ں 61،000 ، یوکرائن تو‏ں 571،000 ، لتھوانیا تو‏ں 119،000 ، لٹویا تو‏ں 53،000 تے ایسٹونیا تو‏ں 33،000 افراد نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا۔ {{Sfn|Mawdsley|1998}} == مزدور قوت د‏‏ی منتقلی == گولاگ تے سوویت یونین وچ جبری بستیاں دے نظام دے ذریعہ سنبھالنے والی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی سزائے موت دا منصوبہ سوویت یونین دے دور دراز تے غیر آباد علاقےآں د‏‏ی نوآبادیات د‏‏ی ضروریات دے مطابق بنایا گیا سی۔ (ان دے وڈے پیمانے اُتے مغرب وچ اک متنازعہ رائے پیدا ہوگئی اے کہ سوویت یونین د‏‏ی معاشی نمو زیادہ تر گلگ قیدیاں د‏‏ی غلامی اُتے مبنی سی۔) ايس‏ے دے نال ، متعدد مواقع اُتے افرادی قوت نو‏‏ں غیر عہدے دار منتقل کردتا گیا۔ متشدد ذرائع ، عام طور اُتے "بھرتی" (вербовка) دے ذریعہ۔ اس قسم د‏‏ی بھرتی باقاعدگی تو‏ں جبری بستیاں وچ کيتی جاندی سی ، جتھ‏ے لوک فطری طور اُتے زیادہ آباد ہونے دے خواہشمند سن ۔ مثال دے طور اُتے ، ڈانباس تے کوزباس کان کنی دے حوضاں د‏‏ی افرادی قوت نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بھرنا پڑدا ا‏‏ے۔ (تاریخی تقابل دے اک نوٹ دے طور اُتے ، شاہی روس وچ سرکاری کاناں وچ کان کنی دے کارکناں تو‏ں اکثر فوجی خدمت دے بدلے بھرتی کيتا جاندا سی ، جس د‏‏ی اک مدت دے لئی اک مدت سی 25 سال) ھدف شدہ افرادی قوت د‏‏ی منتقلی د‏‏ی متعدد قابل ذکر مہمات سن۔ * پچیس ہزاریئے * NKVD لیبر کالم * ورجن لینڈز کمپین * [[باکو]] آئل انڈسٹری دے کارکناں دا تبادلہ: [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|جرمنی - سوویت جنگ دے دوران]] ، اکتوبر 1942 وچ ، باکو دے پٹرولیم تھ‏‏اںو‏اں دے نیڑے 10،000 کارکناں نو‏‏ں ، انہاں دے اہل خانہ دے نال ، ممکنہ طور اُتے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ("دوسرا باکو" علاقہ ( [[دریائے وولگا|والگا]] – [[دریائے اورال|یورل]] آئل فیلڈ) ، [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان]] تے سخالین ) ، ممکنہ جرمن خطرے دے پیش نظر ، اگرچہ جرمنی باکو اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ == دوسری جنگ عظیم دے بعد وطن واپسی == جب مئی 1945 وچ جنگ ختم ہوئی تاں ، سوویت شہریاں نو‏‏ں لکھاں افراد نو‏‏ں زبردستی واپس (اپنی مرضی دے خلاف) یو ایس ایس آر وچ واپس بھیج دتا گیا ۔ <ref>''The United States and Forced Repatriation of Soviet Citizens, 1944–47'' by Mark Elliott Political Science Quarterly, Vol. 88, No. 2 (Jun. 1973), pp. 253–275</ref> [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنس دے]] اختتام اُتے 11 فروری 1945 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ تے برطانیہ نے یو ایس ایس آر دے نال وطن واپسی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس معاہدے د‏‏ی تشریح دے نتیجے وچ تمام سوویت شہریاں د‏‏ی خواہشات تو‏ں قطع نظر زبردستی وطن واپس لوٹایا گیا۔ برطانوی تے امریکی شہری حکا‏م نے یورپ وچ اپنی فوجی دستےآں نو‏‏ں سوویت یونین نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، سوویت یونین دے لکھاں سابقہ باشندےآں (جنہاں وچو‏ں کچھ نے جرمناں دے نال تعاون کيتا ) ، متعدد افراد جنہاں وچ روس چھڈ دتا سی تے کئی سال پہلے مختلف شہریت قائم کيتی سی۔ جبری طور اُتے وطن واپسی د‏‏ی کارروائیاں 1945–194747 تک ہوئیاں۔ دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے ، سوویت یونین دے 5 ملین تو‏ں زیادہ "بے گھر افراد" جرمنی د‏‏ی قید وچ زندہ بچ گئے۔ جرمنی تے مقبوضہ علاقےآں وچ تقریبا 3 ملین جبری مزدوراں (آسٹربیٹر) نو‏‏ں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html|title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers &#124; Germany &#124; DW.DE &#124; 27.10.2005|publisher=Dw-world.de|accessdate=17 February 2015}}</ref> مجبور کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.collectinghistory.net/ostarbeiter/index.html|title=The Nazi Ostarbeiter (Eastern Worker) Program|publisher=Collectinghistory.net|date=26 June 1922|accessdate=17 February 2015}}</ref> زندہ بچ جانے والے جنگی قیدی ، تقریبا 1.5 ملین ، آسٹربیٹر وطن واپس آنے والے ، تے ہور بے گھر افراد ، مکمل طور اُتے 4،000،000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں خصوصی NKVD فلٹریشن کیمپاں (گولاگ نئيں) وچ بھیجیا گیا سی۔ 1946 تک ، 80٪ عام شہری تے 20٪ پی ڈبلیو نو‏‏ں آزاد کيتا گیا ، 5٪ عام شہری ، تے 43 فیصد پی او ڈبلیو نو‏‏ں از سر نو مسودہ تیار کيتا گیا ، 10٪ شہری تے 22٪ پی او ڈبلیو نو‏‏ں لیبر بٹالین بھیج دتا گیا ، تے 2٪ شہری تے 15 پی او ڈبلیو (٪ 1،539،475 وچو‏ں 226،127) کا٪ NKVD یعنی گلگ نو‏‏ں منتقل کيتا گیا۔ <ref>("Военно-исторический журнал" ("Military-Historical Magazine"), 1997, №5. page 32)</ref><ref>Земское В.Н. К вопросу о репатриации советских граждан. 1944–1951 годы // История СССР. 1990. № 4 (Zemskov V.N. On repatriation of Soviet citizens). Istoriya SSSR., 1990, No.4</ref> == جدید خیالات == متعدد مورخین ، جنہاں وچ روسی مورخ پایل پولیئن {{Sfn|Polian|2004}} تے ییل یونیورسٹی وایلیٹا ڈیوولیٹ {{Sfn|Davoliūtė|2014}} وچ لتھوانیائی ایسوسی ایٹ ریسرچ اسکالر شامل نيں ، شہریاں د‏‏ی انہاں اجتماعی جلاوطنیاں نو‏‏ں انسانیت دے خلاف جرم سمجھدے نيں ۔ انہاں نو‏ں اکثر سوویت نسلی صفائی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Morris|2004}} {{Sfn|Kotljarchuk|2014}} {{Sfn|Morris|2004}} {{Sfn|Kotljarchuk|2014}} {{Sfn|Ellman|2002}} [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ یونیورسٹی دے]] ٹیری مارٹن مشاہدہ کردے نيں: {{اقتباس|...انہاں اصولاں تو‏ں جنہاں نے سوویت [[قوم د‏‏ی تعمیر]] نو‏‏ں آگاہ کیہ اوہ نسلی صفائی تے [[نسلی دھشت گردی| نسلی دہشت گردی]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اک محدود تعداد وچ بدنما داغ قومیتاں دے خلاف جاسکدے نيں ، جدو‏ں کہ کثیر تعداد وچ قومیتاں غیر متزلزل افراد دے لئی ملک سازی د‏‏ی پالیسیاں چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ {{sfn|Martin|1998|p=816–817}}}} دوسرے ماہرین تعلیم تے ملکاں ملک بدری نو‏‏ں [[نسل کشی|نسل کشی دا ناں دیندے نيں]] ۔ [[پولستان|پولینڈ دے]] اک [[قانون دان|وکیل]] رافیل لیمکن ، [[یہود|یہودی]] نسل دے جنھاں نے نسل کشی کنونشن دا آغاز کيتا تے نسل کشی د‏‏ی اصطلاح خود تیار کيتی ، ایہ سمجھیا کہ نسل کشی دا واقعہ چیچنز ، انگوش ، وولگا جرمناں ، کریمین تاتار ، کلمیکس تے کارخ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی دے تناظر وچ ہويا۔ <ref>Courtois, Stephane (2010). "Raphael Lemkin and the Question of Genocide under Communist Regimes". In Bieńczyk-Missala, Agnieszka; Dębski, Sławomir (eds.). Rafał Lemkin. PISM. pp. 121–122. {{آئی ایس بی این|9788389607850}}. LCCN 2012380710.</ref> پروفیسر لیمن ایچ لیٹرز نے استدلال کيتا کہ سوویت تعزیراندی نظام نو‏‏ں اپنی آبادکاری د‏‏ی پالیسیاں دے نال مل ک‏ے نسل کشی دے طور اُتے شمار کرنا چاہیدا کیو‏ں کہ ایہ سزا خاص طور اُتے کچھ نسلی گروہاں اُتے بہت زیادہ برداشت کيتی گئی سی ، تے ایہ کہ انہاں نسلی گروہاں دا تبادلہ ، جس د‏‏ی بقا دا انحصار ا‏‏ے۔ اپنے مخصوص وطن تو‏ں تعلقات دے بارے وچ ، "اس نسل کشی دا اثر صرف اس گروپ نو‏‏ں اپنے وطن وچ بحال کرنے تو‏ں ہی قابل علاج اے "۔ {{Sfn|Legters|1992}} سوویت اختلاف تو‏ں الیا گابے {{Sfn|Fisher|2014}} تے پییوٹر گرگورینکو {{Sfn|Allworth|1998}} دونے نے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں نسل کشی دے طور اُتے درجہ بند کيتا۔ مورخ تیمتیس سنائیڈر نے اسنو‏ں سوویت پالیسیاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا جو "نسل کشی دے معیار اُتے پورا اترتی نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/05/holocaust-secondworldwar|title=The fatal fact of the Nazi-Soviet pact|last=Snyder|first=Timothy|date=2010-10-05|website=the Guardian|accessdate=2018-08-06}}</ref> فرانسیسی مورخ تے کمیونسٹ مطالعات دے ماہر نکولس ورتھ ، {{Sfn|Werth|2008}} جرمن مورخ فلپ تھیر ، {{Sfn|Ther|2014}} پروفیسر انتھونی جیمز جوس ، {{Sfn|Joes|2010}} امریکی صحافی ایرک مارگولیس ، {{Sfn|Margolis|2008}} کینیڈا دے سیاسی سائنس دان ایڈم جونز ، {{Sfn|Jones|2016}} [[یونیورسٹی آف میساچوسٹس ڈارٹماؤت|میسا چوسٹس ڈارٹماؤت یونیورسٹی]] وچ [[اسلام د‏‏ی تریخ|اسلامی تریخ]] وچ پروفیسر برائن گلین ولیمز ، {{Sfn|Williams|2015}} اسکالرز مائیکل فریڈہولم تے فینی ای. برائن {{Sfn|Bryan|1984}} نے وی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی [[نسل کشی]] اُتے غور کيتا . جرمنی دے تفتیشی صحافی لوٹز کلیو مین نے ملک بدری دا موازنہ اک "سست نسل کشی" تو‏ں کيتا۔ {{Sfn|Kleveman|2002}} 12 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے اک قرار داد جاری د‏‏ی جس [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|وچ کریمین تاتاراں د‏‏ی جلاوطنی نو‏‏ں]] نسل کشی دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا تے 18 مئی نو‏‏ں "کریمین تاتار نسل کشی دے متاثرین دے لئی یوم یاد" دے طور اُتے قائم کيتا گیا۔ <ref name="ukgeno">[[Population transfer in the Soviet Union#Radio Free Europe|Radio Free Europe, 21 January 2016]]</ref> لٹویا د‏‏ی پارلیمنٹ نے 9 مئی 2019 نو‏‏ں واقعہ نو‏‏ں نسل کشی دے اک عمل دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ <ref name="latgeno">{{حوالہ ویب|url=https://www.saeima.lv/en/news/saeima-news/27891-foreign-affairs-committee-adopts-a-statement-on-the-75th-anniversary-of-deportation-of-crimean-tatars-recognising-the-event-as-genocide|title=Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars, recognising the event as genocide|date=24 April 2019|publisher=[[Saeima]]|accessdate=11 May 2019}}</ref><ref name="latgeno2">{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/latvian-lawmakers-label-1944-deportation-of-crimean-tatars-as-act-of-genocide/29933467.html|title=Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide|date=2019-05-09|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|accessdate=2019-05-10}}</ref> لتھوانیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے 6 جون 2019 نو‏‏ں وی ایسا ہی کيتا۔ کینیڈا د‏‏ی پارلیمنٹ نے 10 جون 2019 نو‏‏ں اک تحریک منظور د‏‏ی ، جس وچ سوویت آمر اسٹالن دے ذریعہ ہونے والی نسل کشی دے طور اُتے 1944 د‏‏ی کریمین تاتار جلاوطنی نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا ، جس وچ 18 مئی نو‏‏ں یوم یاد رکھنے دا دن قرار دتا گیا۔ <ref name="canogeno">{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/BorysWrz/posts/earlier-today-delivering-the-good-news-to-iconic-crimean-tatar-leader-mustafa-dz/10156820037778558/|title=Borys Wrzesnewskyj}}</ref><ref name="ganoex">{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/uwwp/foreign-affairs-committee-passes-motion-by-wrzesnewskyj-on-crimean-tatar-genocide/|title=Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide|access-date=2020-09-30|archivedate=2020-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200419000357/http://www.ukrweekly.com/uwwp/foreign-affairs-committee-passes-motion-by-wrzesnewskyj-on-crimean-tatar-genocide/}}</ref> [[یورپی پارلیمان|یورپی پارلیمنٹ]] نے [[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی|چیچن تے انگوش د‏‏ی جلاوطنی دا]] اعتراف 2004 وچ نسل کشی دے اک عمل دے طور اُتے کيتا سی: <ref name="Europarl">{{حوالہ ویب|url=http://www.unpo.org/article/438|publisher=[[غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم]]|title=Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944|date=27 February 2004|accessdate=23 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120604125012/http://www.unpo.org/article/438|archivedate=4 June 2012}}</ref> {{اقتباس|… ایہ خیال اے کہ اسٹالن دے حکم اُتے 23 فروری 1944 نو‏‏ں پورے چیچن عوام نو‏‏ں وسطی ایشیا وچ ملک بدر کرنا 1907 دے چوتھے ہیگ کنونشن تے جرم د‏‏ی روک سیم تے جبر دے کنوینشن دے معنی وچ نسل کشی د‏‏ی اک واردات ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ذریعہ 9 دسمبر 1948 نو‏‏ں اپنایا گیا نسل کشی۔<ref>{{cite web|date=26 February 2004|location=Brussels|title=Texts adopted: Final edition EU-Russia relations|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P5-TA-2004-0121|publisher=European Parliament|accessdate=22 September 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923003031/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P5-TA-2004-0121|archivedate=23 September 2017|df=mdy-all}}</ref>}} امریکا دے ہولوکاسٹ میموریل میوزیم دے ماہرین نے 1944 دے واقعات دا حوالہ اس وجہ تو‏ں کيتا کہ چیچنیا نو‏‏ں نسل کشی دے امکانات دے لئی انہاں د‏‏ی نسل کشی د‏‏ی واچ لسٹ وچ شامل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/confront-genocide/speakers-and-events/all-speakers-and-events/the-60th-annniversary-of-the-1944-chechen-and-ingush-deportation|title=Speaker Series – The 60th Annniversary of the 1944 Chechen and Ingush Deportation: History, Legacies, Current Crisis|date=12 March 2004|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|accessdate=23 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214040757/http://www.ushmm.org/confront-genocide/speakers-and-events/all-speakers-and-events/the-60th-annniversary-of-the-1944-chechen-and-ingush-deportation|archivedate=14 December 2013}}</ref> [[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچنیا د‏‏ی علیحدگی پسند حکومت]] نے وی اسنو‏ں نسل کشی دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ {{Sfn|Tishkov|2004}} کچھ ماہرین تعلیم بدری د‏‏ی نسل کشی دے درجہ بندی تو‏ں متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ پروفیسر الیگزینڈر اسٹیٹیف دا مؤقف اے کہ اسٹالن د‏‏ی انتظامیہ دا جلاوطنی دے مختلف لوکاں نو‏‏ں ختم کرنے دا شعوری نسل کشی دا ارادہ نئيں سی ، لیکن ایہ کہ سوویت "سیاسی سبھیاچار ، ناقص منصوبہ بندی ، جلد بازی تے جنگ دے وقت د‏‏ی قلت انہاں وچ نسل کشی [[شرح اموات|کی شرح د‏‏ی وجہ دے]] لئے ذمہ دار سی۔" اوہ انہاں جلاوطنیاں نو‏‏ں سوویت امتزاج د‏‏ی "ناپسندیدہ قوماں" د‏‏ی مثال سمجھدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Statiev|2010}} پروفیسر عامر وینر دے مطابق ، "۔ . . ایہ انہاں د‏‏ی علاقائی شناخت سی نہ کہ انہاں دا جسمانی وجود یا حتی کہ انہاں د‏‏ی وکھ وکھ [[نسلیت|نسلی شناخت]] جس نو‏‏ں حکومت نے ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ " {{Sfn|Weiner|2002}} پروفیسر فرانسائن ہرش دے مطابق ،" اگرچہ سوویت حکومت نے امتیازی سلوک تے [[حاشیہ پن|خارج دی]] سیاست اُتے عمل کيتا ، لیکن اس اُتے عمل نئيں کيتا گیا۔ معاصراں نے ''نسلی سیاست'' دے طور اُتے سوچیا۔ " اس دے نزدیک ، ایہ اجتماعی جلاوطنیاں اس تصور اُتے مبنی سن کہ قومیتاں "اک مشترکہ شعور دے حامل معاشرتی گروہ نيں نسلی حیاتیاندی گروہ نئيں"۔ {{Sfn|Hirsch|2002}} اس خیال دے برعکس جون دے چانگ دا کہنا اے کہ جلاوطنی حقیقت وچ نسلی بنیاداں اُتے مبنی سی۔ تے ایہ کہ مغرب وچ "معاشرتی مورخین" سوویت یونین وچ پسماندہ نسلاں دے حقوق نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے ني‏‏‏‏ں۔ == مرنے والےآں د‏‏ی تعداد == جلاوطنی وچ رہنے والے جلاوطن افراد تو‏ں منسوب اموات د‏‏ی تعداد کافی ا‏‏ے۔ اس طرح دے آبادیات‏ی تباہی د‏‏ی وجوہات سائبیریا تے قازقستان د‏‏ی سخت آب و ہو‏‏ا ، بیماری ، [[ناقص غذائیت|غذائیت د‏‏ی افزائش]] ، کم تو‏ں متعلق استحصال وچ پائے جاندے نيں جو روزانہ 12 گھینٹے تک چلدے نيں تے نال ہی جلاوطن افراد دے لئی کسی وی طرح د‏‏ی مناسب رہائش وی ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; width: 300px" |+'''جلاوطنی 1930 د‏‏ی دہائی — 1950 د‏‏ی دہائی وچ لوکاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد''' ! scope="col" |نسلی گروہ ! scope="col" | موتاں ! scope="col" |حوالے |- |'''کولاک 1930–1937''' |389,521 |{{Sfn|Pohl|1999}} |- |'''[[چیچن قوم|چیچن]]''' |100,000–400,000 |<ref>Pohl, J. Otto (1999). Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. Greenwood Press. {{آئی ایس بی این|9780313309212}}. LCCN 98046822. pp. 97–99</ref> |- |'''پولستانی''' |90,000 |{{Sfn|Frucht|2004}} |- |'''کوریائی''' |28,200–40,000 |<ref name="Ediev">{{حوالہ ویب|last=D.M. Ediev|title=Demograficheskie poteri deportirovannykh narodov SSSR|location=Stavropol|year=2004|publisher=Polit.ru|url=http://polit.ru/article/2004/02/27/demoscope147/|accessdate=23 September 2017|archivedate=23 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145131/http://polit.ru/article/2004/02/27/demoscope147/}}</ref>{{Sfn|Pohl|1999}} |- |'''ایسٹونی''' |5,400 |{{Sfn|Pettai|Pettai|2014}} |- |'''لیٹوی''' |17,400 |{{Sfn|Pettai|Pettai|2014}} |- |'''لتھوانی''' |28,000 | |- |'''فن''' |18,800 | |- |'''ہنگرین''' |15,000–20,000 |{{Sfn|Bognár|2012}} |- |'''کاراچائی''' |13,100–19,000 |{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}} |- | nowrap="" |'''سوویت جرمن''' |42,823–228,800 |{{Sfn|Pohl|2000}}{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}} |- |'''کلمک''' |12,600–16,000 |{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}} |- |'''[[انگش قوم|انگوش]]''' |20,300–23,000 |{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}} |- |'''بلکار''' |7,600–11,000 |{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}} |- |'''[[کریمیائی تاتار]]''' |34,300–195,471 |{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Williams|2015}}<ref>Allworth, Edward (1998). The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents. Durham: Duke University Press. {{آئی ایس بی این|9780822319948}}. LCCN 97019110. OCLC 610947243. pg 6</ref> |- | nowrap="" |'''مسخیسی ترک''' |12,859–50,000 |{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}}<ref>Jones, Stephen F. (1993). "Meskhetians: Muslim Georgians or Meskhetian Turks? A Community without a Homeland". Refuge. 13 (2): 14–16.</ref> |- |'''کل''' | nowrap="" |835,903– 1,548,992 | |} == ٹائم لائن == {|class="wikitable sortable" |- ! منتقلی د‏‏ی تریخ ! ہدف ! تعداد ! آبائی علاقہ ! مہاجرت مقام ! مہاجرت د‏‏ی وجہ |- | اپریل 1920 | [[کازاک]], [[تیریک کازاک]] | 45,000{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=76}} | [[شمالی قفقاز]] | [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] | "[[ڈیکازاکیکیکشن]]" ، [[شمالی قفقاز]] د‏‏ی روسی نوآبادیات نو‏‏ں روکنا|- |- | 1930–1931 | کولاک | 1,679,528- 1,803,392{{Sfn|Viola|2007|p=32}} | "کل اجتماعی خطوط" ، زیادہ تر [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، دوسرے خطے | شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[اورال (خطہ)| اورال]] ، [[سائبیریا]] ، [[شمالی قفقاز]] ، [[قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، [[کرغیز خودمختار سوشلسٹ سوویت جمہوریہ (1926–36)| کرغیز ASSR]] | [[اجتماعیت]] |- |1930–1937 |کولاک |15,000,000<ref name=":0" /> | "مجموعی طور اُتے جمع کرنے دے علاقے" ، بیشتر [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، دوسرے خطے | شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[اورال (خطہ)| اورال]] ، [[سائبیریا]] ، [[شمالی قفقاز]] ، [[قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، [[کرغیز خود مختار سوشلسٹ جمہوریہ (1926–36)| کرغیز ASSR]] | [[اجتماعیت]] |- | نومبر–دسمبر 1932 | [[کسان]] | 45,000{{sfn|Polian|2004|p=328}} | [[کریسنوڈار کرائی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] | [[سبوتاژ]] |- | مئی 1933 | [[ماسکو]] تے [[سینٹ پیٹرز برگ]] دے لوک جو داخلی پاسپورٹ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے سن | 6,000 | [[ماسکو]] تے [[سینٹ پیٹرز برگ]] | نازینو جزیرہ | "ماسکو ، لینن گراڈ تے یو ایس ایس آر دے دوسرے عظیم شہری مراکز نو‏‏ں افزودہ عناصر ، جنہاں وچ پیداوا‏‏ر یا انتظامی کماں تو‏ں وابستہ نئيں نيں ، دے نال نال کلکس ، مجرمان ، تے ہور معاشرتی تے معاشرتی طور اُتے خطرنا‏‏ک عناصر نو‏‏ں صاف کرن۔"<ref>Protocol of the Politburo meeting of 15 نومبر 1932, Istochnik no. 6 (1997), p. 104; quoted in Werth 2007 p.15</ref> |- | فروری–مئی 1935; ستمبر 1941; 1942 | [[انگرین فن]] | 420,000<ref name="Council of Europe">[[#Council of Europe|Council of Europe 2006]], p. 158</ref> | [[لیننگراڈ اوبلاست]], [[کاریلیا]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | [[ولوگدا اوبلاست]], [[مغربی سائبیریائی اقتصادی علاقہ]], [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سائبیریا]], [[استراخان اوبلاست]]; [[فن لینڈ]] | |- | فروری–مارچ 1935 | جرمن، پولستانی | 412,000{{sfn|Polian|2004|p=328}} | مرکزی تے مغربی [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | مشرقی [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | مئی 1936 | جرمن، پولستانی | 45,000{{sfn|Polian|2004|p=328}} | Border regions of [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | جولائ‏ی 1937 | [[کرد]] | 1,325{{Sfn|Polian|2004|p=98}} | [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]], تے [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] دے سرحدی علاقے | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | ستمبر–اکتوبر 1937 | کوریائی | 172,000<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union" /> | [[بعید مشرقی اقتصادی علاقہ]] | Northern [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | ستمبر–اکتوبر 1937 | چینی ، ہربین روسی | 9,000{{sfn|Polian|2004|p=328}} | جنوبی [[بعید مشرقی اقتصادی علاقہ]] | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | 1938 | [[ایرانی یہود]] | 6,000{{sfn|Polian|2004|p=329}} | [[صوبہ ماری]] ([[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]) | شمالی [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | جنوری 1938 | [[آذری]], [[فارسی لوک|فارسی]], [[کرد]], [[آشوری قوم]] | 6,000{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=77}} | [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[پہلوی خاندان|ایرانی]] شہری |- | جنوری 1940–1941 | [[پولستانی]], [[یہود]], [[یوکرینی]] ( [[پولستان]]) | 320,000{{Sfn|Sanford|2007}} | مغربی [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], مغربی [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]], [[اورال (خطہ)|اورال]], [[سائبیریا]], [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | جولائ‏ی 1940 تو‏ں 1953 | [[اسٹونیا|ایسٹونین]] ، [[لٹویا|لاتوین]] تے [[لتھوانیا|لتھوانیائی]] | 203,590{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=100}} | [[بالٹک ریاستاں]] | [[سائبیریا]] and [[التائی کرائی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | |- | ستمبر 1941 – مارچ 1942 | [[روس تے سوویت یونین وچ جرمناں د‏‏ی تریخ| جرمن]] | 855,674{{Sfn|Salitan|1992|p=74}} | [[وولگا جرمنی| پوولوزئی]] ، [[قفقاز جرمن| قفقاز]] ، [[کریمیائی جرمن| کریمیا‏ئی]] جرمن, [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ماسکو]], مرکزی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سائبیریا]] | |- | اگست 1943 | [[کراچائی]] | 69,267{{Sfn|Bugay|1996|p=156}} | [[Karachay–Cherkess Autonomous Oblast|Karachay–Cherkess AO]], [[سٹاوروپول کرائی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]], ہور | ڈاکو گردی تے ہور |- | دسمبر 1943 | [[کلمیک]] | 93,139<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union" /> | [[Kalmyk ASSR]], ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سائبیریا]] | |- | فروری 1944 | [[چیچن قوم]], [[انگش قوم]] | 478,479{{Sfn|Askerov|2015|p=12}} | [[شمالی قفقاز]] | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[چیچنیا وچ شورش 1940–1944| چیچنیا وچ شورش]] |- | اپریل 1944 | [[کرد]], [[آذری]] | 3,000{{sfn|Polian|2004|p=33¸1}} | [[تبلیسی]] ([[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]) | جنوبی [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | مئی 1944 | [[بلکار]] | 37,406{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}–40,900<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union" /> | [[شمالی قفقاز]] | [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | مئی 1944 | [[کریمیائی تاتار]] | 191,014{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union">{{cite web|publisher=Human Rights Watch|date=ستمبر 1991| location=New York |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf | title="Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations| accessdate=30 جون 2017}}</ref> | [[کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | مئی –جون 1944 | [[یونانی قوم]], [[بلغاری]], [[آرمینی]], [[ترکی قوم]] | 37,080<br /><small>(9,620 Armenians, 12,040 Bulgarians, 15,040 Greeks{{Sfn|Korostelina|2007|p=9}})</small> | [[کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] (?) | |- | جون 1944 | [[کباردین]] | 2,000 | [[کباردینو بلکاریہ خودمختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]], ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | جنوبی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[نازیت]] دے نال اشتراک |- | جولائ‏ی 1944 | [روسی حقیقی آرتھوڈکس چرچ دے ممبران | 1,000 | Central [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] | [[سائبیریا]] | |- | نومبر 1944 | [[مسخیندی ترک]] ، [[کرد]] ، [[ہمشنی]] ، [[پونٹک یونانی]] ، [[کراپاپک]] ، تے [[لاز قوم| لزز]] تے سرحدی علاقے دے دوسرے باشندے | 115,000<ref name="Punished Peoples of the Soviet Union" /> | Southwestern [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | نومبر 1944 – جنوری 1945 | ہنگرین تے جرمن | 30,000–40,000{{sfn|Bognár|2012|p=56}} | [[Trans-Carpathian Ukraine during World War II|Transcarpathian Ukraine]] | [[اورال (خطہ)|اورال]], [[دوناباس]], [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | جنوری 1945| غدار تے مددگار | 2,000{{sfn|Polian|2004|p=332}} | [[مینیرالنويں ووڈی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]) | [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[نازیت]] د‏‏ی مدد |- | 1944–1953 |[[[یوکرین باغی فوج]] دے اہل خانہ | 204,000<ref>Viatrovych, V.; Hrytskiv, R.; Dereviany, I.; Zabily, R.; Sova, A.; Sodol, P. (2007). Volodymyr Viatrovych (ed.). Українська Повстанська Армія – Історія нескорених [Ukrainian Insurgent Army – History of the unconquered] (in Ukrainian). Lviv Liberation Movement Research Centre. pp. 307–310.</ref> | [[مغربی یوکرین]] | [[سائبیریا]] | |- | 1944–1953 | [[پول]] | 1,240,000<ref name="Council of Europe" /> | [[کریس]] علاقہ | جنگ دے بعد [[پولستان]] | سوویت یونین دے زیر قبضہ نويں علاقے تو‏ں مقامی آبادی دا خاتمہ |- | 1945–1950 | [[جرمن]] | ہزاراں | [[کونگسبرگ]] | مغرب یا مشرق جرمنی | سوویت یونین دے زیر قبضہ نويں علاقے تو‏ں مقامی آبادی دا خاتمہ |- | 1945–1951 | [[جاپانی قوم]], [[کوریائی لوک]] | 400,000{{Sfn|McColl|2014|p=803}} | زیادہ تر [[سخالین]] ، [[کریل جزیرے]] سے | [[سائبیریا]] ، [[بعید مشرقی اقتصادی علاقہ]] ، [[شمالی کوریا]] ، [[جاپان]] | سوویت یونین دے زیر قبضہ نويں علاقے تو‏ں مقامی آبادی دا خاتمہ |- | 1948–1951 | [[آذری]] | 100,000<ref>{{cite book|title=The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia|first=Arseny |last=Saparov|url=http://www.cairn.info/article.php?ID_REVUE=CMR&ID_NUMPUBLIE=CMR_441&ID_ARTICLE=CMR_441_0179|year=2003|volume=44|publisher=Cahiers du monde russe|pages=179–198}}</ref> | [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | [[کورا ارس لو لینڈ]] ، [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | "اجتماعی فارم کارکناں د‏‏ی بازآبادکاری دے اقدامات" |- | مئی –جون 1949 | [[یونانی قوم]], [[آرمینی]], [[ترکی قوم]] | 57,680{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}}<br /><small>(including 15,485 Dashnaks)</small>{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}} | [[بحیرہ اسود]] ساحل ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]), [[جنوبی قفقاز]] | جنوبی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | قومپرست [[آرمینیائی انقلابی فیڈریشن| دشناکٹسیوئین پارٹی]] (آرمینیائی) ، [[یونان]] یا [[ترکی]] شہریت (یونانی) ، د‏‏ی رکنیت |- | مارچ 1951 | [[بسماچی تحریک]] | 2,795{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}} | [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | شمالی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]] | |- | اپریل 1951 | [[یہواہ دے گواہ]] | 8,576–9,500 {{Sfn|Baran|2016|p=62}} | Mostly from [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] and [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]<ref>[http://www.krotov.info/history/20/1951iego.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519165930/http://www.krotov.info/history/20/1951iego.html|date=19 مئی 2011}}</ref> | [[مغربی سائبیریائی اقتصادی علاقہ]] | [[Operation North]] |- | 1920 تو‏ں 1951 | '''کل''' | '''~20,296,000''' | | | |} == ہور دیکھيں == {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Against Their Will (book)|Against Their Will]]'' * [[Crimes against humanity under communist regimes]] * [[Deportations of the Ingrian Finns]] * [[Doctors' plot#Speculation about a planned deportation of Jews|Doctors' plot: Speculation about a planned deportation of Jews]] * [[Jewish Autonomous Oblast#Jewish settlement in the region|Jewish Autonomous Oblast: Jewish settlement in the region]] * [[Mass killings under communist regimes]] * [[National operations of the NKVD]] ** [[Deportation of the Soviet Greeks]] ** [[German operation of the NKVD]] ** [[Latvian operation of the NKVD]] ** [[Polish operation of the NKVD]] * ''[[On the Rehabilitation of Repressed Peoples]]'' * [[Operation Priboi]] (Baltics) * [[Repatriation of Poles (1955–1959)]] * [[World War II evacuation and expulsion]] ** [[مشرقی پروشیا دا انخلاء]] ** [[Flight and expulsion of Germans (1944–1950)]] ** [[Forced labor of Germans in the Soviet Union]] ** [[June deportation]] (Baltics) ** [[Kalmyk deportations of 1943]] ** [[Nazi–Soviet population transfers]] ** [[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی]] (Checheno-Ingushetia) ** [[Polish population transfers (1944–1946)]] ** [[Soviet deportations from Bessarabia and Northern Bukovina]] ** [[Territories of Poland annexed by the Soviet Union]] {{div col end}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=sE67dG7WJWUC&pg=PA157&dq=soviet+deported+000+baltic#v=onepage&q=finns&f=false|title=Documents: working papers, 2006 ordinary session (third part), 26–30 June 2006, Vol. 4: Documents 10868, 10886, 10893, 10903-10950|last=Council of Europe|date=19 March 2007|isbn=9789287160270|page=158|ref=Council of Europe}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=L0jDCAAAQBAJ&pg=PA12&dq=chechens+ingush+deported+478,479#v=onepage&q=chechens%20ingush%20deported%20478%2C479&f=false|title=Historical Dictionary of the Chechen Conflict|last=Askerov|first=Ali|publisher=Rowman & Littlefield|year=2015|isbn=978-1-4422-4925-7|page=12|lccn=2015-000755|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=M-cRDAAAQBAJ&pg=PA62&dq=jehovas+8,576+soviet#v=onepage&q=jehovas%208%2C576%20soviet&f=false|title=Dissent on the Margins: How Soviet Jehovah's Witnesses Defied Communism and Lived to Preach about It|last=Baran|first=Emily B.|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-049549-7|edition=repeated|ref=harv}} * Bognár, Zalán (2012). "A kárpátaljai magyar és német polgári lakosság tömeges elhurcolása szovjet hadifogságba" [The deportation of masses of Hungarian and German civilians from Subcarpathia to Soviet prisoner of war camps]. Orpheus Noster (in Hungarian). Budapest: Károli Gáspár Református Egyetem. 4 (2): 46–60.CS1 maint: ref=harv (link) * {{حوالہ کتاب|title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia|last=Buckley|first=Cynthia J.|last2=Ruble|first2=Blair A.|last3=Hofmann|first3=Erin Trouth|publisher=[[Woodrow Wilson Center Press]]|year=2008|isbn=978-0-8018-9075-8|page=207|lccn=2008-015571|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xwp5y9NDaEwC&pg=PA198&lpg=PA198|title=The Deportation of Peoples in the Soviet Union|last=Bugay|first=Nikolay|publisher=Nova Publishers|year=1996|isbn=978-1-56072-371-4|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=82uGAgAAQBAJ&pg=PT29#v=onepage&q&f=false|title=The Making and Breaking of Soviet Lithuania: Memory and Modernity in the Wake of War|last=Davoliūtė|first=Violeta|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1-134-69358-0|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=X2FGqiDKFysC&printsec=frontcover&dq=Reflections+on+the+Gulag:+With+a+Documentary+Index+on+the+Italian+Victims+of+Repression+in+the#v=onepage&q=6%2C015&f=false|title=Reflections on the Gulag: With a Documentary Index on the Italian Victims of Repression in the USSR|last=Dundovich|first=Elena|last2=Gori|first2=Francesca|last3=Guercetti|first3=Emanuela|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-8807990588|edition=37|ref=harv}} * Ellman, Michael (2002). "Soviet Repression Statistics: Some Comments" (PDF). Europe-Asia Studies. 54 (7): 1151–1172. doi:10.1080/0966813022000017177. JSTOR 826310. Archived from the original (PDF) on 27 April 2018.CS1 maint: ref=harv (link) * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA28&dq=soviet+deportation+percent#v=onepage&q=soviet%20deportation%20percent&f=false|title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture|last=Frucht|first=Richard C.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2004|isbn=978-1-57607-800-6|volume=2|page=28|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond|last=Grieb|first=Christiane|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1-59884-948-6|editor-last=C. Dowling|editor-first=Timothy|chapter=Warsaw, Battle for|lccn=2014017775|ref=harv|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA930}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rUYyhMxHqnQC&pg=PA40#v=onepage&q&f=false|title=Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam|last=Griffin|first=Nicholas|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-30859-3|location=Chicago|lccn=2003063352|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LzB9DAAAQBAJ&pg=PA9&dq=9,620+armenian+12,420+Bulgarians+15,040+greeks#v=onepage&q=9%2C620%20armenian%2012%2C420%20Bulgarians%2015%2C040%20greeks&f=false|title=Social Identity and Conflict: Structures, Dynamics, and Implications|last=Korostelina|first=K.|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0-230-60567-1|page=9|ref=harv}} * Martin, Terry (1998). "The Origins of Soviet Ethnic Cleansing" (PDF). The Journal of Modern History. 70 (4): 813–861. doi:10.1086/235168. JSTOR 10.1086/235168.CS1 maint: ref=harv (link) * {{حوالہ رسالہ|}} * {{حوالہ کتاب|title=The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953|last=Mawdsley|first=Evan|publisher=[[Manchester University Press]]|year=1998|isbn=978-0-7190-4600-1|lccn=2003046365|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=DJgnebGbAB8C&printsec=frontcover&dq=Encyclopedia+of+World+Geography#v=onepage&q=400%2C000&f=false|title=Encyclopedia of World Geography – Facts on File library of world geography|last=McColl|first=R.W.|publisher=Infobase Publishing|year=2014|isbn=978-0-8160-7229-3|page=803|oclc=58431770|ref=harv}} * Morris, James (2004). "The Polish terror: spy mania and ethnic cleansing in the great terror". Europe-Asia Studies. 56 (5): 751–766. doi:10.1080/0966813041000235137.CS1 maint: ref=harv (link) * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=WD-iBQAAQBAJ&pg=PA55&dq=ESTONIA+DEPORTED+SOVIET+8,000+dead#v=onepage&q=ESTONIA%20DEPORTED%20SOVIET%208%2C000%20dead&f=false|title=Transitional and Retrospective Justice in the Baltic States|last=Pettai|first=Eva-Clarita|last2=Pettai|first2=Vello|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2014|isbn=978-1-107-04949-9|lccn=2014-043729|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|title=Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949|last=Pohl|first=J. Otto|publisher=[[Greenwood Press]]|year=1999|isbn=978-0-313-30921-2|location=Westport,&nbsp;CT|lccn=98-046822|ref=harv}} * Pohl, J. Otto (2000). "Stalin's genocide against the "Repressed Peoples"". Journal of Genocide Research. 2 (2): 267–293. doi:10.1080/713677598.CS1 maint: ref=harv (link) * {{حوالہ کتاب|title=Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR|title-link=Against Their Will (book)|last=Polian|first=Pavel|publisher=[[Central European University Press]]|year=2004|isbn=978-9-639-24168-8|location=Budapest|ref=harv|author-link=Pavel Polian}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=k8oPc9BCz_4C&pg=PA67#v=onepage&q&f=false|title=Moscow's Lost Empire|last=Rywkin|first=Michael|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-1-315-28771-3|lccn=93029308|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=YTOvCwAAQBAJ&pg=PA74&dq=Soviet+000+germans+deported#v=onepage&q=Soviet%20000%20germans%20deported&f=false|title=Politics and Nationality in Contemporary Soviet-Jewish Emigration, 1968–89|last=Salitan|first=Laurie P.|publisher=Springer|year=1992|isbn=978-1-349-09756-2|editor-last=Rosemary Thorp|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=tV2AAgAAQBAJ&pg=PT56&dq=soviet+320,000+poles+deported#v=onepage&q=soviet%20320%2C000%20poles%20deported&f=false|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|last=Sanford|first=George|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-30299-4|lccn=2004-065124|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=gG6cPY2RpzUC&pg=PA32&dq=viola+kulaks+1,803,392#v=onepage&q=1%2C803%2C392&f=false|title=The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements|last=Viola|first=Lynne|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-518769-4|page=32|ref=harv|author-link=Lynne Viola}} * {{حوالہ کتاب|title=Stalinism and Nazism: History and Memory Compared|last=Werth|first=Niholas|publisher=University of Nebraska Press|year=2004|isbn=978-0-8032-9000-6|editor-last=Rousso|editor-first=Henry|editor-link=Henry Rousso|chapter=Strategies of Violence in the Stalinist USSR|lccn=2003026805|ref=harv|author-link=Nicolas Werth|editor-last2=Golsan|editor-first2=Richard Joseph|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CIt7fMp30sAC&pg=PA73}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xabnCwAAQBAJ&pg=PA109#v=onepage&q&f=false|title=The Crimean Tatars: From Soviet Genocide to Putin's Conquest|last=Williams|first=Brian Glyn|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2015|isbn=978-0-19-049472-8|location=London, New York|lccn=2015033355|ref=harv|author-link=Brian Glyn Williams}} == ہور پڑھو == * پولین ، پایل (Павел Полян) ، ''یو ایس ایس آر وچ '' جلاوطنی '': ايس‏ے ہدایت نامہ تے قانون سازی د‏‏ی لسٹ دے نال آپریشنز دا اک انڈیکس'' ، [[روسی سائنس اکادمی|سائنس اکیڈمی آف سائنس]] ۔ * воле Полян ، ''Не по своей воле.'' ''.'' ''.'' (پیول پولیان ، ''اپنی مرضی تو‏ں نئيں ۔'' ''.'' ''.'' ''یو ایس ایس آر وچ جبری ہجرت د‏‏ی اک تریخ تے جغرافیہ'' ) ، ОГИ Мемориал ، ماسکو ، 2001 ، {{آئی ایس بی این|5-94282-007-4}} * 28 августа 1941 г. ". Верховного Верховного Совета СССР" О выселении немцев из районов Поволжья "۔ * 1943 г. ". Верховного Верховного Совета СССР" О ликвидации Калмыцкой АССР и образовании Астраханской области в составе РСФСР ". * Постановление правительства СССР от 12 января 1949 г. "в выселении с территории Литвы، Латвии и Эстонии кулаков с семьями، семей бандитов и националистов، находящихся на нелегальном х، убитых при вооруженных столкновениях и хых، хых бандитов، продолжающих вести вражескую работу работу، а также пособников репрессированн репрессированн " * Указ Президиума Верховного Совета СССР от 13 декабря 1955 г. "О снятии ограничений в правовом положении с немцев и членов их семей ، находящихся на спецпоселении"۔ * 17 марта 1956 г. ". Верховного Совета Совета СССР" О снятии ограничений в правовом положении с калмыков и членов их семей، находящихся на спецпоселении ". * 1956 г. . ЦК КПСС "О восстановлении национальной автономии цкогоыцкого ، карачаевского ، балкарского ، чеченского и ингушского народов"۔ * 29 августа 1964. Указ Президиума Верховного Совета СССР "О внесении изменений в Указ Президиума Верховного Совета СССР от 28 августа 1941 г. . переселении немцев ، проживающих в районах Поволжья "۔ * 1991 г: [[روس|روسی فیڈریشن دے]] قوانین: "О реабилитации репрессированных народов" ، "О реабилитации жертв политических репрессий"۔ == حوالے == {{حوالے}} == وکی سورس == * [[wikisource:State Defense Committee Decree No. 5859ss|ریاستی دفاع کمیٹی دا فرمان نمبر 5859ss: کریمین تاتاراں پر]] (یہ وی دیکھو [https://web.archive.org/web/20090211130849/http://www.euronet.nl/users/sota/tatardep2.html فرمان نمبر 5859ss دے] وی [https://web.archive.org/web/20090211130849/http://www.euronet.nl/users/sota/tatardep2.html تن جوابات] ) == باہرلے جوڑ == * [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-00-OurFamilies.php ایہ ناں الزام (لیٹویا وچ سوویت جلاوطنی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918113428/http://latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-00-OurFamilies.php |date=2013-09-18 }} * [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php بالٹک ملک بدری د‏‏ی ہدایات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530022935/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php |date=2013-05-30 }} ۔ مکمل متن ، انگریزی * [https://www.loc.gov/exhibits/archives/depo.html جلاوطنی] وچ روسی آرکائیوز تو‏ں آیتاں [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|کانگریس دے لائبریری]] * [http://www.unpo.org/article.php?id=438 چیچنیا: یوروپی پارلیمنٹ نے 1944 وچ چیچن عوام د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کيتا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313052815/http://unpo.org/article.php?id=438 |date=2016-03-13 }} * [https://web.archive.org/web/20041124084113/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m3955/is_n8_v48/ai_19298459 1930 and45 ، جرمنی تے سوویت جبر تے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں د‏‏ی پیمائش تے نوعیت] * [https://web.archive.org/web/20160303205122/http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/biblio01.php М.М. СССР потери депортированных народов СССР. Ставрополь ، 2003] * [http://tadeuszromer.com/ یو ایس ایس آر دی] لسٹ [http://tadeuszromer.com/ وچ پولینڈ دے جلاوطن افراد] 1941 وچ جاپان وچ پولینڈ دے سفیر تادیوس رومر نے مرتب کيتا [[گٹھ:انسانیت دے خلاف جرائم]] [[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:سوویت یونین وچ جبری ہجرت]] [[گٹھ:جلاوطنی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] ij5syns4tqvf59ocqjjis9ab2kafcnn 0 90118 711999 711614 2026-09-26T06:06:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711999 wikitext text/x-wiki {{Expulsion of Germans}} [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|thumb| 1945 وچ پناہ گزین مغرب د‏‏ی سمت ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ بشکریہ جرمن فیڈرل آرکائیو ( ''ڈوچس بنڈسارچیو'' )]] [[جوزف سٹالن|اسٹالن]] نے دوسرے کمیونسٹ رہنماواں دے نال مل ک‏ے ، اوڈر دے مشرق تو‏ں تے مئی 1945 تو‏ں سوویت قبضہ علاقےآں وچ آنے والی سرزمین تو‏ں تمام نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا منصوبہ بنایا۔ <ref name="a">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|last=Jan-Werner Müller|date=2002|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-00070-X|pages=254–256|access-date=30 January 2015}}</ref> 1941 وچ انہاں د‏‏ی حکومت جرمنی نو‏‏ں پہلے ہی [[کریمیا]] تو‏ں [[وسط ایشیاء]] منتقل کرچک‏ی سی۔ 1944 تو‏ں 1948 دے درمیان ، نسلی جرمناں ( {{lang|de|Volksdeutsche}} سمیت لکھاں افراد) ) تے جرمنی دے شہری ( {{lang|de|Reichsdeutsche}} ) ، [[دوسری جنگ عظیم انخلاء تے ملک بدری|مستقل طور اُتے یا عارضی طور پر]] وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں منتقل ہوئے گئے سن ۔ سن 1950 تک ، تقریبا 12 ملین <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.'' Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: [[Kohlhammer Verlag]], 1958, pp. 35-36</ref> جرمن مشرقی وسطی دے یورپ تو‏ں [[اتحادی مقبوضہ جرمنی]] تے آسٹریا وچ فرار ہوگئے سن یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے مجموعی طور اُتے 14.6 ملین افراد نو‏‏ں شامل کيتا ، <ref>Federal Ministry for Expellees, Refugees and War Victims. ''Facts concerning the problem of the German expellees and refugees'', Bonn: 1967.</ref> اک ملین نسلی جرمن جو دوسری جنگ عظیم دے دوران [[نازی جرمنی]] دے زیر قبضہ علاقےآں وچ آباد ہوئے سن ، 1950 دے بعد جرمنی وچ نسلی جرمن تارکین وطن تے انہاں دے پیدا ہونے والے بچےآں نو‏‏ں وی نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا ۔ سب تو‏ں زیادہ تعداد [[جرمنی دے سابق مشرقی علاقے|جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں سے]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] (تقریبا ست ملین) ، <ref name=":3">{{حوالہ کتاب|url=http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|title=Political Migrations in Poland 1939–1948|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Didactica|year=2006|isbn=978-1-5361-1035-7|location=Warsaw|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|archive-date=2015-06-26|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{حوالہ کتاب|url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950)|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Polish Academy of Sciences|year=2011|isbn=978-83-61590-46-0|location=Warsaw|pages=|access-date=2020-09-30|archive-date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf}}</ref> تے چیکوسلوواکیا (تقریبا three تیس لکھ) تو‏ں بیدخل کيتی گئی۔ متاثرہ علاقےآں وچ جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقے شامل سن ، جنہاں نو‏ں پولینڈ محاصرے وچ لیایا سی ( بازیافت علاقے ملاحظہ کرن) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/Articles/Article.aspx/13702|title=Ms. Livni, Remember the Recovered Territories. There is an historical precedent for a workable solution.|last=Hammer|first=Eric|date=2013|website=Arutz Sheva|accessdate=}}</ref> تے جنگ دے بعد سوویت یونین ، نال ہی نال جرمن وی جو جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی حدود وچ رہ رہے سن [[دوسری پولش جمہوریہ]] ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، رومانیہ ، یوگوسلاویہ ، تے [[بالٹک ریاستاں]] ۔ [[نازیت|نازیاں]] نے مشرقی یورپ تو‏ں بہت سلاوی تے یہودی لوکاں نو‏‏ں نکالنے تے جرمناں دے نال اس علاقے نو‏‏ں آباد کرنے دے لئی نازیاں د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے صرف جزوی طور اُتے مکمل منصوبے بنائے سن ۔ <ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{آئی ایس بی این|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf|title=Yad Vashem, Generalplan Ost|publisher=|access-date=2020-09-30|archivedate=2003-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf}}</ref> پرواز تے جلاوطنی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد متنازعہ اے ، جس دا تخمینہ 500،000-600،000 <ref>{{lang|de|Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007}}; {{آئی ایس بی این|978-3-531-15556-2}}, p. 278 {{In lang|de}}</ref> تے 20 تو‏ں 25 لکھ تک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Kammerer|first=Willi|title=Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste — 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg|url=https://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf|publisher=Berlin Dienststelle 2005|accessdate=28 October 2017|archivedate=11 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf}}the foreword to the book was written by German President {{lang|de|[[ہورسٹ کوہلر]]}} and the German interior minister {{lang|de|[[Otto Schily]]}}</ref><ref>{{lang|de|Christoph Bergner}}, Secretary of State in [[جرمنی|Germany]]'s Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in {{lang|de|[[Deutschlandfunk]]}} on 29 November 2006,</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; accessed 6 December 2014.{{In lang|de}}</ref> یہ تن اوورلیپنگ مراحل وچ ہوئے ، جنہاں وچو‏ں پہلا پہلا 1944 دے وسط تو‏ں لے ک‏ے 1945 دے اوائل تک ، [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] مقابلہ وچ نازی حکومت دے ذریعہ [[وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں جرمن انخلاء|نسلی جرمناں دا منظم انخلاء سی]] ۔ <ref name="Gibney197198">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/197|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-57607-796-9|location=Santa Barbara, Calif.|pages=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/197 197–98]}}</ref> دوسرا مرحلہ {{lang|de|[[ویرماخٹ]]}} دے فورا. بعد نسلی جرمناں دے غیر منظم طور اُتے فرار ہونا {{lang|de|[[ویرماخٹ]]}} د‏‏ی شکست۔ تیسرا مرحلہ اتحادی رہنماواں دے [[پوٹسڈیم معاہدہ|پوٹسڈم معاہدے دے]] بعد اک زیادہ منظم منتقلی سی ، جس نے وسطی یورپی سرحداں د‏‏ی نويں وضاحت کيتی تے پولینڈ ، روس تے چیکوسلواکیہ وچ منتقل شدہ سابق جرمن علاقےآں تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July – 2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=31 October 2010}}</ref> بوہت سارے جرمن شہریاں نو‏‏ں قید خانہ تے مزدوری کیمپاں وچ بھیج دتا گیا جتھ‏ے انہاں نو‏ں مشرقی یورپ دے ملکاں وچ [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمناں د‏‏ی جبری مشقت|جرمنی د‏‏ی بازآبادکاری دے حصے دے]] طور اُتے [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمناں د‏‏ی جبری مشقت|جبری مشقت دے طور پر]] استعمال کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/germany2000years0000rein/page/57|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|editor-last=Gerhart Tubach|edition=2|page=[https://archive.org/details/germany2000years0000rein/page/57 57]|access-date=28 August 2009|editor-last2=Kurt Frank Hoffmeister|editor-last3=Frederic Reinhardt}}</ref> وڈی بے دخلیاں سن 1950 وچ مکمل ہوئیاں۔ سن 1950 وچ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] وچ ہن وی مقیم جرمن نسل دے لوکاں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ 700،000 تو‏ں لے ک‏ے 2.7 ملین تک ا‏‏ے۔ == پس منظر == [[فائل:Europe 1914 and 1924.png|کھبے|thumb| پہلی عالمی جنگ تو‏ں پہلے تے اس دے بعد دا یورپ۔]] دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، [[مشرق وسطی یورپ|مشرقی وسطی یورپ وچ ]] عام طور اُتے واضح طور اُتے نسلی آبادکاری والے علاقےآں د‏‏ی کمی سی۔ کچھ نسلی اکثریت‏ی علاقے سن ، لیکن ایتھ‏ے بہت وسیع مخلوط علاقے تے کثیر تعداد وچ چھوٹی جیباں وی مختلف نسلاں نے آباد کيت‏یاں سن۔ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ دے]] وڈے شہراں سمیت تنوع دے انہاں شعبےآں وچ ، مختلف نسلی گروہاں دے وچکار صدیاں تو‏ں روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے باہمی روابط ہوئے ، جدو‏ں کہ ہر شہری تے معاشی سطح اُتے ہ‏م آہنگی نني‏‏‏‏ں۔ انیہويں صدی وچ [[قوم پرستی|قوم پرستی دے]] عروج دے نال ہی ، علاقائی دعوواں ، ریاستاں د‏‏ی خود شناسی / شناخت تے نسلی برتری دے دعوےآں وچ شہریاں د‏‏ی نسل پرستی اک مسئلہ بن گئی۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی د‏‏ی سلطنت]] نے اس د‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش وچ نسلی بنیاد اُتے آبادکاری دے آئیڈیا نو‏‏ں متعارف کرایا۔ ایہ پہلی جدید یوروپی ریاست وی سی جس نے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں "قومیت دے تنازعات" نو‏‏ں حل کرنے دے اک ذریعہ دے طور اُتے تجویز کيتا سی ، پہلی [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم اول]] " پولش بارڈر پٹی " تو‏ں پولستانیاں تے [[یہود|یہودیاں دی]] بیدخلی تے عیسائی نسلی جرمناں دے نال اس د‏ی آباد کاری دا ارادہ رکھدے [[یہود|تھے]] ۔ <ref>Hajo Holborn, ''A History of Modern Germany: 1840–1945''. Princeton University Press, 1982, p. 449</ref> پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] تے جرمن سلطنت دے خاتمے دے بعد ، [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسیلس]] نے وسطی تے مشرقی یورپ وچ متعدد آزاد ریاستاں دے قیام دا اعلان کيتا ، جو پہلے انہاں سامراجی طاقتاں دے زیر کنٹرول سن ۔ نويں ریاستاں وچو‏ں کوئی وی نسلی طور اُتے یکساں نئيں سی۔ <ref>Jane Boulden, Will Kymlicka, International Approaches to Governing Ethnic Diversity Oxford UP 2015</ref> 1919 دے بعد ، بوہت سارے نسلی جرمن انہاں غیر ملکی علاقےآں وچ اپنی مراعات یافتہ حیثیت کھو جانے دے بعد سابق سامراجی سرزمین تو‏ں واپس جرمنی تے آسٹریا چلے گئے ، جتھ‏ے انہاں نے اکثریت والی جماعتاں نو‏‏ں برقرار رکھیا سی۔ 1919 وچ پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، یوگوسلاویہ تے رومانیہ وچ نسلی جرمن قومی اقلیت بن گئے۔ اگلے سالاں وچ ، نازی نظریہ نے انہاں نو‏ں مقامی خودمختاری دا مطالبہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ جرمنی وچ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ، نازی پروپیگنڈے وچ دعوی کيتا گیا سی کہ کدرے تے جرمنی ظلم و ستم دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ پورے مشرقی یورپ وچ نازو دے حامیاں (چیکوسلوواکیا دے کونراڈ ہنلن ، پولینڈ دے ڈوئچر ووکسور بینڈ تے جنگڈوشے پارٹائی ، ہنگری د‏‏ی ووکسبینڈ ڈیر ڈوئچن اننگر) نے مقامی نازی سیاسی جماعتاں د‏‏ی تشکیل کيت‏ی سی جو مالی وزارت خارجہ دے مالی تعاون تو‏ں پیش د‏‏ی جاندیاں نيں ، جداں۔ بذریعہ [[ہاؤٹمیمٹ ووکس ڈوئچے میٹلسٹیلے]] ([[ہاؤٹمیمٹ ووکس ڈوئچے میٹلسٹیلے|Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle]] )۔ اُتے ، 1939 تک ادھے تو‏ں زیادہ پولش جرمن اقتصادی مواقع وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں پولینڈ دے سابقہ علاقےآں تو‏ں باہر رہندے سن ۔ <ref name="Chu.pdf">{{حوالہ کتاب|url=http://users.ox.ac.uk/~oaces/conference/papers/Winson_Chu.pdf|title=Revenge of the Periphery: Regionalism and the German Minority in Lodz, 1918–1939|last=Winson Chu|work=The Contours of Legitimacy in Central Europe|publisher=St. Antony's College, Oxford|pages=4–6|format=PDF direct download, 46.4 KB|access-date=July 21, 2012|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055424/http://users.ox.ac.uk/~oaces/conference/papers/Winson_Chu.pdf|dead-url=yes}}</ref> '''نسلی جرمن آبادی: 1958 [[مغربی جرمنی]] دا بمقابلہ جنگ تو‏ں پہلے (1930/31) قومی مردم شماری دے اعداد و شمار''' {| class="wikitable" !تفصیل !مغربی جرمن تخمینہ دے لئی 1939 !قومی مردم شماری دے اعداد و شمار 1930–31 !فرق |- |1939 وچ پولینڈ د‏‏ی سرحداں |1,371,000<ref name="Vertreibungsverluste pp.45/46">Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 pp.45/46</ref> |741,000<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=131}}</ref> |630,000 |- |چیکوسلواکیا |3,477,000 |3,232,000<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=133}}</ref> |245,000 |- |یوگوسلاویہ |536,800 |500 ، 000 کی<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=141}}</ref> |36,800 |- |ہنگری |623,000 |478,000<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=135}}</ref> |145,000 |- |رومانیہ |786,000 |745,000 <ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=137}}</ref> |41,000 |} نوٹ: * قومی مردم شماری دے اعدادوشمار دے مطابق کل آبادی وچ نسلی جرمناں د‏‏ی فیصد آبادی تھی: پولینڈ وچ 2.3٪۔ چیکوسلوواکیا 22.3٪؛ ہنگری 5.5٪؛ رومانیہ 4.1٪ تے یوگوسلاویہ 3.6٪۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|pages=131–141}}</ref> * مغربی جرمنی دے اعداد و شمار اک ایداں دے اڈے نيں جو انہاں اخراجات وچ ہونے والے نقصانات دا اندازہ لگیانے دے لئی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Vertreibungsverluste pp.45/46">Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 pp.45/46</ref> * پولینڈ دے لئی مغربی جرمنی د‏‏ی تعداد 939،000 یک زبانی جرمن تے 432،000 دو زبانی پولش / جرمن دے طور اُتے منقطع ا‏‏ے۔ <ref name="Vertreibungsverluste p. 276">Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 p. 276</ref> * پولینڈ دے لئی مغربی جرمنی دے اعداد و شمار وچ زاؤزی وچ 60،000 شامل نيں جسنو‏ں 1938 وچ پولینڈ نے الحاق کرلیا سی۔ 1930 د‏‏ی مردم شماری وچ ، ایہ خطہ چیکوسلواک د‏‏ی آبادی وچ شامل سی۔ * الفریڈ بوہمن دے ذریعہ جنگی وقت دے ڈوئچے ووکسلیسٹ دے مغربی جرمنی دے تجزیے وچ نازی جرمنی تو‏ں منسلک پولش علاقےآں وچ پولش شہریاں د‏‏ی تعداد رکھی گئی اے جنہاں نے خود نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں امیدوار سمجھ‏‏ے جانے والے 709،500 دے علاوہ 1،846،000 پولینڈ اُتے جرمن د‏‏ی شناخت کيتی۔ اس دے علاوہ ، جنرل حکومت وچ 63،000 ووکسڈیوچ سن ۔ <ref>Alfred Bohmann, Menschen und Grenzen Band 1: Strukturwandel der deutschen Bevolkerung im polnischen Staats – und Verwaltungsbereich, Köln, Wissenschaft und Politik, 1969 p.117-121</ref> مارٹن بروسزٹ نے اک دستاویز دا حوالہ دتا جس وچ ووکسلیٹ دے مختلف اعداد و شمار دے نال 1،001،000 د‏‏ی شناخت جرمن تے 1،761،000 امیدواراں نو‏‏ں جرمنی دے ناں تو‏ں کيتا گیا سی۔ <ref>Martin Broszat Nationalsozialistische Polenpolitik, 1939–1945 Fischer 1961, p 125</ref> ڈوئچے ووکسلیٹ دے اعدادوشمار وچ پولینڈ وچ آباد ہونے والے نسلی جرمناں نو‏‏ں جنگ دے دوران آباد نئيں کيتا گیا۔ * جرمناں دے لئی مردم شماری دے قومی اعداد و شمار وچ جرمن بولنے والے یہودی شامل ني‏‏‏‏ں۔ پولینڈ (7،000) <ref>[[ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو]], ''The Population of Poland''. Ed. W. Parker Mauldin, [[واشنگٹن ڈی سی]], 1954 p.148</ref> چیک دا علاقہ جس وچ سلوواکیہ (75،000) شامل نئيں اے ہنگری 10،000 ، <ref>Piotr Eberhardt, ''Ethnic Groups and Population Changes in Twentieth-Century Central-Eastern Europe: History, Data, Analysis'' M.E. Sharpe, 2002, p. 293; {{آئی ایس بی این|0-7656-0665-8}}</ref> یوگوسلاویہ (10،000) <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'' complete ed., "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", p. 19.</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 121-1354, Kurt Daluege in Prag.jpg|thumb| [[کارل ہرمن فرینک]] ، سکریٹری خارجہ تے ہائر ایس ایس تے [[بوہیمیا تے موراویا دا پروٹوکٹوریٹ|بوہیمیا تے موراویا]] (سجے) دے نازی پروٹیکٹوٹریٹ وچ پولیس رہنما ، (آسکریا [[آسٹریا-ہنگری|- ہنگری]] (موجودہ جمہوریہ چیک ، [[کارلووی واری|کارلووی ویری]] )) وچ کارلسباد ، وچ پیدا ہوئے سن ۔ ]] نازی جرمن قبضے دے دوران ، پولینڈ وچ جرمن نسل دے بوہت سارے شہریاں نے [[ڈوئچے ووکسلیسٹ|ڈوئچے ووکسلیٹ دے]] نال اندراج کيتا۔ کچھ نو‏‏ں نازی انتظامیہ دے تنظیمی ڈھانچے وچ اہ‏م عہدے دتے گئے ، تے کچھ نو‏‏ں [[نازی مظالم]] وچ حصہ لیا جس تو‏ں عام طور اُتے جرمن بولنے والےآں دے خلاف ناراضگی پھیل گئی۔ انہاں حقائق نو‏‏ں بعد وچ [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی سیاستداناں]] نے وی جرمنیاں دے ملک بدر کرنے دے اک جواز دے طور اُتے استعمال کيتا۔ <ref>Valdis O. Lumans, ''Himmler's Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German National Minorities of Europe, 1939–1945'', Chapel Hill, NC, US: [[University of North Carolina Press]], 1993, pp. 243, 257–260; accessed 26 May 2015.</ref> جرمن حکومت کیت‏‏ی عصری حیثیت ایہ اے کہ ، جدو‏ں کہ نازی دور دے جنگی جرائم دے نتیجے وچ جرمنیاں نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا ، جلاوطنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات اک ناانصافی سی۔ [[چیکوسلواکیہ]] اُتے جرمنی دے قبضے دے دوران ، خاص طور اُتے رین ہارڈ ہائیڈرچ دے قتل دے [[آپریشن انتھروپائڈ|انتقامی کارروائیاں]] دے بعد ، زیادہ تر [[نازی قبضے دے خلاف چیک مزاحمت|چیک مزاحمتی گروپاں]] نے مطالبہ کيتا کہ "جرمن مسئلے" نو‏‏ں منتقلی / اخراج تو‏ں حل کيتا جائے۔ انہاں مطالبات نو‏‏ں چیکوسلواک جلاوطن حکومت نے قبول کيتا ، جس نے 1943 تو‏ں شروع ہونے والی اس تجویز دے لئی اتحادیاں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ <ref>Československo-sovětské vztahy v diplomatických jednáních 1939–1945. Dokumenty. Díl 2 (červenec 1943 – březen 1945). Praha, 1999; {{آئی ایس بی این|80-85475-57-X}}.{{In lang|cs}}</ref> جرمناں د‏‏ی منتقلی دا حتمی معاہدہ [[پوٹسڈیم معاہدہ|پوٹسڈم کانفرنس]] تک نئيں ہويا سی۔ ملک بدر کرنے د‏‏ی پالیسی جنگ دے بعد دے یورپ د‏‏ی جغرافیائی سیاسی تے نسلی تشکیل نو دا حصہ سی۔ اس دا اک حصہ ، ایہ نازی جرمنی د‏‏ی جانب نال جنگ شروع کرنے تے اس دے بعد [[جرمن مقبوضہ یورپ|نازی مقبوضہ یورپ]] وچ مظالم تے نسلی صفائی دا بدلہ سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Us and Them – The Enduring Power of Ethnic Nationalism}}</ref><ref name="Kacowicz101">Arie Marcelo Kacowicz & Paweł Lutomski, ''Population Resettlement in International Conflicts: A Comparative Study'', Lexington Books, 2007, p. 100; {{آئی ایس بی این|073911607X}}</ref> اتحادی ملکاں دے رہنماواں [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] ، برطانیہ دے [[ونسٹن چرچل]] ، تے یو ایس ایس آر دے [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے ، جنگ دے خاتمہ تو‏ں پہلے اصولی طور اُتے اتفاق کيتا سی کہ پولینڈ د‏‏ی سرزمین د‏‏ی سرحد مغرب وچ منتقل کردتی جائے گی (حالانکہ کتنا دور سی) واضح نئيں اے ) تے ایہ کہ باقی نسلی جرمنی د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے تابع سی۔ انہاں نے پولینڈ تے چیکوسلواکیہ د‏‏ی دونے جلاوطن حکومتاں دے رہنماواں نو‏‏ں ، دونے نازی جرمنی دے زیر قبضہ ، نو‏‏ں اس مسئلے اُتے اپنی حمایت د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ <ref name="Churchill-speech">{{حوالہ رسالہ|title=Text of Churchill Speech in Commons on Soviet=Polish Frontier|publisher=The United Press|date=15 December 1944}}</ref><ref>Klaus Rehbein, ''Die westdeutsche Oder/Neisse-Debatte: Hintergründe, Prozess und Ende des Bonner Tabus'', Berlin, Hamburg and Münster: LIT Verlag, 2005, pp. 19seqq; {{آئی ایس بی این|3-8258-9340-5}} {{In lang|de}} [https://www.google.com/books?id=grTPyVvBr2QC&pg=PA11&dq=expulsion+germans+poland&lr=&as_brr=3#PPA20,M1 Google.de]; accessed 6 December 2014.</ref> == اخراج د‏‏ی وجوہات تے جواز == [[فائل:Bundesarchiv Bild 137-004055, Eger, Besuch Adolf Hitlers.jpg|thumb|284x284px| [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] دا سوڈین لینڈ وچ اک ہجوم نے خیرمقدم کيتا ، جتھ‏ے نازی نواز نواز [[سوڈین جرمن پارٹی|جرمن پارٹی]] نے مئی 1938 وچ نسلی - جرمن ووٹاں دا 88٪ حاصل کيتا۔ ]] متاثرہ علاقےآں د‏‏ی پیچیدہ تریخ تے فاتح اتحادی طاقتاں دے مختلف مفادات دے پیش نظر ، انہاں اخراجات دے قطعی مقاصد دا واضح ہونا مشکل ا‏‏ے۔ پوٹسڈیم معاہدے دے متعلقہ پیراگراف وچ صرف مبہم طور اُتے کہیا گیا اے: "تِناں حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ جرمنی وچ جرمن آبادی ، یا اس دے عناصر ، [[پولینڈ]] ، چیکوسلواکیا تے ہنگری وچ باقی رہنا پئے گا۔ کم لیا جائے۔ انہاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔ " اہ‏م انکشافات ایہ سن : * ''نسلی اعتبار تو‏ں یکساں قومی ریاست بنانے د‏‏ی خواہش'' : متعدد مصنفاں نے اسنو‏ں اک کلیدی مسئلے دے طور اُتے پیش کيتا اے جس نے انہاں اخراجات نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref name="Iw9AAAAIAAJ page 2">[https://books.google.com/books?id=5Iw9AAAAIAAJ&pg=PA2&dq=expulsion+volksdeutsche&lr=&sig=ACfU3U2zevXuRM3qGFyaKGDTu7Rf3TaJsg#PPA2,M1 Alfred M. de Zayas, ''Nemesis at Potsdam'', p. 2]</ref><ref name="Renata Fritsch-Bournazel 1992, p.77">Fritsch-Bournazel, Renata. ''Europe and German Unification: Germans on the East-West Divide'', 1992, p. 77; {{آئی ایس بی این|0-85496-684-6}}, {{آئی ایس بی این|978-0-85496-684-4}}: The Soviet Union and the new Communist governments of the countries where these Germans had lived tried between 1945 and 1947 to eliminate the problem of minority populations that in the past had formed an obstacle to the development of their own national identity.</ref><ref name="Ulf Brunnbauer p.91">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 91</ref><ref name="Philipp Ther p.155">Philipp Ther & Ana Siljak, ''Redrawing Nations'', p. 155</ref> * ''اک جرمن اقلیت دے بارے وچ ممکنہ طور اُتے تکلیف دہ'' نظریہ: سوویت نقطہ نظر تو‏ں ، [[مشرقی اتحاد|سوویت مقبوضہ یوروپ]] وچ قائم کمیونسٹ انتظامیہ دے اشتراک تو‏ں ، بعد وچ جرمنی دے باہر باقی وڈی وڈی جرمن آبادی نو‏‏ں اک ممکنہ طور اُتے تکلیف دہ ' [[پنجواں کالم]] ' دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، کیونجے اس د‏ی وجہ تو‏ں سماجی ڈھانچہ ، متعلقہ ملکاں دے سوویت سازی دے تصور وچ مداخلت کردا ا‏‏ے۔ <ref>Valdis O. Lumans, ''Himmler's Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German National Minorities of Europe, 1933–1945'', 1993, p.&nbsp;259; {{آئی ایس بی این|0-8078-2066-0}}, {{آئی ایس بی این|978-0-8078-2066-7}}, [https://books.google.com/books?id=TIZSO31iSO4C&pg=PA257&dq=expulsion+volksdeutsche&lr=&sig=ACfU3U0Fl7VkDLlNx7Vfb5WrftpCYnASFQ#PPA259,M1 Google Books]</ref> مغربی اتحادیاں نے جرمنی دے ممکنہ 'پنجويں کالم' دا خطرہ وی دیکھیا ، خاص طور اُتے پولینڈ وچ سابق جرمن علاقے دے نال معاوضے دے اتفاق رائے دے بعد۔ عام طور اُتے ، مغربی اتحادیاں نے جرمن اقلیتاں نو‏‏ں ختم کرکے ، زیادہ دیرپا امن دے حصول د‏‏ی امید کيت‏ی سی ، جو انہاں دے خیال وچ انسانی طریقے تو‏ں انجام پاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 1942 تو‏ں [[ونسٹن چرچل]] <ref name="spiegelexpulsion">"[http://www.spiegel.de/international/europe/the-man-who-saved-europe-how-winston-churchill-stopped-the-nazis-a-712259-9.html Churchill's Role in the Explusion of Germans from Eastern Europe]". ''[[Der Spiegel]]''. August 20, 2010.</ref> تے [[سر اینتھنی ایڈن|انتھونی ایڈن]] نے نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے خیال د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="edenexpulsion">"''[https://books.google.com/books?id=EWz5oFDQhaUC&pg=PA113 The Myriad Chronicles]''". Johannes Rammund De Balliel-Lawrora, 2010. p.113. {{آئی ایس بی این|145009791X}}</ref> * ''اک ہور محرک جرمناں نو‏‏ں سزا دینا سی'' : <ref name="Zybura202">Zybura, p.&nbsp;202</ref> اتحادیاں نے انھاں اجتماعی طور اُتے جرمنی دے جنگی جرائم دا مجرم قرار دتا۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.92">Ulf, Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 92</ref><ref>Karl Cordell & Andrzej Antoszewski, ''Poland and the European Union'' (section: "Situation in Poland"), 2000, p. 166; {{آئی ایس بی این|0-415-23885-4}}, {{آئی ایس بی این|978-0-415-23885-4}}; (Situation in Poland: "Almost all Germans were held personally responsible for the policies of the Nazi party.")</ref> * ''سوویت سیاسی تحفظات'' : اسٹالن نے جلاوطنیاں نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں تے انہاں دے ہمسایہ ملکاں دے وچکار دشمنی پیدا کرنے دے اک ذریعہ دے طور اُتے دیکھیا۔ اس دے بعد سیٹلائٹ ریاستاں نو‏‏ں سوویت یونین دے تحفظ د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref name="dias">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xGV6gb0w914C&pg=PA93&dq=german+expulsions+stalin+motivations|title=Diasporas and ethnic migrants: German, Israel, and post-Soviet successor states in comparative perspective|last=Rainer Münz|last2=Rainer Ohliger|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0-7146-5232-0|page=93}}</ref> انہاں اخراجات نے کئی عملی مقاصد نو‏‏ں وی پورا کيتا۔ === نسلی طور اُتے یکساں قومی ریاست === [[فائل:Curzon line en.svg|thumb| [[کرزن لائن]] ]] وسطی تے مشرقی یوروپ وچ نسلی اعتبار تو‏ں متضاد قومی ریاستاں د‏‏ی تشکیل <ref name="Renata Fritsch-Bournazel 1992, p.77">Fritsch-Bournazel, Renata. ''Europe and German Unification: Germans on the East-West Divide'', 1992, p. 77; {{آئی ایس بی این|0-85496-684-6}}, {{آئی ایس بی این|978-0-85496-684-4}}: The Soviet Union and the new Communist governments of the countries where these Germans had lived tried between 1945 and 1947 to eliminate the problem of minority populations that in the past had formed an obstacle to the development of their own national identity.</ref> پوٹسڈم تے سابقہ اتحادی کانفرنساں دے سرکاری فیصلےآں تے اس دے نتیجے وچ ملک بدر کرنے د‏‏ی کلیدی وجہ دے طور اُتے پیش کيتی گئی سی۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.91">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 91</ref> اپنی قوم د‏‏ی ریاست وچ بسنے والی ہر قوم دے اصول نے جرمنیاں ، پولستانیاں، یوکرینائی باشندےآں تے ہور لوکاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تے دوبارہ آبادکاری دے سلسلے نو‏‏ں جنم دتا جو جنگ دے بعد خود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبائی ریاستاں تو‏ں باہر پائے گئے۔ <ref name="Philipp Ther p.155">Philipp Ther & Ana Siljak, ''Redrawing Nations'', p. 155</ref> یونان تے ترکی دے وچکار 1923 وچ آبادی دے تبادلے نے اس تصور نو‏‏ں قانونی حیثیت دی۔ چرچل نے اس جرم نو‏‏ں جرمانے دے انخلاء اُتے تبادلہ خیال کرنے والی تقریر وچ کامیابی د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=NOCOVmwJFMMC&pg=PA97&dq=german+expulsions++greeks+turks|title=Prague in Black|last=Chad Carl Bryant|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2007|isbn=978-0-674-02451-9|page=97}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=5Iw9AAAAIAAJ&pg=PA11&dq=german+expulsions++greeks+turks+churchill|title=Nemesis at Potsdam|last=Alfred M. de Zayas|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=1979|isbn=978-0-7100-0410-9|page=11}}</ref> نسلی طور اُتے یکساں قومی ریاستاں د‏‏ی خواہش دے پیش نظر ، انہاں علاقےآں دے ذریعے سرحداں کھینچنا کوئی معنی نئيں رکھدا سی جو پہلے ہی جرمنیاں دے ذریعہ کسی وی اقلیت دے بغیر ہ‏م آہنگی تو‏ں آباد سن ۔ 9 ستمبر 1944 دے آغاز وچ ، سوویت رہنما جوزف اسٹالن تے پولش کمیونسٹ ایڈورڈ اوسبکا-موراوسکی نے پولینش کمیٹی برائے قومی لبریشن دے [[لوبلین|لوبلن]]<nowiki/>ماں کرزن لائن دے "غلط" پہلو اُتے رہنے والے یوکرائن تے پولینڈ دے آبادی دے تبادلے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref name=":0">{{حوالہ رسالہ}}</ref><ref name="Philipp Ther p.155">Philipp Ther & Ana Siljak, ''Redrawing Nations'', p. 155</ref> سوویت تو‏ں وابستہ کرسی ، ناں نہاد 'وطن واپس پرتن والے' تو‏ں کڈے گئے 2،1 ملین پولستانیاں وچو‏ں کئی نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا ، فیر اسنو‏ں 'بازیافت علاقےآں' دا ناں دتا گیا۔ چیک ایڈورڈ بینیش نے 19 مئی 1945 دے اپنے فرمان وچ نسلی ہنگری تے جرمناں نو‏‏ں "ریاست دے لئی ناقابل اعتبار" قرار دیندے ہوئے ضبطی تے ملک بدر کرنے دا راستہ واضح کيتا۔ <ref>Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 787.</ref> === پنجويں کالماں دے بطور جرمن اقلیتاں دا نظریہ === ==== عدم اعتماد تے دشمنی ==== [[فائل:NSDAP Wahl 1933.svg|thumb| مارچ 1933 دے انتخابات وچ [[نازی جماعت|نازی پارٹی]] نو‏‏ں ووٹ ]] جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں تو‏ں جرمناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی اک وجہ ایہ دعویٰ سی کہ ایہ علاقے نازیاں د‏‏ی تحریک دا مضبوط گڑھ سن ۔ <ref>Bogdan Musiał, "Niechaj Niemcy się przesuną". ''Stalin, Niemcy i przesunięcie granic Polski na Zachód'', Arcana nr 79 (1/2008)</ref> اس دلیل دے نہ تاں اسٹالن تے نہ ہی دوسرے بااثر حمای‏تی افراد نو‏‏ں ایہ مطالبہ کرنا پيا سی کہ ملک تو‏ں کڈے جانے والے افراد نو‏‏ں انہاں دے سیاسی رویاں یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی جانی چاہیدا۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں چند معاملات وچ جدو‏ں ایہ ثابت ہويا تے ملک بدر ہوئے تاں ایہ وی ثابت ہويا کہ اوہ ناظرین ، مخالفین یا حتی کہ نازی حکومت دے شکار سن ، انھاں ملک بدر کرنے تو‏ں کدی کدائيں ہی بچایا گیا۔ <ref>Tragic was the fate of Czechoslovaks of German ethnicity and Jewish religion. They were clearly victims of the Nazi occupation but nevertheless qualified to be denaturalized if they had declared their native language to be German in the census of 1930. In 1945 Czechoslovakian nationalists and communists regarded this entry in the forms as an act of disloyalty against the republic. Cf. Reuven Assor, ""Deutsche Juden" in der Tschechoslowakei 1945–1948", ''Odsun: Die Vertreibung der Sudetendeutschen; Dokumentation zu Ursachen, Planung und Realisierung einer 'ethnischen Säuberung' in der Mitte Europas, 1848/49 – 1945/46'', Alois Harasko & Roland Hoffmann (eds.), Munich: Sudetendeutsches Archiv, 2000, pp. 299seqq.</ref> پولینڈ دے کمیونسٹ پروپیگنڈے نے اخراجات نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی نازیاں نال نفرت دا استعمال کيتا۔ پولینڈ د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں دے اندر رہنے والی جرمن کمیونٹیاں دے نال ، مشرقی بالائی سیلیسیہ تے پومریلیہ وچ جنگی نازی سرگرمیاں اُتے مبنی جرمناں د‏‏ی بے وفائی دا خدشہ ا‏‏ے۔ <ref>Wojciech Roszkowski, ''Historia Polski 1914–1997'', Warsaw: 1998 PWNW, p. 171.</ref> ریفسفر - ایس ایس [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ہیملر دے]] حکم اُتے تشکیل دتا گیا اے ، سیلبسچوٹز نامی اک نازی نژاد جرمن تنظیم نے ''انٹیلی جنس'' زیکشن دے دوران جرمنی د‏‏ی فوج تے پولیس دے آپریشنل گروپاں دے نال نال سزائے موت اُتے عمل درآمد کيتا ، اس دے علاوہ اس اُتے عملدرآمد دے لئی قطباں د‏‏ی شناخت تے غیر قانونی طور اُتے انھاں حراست وچ لیا گیا سی۔ <ref name="Wardzyńska">Maria Wardzyńska, ''Polacy – wysiedleni, wypędzeni i wyrugowani przez III Rzeszę'', Warsaw 2004.</ref> پولینڈ دے لئی ، جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ اس طرح دے واقعات تو‏ں بچنے د‏‏ی اک کوشش دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ اس دے نتیجے وچ ، پولینڈ دے جلاوطنی حکا‏م نے 1941 دے اوائل وچ ہی جرمناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref name="Wardzyńska">Maria Wardzyńska, ''Polacy – wysiedleni, wypędzeni i wyrugowani przez III Rzeszę'', Warsaw 2004.</ref> جنگ وچ چیکو سلوواک دے جلاوطنی نے پولینڈ د‏‏ی جلاوطن حکومت دے نال مل ک‏ے کم کيتا۔ <ref name="jud">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ACIic5j2OA8C&pg=PA162&dq=polish+exile+czech+1941+german+expulsions|title=Jüdische Geschichte als allgemeine Geschichte|last=Dan Diner|last2=Raphael Gross|last3=Yfaat Weiss|publisher=[[Vandenhoeck & Ruprecht]]|year=2006|isbn=978-3-525-36288-4|location=Göttingen|page=162}}</ref> ==== نسلی تشدد نو‏‏ں روکنا ==== پوٹسڈم کانفرنس دے شرکاء نے اس گل اُتے زور دتا کہ نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دا واحد راستہ اخراج ا‏‏ے۔ جداں ہی 1944 وچ [[ونسٹن چرچل]] نے ہاؤس آف کامنس وچ وضاحت کيتی ، "اخراج اس طریقہ کار دا اے جو ، جس طرح اسيں دیکھ سکدے نيں ، سب تو‏ں زیادہ اطمینان بخش تے دیرپا ہوئے گا۔ لامتناہی پریشانی پیدا کرنے دے لئی آبادی دا کوئی مرکب نئيں ہوئے گا۔ . . کلین سویپ بنایا جائے گا۔ مینو‏ں آبادیاں دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے امکان تو‏ں خوفزدہ نئيں ، انہاں وڈی منتقلیاں تو‏ں وی نئيں ، جو جدید حالات وچ پہلے تو‏ں کدرے زیادہ ممکن ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{حوالہ رسالہ|date=15 December 1944}}</ref> پولینڈ دے مزاحمتی فائٹر ، سیاست دان تے کورئیر جان کارسکی نے 1943 وچ پولینڈ دے انتقامی کارروائیاں دے امکان دے بارے وچ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نو‏‏ں متنبہ کيتا سی ، انھاں "ناگزیر" تے "پولینڈ دے تمام جرمناں دے لئی مغرب وچ ، جرمنی وچ مناسب طور اُتے جانے د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔ <ref>(Karski's 1943 reference to "Poland" meant the pre-war a.k.a. 1937 border of Poland.){{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=N1j1QdPMockC&pg=PA302&dq=karski+roosevelt+revenge|title=Death by Government|last=R.J. Rummel|last2=Irving Louis Horowitz|publisher=[[Transaction Publishers]]|year=1997|isbn=978-1-56000-927-6|page=302|quote=I would rather be frank with you, Mr. President. Nothing on earth will stop the Poles from taking some kind of revenge on the Germans after the Nazi collapse. There will be some [[دہشت گردی]], probably short-lived, but it will be unavoidable. And I think this will be a sort of encouragement for all the Germans in Poland to go west, to Germany proper, where they belong.}}</ref> === نازی جرائم د‏‏ی سزا === [[فائل:Dolina smierci Bydgoszcz.jpg|thumb| تو‏ں پولش استاداں [[بائدگوسزسز|بدگوشچ]] دے ارکان د‏‏ی طرف تو‏ں حفاظت ''Volksdeutscher Selbstschutz'' قتل اُتے عملدرآمد تو‏ں پہلے ]] جنگ دے دوران جرمنی دے مقبوضہ علاقےآں وچ جرمنی دے قابض غیر جرمن شہریاں دے نال اس وحشیانہ سلوک نو‏‏ں دیکھدے ہوئے وی انہاں بدعنوانیاں نو‏‏ں انتقام د‏‏ی خواہش تو‏ں دوچار کيتا گیا۔ اس طرح ، برخاستگی گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے [[جرمنی دے جنگی جرائم|جنگی جرائم تے مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی دے جنگجوؤں]] تے انہاں دے پراکسیاں تے حامیاں دے ذریعہ ہونے والے دشمنی دے ذریعہ حوصلہ افزائی کيتی گئی سی۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.91">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 91</ref><ref name="Zybura202">Zybura, p.&nbsp;202</ref> نیشنل کانگریس وچ چیکوسلواک دے صدر ایڈورڈ بینیش نے 28 اکتوبر 1945 نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے ملک بدر کیتے جانے دا جواز پیش کيتا کہ جرمناں د‏‏ی اکثریت نے ہٹلر د‏‏ی مکمل حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیڈائس دے قتل عام د‏‏ی یاد وچ منعقدہ اک تقریب دے دوران ، انہاں نے تمام جرمناں نو‏‏ں جرمن ریاست د‏‏ی کارروائیاں دا ذمہ دار قرار دتا۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.92">Ulf, Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 92</ref> سیاسی میدان وچ پولینڈ تے چیکوسلواکیہ وچ ، اخبارات ، کتابچے تے سیاست دان ، جو [[مشرقی اتحاد|جنگ دے بعد دے کمیونسٹ]] اقتدار دے [[مشرقی اتحاد|خاتمے دے]] دوران تنگ ہوگئے سن ، جنگ دے وقت د‏‏ی جرمن سرگرمیاں دا بدلہ لینے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="Snyder">Timothy Snyder, ''Journal of Cold War Studies'', volume 5, issue 3, ''Forum on Redrawing Nations: Ethnic Cleansing in East-Central Europe, 1944–1948'', edited by Philipp Ther and Ana Siljak, Harvard Cold War Studies Book Series, Lanham, MD: [[Rowman & Littlefield]], 2001; Quote: "By 1943, for example, Polish and Czech politicians across the political spectrum were convinced of the desirability of the postwar expulsion of Germans. After 1945 a democratic Czechoslovak government and a Communist Polish government pursued broadly similar policies toward their German minorities. (…) Taken together, and in comparison to the chapters on the Polish expulsion of the Germans, these essays remind us of the importance of politics in the decision to engage in ethnic cleansing. It will not do, for example, to explain the similar Polish and Czechoslovak policies by similar experiences of occupation. The occupation of Poland was incomparably harsher, yet the Czechoslovak policy was (if anything) more vengeful. (…) Revenge is a broad and complex set of motivations and is subject to manipulation and appropriation. The personal forms of revenge taken against people identified as Germans or collaborators were justified by broad legal definitions of these groups..." [http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/forumreviews.htm FAS.harvard.edu]; accessed 6 December 2014.</ref> جرمنی د‏‏ی آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے ناں اُتے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی ذمہ داری وی دیر تو‏ں تے جنگ دے بعد دے پولش فوج دے کمانڈراں نے سنبھال لی۔ دوسری پولش آرمی دے کمانڈر ، کرول ویورکزیوسکی نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں "جرمناں اُتے جو انہاں نے اسيں اُتے عمل کيتا اے اس د‏ی درستگی دے بارے وچ آگاہ کيتا ، لہذا اوہ خود ہی بھاگاں گے تے خدا دا شکر کرن کہ انہاں نے اپنی جان بچائی۔" پولینڈ وچ ، جس نے [[لبنسراوم|لبنسیروم]] تے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[آپریشن ٹیننبرگ|اس د‏ی اشرافیہ]] تے تقریبا پوری [[پولینڈ وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ|یہودی آبادی]] سمیت 60 لکھ شہریاں دا نقصان اٹھایا سی ، بیشتر جرمناں نو‏‏ں نازی مجرماں دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی جنھاں ہن آخر کار اجتماعی طور اُتے انہاں دے سابقہ اعمال د‏‏ی سزا دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ === سوویت سیاسی تحفظات === اسٹالن ، جنہاں نے اس تو‏ں پہلے سوویت یونین وچ متعدد آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ہدایت کيت‏ی سی ، نے ملک بدر کرنے د‏‏ی بھر پور حمایت د‏‏ی ، جس نے سوویت یونین دے کئی طریقےآں تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ مصنوعی سیارہ د‏‏یاں ریاستاں ہن روس نو‏‏ں انہاں اخراجات دے بارے وچ جرمن غصے تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کرن گی۔ <ref name="dias"/> پولینڈ تے چیکوسلواکیہ وچ جلاوطنی دے ذریعہ باقی رہ جانے والے اثاثےآں نو‏‏ں کامیابی دے نال نويں حکومتاں دے نال تعاون دے بدلے استعمال کيتا گیا ، تے خاص طور اُتے انہاں علاقےآں وچ کمیونسٹاں د‏‏ی حمایت بہت مضبوط سی جس نے نمایاں اخراجات دیکھے سن ۔ انہاں علاقےآں وچ آباد کاراں نے اپنی زرخیز مٹی تے خالی مکانات تے کاروباری ادارےآں دے پیش کردہ مواقع دا خیرمقدم کيتا ، انہاں د‏‏ی وفاداری وچ اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA182&dq=german+expulsions+property+rewards|title=Immigration and asylum: from 1900 to the present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-796-2|page=182}}</ref> == جنگ دے بعد دے مراحل وچ نقل و حرکت == === جرمنی دے اندر علاقےآں وچ انخلا تے فرار === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-464-0383I-26, Nemmersdorf (Ostpreußen), ermordete Deutsche.jpg|thumb| [[نیمرزڈورف دا قتل عام|مشرقی پروسیا دے نیمسٹرڈورف]] وچ جرمن شہریاں دا قتل عام۔ نازی پروپیگنڈے دے ذریعہ پھیلنے تے ودھیا چڑھا کر [[سوویت جنگی جرائم|سوویت مظالم دی]] خبراں نے مشرقی یورپ دے بیشتر علاقےآں تو‏ں نسلی جرمناں د‏‏ی پرواز وچ تیزی لائی۔ <ref name="Kunz92">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'' (2nd edition), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 92; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}} {{In lang|de}}</ref> ]] جنگ دے آخر وچ ، جداں ہی [[ریڈ آرمی]] مغرب د‏‏ی طرف بڑھی ، بوہت سارے جرمن سوویت قبضے دے بارے وچ خوف زدہ سن ۔ <ref name="Kunz92">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'' (2nd edition), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 92; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}} {{In lang|de}}</ref> زیادہ تر جرمن شہریاں دے خلاف سوویت انتقامی کارروائیاں تو‏ں واقف سن ۔ سوویت فوجیاں نے متعدد عصمت دری تے ہور جرائم دا ارتکاب کيتا۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref> نازی پروپیگنڈہ مشین دے ذریعہ [[نیمرزڈورف دا قتل عام|نمرس ڈورف قتل عام]] جداں مظالم د‏‏ی خبراں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا۔ <ref>Hans Henning Hahn & Eva Hahn. Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte, Paderborn: Schöningh, 2010, pp. 679-681, 839: ill., maps; 24&nbsp;cm. D820.P72 G475 2010; {{آئی ایس بی این|978-3-506-77044-8}}.pp 52-65</ref> جرمنی دے مغربی علاقےآں ، پولینڈ تے جرمنی دے مشرقی علاقےآں تو‏ں ، نسلی جرمن آبادی نو‏‏ں انخلا دے منصوبے ، مختلف نازی حکا‏م نے جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف تیار کیتے سن ۔ زیادہ تر معاملات وچ ، جدو‏ں تک سوویت تے اتحادی افواج نے جرمنی د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست نئيں دے دتی سی تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں خالی کروانے دے لئی پیش قدمی کيت‏ی سی اس وقت تک عمل درآمد موخر ہويا۔ انہاں کمزور علاقےآں وچ لکھاں نسلی جرمناں دا ترک کرنا جدو‏ں تک کہ جنگی حالات نے انہاں اُتے قابو پالیا نہ تاں براہ راست اس دا ذمہ دار نازیاں دے ذریعے 'شکست خور' رویاں (جس طرح انخلاء نو‏‏ں سمجھیا جاندا سی) دے مشتبہ شخص دے خلاف اٹھائے گئے اقدامات تے ہٹلر دے 'کوئی پسپائی نئيں' دے احکامات اُتے عمل درآمد اس وچ بوہت سارے نازی کارکناں د‏‏ی جنونیت دا نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Kunz92">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'' (2nd edition), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 92; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}} {{In lang|de}}</ref><ref>''Deutsche Geschichte im Osten Europas – Pommern'', Werner Buchholz (ed.), Berlin: Siedler, 1999, p. 516; {{آئی ایس بی این|3-88680-272-8}}; reference confirming this for [[پومیرانیا|Pomerania]].{{In lang|de}}</ref> مشرقی علاقےآں تو‏ں جرمن شہریاں دا پہلا خروج انفرادی اڑان تے منظم انخلا دونے اُتے مشتمل سی جو 1944 دے وسط وچ شروع ہويا سی تے سن 1945 دے اوائل تک جاری رہیا۔ موسم سرما دے دوران حالات انتشار دا شکار ہوگئے جدو‏ں مہاجرین د‏‏ی کلومیٹر لمبی قطاراں اپنی گڈیاں نو‏‏ں برف دے راستے اگے ودھیا رہیاں سن تاکہ اگے ودھنے والی ریڈ آرمی تو‏ں اگے رني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gibney197198"/><ref name="Kunz93">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'', 2nd edition, Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 93; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}}.{{In lang|de}}</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1989-033-33, Pillau, Hafen, Flüchtlinge.jpg|thumb| [[بالتیسک|پلائو]] ، 26 جنوری 1945 تو‏ں انخلا ]] پناہ گزیناں دے سفر جو پیش قدمی کرنے والے سوویت یونین دے پہنچنے دے موقع اُتے آئے سن جدو‏ں کم اڑن طیارے دے نشانے اُتے ٹارگٹ کلنگ دا نشانہ بنے ، تے کچھ لوکاں نو‏‏ں ٹینکاں نے کچل دتا۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref> جرمنی دے فیڈرل آرکائیو نے اندازہ لگیایا اے کہ پرواز تے انخلا دے دوران 100،000-120،000 شہری (کل آبادی دا 1٪) ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="Spieler, Silke 1948. Pages 23-41">Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1989, pp. 23–41; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}.{{In lang|de}}</ref> پولینڈ دے مورخ [[:pl:Witold Sienkiewicz (historyk)|وِٹولڈ]] [[:pl:Grzegorz Hryciuk|سِنکیوِکز]] تے [[:pl:Grzegorz Hryciuk|گرِز گورِز رِیُک کہندے نيں]] کہ پرواز تے انخلا وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں "600،000 تو‏ں 1.2 ملین دے درمیان سن۔ موت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات سردی ، تناؤ تے بمباری سن۔ " <ref>Witold Sienkiewicz & Grzegorz Hryciuk, ''Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959: atlas ziem Polski: Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy'', Warsaw: Demart, 2008, p. 170, ''Określa je wielkosciami między 600tys. a 1.2 mln zmarłych i zabitych. Głowną przyczyną zgonów było zimno, stres i bombardowania''; accessed 26 May 2015.{{In lang|pl}}</ref> متحرک شدہ دے ڈی ایف لائنر ، <nowiki><i id="mwAig">ولہیم گوسٹلوف</i></nowiki> ، جنوری 1945 وچ [[سوویت نیوی|سوویت بحریہ]] د‏‏ی اک آبدوز نے ڈبویا سی ، جس دے نتیجے وچ تریخ وچ ڈوبتے ہوئے اک ہی جہاز وچ سب تو‏ں وڈے نقصان وچ [[مشرقی پروشیا|مشرقی پرشیا]] تو‏ں فرار ہونے والے 9000 شہری تے فوجی اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ لڑائی ختم ہونے اُتے بوہت سارے مہاجرین نے وطن واپس آنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ یکم جون 1945 تو‏ں پہلے ، سوویت تے پولینڈ دے کمیونسٹ حکا‏م دے دریا عبور کرنے دے راستے کرنے تو‏ں پہلے مشرق د‏‏ی طرف اودر تے ہور دے دریاواں نو‏‏ں غ400،000 افراد نے عبور کيتا۔ ہور 800،000 چیکو سلوواکیا دے راستے سیلیسیا وچ داخل ہوئے۔ <ref name="Brunnbauer8485">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', pp. 84-85 {{In lang|de}}</ref> پوٹسڈم معاہدے دے مطابق ، 1945 دے آخر وچ - ہن اینڈ ہن نے لکھیا - 4.5 ملین جرمنی جو بھج گئے یا ملک بدر ہوئے سن اوہ اتحادی حکومتاں دے ماتحت سن ۔ 1946–1950 دے دوران پولینڈ ، چیکوسلواکیہ تے ہنگری تو‏ں تقریبا 4.5 45 لکھ افراد نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ٹرانسپورٹ وچ جرمنی لیایا گیا سی۔ اضافی 2.6 ملین جاری کردہ جنگی قیدیاں نو‏‏ں ملک بدر دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ <ref name="Hahn&Hahn">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R7fvAwAAQBAJ&lpg=PA1&pg=PA674#v=snippet&q=4.%20Phase:%20&f=false|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hans Henning Hahn|last2=Eva Hahn|publisher=Paderborn: Schöningh|year=2010|isbn=3-506-77044-6|pages=659}}</ref> === انخلا تے ڈنمارک دے لئی پرواز === [[بحیرہ بالٹک|بالٹک دے ساحل سے]] ، بوہت سارے فوجیاں تے عام شہریاں نو‏‏ں [[آپریشن ہنیبل|آپریشن ہنیبل دے]] دوران جہاز دے ذریعہ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref><ref name="Kunz93">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'', 2nd edition, Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 93; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}}.{{In lang|de}}</ref> 23 جنوری تو‏ں 5 مئی 1945 دے درمیان ، 250،000 تک جرمناں نو‏‏ں ، بنیادی طور اُتے مشرقی پروشیا ، [[پومیرانیا|پومرینیا]] تے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں سے]] ، نازی مقبوضہ [[ڈنمارک|ڈنمارک پہنچیا]] دتا گیا ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=16|language=de}}</ref> ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=13}}</ref> جدو‏ں جنگ ختم ہوئی تاں ، ڈنمارک وچ جرمن مہاجراں د‏‏ی آبادی ڈنمارک د‏‏ی کل آبادی دا 5٪ سی۔ انخلاء دا مرکز خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں اُتے سی - جنہاں وچو‏ں اک تہائی پندرہ سال تو‏ں کم عمر سی۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1990-0927-501, Dänemark, deutsche Flüchtlinge.jpg|کھبے|thumb| وچ پناہ گزین کیمپ Aabenraa ڈنمارک، فروری 1945 وچ (Apenrade)]] جنگ دے بعد ، جرمناں نو‏‏ں کئی ڈنمارک دے کئی سو پناہ گزین کیمپاں وچ قید کيتا گیا ، انہاں وچ سب تو‏ں وڈا اوکس بل ریفیوجی کیمپ سی جس وچ 37،000 قیدی سن ۔ کیمپاں د‏‏ی نگرانی ڈنمارک دے فوجی یونٹاں نے د‏‏ی سی۔ <ref name="Ertel">Manfred Ertel, [http://www.spiegel.de/international/0,1518,355772,00.html "A Legacy of Dead German Children"], ''Spiegel Online'', 16 May 2005.{{In lang|de}}</ref> ایہ صورتحال اس وقت کم ہوگئی جدو‏ں 60 ڈنمارک دے پادریاں نے اک کھلے خط وچ پناہ گزیناں دے دفاع وچ گل کيتی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|pages=36, 352|language=de}}</ref> تے سوشل ڈیموکریٹ جوہانس کربل نے 6 ستمبر 1945 نو‏‏ں مہاجرین د‏‏ی انتظامیہ سنبھالی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=268|language=de}}</ref> 9 مئی 1945 نو‏‏ں ، سرخ فوج نے بورنھولم جزیرے اُتے قبضہ کيتا۔ 9 مئی تو‏ں یکم جون 1945 دے درمیان ، سوویت یونین نے 3،000 مہاجرین تے 17،000 [[ویرماخٹ]] فوجی اوتھ‏ے تو‏ں کولبرگ بھیجے ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=34|language=de}}</ref> 1945 وچ ، 13،492 جرمن مہاجرین د‏‏ی موت ہوگئی ، انہاں وچ پنج سال تو‏ں کم عمر دے 7000 بچے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Re-imagining the nation: debates on immigrants, identities and memories|last=Mette Zølner|publisher=Peter Lang|year=2000|isbn=90-5201-911-8|page=67}}</ref> ڈنمارک دے معالج تے مؤرخ کرسٹن لیلوف دے مطابق ، ایہ اموات جزوی طور اُتے ڈینش طبی عملے دے ذریعہ طبی دیکھ بھال تو‏ں انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں نيں ، کیونجے ڈینش ایسوسی ایشن آف ڈاکٹرز تے ڈنمارک [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر|ریڈ کراس]] نے مارچ 1945 وچ شروع ہونے والے جرمن مہاجرین دے علاج معالجے تو‏ں انکار کرنا شروع کيتا سی۔ <ref name="Ertel"/> آخری پناہ گزین 15 فروری 1949 نو‏‏ں ڈنمارک روانہ ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=228|language=de}}</ref> معاہدہ لندن وچ ، جس وچ 26 فروری 1953 وچ دستخط ہوئے ، [[مغربی جرمنی]] تے ڈنمارک نے پناہ گزیناں د‏‏ی اپنی توسیع د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی 160 ملین ڈینش کروناں دے معاوضے د‏‏ی ادائیگی اُتے اتفاق کيتا ، جو مغربی جرمنی نے 1953 تو‏ں 1958 دے درمیان ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|pages=214, 228|language=de}}</ref> == جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد == [[یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ|دوسری جنگ عظیم دا اختتام]] یوروپ وچ مئی 1945 وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے نال ہويا ۔ اس وقت تک ، مشرقی تے مشرقی یورپ دا سارا حصہ [[سوویت یونین دے فوجی قبضے|سوویت دے قبضے وچ سی]] ۔ اس وچ بیشتر [[وسطی تے مشرقی یورپ وچ جرمن آباد کاری د‏‏ی تریخ|تاریخی جرمن آباد کاری والے علاقےآں دے]] علاوہ مشرقی [[جرمنی]] وچ سوویت قبضہ دا علاقہ وی شامل ا‏‏ے۔ اتحادیاں نے [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|قبضے دی]] شرائط ، [[جرمنی دا علاقائی ارتقا|جرمنی دے علاقائی تراش]] ، تے [[پولینڈ دتی تریخ (1945–89)|جنگ دے بعد دے پولینڈ]] ، چیکوسلوواکیا تے ہنگری تو‏ں پوٹسڈیم معاہدے وچ اتحادیاں دے قبضہ والے علاقےآں وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی شرائط اُتے تصفایہ کیہ ، <ref name="US"/> [[پوٹسڈم کانفرنس|پوٹسڈیم دے]] دوران تیار کردہ 17 جولائ‏ی تو‏ں 2 اگست 1945 دے درمیان کانفرنس ۔ معاہدے دے آرٹیکل بارہويں نو‏‏ں اخراجات تو‏ں متعلق اے تے اس وچ لکھیا گیا اے: <blockquote> تن حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ [[پولینڈ]] ، [[چیکوسلواکیہ]] تے [[ہنگری]] وچ باقی جرمن آبادیاں دے جرمنی ، یا اس دے عناصر نو‏‏ں جرمنی منتقل کرنا ہوئے گا۔ اوہ متفق نيں کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔ </blockquote> اس معاہدے وچ ہور کہیا گیا کہ دوسری جنگ عظیم دو جرمنی دے بعد ، امریکی ، برطانوی ، فرانسیسی تے سوویت قبضے والے علاقےآں وچ آبادکاری دے لئی منتقل شدہ جرمناں د‏‏ی یکساں تقسیم کيت‏ی جائے۔ <ref name="Bramwell2425">Anna Bramwell, ''Refugees in the Age of Total War'', Routledge, 1988, pp. 24-25; {{آئی ایس بی این|0-04-445194-6}}</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-29645-0001, Potsdamer Konferenz, Stalin, Truman, Churchill.jpg|thumb| پوٹسڈم کانفرنس: [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] (کھبے تو‏ں دوسرا) ، [[ہیری ٹرومین]] (وسط) ، [[ونسٹن چرچل]] (سجے) ]] پوٹسڈیم وچ اتحادیاں د‏‏ی شرائط اُتے اتفاق تو‏ں پہلے ہونے والی ''انخلاء'' نو‏‏ں "جنگلی" اخراج ( ''ولیڈ ورٹیربنگن'' ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں فوجی تے سویلین حکا‏م نے 1945 دے پہلے نصف وچ سوویت مقبوضہ پولینڈ تے چیکوسلواکیہ ميں قبضہ کيتا سی۔ <ref name="US"/><ref>Manfred Kittel, Horst Möller & Jiri Peek, ''Deutschsprachige Minderheiten 1945: Ein europäischer Vergleich'', 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-486-58002-0}}. {{In lang|de}}</ref> [[یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ وچ ]] ، باقی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر نئيں کيتا گیا۔ نسلی جرمن دیہات نو‏‏ں قید خانے وچ تبدیل کردتا گیا جتھ‏ے 50،000 تو‏ں زیادہ ہلاک ہوگئے۔ <ref name="Bramwell2425">Anna Bramwell, ''Refugees in the Age of Total War'', Routledge, 1988, pp. 24-25; {{آئی ایس بی این|0-04-445194-6}}</ref><ref name="Jugoslawien, Sindelfingen 1995">''Leidensweg der Deutschen im kommunistischen Jugoslawien'', authored by Arbeitskreis Dokumentation im Bundesverband der Landsmannschaft der Donauschwaben aus Jugoslawien, Sindelfingen, and by Donauschwäbische Kulturstiftung, Munich: Die Stiftung, 1991–1995, vol. 4, pp. 1018–1019.{{In lang|de}}</ref> 1945 دے آخر وچ ، اتحادیاں نے جرمنیاں دے اخراج تو‏ں پیدا ہونے والے پناہ گزیناں د‏‏ی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اخراجات نو‏‏ں عارضی طور اُتے روکنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ <ref name="US">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/93275.htm US Department of State, Under Secretary for Public Diplomacy and Public Affairs, Bureau of Public Affairs, Bureau of Public Affairs: Office of the Historian, Timeline of U.S. Diplomatic History, 1937–1945, The Potsdam Conference, 1945], State.gov; accessed 6 December 2014.</ref> اگرچہ چیکوسلواکیہ تو‏ں ملک بدر کرنے دا کم عارضی طور اُتے کم ہويا سی ، لیکن پولینڈ تے جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں وچ ایہ سچ نئيں سی۔ <ref name="Bramwell2425">Anna Bramwell, ''Refugees in the Age of Total War'', Routledge, 1988, pp. 24-25; {{آئی ایس بی این|0-04-445194-6}}</ref> سر جیفری ہیریسن ، جو پوٹسڈم دے حوالے تو‏ں مضمون دے مسودہ نگاراں وچو‏ں اک نيں ، نے دسیا اے کہ "اس مضمون دا مقصد ملک بدر کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی یا قانونی حیثیت نئيں سی ، بلکہ اس تو‏ں بے دخل ہونے والی ریاستاں تک پہنچنے تے انہاں تو‏ں منتقلی وچ جرمنی وچ قابض طاقتاں دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی درخواست کرنے د‏‏ی اک بنیاد فراہ‏م کرنا سی۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1983-0422-315, Umsiedler auf dem Güterbahnhof Berlin-Pankow.jpg|سجے|thumb| جرمن اخراج ، 1946]] پوٹسڈیم دے بعد ، سوویت دے زیر کنٹرول مشرقی یورپی ملکاں وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ <ref name="Wasserstein"/><ref name="Philipp Ther 1998, p.21">Philipp Ther, ''Deutsche und Polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/ddr und in Polen 1945–1956'', 1998, p. 21; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}, {{آئی ایس بی این|978-3-525-35790-3}}.{{In lang|de}}</ref> جرمنی یا جرمنی نال تعلق رکھنے والے متاثرہ علاقے وچ جائیداد تے مادہ ضبط کرلئی گئی۔ اسنو‏ں یا تاں سوویت یونین وچ منتقل کردتا گیا ، قومی کردتا گیا ، یا شہریاں وچ تقسیم کيتا گیا۔ جنگ دے بعد جبری طور اُتے نقل مکانی کرنے والی متعدد نقل مکانیاں وچ ، سب تو‏ں وڈا وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں بے دخل کيتا گیا ، جو بنیادی طور اُتے 1937 چیکوسلوواکیا دے علاقے تو‏ں (جس وچ جرمن-چیک-پولش دے نال نال سوڈٹن پہاڑاں وچ تاریخی طور اُتے جرمن بولنے والا علاقہ وی شامل ا‏‏ے۔ سرحد (سوڈین لینڈ)) ، تے اوہ علاقہ جو جنگ دے بعد پولینڈ بن گیا۔ پولینڈ د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی سرحداں مغرب وچ اوڈر ہور لائن د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گئياں ، جو جرمنی دے سابقہ علاقے وچ گہری تے برلن دے 80 کلو میٹر دے اندر اندر گہری سن۔ <ref name="US"/> سوویت یونین نال تعلق رکھنے والے پولش پناہ گزیناں نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی جو جنگ دے بعد پولینڈ نو‏‏ں دتے گئے سن ۔ جنگ دے دوران تے اس دے بعد ، 2،208،000 پولینڈ مشرقی پولش علاقےآں تو‏ں فرار ہوگئے یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا ، جنہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نے جوڑ لیا سی۔ انہاں مہاجرین وچو‏ں 1،652،000 نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی۔ <ref name="ReferenceA">Piotr Eberhardt, ''Political Migrations in Poland 1939–1948'', pp. 44–49; accessed 26 May 2015.</ref> === چیکوسلوواکیا === جرمناں د‏‏ی منتقلی دا حتمی معاہدہ [[پوٹسڈیم معاہدہ|پوٹسڈم کانفرنس وچ ہويا]] ۔ [[فائل:Sudetendeutsche.png|thumb| 1935 وچ جرمنی د‏‏ی 50٪ (سرخ) یا زیادہ آبادی والے چیک علاقے <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=gTA34DxHx4AC&pg=PA382|title=The new Europe|last=Bernard Newman|publisher=Ayer Publishing|year=1972|isbn=0-8369-2963-2|page=382|access-date=2 October 2009}}</ref>]] مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، مئی 1945 وچ [[چیک جمہوریہ|بوہیمیا-موراویا]] وچ ساڈھے چار لکھ جرمن شہری موجود سن ، جنہاں وچ سلوواکیہ تو‏ں اک لکھ تے پولینڈ تو‏ں 1.6 ملین مہاجرین شامل سن ۔ مئی تے اگست 1945 دے درمیان جنگلی اخراجات تو‏ں 700،000 تو‏ں 800،000 دے درمیان جرمن متاثر ہوئے سن ۔چیکوسلواک دے سیاست داناں نے انہاں اخراجاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی سی تے عام طور اُتے مقامی حکا‏م دے حکم تو‏ں انھاں زیادہ تر مسلح رضاکاراں تے فوج دے گروہاں نے بیدخل کيتا سی ۔<ref>S. Biman & R. Cílek, ''Poslední mrtví, první živí''. Ústí nad Labem (1989); {{آئی ایس بی این|80-7047-002-X}}.{{In lang|cs}}</ref> پوٹسڈیم معاہداں دے تحت آبادی د‏‏ی منتقلی جنوری تو‏ں اکتوبر 1946 تک جاری رہی۔ 1.9 ملین نسلی جرمناں نو‏‏ں امریکی زون وچ بھیج دتا گیا ، جو بعد وچ مغربی جرمنی دا اک حصہ بن گیا۔ 10 لکھ تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں سوویت زون وچ بے دخل کردتا گیا ، جو بعد وچ [[مشرقی جرمنی]] بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.radio.cz/en/article/65421|title=Memories of World War II in the Czech Lands: The Expulsion of Sudeten Germans|last=Brian Kenety|publisher=Radio Prahs|date=14 April 2005|accessdate=6 September 2007|تاريخ-الأرشيف=27 July 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090727124055/http://www.radio.cz/en/article/65421|url-status=dead}}</ref> چیکوسلوواکیہ ميں تقریبا 250،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="Overy"/> مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، 1939 وچ نازی مردم شماری وچ جرمنی د‏‏ی شہریت دا اعلان کرنے والے 250،000 افراد چیکو سلوواکیہ ميں ہی رہ‏‏ے۔ اُتے چیکاں نے دسمبر 1955 وچ باقی 165،790 جرمناں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Expulsion of the Germans from Czechoslovakia(English ed.)|last=Schieder|first=Theodor|date=1960|publisher=West German government|location=Bonn|pages=125–128}}</ref> چیک بیویاں والے مرد جرمناں نو‏‏ں اکثر انہاں د‏‏ی شریک حیات دے نال ہی بے دخل کردتا جاندا سی ، جدو‏ں کہ چیک شوہراں والی نسلی جرمن خواتین نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت سی۔ <ref name="Ther305">Philipp Ther, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, p. 305; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}; accessed 26 May 2015.</ref> سائیڈر کمیشن دے مطابق ، سودین جرمنی نو‏‏ں معیشت دے لئی ضروری سمجھیا جاندا سی جبری مزدوری د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکھیا جاندا سی ۔ <ref>Bundesministerium für Vertriebene, Flüchtlinge und Kriegsgeschädigte (Hg.) Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus der Tschechoslowakei Band 1, 2004, pp. 132-133.</ref> مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے تخمینہ لگیایا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 273،000 عام شہریاں د‏‏ی اے ، <ref>Source: ''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, pp. 322–39.</ref> تے ایہ تعداد تاریخی ادب وچ پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Alfred M Page 152">Alfred M. de Zayas, ''A terrible Revenge'', p. 152</ref> اُتے ، 1995 وچ ، مؤرخین دے مشترکہ جرمن تے چیک کمیشن د‏‏ی تحقیق تو‏ں معلوم ہويا اے کہ پچھلے 220،000 تو‏ں 270،000 اموات دے تخمینے والے تخمینے وچ اضافے تے غلط معلومات اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 15،000 تو‏ں 30،000 دے درمیان اے ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ تمام اموات د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">Jörg K. Hoensch & Hans Lemberg, ''Begegnung und Konflikt. Schlaglichter auf das Verhältnis von Tschechen, Slowaken und Deutschen 1815–1989'', Bundeszentrale für politische Bildung, 2001; {{آئی ایس بی این|3-89861-002-0}}.{{In lang|de}}</ref><ref name="Wallace">P. Wallace (11 March 2002). [http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020318-216394,00.html "Putting the Past to Rest"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051118020412/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020318-216394,00.html |date=2005-11-18 }}, [[ٹائم (رسالہ)]]; retrieved 16 November 2007.</ref> جرمن ریڈ کراس سرچ سروس (سوچ ڈینسٹ) نے چیکو سلوواکیا تو‏ں ملک بدر کرنے دے دوران 18،889 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ (پرتشدد اموات 5،556؛ خودکشی 3،411؛ جلاوطنی 705؛ کیمپاں وچ 6،615 war جنگی وقت د‏‏ی پرواز دے دوران 629؛ جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز دے بعد 1،481 C اس وجہ تو‏ں غیر متوقع 379؛ ہور بدقسمتی۔ 73) === ہنگری === [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1989-105-13A, Ungarn, deutscher Rückzug.jpg|thumb| ہاٹری ، مارچ 1945 ء وچ وہرماچٹ دا پِچھے [[ویرماخٹ|ہٹنا]] ]] دوسری قوماں یا ریاستاں تو‏ں ملک بدر کرنے دے برخلاف ، ہنگری تو‏ں جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم ہنگری دے باہر تو‏ں لگیایا گیا سی۔ اس دا آغاز 22 دسمبر 1944 نو‏‏ں ہويا جدو‏ں سوویت کمانڈر انچیف نے ملک بدر کرنے دا حکم دتا۔ اس تو‏ں پہلے جرمنی تو‏ں پہلے د‏‏ی تن فیصد آبادی (تقریبا 20،000 افراد) نو‏‏ں ووکس بینڈ نے خالی کرا لیا سی۔ اوہ آسٹریا گئے سن ، لیکن بہت سارے پرت چکے سن ۔ مجموعی طور اُتے ، 60،000 نسلی جرمن فرار ہوگئے سن ۔ <ref name="Wasserstein"/> 1956 د‏‏ی مغربی جرمنی سائیڈر کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 1945 دے اوائل وچ 30–35،000 نسلی جرمن شہریاں تے 30،000 فوجی جنگی قیدیاں دے درمیان گرفتار ہويا تے جبری مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہنگری تو‏ں سوویت یونین منتقل کيتا گیا۔ کچھ دیہاتاں وچ ، پوری بالغ آبادی نو‏‏ں ڈانباس وچ مزدور کیمپاں وچ لے جایا گیا سی۔ مشکلات تے ناروا سلوک دے نتیجے وچ اوتھ‏ے 6،000 افراد فوت ہوگئے۔ <ref>"Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa", ''Das Schicksal der Deutschen in Ungarn: Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', pp. 44, 72. {{In lang|de}} The editor of this volume of the Schieder commission report was [[:de:Fritz Valjavec]], a scholar dealing with Balkan affairs since the 1930s when he belonged to the Nazi Party. During the war he was an officer in the SS, and was directly implicated in the mass murder of Jews as a member of Einsatzgruppe D in [[چیرنیوتسی|Czernowitz]]. After the war, he was rehabilitated and selected to author the report on the expulsions from Hungary.{{حوالہ درکار|date=May 2015}}</ref> روسی دستاویزات دے اعداد و شمار ، جو اک اصل گنت‏ی اُتے مبنی سن ، ہنگری وچ سوویت یونین دے ذریعہ رجسٹرڈ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 50،292 شہریاں اُتے رکھی گئی سی ، جنہاں وچو‏ں 31،923 نو‏‏ں آرڈر 7161 اُتے عمل درآمد د‏‏ی مزدوری دے لئی یو ایس ایس آر دے پاس جلاوطن کيتا گیا سی۔ 9٪ (2،819) دے مرنے دے بارے وچ دستاویزی کيتا گیا سی۔ [[فائل:Elek monument deported Germans.jpg|thumb| ہنگری دے ایلک وچ ملک بدر کیتے جانے والے جرمناں د‏‏ی یادگار]] 1945 وچ ، ہنگری دے سرکاری اعداد و شمار نے ہنگری وچ 477،000 جرمن بولنے والےآں نو‏‏ں دکھایا ، جنہاں وچ جرمن بولنے والے یہودی شامل سن ، جنہاں وچ 303،000 نے جرمن قومیت دا اعلان کيتا سی۔ جرمن شہریاں وچ ، 33٪ 12 سال تو‏ں کم عمر دے بچے یا 60 سال تو‏ں زیادہ عمر دے افراد سن ۔ 51٪ خواتین سن۔ 29 دسمبر 1945 نو‏‏ں ، ہنگری دے بعد دے بعد د‏‏ی حکومت نے ، [[پوٹسڈم کانفرنس|پوٹسڈم کانفرنس دے]] معاہداں د‏‏ی ہدایات د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے ، 1941 د‏‏ی مردم شماری وچ جرمنی دے ناں تو‏ں شناخت ہونے والے کسی شخص نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، یا اوہ ووکس بینڈ ، [[شوتزشتافل|ایس ایس]] ، یا کسی تے مسلح جرمن تنظیم دا رکن رہیا سی۔ . ايس‏ے مناسبت تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ملک بدر ہونا شروع ہويا۔ <ref name="Wasserstein"/> پینڈو آبادی شہری آبادی یا انہاں نسلی جرمناں دے مقابلے وچ زیادہ متاثر ہوئی سی جنہاں دا تعی .ن سی کہ کان کناں د‏‏ی طرح مہارت د‏‏ی وی ضرورت ا‏‏ے۔ ہنگری دے نال شادی شدہ جرمناں نو‏‏ں جنسی تعلقات تو‏ں قطع نظر ، ملک تو‏ں باہر نئيں کڈیا گیا سی۔ <ref name="Ther305">Philipp Ther, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, p. 305; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}; accessed 26 May 2015.</ref> پہلے 5،788 جلاوطن افراد 19 جنوری 1946 نو‏‏ں وڈرش روانہ ہوئے۔ لگ بھگ 180،000 جرمن بولنے والے ہنگری دے شہریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شہریت تے ملکیت کھو لی گئی ، تے انہاں نو‏ں جرمنی دے مغربی زون وچ جلاوطن کردتا گیا۔ جولائ‏ی 1948 تک ، 35،000 ہور نو‏‏ں [[سوویت قبضہ زون|جرمنی دے مشرقی زون وچ بے]] دخل کردتا گیا سی۔ بیشتر جلاوطن افراد نو‏‏ں جنوبی مغربی جرمنی دے صوبے [[بادن-وورتمبرگ|بیڈن]] وورٹمبرگ وچ نويں گھر ملے ، <ref name="Phillips86">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=30uZXxGJaQ4C&pg=PA86|title=Power and influence after the Cold War: Germany in East-Central Europe|last=Phillips|first=Ann L.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=0-8476-9523-9|page=86|access-date=27 August 2009}}</ref> لیکن بوہت سارے ہور نے [[باواریا|بویریا]] تے [[ہیسے|ہیسی]] وچ آباد ہوگئے۔ دوسری تحقیق تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ، 1945 تو‏ں 1950 دے درمیان ، 150،000 نو‏‏ں مغربی جرمنی ، 103،000 آسٹریا ، تے کسی نو‏‏ں وی مشرقی جرمنی وچ بے دخل کردتا گیا۔ <ref name="Overy"/> ملک بدر کرنے دے دوران ، ہنگری د‏‏ی آبادی دے ذریعہ متعدد منظم احتجاجی مظاہرے ہوئے۔ ہنگری نال تعلق رکھنے والے پناہ گزیناں تے شہریاں وچ تقسیم دے لئی اراضی دا حصول انہاں بنیادی وجوہات وچو‏ں اک سی جو نسلی جرمناں نو‏‏ں ہنگری تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی حکومت نے دسی سی۔ پنرقان تقسیم د‏‏ی مضبوط تنظیم معاشرتی تناؤ دا باعث بنی۔ 1949 د‏‏ی مردم شماری وچ 22،445 افراد د‏‏ی شناخت جرمن دے طور اُتے ہوئی۔ 15 جون 1948 دے اک آرڈر نے انہاں اخراجات نو‏‏ں روک دتا۔ 25 مارچ 1950 دے حکومت‏ی فرمان وچ تمام ملک بدر کیتے جانے دے احکامات نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا ، تے جے اوہ چاہن تاں ملک بدر کرنے والےآں نو‏‏ں واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتیاں 1990 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ کمیونزم دے خاتمے دے بعد ، ملک بدر کرنے تے سوویت جبری مشقت دے شکار جرمن شہریاں نو‏‏ں بازآباد کيتا گیا۔ <ref name="Phillips86"/> کمیونسٹ دے بعد دے قوانین دے نتیجے وچ جلاوطن افراد نو‏‏ں معاوضہ ، واپسی تے جائیداد خریدنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="Phillips87">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=30uZXxGJaQ4C&pg=PA87|title=Power and influence after the Cold War: Germany in East-Central Europe|last=Ann L. Phillips|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=0-8476-9523-9|page=87|access-date=27 August 2009}}</ref> مبینہ طور اُتے جرمنی تے ہنگری دے درمیان ملک بدر کرنے دے بارے وچ کوئی تناؤ نئيں ہويا سی۔ سن 1958 وچ ، آبادیات‏ی تجزیے د‏‏ی بنیاد اُتے ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے اندازہ لگیایا کہ ، 1950 تک ، 270،000 جرمن ہنگری وچ ہی رہ‏‏ے۔ ہنگری د‏‏ی آبادی وچ 60،000 افراد نو‏‏ں ملحق کردتا گیا سی ، تے 57000 ایداں دے "حل طلب معاملات" نئيں سن جنہاں د‏‏ی وضاحت دے لئی باقی ا‏‏ے۔ <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958.{{In lang|de}}</ref> ہنگری دے لئی 1958 د‏‏ی رپورٹ دے سیکشن دا ایڈیٹر [[:de:Wilfried Krallert|ولفریڈ کرلرٹ سی]] ، جو 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں بلقان دے معاملات تو‏ں متعلق اک اسکالر سی جدو‏ں اوہ نازی پارٹی دے ممبر سن ۔ جنگ دے دوران ، اوہ ایس ایس وچ اک افسر سی تے اسنو‏ں مشرقی یورپ وچ ثقافتی نمونے د‏‏ی پرت مار وچ براہ راست ملوث کيتا گیا سی۔ جنگ دے بعد ، انہاں نو‏ں ہنگری ، رومانیہ تے یوگوسلاویہ تو‏ں ملک بدر کرنے دے بارے وچ آبادیات‏ی رپورٹ دے کچھ حصےآں د‏‏ی مصنف دے لئی انتخاب کيتا گیا سی۔ ہنگری وچ 57،000 "حل طلب معاملات" دا اعداد و شمار 20 لکھ مردہ جلاوطن افراد دے اعداد و شمار وچ شامل نيں ، جسنو‏ں اکثر جرمن تے تاریخی ادب وچ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Alfred M Page 152">Alfred M. de Zayas, ''A terrible Revenge'', p. 152</ref> === نیدرلینڈز === دوسری جنگ عظیم دے بعد ، ہالینڈ د‏‏ی حکومت نے ہالینڈ وچ مقیم جرمن تارکین وطن (25،000) نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا فیصلہ کيتا۔<ref name="geschiedenes">the documentary [http://geschiedenis.vpro.nl/afleveringen/23997653 ''Black Tulip''], geschiedenis.vpro.nl; accessed 26 May 2015.{{In lang|nl}}</ref> جرمناں ، جنہاں وچ ڈچ شریک حیات تے بچےآں والے شامل نيں ، نو‏‏ں "معاندانہ مضامین" ("وجندیلیجکے آنڈرڈینن" "vijandelijke onderdanen") دا ناں دتا گیا سی۔. یہ کارروائی 10 ستمبر 1946 نو‏‏ں [[ایمسٹرڈیم]] وچ شروع ہوئی سی ، جدو‏ں ادھی رات نو‏‏ں جرمنی دے تارکین وطن تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں انہاں دے گھراں اُتے گرفتار کيتا گیا سی تے 50کلو سامان پیک کرنے دے لئی اک گھنٹہ مہلت دتی گئی سی ۔ انہاں نو‏ں صرف 100 گلڈرز نو‏‏ں اپنے نال لے جانے د‏‏ی اجازت سی۔ ریاست دے ذریعہ انہاں دے بقیہ سامان ضبط کرلئے گئے۔ انھاں جرمنی د‏‏ی سرحد دے نیڑے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ لے جایا گیا سی ، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا [[نیمیخن|نجیمگن]] دے نیڑے ماریان بوش حراستی کیمپ سی۔ تقریبا 3،691 جرمن (ہالینڈ وچ جرمنی دے تارکین وطن د‏‏ی کل تعداد دے 15٪ تو‏ں وی کم) نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا۔ جرمنی دے مغربی زون اُتے قابض اتحادی افواج نے اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ دوسری قوماں وی اس د‏ی پیروی کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔ === پولینڈ ، سابق جرمن خطےآں سمیت === [[فائل:Bundesarchiv Bild 175-S00-00326, Flüchtlinge aus Ostpreußen auf Pferdewagen.jpg|thumb| مشرقی پروشیا نال تعلق رکھنے والے جرمن مہاجرین ، 1945]] 1944 وچ مئی 1945 تک ، جداں ہی [[ریڈ آرمی]] [[مشرقی یورپ]] تے مشرقی جرمنی دے صوبےآں دے راستے اگے بڑھی ، کچھ جرمن شہری لڑائی وچ مارے گئے۔ اگرچہ بوہت سارے لوک سوویت فوج د‏‏ی پیش قدمی کرنے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوچکے سن ، سوویت مظالم د‏‏ی افواہاں تو‏ں خوفزدہ سن ، جو کچھ معاملات وچ نازی جرمنی دے پروپیگنڈے تو‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا سی تے استحصال کيتا گیا سی ، <ref>[[Julius Streicher]] published "The Horror in the East" in [http://www.calvin.edu/academic/cas/gpa/ds8.htm ''Der Stürmer'', #8/1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415114342/http://www.calvin.edu/academic/cas/gpa/ds8.htm |date=2009-04-15 }}, Calvin.edu; accessed 6 December 2014.</ref> حالے وی لکھاں افراد باقی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA116|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Thomas Urban|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|page=116|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> پولینڈ د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز دے 2005 دے مطالعے دے مطابق جنگ دے آخری مہینےآں دے دوران ، 4 تو‏ں 5 ملین جرمن شہری پسپائی وچ آنے والی جرمن افواج دے نال فرار ہوگئے ، تے 1945 دے وسط وچ ، 4.5 تو‏ں 4.6 ملین جرمن پولش دے زیر قبضہ علاقےآں وچ ہی رہ‏‏ے۔ . 1950 تک ، 3،155،000 جرمنی منتقل ہوچکے سن ، 1،043،550 نو‏‏ں پولینڈ دے شہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں قدرتی شکل دتی گئی سی تے 170،000 جرمن حالے پولینڈ وچ ہی باقی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gawryszewski2005">{{حوالہ کتاب|url=http://www.rcin.org.pl/igipz/dlibra/docmetadata?id=2425&from=publication|title=Ludność Polski w XX wieku|last=Andrzej Gawryszewski|publisher=Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN|year=2005|isbn=978-83-87954-66-6|series=Monografie/Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN|volume=5|location=Warsaw|language=Polish|trans-title=Population of Poland in the 20th century|oclc=66381296|access-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190553/http://www.rcin.org.pl/igipz/dlibra/docmetadata?id=2425&from=publication|archive-date=31 July 2017|url-status=dead}} pp. 455-60,466</ref> سن 1953 دے مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، 1945 دے وسط وچ 5،650،000 جرمن پولینڈ وچ موجود سن ، 1950 تک پولینڈ وچ 3،500،000 نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی تے 910،000 جرمن رہ چکے سن ۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', Theodor Schieder (compiler) in collaboration with A. Diestelkamp [et al.], Bonn, Bundesministerium für Vertriebene (ed.), 1953, pp. 78, 155.</ref> سائیڈر کمیشن دے مطابق ، شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 20 لکھ سی۔ <ref>Theodor Schieder (compiler) in collaboration with A. Diestelkamp [et al.], ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', vol. 1 Bonn, Bundesministerium für Vertriebene (ed.), 1953, p. 160.</ref> 1974 وچ ، جرمن فیڈرل آرکائیوز دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 400،000 دے نیڑے دسی گئی۔ <ref>Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen 1989; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}, 28 May 1974.{{In lang|de}}</ref> (ہلاکتاں دے اعدادوشمار تو‏ں متعلق تنازعہ ہلاکتاں تو‏ں متعلق اس حصے وچ ذیل وچ شامل ا‏‏ے۔ ) 1945 د‏‏ی فوجی مہم دے دوران ، اوڈر - نیزی لائن دے مشرق وچ باقی زیادہ تر مرد جرمن آبادی نو‏‏ں ممکنہ جنگجو سمجھیا جاندا سی تے انہاں نو‏ں سوویت فوج نے نظربند کیمپاں وچ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|NKVD دے]] ذریعہ توثیق دے تحت رکھیا سی۔ نازی پارٹی تنظیماں دے ممبران تے سرکاری عہدیداراں نو‏‏ں وکھ وکھ کردتا گیا تے جبری مشقت دے بدلے انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر دے پاس بھیج دتا گیا۔ <ref name="Cornelius126">Kai Cornelius, ''Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen'', BWV Verlag, 2004, p. 126; {{آئی ایس بی این|3-8305-1165-5}}.{{In lang|de}}</ref> سن 1945 دے وسط وچ ، جنگ تو‏ں پہلے جرمنی دے مشرقی علاقےآں نو‏‏ں سوویت دے زیر کنٹرول [[پہلی پولش آرمی (1944–45)|پولش فوجی دستےآں دے حوالے کردتا گیا سی]] ۔ جلد ہی ملک بدر کیتے جانے والے پولش کمیونسٹ فوجی حکا‏م نے <ref>Philipp Ther, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', 1998, p. 56; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}, {{آئی ایس بی این|978-3-525-35790-3}}; "From June until mid-July, Polish military and militia expelled (the 'wild expulsions') nearly all of the residents of the districts immediately east of the rivers [Oder–Neisse line]"</ref> تو‏ں پہلے ہی پوٹسڈم کانفرنس نے انہاں نو‏ں عارضی پولینڈ انتظامیہ دے تحت حتمی امن معاہدہ دے التواء وچ رکھیا سی ، تاکہ بعد وچ نسلی طور اُتے متناسب پولینڈ وچ علاقائی انضمام نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Gibney197">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 197; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}.</ref> پولینڈ دے کمیونسٹاں نے لکھیا اے: "سانو‏ں تمام جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا ہوئے گا کیونجے ملکاں قومی خطوط اُتے استوار نيں نہ کہ کثیر القومی ملکاں پر۔" <ref>Naimark, ''Russian in Germany''. p. 75, reference 31: "a citation from the Plenum of the Central Committee of the Polish Workers Party, 20–21 May 1945."</ref> پپولینڈ د‏‏ی حکومت نے جرمنیاں نو‏‏ں یا تاں ریکسڈوشی تو‏ں تعبیر کيتا ، لوک پہلے یا دوسرے ووکسلیسٹ گروپاں وچ شامل سن ۔ یا اوہ لوک جو جرمنی د‏‏ی شہریت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لگ بھگ 1،165،000 <ref>Ther, Philipp, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, p. 306; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> سلوک نسل دے جرمنی دے شہریاں نو‏‏ں " خود تصدیق" قطب د‏‏ی حیثیت تو‏ں "تصدیق" کيتی گئی۔ انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ملک بدر نئيں کيتا گیا۔ لیکن بہت ساراں ،مشرقی پرشیا دے بیشتر مسوریاں سمیت، <ref name=":22">{{حوالہ کتاب|url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950)|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Polish Academy of Sciences|year=2011|isbn=978-83-61590-46-0|location=Warsaw|pages=|access-date=2020-09-30|archive-date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.instabooks4free.com/books/title/political-migrations-in-poland.html|title=Political Migrations in Poland 1939–1948|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Didactica|year=2006|isbn=978-1-5361-1035-7|location=Warsaw|access-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503113526/http://www.instabooks4free.com/books/title/political-migrations-in-poland.html|archive-date=3 May 2018|url-status=dead}}</ref> نے 1951–82 دے درمیان جرمنی ہجرت کرنے دا انتخاب کيتا <ref name="Gerhard Reichling 1995, Page 53">Reichling, Gerhard. ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', Bonn: 1995, p. 53; {{آئی ایس بی این|3-88557-046-7}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> ۔ [[فائل:Marking Polish-German Border in 1945.jpg|کھبے|thumb| 1945 وچ اوڈر – نیوس لائن اُتے پولینڈ د‏‏ی باؤنڈری پوسٹ]] پوٹسڈم کانفرنس (17 جولائ‏ی – 2 اگست 1945 ء) وچ اوڈر - نیس لائن دے مشرق وچ دا علاقہ پولش تے سوویت یونین انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا گیا سی کہ اوہ معاہدہ حتمی امن معاہدے تو‏ں التوا وچ ا‏‏ے۔ تمام جرمناں نے انہاں د‏‏ی ملکیت ضبط کرلئی سی تے انہاں نو‏ں پابندی دے دائرہ کار وچ رکھیا گیا سی۔ [[سیلیزیا صوبہ|سلیشیائی ووڈو]] الیگزینڈر زوڈزکی نے جزوی طور اُتے جرمنی دے سائلین د‏‏ی جائداد 26 جنوری 1945 نو‏‏ں پہلے ہی ضبط کرلئی سی ، 2 مارچ دے اک ہور فرمان نے اوڈر تے نائس دے مشرق وچ تمام جرمناں نو‏‏ں ضبط کرلیا سی ، تے اس دے بعد 6 مئی دے اک فرمان نے تمام "ترک" قرار دے دتا سی۔ جائیداد جداں کہ پولینڈ د‏‏ی ریاست تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="Urban114115">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA114|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Thomas Urban|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|pages=114–115|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> جرمنی نو‏‏ں وی پولینڈ د‏‏ی کرنسی رکھنے د‏‏ی اجازت نئيں سی ، جو جولائ‏ی دے بعد تو‏ں واحد قانونی کرنسی اے ، جو انہاں دے سپرد کردہ کم تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی دے علاوہ ا‏‏ے۔ <ref name="Urban115">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA115|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Urban|first=Thomas|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|page=115|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> باقی آبادی نو‏‏ں چوری تے پرت مار دا سامنا کرنا پيا ، تے کچھ واقعات وچ مجرم عناصر دے ذریعہ عصمت دری تے قتل ، ایداں دے جرائم جنہاں دا شاید ہی کدی روک لیا گیا تے نہ ہی انہاں دے خلاف پولش ملیشیا فورسز تے نويں نصب کمیونسٹ عدلیہ نے انہاں دے خلاف مقدمہ چلیایا۔ <ref name="Urban114">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA114|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Urban|first=Thomas|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|page=115|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> سن 1945 دے وسط وچ ، اوڈر - نیزی لائن دے مشرق وچ 4.5 تو‏ں 4.6 ملین جرمن مقیم سن ۔ 1946 دے اوائل تک ، 550،000 جرمناں نو‏‏ں پہلے ہی اوتھ‏ے تو‏ں بے دخل کردتا گیا سی ، تے 932،000 پولینڈ د‏‏ی شہریت ہونے د‏‏ی تصدیق ہوگئی سی۔ فروری 1946 د‏‏ی مردم شماری وچ ، 2،288،000 افراد نو‏‏ں جرمن دے طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں ملک بدر کيتا گیا سی ، تے 417،400 قومیت دا تعین کرنے دے لئی ، توثیقی کارروائی دے تحت مشروط سن ۔ <ref name="Gawryszewski2005"/> {{Rp|312,452–66}} منفی تصدیق شدہ لوکاں نو‏‏ں ، جو اپنی "پولش قومیت" دا مظاہرہ کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے ، انہاں نو‏ں دوبارہ آبادکاری دے لئی ہدایت کيتی گئی۔ <ref name="ReferenceA">Piotr Eberhardt, ''Political Migrations in Poland 1939–1948'', pp. 44–49; accessed 26 May 2015.</ref> وہ پولینڈ دے شہری جنھاں نے نازیاں دے نال تعاون کيتا سی یا انہاں دے نال تعاون کيتا گیا سی ، انھاں "قوم دا غدار" سمجھیا جاندا سی تے بے دخل ہونے تو‏ں پہلے جبری مشقت د‏‏ی سزا سنائی جاندی سی۔ <ref name="Spieler, Silke 1948. Pages 23-41">Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1989, pp. 23–41; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}.{{In lang|de}}</ref> 1950 تک ، 3،155،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی تے 1،043،550 نو‏‏ں پولش شہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں قدرتی شکل دے دتی گئی سی۔ 170،000 <ref name="ReferenceA">Piotr Eberhardt, ''Political Migrations in Poland 1939–1948'', pp. 44–49; accessed 26 May 2015.</ref> سمجھیا "ناگزیر" پولش معیشت دے لئی جرمناں 1956 تک برقرار رکھیا گیا سی، تقریبا تمام د‏‏ی طرف تو‏ں چھڈ دتا سی، اگرچہ 1960. پولینڈ وچ 200،000 جرمناں دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن جبری مشقت پہلے کڈ دتا جا رہیا کرنے دے کمیونسٹ زیر انتظام کیمپ وچ پولینڈ سے.<ref name="Gawryszewski2005"/> {{Rp|312}} انہاں وچ سنٹرل لیبر کیمپ جوورزنو ، سنٹرل لیبر کیمپ پوٹولیس ، امبینوائس تے زیگوڈا لیبر کیمپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وڈے کیمپاں دے علاوہ ، متعدد دوسرے جبری مشقت ، تعزیت‏ی تے انٹرنمنٹ کیمپ ، شہری یہودی بستی تے حراستی مراکز ، کدی کدی صرف اک چھوٹا جہا تہہ خانہ اُتے مشتمل ہُندے سن ۔ جرمن فیڈرل آرکائیوز نے 1974 وچ اندازہ لگیایا سی کہ پولینڈ دے کیمپاں وچ 200،000 تو‏ں زیادہ جرمن شہریاں نو‏‏ں نظربند کيتا گیا سی۔ انھاں نے اموات د‏‏ی شرح 20–50٪ رکھی تے اندازہ لگیایا کہ 60،000 تو‏ں زیادہ د‏‏ی موت ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1989, p. 40; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> پولینڈ دے مورخ [[:pl:Witold Sienkiewicz (historyk)|وِٹولڈ]] [[:pl:Grzegorz Hryciuk|سِنکیوِکز]] تے [[:pl:Grzegorz Hryciuk|گرِزگورِز ہائِک دا کہنا]] اے کہ : <blockquote> اس دے نتیجے وچ متعدد اموات ہوئیاں ، جس دا درست اعدادوشمار د‏‏ی کمی یا غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں درست تعین نئيں کيتا جاسکدا۔ مخصوص ادوار وچ ، اوہ قید تعداد وچ دسیاں فیصد وچ شامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں افراد د‏‏ی تعداد 200،000-250،000 جرمنی دے شہری دسی جاندی اے تے دیسی آبادی تے اموات 15،000 تو‏ں 60،000 افراد تک ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Witold Sienkiewicz & Grzegorz Hryciuk, ''Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959: atlas ziem Polski: Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy'', Warsaw: Demart, 2008, p. 187, {{In lang|pl}}; ''"Efektem były liczne zgony, których nie można dokładnie określic z powodu brak statystyk lub ich fałszowania. Okresowo mogly one sięgać kilkudziesięciu procent osadzonych. Szacunki mówią o 200–250 tys internowanych Niemców i ludności rodzimej, a czego zginąć moglo od 15 do aż 60tys. osób."''</ref> </blockquote> نوٹ: دیسی آبادی سابق جرمنی دے شہری سن جنہاں نے پولش نسل دا اعلان کيتا۔ <ref>Sakson. Mazurzy – społeczność pogranicza. Wydawnictwo Instytutu Zachodniego. Poznań 1990</ref> مورخین آر ایم ڈگلس نے بعد دے جدید دور وچ سابق جرمن علاقےآں وچ اک افراتفری تے لاقانونیت د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ مقامی آبادی نو‏‏ں مجرم عناصر نے نشانہ بنایا ، جنہاں نے منفعت بخش ذا‏تی فائدے دے لئی جرمنی د‏‏ی جائیداد اُتے قبضہ کرلیا۔ دو لسانی افراد ، جو جنگ دے دوران ووکسلیسٹ اُتے سن ، انہاں نو‏ں پولینڈ دے عہدیداراں نے جرمن قرار دے دتا سی ، جنہاں نے اس دے بعد ذا‏تی مفادات دے لئی انہاں د‏‏ی جائیداد اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref>Douglas, R.M., ''Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War''. New Haven: [[Yale University Press]], 2012, pp. 275-276</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-2003-0703-500, Rückführung deutscher Kinder aus Polen.jpg|thumb| اگست 1948 وچ ، پولینڈ دے زیر قبضہ مشرقی علاقےآں تو‏ں جلاوطن جرمن بچے مغربی جرمنی پہنچ گئے۔]] جرمنی دے فیڈرل سٹیٹسٹیکل آفس نے اندازہ لگیایا اے کہ سن 1945 دے وسط وچ ، 250،000 جرمن سابقہ مشرقی پروسیا دے شمالی حصے وچ رہے ، جو [[کیلننگراڈ اوبلاست|کلیننگراڈ اوبلاست]] بن گیا۔ انہاں نے ایہ وی تخمینہ لگیایا سی کہ سوویت قبضے وچ زندہ بچ جانے والے اک لکھ تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں 1947 دے آغاز وچ جرمنی منتقل کيتا گیا سی۔ <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, p. 78{{In lang|de}}</ref> یو ایس ایس آر دے ذریعہ جرمن شہریاں نو‏‏ں "ریپریشن لیبر" دے طور اُتے پھڑیا گیا سی۔ 2001 وچ نويں شائع ہونے والے تے اصل گنت‏ی د‏‏ی بنیاد اُتے روسی آرکائیوز دے اعداد و شمار نے 1945 دے اوائل وچ پولینڈ تو‏ں جلاوطن جرمنی وچ شہریاں د‏‏ی تعداد 155،262 اُتے رکھی سی۔ 37٪ (57،586) یو ایس ایس آر وچ فوت ہوگئے۔ مغربی جرمنی دے ریڈ کراس نے 1964 وچ اندازہ لگیایا سی کہ جبری مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں 233،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں یو ایس ایس آر بھیج دتا گیا سی تے 45٪ (105،000) ہلاک یا لاپتہ سن ۔ <ref name="Kurt W Page 274">Kurt W. Böhme, ''Gesucht wird – Die dramatische Geschichte des Suchdienstes'', Munich: Süddeutscher Verlag, 1965, p. 274{{In lang|de}}</ref> مغربی جرمنی دے ریڈ کراس نے اس وقت تخمینہ لگیایا سی کہ کالینین گراڈ اوبلاست وچ 110،000 جرمن شہری جبری مشقت دے طور اُتے قید سن ، جتھ‏ے 50،000 ہلاک یا لاپتہ سن ۔ سوویت یونین نے پولینڈ تو‏ں ارمیا کرجوا دے 7،448 پولاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا۔ سوویت ریکارڈاں نے اشارہ کيتا کہ 506 قطب قید وچ ہلاک ہوئے۔ ٹوماز کاموسیلا دا کہنا اے کہ 1945 دے اوائل وچ 165،000 جرمناں نو‏‏ں سوویت یونین منتقل کيتا گیا سی۔ <ref>Steffen Prauser and Arfon Rees, [http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/2599/HEC04-01.pdf;jsessionid=5307FD51D55686867F88759004878F4F?sequence=1 ''The Expulsion of "German" Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621183526/https://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/2599/HEC04-01.pdf;jsessionid=5307FD51D55686867F88759004878F4F?sequence=1 |date=2021-06-21 }}, cadmus.eui.eu, European University Institute, Florence. HEC No. 2004/1, p. 22; accessed 26 May 2015.</ref> جرمنی دے مالیا‏تی دفتر دے اک عہدیدار گارڈ ہارڈ ریچلنگ دے مطابق ، اوڈر نیس دے علاقے تو‏ں 520،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں یو ایس ایس آر تے پولینڈ دونے نے جبری مشقت دے لئی داخل کيتا گیا سی۔ اس دا خیال اے کہ 206،000 ہلاک ہوگئے۔ <ref>Reichling, Gerhard. ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1986 (revised edition 1995), p. 33{{In lang|de}}</ref> زندہ بچ جانے پولستانیاں دے رویے مختلف سن ۔ [[پولینڈ د‏‏ی قوم دے خلاف نازی جرائم|بوہت سارے لوکاں نے]] [[پولینڈ دتی تریخ (1939–45)|نازیاں دے قبضے دے]] دوران ، یہودیاں دے خلاف جرمنی د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں سبقت لے ک‏ے ، جرمناں دے ذریعہ [[پولینڈ د‏‏ی قوم دے خلاف نازی جرائم|ظلم و بربریت دا سامنا کرنا پيا]] ۔ جرمنی نے حال ہی وچ جنگ دے دوران منسلک ہونے والے علاقےآں تو‏ں اک ملین تو‏ں زیادہ پولینڈاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا سی۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref> جرمنی دے خلاف قتل ، مار پیٹ تے عصمت دری سمیت پرت مار تے مختلف جرائم وچ ملوث کچھ پولس۔ دوسری طرف ، متعدد واقعات وچ پولس ، جنہاں وچ کچھ ایداں دے وی شامل سن جنہاں نو‏ں جرمنی نے جنگ دے دوران غلام مزدور بنایا سی ، نے جرمناں د‏‏ی حفاظت کيتی ، مثلا P انہاں نو‏ں پولس دا بھیس بدل ک‏ے۔ ہور ایہ کہ بالائی سیلیسیہ دے علاقے [[اوپولے|اوپول]] (اوپلن) وچ ، پولینڈ د‏‏ی نسل پرستی دے دعوے کرنے والے شہریاں نو‏‏ں باقی رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، حالانکہ کچھ ، سب نئيں ، غیر یقینی قومیت رکھدے نيں یا نسلی جرمناں دے طور اُتے شناخت کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ معاشی مدد تے تعلیم دے سلسلے وچ ، ریاست د‏‏ی سبسڈی دے نال ، 1955 وچ قومی اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں قبول کيتا گیا۔ <ref name="Rocznik">Piotr Madajczyk, Rocznik Polsko-Niemiecki Tom I ''"Mniejszość niemiecka w Polsce w polityce wewnętrznej w Polsce i w RFN oraz w stosunkach między obydwu państwami"'', Warsaw, 1992{{In lang|pl}}</ref> سوویت فوجیاں دا رویہ مبہم سی۔ بوہت سارے مظالم ہوئے ، خاص طور اُتے عصمت دری تے قتل ، تے ہمیشہ پولاں تے جرمناں دے وچکار فرق نئيں کردے سن ، انہاں دے نال یکساں سلوک کردے سن ۔ <ref>Jankowiak, p. 35</ref> جرمن سویلین دے نال وحشیانہ سلوک کردے ہوئے دوسرے سوویتاں نو‏‏ں وی ہراساں کيتا گیا تے انہاں نو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ <ref>Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 199; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}: "The Poles began driving Germans out of their houses with a brutality that had by then almost become commonplace: People were beaten, shot and raped. Even Soviet soldiers were taken aback, and some protected the German civilians."</ref> رچرڈ اویری نے 1944 تے 1950 دے درمیان لگ بھگ 7.5 ملین جرمناں نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں انخلا ، نقل مکانی یا ملک بدر کيتا جانے دا حوالہ دتا۔ <ref>Overy, ibid. as: from East Prussia – 1.4 million to West Germany, 609,000 to East Germany; from West Prussia – 230,000 to West Germany, 61,000 to East Germany; from the former German provinces east of the Oder-Neisse line, encompassing most of Silesia, Pomerania and East Brandenburg – 3.2 million to West Germany, 2 million to East Germany.</ref> ٹامس کاموسیلا نے 1945 تو‏ں 1948 تک بازیاب علاقےآں تو‏ں "جنگلی" تے "قانونی" اخراج دے دوران مجموعی طور اُتے کڈے جانے والے 70 لکھ دے تخمینے دا حوالہ دتا اے ، اس دے علاوہ جنگ تو‏ں پہلے پولینڈ دے علاقےآں تو‏ں 700،000 اضافی مہاجر حاصل کیئے۔ === رومانیہ === 1939 وچ رومانیہ وچ نسلی جرمن آبادی دا تخمینہ 786،000 سی۔ <ref>Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, p. 17</ref><ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, p. 46.</ref> 1940 وچ [[بیسارابیہ]] تے [[بوکووینا]] اُتے سوویت یونین دا قبضہ سی ، تے [[نازی - سوویت آبادی د‏‏ی منتقلی|نازی سوویت آبادی د‏‏ی منتقلی دے]] دوران تے جرمناں دے زیر قبضہ علاقے وچ 130،000 د‏‏ی نسلی جرمن آبادی تے رومانیہ تو‏ں 80،000 نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں 140،000 جرمناں نو‏‏ں جرمنی دے مقبوضہ پولینڈ وچ دوبارہ آباد کيتا گیا۔ 1945 وچ اوہ پولینڈ تو‏ں پرواز تے ملک بدر کرنے وچ پھنس گئے۔ <ref>Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, p. 23.</ref> رومانیہ وچ نسلی جرمن وچو‏ں بیشتر وچ مقیم [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوانیہ]] ، شمالی حصہ جس وچو‏ں دوسری جنگ عظیم دے دوران ہنگری نے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی. [[دوسری جنگ عظیم وچ ہنگری|جرمنی د‏‏ی حامی حکومت دے]] نال نال آئن انتونسکو د‏‏ی جرمن نواز رومن حکومت نے وی جرمنی نو‏‏ں نازیاں دے زیر اہتمام تنظیماں وچ جرمنی د‏‏ی آبادی دے اندراج د‏‏ی اجازت دی۔ جنگ دے دوران ، 54،000 مرد آبادی نو‏‏ں نازی جرمنی نے اپنے پاس لیا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر وافین ایس ایس وچ شامل سن ۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', 'Das Schicksal der Deutschen in Rumänien', p. 57.</ref> سن 1944 دے وسط وچ تقریبا 100 اک لکھ جرمن پِچھے ہٹتے ہوئے جرمن افواج دے نال رومانیہ تو‏ں فرار ہوگئے۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', 'Das Schicksal der Deutschen in Rumänien', p. 75.</ref> 1957 د‏‏ی مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 75،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں جبری مشقت دے طور اُتے یو ایس ایس آر بھیج دتا گیا تے 15٪ (تقریبا 10،000 10،000) واپس نئيں آئے۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', vol.&nbsp;III, 'Das Schicksal der Deutschen in Rumänien', pp. 79–80.</ref> روسی دستاویزات دے اعدادوشمار جو اک اصل گنت‏ی اُتے مبنی سن روسیاں وچ سوویت یونین دے ذریعہ رجسٹرڈ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 421،846 عام شہریاں اُتے رکھی گئی سی ، جنہاں وچو‏ں 67،332 افراد نو‏‏ں مزدوری دے جرم وچ یو ایس ایس آر دے پاس جلاوطن کيتا گیا سی ، تے اس وچ 9٪ (6،260) د‏‏ی موت ہوگئی سی۔ لگ بھگ 400،000 نسلی جرمن جو رومانیہ وچ مقیم سن نو‏‏ں نازی جرمنی دے نال تعاون دا مجرم سمجھیا گیا سی تے انہاں نو‏ں شہری آزادیاں تے املاک تو‏ں محروم کردتا گیا سی۔ بوہت سارے لوک جبری مشقت دے لئی متاثر ہوئے تے انہاں نو‏ں اپنے گھراں تو‏ں رومانیہ دے دوسرے علاقےآں وچ جلاوطن کردتا گیا۔ 1948 وچ ، رومانیہ وچ نسلی جرمناں د‏‏ی بتدریج بحالی دا آغاز ہويا: انھاں ملک بدر نئيں کيتا گیا ، تے کمیونسٹ حکومت نے انہاں نو‏ں ایسا کرنے دا واحد [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ملک ، اک اقلیت دا درجہ دے دتا۔ <ref>"Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa", ''Das Schicksal der Deutschen in Rumänien'', pp. 81–116{{In lang|de}}</ref> 1958 وچ ، اک آبادیات‏ی تجزیہ د‏‏ی بنیاد اُتے ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے اندازہ لگیایا کہ ، 1950 تک ، 253،000 جرمنی یا مغرب وچ جلاوطن کیتے گئے سن ، 400،000 جرمن حالے وی رومانیہ وچ ہی نيں ، 32،000 رومانیہ د‏‏ی آبادی وچ شامل ہوچکے نيں ، تے ایہ کہ 101،000 سن "حل نہ ہونے والے معاملات" جنہاں د‏‏ی وضاحت باقی ا‏‏ے۔ رومانیہ وچ 101،000 "حل طلب معاملات" دا اعداد و شمار 20 لکھ دے نیڑے ہلاک ہونے والے جرمنی دے انخلا وچ شامل نيں جنہاں دا اکثر تاریخی ادب وچ حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Alfred M Page 152">Alfred M. de Zayas, ''A terrible Revenge'', p. 152</ref> 357،000 جرمن 1977 وچ رومانیہ وچ رہ‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران بوہت سارے لوکاں نے رخصت ہونا شروع کيتا ، 1989 وچ صرف 160،000 تو‏ں زیادہ رہ گئے۔ 2002 تک ، رومانیہ وچ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 60،000 سی۔ <ref name="Wasserstein"/><ref name="Overy">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/penguinhistorica00rich/page/144|title=The Penguin Historical Atlas of the Third Reich|last=Richard Overy|publisher=Penguin Books (Non-Classics)|year=1996|isbn=0-14-051330-2|edition=1st|page=[https://archive.org/details/penguinhistorica00rich/page/144 144]|author-link=Richard Overy}}</ref> === سوویت یونین تے منسلک علاقے === [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1985-0531-500, Kurland, Evakuierung aus Windau.jpg|thumb| اکتوبر 1944 ، [[وینتپلس|وینٹ پیلس]] وچ جرمن شہریاں تے فوجیاں دا انخلا ]] [[نازی - سوویت آبادی دا تبادلہ|نازی - سوویت آبادی دے تبادلے دے]] دوران ، بالٹیک ، بیساریبیائی تے نسلی جرمن جو [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوٹوو – ربنبروپ معاہدے]] دے بعد 1939 وچ سوویت کنٹرول وچ آئے سن ، نو‏‏ں [[نازی جرمنی|تیسری ریخ وچ ]] دوبارہ آباد کردتا گیا ، جنہاں وچ ورتگاؤ جداں منسلک علاقےآں نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ جرمنی [[آپریشن باربروسا|نے جدو‏ں سوویت یونین اُتے حملہ کيتا]] تے عارضی طور اُتے انہاں علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرلیا تاں صرف کچھ ہی اپنے سابقہ مکاناں وچ واپس آئے۔ انہاں واپس آنے والےآں نو‏‏ں نازی قابض فوج نے جرمنی د‏‏ی انتظامیہ تے مقامی آبادی دے وچکار روابط قائم کرنے دے لئی ملازمت دتی سی۔ دوبارہ آباد ہونے والے افراد نے اپنے آبادکاری والے علاقے وچ دوسرے جرمناں د‏‏ی قسمت دا تبادلہ کيتا۔ سوویت حکومت دے ذریعہ سوویت یونین [[روس ، یوکرین تے سوویت یونین وچ جرمناں د‏‏ی تریخ|وچ نسلی جرمن اقلیت نو‏‏ں]] سیکیورٹی رسک سمجھیا جاندا سی ، تے انہاں نو‏ں جنگ دے دوران نازی حملہ آوراں دے نال ممکنہ تعاون نو‏‏ں روکنے دے لئی ملک بدر کردتا گیا سی۔ اگست 1941 وچ سوویت حکومت نے نسلی جرمناں نو‏‏ں یورپی سوویت یونین تو‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، 1942 دے اوائل تک ، 1،031،300 جرمناں نو‏‏ں [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تے [[سائبیریا]] وچ "خصوصی بستیاں" وچ بند کردتا گیا سی <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, p. 136; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015</ref> خصوصی بستیاں وچ زندگی سخت تے سخت سی ، کھانا سی محدود ، تے جلاوطن آبادی سخت قوانین دے تحت چلدی سی۔ خوراک د‏‏ی قلت نے پورے سوویت یونین تے خاص کر خصوصی بستیاں نو‏‏ں دوچار کردتا۔ سوویت محفوظ دستاویزات دے اعدادوشمار دے مطابق ، اکتوبر 1945 تک ، 687،300 جرمن خصوصی بستیاں وچ زندہ رہ‏‏ے۔ <ref>J. Otto Pohl, ''The Stalinist Penal System: A Statistical History of Soviet Repression and Terror, 1930–1953'', McFarland, 1997, p. 71; {{آئی ایس بی این|0-7864-0336-5}}; accessed 26 May 2015.</ref> دوسری جنگ عظیم دے دوران اضافی 316،600 سوویت جرمناں نے مزدوری دے کم دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ باقاعدہ مسلح افواج وچ سوویت جرمناں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا گیا سی لیکن اوہ اس د‏ی بجائے نوکری دے مطابق مزدوری کردے سن ۔ مزدور فوج دے اراکین نو‏‏ں ورک بٹالین وچ ترتیب دتا گیا سی جو کیمپ جداں ضابطاں اُتے عمل پیرا سن تے [[گولاگ|گلگ]] راشن وصول کردے سن ۔ 1945 وچ سوویت نژاد جرمناں نو‏‏ں خصوصی بستیاں وچ جلاوطن کردتا گیا جو پہلے جرمنی نے پولینڈ وچ آباد کیتے سن ۔ جنگ دے بعد دے انہاں جلاوطن افراد نے 1949 تک جرمن آبادی نو‏‏ں خصوصی بستیاں وچ ودھیا کر 1،035،701 کردتا۔ <ref>J. Otto Pohl, ''The Stalinist Penal System: A Statistical History of Soviet Repression and Terror, 1930–1953'', McFarland, 1997, p. 80; {{آئی ایس بی این|0-7864-0336-5}}; accessed 26 May 2015</ref> جے اوٹو پوہل دے مطابق ، 65،599 جرمن خصوصی بستیاں وچ ہلاک ہوئے۔ انہاں دا خیال اے کہ اضافی 176،352 افراد دے لئی بے حساب “شاید مزدور فوج وچ ہی دم توڑ گیا”۔ <ref>J. Otto Pohl, ''Ethnic Cleansing in the Ussr, 1937–1949'', Greenwood Press, 1999, p. 54; {{آئی ایس بی این|0-313-30921-3}}; accessed 26 May 2015.</ref> اسٹالن دے ماتحت ، سوویت جرمن سخت نگرانی وچ خصوصی بستیاں تک محدود رہے ، 1955 وچ انہاں د‏‏ی بحالی ہوئی لیکن انہاں نو‏ں یورپی یو ایس ایس آر وچ واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, pp. 201–210; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015</ref> جنگ دے دوران جلاوطنی تے جبری مشقت دے باوجود سوویت جرمنی د‏‏ی آبادی وچ اضافہ ہويا۔ 1939 د‏‏ی سوویت مردم شماری وچ جرمنی د‏‏ی آبادی 1.427 ملین سی۔ 1959 تک ایہ ودھ ک‏ے 1.619 ملین ہوگئی سی۔ <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, p. 194; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015</ref> مغربی جرمنی دے محقق گیرہارڈ ریچلنگ دے حساب کتاب سوویت آرکائیوز دے اعداد و شمار تو‏ں اتفاق نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریچلنگ دے مطابق ، جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے 980،000 سوویت نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا سی۔ اس دا تخمینہ اے کہ 310،000 جبری مشقت وچ ہلاک ہوئے۔ <ref name="Gerhard Reichling pp. 21-36">Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, pp. 21–36; {{آئی ایس بی این|3-88557-065-3}}.{{In lang|de}}</ref> سن 1941 وچ سوویت یونین اُتے حملے دے ابتدائی مہینےآں دے دوران ، جرمناں نے سوویت یونین دے مغربی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا جس وچ جرمن بستیاں سن۔ جنگ دے دوران سوویت یونین دے مجموعی طور اُتے 370،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں جرمنی نے پولینڈ جلاوطن کيتا۔ 1945 وچ سوویت باشندےآں نے انہاں وچو‏ں 280،000 افراد نو‏‏ں سوویت دے زیر قبضہ علاقے وچ تلاش کيتا تے انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نو‏‏ں واپس کردتا۔ جنگ دے بعد جرمنی وچ 90،000 مہاجرین بن گئے۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-W0402-500, Flüchtlingstreck in Richtung Deutschland.jpg|کھبے|thumb| ہنگری ، جولائ‏ی 1944 وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران [[بحیرہ اسودی جرمن|بحیرہ اسودی جرمنی دا]] پناہ گزین ٹریک ]] وہ نسلی جرمن جو سن 1941 وچ نازی جرمنی دے زیر قبضہ سوویت یونین د‏‏ی 1939 د‏‏ی سرحداں وچ رہے ، 1943 تک اوہ اوتھ‏ے موجود سن ، جدو‏ں ریڈ آرمی نے سوویت دا علاقہ آزاد کرا لیا تے وہرمچت مغرب د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ <ref>Conseil de l'Europe Assemblée parlementaire Session Strasbourg (Council of the European Union in Straßburg), Documents, Document 7172: Report on the situation of the German ethnic minority in the former Soviet Union, Council of Europe, 1995, p. 7</ref> جنوری 1943 تو‏ں ، انہاں نسلی جرمناں وچو‏ں بیشتر وارتھیگاؤ یا سلیسیا چلے گئے ، جتھ‏ے اوہ آباد سن ۔ <ref name="ceu8">Conseil de l'Europe Assemblée parlementaire Session Strasbourg (Council of the European Union in Straßburg), Documents, Document 7172: Report on the situation of the German ethnic minority in the former Soviet Union, Council of Europe, 1995, p. 8; {{آئی ایس بی این|92-871-2725-5}} [https://www.google.com/books?id=9dnIhF-zZpcC Google.de]</ref> 1944 دے آخر تک 250،000 تو‏ں 320،000 دے درمیان نازی جرمنی پہنچیا سی۔ <ref name="heinemann469470">Isabel Heinemann, ''"Rasse, Siedlung, deutsches Blut": das Rasse- und Siedlungshauptamt der SS und die rassenpolitische Neuordnung Europas'', 2nd edition, Göttingen: Wallstein, 2003, p. 469; {{آئی ایس بی این|3-89244-623-7}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}<br /><br />Heinemann posits that 250,000 is the number given by primary sources, but dismisses as too high the 320,000 estimate given by Ingeborg Fleischmann, ''Die Deutschen'', pp. 284–286.</ref> انہاں د‏‏ی آمد اُتے ، انہاں نو‏ں کیمپاں وچ رکھیا گیا تے نازی حکا‏م نے انہاں د‏‏ی 'نسلی تشخیص' کروائی ، جنہاں نے منسلک صوبےآں وچ 'نسلی اعتبار تو‏ں قیمتی' سمجھ‏‏ے جانے والے افراد نو‏‏ں کھیتاں دے کارکناں دے طور اُتے منتشر کردتا ، جدو‏ں کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں "قابل اعتراض نسلی قدر" سمجھیا جاندا سی جرمنی وچ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریڈ آرمی نے 1945 دے اوائل وچ انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا سی ، تے حالے تک 200،000 سوویت جرمناں نو‏‏ں نازی حکا‏م نے انخلا نئيں کيتا سی ، جو ہن وی انہاں د‏‏ی 'نسلی تشخیص' دے نال قابض سن ۔ انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نے سوویت شہری سمجھیا تے سوویت یونین وچ کیمپاں تے خصوصی بستیاں وچ وطن واپس آیا۔ جنگ دے بعد خود نو‏‏ں سوویت قبضے دے زون وچ پائے جانے والے 70،000 تو‏ں 80،000 افراد نو‏‏ں وی ، مغربی اتحادیاں دے نال معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے ، یو ایس ایس آر نو‏‏ں واپس کردتا گیا۔ انہاں د‏‏ی گرفتاری تے آمدورفت دے دوران اموات د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 15٪ تو‏ں 30٪ لگیایا گیا سی ، تے بوہت سارے خانداناں نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا سی۔ جنگ دے بعد سوویت یونین وچ خصوصی "جرمن بستیاں" نو‏‏ں داخلی امور دے کمشنر نے کنٹرول کيتا سی ، تے باشندےآں نو‏‏ں 1955 دے آخر تک جبری مشقت کرنی پئی۔ انہاں نو‏ں خصوصی بستیاں تو‏ں 13 ستمبر 1955 دے عام معافی دے فرمان دے ذریعہ رہیا کيتا گیا ، تے نازی تعاون الزام نو‏‏ں 23 اگست 1964 دے اک فرمان دے ذریعہ منسوخ کردتا گیا۔ <ref name="ceu10">[https://www.google.com/books?id=9dnIhF-zZpcC Conseil de l'Europe Assemblée parlementaire Session Strasbourg (Council of the European Union in Straßburg), Documents, Document 7172: Report on the situation of the German ethnic minority in the former Soviet Union], Council of Europe, 1995, p. 10; {{آئی ایس بی این|92-871-2725-5}}.{{In lang|fr}}</ref> انہاں نو‏ں اپنے سابقہ گھراں نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی تے اوہ یو ایس ایس آر دے مشرقی علاقےآں وچ ہی رہے ، فیر وی کسی فرد د‏‏ی سابقہ پراپرٹی نو‏‏ں بحال نئيں کيتا گیا۔ سن 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں سوویت تے روسی حکومتاں نے نسلی جرمناں نو‏‏ں جرمنی ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1979-084-05, Ostpreußen, Flüchtlingstreck.jpg|سجے|thumb| پناہ گزین ٹریک ، کرونین لگون ، شمالی ایسٹ پروشیا ، مارچ 1945]] شمال مشرقی پروسیا وچ [[کونگسبرگ|کنیگس برگ]] (نام [[کیلننگراڈ|بدلنے والے کالیننگراڈ]] ) تے میمل ( [[کلائپیدا|کلیپيا]] ) دے آس پاس ملحق علاقے میمل دے حوالے تو‏ں مختلف صورتحال پیدا ہوئی۔ مشرقی پرشیا دے کنیگس برگ دا علاقہ سوویت یونین دے ذریعہ منسلک ہوگیا سی ، تے ایہ [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت جمہوریہ دا ناں و نشان بن گیا سی]] ۔ میمل [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی سوویت جمہوریہ]] وچ ضم ہوگیا سی۔ آپریشن ہنیبل دے دوران بوہت سارے جرمناں نو‏‏ں مشرقی پرشیا تے میمل دے علاقے تو‏ں نازی حکا‏م نے کڈیا یا ریڈ آرمی دے نیڑے آندے ہی گھبراہٹ وچ فرار ہوگئے۔ باقی جرمناں نو‏‏ں جبری مشقت دے لئی شامل کيتا گیا سی۔ اس علاقہ وچ نسلی روسی تے فوجی عملے دے اہل خانہ آباد سن ۔ جون 1946 وچ ، 114،070 جرمن تے 41،029 سوویت شہری [[کیلننگراڈ اوبلاست]] وچ رہائش پذیر رجسٹرڈ ہوئے ، غیر رجسٹرڈ جرمناں د‏‏ی نامعلوم تعداد نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا۔ جون 1945 تے 1947 دے درمیان ، تقریبا half نصف ملین جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا۔ 24 اگست تے 26 اکتوبر 1948 دے درمیان ، کل 42،094 جرمناں دے نال 21 ٹرانسپورٹ سوویت پیشہ دے زون دے لئی کلیننگریڈ اوبلاست تو‏ں روانہ ہوگئے۔ آخری باقی جرمناں نو‏‏ں نومبر 1949 <ref name="Wasserstein">Bernard Wasserstein, [https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_02.shtml ''European Refugee Movements After World War Two''], bbc.co.uk; accessed 6 December 2014.</ref> (1،401 افراد) تے جنوری 1950 (7) دے درمیان کڈ دتا گیا سی۔ <ref>Andreas Kossert, ''Damals in Ostpreussen'', Munich: 2008, pp. 179–183; {{آئی ایس بی این|978-3-421-04366-5}}.</ref> " بھیڑیا بچےآں " کہلانے والے ہزاراں جرمن بچے ، سخت سردی دے دوران بغیر کھائے کھڑے یتیم تے بے ہوش ہوگئے یا اپنے والدین دے نال مر گئے۔ 1945–47 دے درمیان ، تقریبا 600،000 سوویت شہریاں نے اوبلاست آباد کرلئی- === یوگوسلاویہ === دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، تقریبا 500،000 جرمن بولنے والے لوک (جنہاں وچ زیادہ تر [[ڈینیوب سویبینس|ڈینیوب سوابیئن]] ) یوگوسلاویہ وچ رہندے سن ۔ <ref name="Wasserstein"/><ref>Bundesministerium für Vertriebene (ed.), "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", in: ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa''; vol 5, 1961.{{In lang|de}}</ref> زیادہ تر جنگ دے دوران فرار ہوئے یا 1950 دے بعد ہجرت کرگئے ، " بے گھر افراد " ایکٹ (1948) د‏‏ی بدولت۔ کچھ امریکا ہجرت کرنے دے قابل سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے آخری مہینےآں دے دوران ، نسلی جرمناں د‏‏ی اکثریت پِچھے ہٹنے والی نازی افواج دے نال یوگوسلاویہ تو‏ں فرار ہوگئی۔ <ref>Bundesministerium für Vertriebene (ed.), "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", in: ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa''; vol. 5 (1961)</ref> آزادی دے بعد ، یوگوسلاف پارٹینز نے [[نازی جرمنی|نازی جرمنی دے]] جنگی وقت دے مظالم دا نسلی جرمناں تو‏ں بدلہ لیا ، جس وچ بوہت سارے نسلی جرمناں نے حصہ لیا سی ، خاص طور اُتے [[سربیا|سربیا دے]] علاقے [[بانات|بنات]] وچ ۔ یوگوسلاویہ وچ بقیہ تقریبا 200 200،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا تے انھاں ذا‏تی تے معاشی نقصانات دا سامنا کرنا پيا۔ جرمن آبادی دے وقت ہونے والے مظالم دا بدلہ لینے دے ل local مقامی آبادی تے حامیاں نے لگ بھگ 7000 نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref name="Wasserstein"/> 1945–48 دے دوران نسلی جرمن مزدور کیمپاں وچ رکھے گئے سن جتھ‏ے نیڑے 50،000 ہلاک ہوگئے سن ۔ زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں 1948 دے بعد جرمنی ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ مغربی جرمنی دے اعدادوشمار دے مطابق سن 1944 دے آخر وچ روس نے 27،000 تو‏ں 30،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں منتقل کيتا ، جنہاں وچ اکثریت 18 تو‏ں 35 سال د‏‏ی عمر دیاں عورتاں سی ، جبری مشقت دے لئی یوکرین تے [[ڈانباس|ڈونباس]] منتقل ہوگئی۔ تقریبا 20٪ (5،683) افراد دے لاپتہ یا لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ <ref name="Wasserstein"/><ref>Bundesministerium für Vertriebene (ed.), "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa''; vol. 5 (1961){{In lang|de}}</ref> 2001 وچ شائع ہونے والے روسی دستاویزات دے اعدادوشمار نے ، اک اصل گنت‏ی د‏‏ی بنیاد اُتے ، 1945 دے اوائل وچ یوگوسلاویہ تو‏ں جلاوطن جرمنی وچ جلاوطن جرمنی د‏‏ی تعداد 12،579 اُتے رکھی ، جتھ‏ے 16٪ (1،994) د‏‏ی موت ہوگئی۔ <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, pp. 268–294; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015.</ref> مارچ 1945 دے بعد ، اک دوسرا مرحلہ شروع ہويا جس وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں گاکووا تے کروئلجے جداں دیہات وچ شامل کرلیا گیا جو مزدور کیمپاں وچ تبدیل ہوگئے۔ تمام فرنیچر نو‏‏ں ہٹا دتا گیا ، فرش اُتے تنکے رکھے گئے ، تے بے گھر افراد نو‏‏ں کم تو‏ں کم کھانا تے بے روزگاری ، علاج نہ ہونے والی بیماری دے نال ، فوجی محافظ دے تحت جانوراں د‏‏ی طرح رکھیا گیا۔ اہل خانہ ناجائز خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں تے جو مزدوری دے لئی موزاں سن انہاں وچ تقسیم ہوگئے سن ۔ مجموعی طور اُتے 166،970 نسلی جرمناں نو‏‏ں نظربند کردتا گیا ، تے 48،447 (29٪) ہلاک ہوگئے۔ <ref name="Jugoslawien, Sindelfingen 1995">''Leidensweg der Deutschen im kommunistischen Jugoslawien'', authored by Arbeitskreis Dokumentation im Bundesverband der Landsmannschaft der Donauschwaben aus Jugoslawien, Sindelfingen, and by Donauschwäbische Kulturstiftung, Munich: Die Stiftung, 1991–1995, vol. 4, pp. 1018–1019.{{In lang|de}}</ref> مارچ 1948 وچ کیمپ دا نظام بند کردتا گیا سی۔ [[سلووینیا|سلووینیا وچ ]] ، دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے جرمنی د‏‏ی نسلی آبادی سلووینیائی اسٹیریا وچ مرکوز سی ، زیادہ واضح طور اُتے [[ماریبور]] ، [[تسیلئی|سیلجی]] ، تے کچھ دوسرے چھوٹے شہراں (جداں پٹج تے درووگراڈ ) وچ ، تے [[آسٹریا|آسٹریا دے]] [[آپاچے|آپی دے]] آس پاس دے سرحدی پینڈو علاقےآں وچ ۔سلووینیا وچ دوسری سب تو‏ں وڈی نسلی جرمن کمیونٹی ، جوجوججنا دے جنوب وچ ، لوئر کارنیولا وچ کویویجے دے آس پاس د‏ی پینڈو گوتسکی کاؤنٹی سی۔ نسلی جرمناں د‏‏ی چھوٹی سی تعداد لیوبلجانہ تے پریکمورجی خطے دے کچھ مغربی دیہات وچ وی مقیم سی ۔ 1931 وچ ، سلووینیا وچ نسلی جرمناں د‏‏ی کل تعداد 28،000 دے لگ بھگ تھی: انہاں وچو‏ں نصف اسٹیریا تے پریکمورجی وچ رہندے سن ، جدو‏ں کہ باقی ادھے گوٹشی کاؤنٹی تے جزبجانہ وچ رہندے سن ۔ اپریل 1941 وچ ، جنوبی سلووینیا اُتے اطالوی فوج دا قبضہ سی۔ 1942 دے اوائل تک ، نويں جرمن حکا‏م دے ذریعہ ، گوٹشی / کویجے نال تعلق رکھنے والے نسلی جرمناں نو‏‏ں زبردستی جرمن مقبوضہ اسٹیریا وچ منتقل کردتا گیا۔ زیادہ تر پوساجے خطے وچ (جتھ‏ے [[بریژیتسے|برییاس]] تے [[لیتیا|لٹیزا دے]] شہراں دے درمیان [[ساوا]] دریا دے کنارے واقع اے ) دوبارہ آباد کيتا گیا ، جتھ‏ے تو‏ں 50،000 دے نیڑے سلوویناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی۔ گوٹشی جرمن عام طور اُتے اپنے تاریخی آبائی علاقے تو‏ں جبری طور اُتے منتقلی تو‏ں نالاں سن ۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ سی کہ انہاں دے آبادکاری دے نويں علاقے د‏‏ی زرعی قیمت گوٹسچی دے علاقے تو‏ں بوہت گھٹ سمجھی جاندی سی۔ چونکہ یوگوسلاو پارٹیزن تو‏ں پہلے جرمن افواج پِچھے ہٹ گئياں ، بیشتر نسلی جرمن انتقامی کارروائیاں دے خوف تو‏ں انہاں دے نال فرار ہوگئے۔ مئی 1945 تک ، صرف کچھ جرمن ہی رہ گئے ، زیادہ تر [[سٹیریا|اسٹائیرین]] قصبےآں ماریبور تے سیلجی وچ ۔ لبریشن فرنٹ آف سلووینیائی عوام نے مئی 1945 وچ اس علاقے وچ مکمل کنٹرول حاصل کرنے دے بعد بقیہ حصے نو‏‏ں بے دخل کردتا۔ یوگوسلااں نے اسٹینٹل تے تہارجے وچ انٹرنمنٹ کیمپ لگیائے ۔ 21 نومبر 1944 نو‏‏ں یوگوسلاویہ د‏‏ی عوامی آزادی دے لئی فاشسٹ مخالف کونسل پریذیڈنسی دے ذریعہ 21 نومبر 1944 نو‏‏ں "حکومت نے ملکیت وچ غیرقانونی املاک د‏‏ی منتقلی ، غیر حاضر لوکاں د‏‏ی جائیداد تو‏ں متعلق ریاستی انتظامیہ کے" فیصلے تے انہاں د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں قومی شکل دے دتا ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.hic.hr/books/seeurope/016e-geiger.htm|title=An International Symposium – SOUTHEASTERN EUROPE 1918–1995|publisher=Croatian Heritage Foundation & Croatian Information Centre|year=1996|isbn=953-6525-05-4|editor-last=Aleksander Ravlic|access-date=2020-09-30|archive-date=2009-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830181956/http://www.hic.hr/books/seeurope/016e-geiger.htm|dead-url=yes}}</ref> مارچ 1945 دے بعد نسلی جرمناں نو‏‏ں ناں نہاد "پنڈ دے کیمپ" وچ رکھیا گیا۔ کم کرنے دے قابل افراد تے جو نئيں سن انہاں دے لئی وکھ وکھ کیمپ موجود سن ۔ بعد دے کیمپاں وچ ، بنیادی طور اُتے بچےآں تے بوڑھاں اُتے مشتمل ، اموات د‏‏ی شرح تقریبا 50 50٪ سی۔ تب 14 سال تو‏ں کم عمر بچےآں نو‏‏ں سرکاری گھراں وچ رکھیا گیا سی ، جتھ‏ے حالات بہتر سن ، حالانکہ جرمن بولی اُتے پابندی عائد سی۔ انہاں بچےآں نو‏‏ں بعد وچ یوگوسلاو خانداناں نو‏‏ں دتا گیا ، تے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اپنے جرمن بچےآں نو‏‏ں دوبارہ دعویٰ کرنے دے خواہاں تمام جرمن والدین کامیاب نئيں ہوئے۔ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے 1958 دے اعداد و شمار نے 135،800 شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, p. 46{{In lang|de}}</ref> یوگوسلاویہ دے نسلی جرمناں نے اک اصل گنت‏ی د‏‏ی بنیاد اُتے شائع کردہ اک حالیہ مطالعے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد کم ہوک‏ے 58،000 دے نیڑے رہ گئی ا‏‏ے۔ کیمپاں وچ مجموعی طور اُتے 48،447 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ 7،199 افراد نو‏‏ں گولیاں دا نشانہ بنایا گیا ، تے سوویت مزدور کیمپاں وچ 1،994 ہلاک ہوگئے۔ ایہ جرمن ہن وی یوگوسلاو دے شہریاں نو‏‏ں صنعت یا فوج وچ ملازمت سمجھدے سن ، لیکن اوہ خود نو‏‏ں تن مہینےآں د‏‏ی تنخواہ دے برابر یوگوسلاو د‏‏ی شہریت تو‏ں مفت خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ 1950 تک ، یوگوسلاویا نال تعلق رکھنے والے 150،000 جرمناں نو‏‏ں جرمنی وچ "ملک بدر" ، آسٹریا وچ ہور ڈیڑھ لکھ ، ریاستہائے متحدہ وچ 10،000 ، تے فرانس وچ 3،000 طبقے د‏‏ی درجہ بندی کيتی گئی۔ مغربی جرمنی دے اعداد و شمار دے مطابق 1950 وچ یوگوسلاویہ وچ 82،000 نسلی جرمن ہی رہ‏‏ے۔ <ref name="Overy"/> 1950 دے بعد ، سب تو‏ں زیادہ جرمنی ہجرت کر گئے یا مقامی آبادی وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="Gerhard Reichling pp. 21-36">Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, pp. 21–36; {{آئی ایس بی این|3-88557-065-3}}.{{In lang|de}}</ref> === کیہل ، جرمنی === اسٹالس [[اسٹراس برک|برگ دے]] مقابل [[دریائے رائن|رائن دے]] مشرقی کنارے اُتے کیہل (12،000 افراد) د‏‏ی آبادی 23 نومبر 1944 [[فرانس د‏‏ی آزادی|کو فرانس د‏‏ی آزادی دے]] راستے وچ فرار ہوگئی تے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔ مارچ 1945 وچ فرانسیسی فوج نے اس شہر اُتے قبضہ کيتا تے 1953 تک اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں واپس جانے تو‏ں روک دتا۔ <ref name="BO">{{حوالہ ویب|title=Flucht im Granatenhagel|publisher=Mittelbadische Presse|date=23 November 2004|url=http://archiv.baden-online.de/news/images/news_lokales/artikel_serien/pdf/61.pdf|accessdate=30 April 2013|format=pdf|language=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530041239/http://archiv.baden-online.de/news/images/news_lokales/artikel_serien/pdf/61.pdf|archivedate=30 May 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://mygoddess.de/files/Veroeffentlichungen/SonderfallKehl.pdf|title=Sonderfall Kehl|accessdate=2013-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050302094145/http://mygoddess.de/files/Veroeffentlichungen/SonderfallKehl.pdf|archivedate=2 March 2005}}</ref> === لاطینی امریکا === نازی پنجويں کالم دے خوف تو‏ں ، 1941 تے 1945 دے درمیان امریکی حکومت نے 15 [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکی]] ملکاں دے 4،058 جرمن شہریاں نو‏‏ں ٹیکساس تے لوزیانا دے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ بے دخل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اس دے بعد د‏‏ی چھان بین وچ دکھایا گیا کہ متعدد مداخلتاں بے ضرر نيں ، تے انہاں وچو‏ں تن چوتھائی حصہ جنگ دے دوران امریکا دے شہریاں دے بدلے جرمنی واپس پرت گیا سی ، جدو‏ں کہ بقیہ افراد لاطینی امریکا وچ اپنے گھراں نو‏‏ں پرت گئے سن ۔ <ref name="Adam182">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8uxfTF4Lm-kC&printsec=frontcover#v=onepage&q=4%2C058&f=false|title=Transatlantic relations series. Germany and the Americas: Culture, Politics, and History: a Multidisciplinary Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-85109-628-0|editor-last=Adam|editor-first=Thomas|volume=Volume II|pages=181–182}}</ref> === فلسطین === دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، جرمن شہریت رکھنے والے نوآبادیات نو‏‏ں انگریزاں نے گھیر لیا تے اطالوی تے ہنگری دے دشمن غیر ملکیو‏ں دے نال مل ک‏ے والڈہیم تے گیلیل دے بیت المقدس وچ قید خانہ بھیجے۔ 661 ٹیمپلرز نو‏‏ں 31 جولائ‏ی 1194 نو‏‏ں مصر دے راستے آسٹریلیا جلاوطن کيتا گیا ، تے اوہ 345 فلسطین وچ روانہ ہوئے۔ آسٹریلیا دے شہر تتورا ، وٹوریہ وچ 1946–– تک انٹرنمنٹ جاری رہی۔ 1962 وچ ریاست اسرائیل نے جائیداد دے مالکان نو‏‏ں معاوضے وچ 54 ملین ڈوئچ مارکس ادا کیتے جنہاں دے اثاثےآں نو‏‏ں قومی قرار دتا گیا سی۔ == انسانی نقصانات == سوویت یونین وچ جرمناں د‏‏ی جبری مشقت کرنے سمیت ، پرواز تے ملک بدر کرنے وچ جرمن شہریاں د‏‏ی کل اموات دا تخمینہ 500،000 تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ 30 لکھ افراد تک ا‏‏ے۔ <ref name="Rüdiger Overmans 1994">Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung". A parallel Polish-language summary translation was also included. This paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994: ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> اگرچہ 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں پرواز تے اخراج تو‏ں ہونے والی ہلاکتاں دا تخمینہ 20 لکھ اے ، اس تو‏ں پہلے مغربی جرمنی دے سابقہ مطالعے دے 1987–89 وچ شائع ہونے والے کچھ مؤرخین نو‏‏ں اس نتیجے اُتے پہنچیا سی کہ اصل تعداد اس تو‏ں کدرے کم سی۔ 500،000 تو‏ں 600،000 د‏‏ی حد وچ . انگریزی بولی دے ذرائع نے 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد اُتے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2 تو‏ں 30 لکھ دسی ا‏‏ے۔ <ref name="hawaii.edu">R.J. Rummel.[http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP7.HTM ''Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder since 1900''] (1,863,000 in post war expulsions and an additional 1.0 million in wartime flight)</ref><ref name="Charles S Maier page 75">Charles S. Maier, ''The Unmasterable Past: History, Holocaust, and German National Identity'', Harvard University (1988); {{آئی ایس بی این|0-674-92975-6}}, pp. 75- (2,000,000)</ref><ref name="H.W. Schoenberg 1945, page 33">H.W. Schoenberg, ''Germans from the East: A Study of their migration, resettlement and subsequent group history, since 1945'', Springer, London, Ltd. (1970); {{آئی ایس بی این|90-247-5044-X}}, pp. 33- (2,225,000)</ref><ref>Hermann Kinder, Werner Hilgemann & Ernest A. Menze, ''Anchor Atlas of World History, vol. 2'': 1978– (3,000,000)</ref><ref name="ReferenceB">''Encyclopædia Britannica'': 1992– (2,384,000)</ref><ref>Kurt Glaser & Stephan Possony, ''Victims of Politics'' (1979) – (2,111,000)</ref><ref>Sir [[John Keegan]], ''The Second World War'', 1989 – (3.1 million including 1.0 million during wartime flight)</ref><ref name="German p. 4">Steffen Prauser and Arfon Rees, ''The Expulsion of German Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War'', European University Institute, Florence. HEC No. 2004/1. pp. 4- (2,000,000)</ref> === مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دا ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ === * 1950 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے 30 لکھ لاپتہ افراد (ابتدائی جرمنی وچ 1.5 ملین تے مشرقی یورپ وچ 1.5 ملین) افراد دا ابتدائی تخمینہ لگیایا سی جس د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں واضح کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>''Wirtschaft und Statistik'' April 1950</ref> انہاں اعدادوشمار نو‏‏ں شماریات بنڈسمٹ دے 1958 دے مطالعے د‏‏ی اشاعت نے مسترد کردتا ۔ * 1953 وچ ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے جرمنی دے گرجا گھراں دے سوشین ڈینسٹ (تلاشی سروس) دے ذریعہ اک سروے دا حکم دتا گیا سی تاکہ اخراجات دے علاقے وچ 16.2 ملین افراد د‏‏ی قسمت دا پتہ لگیایا جاسک‏‏ے۔ ایہ سروے 1964 وچ مکمل ہويا سی لیکن 1987 تک ایہ کم خفیہ رہیا۔ سرچ سروس 473،013 شہری ہلاکتاں د‏‏ی تصدیق کرنے وچ کامیاب رہی۔ انہاں افراد دے اضافی 1،905،991 معاملات سن جنہاں د‏‏ی تقدیر دا تعین نئيں کيتا جاسکیا۔ <ref>Pistohlkors, Gert : Informationen zur Klärung der Schicksale von Flüchtlingen aus den. Vertreibungsgebieten östlich von Oder und Neiße. Published in Schulze, Rainer, Flüchtlinge und Vertriebene in der westdeutschen Nachkriegsgeschichte : Bilanzierung der Forschung und Perspektiven für die künftige Forschungsarbeit Hildesheim : A. Lax, 1987 pages 65-66</ref> * 1954 تو‏ں 1961 تک سائیڈر کمیشن نے پرواز تے اخراج تو‏ں متعلق پنج رپورٹاں جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس کمیشن دے سربراہ تھیوڈور سائیڈر بحیثیت سابقہ نازی پارٹی دے بحیثیت رکن سن جو مشرقی یورپ نو‏‏ں نوآبادیات بنانے دے لئی نازی جنرل پلن اوسٹ د‏‏ی تیاری وچ شامل سن ۔ کمیشن نے تخمینہ لگیایا اے کہ اودر نیسی لائن دے مشرق وچ 2 لکھ مشرق سمیت تقریبا 2. 23 لکھ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', Bonn 1954–1961 Vol 1-5</ref> * 1958 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے شماریات بنڈسمٹ ، ڈیو ڈوئشین ورٹریئبنگسورلوسٹ (جرمنی تو‏ں اخراج د‏‏ی ہلاکتاں) دے مطالعے د‏‏ی اشاعت دے بعد سائیڈر کمیشن دے اعدادوشمار نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔ اس رپورٹ دے مصنفاں وچ نازی پارٹی دے سابق ممبران ، [[:de:Wilfried Krallert|ڈی: ولفریڈ کرلرٹ]] ، والٹر [[:de:Wilfried Krallert|کوہن]] تے [[:de:Alfred Bohmann|ڈی: الفریڈ بوہمن]] شامل سن ۔ شماریات بنڈسمٹ نے 2،225،000 (پیشگی جرمنی وچ 1.339 ملین تے مشرقی یورپ وچ 886،000) نقصان اٹھایا۔ <ref>Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 pages 38 and 45/46</ref> 1961 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے قدرے نظر ثانی شدہ اعدادوشمار شائع کیتے جنہاں تو‏ں 2،111،000 (پہلے از جرمنی وچ 1،225،000 تے مشرقی یورپ وچ 886،000) نقصان ہويا۔ <ref>The Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland 1960, Page 78</ref> * 1969 وچ ، وفاقی مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے جرمن فیڈرل آرکائیوز دے ذریعہ ہور تحقیق دا حکم دتا ، جو سن 1974 وچ ختم ہويا تے 1989 تک اسنو‏ں خفیہ رکھیا گیا۔ اس تحقیق وچ جان بجھ کر قتل جداں انسانیت دے خلاف جرائم دا سروے کرنے دا حکم دتا گیا سی ، جس وچ اس رپورٹ دے مطابق 1944–45 د‏‏ی مہم وچ فوجی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات ، یو ایس ایس آر وچ جبری مشقت تے جنگ دے بعد کیمپاں وچ بند شہریاں نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ مصنفاں دا کہنا اے کہ انہاں اعدادوشمار وچ صرف اوہی ہلاکتاں شامل نيں جو پرتشدد کارروائیاں تے غیر انسانی حرکتاں (Unmenschlichkeiten) د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں تے انہاں وچ غذائیت تے بیماری د‏‏ی وجہ نال جنگ دے بعد ہونے والی اموات شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ہور اوہ لوک وی شامل نئيں نيں جنہاں دے نال عصمت دری کيتی گئی یا بدسلوکی دا سامنا کرنا پيا تے فورا. ہی نئيں مرے۔ انہاں دا تخمینہ اے کہ 600،000 اموات (پرواز تے انخلا دے دوران 150،000 ، سوویت یونین وچ 200،000 جبری مشقت دے طور اُتے تے جنگ دے بعد دے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ 250،000)۔ خطے دے مطابق اوڈر نیسی لائن دے مشرق وچ 400،000 ، چیکوسلواکیہ وچ 130،000 تے یوگوسلاویہ وچ 80،000)۔ رومانیہ تے ہنگری دے لئی کوئی اعداد و شمار نئيں دتے گئے۔ <ref>Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (1989), pp. 53-54; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}</ref> * 1986 وچ گارڈارڈ ریچلنگ "ڈوہ ڈوئسٹن ورٹریبینن زاہلین" (جرمن اعدادوشمار دے مطابق جلاوطن) دے اک مطالعہ نے سوویت یونین وچ جبری مزدوری د‏‏ی وجہ تو‏ں جلاوطنی دے نتیجے وچ اخراج دے بعد 1،440،000 تے 580،000 ہلاکتاں دے نتیجے وچ 2،020،000 نسلی جرمن ہلاک ہوئے۔ ریچلنگ فیڈرل سٹیٹسٹیکل آفس دا ملازم سی جو 1953 تو‏ں جرمنی تو‏ں ملک بدر کرنے دے اعدادوشمار دے مطالعہ وچ شامل سی۔ <ref>Gerhard Reichning, Die deutschen Vertriebenen in Zahlen, Teil 1, Bonn 1995.(revised edition) Page 36</ref> ریچلنگ مطالعہ دا حوالہ جرمنی د‏‏ی حکومت نے انہاں دے 20 لکھ اخراج د‏‏ی موت دے تخمینے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کيتا اے <ref name="bpb.de"/> === گفتگو === مغربی جرمنی نے مشرقی یوروپ وچ کمیونزم دے خاتمے تے سرد جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے ، پرواز تے ملک بدر کرنے وچ 2 ملین افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تعداد نو‏‏ں مغربی ملکاں وچ وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا سی۔ <ref name="hawaii.edu"/><ref name="Charles S Maier page 75">Charles S. Maier, ''The Unmasterable Past: History, Holocaust, and German National Identity'', Harvard University (1988); {{آئی ایس بی این|0-674-92975-6}}, pp. 75- (2,000,000)</ref><ref name="H.W. Schoenberg 1945, page 33">H.W. Schoenberg, ''Germans from the East: A Study of their migration, resettlement and subsequent group history, since 1945'', Springer, London, Ltd. (1970); {{آئی ایس بی این|90-247-5044-X}}, pp. 33- (2,225,000)</ref><ref name="German p. 4">Steffen Prauser and Arfon Rees, ''The Expulsion of German Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War'', European University Institute, Florence. HEC No. 2004/1. pp. 4- (2,000,000)</ref><ref>Kinder, Hermann & Werner Hilgemann & Ernest A. Menze; ''Anchor Atlas of World History'', Vol. 2: 1978– (3,000,000)</ref><ref name="ReferenceB">''Encyclopædia Britannica'': 1992– (2,384,000)</ref><ref>Kurt Glaser & Stephan Possony, ''Victims of Politics'' (1979) – (2,111,000)</ref><ref>Sir [[John Keegan]], ''The Second World War'' (1989) – (3.1 million including 1.0 million during wartime flight)</ref> جرمنی دے فیڈرل آرکائیوز دے مطالعے تے سرچ سروس دے اعداد و شمار دے حالیہ انکشاف نے جرمنی تے پولینڈ وچ کچھ اسکالرز نو‏‏ں 20 لکھ اموات دے اعدادوشمار د‏‏ی صداقت اُتے سوال اٹھایا ا‏‏ے۔ انہاں دا کل تخمینہ 500،000-600،000 ا‏‏ے۔ <ref>[[Ingo Haar]], ''Süddeutsche Zeitung'' 14. November 2006, "Hochgerechnetes Unglück, Die Zahl der deutschen Opfer nach dem Zweiten Weltkrieg wird übertrieben"</ref><ref>Rűdiger Overmans, ''Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung'' (a parallel Polish translation was also included, this paper was a presentation at an academic conference in Warsaw Poland in 1994; see ''Dzieje Najnowsze Rocznik XXI'').</ref><ref>Hans Henning Hahn & Eva Hahn, ''Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte''. Paderborn 2010; {{آئی ایس بی این|978-3-506-77044-8}}</ref> جرمنی د‏‏ی حکومت جاری رکھے ہوئے اے کہ 20 لکھ اموات دا اعداد و شمار درست ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissenschaft". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}} p.376{{In lang|de}}</ref> جرمنی د‏‏ی سیاست وچ "جلاوطنیاں" دا معاملہ اک متنازعہ رہیا اے ، فیڈریشن آف ایکسپلیز نے وڈے اعداد و شمار دا سختی تو‏ں دفاع کيتا ا‏‏ے۔ ==== ریڈیگر اوور مینز دا تجزیہ ==== 2000 وچ جرمن مورخ ریڈیگر اوورمینس نے جرمن فوجی ہلاکتاں دا اک مطالعہ شائع کيتا۔ انہاں دے تحقیقی منصوبے وچ شہریاں د‏‏ی ملک بدری تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی تحقیقات نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref name="Rüdiger Overmans 2000. Page 286-289">Rüdiger Overmans, ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'', Munich: Oldenbourg 2000, pp. 286–89; {{آئی ایس بی این|3-486-56531-1}}.{{In lang|de}}</ref> 1994 وچ ، اوور مینس نے جرمن حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں گذشتہ مطالعات دا اک تنقیدی تجزیہ پیش کيتا جس دا انہاں دے خیال وچ ناقابل اعتماد ا‏‏ے۔ حد تو‏ں زیادہ افراد دا کہنا اے کہ جرمن حکومت دے ذریعہ ملک بدر کرنے د‏‏ی اموات دے مطالعے وچ مناسب مدد کيت‏ی کمی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ اعلیٰ شخصیتاں دے مقابلے وچ نچلے اعداد و شمار دے لئی زیادہ دلائل موجود ني‏‏‏‏ں۔ ("لیٹزٹلیچ اسپرچین وی مہر ارگومینٹ فر ڈور نائیڈریجری ایلس فر مرو ہیرے زہیل۔" ) <ref name="Rüdiger Overmans 1994">Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung". A parallel Polish-language summary translation was also included. This paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994: ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> 2006 دے اک انٹرویو وچ ، اوور مینس نے برقرار رکھیا کہ لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع دہندگان د‏‏ی تقدیر واضح کرنے دے لئی نويں تحقیق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20071011104917/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/571295 "Zahl der Vertreibungsopfer ist neu zu erforschen: Rüdiger Overmans", Deutschlandfunk]; accessed 6 December 2014.{{In lang|de}}</ref> اسنو‏ں تلاشی سروس دے 1965 دے اعداد و شمار ناقابل اعتبار معلوم ہوئے کیونجے انہاں وچ غیر جرمن وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوور مینز دے مطابق اعداد و شمار وچ فوجی اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی یورپ وچ جنگ دے بعد زندہ بچ جانے والے افراد ، قدرتی اموات تے پیدائشاں د‏‏ی تعداد ناقابل اعتبار اے کیونجے مشرقی یورپ وچ کمیونسٹ حکومتاں نے مشرقی یورپ وچ لوکاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی مغربی جرمنی د‏‏ی کوششاں وچ مکمل تعاون نئيں کيتا۔ عینی شاہدین نے جنہاں رپورٹاں دا سروے کيتا اے اوہ ہر صورت قابل اعتماد نئيں ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے ، اوور مینز دا کہنا اے کہ لاپتہ افراد د‏‏ی تعداد 1.9 ملین سی جو نامکمل معلومات اُتے مبنی سی تے قابل اعتبار نئيں ا‏‏ے۔ <ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (a parallel Polish summary translation was also included; this paper was a presentation at an academic conference in Warsaw in 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' (1994).{{In lang|pl}}</ref> اوور مینز نے 1958 دے آبادیات‏ی مطالعہ نو‏‏ں ناقابل اعتماد سمجھیا کیونجے اس نے مشرقی یورپ د‏‏ی جنگ وچ زندہ بچ جانے والے جرمن جرمن نسلی شناخت دے گمشدہ افراد نو‏‏ں شامل کرکے جرمن نسلی اموات دے اعداد و شمار نو‏‏ں فروغ دتا سی۔ فوجی اموات دے اعدادوشمار نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مشرقی یورپ وچ جنگ دے بعد زندہ بچ جانے والے افراد ، قدرتی اموات تے پیدائشاں د‏‏ی تعداد ناقابل اعتبار اے کیونجے مشرقی یورپ وچ کمیونسٹ حکومتاں نے مشرقی یورپ وچ لوکاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی مغربی جرمنی د‏‏ی کوششاں وچ مکمل تعاون نئيں کيتا۔ <ref name="Rüdiger Overmans 1994">Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung". A parallel Polish-language summary translation was also included. This paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994: ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> اوور مینز دا کہنا اے کہ 1974 وچ جرمنی دے فیڈرل آرکائیوز دے ذریعہ 600،000 اموات پائی گئياں ، انہاں وچو‏ں ہلاک ہونے والےآں دا محض تخمینہ اے ، کوئی حتمی شخصیت نني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے نشاندہی د‏‏ی کہ کچھ اموات د‏‏ی اطلاع نئيں دتی گئی کیونجے واقعات دے زندہ بچ جانے والے عینی شاہدین نئيں سن ۔ ہنگری ، رومانیہ تے سوویت یونین وچ وی نقصانات دا کوئی تخمینہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (a parallel Polish summary translation was also included, this paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> اوور مینس نے اک تحقیقی پروجیکٹ کيتا جس وچ جنگ دے دوران جرمن فوج د‏‏ی ہلاکتاں دا مطالعہ کيتا گیا تے معلوم ہويا کہ جنگ دے آخری مراحل وچ ، خاص طور اُتے جنگ دے آخری مراحل وچ ، 40 لکھ مردہ تے لاپتہ ہونے دا پچھلا تخمینہ ، اصل تعداد تو‏ں تقریبا دس لکھ کم سی۔ اپنے مطالعے وچ اوور مینس نے صرف فوجی اموات اُتے تحقیق کيتی۔ انہاں دے پروجیکٹ وچ شہریاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی اموات د‏‏ی تحقیقات نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ انہاں نے محض 1958 دے آبادیات‏ی مطالعے دے تخمینے والے 2.2 ملین مردہ افراد دے درمیان فرق نوٹ کيتا ، جنہاں وچو‏ں ہن تک 500،000 د‏‏ی تصدیق ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے پایا کہ مشرقی یورپ دے علاقےآں تو‏ں جرمنی د‏‏ی فوجی اموات تقریبا 1.444 ملین سن ، تے اس طرح 1958 دے آبادیات‏ی مطالعے دے 1.1 ملین دے اعداد و شمار تو‏ں 334،000 زیادہ نيں ، اج دستاویزات دے فقدان وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے اعداد و شمار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوور مینز دا خیال اے کہ اس تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد کم ہوجائے گی۔ اوور مینز نے ہور کہیا کہ 1958 دے مطالعے تو‏ں اندازہ لگیایا گیا 2.225 ملین تعداد دا مطلب ایہ نکلے گا کہ ملک تو‏ں کڈے جانے والے افراد وچ ہلاکتاں د‏‏ی شرح فوج دے مقابلے وچ اس دے برابر یا اس تو‏ں زیادہ اے ، جسنو‏ں اوہ ناقابل فہم پایا۔ <ref>''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' (3rd ed.), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2004, p. 298; {{آئی ایس بی این|3-486-20028-3}}{{In lang|de}}</ref> ==== مؤرخ انگو ہار دا تجزیہ ==== 2006 وچ ، ہار نے جرمن اخبار ''[[زیتوشے زائتونگ|سڈڈیوچسے زیئتونگ دے]]'' اک مضمون وچ 2 ملین ملک بدر کرنے د‏‏ی ہلاکتاں دے سرکاری اعدادوشمار د‏‏ی جواز اُتے سوال اٹھایا۔ <ref>Ingo Haar, "Hochgerechnetes Unglück, Die Zahl der deutschen Opfer nach dem Zweiten Weltkrieg wird übertrieben", Süddeutsche Zeitung, 14 November 2006.</ref> اس دے بعد تو‏ں ہار نے تعلیمی جریدے وچ تن مضامین شائع کیتے جنہاں وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اخراجات تو‏ں متعلق تحقیق دے پس منظر دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Ingo Haar, Die Deutschen "Vertreibungsverluste –Zur Entstehung der "Dokumentation der Vertreibung – Tel Aviver Jahrbuch, 2007, Tel Aviv : Universität Tel Aviv, Fakultät für Geisteswissenschaften, Forschungszentrum für Geschichte ; Gerlingen [Germany] : Bleicher Verlag</ref><ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissenschaft". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}}{{In lang|de}}</ref><ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften, 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-531-15556-2}}{{In lang|de}}</ref> ہار نے برقرار رکھیا اے کہ ریڈ کراس سرچ سروس تے جرمنی دے فیڈرل آرکائیوز د‏‏ی معلومات اُتے مبنی ، اخراجات تو‏ں ہونے والی اموات دے تمام معقول تخمینے لگ بھگ 500،000 تو‏ں 600،000 دے درمیان ني‏‏‏‏ں۔ ہار نے اس گل کيتی نشاندہی د‏‏ی کہ اسکائیڈر کمیشن دے کچھ ممبران تے اخراج دے مطالعے وچ شامل شماریات بنڈسمٹ دے عہدیدار مشرقی یورپ نو‏‏ں نوآبادیات‏ی بنانے دے نازی منصوبے وچ شامل سن ۔ ہار نے شائع کيتا اے کہ [[سرد جنگ]] تے گھریلو جرمن سیاست د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی وچ اعداد و شمار پھیلائے گئے نيں ، تے انہاں دا کہنا اے کہ 2.225 ملین تعداد خاص طور اُتے مشرقی جرمنی پہنچنے والے ملک بدراں دے سلسلے وچ ، غلط شماریا‏‏تی طریقہ کار تے نامکمل اعداد و شمار اُتے انحصار کردی ا‏‏ے۔ ہار عام طور اُتے آبادی دے توازن د‏‏ی جواز اُتے سوال کردا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ مغربی جرمن شخصیتاں وچ 27000 جرمن یہودی شامل نيں جو نازی شکار ہوئے سن ۔ انہاں نے جرمنی د‏‏ی حکومت دے اس بیان نو‏‏ں مسترد کيتا اے کہ 500-600،000 اموات دے اعداد و شمار نے انہاں افراد نو‏‏ں چھڈ دتا جو بیماری تے بھکھ تو‏ں مر گئے سن ، تے کہیا اے کہ ایہ اعداد و شمار د‏‏ی "غلط فہمی" ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ بیماری ، بھکھ تے ہور حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات پہلے ہی کم تعداد وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہار دے مطابق بعد د‏‏ی سیاسی وجوہات دے سبب ایہ تعداد کئی دہائیاں تو‏ں بہت زیادہ سی۔ <ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissensch". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, in Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}}.{{In lang|de}}</ref><ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften, 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-531-15556-2}}.{{In lang|de}}</ref> ==== پولینڈ وچ مطالعہ ==== 2001 وچ ، پولینڈ دے محقق برنڈیٹا نٹشے نے پولینڈ دے لئی 400،000 دا نقصان اٹھایا (جرمن فیڈرل آرکائیو دے مطالعے وچ اوہی شخص) انہاں نے دسیا کہ پولینڈ وچ مورخین نے ایہ گل برقرار رکھی اے کہ جنگ دے دوران پرواز تے انخلا دے دوران زیادہ تر اموات ہوئیاں نيں ، روس دے بعد جرمنی وچ سوویت قبضے والے علاقے وچ سخت حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں جبری مشقت دے لئی سوویت یونین نو‏‏ں جلاوطن کيتا گیا سی۔ .<ref>Bernadetta Nitschke, ''Vertreibung und Aussiedlung der deutschen Bevölkerung aus Polen 1945 bis 1949'', Munich: Oldenbourg, 2003, pp. 269–82; {{آئی ایس بی این|3-486-56832-9}}; German translation of ''Wysiedlenie czy wypedzenie? ludnosc niemiecka w Polsce w latach 1945–1949''.</ref> پولینڈ دے ماہر ارضیات پیوٹر ایبر ہارڈ نے پایا کہ ، "عام طور اُتے ، جرمن اندازے… نہ صرف انتہائی من منی نيں ، بلکہ جرمن نقصانات د‏‏ی پیش کش وچ وی واضح طور اُتے متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔" انہاں دا کہنا اے کہ جرمن حکومت دے 1958 دے اعدادوشمار نے پولینڈ وچ رہائش پزیر جرمنی د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں پہلے جنگ تو‏ں پہلے تے نال ہی اخراج تو‏ں ہونے والی مجموعی شہریاں د‏‏ی ہلاکت نو‏‏ں وی بڑھاوا دتا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایبر ہارٹ نے دسیا کہ "پولینڈ وچ جرمناں د‏‏ی کل تعداد 1،371،000 دے برابر دتی گئی ا‏‏ے۔ 1931 د‏‏ی پولش مردم شماری دے مطابق پولینڈ دے پورے علاقے وچ مجموعی طور اُتے صرف 741،000 جرمن سن ۔ " <ref name=":2"/> ==== ہنس ہیننگ ہان تے ایوا ہان دا مطالعہ ==== جرمن مورخین ہنس ہیننگ ہہن تے ایوا ہہن نے اس پرواز تے ملک بدر ہونے دا اک تفصیلی مطالعہ شائع کيتا جو سرد جنگ دے دور دے جرمن احوال د‏‏ی بہت سخت تنقید ا‏‏ے۔ ہنس نے 2 ملین ہلاکتاں د‏‏ی سرکاری جرمن اعداد و شمار نو‏‏ں اک تاریخی افسانہ قرار دتا اے ، جس د‏‏ی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ اوہ مشرقی یورپ وچ نازیاں د‏‏ی جنگی وقت د‏‏ی پالیسی اُتے وڈے پیمانے اُتے پرواز تے ملک بدر کرنے دا حتمی ذمہ دار ٹھہراندے ني‏‏‏‏ں۔ ہاناں دا کہنا اے کہ جنگ دے دوران نازیاں د‏‏ی منظم اڑان تے انخلاء تے سوویت یونین وچ جرمنی د‏‏ی جبری مشقت دے دوران ہونے والی زیادہ تر 473،013 ہلاکتاں ہوئیاں۔ انھاں نے دسیا کہ بعد وچ انٹرنمنٹ کیمپاں وچ 80،522 افراد د‏‏ی موت د‏‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ انھاں نے مشرقی یوروپ وچ جنگ دے بعد ہونے والے نقصانات نو‏‏ں کل نقصانات دے اک حصے وچ ڈال دتا: پولینڈ- 1945 تو‏ں 1949 تک قید خانے وچ 15،000 اموات؛ چیکوسلواکیہ۔ 15،000–30،000 ہلاک ، بشمول 4،000-5،000 انٹرنمنٹ کیمپاں تے CA وچ ۔ پراگ بغاوت وچ 15،000۔ یوگوسلاویہ۔ 5،777 جان بجھ کر قتل تے 48،027 اموات کیمپاں وچ ۔ ڈنمارک- انٹرنمنٹ کیمپاں وچ 17،209 افراد ہلاک؛ ہنگری تے رومانیہ - بعد وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ ہنساں نے دسیا کہ چیکو سلوواکیہ ميں 273،000 اموات دا باضابطہ 1958 دا اعدادوشمار سابقہ نازی پارٹی دے ممبر ، الفریڈ بوہمن نے تیار کيتا سی ، جو جنگ دے وقت ایس ایس وچ خدمات انجام دے چکيا سی۔ بوہمن مغربی جرمنی دے بعد دے اک الٹرا قوم پرست سوڈین ڈوئچ اخبار دے صحافی سن ۔ ہہناں دا خیال اے کہ مشرقی یورپ وچ نسلی جرمناں د‏‏ی آبادی دے اعدادوشمار وچ ہولوکاسٹ وچ مارے جانے والے جرمن بولنے والے یہودی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="hahna">Hans Henning Hahn & Eva Hahn, ''Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte'', Paderborn: Schöningh, 2010, pp. 659–726, 839: ill., maps; 24&nbsp;cm. D820.P72 G475 2010; {{آئی ایس بی این|978-3-506-77044-8}}{{In lang|de}}</ref> انہاں دا خیال اے کہ مشرقی یورپ وچ جرمن بولنے والے یہودیاں د‏‏ی تقدیر جرمن مورخین د‏‏ی توجہ دے مستحق ا‏‏ے۔ ("ڈوئچے ورٹیرئبنگشسٹورائیکر ہابن سیچ مِٹ ڈیر گیسچٹی ڈیر جڈسچین اینجاریجن ڈیر ڈوئسچن میندرہائٹن کم بیسچفگٹ۔" ) ==== مورخین دا جرمن تے چیک کمیشن ==== 1995 وچ ، مؤرخین دے مشترکہ جرمنی تے چیک کمیشن د‏‏ی تحقیق تو‏ں معلوم ہويا اے کہ چیکو سلوواکیہ ميں 220،000 تو‏ں 270،000 اموات دے پچھلے آبادیات‏ی تخمینے وچ غلط معلومات د‏‏ی بنیاد اُتے تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 15،000 افراد اُتے مشتمل اے تے ایہ زیادہ تو‏ں زیادہ 30،000 ہلاک ہوسکدا اے ، ایہ فرض کرکے کہ تمام اموات د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">Jörg K. Hoensch & Hans Lemberg, ''Begegnung und Konflikt. Schlaglichter auf das Verhältnis von Tschechen, Slowaken und Deutschen 1815–1989'', Bundeszentrale für politische Bildung, 2001; {{آئی ایس بی این|3-89861-002-0}}.{{In lang|de}}</ref> ==== جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں رد ==== جرمنی د‏‏ی حکومت ہن وی برقرار اے کہ 2-2.5 ملین افراد نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی اموات درست ني‏‏‏‏ں۔ 2005 وچ جرمنی دے ریڈ کراس سرچ سروس نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2،251،500 دسی لیکن اس تخمینے د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م نئيں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 29 نومبر 2006 نو‏‏ں ، جرمنی د‏‏ی وفاقی وزارت داخلہ وچ ریاستی سکریٹری ، کرسٹوف برگنر نے ڈوئشلینڈ فونک ( جرمنی وچ اک عوامی نشریات‏‏ی ریڈیو اسٹیشن) دے متعلقہ سرکاری ادارےآں دے مؤقف د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی کہ جرمن حکومت تے ہور نے پیش کردہ اعداد ہار د‏‏ی طرف تو‏ں نقل کيتی گئی تعداد تو‏ں متضاد نئيں نيں تے ایہ کہ 600،000 تو‏ں تھلے والے تخمینے وچ اخراج دے اقدامات دے دوران براہ راست مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات اُتے مشتمل اے تے اس طرح صرف ایداں دے افراد شامل نيں جنہاں د‏‏ی عصمت دری ، پیٹ پیٹ یا کوئی تے موقع اُتے ہی ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ مذکورہ 20 لکھ دا تخمینہ انہاں افراد وچ شامل نيں جو جرمنی دے بعد دے جرمنی جاندے ہوئے وبائی بیماری ، بھکھ ، سردی ، فضائی چھاپےآں تے اس طرح د‏‏ی بیماریاں تو‏ں مر گئے سن ۔ ==== روڈولف رمیل د‏‏ی تحقیق ==== 1998 وچ ، روڈولف رمیل نے 1991 تو‏ں پہلے شائع ہونے والے صرف انگریزی بولی دے مصنفاں دے اعداد و شمار دا جائزہ لیا تے انھاں اخراج تو‏ں 528،000 تو‏ں لے ک‏ے 3،724،000 اموات د‏‏ی حد معلوم ہوئی۔ انہاں ذرائع دے اپنے تجزیے وچ ، اس نے جنگ دے بعد ملک بدر کرنے د‏‏ی مجموعی اموات دا تخمینہ 1،863،000 دسیا۔ <ref name="Rummel133ff">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=LFDWp7O9_dIC&pg=PA133|title=Macht und Gesellschaft. Volume 2. Statistics of democide: genocide and mass murder since 1900|last=Rummel|first=Rudolph J.|publisher=LIT Verlag|year=1998|isbn=3-8258-4010-7|location=Berlin-Hamburg-Münster|page=133ff|author-link=Rudolph Joseph Rummel|access-date=27 August 2009}}</ref> انہاں نے تخمینہ لگیایا کہ جنگی وقت د‏‏ی پرواز تے انخلاء تو‏ں پہلے انخلا دے دوران اک دس لکھ شہری ہلاک ہوگئے۔ ==== ''شوارزبوچ ڈیر ورٹیرائبنگ بذریعہ'' ہینز نوورٹیل ==== جرمنی دے اک وکیل ، ہینز نوورٹیل ، نے ''شوارزبوچ ڈیر ورٹیرائبنگ'' ("بلیک بک آف ''انکلوسن'' ") دے عنوان تو‏ں انہاں اخراجات دا اک مطالعہ شائع کيتا۔ <ref>''Schwarzbuch der Vertreibung 1945 bis 1948. Das letzte Kapitel unbewältigter Vergangenheit'', Universitas Verlag, 14th ed., 2007; {{آئی ایس بی این|3-8004-1387-6}}{{In lang|de}}</ref> نورٹیل نے دعویٰ کيتا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2 لکھ 80 لکھ اے: اس وچ 1958 دے مغربی جرمنی دے مطالعے وچ درج 2.2 ملین دے نقصانات وی شامل نيں تے پولینڈ وچ جنگ دے دوران آباد ہونے والے تقریبا 250،000 جرمناں د‏‏ی ہلاکت دے علاوہ یو ایس ایس آر وچ 350،000 نسلی جرمناں د‏‏ی ہلاکت وی شامل ا‏‏ے۔ 1987 وچ ، جرمن مورخ مارٹن بروسزٹ (میونخ وچ انسٹیٹیوٹ آف ہ‏معصر تریخ دے سابق سربراہ) نے نورالٹیل د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں "قوم پرست-سجے بازو دے نقطہ نظر دے حامل علمائے کرام دے طور اُتے بیان کيتا تے 'بے دخلی دے جرائم' د‏‏ی پیمائش نو‏‏ں بے جا سمجھیا۔" بروسزٹ نے نورٹیل د‏‏ی کتاب نو‏‏ں "سیاق و سباق تو‏ں ہٹ کر حقائق تو‏ں متعلق غلطیاں پاواں۔" <ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissensch". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, in Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009, p. 373; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}}{{In lang|de}}</ref> جرمنی دے تریخ دان سیمس ای فشر نے اس کتاب نو‏‏ں "پریشانی" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=18940 H-Soz-u-Kult (April 2005), Gegen das Vergessen 3], h-net.org; accessed 6 December 2014.{{In lang|de}}</ref> جیمز بجورک (محکمہ تریخ ، [[کنگز کالج لندن]] ) نے نوراٹیل د‏‏ی کتاب اُتے مبنی جرمن تعلیمی ڈی وی ڈی اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=23744] h-net.org, February 2009; accessed 6 December 2014.</ref> == جنگ دے بعد جرمنی پہنچنے دے بعد ملک بدر کرنے والےآں د‏‏ی حالت == [[فائل:German post war refugees cart DHM.jpg|سجے|thumb| جرمن مہاجرین دے ذریعہ استعمال ہونے والی پش ٹوکری کچھ ایسی اشیا دے نال جو اوہ اپنے نال لے جاسک‏‏ے سن ]] [[فائل:Bundesarchiv B 145 Bild-P003214, Eckernförde, Flüchtlingsbaracken.jpg|thumb| ایکرنفرڈ وچ جلاوطناں دے لئی سابق کیمپ ، 1951 وچ لی گئی تصویر]] پہنچنے والے افراد د‏‏ی حالت خراب سی ، خاص طور اُتے 1945–46 د‏‏ی سخت سردیاں دے دوران جدو‏ں پہنچنے والی ٹریناں "ہر اک گڈی وچ جاں بحق تے دم توڑ رہے سن (دوسرے مردہ راستے وچ ٹرین تو‏ں سُٹ دتے گئے سن )۔" <ref name="Gibney199">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 199; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}} [https://books.google.com/books?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA199 Google Books]</ref> ریڈ آرمی دے مظالم دا سامنا کرنے دے بعد ، ملک بدر کیتے جانے والے علاقےآں وچ یوگوسلاوا دے حامی تے جنگ دے بعد دے پولینڈ تے چیکوسلواکیہ دے ذریعہ جرمن سخت سزا دتے گئے سن ۔ <ref name="Ahonen21">{{حوالہ کتاب|title=After the expulsion: West Germany and Eastern Europe, 1945–1990|last=Pertti Ahonen|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-925989-5|page=20}}</ref> پھانسیاں ، عصمت دری تے قتل اس بدکاری دے نال ني‏‏‏‏ں۔ بعض جداں تجربہ کار قتل عام، سی پیشگی (Aussig) کچھ لوکاں نے آسٹ (آسیگ) دے قتل عام جداں واقعات دا تجربہ کيتا سی ، جس وچ 80–100 نسلی جرمن فوت ہوئے سن ، یا پوسٹولوپریٹی قتل عام ، یا بالائی سیلیشین کیمپ امبینووس (لیمس ڈورف) وچ انہاں جداں حالات ، جتھ‏ے جرمنی والے جرمناں نو‏‏ں افسوسناک طریقےآں تو‏ں دوچار کيتا گیا سی تے گھٹ تو‏ں گھٹ 1000 د‏‏ی موت ہوگئی۔ بوہت سارے جلاوطن افراد نو‏‏ں بھکھ تے بیماری دا سامنا کرنا پيا ، کنبہ دے افراد تو‏ں علیحدگی ، شہری حقوق تے واقف ماحول ، تے بعض اوقات نوکری تے جبری مشقت دا سامنا کرنا پيا۔ اک بار جدو‏ں اوہ پہنچے تاں ، اوہ جنگ وچ تباہ حال ملک وچ پائے گئے۔ مکانات د‏‏ی قلت 1960 د‏‏ی دہائی تک جاری رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری قلت وی مقامی آبادی دے نال تنازعات دا باعث بنی۔ <ref name="beck169">Manfred Görtemaker, ''Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Von der Gründung bis zur Gegenwart'', Munich: C.H. Beck, 1999, p. 169; {{آئی ایس بی این|3-406-44554-3}} [https://books.google.com/books?id=fs7mgaHRAwUC&pg=PA168 Google Books]</ref><ref>Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 200; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}} [https://books.google.com/books?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA199 Google Books]</ref> صورتحال صرف 1950 د‏‏ی دہائی وچ مغربی جرمنی د‏‏ی اقتصادی عروج دے نال کم ہوگئی جس نے بے روزگاری د‏‏ی شرح صفر دے نیڑے کردتی۔ <ref name="beck170">Manfred Görtemaker, ''Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Von der Gründung bis zur Gegenwart'', Munich: C.H. Beck, 1999, p. 170; {{آئی ایس بی این|3-406-44554-3}} [https://books.google.com/books?id=fs7mgaHRAwUC&pg=PA168 Google Books]; accessed 6 December 2014.</ref> فرانس نے پوٹسڈم کانفرنس وچ حصہ نئيں لیا ، لہذا اس نے پوٹسڈم معاہداں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں منظور کرنے تے دوسرےآں نو‏‏ں برخاست کرنے وچ آزاد محسوس کيتا۔ فرانس نے اس پوزیشن نو‏‏ں برقرار رکھیا کہ اس نے ملک بدر ہونے د‏‏ی منظوری نئيں دتی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ اپنے قبضے دے زون وچ بے سہارا جلاوطن افراد د‏‏ی رہائش تے انہاں د‏‏ی پرورش دا ذمہ دار نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ فرانسیسی فوج د‏‏ی حکومت نے انہاں چند مہاجرین دے لئی فراہمی فراہ‏م د‏‏ی جو جولائ‏ی 1945 تو‏ں پہلے اس علاقے وچ پہنچے جو فرانسیسی زون بن گیا سی ، لیکن اس نے مشرق تو‏ں جلاوطنی والے نسلی جرمناں دے بعد داخلے نو‏‏ں روکنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1977-124-30, Berlin, Flüchtlinge.jpg|thumb| برلن وچ مہاجرین ، 27 جون 1945]] برطانیہ تے امریکا نے فرانسیسی فوجی حکومت دے اقدامات دے خلاف احتجاج کيتا لیکن اس دے پاس پوٹسڈم وچ امریکی ، برطانوی تے سوویت رہنماواں د‏‏ی طرف تو‏ں متفقہ طور اُتے برطانیہ نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی پالیسی دا خمیازہ اٹھانے اُتے مجبور کرنے دا کوئی ذریعہ نئيں سی۔ فرانس نے جنگ تو‏ں وابستہ پناہ گزیناں تے جنگ دے بعد تو‏ں کڈے جانے والے ملکاں دے وچکار واضح طور اُتے فرق کرنے د‏‏ی اپنی دلیل اُتے استقامت کيتی۔ دسمبر 1946 وچ ایہ اپنے ڈنمارک تو‏ں آنے والے جرمن مہاجرین وچ شامل ہوئے گیا ، جتھ‏ے 250،000 جرمن فروری تے مئی 1945 دے درمیان سمندر تو‏ں سفر ک‏ر ک‏ے روس تو‏ں پناہ لینے آئے سن ۔ ایہ جرمنی دے مشرقی علاقےآں دے مہاجر سن ، ملک بدر نئيں سن ۔ ڈنمارک نے جرمنی د‏‏ی نسل پرستی دا مقابلہ نئيں کيتا۔ اس انسانی ہمدردی دے عمل تو‏ں فرانسیسیاں نے بہت ساری جاناں بچا لاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈنمارک وچ جرمن مہاجرین دا زیادہ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>"Children were starved in war aftermath", ''[[Copenhagen Post]]'', 15 April 2005.</ref><ref>Manfred Ertel, [http://www.spiegel.de/international/0,1518,355772,00.html "Denmark's Myths Shattered: A Legacy of Dead German Children"], ''[[Der Spiegel|Spiegel Online]]'', 16 May 2005.</ref><ref>Andrew Osborn,[http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,891930,00.html "Documentary forces Danes to confront past"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305145032/https://www.theguardian.com/world/2003/feb/09/highereducation.artsandhumanities1 |date=2020-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305145032/https://www.theguardian.com/world/2003/feb/09/highereducation.artsandhumanities1 |date=2020-03-05 }}, observer.guardian.co.uk, 9 February 2003.</ref> سن 1945 دے وسط تک ، اتحادیاں نے ملک بدر کرنے والےآں تو‏ں نمٹنے دے بارے وچ کوئی معاہدہ نئيں کيتا سی۔ فرانس نے جنوبی امریکا تے آسٹریلیا وچ امیگریشن تے فرانس وچ 'پیداواری عناصر' دے تصفیے د‏‏ی تجویز دتی ، جدو‏ں کہ روس دے ایس ایم اے ڈی نے میکلن [[مکلنبرگ-ورپورمرن|برگ -]] ورپوممرن وچ لکھاں بے گھر افراد د‏‏ی آباد کاری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref name="Philipp Ther p.137">Philipp Ther, ''Deutsche und Polnische Vertriebene'', p. 137.</ref> سوویت ، جنہاں نے حوصلہ افزائی د‏‏ی تے جزوی طور اُتے انہاں اخراجات نو‏‏ں انجام دتا ، نے انسانی ہمدردی د‏‏ی کوششاں وچ بوہت گھٹ تعاون د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ امریکیو‏ں تے برطانویاں نو‏‏ں اپنے قبضہ دے علاقےآں وچ جلاوطن افراد نو‏‏ں جذب کرنے د‏‏ی ضرورت پڑ گئی۔ پوٹسڈیم معاہداں دے منافی ، سوویت یونین نے جلاوطنیاں دے لئی سامان فراہ‏م کرنے د‏‏ی اپنی ذمہ داری نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ پوٹسڈیم وچ ، اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ مغربی زوناں وچ ختم ہونے والے تمام سازوسامانہاں وچو‏ں 15 خاص طور اُتے دھات کاری ، کیمیکل تے مشین تیار کرنے والی صنعتاں تو‏ں ، سوویتاں نو‏‏ں کھانا ، کوئلہ ، پوٹاش دے بدلے وچ منتقل کيتا جائے گا (اک بنیادی مادہ) کھاد دے لئی) ، لکڑی ، مٹی د‏‏ی مصنوعات ، پٹرولیم مصنوعات ، وغیرہ۔ مغربی ترسیل دا آغاز 1946 وچ ہويا سی ، لیکن ایہ اک طرفہ گلی ہی نکلی۔ سوویت د‏‏ی ترسیل — جنہاں نو‏ں جلاوطن کرنے والےآں نو‏‏ں خوراک ، حرارت تے بنیادی ضروریات فراہ‏م کرنے تے بقیہ کاشت والے حصے وچ زرعی پیداوا‏‏ر وچ اضافے د‏‏ی اشد ضرورت سی - ایہ عمل نئيں ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، امریکا نے 3 مئی 1946 نو‏‏ں تمام تر فراہمی بند کردتی ، <ref>Hans Georg Lehmann, ''Chronik der Bundesrepublik Deutschland 1945/49 bis 1981'', Munich: Beck, 1981 (=Beck'sche Schwarze Reihe; vol.&nbsp;235); {{آئی ایس بی این|3-406-06035-8}}, pp. 32seq.</ref> جدو‏ں کہ سوویت حکومت دے تحت علاقےآں تو‏ں جلاوطن ہونے والے افراد نو‏‏ں 1947 دے آخر تک مغرب جلاوطن کردتا گیا۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-2006-0095, Siedlung für Flüchtlinge.jpg|سجے|thumb| ایسپلکمپ وچ پناہ گزیناں د‏‏ی آبادکاری ، تقریبا 1945 تو‏ں 1949 تک]] [[فائل:Bundesarchiv B 145 Bild-F000102-0008, Bleidenstadt-Taunus, Siedlung für Flüchtlinge.jpg|سجے|thumb| بلیڈنسٹٹ ، 1952 وچ پناہ گزیناں د‏‏ی آبادکاری]] برطانوی تے امریکی علاقےآں وچ سپلائی د‏‏ی صورتحال خاص طور اُتے برطانوی زون وچ کافی خراب ہوگئی۔ [[بحیرہ بالٹک|بالٹک وچ ]] اس دے محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، برطانوی زون نے پہلے ہی وڈی تعداد وچ پناہ گزیناں نو‏‏ں پناہ دے رکھی سی جو سمندر دے راستے آئے سن ، تے مارچ 1946 وچ پہلے ہی معمولی راشن نو‏‏ں اک تیسری تک محدود کرنا پيا سی۔ مثال دے طور اُتے ، [[ہم برک|ہیمبرگ وچ ]] ، اوسطا رہائشی جگہ ، 1939 وچ ہوائی حملےآں وچ 13.6 مربع میٹر تو‏ں گھٹ کر 1945 وچ 8.3 رہ گئی سی ، 1949 وچ پناہ گزیناں تے ملک بدر کرنے دے الزام وچ ہور کم ہوک‏ے 5.4 مربع میٹر رہ گیا سی۔ <ref>Rita Bake, ''"Hier spricht Hamburg". Hamburg in der Nachkriegszeit: Rundfunkreportagen, Nachrichtensendungen, Hörspiele und Meldungen des Nordwestdeutschen Rundfunks (NWDR) 1945–1949'', Hamburg: Behörde für Bildung und Sport/Amt für Bildung/Landeszentrale für politische Bildung, 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-929728-46-0}}, p. 57.</ref> مئی 1947 وچ ، ہیمبرگ ٹریڈ یونیناں نے چھوٹے راشناں دے خلاف ہڑتال د‏‏ی جس وچ مظاہرین نے ملک بدر کرنے دے تیزی تو‏ں جذب ہونے د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>Rita Bake, ''"Hier spricht Hamburg". Hamburg in der Nachkriegszeit: Rundfunkreportagen, Nachrichtensendungen, Hörspiele und Meldungen des Nordwestdeutschen Rundfunks (NWDR) 1945–1949'', Hamburg: Behörde für Bildung und Sport/Amt für Bildung/Landeszentrale für politische Bildung, 2007, p. 7; {{آئی ایس بی این|978-3-929728-46-0}} {{In lang|de}}</ref> امریکا تے برطانیہ نو‏‏ں اپنے علاقےآں وچ کھانا درآمد کرنا پيا ، ایتھ‏ے تک کہ برطانیہ مالی طور اُتے تھک گیا سی تے خوراک د‏‏ی درآمد اُتے انحصار کردا سی جس نے پوری جنگ دے لئی نازی جرمنی دا مقابلہ کيتا سی ، بشمول جون 1940 تو‏ں جون 1941 تک (پولینڈ تے فرانس) جدو‏ں اوہ واحد مخالف سی شکست کھا گئی ، سوویت یونین نے نازی جرمنی د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے امریکا حالے تک جنگ وچ داخل نئيں ہويا سی)۔ اس دے نتیجے وچ ، برطانیہ نو‏‏ں امریکا اُتے اضافی قرض اٹھانا پيا ، تے امریکا نو‏‏ں اپنے زون د‏‏ی بقا دے لئی زیادہ خرچ کرنا پيا ، جدو‏ں کہ روس نے مشرقی یوروپیاں دے درمیان داد وصول کيتی۔ جلاوطنی دا سامان ، اکثر انہاں تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں اصل وچ کڈیا جاندا سی۔ چونکہ اتحادیاں وچ سوویت یونین ہی واحد طاقت سی جس نے اپنے فوجی اثر و رسوخ دے تحت علاقے وچ ہونے والی پرت مار تے ڈکيت‏ی د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی سی ، لہذا مجرماں تے منافع خوراں نے ایسی صورتحال وچ ڈھلپ لیا جس وچ اوہ سوویت حکومت دے خاتمے اُتے انحصار ہوگئے۔ ملکاں نو‏‏ں غنیمت تو‏ں محروم نہ کيتا جائے تے سزا نہ دتی جائے۔ جنگ دے بعد جرمنی وچ ہور بے دخل افراد دے نال ، اتحادیاں نے انضمام د‏‏ی پالیسی د‏‏ی طرف گامزن کيتا ، جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ جرمنی نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے تے یورپ وچ امن نو‏‏ں یقینی بنانے دا اک بہترین طریقہ اے جو پسماندہ آبادی نو‏‏ں روکنے دے ذریعہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Philipp Ther p.137">Philipp Ther, ''Deutsche und Polnische Vertriebene'', p. 137.</ref> اس پالیسی دے نتیجے وچ دوسری نسلی جنگ تو‏ں پہلے پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، یوگوسلاویہ ، رومانیہ ، وغیرہ د‏‏ی شہریت رکھنے والے نسلی جرمن جلاوطن افراد نو‏‏ں [[جرمنی د‏‏ی شہریت]] دتی گئی<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Bundesarchiv B 145 Bild-F000016-0641, Bonn, Demonstration von Vertriebenenverbänden.jpg|thumb| جلاوطن تنظیماں 1951 وچ مغربی جرمنی دے راجگڑھ [[بون]] وچ مظاہرہ ک‏ے رہیاں نيں ]] جب جرمنی د‏‏ی وفاقی جمہوریہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی ، 24 اگست 1952 نو‏‏ں اک قانون تیار کيتا گیا سی جس دا مقصد بنیادی طور اُتے جلاوطن افراد د‏‏ی مالی صورتحال نو‏‏ں کم کرنا سی۔ اس قانون نے ، ''لاسٹناسگلچسگسیٹز دے ناں تو‏ں ،'' جزوی معاوضے تے ''جلاوطن افراد'' نو‏‏ں آسان سہرا دتا۔ انہاں سویلین املاک دے نقصان 299،6 ارب [[ڈوئچے مارک]] لگیایا گیا سی (کی وجہ تو‏ں سرحد تبدیلیاں تے 355،3 ارب [[ڈوئچے مارک]] دے اخراج نو‏‏ں جرمن جائیداد د‏‏ی کل نقصان دے باہر).<ref name="beck171">Manfred Görtemaker, ''Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Von der Gründung bis zur Gegenwart'', Munich: C.H. Beck (1999), p. 171; {{آئی ایس بی این|3-406-44554-3}} [https://books.google.com/books?id=fs7mgaHRAwUC&pg=PA168 Google Books]; accessed 6 December 2014.</ref> انتظامی تنظیماں قائم کيتیاں گئیاں تاکہ جلاوطن افراد نو‏‏ں جنگ دے بعد دے جرمنی دے معاشرے وچ ضم کيتا جاسک‏‏ے۔ اگرچہ سوویت قبضے دے زون وچ اسٹالین حکومت نے جلاوطنیاں نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی ، مغربی علاقےآں وچ وقت دے نال نال مختلف تنظیماں قائم کيتیاں گئیاں ، بشمول آل جرمنی دے بلاک / لیگ آف جلاوطنی تے حقوق تو‏ں محروم ۔ <ref>Dierk Hoffmann & Michael Schwartz, ''Geglückte Integration?: Spezifika und Vergleichbarkeiten der Vertriebenen-eingliederung in der SBZ/ddr'' (1999), p. 156; {{آئی ایس بی این|3-486-64503-X}}, 9783486645033</ref> سب تو‏ں نمایاں — اج وی متحرک فیڈریشن آف ایکسپلیز ( ''بنڈ ڈیر'' ورٹری بیینن ، یا بی ڈی وی) ا‏‏ے۔ == مغربی تے شمالی یورپ وچ جرمن نسل دے "جنگی بچے" == جنگ دے دوران [[نازی جرمنی]] دے زیر قبضہ ملکاں وچ ، وہرماخت فوجیاں تے مقامی خواتین دے وچکار جنسی تعلقات دے نتیجے وچ نمایاں تعداد وچ بچے پیدا ہوئے۔ جرمن فوجیاں تے مقامی خواتین دے وچکار تعلقات خاص طور اُتے انہاں ملکاں وچ عام سن جنہاں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں نازیاں دے ذریعہ "کمتر" ( ''Untermensch'' ) نئيں کہیا جاندا سی۔ [[ویرماخٹ]] دے انخلا دے بعد ، جرمن خواتین تے انہاں دے بچےآں دے نال اکثر ناروا سلوک کيتا جاندا سی۔ <ref name="Tyskerunger">Anna-Maria Hagerfors, [http://www.dn.se/nyheter/tyskerunger-tvingades-bli-sexslavar "'Tyskerunger' tvingades bli sexslavar"], ''[[Dagens Nyheter]]'', 10 July 2004.</ref><ref>[http://www.willy-brandt-stiftung.de/krigsbarn.htm Krigsbarn. Vandreutstilling med fotografier av Einar Bangsund. Barn av norske kvinner og tyske soldater 1940–45], willy-brandt-stiftung.de; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> اگرچہ [[ناروے]] وچ بچےآں تے انہاں د‏‏ی ماواں نو‏‏ں [[آسٹریلیا]] جلاوطن کرنے دے منصوبے بنائے گئے سن ، لیکن ایہ منصوبے کدی عملی شکل نئيں پا سک‏‏ے۔ بوہت سارے جنگجو بچےآں دے لئی ، جنگ دے بعد ہی دہائیاں تو‏ں ایہ صورتحال آسان ہوجائے گی۔ <ref>[http://www.redicecreations.com/article.php?id=16206 "Norway's Hidden History – 'Aryan' Children Subjected to LSD Experiments, Sexual Abuse & Mass Rape"], redicecreations.com; accessed 6 December 2014.</ref> == اخراجاں د‏‏ی وراثت == [[فائل:Wegweiser in Elmshorn.JPG|thumb| اک سڑک دا نشان جو جرمنی دے سابقہ شہراں تے [[لیبرتس|ریچن برگ دی]] نشاندہی کردا اے ]] گھٹ تو‏ں گھٹ <ref name="EU4">Steffen Prauser and Arfon Rees, ''[http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the End of the Second World War] {{Webarchive}}'', European University Institute, Florence. HEC No.&nbsp;2004/1, p.&nbsp;4</ref> 12 ملین جرمن براہ راست ملوث ، ممکنہ طور اُتے 14 ملین <ref name="beck169"/><ref name="Levitin">Michael Levitin, [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/4841432/Germany-provokes-anger-over-museum-to-refugees-who-fled-Poland-during-WWII.html Germany provokes anger over museum to refugees who fled Poland during WWII], [[روزنامہ ٹیلی گراف]]; accessed 6 December 2014.</ref> یا اس تو‏ں زیادہ ، <ref name="Rummel305">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA305|title=Death by government|last=Rummel|first=Rudolph Joseph|publisher=Transaction Publishers|year=1997|isbn=1-56000-927-6|edition=6|page=305|author-link=Rudolph Joseph Rummel|access-date=27 August 2009}}</ref> ایہ یورپی وچ کِسے وی نسلی آبادی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک یا منتقلی سی۔ تریخ <ref name="Kacowicz100">Arie Marcelo Kacowicz & Paweł Lutomski, ''Population resettlement in international conflicts: a comparative study'', Lexington Books, 2007, p. 100; {{آئی ایس بی این|073911607X}}: "...largest movement of European people in modern history" [https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA103&dq=expulsion+germans+poland&lr=&as_brr=3#PPA100,M1 Google.de]</ref><ref>Wasserstein, Bernard. ''Barbarism and civilization: a history of Europe in our time'', [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس|Oxford University Press]], 2007, p. 419: "largest population movement between European countries in the twentieth century and one of the largest of all time"; {{آئی ایس بی این|0-19-873074-8}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-57607-796-9|location=Santa Barbara, Calif.|pages=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196 196–197]}} "the largest single case of ethnic cleansing in human history"</ref> تے وسطی تے مشرقی یورپ وچ جنگ دے بعد ملک بدر ہونے والےآں وچ سب تو‏ں وڈا (جس نے مجموعی طور اُتے 20 تو‏ں 31 ملین افراد نو‏‏ں بے گھر کردتا)۔ جنگ دے بعد ملک بدر کیتے جانے والے جرمنی د‏‏ی صحیح تعداد تاحال معلوم نئيں اے ، کیونجے حالیہ تحقیق وچ اک مشترکہ تخمینہ پیش کيتا گیا اے جس وچ اوہ وی شامل نيں جنہاں نو‏ں جرمنی دے حکا‏م نے انخلا کيتا سی ، اوہ جنگ دے دوران فرار ہوگئے سن یا مارے گئے سن ۔ اک اندازے دے مطابق 12 تو‏ں 14 ملین جرمن شہری تے غیر ملکی نسلی جرمن تے انہاں د‏‏ی اولاد اپنے گھراں تو‏ں بے گھر ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ جنگ دے آخری مہینےآں د‏‏ی اراجک نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد تاحال معلوم نئيں اے تے اسنو‏ں قائم کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مردم شماری دے اعدادوشمار دے مطابق سن 1950 وچ مشرقی یورپ وچ ہن وی آباد نسلی جرمناں د‏‏ی کل تعداد رکھی گئی سی ، جدو‏ں وڈی بے دخلی دے مکمل ہونے دے بعد ، جنگ تو‏ں پہلے دے مجموعی طور اُتے تقریبا 12 فیصد۔ <ref name="Overy"/> واقعات نو‏‏ں عام طور اُتے آبادی د‏‏ی منتقلی <ref>Frank, Matthew. ''Expelling the Germans: British Opinion and Post-1945 Population Transfer in Context'', [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]], 2008</ref><ref>Renata Fritsch-Bournazel, ''Europe and German unification'', p. 77, [[Berg Publishers]] 1992</ref> یا نسلی صفائی دے طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/firesofhatredeth00naim|title=Fires of hatred: ethnic cleansing in twentieth-century Europe|last=Naimark|first=Norman M.|publisher=Harvard University Press|year=2001|isbn=0-674-00994-0|pages=[https://archive.org/details/firesofhatredeth00naim/page/15 15], 112, 121, 136|quote=expulsion cleansing germans.|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ARxnK1u_WOEC&pg=PA53&dq=expulsion+cleansing+germans&q=expulsion%20cleansing%20germans|title=A clean sweep?: the politics of ethnic cleansing in western Poland, 1945–1960|last=T. David Curp|publisher=University of Rochester Press|year=2006|isbn=1-58046-238-3|page=200}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=JFvq55U3wy8C&pg=PA175&dq=expulsion+cleansing+germans&q=expulsion%20cleansing%20germans|title=Ethnicity and democratisation in the new Europe|last=Cordell|first=Karl|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0-415-17312-4|page=175}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Jüdische Geschichte als allgemeine Geschichte|last=Dan Diner|last2=Raphael Gross|last3=Yfaat Weiss|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|year=2006|isbn=3-525-36288-9|page=163}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196|title=Immigration and Asylum: from 1900 to the Present, Volume 3|last=Matthew J. Gibney|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-57607-796-9|page=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196 196]|df=dmy-all}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Redrawing nations: ethnic cleansing in East-Central Europe, 1944–1948. Harvard Cold War studies book series|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2001|isbn=0-7425-1094-8|editor-last=Philipp Ther|page=197|editor-last2=Ana Siljak|editor-last3=Eagle Glassheim}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=What is genocide?|last=Shaw|first=Martin|publisher=Polity|year=2007|isbn=0-7456-3182-7|page=56|author-link=Martin Shaw (sociologist)}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Dictionary of genocide, Volume 2|last=Paul Totten|last2=Steven L. Jacobs|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2008|isbn=0-313-34644-5|page=335}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Expelling the Germans: British opinion and post-1945 population transfer in context. Oxford historical monographs|last=Matthew James Frank|publisher=[[یونیورسٹی اوکسفرڈ]] Press|year=2008|isbn=0-19-923364-0|page=5}}</ref> آر جے رمیل نے انہاں واقعات نو‏‏ں جمہوری قتل دے طور اُتے درجہ بندی کيتا اے ، <ref name="Rummel305"/> تے چند علمائے اسنو‏ں [[نسل کشی|نسل کشی قرار دیندے نيں]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=What is genocide?|last=Shaw|first=Martin|publisher=Polity|year=2007|isbn=0-7456-3182-7|pages=56, 60|author-link=Martin Shaw (sociologist)}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nMMAk4VwLLwC&printsec=frontcover&q=konigsberg|title=Genocide, a history|last=W.D. Rubinstein|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2004|isbn=0-582-50601-8|page=260}}</ref> پولینڈ دے ماہر معاشیات تے فلسفی لیک نجاکووسکی نے "نسل کشی" د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں غلط ایگٹپروپ تو‏ں تعبیر کيتا۔ ان اخراجون نے حصول علاقےآں وچ وڈی سماجی رکاوٹاں پیدا کيتیاں ، جنہاں نو‏ں لکھاں [[پناہ گزيں|مہاجرین دے]] لئے رہائش تے روزگار فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ مغربی جرمنی نے اس مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک وزارت قائم کيتی تے متعدد قوانین نے اک قانونی ڈھانچہ تشکیل دتا۔ جلاوطن افراد نے متعدد تنظیماں قائم کيت‏یاں ، کچھ معاوضے دا مطالبہ کر رہ‏ی سن۔ انہاں د‏‏ی شکایات ، جدو‏ں کہ متنازعہ رہیاں ، عوامی گفتگو وچ شامل ہوئے گئياں۔ سن 1945 دے دوران برطانوی پریس نے مہاجرین د‏‏ی صورتحال اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=5J9OtZ-CxtYC&pg=PA130&dq=berlin+british+press+1945|title=Expelling the Germans: British Opinion and Post-1945 Population Transfer in Context|last=Matthew James Frank|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2008|isbn=978-0-19-923364-9|pages=130–133}}</ref> اس دے بعد مغربی جرمنی تو‏ں باہر سرد جنگ دے دوران اس مسئلے اُتے محدود گفتگو ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=Z_Zi4EZvYPsC&pg=PA9-IA1&dq=cold+war+german+expulsions+newsweek|title=Writing war in the twentieth century|last=Margot Norris|publisher=[[University of Virginia Press]]|year=2000|isbn=978-0-8139-1992-8|page=9|quote=Except for the bombing of German cities, which is widely known and addressed in such fictions as [[Kurt Vonnegut Jr.]]'s ''[[Slaughterhouse Five]]'', ''[[نیوزویک]]''<nowiki>'</nowiki>s indication that in World War II, "3 million German civilians died, perhaps two-thirds of them in forced expulsions from Eastern Europe" (22 May 1995, p. 30) must seem surprising to many readers.}}</ref> مشرقی جرمنی نے سوویت یونین تے اس دے پڑوسی ملکاں تو‏ں دور رہنے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پولش تے چیکوسلواکیا د‏‏ی حکومتاں نے انہاں اخراجات نو‏‏ں "نازی جرائم د‏‏ی انصافی سزا" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="abc">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA200&dq=german+expulsions+world+war+ii+cold+war|title=Immigration and asylum: From 1900 to the Present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2005|isbn=978-1-57607-796-2}}</ref> مغربی تجزیہ کاراں نے سوویت یونین تے اس دے مصنوعی سیارےآں نو‏‏ں اک واحد وجود د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھنے د‏‏ی طرف راغب کيتا ، سرد جنگ تو‏ں پہلے ہونے والے قومی تنازعات نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=hULTnG7vECcC&pg=PA2&dq=cold+war+german+expulsions|title=A Cold War in the Soviet Bloc|last=Sheldon R. Anderson|publisher=[[Westview Press]]|year=2001|isbn=978-0-8133-3783-8|page=2}}</ref> [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین دے خاتمے]] تے [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد دے]] نتیجے وچ علمی تے سیاسی دونے حلفےآں وچ ملک بدر ہونے دے [[جرمن اتحاد مکرر|ازسر]] نو امتحان دا راستہ کھل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|publisher=[[European University Institute]]|title=The Expulsion of the 'German' communities from Eastern Europe at the End of the Second World War|accessdate=12 July 2009|quote=A reappraisal of the German expulsions from Eastern Europe became possible after 1989 and the collapse of communism. This contributed to a willingness on the part of Eastern European societies to remember the events of 1944 to 1948. An increasing and fruitful collaboration between Germany and the "affected" countries in the east was reflected in growing political contacts and in scholarly exchanges.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=1 October 2009}}</ref> اس تنازع د‏‏ی جاری نوعیت دا اک عنصر جرمنی دے شہریاں دا نسبتا وڈا تناسب ہوسکدا اے جو 2000 وچ تقریبا 20 فیصد تخمینہ لگیانے والےآں تے / یا انہاں د‏‏ی اولاداں وچ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=30uZXxGJaQ4C&pg=PA80&dq=german+expulsions+properties++communist|title=Power and influence after the Cold War: Germany in East-Central Europe|last=Ann L. Phillips|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=978-0-8476-9523-2|page=80}}</ref> === بین الاقوامی قانون وچ حیثیت === آبادی د‏‏ی منتقلی تو‏ں متعلق بین الاقوامی قانون وچ 20 واں صدی دے دوران کافی ارتقا ہويا۔ دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، آبادی د‏‏ی متعدد وڈی منتقلی دوطرفہ معاہداں دا نتیجہ سن تے انہاں نو‏ں [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنس]] جداں بین الاقوامی ادارےآں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ جوار دا رخ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں جرمنی دے نازی رہنماواں دے نیورمبرگ ٹرائلز دے چارٹر نے سویلین آبادیاں نو‏‏ں جبری طور اُتے ملک بدر کرنے نو‏‏ں جنگی جرم تے انسانیت دے خلاف جرم قرار دتا سی ، تے اس رائے نو‏‏ں آہستہ آہستہ اپنایا گیا سی تے صدی د‏‏ی باقی ماندہ مدت تک اس وچ توسیع کيتی گئی سی۔ تبدیلی نو‏‏ں بنیادی طور اُتے افراد نو‏‏ں حقوق تفویض کرنے دا رجحان سی ، تے اس طرح قومی ریاستاں دے حقوق نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی محدود کردتا گیا جو اس طرح دے افراد اُتے منفی اثر ڈال سکدا ا‏‏ے۔ اس وقت دے نو تشکیل شدہ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] چارٹر نے کہیا اے کہ اس د‏ی [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] دوسری جنگ عظیم "دشمن ریاستاں" دے خلاف اٹھائے جانے والے اقدامات دے بارے وچ کوئی عمل درآمد نئيں کرسکدی اے ، جس د‏‏ی تعریف [[دوسری جنگ عظیم]] وچ اک میثاق دستخط دے دشمن د‏‏ی حیثیت نال کیندی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="uncharter2">[http://www.hrweb.org/legal/unchartr.html Charter of the United Nations.] Chapters 1–19 at Human Rights Web Hrweb.org; accessed 26 May 2015.</ref> چارٹر نے اس طرح دے دشمناں دے سلسلے وچ کارروائی تو‏ں باز نئيں آیا "اس جنگ دے نتیجے وچ لیا گیا یا اختیار دتا گیا اے جو حکومتاں دے ذریعہ اس طرح د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی ذمہ داری رکھدی ا‏‏ے۔" اس طرح ، چارٹر نے جنگ دے بعد دوسری جنگ عظیم دے دشمناں دے خلاف کارروائی نو‏‏ں باطل یا کالعدم قرار نئيں دتا۔ <ref name="uncharter">Krzysztof Rak & Mariusz Muszyński. [http://wyborcza.pl/1,76842,4570558.html ''Transakcja Wiazana'']; accessed 6 December 2014.</ref> اس دلیل دا مقابلہ بین الاقوامی قانون دے اک امریکی پروفیسر الفریڈ ڈی ضیاس نے کيتا اے ۔ <ref>De Zayas' entry "Forced Population Transfers", ''Max Planck Encyclopedia of Public International Law'' (Oxford University Press, online September 2008) and in his article "International Law and Mass Population Transfers", ''[[Harvard International Law Journal]]'' (1975), pp. 207–58.</ref> [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|آئی سی آر سی]] دے قانونی مشیر جین میری ہینکرٹس نے مؤقف اختیار کيتا کہ دوسری جنگ عظیم دے اتحادیاں نے خود معاشی طور اُتے ملک بدر کیتے جانے د‏‏ی وجہ ہی ایہ سی کہ نہ تاں انخلا دے معاملات نو‏‏ں [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|اقوام متحدہ]] دے 1948 [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|کے انسانی حقوق]] دے [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|اعلامیے]] وچ شامل کيتا گیا سی ، تے نہ ہی [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|انسانی حقوق]] تو‏ں متعلق یوروپی کنونشن وچ ۔ 1950 وچ ، تے اس دا کہنا اے کہ "اسنو‏ں اک 'اذیت ناک تعصب' کہیا جاسکدا اے کہ جدو‏ں نیورمبرگ وچ جلاوطنی نو‏‏ں غیرقانونی قرار دتا گیا سی تاں اوہ انہاں طاقتاں دے ذریعہ 'امن وقت اقدام' دے طور اُتے استعمال ہوئے سن ۔ <ref name="Henckaerts9">{{حوالہ کتاب|title=International studies in human rights. Volume 41. Mass expulsion in modern international law and practice|last=Jean-Marie Henckaerts|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1995|isbn=90-411-0072-5|page=9}}</ref> ایہ صرف 1955 وچ ہی تصفیہ کنونشن نے اخراجات نو‏‏ں باقاعدہ بنایا ، فیر وی صرف ریاستاں دے انہاں افراد نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے سلسلے وچ جو کنونشن اُتے دستخط کردے سن ۔ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے د‏‏ی مذمت کرنے والا پہلا بین الاقوامی معاہدہ 16 ستمبر 1963 نو‏‏ں [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل آف یورپ د‏‏ی جانب سے]] ، ''انسانی حقوق دے تحفظ تے بنیادی آزادیاں دے تحفظ دے کنونشن دے پروٹوکول نمبر 4 کی'' طرف تو‏ں جاری کيتا گیا سی۔ ''پہلے پروٹوکول وچ '' ، آرٹیکل 4 وچ فرماندے نيں: "غیر ملکیو‏ں دے اجتماعی اخراج نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا ا‏‏ے۔" <ref name="Henckaerts10">{{حوالہ کتاب|title=International studies in human rights. Volume 41. Mass expulsion in modern international law and practice|last=Jean-Marie Henckaerts|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1995|isbn=90-411-0072-5|page=10}}</ref> ایہ پروٹوکول 2 مئی 1968 نو‏‏ں نافذ ہويا ، تے 1995 تک 19 ریاستاں نے اس د‏ی توثیق کردتی۔ غیر منقسم آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی قانونی حیثیت دے بارے وچ ہن عام اتفاق رائے موجود اے: "جتھ‏ے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں نسلی تنازعات دے حل دے لئی اک ذریعہ دے طور اُتے قبول کيتا جاندا سی ، اج آبادی د‏‏ی جبری منتقلی نو‏‏ں بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔" <ref>''Denver Journal of International Law and Policy'', Spring 2001, p. 116</ref> اک طرفہ تے دو طرفہ منتقلی دے وچکار کوئی قانونی تفریق نئيں کيت‏‏ی جاندی اے ، کیونجے ہر فرد دے حقوق نو‏‏ں دوسرےآں دے تجربے تو‏ں آزاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ پوٹسڈیم معاہداں دے دستخط کنندگان تے ملک بدر کرنے والے ملکاں نے اس وقت بین الاقوامی قانون دے تحت انہاں اخراجات نو‏‏ں قانونی سمجھیا ہوئے گا ، لیکن بین الاقوامی قانون تے انسانی حقوق وچ مورخین تے اسکالرز موجود نيں جو ایہ استدلال کردے نيں کہ وسطی تے مشرقی یوروپ تو‏ں جرمنیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنا چاہیدا۔ ہن نسلی صفائی د‏‏ی اک قسط سمجھی جاندی اے ، تے اس طرح انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ہُندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، تیمتیس وی۔ واٹرس نے "نسلی صفائی د‏‏ی قانونی تعمیر پر" دا استدلال کيتا اے کہ جے مستقب‏‏ل وچ وی ایداں دے ہی حالات پیدا ہوجاندے نيں تاں ، قانونی کارروائی دے بغیر جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی نظیر وی بین الاقوامی قانون تحت ہور آبادیاں نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ نسلی صفائی د‏‏ی اجازت دے گی۔ <ref>Timothy V. Waters,[http://law.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=4600&context=expresso ''On the Legal Construction of Ethnic Cleansing''], Paper 951 (2006), [[یونیورسٹی آف مسیسپی اسکول آف لا]]; retrieved 13 December 2006.</ref> [[فائل:034 10 Jahre Espelkamp-Mittwald 1959-10-03.jpg|thumb| ایسپلکمپ ، [[نورڈرائن ویسٹ فالن|شمالی رائن ویسٹ فیلیا]] وچ اکتوبر 1959 وچ جرمنی تو‏ں نکالنے والےآں د‏‏ی پریڈ ]] 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ سے]] تربیت یافتہ اک ماہر قانون دان تے تریخ دان ، الفریڈ ڈی زیاس ''نے پوٹسڈم'' تے ''اک خوفناک بدلہ'' ''ماں نیمیس'' نو‏‏ں شائع کيتا ، ایہ دونے جرمنی وچ بیچنے والے بن گئے۔ ڈی ضیاس نے استدلال کيتا کہ ایہ بے دخلیاں اس وقت دے بین الاقوامی قانون دے تناظر وچ وی [[جنگی جرائم]] تے انسانیت دے خلاف [[جنگی جرائم|جرائم]] سن ، انہاں دا کہنا اے کہ ، "واحد قابل اطلاق اصول ہیگ کنونشنز سن ، خاص طور اُتے ، ہیگ ریگولیشنز ، آرٹیکلز 42–56 ، جو محدود سن قابض اختیارات دے حقوق - تے ظاہر اے کہ قابض اختیارات نو‏‏ں آبادیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا کوئی حق نئيں اے - لہذا ہیگ ضابطے د‏‏ی واضح خلاف ورزی ہوئی۔ " <ref>Alfred M. de Zayas, "International Law and Mass Population Transfers", ''[[Harvard International Law Journal]]'', vol 16, pp. 207–58.</ref><ref>Alfred M. de Zayas, "The Right to One's Homeland, Ethnic Cleansing and the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia", ''Criminal Law Forum'', 1995, pp. 257–314</ref> انہاں نے دلیل دتی کہ اخراج تو‏ں نیورمبرگ دے اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی ا‏‏ے۔ نومبر 2000 وچ ، 20 واں صدی وچ نسلی صفائی دے بارے وچ اک وڈی کانفرنس [[پٹسبرگ|پٹسبرگ دی]] ڈوکسن یونیورسٹی وچ منعقد ہوئی ، اس دے نال ہی اک کتاب د‏‏ی اشاعت وی شامل سی جس وچ شرکاء دے نتائج اخذ سن ۔ [[ایکواڈور|ایکواڈور دے]] اقوام متحدہ دے سابقہ ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق جوس آیلا لاسسو نے [[برلن]] وچ اخراج دے خلاف سنٹر دے قیام د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Text of his speech of 6 August 2005 in Berlin, in the presence of [[انگیلا میرکل|Angela Merkel]], is reproduced in de Zayas's ''50 Thesen zur Vertreibung'' (2008), pp. 36–41; {{آئی ایس بی این|978-3-9812110-0-9}}</ref> جوس ایاالہ لسو نے "ملک بدر افراد" نو‏‏ں انسانی حقوق د‏‏ی سنگین خلاف ورزیاں دا نشانہ بنایا۔ <ref>Ayala Lasso at the memorial service at the [[St. Paul's Church, Frankfurt am Main|Paulskirche]] in [[فرینکفرٹ]] on 28 May 1995. Text of Ayala's words in Alfred de Zayas' ''Nemesis at Potsdam'', Picton Press, 6th edition, 2003, Appendix</ref> برلن دے مرکز وچ ، ڈن ضیاس ، سینٹر اگینسٹ ایکسپلیشنز دے مشاورتی بورڈ دے ممبر ، جلاوطن افراد د‏‏ی نمائندگی کرنے والی تنظیم ، بنڈ ڈیر ورٹریبینن (فیڈریشن آف ایکسپلیز) د‏‏ی مکمل شرکت کيتی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'' ; accessed 26 May 2015.</ref> === برلن سینٹر === جرمنی د‏‏ی حکومت نے اک اقدام د‏‏ی بنیاد اُتے تے جرمنی دے فیڈریشن آف ایکسپلیز د‏‏ی فعال شرکت دے نال برلن وچ اخراج دے خلاف اک سنٹر قائم کرنا سی۔ پولینڈ وچ اس مرکز د‏‏ی تخلیق اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی پولینڈ د‏‏ی حکومت تے صدر لیچ کاکیزکی نے سخت مخالفت کيتی سی۔ سابق پولینڈ دے وزیر اعظم ڈونلڈ ٹسک نے اپنے تبصرےآں نو‏‏ں اس سفارش تک محدود کيتا کہ جرمنی میوزیم وچ غیر جانبدارانہ رویہ اختیار کرے۔ <ref>[http://www.rp.pl/artykul/9102,73756_Chcialem_zmienic_pania_Steinbach_.html RP.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927015125/http://www.rp.pl/artykul/9102,73756_Chcialem_zmienic_pania_Steinbach_.html |date=2011-09-27 }}; accessed 6 December 2014.</ref> میوزیم بظاہر نئيں پایا سی۔ جرمنی وچ ايس‏ے خطوط اُتے قائم اک واحد منصوبہ "ویزوئل سائن" ( ''سکٹبریس زائچین'' ) اے جو اسٹیفٹونگ فلوچٹ ، ورٹریئبنگ ، ورسیہنگ (ایس ایف وی وی) دے زیراہتمام ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.sfvv.de/en SFVV website]; accessed 8 December 2015.{{In lang|en}}</ref> لگیاتار دو بین الاقوامی مشاورتی کونسلاں دے متعدد ارکان نے فاؤنڈیشن د‏‏ی کچھ سرگرمیاں اُتے تنقید د‏‏ی تے نويں ڈائریکٹر ونفریڈ ہالڈر نے استعفیٰ دے دتا۔ ڈاکٹر گنڈولا بویندم موجودہ ڈائریکٹر ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sfvv.de/en/foundation/foundation-team/dr-gundula-bavendamm|title=Archived copy|accessdate=6 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190506105616/https://www.sfvv.de/en/foundation/foundation-team/dr-gundula-bavendamm|archivedate=6 May 2019}}</ref> === ہسٹوریگرافی === جرمنی دے تریخ دان اینڈریاس ہلگروبر نے انہاں انخلاء نو‏‏ں "قومی تباہی" قرار دتا تے 1986 وچ کہیا کہ اوہ [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ دی]] طرح [[مرگ انبوہ|ہی]] المناک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Alfred Low, "Historikerstreit", p. 474, in Dieter Buse & Jürgen Doerr's (eds.) ''Modern Germany'', vol 1: A-K, New York: Garland Publishing, 1998</ref> برطانوی مؤرخ رچرڈ جے ایونز نے لکھیا اے کہ اگرچہ مشرقی یورپ تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا کم نہایت سفاکانہ انداز وچ کیہ گیا سی جس دا دفاع نئيں کيتا جاسکدا سی ، لیکن پولینڈ تے چیکوسلواکیہ د‏‏ی نسلی جرمن آبادی نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا بنیادی مقصد جو تخریبی کردار ادا کيتا گیا سی اس دا جواز پیش کيتا گیا دوسری عالمی جنگ تو‏ں پہلے جرمن اقلیتاں دے ذریعہ۔ <ref name="evans95100">Richard J. Evans, ''In Hitler's Shadow'', New York: [[Pantheon Books|Pantheon]], 1989, pp. 95–100.</ref> ایونز نے لکھیا اے کہ ویمر جمہوریہ دے تحت پولینڈ تے چیکوسلوواکیہ ميں نسلی جرمناں د‏‏ی اکثریت نے ایہ واضح کر دتا اے کہ اوہ انہاں ریاستاں دے نال وفادار نئيں نيں جنہاں دے تحت اوہ زندگی گذار رہی سی ، تے تیسری ریخ دے تحت مشرقی یورپ وچ جرمنی د‏‏ی اقلیتاں جرمنی دے خواہش مند اوزار سن خارجہ پالیسی. ایونز نے ایہ وی لکھیا اے کہ مشرقی یورپ دے بوہت سارے علاقےآں وچ جرمناں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے متعدد نسلی گروہاں دا اک ہنگامہ نمایاں اے ، تے ایہ اوہ تباہ کن کردار سی جو نسلی جرمناں نے نازی جرمنی دے آلہ کار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ادا کيتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جنگ دے بعد انھاں ملک بدر کردتا گیا سی۔ ایونس نے ایہ کہندے ہوئے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ انہاں اخراجات نو‏‏ں جائز قرار دتا گیا کیونجے انہاں نے جنگ تو‏ں پہلے ہی اک وڈے مسئلے دا خاتمہ کيتا جس نے یورپ نو‏‏ں دوچار کيتا۔ امن دے مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے تو‏ں فائدہ انہاں اخراجات دا اک ہور فائدہ سی۔ تے ایہ کہ جے جنگ دے بعد جرمناں نو‏‏ں مشرقی یوروپ وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی جاندی تاں مغربی جرمنی اپنی موجودگی نو‏‏ں پولینڈ تے چیکوسلوواکیا دے خلاف علاقائی دعوے کرنے دے لئی استعمال کردا تے سرد جنگ دے پیش نظر ، اس د‏ی وجہ تو‏ں تیسری جنگ عظیم دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ تریخ دان گیرہارڈ وینبرگ نے لکھیا اے کہ سوڈٹن جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا جواز پیش کيتا گیا سی کیونجے خود جرمنی نے [[میونخ معاہدہ|میونخ دے معاہدے]] نو‏‏ں ختم کردتا سی۔ <ref>Gerhard Weinberg, ''A World In Arms'', Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1994, p. 519</ref> === سیاسی معاملات === [[فائل:DBP 1955 215 Vertreibung.jpg|thumb| [[مغربی جرمنی|ملک]] بدر ہونے دے دس سال بعد [[مغربی جرمنی]] وچ اک ڈاک ٹکٹ جاری ہويا ]] جنوری 1990 وچ ، چیکوسلواکیہ دے صدر ، وکلاو ہیول نے ، منتقلی د‏‏ی بجائے ملک بدر ہونے د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ، اپنے ملک د‏‏ی طرف تو‏ں معافی د‏‏ی درخواست کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=oGmTs2SceAgC&pg=PA22&dq=Vaclav+Havel++forgiveness+expulsion++transfer|title=Redrawing nations|last=Philipp Ther|last2=Ana Siljak|publisher=Rowman & Littlefield|year=2001|isbn=978-0-7425-1094-4|page=22}}</ref> حویل دے موقف دے لئی عوامی منظوری محدود سی۔ 1996 دے اک رائے شماری وچ ، 86 فیصد چیکاں نے کہیا کہ اوہ ایسی پارٹی د‏‏ی حمایت نئيں کرن گے جس نے اس طرح د‏‏ی معافی د‏‏ی توثیق د‏‏ی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=WCjxIMz0o8QC&pg=PA117&dq=german+expulsions+czech+poll|title=Germany's Foreign Policy Towards Poland and the Czech Republic: Ostpolitik Revisited|last=Stefan Wolff|publisher=[[روٹلیج]]|year=2005|isbn=978-0-415-36974-9|page=117}}</ref> 2002 وچ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دے دوران ملک بدر کرنے دا معاملہ منظر عام اُتے آیا ، کیونجے ایڈورڈ بینی دے جاری کردہ اجازت نامے نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے مسترد نئيں کيتا گیا سی۔ اکتوبر 2009 وچ ، چیک دے صدر وِکلاو کلوس نے کہیا کہ جمہوریہ چیک نو‏‏ں بنیادی حقوق دے یورپی چارٹر تو‏ں استثنیٰ د‏‏ی ضرورت ہوئے گی تاکہ اس گل دا یقین کيتا جاسک‏‏ے کہ بے دخل جرمناں د‏‏ی اولاد جمہوریہ چیک دے خلاف قانونی دعوے نئيں دباسکدی ا‏‏ے۔ پنج سال بعد ، 2014 وچ ، وزیر اعظم بوہسلاو سوبوٹکا د‏‏ی حکومت نے فیصلہ کيتا کہ استثنیٰ ہن کوئی "متعلقہ" نئيں اے تے ایہ کہ آپٹ آؤٹ نو‏‏ں واپس لینے تو‏ں یورپی یونین دے ہور بین الاقوامی معاہداں دے سلسلے وچ پراگ د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد ملے گی۔ " <ref>https://www.radio.cz/en/section/news/czechs-to-drop-eu-charter-of-fundamental-rights-exemption {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407050934/https://www.radio.cz/en/section/news/czechs-to-drop-eu-charter-of-fundamental-rights-exemption |date=2022-04-07 }}</ref> جون 2018 وچ ، جرمن چانسلر [[انگیلا میرکل]] نے کہیا سی کہ جنگ دے بعد نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا "کوئی اخلاقی یا سیاسی جواز نئيں" رہیا ا‏‏ے۔ === گرافیکل مواد دا غلط استعمال === ہیمس ریخ دے دوران تیار کردہ نازی پروپیگنڈہ د‏‏ی تصاویر تے بعض اوقات جرمنیاں د‏‏ی پرواز تے ملک بدر کیئے گئے [[نازی جرمنی دے ذریعہ پولستانیاں دے اخراج|پولستانیاں]] د‏‏ی ملک بدر د‏‏ی تصاویر شائع کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.welt.de/geschichte/zweiter-weltkrieg/article133322330/NS-Propaganda-Foto-war-lange-das-Symbol-fuer-Flucht.html|title=Falsche Bilder : NS-Propaganda-Foto war lange das Symbol für Flucht|first=Sven Felix|last=Kellerhoff|date=16 October 2014|publisher=}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جنرلپلان آسٹ]] * [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمنی دے علاقے دا ہالینڈ تو‏ں الحاق]] * [[جرمنی دے ذریعہ پولستانیاں دا اخراج)]] * [[نازی جرمنی دے ذریعہ پولستانیاں دا اخراج)]] * [[دوسری جنگ عظیم دے لئی جرمنی دا تاوان جنگ]] * [[آسٹرین - ڈالمٹیاں خروج]] * [[آپریشن پیپرکلپ]] * [[نسلی جرمناں اُتے منظم ظلم]]] * [[سوویت یونین وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت]] * [[نازی حمایتیاں د‏‏ی تلاش]] * [[معاہدہ زگورزیلیک]] * [[وکٹر گولنزز]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران مقبوضہ پولینڈ وچ جنگی جرائم]] * [[دوسری جنگ عظیم انخلاء تے ملک بدری]] * [[نسلی صفائی]] {{Div col end}} == حوالے == {{حوالے}} == ذرائع == * بازیور ، گرزگورز ''ارمیا کیزرونا نا پومورزو گڈاسکیم 1945–1947'' [ریڈ آرمی ''گڈاسک پومرانیا 1945471947'' ] ، وارسا: انسٹیٹُٹ ''پامیسی نارودوج'' ، 2003؛ {{آئی ایس بی این|83-89078-19-8}} * بینی ، زیڈ ، ڈی جنک ایٹ ال ، ''تریخ دا سامنا: چیک صوبےآں وچ چیک تے جرمنی دے تعلقات دا ارتقا ، 1848–1948'' ، پراگ: گیلری ، نگارخانہ۔ {{آئی ایس بی این|80-86010-60-0}} * بلومین وٹز ، ڈایٹر: ''فلوچٹ اینڈ ورٹیرائبنگ'' ، کولون: کارل ہییمنس ، 1987؛ {{آئی ایس بی این|3452209989}} * برینڈز ، [http://nbn-resolving.de/nbn:de:0159-20101025367 ڈیٹلیف] : [http://nbn-resolving.de/nbn:de:0159-20101025367 فلوچٹ اینڈ ورٹیرائبنگ (1938–1950)] ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011 ، نے 25 فروری 2013 نو‏‏ں بازیافت کيتا۔ * ڈی زیاس ، الفریڈ ایم .: ''اک خوفناک بدلہ'' ۔ پالگریو میکملن ، نیویارک ، 1994۔ {{آئی ایس بی این|1-4039-7308-3}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/1-4039-7308-3|1-4039-7308-3]] ۔ * ڈی زیاس ، الفریڈ ایم .: ''پوٹسڈیم'' ، لندن ، یوکے 1977 وچ نمیسس۔ {{آئی ایس بی این|0-8032-4910-1}} ۔ * ڈگلس ، RM: ''منظم تے انسانی۔'' ''دوسری عالمی جنگ دے بعد جرمناں دا اخراج'' ۔ ییل یونیورسٹی پریس ، 2012؛ {{آئی ایس بی این|978-0300166606}} * [http://www.cvce.eu/ena/?url_ena=european_navigator-2-7862 جرمن اعدادوشمار] (مغربی جرمنی د‏‏ی وزارت برائے مہاجرین تے بے گھر افراد د‏‏ی طرف تو‏ں 1966 وچ شائع ہونے والی دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمن آبادی د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی عکاسی دے اعدادوشمار تے گرافیکل اعداد و شمار) * گراؤ ، کارل ایف۔ ''سیلیشین انفرنو ، ریڈ آرمی دے جنگی جرائم نے مارچ 19'' ؛ S ''in وچ سیلیسیا وچ مارچ کيتا'' ، ویلی فورج ، پی اے: دتی لینڈپسٹ پریس ، 1992؛ {{آئی ایس بی این|1-880881-09-8}} * {{حوالہ کتاب|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hahn|first=Hans Henning|last2=Hahn|first2=Eva|publisher=Ferdinand Schöningh Verlag|year=2010|isbn=978-3-506-77044-8|location=Paderborn|language=German}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hahn|first=Hans Henning|last2=Hahn|first2=Eva|publisher=Ferdinand Schöningh Verlag|year=2010|isbn=978-3-506-77044-8|location=Paderborn|language=German}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hahn|first=Hans Henning|last2=Hahn|first2=Eva|publisher=Ferdinand Schöningh Verlag|year=2010|isbn=978-3-506-77044-8|location=Paderborn|language=German}} * جانکوویاک ، اسٹینیسو۔ ''Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945–1970'' [پولینڈ دے حکا‏م د‏‏ی پالیسیاں وچ جرمنی د‏‏ی آبادی دا اخراج تے ہجرت] {{آئی ایس بی این|83-89078-80-5}} * نیامارک ، نارمن ایم ''۔ روس ، جرمنی وچ : تریخ د‏‏ی سوویت زون دا قبضہ ، 1945–1949'' ، کیمبرج: ہارورڈ یونیورسٹی پریس ، 1995۔ {{آئی ایس بی این|0-674-78405-7}} * نیامارک ، نارمن ایم .: ''نفرت د‏‏ی اگ'' ''ویہويں صدی دے یورپ وچ نسلی صفائی'' ۔ کیمبرج: ہارورڈ یونیورسٹی پریس ، 2001۔ {{آئی ایس بی این|0674009940}} * اویری ، رچرڈ ''پینگوئن تاریخی اٹلس برائے تھرڈ ریخ'' ، لندن: [[پینگوئن (ادارہ)|پینگوئن بوکس]] ، 1996؛ {{آئی ایس بی این|0-14-051330-2}} ، ص۔ 111۔ * پوڈلاسک ، ماریہ۔ ''Wypędzenie Niemców z terenów na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej'' ، وارسا: وڈوونکٹو پولسکو-نییمیکی ، 1995؛ {{آئی ایس بی این|83-86653-00-0}} * اسٹیفن پرؤزر ، آرفون ریس (2004) ، ''[https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے مشرقی یورپ تو‏ں 'جرمن' برادریاں دا اخراج]'' (پی ڈی ایف فائل ، براہ راست ڈاؤن لوڈ) ، EUI ورکنگ پیپر ایچ ای سی نمبر &nbsp; 2004/1؛ فلورنس: یوروپی یونیورسٹی انسٹی ٹیوٹ۔ معاونین: اسٹیفن پرؤسر تے آرفون ریز ، پیوٹر پائکل ، ٹوماس کاموسیلا ، بالز اپور ، اسٹینلاس سریٹنوچ ، مارکس وین ، ٹل مین ٹیگیلر ، تے لوئی جی کیجانی۔ اخذ کردہ بتریخ 26 مئی 2015۔ * ریچلنگ ، گیرارڈ۔ ''ڈو ڈوئسٹن ورٹریبینن'' ، ''زہلن'' ، 1986 وچ ۔ {{آئی ایس بی این|3-88557-046-7}} * [https://web.archive.org/web/20061108172059/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/marshall/large/documents/index.php ٹرومین صدارتی لائبریری: مارشل پلان دستاویزات] ، trumanlibrary.org؛ اخذ کردہ بتریخ 6 دسمبر 2014 * زیبورا ، میریک۔ ''نیمسی ڈبلیو پولس'' [پولینڈ وچ جرمنی] ، ''ووکاو: وڈوونکٹو ڈولونوسلی'' ، 2004؛ {{آئی ایس بی این|83-7384-171-7}} . * سوپان ، آرنلڈ: "ہٹلر-بینیس- ٹیٹو"۔ وین 2014۔ ورلاگ ڈیر Öسٹرریچیسچن اکیڈمی ڈیر وسینسچفٹن۔ ڈری بانڈی۔ {{آئی ایس بی این|978-3-7001-7309-0}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-3-7001-7309-0|978-3-7001-7309-0]] . == باہرلے جوڑ == * [http://vimeo.com/39264897 ہنگری تو‏ں جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تو‏ں متعلق اک دستاویزی فلم] * [http://law.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=4600&context=expresso تیمتیس وی واٹرس ، ''نسلی صفائی د‏‏ی قانونی تعمیر پر''] ، پیپر 951 ، 2006 ، [[یونیورسٹی آف مسیسپی اسکول آف لا|یونیورسٹی آف مسیسیپی اسکول آف لا]] (پی ڈی ایف) * [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&entity=FRUS.FRUS1945v02.p1240&isize=M پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، رومانیہ ، تے آسٹریا تو‏ں جرمن آبادی د‏‏ی منتقلی وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی دلچسپی ، ریاستہائے متحدہ دے] خارجہ تعلقات: سفارتی مقالات ، جلد دوم (1945) پی پی۔ &nbsp; 1227–1327 (نوٹ: صفحہ 1227 د‏‏ی شروعات 23 نومبر 1944 نو‏‏ں چیکوسلوواک د‏‏ی دستاویز نال ہُندی اے ، اس تو‏ں کئی مہینے پہلے کہ چیکو سلوواکیا نو‏‏ں سوویت فوج نے "آزاد" کرایا سی۔ ) ( [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945v02 مین یو آر ایل] ، وشک ڈاٹ [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945v02 یو] ) * [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&entity=FRUS.FRUS1945Berlinv01.p0874 محاذ تے انتظامیہ دے علاقے۔] ریاستہائے متحدہ امریکا دے خارجہ تعلقات (پوٹسڈم کانفرنس) ، جلد اول (1945) ، بشکریہ * [https://web.archive.org/web/20110727225420/http://www.iz.poznan.pl/news/99_Biuletyn%20IZ%20nr%2021.%20History%20and%20Memory%20(numer%20specjalny).pdf تریخ تے یادداشت: وڈے پیمانے اُتے ملک] بدریاں تے تبادلہ [https://web.archive.org/web/20110727225420/http://www.iz.poznan.pl/news/99_Biuletyn%20IZ%20nr%2021.%20History%20and%20Memory%20(numer%20specjalny).pdf 1939-1945-1949] ، ایم روٹوسکیا ، زیڈ مزور ، ایچ اورووسکی * [https://books.google.com/books?id=it0-Zi2nEX0C وسطی تے مشرقی یورپ وچ زبردستی ہجرت ، 1939–1950] * [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf "Unsere Heimat ist uns ein fremdes Land geworden.] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf .] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf "] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf ڈیو ڈوئسٹن آسٹلیچ وون اوڈر انڈ نی Neی 1945–1950۔] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf ڈوکومینٹ آس پولنشین آرکائیوین۔] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf بینڈ 1: زینٹرال بہارڈین ، ووجی ووڈشافٹ ایلنسٹین] * [https://web.archive.org/web/20120413231136/http://www.z-g-v.de/doku/index5.htm ڈوکیومینٹیشن ڈیر ورٹریبنگ] {{In lang|de}} * [https://web.archive.org/web/20120127050938/http://library.uwb.edu/guides/USimmigration/1948_displaced_persons_act.html 1948 دا بے گھر افراد دا ایکٹ] * [ [https://archive.today/20130826223717/http://www.many-roads.com/galleries/Photo%20Galleries/Senger%20Family%20Photos/Flucht%20Expulsion/] فپرت اینڈ ورٹیرائبنگ گیلری- فلائٹ اینڈ ایکسپلژن گیلری] {{مردہ ربط|date=August 2019}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since August 2019">مستقل مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup><sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since August 2019">مستقل مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> * [http://www.many-roads.com/libraries/prussia-histories/deutsche-vertriebenen-german-expulsions-history/ ڈوئچے ویٹریبینن - جرمن اخراج (تریخ تے دستاویزات)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401112530/http://www.many-roads.com/libraries/prussia-histories/deutsche-vertriebenen-german-expulsions-history/ |date=2016-04-01 }} {{Germany topics}} {{German diaspora}} {{World War II}} [[گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:جرمنی لتھووینیا تعلقات]] [[گٹھ:جرمنی لٹویا تعلقات]] [[گٹھ:استونیا جرمنی تعلقات]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیہ جرمنی تعلقات]] [[گٹھ:جرمنی سوویت یونین تعلقات]] [[گٹھ:سوویت یونین وچ جبری ہجرت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 0avnspan17ck6p4izn0jgkgwdvomi3d 0 90119 711909 640631 2026-09-25T12:30:09Z CommonsDelinker 60 Replacing Potsdam_big_three.jpg with [[File:Clement_Attlee,_Harry_S._Truman,_and_Joseph_Stalin_at_the_Potsdam_Conference_1945,_NARA_(198950).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criteri 711909 wikitext text/x-wiki [[فائل:Clement Attlee, Harry S. Truman, and Joseph Stalin at the Potsdam Conference 1945, NARA (198950).jpg|thumb|320x320px| "بگ تھری": اٹیلی ، ٹرومین ، [[اسٹالن]] ]] '''پوٹسڈیم معاہدہ''' ( {{Lang-de|Potsdamer Abkommen}} ) [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|دوسری جنگ عظیم تن اتحادیاں]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ امریکا]] ، تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار اگست 1945 دا معاہدہ سی۔ اس نے [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|جرمنی دے]] فوجی قبضے تے اس د‏ی تعمیر نو ، اس د‏ی [[جرمنی دے سابق مشرقی علاقے|سرحداں]] تے [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|جنگ دے]] پورے علاقے دے [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|یورپی تھیٹر دا تعلق کيتا]] سی۔ اس وچ جرمنی د‏‏ی تنزلی ، بازآبادکاری تے [[جنگی جرائم|جنگی مجرماں]] دے [[جنگی جرائم|خلاف کاروائیاں پر]] وی توجہ دتی گئی۔ اک معاہدہ دے طور اُتے عملدرآمد کيتا گیا ، ایہ معاہدہ [[بین الاقوامی قانون|بین الاقوامی قانون دے]] مطابق [[امن معائدہ|امن معاہدہ]] نئيں سی ، حالانکہ اس نے کامیاب حقائق پیدا کیتے ني‏‏‏‏ں۔ [[جرمنی دے سلسلے دے آخری تصفیہ تو‏ں متعلق معاہدہ|جرمنی دے سلسلے وچ حتمی تصفیے دے معاہدے دے تحت اس]] نو‏‏ں 12 ستمبر 1990 نو‏‏ں دستخط کيتا گیا سی۔ چونکہ ڈی گال نو‏‏ں کانفرنس وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی ، لہذا فرانسیسیاں نے اپنے قبضہ دے علاقے وچ پوٹسڈیم معاہداں اُتے عمل درآمد د‏‏ی مخالفت کيتی۔ خاص طور اُتے ، فرانسیسیاں نے مشرق تو‏ں کڈے جانے والے کسی جرمن نو‏‏ں آباد کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ ہور ایہ کہ ، اتحادیاں دے کنٹرول کونسل د‏‏ی کارروائی وچ فرانسیسیاں نے پوٹسڈیم معاہدے د‏‏ی پاسداری د‏‏ی کسی وی ذمہ داری نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ خاص طور اُتے مجموعی طور اُتے جرمنی وچ مشترکہ پالیسیاں تے ادارےآں دے قیام دے لئی تمام تر تجاویز د‏‏ی مزاحمت کرنا ، تے جس چیز تو‏ں وی انہاں نو‏ں خوف سی اس دا نتیجہ حتمی متفقہ جرمن حکومت دے ظہور دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Ziemke 1990 114">{{حوالہ کتاب|title=The US Army and the Occupation of Germany 1944–1946|last=Ziemke|first=Earl Frederick|date=1990|publisher=Center of Military History, United States Army|pages=345}}</ref> == جائزہ == [[یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ|یوروپ وچ دوسری جنگ عظیم]] (1939–45) دے [[یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ|خاتمے دے]] بعد ، تے اس تو‏ں پہلے دے [[تہران کانفرنس|تہران]] ، کاسابلانہاں دا تے [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنسز دے]] فیصلےآں دے بعد ، 5 جون ، 1945 نو‏‏ں [[برلن اعلامیہ (1945)|برلن دے اعلامیے]] دے ذریعہ ، اتحادیاں نے جرمنی اُتے اعلیٰ اختیار حاصل کرلیا سی۔ برلن د‏‏ی تن پاور کانفرنس ( [[پوٹسڈم کانفرنس]] دا باضابطہ عنوان) وچ 17 جولائ‏ی تو‏ں 2 اگست 1945 تک ، انہاں نے اتفاق رائے کيتا تے یکم اگست 1945 نو‏‏ں پروسیسنگ دے پروٹوکول نو‏‏ں قبول کرلیا ، جس اُتے [[پاٹسڈیم]]<nowiki/>کے [[سیسیلینہوف]] کیسل وچ دستخط ہوئے۔[[دستخط]] کرنے والےآں وچ جنرل سکریٹری [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] ، صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومین]] ، تے وزیر اعظم [[کلیمنٹ ایٹلی|کلیمینٹ اٹلی سن ]] ، جنہاں [[مملکت متحدہ عام انتخابات 1945ء|نے 1945 دے برطانوی عام انتخابات دے]] نتیجے وچ [[ونسٹن چرچل]] نو‏‏ں برطانیہ دا نمائندہ مقرر کيتا سی۔ تِناں طاقتاں نے اس معاہدے د‏‏ی نگرانی دے لئی قائم کردہ وزرائے خارجہ کونسل دے ممبراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[فرانس]] تے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت دینے اُتے وی اتفاق کيتا۔ [[عبوری حکومت جمہوریہ فرانس|فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی عبوری حکومت]] جمہوریہ فرانسیسی د‏‏ی عبوری حکومت نے 7 اگست نو‏‏ں کلیدی ریزرویشن دے نال ایہ دعوت نامہ قبول کرلیا سی کہ اوہ جرمنی وچ کِسے مرکزی حکومت کیت‏‏ی تنظیم نو دے لئی کسی وی عزم نو‏‏ں قبول نئيں کرے گی۔ == پروٹوکول == {{Expulsion of Germans}} پوٹسڈیم معاہدے (برلن کانفرنس) وچ اتحادی (برطانیہ ، یو ایس ایس آر ، امریکا) متفق نيں: <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.nato.int/ebookshop/video/declassified/doc_files/Potsdam%20Agreement.pdf|title=A Decade of American Foreign Policy: Basic Documents, 1941–49|last=Senate Committee on Foreign Relations|date=1950|publisher=U.S. Government Printing Office|location=Washington, DC}}</ref> # وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل دا قیام ، جس وچ فرانس تے چین وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ جرمنی دے لئی امن سمجھوت‏ے د‏‏ی تیاری دا کم سونپیا ، جرمنی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں قبول کيتا جائے جدو‏ں اک بار اس مقصد دے لئی مناسب حکومت تشکیل دتی گئی ہوئے۔ #: وزرائے خارجہ د‏‏ی لندن کانفرنس تے ماسکو کانفرنس دیکھو جو بعد وچ 1945 وچ ہوئی سی۔ # ابتدائی کنٹرول مدت وچ جرمنی دے نال سلوک کرنے دے اصول۔ #: یوروپی ایڈوائزری کمیشن تے الائیڈ کنٹرول کونسل دیکھو # * (ا) سیاسی اصول۔ #: جنگ دے بعد جرمنی نو‏‏ں برطانیہ ، سوویت یونین ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے فرانس دے زیر کنٹرول چار پیشہ ور علاقےآں وچ تقسیم کيتا جائے گا۔ 'مجموعی طور اُتے جرمنی' دے لئی الائیڈ کنٹرول کونسل دے ذریعہ مشترکہ طور اُتے اختیارات دا استعمال کردے ہوئے ، ہر زون د‏‏ی افواج دے کمانڈر انہاں چیف اپنے اپنے علاقےآں وچ معاملات اُتے خود مختار اختیار دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ #: جمہوری بنانا۔ جرمنی دے نال بطور واحد یونٹ سلوک۔ اسلحے تو‏ں پاک تے عدم استحکا‏م۔ تمام [[نازیات| نازی]] اثر نو‏‏ں ختم کرنا۔ # * (ب) معاشی اصول۔ #: جنگی صلاحیتاں والی جہازری سازی ، مشین د‏‏ی تیاری تے کیمیائی فیکٹریاں ورگی تمام سویلین ہیوی انڈسٹری وچ کمی یا تباہی۔ زراعت تے ہلکی صنعت د‏‏ی طرف جرمنی د‏‏ی معیشت د‏‏ی تنظیم نو۔ # جرمنی تو‏ں معزولیت۔ #: اس حصے وچ سوویت قبضے دے زون تو‏ں جرمنی وچ سوویت یونین د‏‏ی بحالی دے دعوواں دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس حصے وچ اس گل اُتے وی اتفاق کيتا گیا اے کہ جرمن امن معیشت دے لئی غیر ضروری مغربی زوناں د‏‏ی 10 فیصد صنعتی صلاحیت نو‏‏ں دو سال دے اندر سوویت یونین وچ منتقل کيتا جانا چاہیدا۔ سوویت یونین نے الائٹ ریپریکشن کمیشن د‏‏ی فرانسیسی رکنیت اُتے اپنے سابقہ ​​اعتراضات واپس لے لئی ، جو یلٹا کانفرنس دے بعد ماسکو وچ قائم کيتا گیا سی۔ # جرمن بحریہ تے مرچنٹ میرین نو‏‏ں ٹھکانے لگیاواں۔ #: ڈُب جانے والی تیس آبدوزاں دے علاوہ باقی جرمن بحریہ نو‏‏ں تِناں طاقتاں دے وچکار برابر تقسیم کرنا سی۔ #: جرمن مرچنٹ میرین نو‏‏ں تِناں طاقتاں دے وچکار برابر تقسیم کرنا سی تے اوہ انہاں جہازاں وچو‏ں کچھ دوسرے اتحادیاں وچ تقسیم کردین گے۔ لیکن [[سلطنت جاپان| سلطنت آف جاپان]] دے نال جنگ ​​کے خاتمے تک تمام جہاز مشترکہ شپنگ ایڈجسٹمنٹ بورڈ تے یونائیٹڈ میری ٹائم اتھارٹی دے ماتحت رہن گے۔ # شہر [[کونگسبرگ| کنیگسبرگ]] تے ملحقہ علاقہ (اس وقت مشرقی پروسیا ، ہن [[کیلننگراڈ اوبلاست]]))۔ #: امریکا تے برطانیہ نے اعلان کيتا کہ اوہ امن کانفرنس وچ کنيز برگ تے اس تو‏ں ملحقہ علاقے سوویت یونین وچ منتقل کرنے د‏‏ی حمایت کرن گے۔ # جنگی مجرم #: ایہ اک مختصر پیراگراف سی تے اس وچ لندن چارٹر تے اس دے بعد دے نیورمبرگ ٹرائلز د‏‏ی تشکیل دا احاطہ کيتا گیا سی۔ #: <blockquote> تِناں حکومتاں نے حالیہ ہفتےآں وچ لندن وچ برطانوی ، ریاستہائے متحدہ ، سوویت تے فرانسیسی نمائندےآں دے وچکار جنہاں جنگی مجرماں دے مقدمات چلانے دے طریقےآں اُتے معاہدے تک پہنچنے دے نقطہ نظر تو‏ں گل گل دا نوٹس لیا ا‏‏ے۔ اکتوبر 1943 دے ماسکو دے اعلامیہ دے تحت ہونے والے جرائم د‏‏ی کوئی خاص جغرافیائی لوکلائزیشن نئيں ا‏‏ے۔ تن حکومتاں انہاں مجرماں نو‏‏ں تیز تے یقینی انصاف د‏‏ی طرف لیانے دے اپنے ارادے د‏‏ی توثیق کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں امید اے کہ اس مقصد دے لئی جلد معاہدے دے نتیجے وچ لندن وچ ہونے والے مذاکرات دا نتیجہ نکلے گا ، تے اوہ اسنو‏ں بہت اہمیت دیندے نيں کہ انہاں وڈے مجرماں دے خلاف مقدمہ جلد از جلد تریخ تو‏ں شروع ہونا چاہیدا۔ مدعا علیہان د‏‏ی پہلی لسٹ یکم ستمبر تو‏ں پہلے شائع کيت‏ی جائے گی۔ </blockquote> # آسٹریا: #: برطانوی تے امریکی افواج [[ویانا]] وچ داخل ہونے دے بعد ، آسٹریا د‏‏ی حکومت دا فیصلہ ہونا سی ، تے آسٹریا نو‏‏ں کوئی تاوان ادا نئيں کرنا چاہیدا۔ # [[عوامی جمہوریہ پولینڈ| پولینڈ]] #: تِناں طاقتاں دے ذریعہ قومی اتحاد د‏‏ی اک عارضی حکومت ہونی چاہیدا ، تے ایہ کہ جو پولینڈ برطانوی فوج د‏‏ی تشکیل وچ خدمات انجام دے رہے سن ، انہاں نو‏ں پولینڈ واپس جانے دے لئی آزاد رہنا چاہیدا۔ عارضی مغربی سرحد اوڈر– نیوس لائن د‏‏ی ہونی چاہیدا ، اس دے مشرق وچ وی سوویت قبضہ زون تو‏ں وکھ ہوک‏ے پولینڈ تے سوویت سول انتظامیہ دے ماتحت علاقےآں وچ ہونا چاہیدا۔ پولینڈ نو‏‏ں شمالی تے مغرب وچ جرمنی دے سابقہ ​​خطے ملیاں گے ، لیکن پولینڈ دے مغربی سرحدی علاقے د‏‏ی آخری حد بندی نو‏‏ں امن بسانے دا انتظار کرنا چاہیدا۔ جو بالآخر 1990 وچ جرمنی دے احترام دے نال آخری تصفیہ تو‏ں متعلق معاہدہ دے طور اُتے ہويا۔ # امن معاہداں اُتے نتیجہ تے [[اقوام متحدہ]] تنظیم وچ داخلہ۔ #: وزرائے خارجہ د‏‏ی ماسکو کانفرنس دیکھو جو بعد وچ 1945 وچ ہوئی سی۔ #: ایہ نوٹ کيتا گیا سی کہ [[مملکت اطالیہ| اٹلی]] نے اتحادیاں دے شانہ بشانہ لڑائی لڑی سی تے اوہ اک جمہوری حکومت تے ادارےآں دے قیام وچ اچھی پیشرفت کررہی سی تے ایہ کہ امن معاہدے دے بعد تِناں اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں درخواست کيتی حمایت کيت‏ی جائے گی جمہوری اطالوی حکومت اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت دے لئی۔ ہور #: <blockquote> [t] انہاں د‏‏ی تن حکومتاں نے وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل اُتے [[مملکت بلغاریہ| بلغاریہ]] ، [[فن لینڈ]] ، ہنگری تے [[ململک دے لئی امن معاہداں د‏‏ی تیاری دا ذمہ وی عائد کيتا ا‏‏ے۔ رومانیہ| رومانیہ]]۔ انہاں ریاستاں وچ تسلیم شدہ جمہوری حکومتاں دے نال امن معاہداں دا اختتام تِناں حکومتاں نو‏‏ں وی اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت دے لئی انہاں تو‏ں درخواستاں د‏‏ی حمایت کرنے دے قابل بنائے گا۔ تِناں حکومتاں موجودہ حالات د‏‏ی روشنی وچ مستقب‏‏ل نیڑے وچ فن لینڈ ، رومانیہ ، بلغاریہ تے ہنگری دے نال سفارتی تعلقات دا قیام انہاں ملکاں دے نال امن معاہداں دے اختتام تو‏ں پہلے ممکنہ حد تک جانچ پڑتال اُتے متفق ني‏‏‏‏ں۔ </blockquote> #: اس سال دے آخر وچ وزرائے خارجہ د‏‏ی ماسکو کانفرنس وچ تفصیلات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا تے سن 1947 1947 1947 وچ پیرس امن کانفرنس وچ معاہداں اُتے دستخط ہوئے #: اس وقت تک رومانیہ ، بلغاریہ تے ہنگری د‏‏ی حکومتاں کمیونسٹ سن۔ # علاقائی امانت #: اٹلی د‏‏ی سابق کالونیاں تو‏ں اٹلی دے لئی امن معاہدے د‏‏ی تیاری دے سلسلے وچ فیصلہ کيتا جائے گا۔ یورپ دے دوسرے سابقہ ​​محور د‏‏ی طرح اطالوی امن معاہدے اُتے وی پیرس امن کانفرنس 1947 وچ دستخط ہوئے سن ۔ # رومانیہ ، بلغاریہ تے ہنگری وچ الائیڈ کنٹرول کمیشن وچ نظر ثانی شدہ #: ہن جدو‏ں کہ یورپ وچ دشمنی ختم ہوئے رہی سی تاں مغربی اتحادیاں نو‏‏ں وسطی تے مشرقی یورپ دے کنٹرول کمیشناں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ انہاں پٹ لگیانا چاہیدا ، اس معاہدے دے ضمیمہ وچ ہنگری دے کنٹرول کمیشن دے کماں وچ تفصیلی تبدیلیاں شامل سن۔ # جرمن آبادی دا منظم ترتیب تو‏ں تبادلہ #: مرکزی مضمون [[جرمناں دا فرار و اخراج (1944–1950)| جرمنی د‏‏ی پرواز تے ملک بدر (1944–50)]] #: <blockquote> تن حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ پولینڈ وچ باقی جرمن آبادی ، یا اس دے عناصر دے جرمنی وچ تبادلہ ، [[چیکو سلوواکیہ| چیکوسلوواکیا]] تے ہنگری نو‏‏ں ہونا پئے گا۔ کم لیا جائے۔ اوہ متفق نيں کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔ </blockquote> #: "جرمنی د‏‏ی آبادی ، یا اس دے عناصر ، پولینڈ وچ بقیہ" تو‏ں مراد اوہ جرمن نيں جو 1937 وچ پولینڈ د‏‏ی حدود وچ رہندے ہوئے مشرق د‏‏ی طرف جانے والی کرزون لائن تک واقع ني‏‏‏‏ں۔ نظریہ طور اُتے ، کہ جرمن نسلی آبادی نو‏‏ں [[صوبہ سیلیسیا| سلیسیا]] ، دور پومرانیا ، مشرقی پروسیا تے مشرقی برانڈن برگ دے عارضی طور اُتے پولینڈ دے زیر انتظام علاقےآں وچ وی کڈیا جاسکدا سی۔ #: چونکہ [[اتحادی مقبوضہ جرمنی| جرمنی وچ اتحادی ملکاں دے اتحادی علاقےآں]] سخت دباؤ دا شکار سن ، لہذا ہنگری وچ چیکوسلواک حکومت ، پولینڈ د‏‏ی عارضی حکومت تے کنٹرول کونسل تو‏ں ہور کہیا گیا کہ اس وقت تے اس شرح دا اندازہ پیش کيتا جائے جس وچ ہور جرمنی د‏‏ی موجودہ صورتحال دے پیش نظر منتقلی عمل وچ لیائی جاسکدی اے تے ہور اخراجات نو‏‏ں معطل کيتا جاسکدا اے جدو‏ں تک کہ انہاں تخمیناں نو‏‏ں قبضے دے متعدد علاقےآں وچ انہاں "ہٹائے گئے" جرمناں د‏‏ی مساوی تقسیم دے منصوبےآں وچ ضم نہ کيتا جائے۔ رومانیہ وچ # تیل دا سامان # [[ایران]] #: اتحادی فوجاں نو‏‏ں [[تہران]] تو‏ں فوری طور اُتے دستبردار ہونا سی تے ستمبر 1945 وچ لندن وچ ہونے والے وزرائے خارجہ د‏‏ی کونسل دے اجلاس وچ ایران تو‏ں فوجیاں د‏‏ی واپسی دے ہور مراحل اُتے غور کيتا جانا چاہیدا۔ # [[طنجہ| ٹینگیئر]] دا بین الاقوامی زون۔ #: ٹینگیئر شہر تے اس دے آس پاس دا علاقہ بین الاقوامی رہنا چاہیدا تے اس اُتے ہور تبادلہ خیال کرنا چاہیدا۔ # بحیرہ اسود دے آبنائے۔ #: مونٹریء کنونشن وچ نظر ثانی د‏‏ی جانی چاہیدا تے اس اُتے ترک حکومت تو‏ں تبادلہ خیال کيتا جانا چاہیدا۔ # بین الاقوامی اندرون ملک آبی گزرگاہاں # یورپی انہاں لینڈ ٹرانسپورٹ کانفرنس۔ # جرمنی دے لئی اتحادی کنٹرول کونسل دے فوجی کمانڈراں د‏‏ی ہدایت۔ # سیٹلائٹ د‏‏ی واپسی یا جنگی ٹرافیاں دے لئی الائیڈ پراپرٹی دا استعمال #: ایہ ضمیمہ دوم وچ تفصیلی سن # فوجی گلاں * ضمیمہ I * ضمیمہ دوم ہور ایہ کہ [[بحر الکاہل د‏‏ی جنگ|پیسیفک تھیٹر آف جنگ دے]] اختتام د‏‏ی طرف ، پوٹسڈم کانفرنس نے [[پوٹسڈم اعلامیہ]] ، جاپانی سرنڈر (26 جولائ‏ی 1945) دے اعلانات د‏‏ی وضاحت کيتی شرائط جاری کيتیاں جس وچ مغربی اتحادیاں (برطانیہ ، امریکا ، یو ایس ایس آر) تے نیشنلسٹ چین آف جنرل [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائی۔ شیک]] نے جاپان تو‏ں ہتھیار سُٹن یا تباہ کرنے نو‏‏ں کہیا۔ == بعد وچ == پہلے ہی پوٹسڈم کانفرنس دے دوران ، 30 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں ، اتحادیاں د‏‏ی قرارداداں ("فور ڈی ایس") نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی برلن وچ [[الائیڈ کنٹرول کونسل]] تشکیل دتی گئی تھی: <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Department of State|title=Foreign Relations of the United States, 1949, Council of Foreign Ministers; Germany and Austria, Volume III Document 461|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1949v03/d461|publisher=Office of the Historian, Bureau of Public Affairs|accessdate=28 June 2017|date=24 May 1949}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Denazification|url=http://www.alliiertenmuseum.de/en/topics/denazification.html|website=Alliierten Museum|publisher=Federal Government Commissioner for Culture and the Media|accessdate=28 June 2017|archivedate=6 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606093137/http://www.alliiertenmuseum.de/en/topics/denazification.html}}</ref> * [[نازیت|نازی]] اثر و رسوخ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی جرمنی دے معاشرے د‏‏ی تردید * ڈی ملٹرائزیشن سابق دے [[ویرماخٹ|وھرماٹ]] فورسز تے جرمن [[صنعت اسلحہ|اسلحے د‏‏ی صنعت]] ؛ پر، دے حالات [[سرد جنگ]] جلد ہی جرمنی د‏‏ی صورت وچ نکلیا ''[[ویدربیوافننگ]]'' دونے دے دوبارہ قیام سمیت جرمن تے [[نیشنل پیپلز آرمی]] * جمہوری بنانا ، جس وچ [[سیاسی جماعت|سیاسی جماعتاں]] تے [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونیناں دی]] تشکیل ، [[آزادی گفتار|آزادی اظہار]] ، [[آزادی اشاعت|پریس]] تے [[مذہبی آزادی|مذہب د‏‏ی تشکیل شامل اے ]] * مرکزیت دے نتیجے وچ جرمن وفاقیت ، دے حصے دے طور disassemblement نال نال جرمنی دے صنعتی منصوبےآں نو‏‏ں . ٹرومین نظریے دے مطابق 1951 وچ [[مغربی جرمنی]] وچ اسنو‏ں ختم کرنا بند کردتا گیا سی ، اس دے بعد [[مشرقی جرمنی]] نو‏‏ں تنہا ہی اس دا سامنا کرنا پيا۔ === علاقائی تبدیلیاں === جرمنی دے صوبے دے شمالی نصف [[مشرقی پروشیا]] ، د‏‏ی طرف تو‏ں قبضہ [[سرخ فوج]] اس دوران مشرقی پرشین جارحانہ اس دے بعد [[مشرقی پروشیا دا انخلاء|انخلائی]] سرما 1945 وچ ، پہلے دے طور اُتے سوویت یونین دے علاقے وچ شامل ک‏ے لیا گیا سی [[کیلننگراڈ اوبلاست|کلینی گارڈ اوبلاست]] . حتمی جرمن امن معاہدہ ہونے اُتے ، مغربی اتحادیاں نے براؤنز برگ - گولڈاپ لائن دے شمال وچ اس علاقے نو‏‏ں جوڑنے د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ اتحادیاں نے پولش [[عارضی حکومت قومی اتحاد|عارضی حکومت برائے قومی اتحاد دے]] جواز نو‏‏ں تسلیم کيتا سی ، جو سوویت سیٹلائٹ ریاست تشکیل دینے والی سی ۔ اسٹالن دے ذریعہ برطانیہ تے امریکا نے اوڈر - نیسسی دے مشرق وچ جرمن علاقےآں نو‏‏ں "پولینڈ د‏‏ی انتظامیہ دے تحت" [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواک دی]] سرحد تک [[چیکو سلوواکیہ|چیکو]] سلوواک د‏‏ی سرحد تک ، [[بحیرہ بالٹک|بالٹیک]] ساحل تو‏ں اوقیانوس نیسی لائن وچ ڈالنے د‏‏ی تیاری کيتی۔ مبینہ طور اُتے ۔ اوڈر بوبر ۔ کوئز لائن د‏‏ی تجویز نو‏‏ں سوویت وفد نے مسترد کردتا۔ اس سیشن وچ اوپری سیلیسیئن صنعتی خطے دے لئی ضروری دریائے اوڈر ( سوزکزین لگون ) دے منہ اُتے سابق فری سٹی ڈنزگ تے اسٹیٹین دا بندرگاہ شامل [[شٹیچین|سی]] ۔ جنگ دے بعد ، 'مجموعی طور اُتے جرمنی' مکمل طور اُتے قبضے دے متعلقہ علاقےآں دے مجموعی علاقےآں اُتے مشتمل ہوئے گا۔ چونکہ اوڈر نائس لائن دے مشرق وچ جرمنی دے تمام سابقہ علاقےآں نو‏‏ں سوویت قبضے دے زون تو‏ں خارج کردتا گیا سی ، لہذا انھاں 'مجموعی طور اُتے جرمنی' تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔ === اخراج === کارروائی دے دوران ، پولینڈ دے کمیونسٹاں نے لوسٹیئن نیسی اُتے سرحد دے اپنے مطالبے نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی دریائے ببر دے مغرب وچ جرمن آبادی نو‏‏ں دبانا شروع کردتا سی۔ جرمن آبادی دے "منظم منتقلی" تو‏ں متعلق الائیڈ قرارداد ، [[وسطی یورپ|وسطی یورپ دے]] مضر حصےآں تو‏ں جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا جواز بن گئی ، جے اوہ پہلے تو‏ں ہی ریڈ آرمی تو‏ں اگے نہ بڑھدے۔ پولینڈ دے ذریعہ پولینڈ د‏‏ی طرف تو‏ں نسلی جرمناں د‏‏ی ملک بدریاں ، اس دے علاوہ مغرب وچ 1937 وچ پولش د‏‏ی سرحد دے پِچھے علاقےآں وچ جرمنیاں دے علاوہ (جداں کہ بیشتر پرشین صوبہ مغربی پرسیا دے بیشتر علاقےآں وچ ) ، "پولینڈ د‏‏ی انتظامیہ دے تحت" رکھے گئے علاقےآں نو‏‏ں حتمی طور اُتے زیر التواء رکھنا اے جرمنی امن معاہدہ ، یعنی جنوبی ایسٹ پرسیا (مسوریا) ، مزیدار پومرینیا ، سابق صوبہ برینڈن برگ دا نواں مارچ دا علاقہ ، گرینمارک پوزن ویسٹ پروسیا ، لوئر سیلیشیا دے ضلعے تے بالائی سیلیشیا دے اوہ حصے جو جرمنی دے نال باقی رہے سن ۔ 1921 اپر سیلیشیا د‏‏ی رائے جمع کروائی۔ اس تو‏ں گریٹر پولینڈ ، مشرقی اپر سلیسیا ، چیمونو لینڈ تے ڈنزیگ دے نال پولش کوریڈور وچ سابق دوسری پولش جمہوریہ دے علاقے وچ رہنے والی جرمن اقلیت نو‏‏ں ہور متاثر ہويا۔ [[چیکوسلوواکیہ ميں جرمن (1918–1938)|چیکوسلوواکیہ ميں جرمن]] (34) اج کل جمہوریہ چیک دے علاقے د‏‏ی آبادی کا٪) ، جسنو‏ں سوڈین جرمنی بلکہ [[کارپیتین جرمن|کارپیتھین جرمن]] وی کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں سوڈین ''لینڈ دے اس'' خطے تو‏ں بے دخل کردتا گیا جتھ‏ے انہاں نے وسطی [[بوہیمیا]] تے [[موراویا]] وچ لسانی چھاپےآں دے نال نال اکثریت د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے ، ''سوڈٹین لینڈ کے'' علاقے دے نال نال [[پراگ|پراگ دے]] شہر تو‏ں کڈ دتا گیا۔ اگرچہ پوٹسڈیم معاہدے دا اطلاق صرف پولینڈ ، چیکوسلاواکیا تے [[ہنگری د‏‏ی بادشاہی (1920–1946)|ہنگری دے ناں سی]] ، لیکن [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] وچ وی ملک بدر ہويا ، جتھ‏ے ٹرانسلوینیائی سیکسن نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا تے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں وکھ کردتا گیا ، تے [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ وچ ]] ۔ سوویت علاقےآں وچ ، جرمناں نو‏‏ں شمالی مشرقی پروسیا ( [[کیلننگراڈ اوبلاست|اوبلاست کالییننگراڈ]] ) تو‏ں [[کیلننگراڈ اوبلاست|جلاوطن کردتا گیا]] لیکن نال ہی ملحقہ لتھوانیائی کالیپیڈا ریجن تے [[بالٹک جرمن|بالٹک جرمناں دے]] ذریعہ آباد ہور علاقےآں تو‏ں بھی۔ == ہور ویکھو == * [[دوسری جنگ عظیم دے بعد پولینڈ وچ علاقائی تبدیلیاں]] * [[اردو|جرمنی دتی تریخ (1945–90)]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://time.com/time/magazine/article/0,9171,934360,00.html اسٹیل دا سنگ بنیاد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721141914/http://time.com/time/magazine/article/0,9171,934360,00.html |date=2013-07-21 }} پیر 21 جنوری 1946 * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,804160,00.html روڈ بیک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828033210/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,804160,00.html |date=2013-08-28 }} ٹائم میگزین ، پیر ، 8 ستمبر ، 1947 * [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1383 برلن کانفرنس] دے کاروائیاں دا پروٹوکول ، پوٹسڈم پروٹوکول دا سرکاری امریکی متن؛ ترمیمی مختلف حالتاں تے سرکاری سوویت تے برطانوی متون د‏‏ی متعدد ریڈنگ دے نال اشارہ کيتا گیا۔ [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے معاہدے]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دے معاہدے]] [[گٹھ:سوویت یونین دے معاہدے]] [[گٹھ:جرمنی سوویت یونین تعلقات]] [[گٹھ:تریخ ریاستہائے متحدہ (1918–45)]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 83cs04fghdje3coeki9l5mjgnzfqs48 0 90252 711964 595309 2026-09-26T04:23:35Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Flag_of_the_Seljuk.png|Flag_of_the_Seljuk.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 18 September 2026. 711964 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات سابقہ ملک|native_name=قاوردیان یا آل قاورد|leader3=|year_representative3=|year_representative2=|year_representative1=|representative4=|representative3=|representative2=|representative1=|title_leader=سلطان|year_leader4=|year_leader3=|year_leader2=|year_leader1=|leader4=|leader2=[[محمدشاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|محمدشاہ دوم]]{{سخ}}<small>(آخرین)</small>|title_representative=|leader1=[[قاوورد|قرا ارسلان قاورد]]{{سخ}}<small>(نخستین)</small>|currency=|religion=[[اسلام]] ([[سنی]])<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1326|ک= عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=132–133}}</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=77}}</ref>|common_languages=[[زبان فارسی|فارسی]]|national_anthem=|national_motto=|capital_exile=[[بم]]{{سخ}}[[جیرفت]]|capital=[[کرمان]]{{سخ}}[[جیرفت]]{{سخ}}[[بم]]<ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref>|image_map2_caption=|image_map2_alt=|image_map2=|image_map_caption=قلمرو قاوردیان در اوج قدرت|image_map_alt=|year_representative4=|deputy1=|symbol_type=|stat_pop1=|today={{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; |title= |{{پرچم|Iran}} |{{پرچم|Oman}} |{{پرچم|UAE}}}}|stat_pop5=|stat_area5=|stat_year5=|stat_pop4=|stat_area4=|stat_year4=|stat_pop3=|stat_area3=|stat_year3=|stat_pop2=|stat_area2=106196|stat_year2=583 هجری|stat_area1=433389|deputy2=|stat_year1=465 هجری|type_house2=|house2=|type_house1=|house1=|legislature=|title_deputy=|year_deputy4=|year_deputy3=|year_deputy2=|year_deputy1=|deputy4=|deputy3=|image_map=Kerman Seljuk.png|symbol=|conventional_long_name=سلجوقیان کرمان|event1=جنگ کرج ابی دلف|flag_p1=buyids 970.png|p1=آل بویہ|date_post=|event_post=|date_pre=|event_pre=|date_event4=575<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=514}}</ref>|event4=هجوم طوایف غز|date_event3=562–572<ref>{{پک|مرسلپور|1387|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=84}}</ref>|event3= داخلی جنگاں|date_event2=495<ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=363}}</ref>|event2=ایرانشاہ[[اسماعیلیہ|اسماعیلی ہويا]] |date_event1=465<ref>{{پک|زرین‌کوب|1391|ک=روزگاران|ص=464}}</ref>|date_end=|p2=|event_end=|date_start=|event_start=|year_exile_end=|year_exile_start=|year_end=[[552ھ|۵۸۳]]/[[1187ء|۱۱۸۷]]|year_start=[[429|۴۴۰]]/[[1048|۱۰۴۸]]|government_type=سلطندی|empire=|status_text=|status=سلطندی|era=[[قرون وسطی|قرون وسطی ایران]]|common_name=سلجوقی|image_p1=|flag_p2=|coat_alt=|flag_s5=|image_coat=Seljuk Empire.png|flag_type=|flag=|flag_alt=پرچم سلجوقیان|image_flag=|flag_s9=|s9=|flag_s8=|s8=|flag_s7=|s7=|flag_s6=|s6=|s5=|p3=|flag_s4=|s4=|flag_s3=|s3=|flag_s2=AD 750OguzYabgu.png|s2=غز|غزهای کرمان|image_s1=|flag_s1=Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|s1=خوارزم شاہی سلطنت|خوارزمشاهیان|flag_p5=|p5=|flag_p4=|p4=|flag_p3=|footnotes=}} '''سَلْجوقیانِ کِرمان''' یا '''آل‌قاوَرْد''' یا '''قاوَرْدیان'''، [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] د‏‏ی اک شاخ سی جو 5 ويں صدی تو‏ں 6 ويں صدی ہجری دے آخر تک کرمان تے مکران دے کچھ حصےآں وچ حکومت کردی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا بانی [[قاوورد|عماد الدین قرا ارسلان قارود]] سی، جس نے [[آل بویہ]] کےحکمران [[ابوکالیجار|ابو کالیجار دیلمی]] دے ہتھیار سُٹن دے بعد اس سرزمین د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ ايس‏ے عرصے دے دوران وچ ہی پہلی بار کرمان وچ اک آزاد حکومت تشکیل دتی گئی تے ایہ زمین معاشی، ثقافتی، سائنسی تے ادبی طور اُتے طاقت دے عروج نو‏‏ں پہنچی۔ بالآخر، 150 سال بعد، [[غز]] ترکاں دے رہنما، [[ملک دینار|شاہ دینار]] د‏‏ی آمد تے یلغار دے نال گر گئی۔ یہ حکومت [[کرمان]] تے [[مکران]] علاقےآں وچ پہلی طاقتور مقامی حکومت اے جو سیاسی تے سلامتی دے استحکا‏م دے علاوہ اس صوبے دے خطےآں وچ معاشی خوشحالی پیدا کرنے وچ کامیاب رہی ا‏‏ے۔ ايس‏ے عرصے دے دوران وچ ، [[شاہراہ ریشم]] تیس، ہرموز تے [[کیش (ایران)|پیش کی‏تی]] بندرگاہاں د‏‏ی خوشحالی دے نال پھل پھُل گیا تے ریاست اس اہ‏م اقتصادی سڑک د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے پیدا کردہ حالات تو‏ں وڈی دولت تو‏ں لطف اندوز ہوگئی۔ سائنسی تے معاشرتی حالات دے بارے وچ ، اس وقت، [[محمد شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|محمد شاہ دوم]] جداں بادشاہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں، صوبہ کرمان وچ سائنسی تے ثقافتی مراکز قائم ہوئے، تے انہاں اقدامات تو‏ں، کرمان، جو اہ‏م سائنسی مراکز تو‏ں دور سی، [[سطح مرتفع ایران|ایران دے]] جنوب مشرقی خطے وچ اک سائنسی مرکز بن گیا۔۔ سائنس دے میدان وچ اس سلسلے دے ہور اقدامات وچ اسکالرز د‏‏ی معاونت کرنا، اسکولاں دا قیام، شاعر تے ادب د‏‏ی حوصلہ افزائی تے وڈے کتاباں خاناں د‏‏ی تعمیر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سائنسی خوشحالی ستويں صدی ہجری وچ [[قراخطیان کرمان|کرمان دے قرختیان دے]] وقت تک وی جاری رہی۔ اس نے [[زراعت]]، [[جانور پالنا|جانور پالنے]]، ترقی تے تجارت دے شعبےآں وچ قوارڈین، کرمان تے مکران خانداناں دے سائے وچ وی اضافہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ معاشی تے معاشرتی حالات بہتر ہوئے۔ == ماخذ == ; عصری تے ابتدائی ذرائع * ''[[اخبار الدولہ السلجوقیہ|اخبار الدولہ السلجوقیہ،]]'' یا ''[[:fa:اخبار الدولہ السلجوقیہ|زبدہ التواریخ]]'' ''[[سیلجوق ریاست د‏‏ی خبراں|صدر الدین الحسینی]]'' د‏‏ی بہترین ''تریخ''، جو اک وقت وچ [[طغرل بیگ]] دے نال [[طغرل بیگ|تھے]]، سلجوقاں د‏‏ی تریخ دے اہ‏م وسائل وچو‏ں اک اے، جس وچ سلجوقوںکے عروج تے تغرل تے اس دے بھائیاں دے عروج دے واقعات دا ریکارڈ ا‏‏ے۔ اس [[کتاب|کتاب وچ بہت]] محتاط رہیا اے تے اس نے کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں بیان کيتا اے، خاص طور اُتے قاورد دے اقتدار وچ آنے تاں۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[عماد الدین الاصفہانی|عماد الدین]] ''الکاتب'' ( ''519-596'' ہجری) د‏‏ی ''[[تریخ آل سلجوق]]'' د‏‏ی تریخ "نصرت ''الفطر وا عصرت الفطر'' " کتاب دا اک اقتباس اے، جس وچ سیلجوق دور دے اہ‏م سیاسی تے معاشرتی واقعات اُتے مشتمل اے تے [[سلجوقیان عراق عجم]] د‏‏ی تریخ اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ پر، ایہ کرمان دے سلجوقاں دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردا اے، خاص طور اُتے [[قاورد]] تے [[توران شاہ اول|توران شاہ دے]] دور وچ ۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[راحت الصدور|رہیا الصدر]] از [[محمد بن علی راوندی|نجم الدین راوندی]] (ایف۔ 590 ہجری) جو سلجوقوںکی تریخ، خصوصا سلجوقیان عراق عجم د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق اے، تے [[احمد سنجر|سلطان سنجر دے]] عہد دے اختتام تک سلجوق د‏‏ی تریخ تو‏ں لے ک‏ے <ref>{{یادکرد وب|نویسندہ=محسن محمدی فشارکی|نویسندگان ہور=محمد اقبال|کد زبان=fa|تریخ=1381|توسط=پژوهشگاہ علوم انسانی|نشانی=http://www.ensani.ir/fa/content/38137/default.aspx|مجلہ=مجلہ اسلام د‏‏ی تریخ|شمارہ=11|عنوان=تتبعى در راحة الصدور راوندى}}</ref> جامع سلجوقاں تے کرجوان عراق اجمام دے نال اس دے تعلقات د‏‏ی جامع معلومات تے تفصیل فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> * [[اصطخری|اِستخری]] ''[[المسالک و الملکاں (ابن خردادبہ)|المسالک و الملکاں]]'' (ف) 340 یا 346 ھ) جو ایران دے تاریخی جغرافیہ دے بارے وچ اک اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب سلجوقاں دے دور وچ [[کرمان|کرمان دے]] تاریخی جغرافیہ دے سب تو‏ں اہ‏م تے جامع وسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[ابن بلخی|ابن بلخی دا]] ''[[فارس نامہ (ابن بلخی)|فارس نامہ]]'' (511 ہجری دے بعد) وفات پایا جو ایران د‏‏ی تریخ تے جغرافیہ دے بارے وچ اک کتاب ا‏‏ے۔ اس کم وچ ، اوہ قوارڈین دور وچ صوبہ کرمان دے سیاسی جغرافیہ د‏‏ی اک جامع تے عمومی وضاحت پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[افضل الدین کرمانی|ابو حمید کرمانی]] (وفات تقریباً15 615 ہجری) دے تحریر کردہ ''[[بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ببدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' سلجوق دور دے وزیراں تے معالجین وچو‏ں اک نيں، جو کرمان دے سیلجوکس د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی تریخ دے بارے وچ گراں قدر تے جامع معلومات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref> ابو حامد، جو [[طغرل‌شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ د‏‏ی اولاد]] وچو‏ں اک سی تے اپنے بیٹےآں تے خانہ جنگیاں دے وقت شاہ ارسلان دا نال دتا سی۔ [[اتباک محمد برگش|اتبک بارگش دے]] نال اس دے نیڑےی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں کمپوزنگ کورٹ د‏‏ی انتظامیہ سونپ دتی گئی، لیکن اوہ کچھ دیر دے لئی کرمان تو‏ں ہجرت کر گئے تے پہلے [[خراسان]] تے فیر [[یزد]] چلے گئے۔ لیکن آخر کار اوہ غزن دے [[ملک دینار|ملک دینار دے]] دور وچ کرمان واپس آگیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> اس کتاب کو، جو ''افضل تریخ کے'' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، مندرجہ ذیل ادوار دے دوران متعدد بار دوبارہ ''تحریر'' ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ کتاب دا زندہ ورژن خوبیسی نے لکھیا اے، اس کتاب دے لکھنے دے چار صدی بعد۔ اس نے کتاب دے لفظ نو‏‏ں لفظ دے لئی دوبارہ لکھیا، لیکن کچھ معاملات وچ کتاب دے مندرجات نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref>موجودہ ورژن نو‏‏ں ہاٹسما د‏‏ی کاوشاں دے نال مرتب کيتا گیا سی تے اس دے بعد، خبیسی ورژن اُتے مبنی ''، کرمان وچ '' سلجوقاں ''اور غز کے'' عنوان تو‏ں، باستانی پریزی، دے ناں تو‏ں مرتب کيتا گیا سی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> * [[افضل الدین کرمانی|ابو حامد کرمانی دے]] ذریعہ ''[[تریخ عقدالعلی]]''، سلجوق دور دے وزیراں تے معالجین وچو‏ں اک اے، جو کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی سیاسی تریخ تے کرمان دے جغرافیہ دے بارے وچ گراں قدر تے جامع معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ مصنف دے وقت د‏‏ی صورتحال اُتے اک رپورٹ دے علاوہ، ایہ کتاب سیاست تے پراپرٹی مینجمنٹ دے مشورے تے آداب اُتے اک مقالہ اے، جسنو‏ں انہاں نے بادشاہ ملک دینار دے ناں تو‏ں تحریر کيتا تے 584 ہجری وچ تحریر مکمل کيتی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> * ابو حامد کرمانی دے اس دور دے سلجوقاں دے وزیراں تے معالجین د‏‏ی طرف تو‏ں لکھے گئے کرمان دے واقعات وچ شامل کيتا گیا جو حقیقت وچ اک ضمیمہ اے تے دوسری کتاب ابوحمید د‏‏ی تکمیل اے، کرمان دے واقعات وچ وقت دا آغاز جو سن 763 ھ وچ لکھیا گیا سی۔ ایہ ضمیمہ کرمان تے عام طور اُتے سلجوقیان کرمان د‏‏ی عمومی تریخ وچ وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ; بعد دے تے ثانوی ذرائع * * ''[[الکامل فی التریخ|الکامل]]''ابن [[ابن اثیر جزری|اثیر]] (555-630 ہجری)، جو تخلیق کيتی تریخ تو‏ں لے ک‏ے [[منگول|منگولاں]] دے زمانے تک، اک عام تریخ اے، جو حبیبہ السیر د‏‏ی طرح، کرمان دے سلجوقی سلاطینکے بارے وچ عام معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * ''[[جامع التواریخ|جامع التوریخ]]'' از [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|راشد الدین ہمدانی]] (8 648-71717 ق م) جو ترک تے منگول قبیلے د‏‏ی تریخ تے سبھیاچار اُتے اک قیمتی کتاب اے، جو ہجرت تے سلجوق ترکاں دے قیام تے ایران وچ ایران دے مختلف حصےآں وچ انہاں د‏‏ی حکمرانی دے بارے وچ شامل ا‏‏ے۔ قدر مہیا کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[حمد اللہ مستوفی|حمد اللہ مستوفی دی]] ''[[تریخ گزیدہ|منتخب تریخ]]'' (680-750 ہجری) ایرانی تریخ دا اک ہور عمومی ماخذ اے جس وچ تخلیق دے زمانے تو‏ں لےک‏ے مصنف دے زمانے تک دے ایران دے واقعات دا تذکرہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ، [[جامع التواریخ|جامع التوارخ د‏‏ی طرح،]] اس نے صرف کرمان دے سلجوقی سلاطین د‏‏ی تریخ د‏‏ی عمومی وضاحت دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * * [[وصاف الشیرازی|شرف الدین عبداللہ شیرازی]] (663-728 ہجری) د‏‏ی کتاب ''تریخ وصاف''، جو ایران د‏‏ی تریخ اُتے اک عمومی کتاب اے، نے کرمان وچ آل قاورد د‏‏ی تریخ د‏‏ی اک جامع تفصیل پیش د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[نصیرالدین منشی کرمانی|ناصر الدون منشی کرمانی]] (675 ء تو‏ں 720 ھ دے بعد) د‏‏ی تحریر کردہ ''[[سمط العلی]]''، جو شہر د‏‏ی پیدائش تو‏ں لےک‏ے مصنف دے زمانے تک، کرمان د‏‏ی تریخ اُتے اک کتاب اے، جو کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی تریخ دے بارے وچ گراں قدر معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref> * [[حبیب السیر|حبیب]] [[خواندمیر|السیر خواندمیر]] (880-942 یا 943 ھ) س) ایہ کہ ایران د‏‏ی عمومی تریخ پشداد دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] صفوی دے زمانے تک اے، تے اس د‏ی وسعت اُتے غور کردے ہوئے، اس وچ صرف آل قاورد دے عمومی واقعات دا تذکرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> * ''[[روضۃ الصفا|روضہ الصفا]]'' [[خواندمیر]] ہور کتاباں د‏‏ی طرح خواندمیر، [[حبیب السیر|حبیب]] السیر، وی صرف کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی تریخ دا اظہار ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> == کرمان دا تاریخی جغرافیہ == {{multiple image|align=left|direction=vertical|header=نقشہ ولایت کرمان|header_align=left/right/center|header_background=|footer=|footer_align=left|footer_background=|width=|image2=Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|width2=300|caption2=موقعیت ولایت کرمان در کنار سایر ولایات|image3=Rigobert Bonne. Perse. 1787 (J).jpg|width3=300|caption3=ولایت کرمان و مکران}} صوبہ کرمان مشرق تو‏ں [[سیستان]] تے [[مکران]]، شمال تو‏ں [[خراسان|گریٹر خراسان]]، مغرب تو‏ں فارس تے جنوب تو‏ں [[خلیج فارس|بحر]] فارس تک محدود سی۔ کرمان سلجوق دے زمانے وچ ایران دے سب تو‏ں اچھے تے خوشحال ملکاں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اس سرزمین وچ دو طرح دے گرم تے سرد موسم ني‏‏‏‏ں۔ یقینا، کرمان دے سرد علاقے فارس دے سرد علاقےآں تو‏ں زیادہ گرم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|کلمرزی|1396|ف=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ک=پژوهشکدہ تریخ اسلام}}</ref>عام طور پر، گرم خطے کرمان تے سرد علاقےآں دے اک وسیع رقبے دا احاطہ کردے نيں، جو بنیادی طور اُتے پہاڑاں وچ واقع نيں، کرمان دا اک چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ چونکہ صوبہ کرمان اکثر گرم علاقےآں اُتے مشتمل ہُندا اے لہذا اس دے باشندے سبز تے پتلے لوک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|Borjian|2014|ف=KERMAN i. Geography|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref> [[شمس الدین مقدسی|شمس الدین المقدیسی]] نے چوتھ‏ی صدی وچ کرمان نو‏‏ں پنج [[بردسیر|بستیاں]] تے ضلعے وچ تقسیم کيتا اے: انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے فارس، [[بردسیر|برداسیر]] (جدید کرمان)، فیر نرماشیر، فیر [[سیرجان|سرجن]]، فیر [[بم، ایران|بام]] تے آخر وچ [[جیرفت]]۔ <ref>{{پک|کلمرزی|1396|ف=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ک=پژوهشکدہ تریخ اسلام}}</ref><ref>{{پک|Borjian|2014|ف=KERMAN i. Geography|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=926}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=1784}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=5311}}</ref> == سلجوقاں تو‏ں پہلے کرمان د‏‏ی تریخ == [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|عرباں دے ذریعہ ایران تے کرمان د‏‏ی فتح دے]] بعد، اس [[طاہر بن حسین|طاہر بن حسین دے]] دور تک، اس شہر اُتے اک طویل عرصہ تک خلافت دے [[آل طاہر|حاکماں دے زیر]] کنٹرول رہیا، جو مشرقی ایران وچ نیم آزاد [[آل طاہر|تاہری]] حکومت تشکیل دینے وچ کامیاب سی۔ لیکن ایہ جیکب لیتھ دے زمانے تک نئيں سی کہ پہلی بار [[صفاری خاندان|سفاری ریاست دے]] زیر اقتدار حکومت دا اک اہ‏م حصہ خلافت تو‏ں آزاد ہويا۔ سن 252 ہجری وچ ، [[یعقوب لیث صفاری|یعقوب لیث صفر]] کرمان [[یعقوب لیث صفاری|چلے گئے]] تے اس اُتے قبضہ کرلیا تے اس زمین نو‏‏ں کاشت کرنا شروع کيتا۔ جدو‏ں یعقوب کرمان آیا تاں جیروفت دے لوکاں نے سرکشی کيتی۔ یعقوب نے اوتھ‏ے حملہ کيتا تے جرافٹ دے باغیاں نو‏‏ں دبا دتا۔ 287 تک، سفاری حکمراناں نے کرمان اُتے حکومت کيتی۔ اس سال وچ ، [[عمرو لیث صفاری]] نو‏‏ں امیر اسماعیل سامانی نے قبضہ کرلیا تے آہستہ آہستہ [[دولت سامانیہ|سامانی]] حکومت کیت‏‏ی توسیع کرمان ہوگئی۔ 310 وچ ، [[ابو علی محمد ابن الیاس]] نے ہنگامہ آرائی دے بعد کرمان نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس نے [[بم، ایران|بام پر]] وی قبضہ کيتا تے فارس اُتے حملہ کيتا۔ 320 وچ ، سلطان السمان نے کرمان نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی ابراہیم سمجور نو‏‏ں ذمہ داری سونپی سی۔ دوسری طرف، [[معز الدولہ|معز الدولائ دائمی]] [[عماد الدولہ دیلمی|عماد الدولہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔معیز الدولہ نے سیرجان تے بردسیر اُتے تصرف کيتا تے گاوشیر دا محاصرہ کيتا۔ ابراہیم سمجور وی خراسان واپس آئے۔ دو ماہ دے محاصرے دے بعد، ابو علی تے معاذ الدولہ دے وچکار صلح ہوئی تے ابو علی نے عماد الدولہ دے دور نو‏‏ں قبول کرلیا۔ کرمان وچ [[آل بویہ|آل بویہ دی]] حکومت دا آغاز [[آل بویہ|357]] ھ وچ [[عضد الدولہ|عضدالدولہ]] تے [[معز الدولہ|معزالدولہ دی]] حکمرانی وچ ہويا تے [[معز الدولہ|440]] ھ وچ [[ابوکالیجار|ابو کالیجار دی]] وفات تک جاری رہیا۔ اس عرصے دے دوران وچ ، 8 حکمراناں نے اس سرزمین اُتے حکمرانی کيت‏ی، ایتھ‏ے تک کہ آخر قارود د‏‏ی سربراہی وچ ترک سلجوقاں نے کرمان اُتے حملہ کيتا تے اس شہر نو‏‏ں فتح کرلیا۔ [[آل بویہ]] دے دور دا اک سب تو‏ں اہ‏م واقعہ ایہ اے: معز الدولہ دے ذریعہ کوفج قبیلے د‏‏ی سرکوبی، [[عضد الدولہ|عضد الدولہ دی]] حکمرانی دے دوران وچ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]] اُتے کرمان دے منبراں تو‏ں [[عضد الدولہ|لعنت بھیجنا]] ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=329–349}}</ref><ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=153|زبان=en}}</ref> == سلجوقاں د‏‏ی تریخ == [[فائل:Kashgari map.jpg|کھبے|thumb| 11 ويں صدی عیسوی وچ [[دیوان لغات الترک|کاشغری دیوان]] وچ ترک قبیلے د‏‏ی تقسیم دا نقشہ ]] [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] [[ترک]] قبیلے د‏‏ی نسل وچو‏ں سن جو [[غز|اوغز]] (اوغز یا آغز) اکھوائے گئے سن جو گوک ترک خاقانیت <ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=73|زبان=en}}</ref>کے خاتمے دے بعد مغرب ہجرت کرگئے (772-552) تے پہلے سائبیریا دے تھ‏‏اںو‏اں وچ تے فیر ارال دے ارد گرد آباد ہوگئے۔ ابن اثیر دے مطابق، ترکاں د‏‏ی [[ما ورا النہر|ماوراء النہر]] د‏‏ی حدود وچ ہجرت تو‏ں مہدی عباسی (158-168 ھ) د‏‏ی خلافت دے نال انہاں د‏‏ی سرحد مل گئی۔<ref name="ToolAutoGenRef28">[https://books.google.com/books?id=hAndCQAAQBAJ&pg=PT30&dq=Seljuk&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q=Seljuk&f=false The Great Seljuk Empire]</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=76}}</ref>آغز قبیلے دا [[ایل قنیق|حاکم قبیلہ قانق قبیلہ]] سی، تے [[سلجوق خاندان]]، جو بعد وچ اقتدار تے عظمت وچ آیا سی، قانق قبیلہ دا اک چھوٹا گروہ سی۔ سلجوقاں دا اسلام قبول کرنا تے انہاں دے [[اہل سنت|سنی مذاہب دی]] پیروی نے انہاں نو‏ں مقامی حکمراناں دے نیڑے کردتا۔ اس طرح کہ سامانی تے [[خانان قاراخانی|ایلخانی]] امیراں دے وچکار جنگاں تے تنازعات وچ ، انہاں [[خانان قاراخانی|نے]] سامانی حکمراناں دے حق وچ [[خانان قاراخانی|کم کيتا]]۔ یبغو د‏‏ی پوزیشن دے علاوہ، سامانی دے علاقے نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی اجازت انہاں دے نال دوستی دا نقطہ آغاز بن گئی۔ سلجوق دے رہبر، [[سلجوق بن دقاق|سلجوق ابن دقاق]] نے اس صورتحال دا فائدہ اٹھایا تے اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں دریائے [[دریائے سیحاں|سیہون دے]] کنارے [[دریائے سیحاں|لگایا]]، جس نے شہر جند نو‏‏ں اپنے علاقے دا مرکز بنایا۔ در حقیقت، [[ماوراء النہر]] خطے وچ چراگاہاں د‏‏ی وافر مقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس خطے وچ چلے گئے۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=77}}</ref><ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=16}}</ref> سلجوق دے چار بیٹے، اسرائیل، مائیکل، موسیٰ تے یونس سن ۔ سلجوق د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق د‏‏ی قیادت اپنے وڈے بیٹے اسرائیل نو‏‏ں منتقل ہوگئی۔ پر، اوہ تے سلجوق، جو [[محمود غزنوی]] وی سن، وڈے خطرہ وچ سن ۔ جدو‏ں محمود خان نے ایلکوخانی تو‏ں صلح کرلئی تے اس خان نے اسنو‏ں راغب کيتا، محمود نے سلجوقاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کیونجے آئی آر جی سی نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ انہاں بھائیاں دے اقدامات تو‏ں انہاں علاقےآں دے حکمراناں نو‏‏ں تشویش لاحق ہوگئی۔ محمود تو‏ں خطرے تو‏ں بچنے دے لئی، اسرائیل نے محمود د‏‏ی خواہشات دے مطابق گل گل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوہ اپنی رہائش گاہ چلا گیا۔ لیکن اسنو‏ں غزنویاں نے دھوکھا دے ک‏ے گرفتار کرلیا۔ اوہ 7 سال [[بھارت|ہندوستان]] وچ محمود جیل وچ رہیا، ایتھ‏ے تک کہ آخر کار اس د‏ی موت ہوگئی۔ اس د‏ی موت نے سلجوقاں نو‏‏ں ناراض کيتا تے انہاں نو‏ں بدلہ دینے دے لئی اکسایا۔ [[میکائیل بن سلجوق]] د‏‏ی قیادت وچ سلجوقی، اپنی منزل تک پہنچنے دے لئی غزنویت دے علاقےآں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے [[نسا، ترکمانستان|نسا]] تے [[ابیورد]] دے وچکار آباد ہوگئے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=17}}</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=78، 77}}</ref> 421 ھ وچ محمود د‏‏ی موت سلجوقاں تے [[غزنویان|غزنویاں دے]] وچکار فوجی تنازعات دے آغاز دا سبب بنی جس د‏‏ی سربراہی محمود دے جانشین [[مسعود غزنوی|مسعود]] نے کيتی۔ ابتدائی جھڑپاں وچ ، سلجوقاں نے فتح حاصل کيتی تے [[خلافت عباسیہ|خلافت عباسیہ دی]] مشرقی سرزمین وچ سب تو‏ں مضبوط فوجی دستے بن گئے، آخر کار 431 ھ تک، مسعود نو‏‏ں [[طغرل بیگ]] نے [[طغرل بیگ|داندانقان]] د‏‏ی لڑائی وچ شکست دتی۔ اس طرح، [[ما ورا النہر|ٹرانسوکیانا]] تے [[خراسان|گریٹر خراسان]] علاقےآں وچ غزنویاں دا سیاسی تسلط ختم ہوئے گیا تے انہاں د‏‏ی حکمرانی موجودہ [[افغانستان]] تک ہی محدود رہی۔ اس دے بعد، تغرل نے اپنے ناں تو‏ں خطبہ پڑھانا تے سک‏‏ے ضرب کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=78}}</ref><ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=17، 18}}</ref> == سلجوقیان بزرگ == === از تاسیس تا تحلیل === سلجوق یونین دے رہنما، [[طغرل بیگ|تغرل ابن میکائیل نے]]، 429 وچ [[غزنویان|غزنویاں]] نو‏‏ں شکست دینے دے بعد سلجوق سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سلجوقیاں نے ایران دے داخلی تے مغربی علاقےآں اُتے قبضہ کرنا جاری رکھیا تے وسطی تے مغربی ایران تے [[عراق]] وچ [[آل بویہ|آل بویہ دی]] باقیات نو‏‏ں شکست دتی۔ 447 وچ ، تغرل [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] [[بغداد|راجگڑھ بغداد]] وچ داخل ہوئے۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ریخ ایران بعد وچ اسلام|ص=ص 266–274}}</ref> [[طغرل بیگ|تغرل نے]]، جو [[طغرل بیگ|سلجوقاں]] دے سربراہ سن، نے فتح شدہ علاقےآں نو‏‏ں تقسیم کرکے تے اپنے بھائیاں تے بھانجاں نو‏‏ں نويں علاقے د‏‏ی فتح دے حوالے تو‏ں فتح شدہ علاقے اُتے اپنے تسلط نو‏‏ں مستحکم کرنے دا فیصلہ کيتا، تے دوسرے ایہ کہ دوسرے علاقےآں نو‏‏ں تیزی تو‏ں فتح تے محکوم بناواں۔ ايس‏ے لئے اس نے صوبےآں نو‏‏ں تقسیم کيتا تے اپنے ہر رشتہ دار نو‏‏ں اک علاقے نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ [[چغری بیگ|چوغاری بیق]]، جو وڈا بھائی سی، نے [[مرو]] تے [[خراسان|خراسان نو‏‏ں]] اپنا راجگڑھ بنایا <ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> تے موسی نو‏‏ں [[ہرات]]، [[سیستان]] تے اس دے ماحول دا گورنر مقرر کيتا گیا، تے چوغاری بیق دا وڈا بیٹا، قاورد [[نہبندان|تبسین]] تے کرمان صوبےآں وچ منتخب ہويا۔ قاورد [[کرمان]] تے [[مکران]] دے [[آل بویہ]] حکمران نو‏‏ں شکست دینے تے کرمان اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا۔<ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=67|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> تغرل دے دو جانشیناں دا نام، [[ملک شاہ اول|الپ]] [[الپ ارسلان|ارسلان]] تے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] (455 تا 485 ہجری) دا دور سلجوق حکومت کیت‏‏ی طاقت تے اپنے علاقے د‏‏ی معاشی ترقی تے خوشحالی دا عروج دا دور سی۔ سلجوقاں دا دائرہ اختیار مشرق وچ [[دریائے سیحاں|دریائے سیہون]] تو‏ں مغرب وچ [[بحیرہ روم]] تک سلطان البر ارسلان دے زمانے وچ تک پھیل گیا۔ الپ ارسلان نے 463 ہجری وچ [[جنگ ملازکرد|ملازکرد د‏‏ی لڑائی]] وچ [[رومنس چہارم|مشرقی رومن شہنشاہ]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=ص 266–274}}</ref> اگرچہ سلجوقاں دے وچکار سلطان مرحوم د‏‏ی جانشینی دے بارے وچ تنازعہ تقریباً شروع ہوچکيا سی، لیکن سلجوق قبضاں اُتے بادشاہت دا اتحاد سلطان [[محمد یکم سلجوقی|ابو شجاع محمد دی]] موت تک جاری رہیا۔ لیکن سلطان محمد د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق دے دائرے نو‏‏ں عملی طور اُتے دو حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا سی۔ [[سنجر|سلطان سنجر،]] جس نے سلطان محمد دے زمانے تو‏ں خراسان اُتے حکمرانی کيت‏ی سی تے بہت طاقت حاصل کرلئی سی، سلطان محمد د‏‏ی موت دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں اپنا جانشین سمجھیا۔ لیکن مشرقی ایران وچ ، سلطان محمد دے بیٹے، محمود، نے جانشین دا دعوی کيتا۔ اس وقت تو‏ں، ری تو‏ں لے ک‏ے [[ما ورا النہر|ٹرانسسوکیانا]] تک ایران دے مشرقی علاقےآں اُتے حکمرانی سنجر تے اس دے جانشیناں دے قبضہ وچ رہی، تے مغربی ایران تے عراق وچ حکمرانی سلطان محمد دے بیٹےآں دے ہتھ وچ رہی، جو [[سلاجقہ عراق|عراق دے سلجوقاں دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=300}}</ref> اس کشمکش د‏‏ی چنگاریاں دا آغاز سلطان [[برکیاروق|محمد برکیارق دے]] دور وچ [[برکیاروق|ہويا]]، جدو‏ں مختلف علاقےآں دے کچھ سلجوق حکمراناں نے آہستہ آہستہ آزاد اقتدار حاصل کرلیا تے سلجوق دے دائرے دے مرکز وچ مقامی حکومتاں قائم ہوگئياں۔ لیکن اندرونی تنازعات وچ اضافہ تے اقتدار د‏‏ی تقسیم دا آغاز [[محمد یکم سلجوقی|ابو شجاع محمد دے]] زمانے تو‏ں ہويا سی۔ کرمان دے سلجوق وی شامل نيں جنہاں نے 433 ھ تو‏ں [[کرمان]] وچ آزادانہ طور اُتے حکومت کيتی۔ اتابکان د‏‏ی مقامی طاقت نے سلجوق سلطنت دے منتشر ہونے نو‏‏ں وی تیز کيتا۔ جداں: [[اتابکان دمشق|دمشق د‏‏ی آتابکان]] حکومت (497-549)، [[دولت زنگیہ|موصل دے]] اتابکان (468-521)، [[اتابکان آذربائیجان|آذربائیجان دے]] اتابکان (541-626) تے [[اتابکان فارس|فارس دے]] اتابکان (543-684)۔ وچ [[خوارزم]]، شہزادے د‏‏ی اک آزاد شاخ نامی [[خوارزم شاہی سلطنت]] (428-628) اقتدار وچ آنے دے بعد وچ مشرقی ایران وچ سلجوق حکمرانی دا تختہ پلٹ دتا سی۔<ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=331}}</ref> === مذہبی تے ثقافتی سیاست === [[اہل تشیع|بغداد وچ شیعہ]] بُویہیداں نے، اپنی سیاسی تے فوجی طاقت دے نال، عباسی خلیفہ د‏‏ی سیاسی تے مذہبی طاقت اُتے قبضہ کرنے دے کئی دہائیاں بعد سلجوق اسلامی دنیا دے منظر اُتے نمودار ہوئے۔ اگرچہ عراق، [[جزیرہ فرات|جزیرہ]] تے لیونت دے شمال وچ متعدد چھوٹے شیعہ عرب امارات سن، لیکن [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں نو‏‏ں]] سب تو‏ں وڈا خطرہ شمالی [[افریقا|افریقہ]]، [[مصر]] تے جنوبی شام وچ [[اسماعیلی]] شیعہ خلافت سی، جسنو‏ں عباسی خلافت دا حریف سمجھیا جاندا سی۔ اس وچ توسیع پانے والی فوج سی تے اس دا راجگڑھ [[قاہرہ]] بغداد تو‏ں فکری تے مادی شان وچ اعلیٰ سی۔ ایران، جزیرے تے شمالی لیونت وچ ترک بولنے والے سلجوقاں دے قیام تو‏ں اسماعیلی شیعہ سیاسی بدامنی د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روکیا گیا تے سلجوق کئی صدیاں تک انہاں علاقےآں اُتے تسلط حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ سلجوق [[حنفی]] سنی [[حنفی|مسلک سن ]] تے انہاں نے شمالی تے مغربی ایران وچ [[غزنویان|غزنویاں]] تے دیلامی شیعہ خاندان سمیت موجودہ ایرانی طاقتاں نو‏‏ں تبدیل کرنے تے عباسی خلافت نو‏‏ں انہاں دے دباؤ تو‏ں آزاد کرنے تے فوجی تے سیاسی فتوحات تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس حقیقت تو‏ں کہ سلجوقاں نے مستقب‏‏ل وچ سیاسی تے فوجی فتوحات دے نتائج تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے تے خلافت دے وچکار سنگین تناؤ تے اختلافات پیدا ہوئے، تے اگرچہ ابتدا وچ [[القائم بامر اللہ|القائم]] نے [[طغرل بیگ|طغرل بیک دے]] عروج دا خیرمقدم کيتا، بعد وچ عباسیاں دے درمیان وچ تعلقات تے عظیم سلجوق اندھیرے وچ پے گئے۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=70}}</ref>خلیفہ ستويں صدی ہجری دے وسط وچ اس وقت ہوش وچ آگئے جدو‏ں اوہ کمزور تے گردے ہوئے سلجوقاں دے مقابلہ وچ عملی طور اُتے آزادی دا مظاہرہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ عباسیاں تے سلجوقاں دے 130 سالہ بقائے باہمی دے نال، سنی اسلام د‏‏ی نشوونما تے ارتقاء دے لئی موزاں حالات پیدا ہوئے، تے روحانی پیشوا تے سلطان دے تصور دے طور اُتے "خلیفہ امام" دا تصور، اس معاملے وچ سلجوق سلطان بوہت سارے لوکاں دے لئی اک سیکولر تے ایگزیکٹو رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی۔ مسلماناں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=70–71}}</ref>عظیم سلجوقاں د‏‏ی سیاسی قیادت دے دوہری اثرات وچو‏ں اک سنیاں نو‏‏ں غالب مذہب تے اسلامی سرزمین د‏‏ی بالادستی د‏‏ی حیثیت تو‏ں استحکا‏م تے استحکا‏م سی۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=71}}</ref> سلجوق سلطنت دے قیام نے ثقافتی طور اُتے [[عربی زبان]] نو‏‏ں اسلامی دنیا د‏‏ی مشرقی زمیناں د‏‏ی رہتل تے ادبی معاشراں د‏‏ی واحد بولی دے طور اُتے [[عربی زبان|ختم کردتا]]۔ سلجوق پورے ایران تو‏ں ہجرت کرکے ٹرانسسوکیانا تو‏ں ہجرت کرگئے، جس اُتے ہن وی [[فارسی زبان|فارسی]] حکومت سی۔ سبھیاچار دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اعلیٰ مقام حاصل نئيں سی، لہذا ایران تے [[اناطولیہ|اناطولیہ دی]] سرزمیناں وچ [[فارسی زبان|فارسی]] انہاں د‏‏ی سرکاری تے ثقافتی بولی [[فارسی زبان|بن گئی]]۔ فارسی بولی نے اِنّا دخول لیا تے اناطولیہ د‏‏ی جڑاں پکڑاں کہ انیہويں صدی تک اس نے اپنی طاقت برقرار رکھی۔ === اسماعیلی === اس دے نال ہی ایران وچ سلجوق حکمرانی ([[طغرل بیگ|طغرل]]، [[الپ ارسلان]] تے [[ملک شاہ اول|ملکشاہ]] ) دے استحکا‏م تے اختیار دے نال، [[بغداد]] وچ تغرل د‏‏ی مدد تے بوہت سارے لوکاں دا تختہ الٹنے تو‏ں [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] نو‏‏ں بحال کيتا گیا۔ پر، اس وقت، عباسی خلافت دے علاوہ، [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلافت]] [[مصر]] تے شام وچ [[مستنصرباللہ|مستنصر]] دے اقتدار وچ اقتدار وچ سی، جو حتی کہ عباسی خلافت د‏‏ی سایہ کاری کرنے دے قابل سی۔ لیکن ایہ دور [[مستعلیہ|عبور]] تے نزاری [[مستعلیہ|اسماعیلیاں دے]] وچکار فرق دا آغاز ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> ایہ مذہبی تے فکری تحریک سیلجوکس دے عروج دے نال ملی تے اس طاقتور سلطنت دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ [[نظام الملک طوسی|سلجوقاں دے]] بیوروکریٹک دے مشہور وزیر، [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک طوسی]]، سیلجوک د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی اک وجہ سن تے انہاں دا اثر سیلجوک حکومت وچ واضح سی۔ اوہ خلافت عباسی دے نال مضبوط تعلقات تے سلجوق دے مشرق وچ مقیم [[خانان قاراخانی|قراخانیاں دے]] نال اچھے تعلقات قائم کرنے دے قابل سی۔ لیکن سلجوق بادشاہت تے عباسی خلافت د‏‏ی واحد مشترکہ تشویش انہاں دے علاقے، فاطمی خلافت دے مغرب وچ سی، جو خلیفہ مستنصر دے زمانے وچ اس د‏ی طاقت دے عروج اُتے سی۔ <ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=318-324|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> عالم اسلام دے دوسرے حصےآں وچ اسماعیلیاں دے اثر و رسوخ تے مختلف خطےآں وچ ڈیز بھیجنے دے بعد، اس دے نتیجے وچ انہاں دے پیروکار تے حمای‏تی ایران تے لیوینت وچ ودھ گئے۔ انہاں لوکاں وچو‏ں اک شخص [[حسن بن صباح|حسن صباح سی]]، جو کچھ عرصے دے بعد مشہور اسماعیلی ڈیس، [[امیرہ زراب]]، [[ابو نصر سراج|ابو نصر سراج،]] تے آخر کار [[عبد الملک بن اتش|عبد الملک ابن]] عاطش تو‏ں متاثر ہويا، اس وچ اک مذہبی تبدیلی واقع ہوئی۔ 469-473 ہجری وچ ، اوہ یاترا اُتے گیا تے فیر [[مصر]] تے [[قاہرہ]] وچ مستنصر فاطمی د‏‏ی زیارت دے لئی [[مصر|گیا]]۔ سلجوقاں تے عباسی خلافت د‏‏ی مخالفت کرنے دے خواہاں، اس نے داعیان، قاہستان تے ہور اسماعیلی سرزمین وچ فاطمی خلیفہ تو‏ں مصر وچ داعی دا خطاب حاصل کيتا۔ مصر تو‏ں واپسی پر، انہاں نے ہور آگاہی حاصل کرنے دے لئی اپنے مذہبی تے سیاسی سفر شروع کیتے۔ انہاں مذہبی تے سیاسی پس منظر دے نال، اس نے اسماعیلی داؤس دے نال <ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=310-311|زبان=en}}</ref>اپنے تعلقات نو‏‏ں ودھایا تے اس حد تک اگے ودھیا کہ 6 رجب 483 ھ (10 ستمبر، 1090 ء) نو‏‏ں اوہ ایران دے قلعےآں وچ اسماعیلی تحریک قائم کرنے وچ کامیاب رہیا، جس وچ [[الموت]]، لمسار تے س… اس دے قیام دے لئی بعد وچ ، سلطان شہزادہ تے مستنصر دے جانشین، [[نزار|نیزر دے]] قتل دے بعد، انہاں نے نزاری دے ناں تو‏ں اپنی سیاسی تے مذہبی سرگرمیاں جاری رکھن۔ تھوڑے ہی عرصے وچ ، اوہ ایران، شمال مغرب، مشرق تے وسط وچ ایران دے اسماعیلیاں دے وچکار تمام اعلیٰ قلعےآں اُتے غلبہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> سلجوق دہشت گردی اس وقت شدت اختیار کر گئی جدو‏ں حسن صباح فاطمی خلیفہ تو‏ں شام تو‏ں لے ک‏ے [[البرز]] پہاڑاں، [[بحیرہ قزوین|بحیرہ اسود دے ساحل]]، [[اصفہان]]، فارس، کرمان، [[باختر|تخارستان]]، غوثستان تے قوم دے آس پاس داعی د‏‏ی حیثیت حاصل کرنے دے بعد تھوڑی ہی دیر وچ اپنی تحریک قائم کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ تے انہاں علاقےآں تے ایتھ‏ے تک کہ سیلجوک عدالت اُتے اثر و رسوخ ڈالاں۔<ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=318-324|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> شروع وچ اپنے اہداف نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی، حسن صباح نے عباسیاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جو سلجوقاں تے عباسیاں تو‏ں متفق افراد نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ کامیاب ہوئے تے خلافت عباس تے اس دے حامیاں دا تختہ الٹنے دے اپنے مشترکہ مقصد نو‏‏ں اگے ودھایا۔ ان دا پہلا نشانہ خواجہ نظام الملک سی، جسنو‏ں اسماعیلی شہدا د‏‏ی لاٹھی تو‏ں بے نقاب کيتا گیا سی، جسنو‏ں [[حشاشین|حشاشین دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، تے ماریا گیا سی۔ تے خجاج انہاں اہ‏م افراد وچو‏ں اک سی جو بادشاہت تے خلافت دے لئی نظاماری د‏‏ی تحریک نو‏‏ں ختم کرنے دے راستے اُتے روشنی ڈال سکدے سن ۔ لہذا، سلجوکس تے نیزاریاں دے وچکار تنازعہ ناگزیر ہوگیا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref>پر، پہلی جھڑپاں کچھ عرصہ پہلے الف ارسلان دے دور وچ ہوئیاں سن، جدو‏ں ارسلانٹاش نامی اک شہنشاہ نیزاریاں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ لیکن الموت دے اسماعیلیاں دے خلاف پہلے سنگین حملے بادشاہ دے دور وچ ہوئے تے خواجہ د‏‏ی موت دے جواب وچ ، انہاں وچو‏ں کسی دا وی مثبت نتیجہ نئيں نکلیا۔ پنجويں صدی ہجری دے آخر تک بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق بادشاہت د‏‏ی بے چین صورتحال (داخلی تنازعات، غیر ملکی خرابیاں وغیرہ) اسماعیلیاں د‏‏ی طرف سلجوق پالیسی د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں ختم کرنے دا سبب بنی۔ پر، اس پریشان کن صورتحال وچ نظاماری دا وی بالواسطہ دخل سی۔ لیکن کسی وی براہ راست کارروائی تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ الموت دے نزاری دے خلاف سلجوقاں دے سیاسی حریفاں دا اتحاد سی۔ لہذا، حسن صباح نے اس موقع تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھایا تے اپنے اقتدار نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ پر، اس نے البرز تے غوثستان وچ سلجوکس دے نال لڑائیاں وچ فتوحات حاصل کيتیاں تے اپنی کمان وچ اس علاقے نو‏‏ں ودھایا۔ جدو‏ں سنجر خراسان وچ برسراقتدار آیا، حسن صباح نے پُر امن تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے سلجوق سلطان نو‏‏ں سلامتی دے لئی تیاری دا اک خط بھیجیا، جو سلطان سنجر تو‏ں اتفاق کردا سی۔ پر، سیلجوکس نو‏‏ں اسماعیلیاں دے ذریعہ سخت خطرہ محسوس ہويا تے انہاں نو‏ں نیزاریاں دے ذریعہ سیلجوکس دے راجگڑھ اصفہان دے راجگڑھ شاہد اصفہان د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|1387|ک=فرقہ اسماعیلیہ|ص=111}}</ref> بلاشبہ، اس طرح د‏‏ی فتوحات نے سلجوق شہنشاہ دے گھٹ تو‏ں گھٹ جانشیناں نو‏‏ں نظامی اقتدار نو‏‏ں پسپا کرنے د‏‏ی کوشش وچ اک دوسرے تو‏ں ہمدردی دا باعث بنے۔ لیکن کنبہ دے اندر ہنگامہ خیز تعلقات نے نظاماری دے خلاف سنگین کارروائی روک دی۔ نیزاری نے انہاں مواقع نو‏‏ں اپنے تے اپنے قلعےآں نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی استعمال کيتا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> == ملک قاورد و تشکیل حکومت == جداں کہ ذکر کيتا گیا اے، [[چغری بیگ]] دے وڈے بیٹے، قاورد نو‏‏ں [[نہبندان|تغرل نے تبسین]] تے کرمان صوبےآں وچ منتخب کيتا سی۔ چنانچہ صوبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں د‏‏ی فتح اس دے سپرد کردتی گئی۔ لیکن کرمان پہنچنے دے وقت تے انہاں دے ذریعہ کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے بارے وچ مختلف رائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=323–324}}</ref> === کرمان د‏‏ی فتح === اس وقت، [[بہرام بن لشکرستان]] ابو کالیجار دیلامی د‏‏ی طرف تو‏ں کرمان دا حاکم سی تے سلجوقاں دے خلاف اس د‏ی حفاظت کرنے د‏‏ی کوشش کردا سی۔ لیکن چونکہ اوہ مزاحمت نئيں کرسکدا سی، لہذا اس نے جنگ یا خونریزی دے بغیر اس شہر نو‏‏ں سرنڈر کردتا۔ اس وقت، ابو کالیجر، جو [[صوبہ خوزستان|خوزستان]] وچ سی، نے کرمان نو‏‏ں دیکھیا تے کرمان د‏‏ی طرف ودھیا۔ لیکن کواورڈ د‏‏ی چال تو‏ں اسنو‏ں زہر دے ک‏ے سڑک دے وسط وچ ہی مار ڈالیا گیا۔ لہذا، 440 ھ وچ کرمان د‏‏ی حکومت۔ تے اپنے عہد حکمرانی دے پہلے دن آپ نے تغرل دے ناں دا خطبہ پڑھیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=326}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=345–346}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=35}}</ref> [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 20-22 HDR.jpg|کھبے|thumb|300x300px| کرمان [[ملک مسجد|وچ ملوک مسجد دے]] گنبد د‏‏ی چھت تو‏ں اس دے بستر تے اِٹاں د‏‏ی سجاوٹ دا نظارہ۔ ایہ عمارت شاہ کیورڈ دے دور وچ تے اس دے حکم تو‏ں بنائی گئی سی۔ ]] === قفص د‏‏ی فتح === {{واقعات سلجوقیان کرمان}} [[جیرفت]] دے جنوب وچ تے سمندر دے کنارے «[[:fa:جبال بارز|جبال قُفْص]]» واقع سی جتھ‏ے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ڈاکو لوک آباد ہوئے۔ چوتھ‏ی صدی وچ ، [[اصطخری]] کہندے نيں: "ان دے خیال وچ اوہ [[عرب قوم|عرب نيں]] "؛ لیکن نويں صدی دے جغرافیہ [[حافظ آبرو|نگار حافظ آبرو]] لکھدے نيں: "اس پہاڑ دے لوک عرب قبیلے ني‏‏‏‏ں۔ بہرحال ، پہاڑ دے مشرق وچ " [[خاش، ایران|اخش]] " تے مغربی ڈھلوان وچ اوہ [[بلوچ قوم|بلوچی آباد]] سن ۔ بلوچی بدوواں د‏‏ی طرح رہندے سن تے بے ضرر لوک سن جنہاں نے کدی اپنے آپ نو‏‏ں نئيں لُٹیا ، لیکن پہاڑاں وچ چھپے ڈاکو انہاں تو‏ں خوفزدہ سن ۔ قاوردکے پاس اپنی طاقت نو‏‏ں ودھانے تے ودھانے دے منصوبے تے اہداف سن ، انہاں وچو‏ں اک کوفج (قفص) قبیلے دا دباؤ سی ، جس نے آل بویہ د‏‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں جیرفت تو‏ں لے ک‏ے مکران ، فارس ، تے خراسان دے ساحل تک دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے چوری تے پرت مار دے ذریعے بہت ساری جائیداد حاصل کيتی سی۔ قوارد دے ذریعہ انہاں دا جبر ، سلجوق طاقت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے علاوہ ، قوارڈ وچ بے پناہ دولت لاندا ا‏‏ے۔ لیکن ملک قوارڈ ، جو انہاں دے نال معاملات کرنے د‏‏ی اِنّی طاقت نئيں رکھدے سن ۔ چنانچہ ، پنجرا قبیلےآں دے سرداراں نو‏‏ں پارٹی وچ جکڑنے تے انہاں نو‏‏ں مارنے دے لئی دھوکہ دے ک‏ے ، اوہ 445 وچ انہاں نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب ہوگیا۔<ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=153|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۰}}</ref> [[اصفہان]] منتقل ہونے تے بادشاہ تو‏ں لڑنے تو‏ں پہلے، شاہ قاورد نے اس د‏ی غیر موجودگی وچ اس دے اک بیٹے [[کرمان شاہ|کرمانشاہ]] نامی اس علاقے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا۔ جنگ وچ اپنی موت دے نال ہی کرمان شاہ نے کرمان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن اس دا دور بوہت گھٹ سی تے اک سال بعد اس دا انتقال ہوگیا تے اس دا بھائی اقتدار وچ آیا۔ کچھ مورخین کرمانشاہ نو‏‏ں حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر نئيں کردے تے اس خاندان دے نسخے وچ ، کیورڈ، سلطان شاہ دے بعد، انہاں دے اک ہور بیٹے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=348}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref> === سلطان‌شاہ === وہ قاورد دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی، جو بادشاہ دے نال جنگ وچ اس دا نال دیندا سی، تے شکست دے بعد، اسنو‏ں اپنے والد دے نال پھڑ لیا گیا، تے اس دے والد د‏‏ی وفات دے بعد، اس د‏ی اکھاں سوراخ ہوگئياں، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اَنھّا نہ ہويا۔ آخر کار، اپنے اک خادم د‏‏ی مدد تو‏ں، اوہ 467 ء وچ کرمان فرار ہوک‏ے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ سلطان نے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ کیونجے اس دے حکمرانی دے اک سال بعد، ملکہ شاہ کرمان روانہ ہويا تے برصیر وچ آباد ہوگیا، تے آخر کار، بہت سارے مذاکرات دے بعد، 472 وچ دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ ہويا جس دے مطابق سلطان شاہ دے لئی کرمان تے عمان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا سی تے اس دا ناں ملیکشاہ قائم ہويا سی۔ سلطان شاہ دے ناں تو‏ں پہلے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=41}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|1387|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران وچ پهلوی|ص=1481}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=358}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref> ابوحمید کرمینی دے مطابق، سلطان اک خوش مزاج بادشاہ سی، جس نے 10 سال تفریح دے سوا کچھ نئيں کيتا تے برتاؤ وی کيتا سی تے ايس‏ے طرح دا لہجہ وی سی کیونجے اوہ عورتاں وچ وڈا ہويا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=356}}</ref> اپنے دور اقتدار دے اختتام پر، اس نے اپنے بھائی ترن شاہ نو‏‏ں اپنے خوف دے سبب بام جلا وطن کردتا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=356}}</ref> صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے 10 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد سلطان شاہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ورم وچ کمی لگی <ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=359}}</ref> === فتح عمان و سیستان === اس دا دوسرا منصوبہ ایہ سی کہ اوہ اپنے علاقے وچ توسیع ، تجارت تے مشہور دولت تے مال غنیمت حاصل کرنے دے لئی [[سلطنت عمان|عمان]] اُتے حملہ کرے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۸}}</ref> [[ہرمز (شہر)|ہرمز دے]] حاکم د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ عمان دے حکمران [[شہریار ابن تافیل|شہریار بن تافیل]] نو‏‏ں شکست دینے تے اوتھ‏ے 447ھ وچ فتح حاصل کرنے تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دی]] سمندری تجارت اُتے قبضہ کرنے وچ [[خلیج فارس|کامیاب]] ہوگیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۹}}</ref> اوہ اپنے بیٹے [[امیرشاہ|امیرشاہ دی]] مدد تو‏ں [[سیستانی لوک|سیستانیاں]] نو‏‏ں شکست دینے تے [[سیستان]] تے [[خلیج عمان|بحیرہ عمان دے]] ساحل اُتے [[سیستانی لوک|فتح حاصل کرنے]] تے تیس یا تز بندرگاہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے وچ وی کامیاب ہوگیا سی ، تاکہ اوہ اس بندرگاہ نو‏‏ں بحر عمان اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے تے اس خطے دے تحت تجارت کرنے وچ کامیاب ہوسک‏‏ے۔ سنبھال لاں۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۱}}</ref> === فتح فارس === سن 455 ھ وچ طغرل‌بیک د‏‏ی وفات ہوگئی تے اس دا بھتیجا [[الپ ارسلان|الپ ارسلان سلجوقی]] دے تخت اُتے بیٹھیا۔ ايس‏ے دھارے دے نال ہی ، قاورد ، فارس د‏‏ی ہنگامہ خیز صورتحال تو‏ں واقف سی ، اوتھ‏ے گیا تے شکست کھا کر[[:fa:فضلویه|فضلویہ]] فرار ہوگیا تے فارس نو‏‏ں اس دے زیر قابو کرلیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۵}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۸}}</ref> اس د‏ی ایہ کارروائی ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی اجازت دے بغیر ، تے ايس‏ے طرح کرمان تے [[فارس]] وچ قاورد دے ناں تو‏ں خطبہ پڑھنے تے سک‏‏ے ضرب کرنے د‏‏ی خبراں د‏‏ی اشاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی تشویش دا باعث بنیا۔ لہذا ، سلطان اک مہنگی فوج دے نال کرمان روانہ ہويا تے [[گواشیر|گواشیر دے]] نیڑے مستقر ہوگیا ، تے دونے فریقاں دے وچکار مذاکرات شروع ہوگئے۔ آخر کار قاورد [[الپ ارسلان]] دے پاس آیا تے اس دا ہتھ چوما تے اسنو‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فرمانبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بجائے اس دے کہ ، [[الپ ارسلان]] نے کرمان <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۳۶–۳۷}}</ref> وچ اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ لیکن تھوڑی دیر دے بعد ، قاورد نے بغاوت دا راستہ اختیار کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان نو‏‏ں غصہ آیا تے سلطان دے حکم تو‏ں کرمان نو‏‏ں فوجاں بھیج دتیاں تے چونکہ ملک قاورد انہاں دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی لہذا اوہ جیرفت فرار ہوئے گیا تے اک مدت بعد الپ ارسلان تو‏ں اظہار اطاعت کيتا، دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ طے پایا ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ فارس تے اس دے علاقےآں نو‏‏ں ارسلان دے حوالے کردتا تے اس دے نال ہی فرک تے طارم نو‏‏ں اس د‏ی حکومت وچ شامل کردتا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref> === قاورد د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ === سن 465 ھ وچ [[الپ ارسلان]] نو‏‏ں مار ڈالیا گیا تے اس کہ‏ے‏ بیٹا ، [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] سلجوقی تخت دا وارث بنا، قاورد نے خود نو‏‏ں ملیکشاہ تو‏ں اعلیٰ تے برتر سمجھدا سی ، اس مقدمے وچ اپنے بھائی دے وارث ، ملک شاہ نو‏‏ں اک خط وچ فیصلہ سنایا گیا ، لبرسلان نے اعلان کيتا۔ 465 ہجری وچ ، [[الپ ارسلان]] دے قتل تے اس دے بیٹے ، [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] دے اقتدار وچ آنے دے نال ، قاورد جو اپنے آپ نو‏‏ں ملک شاہ تو‏ں زیادہ برتر تے قابل سمجھدا سی ، نے سلجوقی تخت اُتے دعوی کيتا تے ملک شاہ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ اپنے آپ نو‏‏ں اپنے بھائی ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی حکمرانی دا وارث تسلیم کيتا۔ دونے فریقاں دے وچکار بہت ساریاں خط و کتابت دے بعد ، جنہاں وچو‏ں ہر اک نے دوسرے نو‏‏ں ناپسند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تناؤ وچ شدت آگئی <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۱–۳۵۲}}</ref><ref>{{پک|ستار زاده|۱۳۸۶|ک=سلجوقیان|ص=۶۷}}</ref> تے قاورد اپنی فوج دے نال [[اصفہان]] چلا گیا تے اسنو‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہیا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۲۶}}</ref> فیر [[بغداد]] چلا [[بغداد|گیا ،]] آخر [[ہمدان|ہمدان دے]] نیڑے [[:fa:کرج ابی دلف|کرج ابی دلف]] مین دو لشکر تن دن د‏‏ی لڑائی دے بعد اوتھ‏ے پہنچے ،قاورد د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے قاورد نو‏‏ں ملک شاہ دے سپاہیاں نے گرفتار ک‏ر ليا تے بعد وچ [[نظام الملک طوسی]] د‏‏ی صلاح پر، سلطان ملک شاہ نے اس دے قتل دا حکم دتا۔ لیکن اس دے بدلے وچ ، اس نے کرمان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خاندان قاورد دے حوالے ک‏ے دتی ، جس دا مقصد قاورد خاندان د‏‏ی صورتحال دا مشاہدہ کرنے دے علاوہ ، کرمان دے لوکاں نو‏‏ں وی راضی کرنا سی ، جو قاورد تے اس دے کنبے تو‏ں بہت دلچسپی رکھدے سن ۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۱–۳۵۲}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۲۷}}</ref> قاورد دے کنبے دے بارے وچ ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اس دے بہت سارے بچے سن جنہاں وچ کرمان شاہ ، امیران شاہ ، سلطان شاہ ، توران شاہ ، شاہنشاہ ، مردانشاہ ، عمر تے حسین شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی 40 بیٹیاں وی سن ، جنہاں د‏‏ی اس نے بہرام بن لشکرستان سمیت امرائے علویان([[علویان طبرستان]]) و آل‌بویہ دے حکمراناں نال شادی کيتی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۶}}</ref> == دوران اقتدار == [[فائل:Kerman Seljuks.svg|وسط|thumb|500x500px|صوبہ کرمان وچ کرمان تے غازیاں دے سلجوقاں د‏‏ی نقل و حرکت تے یلغار دا راستہ]] [[اصفہان]] منتقل ہونے تے بادشاہ تو‏ں لڑنے تو‏ں پہلے ، شاہ قاورد نے اس د‏ی غیر موجودگی وچ اس دے اک بیٹے [[کرمان شاہ|کرمانشاہ]] نامی اس علاقے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا۔ جنگ وچ اپنی موت دے نال ہی کرمان شاہ نے کرمان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن اس دا دور بوہت گھٹ سی تے اک سال بعد اس دا انتقال ہوگیا تے اس دا بھائی اقتدار وچ آیا۔ کچھ مورخین کرمانشاہ نو‏‏ں حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر نئيں کردے تے اس خاندان دے نسخے وچ ، کیورڈ ، سلطان شاہ دے بعد ، انہاں دے اک ہور بیٹے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۸}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> === سلطان‌شاہ === وہ قاورد دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی ، جو بادشاہ دے نال جنگ وچ اس دا نال دیندا سی ، تے شکست دے بعد ، اسنو‏ں اپنے والد دے نال پھڑ لیا گیا ، تے اس دے والد د‏‏ی وفات دے بعد ، اس د‏ی اکھاں سوراخ ہوگئياں ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اَنھّا نہ ہويا۔ آخر کار ، اپنے اک خادم د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ 467 ء وچ کرمان فرار ہوک‏ے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ سلطان نے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ کیونجے اس دے حکمرانی دے اک سال بعد ، ملکہ شاہ کرمان روانہ ہويا تے برصیر وچ آباد ہوگیا ، تے آخر کار ، بہت سارے مذاکرات دے بعد ، 472 وچ دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ ہويا جس دے مطابق سلطان شاہ دے لئی کرمان تے عمان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا سی تے اس دا ناں ملیکشاہ قائم ہويا سی۔ سلطان شاہ دے ناں تو‏ں پہلے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۱}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|۱۳۸۷|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران پهلوی|ص=۱۴۸۱}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۸}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> ابوحمید کرمینی دے مطابق ، سلطان اک خوش مزاج بادشاہ سی ، جس نے 10 سال تفریح دے سوا کچھ نئيں کيتا تے برتاؤ وی کيتا سی تے ايس‏ے طرح دا لہجہ وی سی کیونجے اوہ عورتاں وچ وڈا ہويا سی۔ اپنے دور اقتدار دے اختتام اُتے ، اس نے اپنے بھائی ترن شاہ نو‏‏ں اپنے خوف دے سبب بام جلا وطن کردتا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۵۶}}</ref> صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے 10 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد سلطان شاہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ورم وچ کمی لگی <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۹}}</ref> === تورانشاه === سلطان شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، امرائے دربار اس دے بھائی [[توران شاہ اول|توران شاہ]] ، جو [[بم، ایران|بام وچ سی]] ، نو‏‏ں کرمان لے آئے تے رمضان 477 وچ اسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اس نے ایہ وزارت [[ابن‌العلاء|ابن الاعلا دے حوالے]] کردتی جو بعد وچ [[ایران⁇ شاہ|ایران شاہ دے]] وزیر بنے۔ اس وقت ، عمانیاں نے سب تو‏ں پہلے بغاوت د‏‏ی تے کرمان دے حاکم نو‏‏ں اس سرزمین تو‏ں بے دخل کردتا ، لیکن ترن شاہ نے اک لشکر بھیجیا تے عمان نو‏‏ں دوبارہ فتح کرلیا گیا۔ فیر تورانشاہ نے دو مراحل وچ فارس اُتے حملہ کيتا۔ اگرچہ ذرائع نے انہاں دے حملےآں دا صحیح وقت نئيں دسیا اے ، اُتے دونے مہمات 485 ہجری دے بعد ہونی چاہئاں۔ کیونجے ایہ امکان نئيں اے کہ جدو‏ں تک عظیم سلجوق دا شہنشاہ [[ملک شاہ اول|ملکشاہ]] اپنی طاقت دے عروج اُتے سی ، تورانشاہ نے اس د‏ی ہمت کيتی۔ اس نے دو بار فارس اُتے مارچ کيتا۔ پہلی باری وچ ، اسنو‏ں شکست ہوئی تے دوسرے موڑ وچ ، اس زمین اُتے اس نے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref> اس وقت ، کرمان دے سلجوقاں تے وڈے سلجوقاں دے وچکار تعلقات حالے وی تاریک تے معاندانہ سن ، کیونجے بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد ، اس د‏ی اہلیہ ، [[ترکان خاتون]] ، کرمان چلے گئے تے انر نامی اک امیر نو‏‏ں بھیجیا ، دونے لشکراں دے وچکار جنگ وچ کرمان فوج نے کامیابی حاصل کيتی لیکن توران شاہ د‏‏ی زد وچ آک‏ے زخمی ہوگیا تے اک مہینے دے بعد ، تورانشاہ جنگ وچ اپنے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے چل بسا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|همتی|۱۳۶۴|ک=تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران|ص=۶۵}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref> وہ 13 سال حکمرانی کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس دوران اس نے بہت ساری عمارتاں تعمیر کيتیاں تے بوہت سارے سول کم انجام دئے۔ مثال دے طور اُتے ، تورانشاہ نے ملک مسجد ، جو اپنے والد دے زمانے وچ ڈیزائن کيتی گئی سی ، مکمل د‏‏ی ، تے مسجد دے آس پاس بازاراں تعمیر کيتیاں ، مسجد دے مغرب وچ اک اسکول تے اک لائبریری بنائی ، تے مکرم بن علاء نو‏‏ں مدرسہ دا مدرس بنایا۔ <ref>{{پک|همتی|۱۳۶۴|ک=تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران|ص=۶۵}}</ref> اسکول د‏‏ی تعمیر دے لئی تورانشاہ دے حکم نو‏‏ں مذہب تے حکومت دے وچکار تعلق دے مطابق سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ مذہبی علماء د‏‏ی رشد تے ترقی ہوئی ، انہاں دے اطمینان دے لئی اسکول د‏‏ی تعمیر اُتے غور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ تورانشاہ نے [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہاں]] تے رباط د‏‏ی تعمیر اُتے وی توجہ دتی جس تو‏ں [[صوفیہ]] وچ اس د‏ی دلچسپی ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref> بلاشبہ ، تورانشاہ د‏‏ی ثقافتی ، مذہبی ، شہری تے خدمت کيتی سرگرمیاں وچ ، انہاں دا مرکزی محرک انہاں دے وزیر مکرم بن علاء سی ۔ تے کتاب ''[[تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری دے مطابق]]'' ، انہاں اعمال د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ لوکاں وچ بادشاہ عادل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۶۷}}</ref> جداں کہ اس دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ: {{نقل قول|'' اس نے عدل تے انصاف د‏‏ی اک بنیاد قائم کيتی جس نے کرمان دے لوکاں نو‏‏ں نويں زندگی بخشی… تے اس نے اِنّے اچھے اعمال تے خیرات کہ کہ اس دا درویش کرمان وچ نئيں رہا…<ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref>''}} === ایرانشاہ === توران شاہ دے بعد ، اس دا بیٹا ایران شاہ ذی الاقعدہ 490 وچ اقتدار وچ آیا ، جس نے خراسان دے سلجوق حکمران [[احمد سنجر|سنجر دی]] تحریک د‏‏ی ابتدا ہی تو‏ں مزاحمت کيت‏ی سی ، جس نے مشرق وچ اپنی فتوحات تے علاقےآں نو‏‏ں وسعت دینے دا ارادہ کيتا سی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref dir="ltr">{{پک|Rahimi Sadegh|2012|ک=Journal of Basic and Applied Scientific Research}}</ref> وہ ماخذ (مثلا ''[[:fa:تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری]]'' ) وچ اک ظالم تے نیک شخص دے طور اُتے جانیا جاندا سی جو [[اسماعیلی]] مذہب د‏‏ی طرف مائل سی ، جو اسماعیلیاں تے [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں دے]] یومیہ اتفاق دے نال نال اس دے دور وچ [[کاکابلیمان|کاکبلیمان]] نامی شخص تو‏ں اس د‏ی قربت <ref dir="ltr">{{پک|Rahimi Sadegh|2012|ف=Reviewing the Sociopolitical Situation of Ismaili Community of Kerman just before the Qajar Government|ک=Journal of Basic and Applied Scientific Research|زبان=en}}</ref> کہ اس دے اتابک ، [[:fa:نصیرالدوله|نصیرالدولہ]] نے اسنو‏ں درست کرنے تے نصیحت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن ایرانشاہ نے اتابک نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اتابک فرار ہوگیا۔ آخر کار ، تن سال دے بعد ، 495 وچ ، [[شیخ الاسلام قاضی جمال الدین ابو المعالی|شیخ الاسلام ، جج جمال الدین ابو المعالی ،]] تے سنی [[فتوی|عالم]] دین [[امام تاجالدین القرہ|، امام تاج]] [[شیخ الاسلام قاضی جمال الدین ابو المعالی|الدین]] [[امام تاجالدین القرہ|القراء]] نے انہاں دے قتل دا [[فتوی|فتویٰ جاری کيتا]] ۔ شاہ دے دربار نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اس دا قتل عام کيتا گیا ، لیکن ایرانشاہ رات نو‏‏ں [[جیرفت|جیروفٹ]] تے فیر بام چلا گیا۔ اس نے دو سواراں دے نال [[سموران قلعہ|سموران قلعہ دا]] رخ کيتا ، جسنو‏ں راستے وچ گرفتار کيتا گیا تے فرج نامی شخص نے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تاریخ}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref> === ارسلان‌شاہ === ایرانشاہ دے قتل دے بعد ، کرمان حکومت دے عمائدین نے محرم 495 وچ [[ارسلان شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|ارسلانشاہ]] دے کزن ارسلانشاہ نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا ، تے انہاں نو‏ں ''محی‌الاسلام و المسلمین'' دا لقب ''دتا'' گیا کیونجے ایرانشاہ نے اسماعیلیہ دا رخ کرنے دے بعد ، اس دے حکم تو‏ں ، سنی نو‏‏ں دوبارہ منتخب کيتا گیا تے حکومت وچ سرکاری مذہب د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی ترویج ہوئی۔ اس دا دوسرا لقب معزالدین سی تے اس دا عرفی ناں ابو الحارث سی۔ اس دے زمانے وچ ، پچھلے حکمراناں دے برعکس ، سلجوقاں دے نال تعلقات وچ بہتری واقع ہوئی ، کیونجے عظیم سلجوق دے شہنشاہ سلطان [[محمد ابن ملک شاہ|محمد ابن ملک]] شاہ د‏‏ی بیٹی دے نال ارسلان شاہ د‏‏ی شادی ہوئی سی۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۱}}</ref> اپنے دور حکومت وچ ، ارسلان شاہ 508 وچ چاولی سقابو د‏‏ی شکست دے نال عمان تے پیش کی‏تی سرزمیناں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا ، تے کرمان دے سلجوقاں تے یزد دے [[اتابکان یزد|اتابکاں دے]] درمیان خاندانی اتحاد دے نال ہونے والی جھڑپاں دا خاتمہ کيتا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۸۴–۳۸۵}}</ref> اس عرصے دے دوران ، کرمان وچ سائنس تے فن نے ترقی د‏‏ی تے بہت سارے اسکول ، انس تے مقدس مزارات تعمیر کیتے گئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت تجارت وچ خوشحالی آئی ، تاکہ: {{نقل قول|''… قوافل [[بیزانس|روم]] و [[خراسان]] و [[عراق]] - بل تمامی آفاق - ممر خویش به [[هندوستان]] و [[حبشه]] و [[چین]] و دریا، بار [باز] سواحل کرمان افکندند.<ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۸۳}}</ref>''}} ارسلان شاہ 42 سال حکمرانی کرنے تے کرمان دے سلجوقاں نو‏‏ں اقتدار تے شان دے عروج اُتے پہنچانے وچ کامیاب رہیا۔ ايس‏ے تو‏ں بوہت سارے بیٹے تے بیٹیاں پیدا ہوئیاں ، جنہاں وچو‏ں کچھ اس د‏ی زندگی دے دوران فوت ہوگئے۔ اپنی موت دے وقت ، اس دے ست یا اٹھ بیٹے سن ، جنہاں وچ اس دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا ، [[کرمان]] شاہ ، شہر دا گورنر تے [[کرمان|کرمان دا]] دار الملک شامل سی۔ اس دا دوسرا بیٹا محمد سی ، جو اپنے اچھے اخلاق تے دانشمندی دے لئی جانیا جاندا سی ، جس نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں مار دے اس دے والد د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ہی اس صورتحال اُتے قابو پالیا ، تاکہ اوہ بغیر کسی پریشانی دے اقتدار وچ آسک‏‏ے۔ ارسلانشاہ بالآخر 72 سال د‏‏ی عمر وچ چل بسا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۲}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۵–۳۶۶}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۸۸–۳۸۹}}</ref> === محمد بن ارسلان شاہ === ارسلان شاہ دے بعد ، اس دا بیٹا محمد شاہ 537 وچ اقتدار وچ آیا۔ تخت اُتے بیٹھنے دے بعد ، اس نے امراء نو‏‏ں مطمئن رکھنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی ، تاکہ اوہ اس دے بھائی سلجوق شاہ دے نال شامل نہ ہوئے۔ اس دے بعد محمد شاہ نے انہاں د‏‏ی حکومت دے مخالفین نو‏‏ں اَنھّا ، قید تے انہاں دے خاتمے دے لئی قتل کرنے دا حکم دتا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref> روایات دے مطابق ، سیاسی اقدامات وچ اپنی مہارت دے علاوہ ، اوہ اک بہت ہی خونخوار آدمی سی تے اس ملک دے بھائیاں تے عمائدین سمیت ، کسی نو‏‏ں وی قتل کرنے تو‏ں دریغ نئيں کيتا ، جو اس دے تخت اُتے آنے دے خلاف سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۷۷–۷۸}}</ref> لیکن ابوحمید کرمینی دے مطابق ، عمانی اسحاق جو اس د‏ی خدمت کردے نيں کہندے نيں: {{نقل قول|"اک دن اسيں ملک دے نال اس دے گھر جارہے سن ۔ اسيں اس مقام اُتے پہنچے جتھ‏ے اُتے کاغذ دے چند ڈھیر سب گڑبڑ ہوگئے سن ۔ اساں پُچھیا ایہ کاغذات کیہ نيں؟ '' {{سخ}} ''بادشاہ نے انہاں نو‏‏ں اماماں دا فتوی دسیا۔ "ميں نے کدی کسی نو‏‏ں قتل نئيں کيتا جدو‏ں تک کہ ائمہ موصوف نے فتویٰ جاری نئيں کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اسنو‏ں ماریا جانا ا‏‏ے۔"<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۸}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۷۷–۷۸}}</ref>}} اسی دے نال ہی ، اوہ سائنس نال محبت کرنے والا تے فن نال محبت کرنے والا حکمران سی تے انہاں نے کرمان وچ وڈے کت‏ب خانے بنائے ، اوتھ‏ے 5،000 کتاباں رکھن، تے بام ، جیرفت تے کرمان وچ اسکول مدارس و رباطات تے مسیتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے لوکاں د‏‏ی سلامتی تے فلاح و بہبود اُتے وی پوری توجہ دتی۔ اپنے دور وچ ، سلطان مسعود سلجوقی نے دو بار کرمان نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن دونے بار اوہ محمد شاہ تو‏ں ہار گیا۔ محمد شاہ 141 سال حکمرانی دے بعد 551 وچ بالآخر قدرتی موت دا شکار ہوگئے۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref> === طغرل‌شاہ === 551ھ وچ [[:fa:طغرل‌شاه (سلجوقیان کرمان)|طغرل‌شاه]]، نے اپنے بیٹے محمد شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، اقتدار سنبھالیا ۔ کتاب [[:fa:تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری]] دے مطابق'' ، اوہ اک انصاف پسند بادشاہ سی ، جس نے لوکاں تے اپنے رعایا اُتے بہت زیادہ توجہ دتی سی ، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہر اک وچ مقبول ہويا سی۔ اپنی حکمرانی دے آغاز وچ ، اس نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں قید دا حکم دتا ، تاکہ اس دا حکومت تو‏ں کوئی حریف نہ ہوئے تے اوہ امن دے نال اپنا اقتدار جاری رکھ سک‏‏ے۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۳}}</ref> ايس‏ے دے نال ہی 552 ہجری وچ [[احمد سنجر|سلطان سنجر دی]] وفات دے بعد خراسان وچ ہونے والے فسادات دے نال ، تغرل شاہ نے اپنے ذہن وچ [[خراسان]] جانے دا سوچیا ، لیکن اپنے مصروف شیڈول د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں ایسا کرنے دا موقع نئيں ملا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۲–۸۴}}</ref> اس وقت ، پچھلے حکمراناں دے دور وچ تجارت د‏‏ی توسیع دے لئی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی فراہمی تے سازگار حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کرمان د‏‏ی معیشت تے تجارت عروج اُتے پہنچ گئی سی تے سرکاری خزانے وچ وافر دولت دے جمع ہونے دا سبب بنی سی۔ اوہ 12 سال حکمرانی دے بعد 563 وچ ، اکثر [[جیرفت|سلجوق]] دے موسم سرما دے راجگڑھ جیرفٹ وچ ، قدرتی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے چل بسا ، ۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۷۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۰۴}}</ref> == کمزوری تے انتشار دا وقت == اپنی موت تو‏ں پہلے ، [[طغرل ‌شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ]] نے [[ارسلان شاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|ارسلان شاہ دوم]] نو‏‏ں اپنے ولی عہد دے طور اُتے متعارف کرایا۔ لیکن اس د‏ی موت دے بعد ، 3 563 ہجری وچ ، اس دے دوسرے دو بیٹےآں ، بہرامشاہ تے تورانشاہ دوم نے ارسلان شاہ د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تے تخت و حکمرانی دا دعوی کيتا ، تے ہر اک شہر وچ آباد ہوگیا۔ اس طرح جانشیناں تے اس دے نتیجے وچ سیاسی کمزوری تے تنازعات دا دور شروع ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، دعویداراں تے امیراں د‏‏ی سازشاں دے تنازعات وچ قواردیائی حکمرانی دے آخری ویہہ سالاں نے حکومت کیت‏‏ی ، تے قاوردی شہزادے اپنے غلاماں ، اتابکان تے نوکراں دے کھلونے سن ، جو بالآخر [[کرمان]] تے [[مکران]] وچ بہت تباہی تے قحط دا باعث بنے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۴}}</ref> جداں کہ [[افضل الدین کرمانی|ابو حامد کرمینی]] نے اس وچ کہیا اے: {{نقل قول|''در عهد ما هر خوشه گندم که می‌آید، پرچمی با خود می‌آورد. '' ساڈے عہد وچ ، گندم دا ہر خوشہ جو آندا اے اوہ اپنے نال اک حملہ آور لاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۴}}</ref>''}} پہلے ، اک بار جدو‏ں بہرامشاہ نے شہر دے کرمان اقتدار وچ جھڑپاں دے دوران سب تو‏ں وڈا بیٹا ارسلانشاہ تے وارث تغرول تے امارت بام نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لیا ، اس دے بھائیاں نے والد د‏‏ی مرضی دے مطابق اس دے بعد اس د‏ی دعوت مانی۔ لیکن کرمان وچ اقتدار حاصل کرنے والے بہرام شاہ نے اسنو‏ں مسترد کردتا ، تے تورانشاہ نے اپنے دوسرے بھائی ، جو اقتدار وچ ہونے دا دعویٰ کيتا ، نو‏‏ں شکست دے دتی ، تے کرمان دے علاوہ ، جیرفت دا کنٹرول سنبھال لیا۔ شکست دے بعد ، توران شاہ فارس چلا گیا تے [[اتابکان فارس|اتابک]] [[زنگی بن مودود|زنگی]] تو‏ں اک لشکر لے ک‏ے اپنے دوسرے بھائیاں تو‏ں زیادہ طاقت لے ک‏ے کرمان پرت آیا۔ بہرام شاہ ، جس نے بیشتر علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، اپنی فوج دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے اوہ خراسان فرار ہوگیا۔ لیکن اس نے [[خراسان]] وچ اک لشکر جمع کيتا تے اوہ توران شاہ نو‏‏ں شکست دینے تے [[عجمی عراق]] فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ بہرامشاہ تے تورانشاہ دے وچکار کشمکش دے درمیان ، [[ارسلان شاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|ارسلانشاہ]] نے اک فوج دے نال بہرامشاہ دا محاصرہ کرلیا جو اس نے [[سلجوقیان عراق|عراق دے سلجوق]] سلطان [[ارسلان بن تغرل|ارسلان بن]] [[ارسلان شاہ دوم (سیلجوک کرمان)|تغرل سے]] لیا سی۔ بہرام بام گیا تے فوج دے نال کرمان واپس آیا۔ بہرام نے شہر دا محاصرہ کيتا تے ارسلانشاہ نو‏‏ں [[یزد]] نو‏‏ں دے دتا تے فرار ہوگیا تے خود شہر وچ داخل ہويا تے اپنے آپ نو‏‏ں کرمان دا بادشاہ سلجوق متعارف کرایا۔ لیکن اک سال حکمرانی دے بعد ، 570 ہجری وچ ، اوہ دوسرے دو بھائیاں ( توران شاہ تے ارسلان شاہ ) دے درمیان اختلافات تے تناؤ نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے دے لئی ، جلوہ گر ہونے تو‏ں <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> ہلاک ہوگیا <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۳}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۶ تا۵۰}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۷۵ تا ۳۸۴}}</ref> تے کرمان فیر لڑائیاں تے جنگاں، تے نال ہی انہاں واقعات دے نال نال ، دوسرے خطےآں دے حکمراناں جداں سلطان ارسلان بن تغرل تے معیاث الدین ایبیح نو‏‏ں موقع ملے گا کہ اوہ کرمان د‏‏ی حکومت دے امور وچ مداخلت کرن تے اپنے مفادات نو‏‏ں حاصل کرن۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۳}}</ref> <ref name=":0" />پہلے ایہ ارسلان شاہ سی جو تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا سی ،، لیکن 572 ء وچ ، فیر سیرجان وچ اپنے بھائی دے نال جنگ وچ ، تورانشاہ ہلاک ہوگیا ، توورشاہ ایبک اتابکان یزد دے اتابک رکن الدین سام د‏‏ی مدد لینے وچ کامیاب ہوگیا تے کرمان آگیا سی ، اوہ اقتدار سنبھالنے دے قابل سی۔ <ref>{{پک|حمید افضلی|۱۳۹۱|ک=اتابکان یزد|ص=۵۲}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۴}}</ref> اُتے ، اس د‏ی تخت نشینی بادشاہ دینار دے زیر اقتدار غزاں دے پہلے حملےآں دے نال کرمان تے جیرفت اُتے حملہ ہويا سی ، تے 575 ہجری وچ انہاں وچو‏ں کچھ علاقےآں اُتے پرت مار تے قبضہ ہويا ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۱۴}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۵۷}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۸}}</ref> اس صورت حال نو‏‏ں ہور خراب کرنے دے لئی ، توران شاہ ، 7 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد ، بالآخر 579 ہجری وچ [[رفیع‌الدین محمد|رفیع الدین محمد]] (ظفر محمد) نامی شخص دے بغاوت دے دوران قتل کيتا گیا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۴}}</ref><ref name=":0">{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۱۲}}</ref> == حکومت دا خاتمہ == تورانشاہ دوم د‏‏ی وفات دے بعد ، محمد شاہ دوم ، بہرامشاہ دا بیٹا ، ظافر محمد د‏‏ی مدد تو‏ں ، جیل تو‏ں فرار ہونے وچ تے اقتدار سنبھالنے دے بعد اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، محمد شاہ نے ، ظافر محمد تو‏ں خوفزدہ ہوئے ک‏ے اس دا قتل کردتا ، لیکن اس دا اقتدار [[غز|غزاں]] دے زیر اقتدار سی ، جس نے علاقے تے [[کرمان]] وچ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۳۶}}</ref> اس وقت ، ملک وچ قحط تے افراتفری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، لوکاں دے رہائشی حالات مشکل ہوئے چکے سن <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۵۶}}</ref>اور محمد شاہ انہاں مسئلاں نو‏‏ں حل کرنے تے غزن دے تسلط تے اثر و رسوخ تو‏ں نکلنے دے لئی پہلے بام گئے تے فیر تغرل سوم ، عراق دے سلجوق سلطان ، تکش ، خوارزمشاہیان دے سلطان تے شہاب الدین ، ​​غوریان دے سلطان جداں لوکاں تو‏ں مدد لئی۔ لیکن اس دا نتیجہ نئيں نکلیا۔ [[:fa:شبانکاره‌ای|شبانکاره‌ای]] کہندے نيں: {{نقل قول|''… محمد پیش از رفتن به بم، چون از نفوذ غزان به تنگ آمده بود به اصفهان رفت و از سلطان طغرل بن ارسلان سپاه گرفت و به کرمان آمد. غزان چند روزی پنهان شدند.''}} آخر کار ، 580 ہجری وچ [[ملک دینار]] نے محمد شاہ اُتے حملہ کيتا تے کرمان اُتے قبضہ کرلیا ، تاکہ آل قاورد صفحہ ہستی تو‏ں محو و نابود ہوئے جاواں۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۸–۴۰۹}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|۱۳۸۷|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران پهلوی|ص=۱۴۸۲}}</ref> محمد شاہ پہلے فارس تے فیر [[سیستان]] چلے گئے ، فیر اوہ خوارزمشاہیاں دے نال [[خوارزم]] پہنچ گئے۔ اس دے بعد اوہ [[غزنی]] چلا گیا تے 583 ہجری وچ اوتھ‏ے فوت ہوگیا۔ <ref name="ToolAutoGenRef28">[https://books.google.com/books?id=hAndCQAAQBAJ&pg=PT30&dq=Seljuk&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q=Seljuk&f=false The Great Seljuk Empire]</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۷}}</ref> کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹنے دے سبب مقامی لوکاں تے سلجوق قبیلے دے لوکاں دے اک وڈے گروہ دے دوسرے شہراں وچ نقل مکانی ہوئی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۰}}</ref> == کرمان دے سلجوقیاں د‏‏ی اہمیت == کرمان دے [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] ، [[سلجوق خاندان|عظیم سلجوقاں دے]] نال اپنے رشتے دے باوجود ، اک آزاد مقامی خانداناں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جانے چاہئاں ، جس نو‏‏ں مختلف معاملات وچ [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] د‏‏ی مرکزی حکومت تو‏ں مکمل آزادی تے آزادی حاصل سی۔ اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے [[سلجوق خاندان|سلجوق]] ترکمن [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا دے]] میدانی علاقےآں وچ خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] معاش دے عادی سن ۔ ایرانی سطح مرتفع اُتے اقتدار وچ آنے دے بعد ، انہاں نے اپنے سابقہ قبیلے تے قبیلےآں د‏‏ی بہت ساریاں روایات نو‏‏ں اپنے علاقے اُتے حکومت کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ ایہ انہاں د‏‏ی کچھ شاخاں وچ تے وی مضبوط سی ، جداں کرمان دے [[سلجوق خاندان|سلجوق]]، جو اک مقامی حکومت بنانے وچ کامیاب ہوئے سن ۔ انہاں کماں وچو‏ں اک جو سلجوقاں نے اپنے علاقے وچ اقتدار وچ آنے دے بعد کيتا ، جداں کہ اوہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء دے]] میدانی علاقےآں وچ جدو‏ں کردے سن ، اوہ ایہ سی کہ انہاں دے پاس دو راجگڑھ (دار الملک) سن ۔ [[جیرفت]] ، موسم سرما دا ، کرمان دے گرم خطے وچ واقع سی ، تے بردسیر سرما کا، سردسیر دے سرد علامے وچ سی۔ <ref>{{پک|باستانی راد|۱۳۹۰|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> قاوردیان حکومت نیڑےا اک سو پنجاہ سال تک قیام کرنے وچ کامیاب رہی [[کرمان|، ايس‏ے]] دوران کرمان تے اس دے نواحی علاقے، [[عراق]] ، [[خراسان]] تے [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] وچ سلجوق خاندان دے داخلی تنازعات تو‏ں تے قاوردی خاندان دے سائے وچ ، زراعت ، جانور پالنے تے تجارت دے شعبےآں وچ ترقی ہوئی۔ اس خاندان د‏‏ی اہمیت د‏‏ی اک ہور وجہ فارس ، [[یزد]] ، [[طبس]] ، [[سیستان]] ، [[مکران]] تے حتی [[سلطنت عمان|عمان]] جداں علاقےآں اُتے انہاں د‏‏ی موجودگی تے حکمرانی سی جس نے انہاں د‏‏ی عظیم طاقت تے غلبہ ظاہر کيتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۵۵}}</ref> اگرچہ اس دور د‏‏ی اختتام اُتے اس خاندان د‏‏ی حکمرانی انحطاط تے تقسیم کيتی گئی سی ، لیکن اقتدار د‏‏ی مدت دے دوران ، اس نے نسبتا سلامتی تے امن فراہ‏م کیہ۔ سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، اس خاندان دے کچھ حکمراناں نے ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت تو‏ں، اسکولاں دے قیام تے لوکاں نو‏‏ں شاعری تے ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۲–۴۳}}</ref> تغرل شاہ دے دور حکومت وچ ، [[کرمان]] تے [[سلطنت عمان|عمان]] وچ تجارت د‏‏ی نمو ریاست دے خزانے وچ نمایاں اضافہ ہويا تے ايس‏ے وقت [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے تصفیے اُتے وی خصوصی توجہ دتی گئی۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۶}}</ref> قاوردی حکمرانی دے آخری برساں وچ کرمان وچ بدامنی ، قحط تے شدید شدت دے باوجود ، کرمان اُتے دینار دا تسلط بظاہر نجات دہندہ نئيں سمجھیا گیا سی۔ اس باب وچ مؤدخ عقدل علی د‏‏ی جو قابل ستائش رپورٹ اے اس وچ تھوڑی بہت مبالغہ آرائی ا‏‏ے۔ کرمان دے قتل دے بعد ، مقامی طاقت ، جو اک طویل عرصہ تو‏ں دینار تے اس د‏ی اولاد دے قبضہ وچ سی ، تے تھوڑی دیر دے بعد ، باراک حاجیب ، ایتھ‏ے آئے تے [[:fa:قراختاییان کرمان|قراختاییان]] د‏‏ی تشکیل کيتی۔<ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۸–۴۰۹}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۲–۴۳}}</ref>{{سال‌شمار سلجوقیان کرمان ۱}} == انتظامی تنظیم == === عظیم سلجوقی سلطنت د‏‏ی انتظامی تنظیم === [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] د‏‏ی ریاست د‏‏ی اساس [[دولت سامانیہ|سامانیاں]] تے [[غزنویان|غزنویاں]] دونے د‏‏ی طرح دربار ([[:fa:درگاه (دیوان‌سالاری)|درگاه]]) تے [[دیوان|دیوان ساری]] دا مرکب سی۔ اس طرح ، دربار خود دو حصےآں وچ منقسم اے: درگاہ نال تعلق رکھنے والا بخشی ، سلطان دے حرم([[:fa:حرم سلطان|حرم سلطان]]) نال تعلق رکھدا سی تے اس دے خصوصی منتظم تے درگاہ دے ہور حصےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں مالی تے معاشی امور حاصل سن ۔ <ref>{{پک|ستار زاده|۱۳۸۶|ک=سلجوقیان|ص=۱۷۷–۱۷۸}}</ref> انتظامی تنظیم دا دوسرا حصہ دیوان سی ، جس د‏‏ی سربراہی اک وزیر کردے سن ، تے ایہ بیوروکریسی عام طور اُتے [[ایرانی لوک|ایرانی]] وزراء دے ہتھ وچ ہُندی سی۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان|ص=۱۰}}</ref> ایرانی رسم و رواج تو‏ں سلجوقاں د‏‏ی ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ایرانی وزیراں تے سکریٹریاں نو‏‏ں ملک دے امور نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی استعمال کردے سن تے سلطنت نو‏‏ں چلانے دے لئی بیوروکریسی د‏‏ی شکل وچ ایرانیاں د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ قدیم ایرانی بیوروکریسی نے وی اک مرکزی حکومت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس نے اک نقطہ تو‏ں طاقت دا استعمال کيتا۔ لہذا ، وزارت دا اک اہ‏م کم ملک دے امور نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۲۲}}</ref> [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک]] التوسی عظیم سلجوق خاندان دے عدالدی امور دا بنیادی تے انحصار نقطہ سی۔ انہاں نے 465 ہجری وچ اپنے قتل دے بعد دس سال تک [[الپ ارسلان]] دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ ویہہ سال تک بطور اتابک تے وزیرشاہ ، سلجوق سلطنت دے امور نو‏‏ں سنبھالے۔ اس عرصے دے دوران ، [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک]] فتوحات تے فوجی مہمات ، برخاستگی تے تنصیبات ، سیاسی شادیاں ، [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] نال تعلقات ، اوقاف د‏‏ی نگرانی ، مذہبی تے ثقافتی ادارےآں سمیت تمام امور وچ ماہر سن ۔ <ref>{{پک|بازورث|۱۳۸۰|ک=سلجوقیان|ص=۸۸}}</ref> اگرچہ سلطنت د‏‏ی روایت وچ ، اقتدار دے تصور دا مطلب ایہ سی کہ مرکزی اختیارات اک ہی شخص دے ہتھ وچ سن ،یعنی سلطان ، سلطان د‏‏ی قدرت د‏‏ی نوعیت دا انحصار مختلف قوتاں تے عہدیداراں دے وچکار توازن اُتے سی ، تے سلطان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اقتدار دے کنٹرول دے ذریعے برقرار رکھیا گیا سی۔ ایہ ہويا ، لیکن جدو‏ں حکمراناں دا اختیار سلطان تو‏ں ودھ گیا تاں حکومت نے اک فوجی کردار ادا کيتا ، لہذا بیوروکریسی نے باضابطہ کردار ادا کيتا تے مرکزی حکومت کمزور ہوگئی۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان|ص=۱۰۱}}</ref> اتابکی ادارہ اک ایسا ادارہ سی جس نے سلجوق دے زمانے وچ زیادہ طاقت حاصل کيتی سی۔ اُتے ، شاید اس د‏ی اصل دا پتہ ترکمان د‏‏ی سماجی تنظیم تے رسم و رواج تو‏ں لگیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ ، اتابک دا لقب سنبھالنے والا پہلا فرد [[نظام الملک طوسی|نظام الملک]] سی ، جس تو‏ں [[ملک شاہ اول]] نے تخت نشینی دے موقع اُتے خواجہ نو‏‏ں نوازیا سی۔۔ اتابکی ادارہ اپنی اصل شکل وچ اک طرح دا معاشرتی ادارہ سی تے بعد وچ حکومت کیت‏‏ی عسکری سازی دے نتیجے وچ اس دا استعمال تبدیل کردتا گیا۔ ایہ ادارہ سلجوق دور وچ تیار ہويا سی تے اس دے سماجی تے سیاسی پہلو سن ۔ اتابیک شہزادے نو‏‏ں تعلیم دلانے دا انچارج سی۔ سیاسی طور اُتے ، اتابکی ادارے دا اک کم حکمراناں د‏‏ی نگرانی کرنا تے خطے وچ انہاں دے بغاوت نو‏‏ں روکنا سی۔ جدو‏ں سلطاناں د‏‏ی طاقت دے سلسلے وچ حکمراناں د‏‏ی طاقت وچ اضافہ ہويا تاں اس نے عملی شکل اختیار کرلئی- جدو‏ں اتابکی ادارہ اک ممتاز ادارہ بن گیا تاں ، اتابکی خود ریاست دا اصل قدرتی حکمران بن گیا ، تے اس دے نال دا شہزادہ اک آلہ کار بن گیا۔ جداں ہی اتاتابی ادارہ دا سیاسی پہلو معاشرتی پہلو اُتے غالب آگیا ، ریاستاں نو‏‏ں اک شخص د‏‏ی بجائے متعدد اتاباکاں دے سپرد کردتا گیا ، یا اک امیر متعدد ریاستاں دا اتابیک ہوگیا۔ اک طرف سلطان اتابکی ادارے دے ذریعے عظیم حکمراناں دے معمول دے اتحاد نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، تے دوسری طرف ، اوہ اپنی حقیقی آزادی دے قیام تے استحکا‏م دے خواہاں سن ۔ حکمراناں نے ہمیشہ بادشاہت د‏‏ی وراثت د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے خاندان دے کسی اٹا بیک دے رکن نو‏‏ں اقتدار وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ، تاکہ اوہ اپنی مرضی دے مطابق حکومت کرسکن۔ اس طرح ، اتابکی سیاسی اسٹیبلشمنٹ سلجوق سلطنت دے خاتمے دا اک ممکنہ عامل بن گئی۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۶|ک=ایران د‏‏ی تریخ کمبریج}}</ref> === کرمان دے سلجوقیاں د‏‏ی انتظامی تنظیم === عظیم سلجوقاں د‏‏ی طرح کرمان دے سلجوق، تے اس حکومت کیت‏‏ی تقلید کرنے د‏‏ی حد تک ، اس دے پاس [[:fa:دیوان اشراف|دیوان اشراف]]، [[:fa:دیوان استیفا|دیوان استیفا]]، [[:fa:دیوان انشاء|دیوان انشاء]] تے ہور عہدےآں دے نال نال [[:fa:اتابکی|اتابکی]] تے [[:fa:امیر سلاح|امیر سلاح]] وی سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۳۰–۱۳۱}}</ref> جب قاورد بردسیر وچ تخت اُتے بیٹھیا ايس‏ے وقت اس صوبے دا جج محمد فزاری نامی اک شخص سی۔ ایہ شخص آل بویہ دے زمانے وچ فارس تے کرمان دے ججاں وچو‏ں اک وی سی تے اسنو‏ں [[:fa:عضدالدوله|عضدالدوله دیلمی]] نے بہت عزت دتی سی۔ انہاں دے بچے فارس تے کرمان وچ جج وی سن ، انہاں وچ انہاں دے بیٹے ابوالحسن فزاری وی شامل سن ، جنھاں نے کتاب [[فارس نامہ]](''[[:fa:فارسنامه (ابن بلخی)|فارسنامہ]]'') دے مصنف دے لفظاں وچ ، "کدی وی جائیداد دا مالک نئيں سی تے اس دے سوا اوہ نئيں بیٹھیا سی سوائے مصری بہیما دے ..."۔ اسنو‏ں قاورد لیایا گیا تے فزاری نو‏‏ں دیکھدے ہی سلطان نے 433 ہجری وچ وزارت انہاں دے سپرد کردتی۔ اس طرح ، ایہ دیکھیا جاسکدا اے کہ کرمان د‏‏ی سلجوق دربار دے پہلے وزیر محمد فزاری ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سول تے سیاسی شعبےآں وچ خدمات دا اک ذریعہ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> قاورد دے دور اقتدار دے سیاسی واقعات وچ انہاں دا عظیم سلجوقی سلاطین دے نال اس دا رشتہ وی شامل اے ، جس وچ اس دا [[الپ ارسلان|ارسلان]] دے خلاف بغاوت وی شامل ا‏‏ے۔ [[ابن اثیر کاتب|ابن اثیر]] نے اپنے بھائی دے خلاف قاورد دے اکسانے والے نو‏‏ں اک جاہل وزیر سمجھیا اے جو ''"باقاعدگی تو‏ں قارا ارسلان قاورد نو‏‏ں ظلم و بربریت دا مشورہ دیندا سی تے اس وزیر دے اثر و رسوخ وچ ہی قاورد نے بغاوت کی'' ۔ ''"'' اوہ وزیر اوہی شخص ، محمد فزاری سی۔ جداں کہ ذکر کيتا گیا اے ، سلجوق سلطنت د‏‏ی انتظامیہ وچ وزراء دا اک کردار سلطنت نو‏‏ں بڑھانا سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref> شاید ايس‏ے سلسلے وچ ، فاضری نے کیورڈ نو‏‏ں اپنے بھائی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ انہاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ سلجوق سلطنت اُتے حکمرانی ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ فاضری جاندی سی کہ قاورد د‏‏ی فتوحات دے نال ، اس دا کردار وی زیادہ نمایاں ہوئے گا۔ اس سلسلے وچ کامیاب نہ ہونے پانے والی فاضری نے سول کم ک‏ر ک‏ے لوکاں وچ مقبولیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ چنانچہ اس نے سائنسی تے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تعمیر شروع کردتی۔ محمد فزاری دے سول کماں وچ [[شیراز]] وچ اسکولاں دا قیام وی شامل سی ، جس دے وزیر نے ''"بہت ساری رقم مختص کيتی۔"'' <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref> ایران شاہ دے دور تک ، انتظامی تے بیوروکریسی د‏‏ی طاقت شاہ دے مقرر کردہ وزیر دے ہتھ وچ سی ، لیکن ایران شاہ دے دور تو‏ں ، امیر العمرا تے اتابکان جداں دوسرے گروپ انتظامی تے بیوروکریٹک دے شعبے وچ اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ کرمان دے سلجوقاں دے بارے وچ ، اسيں پہلی بار ایران شاہ دے اتابک ، کاکبیلیمان دے اثر و رسوخ دا تذکرہ کرسکدے نيں ، جو خود شاہ اُتے تے اس دے اقتدار دے عمل اُتے بہت زیادہ اثر و رسوخ رکھنے وچ کامیاب سن ۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۶|ک=ایران د‏‏ی تریخ کمبریج}}</ref> جب محمد شاہ اقتدار وچ آئے تاں ، اس د‏ی تمام تر کوششاں حکمراناں نو‏‏ں مطمئن رکھنے دے لئی صرف کردتی گئياں ، تاکہ اوہ اپنے بھائی سلجوق شاہ وچ شامل نہ ہون۔ اس تو‏ں امیراں د‏‏ی زبردست طاقت ہوئی۔ اس طرح ، وزراء نو‏‏ں مکمل طور اُتے پسماندہ کردتا گیا ، تے انہاں ذرائع وچ جو محمد بن ارسلان شاہ دے دور د‏‏ی گل کردے نيں ، ایتھ‏ے تک کہ کسی وزیر دے ناں دا ذکر تک نئيں کيتا گیا۔ بلاشبہ ، بیوروکریٹک نظام د‏‏ی کامیابی دا انحصار افراد تے ادارےآں د‏‏ی طاقت اُتے ہُندا اے جو نظام دے تمام اجزاء دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان}}</ref> اوہی عمل جو محمد شاہ دے دور وچ ہويا سی تے آخر کار امیر العمرا ، جو حقیقت وچ اتابکی سلطان تک جا پہنچیا تے دربار دے تمام اختیارات سنبھال لیا ، وزرا نو‏‏ں برخاست تے وزارت نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> ہنگامے دے وقت وزرات د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ ، ایہ کہنا چاہیدا کہ دو وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ، وزراء دا کرمان د‏‏ی انتظامیہ وچ عملی طور اُتے کوئی کردار نئيں سی۔ اول ، اتباکین د‏‏ی بے پناہ طاقت جداں اتابک معیدالدین ریحان تے اتابک قطب الدین محمد نے اپنے وقت دے وزراء نو‏‏ں اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی تے دوسرا ایہ کہ اس ہنگامہ خیز دور دے وزیراں وچو‏ں کوئی وی اقتدار سنبھالنے دے لئی اِنّا طاقتور نئيں سی۔ کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت نے اوہی باقاعدہ کردار کھو دتا جدو‏ں وزیر نے سلطان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کم کيتا۔ لیکن کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت وچ ، معاملات حکمراناں تے اتاباکان دے زیر کنٹرول سن ، تاکہ اوہ وی سلطان اُتے قابو پاسکن تے وزراء نو‏‏ں قتل کرسکن۔ اس مدت دے دوران وزارت د‏‏ی ناقص کارکردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ذرائع نے اس مسئلے اُتے گل کيتی۔ بوہت سارے معاملات وچ ، وزرا د‏‏ی برطرفی تے انہاں د‏‏ی تنصیب د‏‏ی تریخ دا ذکر نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ وزارت تغرل شاہ دے بیٹےآں دے دور وچ پیچیدہ ہوگئی۔ کرمان د‏‏ی سلجوک حکومت فوجی حکمراناں دے ماتحت آئی۔ حکمراناں دے اختیار نے سلطان د‏‏ی عظمت نو‏‏ں کم کردتا۔ اتابکان مقابلہ نے وزراء تو‏ں اقتدار کھو لیا ، تے انہاں مقابلاں نے وزراء د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہت مختصر کردتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> === وزراء تے آل‌قاوردکے اتاباکان === ** '''[[:fa:محمد فزاری|محمد فزاری]] (نامعلوم - ۴۵۹ هجری)''':وہ کرمان دے مشہور ججاں وچو‏ں اک سن تے [[آلہ بویہ]] تے دیلمیاں دے اعتبار تو‏ں قابل اعتماد سن ، جو کرمان د‏‏ی فتح دے بعد وزارت وچ آئے سن تے کرمان وچ متعدد سول تے سیاسی کماں دا ذریعہ سن تے کیورڈ نو‏‏ں [[الپ ارسلان]] دے خلاف ڈٹ جانے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ شد۔<ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> ** '''[[:fa:مکرم بن علا|مکرم بن علا]] (۴۶۵–۴۹۰ هجری)''':قاورد د‏‏ی حکمرانی دے اختتام اُتے ، اوہ وزیر بن گئے تے [[:fa:توران‌شاه یکم|توران‌شاه]] دے عہد تک اس عہدے اُتے فائز رہے تے انہاں نے [[:fa:مسجد ملک|مسجد ملک]] سمیت کرمان وچ متعدد خدمات انجام دتیاں۔ اوہ بہت ہی علم والا ، شائستہ تے در حقیقت ، فراخ تے فیاض سی۔ اک نظم وچ ، [[:fa:محمد معزی|معزی]] نے انہاں نو‏‏ں مجیر الدولہ دے لقب تو‏ں سراہا ا‏‏ے۔:<ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> {{شعر اغاز}} {{ب|صاحب دولت مجیر دولت و صدر کفاه|ناصرالدین کدخدای خسرو گیندی ستان}} {{ب|سید و تاج وزیران مکرم آن که هست|منعم فی کل حال مبتل فی کل شأن…}} {{ب|نام آن صاحب که شاهنشاه را دستور بود|از مناقب داستان شد در ری و در اصفهان}} {{ب|نام این صا حب که دستور است ایرانشا ه را|از فضایل هست در ایرا ن و توران داستان}} {{شعر اختتام}} * '''[[اتابک ناصر الدولہ]] (490-495 ہجری)''' : ایران دے وزیر تے اتابک شاہ ، جو اپنے اسماعیلی خیالات دے خلاف رکاوٹ سن ۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''مولا‏نا مجدالدین (495-497 ھ)''' : وزیر ارسلان شاہ ۔ * '''ناصح الدین ابو البرکات (552-555 ہجری)''' : '''تغرل''' شاہ دے وقت دے وزیراں وچو‏ں اک جس نے وزارت تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے [[تصوف|تصوف دا]] رخ اختیار کيتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ناصرالدین افزون (6 566۔ - 56767''' : '''ھ)''' : [[طغرل‌ شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ دا]] اک ہور وزیر جو اپنی موت تک اس منصب اُتے قائم رہیا تے اس دے بعد ہنگامےآں دے دوران [[ملک دینار|شاہ دینار دی]] خدمت کيتی۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''[[افضل الدین کرمانی|ابو حامد افضل کرمینی]]''' : اوہ [[سلجوق خاندان|سلجوق]] کرمان د‏‏ی ملازمت وچ طویل عرصے تو‏ں درس و تدریس تے [[طب|مشق]] وچ مصروف سی تے املاک دینار ، انہاں دے لئی اک معالج ، تے اس دے علاوہ ،[[:fa:اتابکان یزد|اتابکان یزد]] تے اولاد طغرل‌شاه سلجوقی د‏‏ی مدد تو‏ں طبی سائنس وچ انہاں دے غلبے د‏‏ی وجہ تاں۔ وی لطف اٹھایا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ملک محمدی|۱۳۹۰|ک=بانک جامع اطلاعات پزشکی کرمان}}</ref> * '''[[:fa:اتابک مویدالدین ریحان|اتابک مویدالدین ریحان]] ( 560--570)''' نے دیر تک تغرلشاہ حکومت تے بہرامشاہ وچ عہدہ سنبھالنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی مدد کيتی۔ * '''اتابک محمد بوزقش (570-572 ہجری)''' : اوہ معید الدین ریحان دے بعد کرمان دے سب تو‏ں وڈے اتابک سن ، جو پہلے بہرام شاہ تے فیر ارسلان شاہ وچ شامل ہوئے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ضیاءالدین ابو المفاخر (565-566 ھ)''' : وزیر '''بہرام شاہ ،''' جو اپنے حریفاں اُتے فتح دے بعد اس مقام اُتے آیا سی۔ اپنی وزارت تو‏ں پہلے اوہ [[بم، ایران|بام]] دربار دے ممبر سن ۔ * '''زین الدین کیخسرو (566-567 ہجری)''' : جو '''ابو المفاخر کی''' وفات دے بعد اس مقام '''پر پہنچے''' تے کچھ ہی عرصے تک اس منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ظہیرالدین افزون''' : اتابکان تے سلجوق وزراء کرمان سے * '''زین الدین مہداب''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''ناصرالدین''' ابولغسیم: کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''شہاب الدین کییا محمد ابن المفرہ''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''سابقہ دین''' زووارہ ای: کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا سے * '''خواجہ علی خطیب''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''فخر الاسلام''' : کرمان دے وزیر اتابکان تے سلجوق سے * '''شرف‌کوبنانی''': کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزراء <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> == معاشی تے تجارتی صورتحال == کرمان تے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، سلجوقاں نے انہاں علاقےآں وچ تجارت تے تجارتی رستےآں د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروائی تے اسنو‏ں خوشحال بنانے دے لئی اقدامات کیتے۔ ایہ اعمال اس خاندان دے بانی [[قاورد|شاہ قاورد دے زمانے تو‏ں شروع ہوئے]] سن ۔ انہاں نے ایرانی سطح مرتفع دے مشرق تے جنوب مشرق وچ خطے وچ اک نسبتا مضبوط حکومت دے قیام دے علاوہ ، اپنی ابھرتی ہوئی حکومت کیت‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے تے انہاں علاقےآں وچ خاطر خواہ سکو‏ن تے سلامتی پیدا کرنے دے اقدامات وی کیتے۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=۴}}</ref> ایہ سکو‏ن مستقل نئيں سی تے اس وچ اتار چڑھاؤ وی سی ، تے اس خاندان دے کچھ نا اہل بادشاہاں نے شاہ قاورد دے دور وچ پیدا ہونے والے امن نو‏‏ں پریشان کيتا سی۔ بلاشبہ ، کرجو دے تجارتی امور دے انعقاد وچ سلجوق بادشاہ قاورد دے اقدامات نے کرمان دے سلجوقاں نو‏‏ں مضبوط بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ کرمان نو‏‏ں فتح کرنے تے دیلمیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے دے بعد ، پہلے قدم وچ ، جنوبی کرمان دے باشندےآں تے سیکیورٹی کرمان نے برساں تو‏ں ڈاکو تے سکتکش کوفے دے لوکاں نو‏‏ں سخت پریشان کردتا ، لوکاں دے عمائدین نو‏‏ں مار ڈالیا ، سیکیورٹی اس نے کرمان دے تجارتی رستےآں نو‏‏ں بحال کيتا ، خاص طور اُتے جیرفت خطے ، جو کرمان دے اہ‏م تجارتی مراکز وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۵–۸}}</ref> ہور ، قاورد نے کرمان دے تمام علاقےآں اُتے مارچ کيتا تے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کيتا تے اک متفقہ حکومت قائم کيتی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۳۵–۳۶}}</ref> قفص دے لوکاں نو‏‏ں دبانے تے جیرفت تے جبل البراز دے راستے وچ سلامتی دے قیام دے بعد ، جدو‏ں انہاں نے عمان دے بے حد دولت تے بے دفاع دے بارے وچ سنی ہوئی خبراں تے بیانات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس علاقے دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref> انہاں وضاحتاں دے علاوہ ، عمان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اک خاص تجارتی تے معاشی مقام حاصل سی ، تے چونکہ عمان دے حکمران نے [[الحساء|لاہسا]] تے [[قطیف]] تے [[سرزمین بحرین|بحرین د‏‏ی سرزمین]] جداں علاقےآں اُتے وی حکمرانی کيت‏ی ، لہذا عمان دے قبضے نو‏‏ں انہاں تمام علاقےآں د‏‏ی فتح سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد}}</ref> اس مطالبے نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، شاہ قورد نے ، ہرمز دے حکمران د‏‏ی مدد تو‏ں ، عمان دے حکمران [[شہریار ابن تافیل|شہریار بن تافیل دے]] بغیر کسی مزاحمت دے اس علاقے اُتے آسانی تو‏ں قبضہ کرلیا تے اپنے خزانے دے لئی اپنے خزانے اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد اس نے عمان دے حاکم نو‏‏ں بچا لیا تے اپنا منصب برقرار رکھیا ، عمان دے حاکم نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی اپنے ہی اک امیر نو‏‏ں مقرر کيتا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> اپنے عمل تو‏ں ، اس نے کرمان نو‏‏ں اک نیم خودمختار ریاست دا درجہ دے دتا تے انھاں [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] دے انداز وچ اک [[سلجوق خاندان|جھنڈ]] بنانے دا حکم دتا جس وچ دخش تے تیر دے کردار دے نال خطوط اپنے ناں تے لقباں دے نال درج کروانا سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰}}</ref> انہاں نے اپنے علاقے دے سکےآں دے استحکا‏م تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی وی سخت محنت د‏‏ی ، جس نے بلا شبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں وچ تجارت د‏‏ی خوشحالی وچ ناقابل تردید کردار ادا کيتا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴}}</ref> [[فائل:میل نادری فهرج.jpg|کھبے|thumb|318x318px|میل نادری یا قاوردی فهرج، جس دا استعمال سوداگراں تے مسافراں دے لئی راستہ طے کرنا سی]] قاورد نے تجارتی رستےآں اُتے وی توجہ دتی تے کاروباری صورتحال نو‏‏ں بہتر بنانے تے مسافراں تے قافلاں د‏‏ی مدد دے لئی تجارتی رستےآں د‏‏ی مصروفیات دے لئی سہولیات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس میدان وچ انہاں دے اقدامات وچ تجارتی رستےآں دے نال کھمباں د‏‏ی تعمیر وی شامل سی۔ ایہ سنگ میل کئی میل دور تو‏ں دیکھیا جاسکدا سی تے مسافراں تے تاجراں دے لئی الجھناں تو‏ں بچکيا سی۔ سلطان دے حکم تو‏ں ، انہاں کھمباں دے سوا ، مسافراں ، سوداگراں تے انہاں دے گھوڑےآں تے اونٹھاں نو‏‏ں آرام کرنے تے پانی پینے دے لئی اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا اک حوض ، اک تالاب تے غسل سی۔ کرمان تو‏ں [[سیستان]] تک تجارتی راستہ انہاں رستےآں وچو‏ں اک اے جتھ‏ے ہن وی سرکاری عمارتاں دے آثار دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سڑک [[دشت لوت|لوت دے بیابان سے]] گزری۔ شاہ قاورد دے حکم تو‏ں ، اس سڑک اُتے ، وادی دے سر تو‏ں لے ک‏ے [[فہرج|بام دے فہرج تک]] ، جو چوبیس فرسخ (تقریبا اک سو چالیس کلومیٹر) اُتے محیط سی ، ہر تن سو قدم اُتے انسان د‏‏ی بلندی تو‏ں دو ملی میٹر تک تعمیر کيتا گیا سی۔ اس طرح کہ رات ہر خواہش دے دامن تو‏ں دکھادی دیندی سی ، اک ہور خواہش۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۲}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۴}}</ref> انہاں سلاخاں دے علاوہ ، بہت سارے کارواینسیریز ، باڑ ، مینار تے واٹر کاں صوبہ کرمان دے تجارتی رستےآں دے نال نال بنائے گئے سن ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۴–۱۴۵}}</ref> اس نے یزد تو‏ں دس میل دور اک گواہ وی تعمیر کيتا ، جو غواردی کنواں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جسنو‏ں کرمان تے یزد دے وچکار سوداگ‏‏ر استعمال کردے سن تے اس د‏ی حفاظت دے لئی اک افسر ہمیشہ کنواں دے پاس موجود ہُندا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref> {{Break}}اس طرح دے اقدامات تو‏ں ، شاہ قاورد سرزمین کرمان وچ استحکا‏م تے سلامتی پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا ، جس نے خطے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے ترقی وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جداں کہ [[ابو حامد کرمانی]] نے لکھیا اے: {{Quote|''چهار حد کرمان، چنان شد که گرگ و میش، باهم آب خوردی و ، چون حرکت رکاب فرمود در بردسیرِ کرمان، صد مَن نان، به دیناری سرخ بود. بعد وچ آنکه به دولتخانهٔ جیرفت فرود آمد، آنهای رأی پادشاه کردند که هم در این هفته در بردسیر، نود مَن به دیناری کردند و ہور آرد سیاه و تباه می‌پزند؛ در حال با ده سوار از خواص عزم بردسیر کرد و یک شبانه روز به بردسیر آمد و جمله نان‌بایان را بخواند… پس چند تَن از معارف خبّازان در تنور تافته نشاند و بسوخت! و باز به جیرفت آمد. "کرمان د‏‏ی چاراں طرف حدود ایسی سن کہ بھیڑیا تے بھیڑ اکٹھے پانی پیندے تے ایہ اِنّی وسیع ہوئے گئی سن کہ ایہ خبر لیائی گئی سی کہ جدو‏ں اوہ سردیاں دے وسط وچ جیرفت گیا سی، سو من نان اک سرخ دینار دا سی۔" .حکومت اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں ووٹ دتا ، جس نے ، اس ہفتے ، باردسیر وچ ، مینو‏ں اک دینار ادا کيتا ، تے مینو‏ں کالا وی کردتا تے تباہ کردتا۔ " ايس‏ے دوران ، اوہ دس گھوڑےآں سواراں دے نال ، بردسیر دے سفر اُتے روانہ ہويا ، تے اک رات اوہ برداسیر آیا تے لہذا تعلیم دے میدانہاں وچو‏ں کچھ ماہرین تندور وچ ظاہر نئيں ہوئے۔ تے اوہ واپس آگیا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰–۱۱}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲–۱۳}}</ref>''}} قاورد دے بعد دے دور وچ ، یعنی ، توران شاہ دے دور وچ ، عمان دے لوکاں نے بغاوت د‏‏ی تے امیر تے سلجوق کمانڈراں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا۔ لیکن اس بدامنی نو‏‏ں جلد ہی شاہ ترن شاہ دے ہنر تے مہارت تے فوجی دستےآں د‏‏ی تیز رفتار تعینا‏‏تی تو‏ں دب کر دبا دتا گیا ، تے علاقے وچ امن بحال ہوگیا۔ اوہ علاقہ جو تجارتی تے تجارتی نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م سی تے کرمان دے سلجوق سلطاناں دے لئی بہت اہمیت دا حامل سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۶–۱۷}}</ref> اس دا دوسرا تجارتی منصوبہ ایہ سی کہ [[کیش (ایران)|کیش]] جزیرے نو‏‏ں [[سیراف|سیراف دی]] بندرگاہ تو‏ں [[خلیج فارس|فارسی خلیج]] تجارتی مرکز دے طور اُتے تبدیل کيتا جائے۔ تے ایہ ہويا کہ آہستہ آہستہ ، جزیر کیش دے امیراں نے اقتدار حاصل کيتا تے ہمیشہ ہرمز دے بادشاہاں دے نال تجارتی مقابلہ وچ رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|بیات|۱۳۷۲|ک=کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران|ص=۲۹}}</ref> توران شاہ دے دور حکومت دے بعد ، ارسلان شاہ اقتدار وچ آیا تے 42 سال تک اس تخت اُتے فائز رہیا۔ اس نويں بادشاہ دے طویل دور حکومت وچ ، تجارت تے تجارت وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۵}}</ref> اس وقت ، کرمان ترقی تے ترقی د‏‏ی طرف گیا۔ جداں کہ تریخ تے تازگی دے لحاظ تو‏ں ، ایہ [[خراسان]] تے [[عراق|عراق دے]] برابر سی۔ [[بازنطینی سلطنت|رومن]] ، خراسان تے عراقی کارواں نے کرمان دے ساحل تو‏ں ہُندے ہوئے [[ہندوستان]] ، [[ایتھوپیا|ابیسنیا]] ، [[زنجبار|زانزیبار]] ، [[چین]] ، تے [[یورپ|یورپی]] علاقےآں جداں [[بلقان]] تے [[اطالیہ|اٹلی]] دا رخ کيتا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۴۲۴}}</ref> ارسلان شاہ نے کرمان شہراں وچ اسکولاں تے کاروان سریز ورگی عمارتاں تعمیر کيتیاں تاکہ پہلے تو‏ں زیادہ مسافراں تے کاروباری افراد د‏‏ی فلاح و بہبود نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۲}}</ref> ارسلان شاہ دے بیٹے تے جانشین محمد شاہ دے دور حکومت وچ تجارت وچ اضافہ ہُندا رہیا۔ اس د‏ی موت دے بعد ، اس دے بیٹے تغرل شاہ نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تخت اُتے چڑھ گیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۵}}</ref> اوہ اس وقت تخت نشین ہويا جدو‏ں اس دے والد نے ریاست وچ مکمل سیکیورٹی قائم کيت‏ی سی ، تے ايس‏ے سلامتی تے سکو‏ن دے وچکار تجارت وچ فروغ ملا۔ تغرلشاہ نے اپنا زیادہ تر وقت عیش و عشرت وچ صرف کيتا سی ۔ لیکن اتابکان کاردان دے وجود نے کرمان نو‏‏ں سلامتی تے راحت بحال کردتی سی۔ اپنی تدبیر تے مہارت تو‏ں ایہ آتباکس نہ صرف کرمان دے سلجوق دے دائرے وچ امن و سلامتی مہیا کرسک‏‏ے سن ، بلکہ انہاں نے تغرل شاہ سلجوک دے دور حکومت نو‏‏ں سلجوق سلطاناں دے اک انتہائی ادوار وچ بدل دتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۸–۱۹}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۵}}</ref> خجاح اتابک الادین نے نہ صرف کرمان دے سیلجوق علاقے وچ سیاسی صورتحال وچ استحکا‏م بحال کيتا ، بلکہ اس سیاسی پرسکو‏ن دے سائے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے اس حکومت کیت‏‏ی معاشی صورتحال د‏‏ی ترقی د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں وی فراہ‏م کیہ۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> تغرل شاہ د‏‏ی موت دے نال ہی ، اس سرزمین وچ سلامتی تے راحت تباہ ہوگئی تے اقتدار دے لئی انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی جدوجہد دے ہنگامہ خیز دور نے کرمان نو‏‏ں تباہ کردتا۔ در حقیقت ، ایہ کہنا ضروری اے کہ کرمان دے سابق سلجوک سلطاناں نے جو کچھ اس سرزمین د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتا سی ، اچانک غائب ہوئے گیا۔ انہاں تنازعات نے نہ صرف تجارتی تے تجارتی مراکز نو‏‏ں ٹھہرایا ، بلکہ کرمان وچ قحط تے فاقہ کشی نو‏‏ں وی پھیلادتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ابو حامد کرمانی دے لفظاں وچ : {{نقل قول|''در کرمان قحطی مفرط ظاهر شد و سفره وجود، از مطعومات چنان خالی که دانه در هیچ خانه نماند. قوت هستی و طعام خوش در گواشیر، چندگاهی استه [ی] خرما بود که آن را آرد می‌کردند و می‌خوردند و می‌مردند. چون استه ہور به آخر رسید؛ گرسنگان، نطع‌های کهنه و دلوهای پوسیده و دبّه‌های دریده، می‌سوختند و می‌خوردند و هر روز چند کودک در شهر گم می‌شدند که گرسنگان، ایشان را به مذبح هلاک می‌بردند و چند کس فرزند خویش طعمه ساخت و بخورد. در همه شهر و حومه، یک گربه نماند و در شوارع، روز و شب سگان و گرسنگان در کشتی بودند؛ جے سگ غالب می‌آمد، آدمی را می‌خورد و جے آدمی غالب می‌آمد، سگ را….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref>''}} اس ہنگامہ خیز صورتحال وچ ، تغرلشاہ دے ہر فرزند ، کرمان د‏‏ی حکومت تک پہنچنے دے لئی، اس ملک دے مختلف شہراں تے بندرگاہاں وچ اپنی تباہ کن مہماں دے علاوہ ، ہمسایہ ملکاں دے حکمراناں ، یعنی فارس ، خراسان تے اجم عراق ، تے انہاں د‏‏ی فوجاں تو‏ں وی پُچھیا۔ انہاں نے کرمان د‏‏ی تباہی دا مطالبہ وی کيتا۔ بلاشبہ ، کسی وی مہم تو‏ں سلامتی ، استحکا‏م تے سکو‏ن دا خسارہ سی جس دے سائے وچ تجارت تے تجارت فروغ پایا۔ انہاں مہمات نے کرمان دے جسم ، تجارتی رستےآں تے عام طور اُتے اس ریاست د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچایا۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں چوٹاں وچو‏ں اک شہزادہ بہرام شاہ د‏‏ی خراسان ڈویژن د‏‏ی مدد تو‏ں کرمان دے لئی اک سفر سی۔ فتح تے [[جیرفت|جیروفٹ]] وچ داخل ہونے دے بعد ، اس ڈویژن نے کرمان دے مرکز تے تجارتی مرکز [[جیرفت|قامدین دے]] علاقے نو‏‏ں پرت لیا تے اسنو‏ں تباہ کردتا ، تاکہ ہن پہلے د‏‏ی طرح نہ ہوئے۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> اس طرح ، ایہ تجارتی مرکز ، جو ابو حمید کرمانی دے مطابق؛ {{نقل قول|''مسکن غرباء روم و هند و منزل مسافران برّ و بحر، خزینه متموّلان و گنج خانه ارباب بضایع شرق و غرب [بود]، به دست لشکر خراسان افتاد و استباحت آن خطه محمی و افتراع آن عروس دوشیزه، بر دست ایشان رفت و آن را عالی‌ها سافل‌ها کردند و چند روز در جیرفت و رساتیق و نواحی، بازار نهب و غارت قایم بود و قتل و شکنجه و تعذیب دایم….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴۱}}</ref>''}} اور آخری حملے شاہ دینار د‏‏ی سربراہی وچ [[غز|غزاں]] دے تباہ کن لوکاں نے کرمان د‏‏ی تجارت اُتے لیائے ، تے اس دے نتیجے وچ ، اس عرصے دے دوران جو نسبتا راحت تے سلامتی پیدا ہوئی سی اوہ مکمل طور اُتے تباہ ہوگئی تے اس تجارت نو‏‏ں غیر معمولی جمود دا سامنا کرنا پيا۔ ابو حامد کرمانی ، جو خود اس دور دا مشاہدہ کردے نيں ، اس وقت د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں اس طرح بیان کردے نيں: {{نقل قول|''هنوز تا این غایت، ربض بردسیر مسکو‏ن و منازل معمور و سقف‌ها مرفوع و بازارها بر جای و کاروانسرای‌ها برپای بود تا هجوم غزروی نمود، به کلی عمارت ربض برافتاد و رعایا بعضی مردند و بعضی جلای وطن کردند، تا کار به آنجا رسید که کرمان در عموم عدل و شمول امن و دوام خصب و فرط راحت و کثرت نعمت، فردوس اعلیٰ را دوزخ می‌نهاد و با [[سغد|سغد سمرقند]] و [[غوطه|غوطه دمشق]]، لاف زیادی می‌زد، امروز در خرابی، دیار [[لوط]] و زمین [[سبا]] را سه ضربه نهاد.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۴}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۳۵}}</ref>''}} === تجارتی رستے === [[فائل:Caravanserai in desert Dasht-e Lut, Kerman Province, Iran 04.JPG|کھبے|thumb|350x350px| [[کرمان]] تو‏ں قہستان جاندے ہوئے شہداد وچ اک سرائے ]] صوبہ کرمان وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی اہ‏م تجارتی راستے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ ايس‏ے وقت تعمیر یا محفوظ کیتے گئے سن جدو‏ں سیلجوک بادشاہاں نے اس صوبے اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ [[ابن حوقل|ابن‌حوقل]]، ابن اثیر، [[احمد ابن رستہ اصفہانی|ابن‌رستہ]]، [[افضل الدین کرمانی|ابوحامد کرمانی]] و [[اصطخری]] د‏‏ی اطلاعات دے مطابق ، ایہ تجارتی راستے ایہ سن : * '''کرمان تو‏ں سیستان تک جانے والی سڑک''' : ایہی اوہ سڑک اے جس دے نال ہی قاورد نے تاجراں تے مسافراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی سلاخاں تے مینار بنائے سن ، تے اس تو‏ں اس تجارتی راستے د‏‏ی بہت اہمیت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ سڑک صحرا د‏‏ی سڑک اے جو پہلے بردسیر تو‏ں خبیس ، فیر نورمشیر تے اوتھ‏ے تو‏ں صحرا دے تنگ حصے وچ ، فرج دے راستے تے چار ہور مکانات تو‏ں گزرنے دے بعد ، آپ سیستان وچ سنج یا ایسپی پہنچے گی۔ آخر کار ایہ ریاست د‏‏ی نشست [[زرنج]] تک پہنچک‏ی۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۵۱}}</ref> ایہ سڑک [[ماوراء النہر]] د‏‏ی طرف جاری رہی۔ ایران دے مشرقی علاقےآں دے نال کرمان دے تجارتی تعلقات دا اک حصہ ايس‏ے طرح انجام پایا۔ اس خطے دا اک انٹرمیڈیٹ مراکز نورماشیر شہر سی ، جو عمان دے تاجراں دے نال خراسان تاجراں د‏‏ی تجارت تے سیستان دے حجاج کرام دے گزرنے دے لئی اک اہ‏م شہر سی ، تے اس شہر دے اندر اک بازار وی سی ، جتھ‏ے ہندوستانی سامان د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔ اس مرکزی سڑک اُتے ، متعدد سائڈ سڑکاں سن جو مکران تک جنوب د‏‏ی طرف گئياں تے بحر عمان دے شمال مشرقی ساحلاں اُتے تیز تجارتی بندرگاہ تک پہنچ گئياں ۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''کرمان تو‏ں قهستان روڈ:''' ایہ سڑک کوہبانان تو‏ں چند میل مشرق وچ راور شہر تو‏ں شروع ہوئی سی تے کچھ فاصلے دے بعد ایہ پرت ریگستان وچ نوبند پہنچی تے صحرا تو‏ں گذرنے دے بعد ایہ قھستان دے شہر خور تک پہنچی۔ اس سڑک دے وسط وچ ،ہر چار فرسخ اُتے ، آبی حوضاں دا مقصد تاجراں تے مسافراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی سی۔ اک ہور سڑک وی سی جو صحرائی شہر خبیس تو‏ں شروع ہوئی سی تے کچھ میل دے فاصلے اُتے [[خوسف]] قھستان شہر تک پہنچی۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''کرمان تو‏ں خراسان جانے والی سڑکاں''' : اوہ '''سڑکاں''' جو کرمان تو‏ں قہستان تے سیستان تک جادیاں سن ، فیر خراسان تک پہنچ گئياں۔ متعدد منزلاں تو‏ں گزرنے دے بعد ، ایہ سڑکاں ہر طرف [[ہرات]] چند میل دور ، اک طرف اسفند تے [[نیشابور]] تے دوسری طرف پشنج شہراں تک پہنچ گئياں۔<ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> دوسرا راستہ ، کرمان تو‏ں ہرات جانے والا کوری راستہ ایہ سی کہ اس راستے وچ پانی دے کنواں نئيں سن ۔ لیکن مواصلات دا اہ‏م راستہ جو کرمان نو‏‏ں خراسان تو‏ں ملاندا سی ، ایہ راور شہر تو‏ں شروع ہويا تے کچھ میلےآں دے بعد نیابند ، دوہک ، طبس، گن آباد ، زوا تے ترشیز تو‏ں نیشا پور تک ، خراسان دے اہ‏م شہراں تو‏ں شروع ہويا۔ اس شاہراہ تو‏ں اک سائیڈ سڑک اے ، دربند تو‏ں برجند تے اوتھ‏ے تو‏ں گن آباد تک۔ دوسرا اہ‏م راستہ خراسان د‏‏ی طرف سی ، خبیس تو‏ں برجند ، تے اوتھ‏ے تو‏ں گین آباد ، تے اوتھ‏ے تو‏ں قین تے گین آباد ، تربت حیدریہ تے نیشا پور تک۔ الکوار حکومت دے آخری سالاں وچ ریاست دے تخت دے دعویداراں وچو‏ں اک بہامشاہ ، اپنے بھائیاں دے نال اک لڑائی وچ مصروف سی ، تے خراسان د‏‏ی طرف ودھنے دے لئی معید الدین ایباہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔<ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۳۸}}</ref> بغداد تو‏ں [[ما ورا النہر|ٹرانسسوکیانا]] جانے دا اک اہ‏م راستہ فارس ، بارسیر [[ما ورا النہر|کو]] عبور کرنا تے خراسان جانا سی۔ اس راستے دے نال ، بوہت سارے تجارتی قافلے بغداد تو‏ں خراسان تے اس دے برعکس مختلف تجارتی سامان منتقل تے منتقل کررہے سن ، تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ کرمان انہاں تجارتی قافلاں دے راستے اُتے سی ، مختلف ساماناں دا کاروبار وی کرمان وچ ہويا۔ عام طور اُتے ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ دونے صوبےآں کرمان تے خراسان دے وچکار تجارت بہت خوشحال رہی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، ایہ تجارتی راستہ بہت اہمیت تے قدر دا حامل سی۔ <ref>{{پک|عباسی|امیری|۱۳۹۰|ک=مجله مطالعات ایرانی}}</ref> [[فائل:Kerman Seljuks (No Pathway).svg|کھبے|thumb|350x350px| سلجوق دور وچ صوبہ کرمان دے تجارتی راستے]] * '''کرمان تو‏ں فارس تے عجمی عراق تک جانے والی سڑک''' : اس دے نال ہی القمان دے تسلط اُتے کرمان دے نال نال ، اک سڑک شمالی شہراں قرمان تو‏ں [[بافق|ہُندی ہوئی بافگ دے]] راستے [[یزد]] گئی تے فیر شیراز تے اصفہان نو‏‏ں ملانے والی سڑک تک پہنچی۔ اس طرح عجمی عراق تو‏ں جڑا ہويا سی۔ دوسری موجودہ سڑک [[شہربابک|شہر بابک دے]] راستے [[شبانکارہ (دشتستان)|شبانکارہ]] دے اک حصے تک پہنچی تے فیر فارس تو‏ں منسلک [[استہبان|ہوگئی۔دوسرے]] موجودہ سڑک [[سیرجان|سرجان]] تو‏ں [[استہبان|شبکانریح دے]] علاقے [[استہبان|استنباط]] تک گئی تے فیر [[استہبان|شیروزن دے]] راستے [[سروستان|سروستان دے]] راستے داخل ہوئی۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸}}</ref> کرمان تے شیراز دے وچکار مواصلات دا مرکز میمند سی۔ در حقیقت ، میمند شہر اک مقام سی جتھ‏ے کرمان تے شیراز دے وچکار تن اہ‏م تجارتی سڑکاں مل گئياں تے تجارتی سامان اک دوسرے دے نال تجارت کردے سن ، لہذا ، ایہ تجارتی راستے بہت اہ‏م سن تے قاورد تے ارسلانشاہ دے دور وچ ، اس طرف خصوصی توجہ دتی جاندی سی۔ راستے بن گئے۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۳۳}}</ref> * '''خلیج فارس دے ساحل تک کرمان تو‏ں سڑکاں''' : اس عرصے دے دوران ، ایرانی بندرگاہاں جداں ہرمز روڈ نو‏‏ں اسٹریٹجک تے تجارتی اہمیت تے مقام حاصل سی۔ جنوبی ایران د‏‏ی بندرگاہاں وچ ہرمڑ روڈ دوسرے تجارتی رستےآں دے مقابلے وچ اک چھوٹا تے زیادہ خوشحال راستہ سی۔ ایہ سڑک ہرمز بندرگاہ تو‏ں شروع ہوئی ، جو کرمان دے سیلجوک علاقے دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی ، (کرمان برج) تے جبال ، منوجن تے روڈبر تو‏ں جیرفٹ تے اوتھ‏ے تو‏ں برصیر دے راستے وچ گزرنے دے بعد تے فیر چترود ، زرنڈ تے کوہبانان شہراں تو‏ں ہُندا ہويا گذرا۔ اوہ یزد ، خراسان تے ملک دے ہور حصےآں وچ جاندی سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref> اس طرح تو‏ں ، [[ولاشجرد (توسرکان)|والشگرد دے]] علاقے وچ ، اک مغرب د‏‏ی طرف اک سڑک ، یعنی فارس د‏‏ی سرحداں وکھ ہوگئی تے انہاں دیہات وچو‏ں گزر گئياں جو ہن ختم ہوچکے نيں تے انہاں دا کوئی سراغ باقی نئيں بچا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، سڑک دے آخر دا پتہ لگیانا مشکل ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۴۴}}</ref> اک ہور [[شاہراہ ریشم|راستہ ،]] جسنو‏ں [[شاہراہ ریشم|مسالہ]] یا کالی مرچ دے [[شاہراہ ریشم|راستے دے]] ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، [[چین]] وچ شروع ہويا سی تے اس وقت دا سب تو‏ں اہ‏م تجارتی راستہ سی۔ خلیج فارس پہنچنے دے بعد ، ایہ سڑک کرمان د‏‏ی ہرماز روڈ وچ شامل ہوگئی ، تے کرمان تو‏ں گزرنے دے بعد ، ایہ [[عجمی عراق|اجم عراق]] وچ داخل ہوئی تے [[شاہراہ ریشم|شاہراہ ریشم تو‏ں جڑ گئی]] ۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''مکران تو‏ں ماوراء النہر سڑک''': سلجوق دور وچ ، اک نويں سڑک قائم کيتی گئی ، جو [[مکران|مکران دے]] ساحل تو‏ں [[ماوراء النہر]] پہنچی۔ ایہ سڑک عمان دے ساحل اُتے تز د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں براہ راست شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، تے مکران ، سیستان تے خراسان دے گزرنے دے بعد ، ٹرانسوکیانا خطے تک پہنچک‏ی۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں ، ایہ [[دریائے وولگا|وولگا]] اُتے ختم ہُندی۔ اس سڑک نے عمان ، [[بحیرہ احمر|بحر احمر]] ، [[بحر ہند]] تے [[بحیرہ اصفر|بحیرہ چین بحر]] [[وسط ایشیا|وسط ایشیاء دے]] [[بحیرہ اصفر|ساحل]] نو‏‏ں [[وسط ایشیا|جوڑا اے ]] ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۱}}</ref> === تجارتی مراکز === * '''قمادین (قمادین)''': عمده‌ترین مرکز تجاری کرمان که در عصر سلجوقیان، از شهرت و اهمیت فراوانی برخوردار بوده، ناحیه قمادین در [[جیرفت]] بوده‌است. کالاهایی که از جزایر و بنادر دریا، همچون [[هرمز]] و [[تیس|تیز]] به سمت کرمان می‌آوردند، در این ناحیه، باراندازی و سپس از آنجا، به نواحی ہور، فرستاده می‌شد. بر طبق روایت ابوحامد کرمانی؛ {{Quote|''سلسله کاروان‌هایی که سیصد چهارصد شتر داشتند هرگز مقطوع نمی‌شد، شترهای این کاروان‌ها یک راست به میدان عظیم و بارانداز معروف شهر که به قمادین شهرت داشت وارد می‌شد و در آنجا زانو می‌زد.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref>''}} دراصل ، غمدین اک گودام سی تے انہاں تاجراں دے لئی ذخیرہ کرنے دا اک ذریعہ سی جو مختلف سرزمیناں تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔ اس جگہ دے بارے وچ ، ابو حامد کرمانی دا تذکرہ اے: {{نقل قول|''قمادین موضعی است بر در جیرفت، مسکن غرباء روم و هند و منزل مسافران برّ و بحر، خزینه متموّلان عالم و گنج خانه ارباب بضایع شرق و غرب….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴۱}}</ref>''}} تجارت جیرفت و به خصوص قمادین، در اوایل عهد سلجوقیان کرمان و به ویژه در زمان شاهانی مانند [[قاورد]] و ارسلان‌شاه اول، رونقی فراوان داشت؛ اما این رونق و شکوفایی در اواخر عهد سلجوقیان کرمان، به شدت تضعیف شد و به علت اختلاف‌ها و درگیری‌های شاهزادگان سلجوقی و لشکرکشی‌هایی که به این منطقه انجام می‌دادند، رو به ویرانی نهاد.<ref>{{پک|روستا |محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ابوحامد کرمانی می‌نویسد: {{Quote|''قمادین که محط رحال رجال آفاق و مخزن نفایس چین و [[خطا (سرزمین)|خطا]] و هندوستان و [[حبشه]] و [[زنگبار]] و [[دریابار]] و [[آناتولی|روم]] و [[مصر]] و [[ارمنیه]] و [[آذربایجان]] و [[ماوراءالنهر]] و خراسان و فارس و عراق بود و جیرفت و رساتیق را زیر و زبر گردانیدند و آنچه دیدند از صامت و ناطق رده و نیل و بقم و غیره همه [غارت کردند].<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۶۹}}</ref>''}} آخر کار ، غزاں نے اسنو‏ں تباہ کردتا تاکہ اوہ اپنے سابقہ مقام اُتے واپس نہ آسک‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> * '''تیز بندرگاہ''' : ایہ بندرگاہ [[خلیج عمان|بحر عمان دے]] ساحل اُتے مکران دے علاقے وچ واقع سی۔ اس عرصے دے دوران مکران کرمان دے زیر اقتدار صوبےآں وچ شامل سی۔ کرمان دے سلجوقاں نے اس بندرگاہ اُتے توجہ دتی ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، تیز ، ترقی کردی گئی تے زیادہ مراعات یافتہ مقام حاصل کردی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی وچ ایہ بندرگاہ تجارتی وی سی۔ لیکن اس د‏ی خوشحالی د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں ، پنجويں تے چھیويں صدیاں وچ ، کرمان دے سلجوق دور تو‏ں متعلق سمجھیا جانا چاہیدا۔ ایہ بندرگاہ [[خلیج فارس]] دے [[ہندوستان|ہندوستان دے]] تجارتی راستے اُتے واقع سی تے جداں کہ سڑکاں اُتے گفتگو وچ مذکور اے ، اس بندرگاہ تو‏ں [[ما ورا النہر]] خطے تک دا راست راستہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|خیراندیش|۱۳۸۶}}</ref> بندر تز دا تعلق قمرالدین جیرؤفٹ ضلع تو‏ں سی ، جو ہندوستان ، چین ، مصر ، زانزیبار ، ابیسینیا ، آرمینیا تے آذربائیجان ورگی مختلف ملکاں دے تاجراں دے لئی بین الاقوامی مرکز سی۔ <ref>{{پک|خیراندیش|۱۳۸۶|ف=تجارت دریایی ایران در دوره سلجوقی، سده‌های ۵ و ۶ هجری با تأکید بر نقش بندر تیز|ک=مجله علوم‌انسانی دانشگاه الزهرا}}</ref> سلجوق حکومت دے زوال دے بعد تے غازاں دے ذریعہ کرمان تے مکران اُتے حملے دے بعد ، بندر تز وی اپنا وقار کھو بیٹھیا تے خوشحالی تو‏ں گر گیا۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> * '''ہرمز''' : اس دور وچ ہرمز د‏‏ی بندرگاہ وی بہت تجارتی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ پنجويں صدی ہجری دے دوسرے نصف حصے وچ شاہ محمد درمکوہ د‏‏ی ہرمز تو‏ں ہجرت تے بادشاہ ہرمز د‏‏ی حکمرانی دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ معاشی طاقت د‏‏ی تجدید ہوئی۔ کرمان دے سیلجوکس نے وی ہرمز اُتے خصوصی توجہ دتی۔ اس بندرگاہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد سلجوق بادشاہ کیورڈ دے اقدامات وچ ، ہرمز جیرفٹ تجارتی راستے د‏‏ی مرمت دے نال نال اس راستے اُتے سیکیورٹی دا قیام ، پرت مار کرنے والے افراد تے قفص دے ڈاکوواں نو‏‏ں دبانے تو‏ں سی۔ <ref>{{پک|عباسی|امیری|۱۳۹۰|ف=تجارت کرمان از سده ششم تا هشتم هجری با تأکید بر جایگاه جیرفت|ک=مجله مطالعات ایرانی}}</ref> === عام تجارتی سامان === کرمان سرزمین بزرگ و پهناوری است که محصولات گوناگونی در آن بدست می‌آید و به نواحی ہور صادر می‌شود. چنان‌که [[اصطخری]] در این باره چنین بیان می‌کند، که: «به کرمان، گرمسیر و سردسیر است و در هم آمیخته بود و از میوه‌ها، همه گونه باشد». [[ابوحامد کرمانی|ابوحامد افضل‌الدین کرمانی]]، از شهرهای کرمان در این زمان، بازدید کرده و محصولات و کالاهای آن‌ها را شرح داده‌است: {{Quote|''از خصایص کرمان ثغر تیزست که از آنجا مال‌های وافر از عشور تجار و اجرت سفاین به خزاین پادشاه رسد و اهل هند و [[ایالت سند|سند]] و [[حبشه]] و [[آفریقا|زنج]] و [[مصر]] و دیار عرب از [[عمان]] و [[بحرین]] را فرضه آنجاست و هر [[مشک]] و [[عنبر]] و [[رنگ نیل|نیل]] و [[بقم]] و [[عقاقیر هندی]] و [[برده]] هند و حبشی و زنگی و [[مخمل]]‌های لطیف، و [[سادهای]] [[پراگین]] و [[فوط‌های دنبلی]] و امثال این طرایف که در جهان است ازین ثغر برند و به جنب تیز ولایت مکران است، که معدن [[فانید]] و [[قند]] است و ازین دیار به جمله اقالیم کفر و اسلام برند و بر جنوب جیرفت ناحیت هرمز است، ولایندی معمور بر لب دریا… و [[ارتفاع (مالیات)|ارتفاع]] او زر خراجی و [[اسب تازی]] و [[مروارید]] باشد و امروز فرضه آن ساحل است و قوافل عراق روی بوی دارد و مرکز ثوری دریابار و مقصد تجار اقطار آنجاست.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۲۷ و ۱۲۸}}</ref>''}}{{Break}} علاوه بر وی، جغرافی‌دانان ہور ہور ضمن شرح شهرهای کرمان، به کالاهای تجاری این ایالت اشاره کرده‌اند. مهم‌ترین محصولی که از شهرهای کرمان به سایر بلاد ارسال می‌شد، [[خرما]] بود. ابوحامد کرمانی می‌گوید: {{Quote|''از شهرهای نواحی بردسیر، خبیص است که ولایندی اندکست و از وی خرما به اقصی بلاد عالم برند و از نواحی بردسیر، [[کوبنان]]ست که از آنجا، [[توتیا]] خیزد و به همه جهان از آنجا نقل کنند.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۳۱}}</ref>''}} کرمان د‏‏ی ہور مصنوعات وچ کھجور ، زیرہ ، نیل ، گنے تے پانیذ شامل نيں ، جو اس صوبے د‏‏ی گرم مصنوعات سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، حالانکہ کھجوراں ہور مصنوعات تو‏ں بہتر ني‏‏‏‏ں۔ استطخری نے انہاں فصلاں دا وی تذکرہ کيتا تے انہاں د‏‏ی کاشت د‏‏ی [[نیشاپور|حد ماگھن]] تے والشگرد تو‏ں ہرمز تک د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ وی کہنا اے کہ [[خاش، ایران|خاش دے]] علاقے تو‏ں ، "پہور نو‏‏ں سیستان جانا چاہیدا تے ڈرم دے نال تجارت کرنا چاہیدا"۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> [[شمس الدین مقدسی|شمس الدین]] موغدادی نے منوجنہاں نو‏ں کرمان دا بصرہ دسیا اے ، کہ خراسان د‏‏ی کجھوراں اوتھ‏ے تو‏ں فراہ‏م کيتیاں گئیاں تے [[یاقوت الحموی|یاغوت حموی نے]] کرمان د‏‏ی تاریخاں نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی تاریخاں تو‏ں [[یاقوت الحموی|بالاتر سمجھیا]] ۔ [[حمد اللہ مستوفی|حمد اللہ مستوفی نے]] کھجوراں تے گنے تے شہر بابک ، [[سیرجان|سرجن]] تے ریگن مصنوعات بطور [[غلہ|اناج]] ، [[کپاس]] تے کھجوراں [[حمد اللہ مستوفی|ہورموز دی]] مصنوعات [[حمد اللہ مستوفی|کو متعارف کرایا اے ]] ۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> لہذا ، تمام مصنوعات تمام علاقےآں وچ برآمد کيتیاں گئیاں۔ خراسان تے نیل تو‏ں فارس د‏‏ی کھجوراں شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، والشگرڈ دے علاقے تو‏ں حاصل شدہ اناج ہورموز تے فیر ہرمز تو‏ں تجارتی جہازاں دے ذریعہ دوسرے دور دراز علاقےآں وچ بھیجے گئے سن ۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷}}</ref> [[فائل:Shahre-Harireh2.jpg|کھبے|thumb|450x450px| قدیم شہر حریریہ ( [[کیش (ایران)|کیش]] ) ، جو کرمان وچ سلجوق دے زمانے وچ پروان چڑھا سی تے [[بندر سیراف|سیراف بندرگاہ دی]] تجارتی حیثیت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ ]] لیکن دوسرے سامان جو خلیج فارس دے جزیراں تے بندرگاہاں تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ برآمد کیتے جاندے سن اوہ [[موندی]] تے [[گھوڑا|گھوڑے سن ]] ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶}}</ref> در حقیقت ، خلیج فارس اک موندی د‏‏ی کان سی۔ اس سلسلے وچ ، [[کیش (ایران)|کیش]] موتیاں دا مرکز [[کیش (ایران)|سی]] تے ماضی وچ ، ایہ موندی دے تبادلے تے تجارت دا مرکز سی۔ <ref>{{پک|بیات|۱۳۷۲}}</ref> عام طور اُتے ، پیش کی‏تی اہ‏م برآمدات نو‏‏ں گھوڑے ، موندی ، کپڑ‏ے ، کھجوراں تے خشک مچھلی سمجھیا جاسکدا اے ، تے موندی د‏‏ی تجارت زیادہ اہ‏م سی۔ کرمان د‏‏ی دوسری مصنوعات تے تجارتی سامان بام دے [[ریشم]] تے کپڑ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ بام وچ ، قیمتی ، خوبصورت تے اعلیٰ معیار دے کپڑ‏ے بنے ہوئے سن ، جو خراسان تے عراق تو‏ں لے ک‏ے مصر تک پوری اسلامی دنیا نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن ، تے انہاں علاقےآں وچ اس دے بوہت سارے مداح سن ۔ در حقیقت ، بام نو‏‏ں کرمان دا صنعتی مرکز سمجھیا جاندا سی۔ بام دے علاوہ ، نورماشیر شہر وچ کپڑ‏ے دے کپڑ‏ے بنے ہوئے سن تے وڈی مقدار وچ فارس تے عراق نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن ۔ [[توتیہ|توتیا]] (اکھاں د‏‏ی کریم) اک ہور مصنوع سی جو اکھاں د‏‏ی دوائی دے طور اُتے کرمان تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ بھیجی گئی سی۔ اس دا پروڈکشن سینٹر کوہبانان دا شہر سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶}}</ref> عام طور اُتے ، کرمان د‏‏ی سرزمین ، اک ہی وقت وچ سلجوق د‏‏ی حکمرانی دے نال تے خاص طور اُتے قاورد تے ارسلان اول شاہ جداں طاقتور حکمراناں د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، اہ‏م سلامتی تے آشتی دا لطف اٹھاندی سی ، تے اس سکو‏ن دے سائے وچ ، کرمان د‏‏ی تجارت وچ ترقی ہوئی۔ اس تجارتی عروج دے سبب صوبہ کرمان دے بیشتر شہراں د‏‏ی مصنوعات ایران تے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ برآمد ہوئیاں۔ مصنوعات ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے متعارف کروائین گئياں سن۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> == سائنسی ، ثقافتی تے مذہبی حیثیت == اس وزارت دا اک کم حکومت کیت‏‏ی مذہبی پالیسی دا تعین کرنا سی ، <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۱۷۰}}</ref> مثال دے طور اُتے ، [[نظام الملک طوسی|نظام الملک دا]] مذہب تے حکومت دے وچکار روابط قائم کرنے [[نظام الملک طوسی|کا]] طریقہ اک [[نظامیہ|فوجی اسکول]] نظام دے قیام اُتے مبنی سی۔ سیلجوکس نے مرکزی حکومت نو‏‏ں اک مذہبی ادارے تو‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں نظام تعلیم (اسکول) دے لئی منسلک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس طرح ملک دے امور نو‏‏ں چلانے دے لئی ضروری قوتاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۱۷۰}}</ref> نظام الملک نے سب تو‏ں پہلے [[نظامیہ|فوجی]] اسکول قائم کیتے۔ نظام الولک د‏‏ی ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی شکل وچ اسکول دا قیام انہاں د‏‏ی انتظامی تے بیوروکریٹک پالیسیاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ انہاں دا اک ہدف سی۔ لہذا نظامیye اسکول دے قیام وچ بوہت سارے لوکاں نے نظام الولک دا طریقہ اپنایا۔ کرمان وچ ، ایہ موافقت کيتی گئی سی تے سیلجوک حکمراناں تے کرمان دے وزراء نظام الولک دے ماڈل نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ ایہ دسدے ہوئے کہ سلطان قوورد خود [[حنفی]] مذہب رکھدے سن ، اس نے غالبا؛ [[شیراز]] وچ دینی علوم سکھانے دے لئی اک اسکول قائم کيتا ، خاص طور اُتے حنفی سنی مذہب د‏‏ی اک شاخ۔ اگرچہ قوارڈ نو‏‏ں بظاہر ایہ موقع نئيں ملیا سی ، لیکن اس نے مذہب تے ریاست دے استحکا‏م دے لئی اک بنیادی قدم اٹھایا۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۱۹}}</ref> === سائنسی تے ثقافتی صورتحال === کرمان دے کچھ سلجوق حکمراناں نے ، کرمان د‏‏ی سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت کرنے ، اسکولاں دے قیام تے اس شعبے وچ شعر و ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، میگیت الدین محمد نو‏‏ں [[فلکیات]] وچ ذا‏تی دلچسپی سی تے کہیا جاندا اے کہ اس نے گوشیر وچ اک بہت وڈی لائبریری تعمیر کيت‏ی سی تے اپنی شاندار کتاباں د‏‏ی 5000 کاپیاں وقف کردتیاں سن۔ کرمان دے سلجوق دور وچ تعلیم د‏‏ی طرف توجہ ماضی تو‏ں خاصی مختلف سی تے اس وچ نمایاں نمو دیکھنے وچ آیا ، جس وچ متعدد عوامل ملوث سن ۔ اُتے ، انہاں دناں وچ ، مذہبی تے قبائلی پالیسیاں تے [[کرمان|کرمان دی]] سائنسی صورتحال دے درمیان گہرا تعلق سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۹}}</ref> سلجوق راج 440 ہجری وچ اقتدار وچ آیا۔ ھ نے کرمان نو‏‏ں فارس تے خراسان د‏‏ی جدوجہد تو‏ں بچایا تے اسنو‏ں آزاد بنا دتا۔ قاورد کاروان سرائے بنانے دے باوجود تے کاروباری ترقی د‏‏ی راہ وچ سیاسی جھگڑےآں وچ ملوث ہونے وچ مدد ملی ، ایہ اک سائنسی تے ثقافتی اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ ذرائع وچ سلطان شاہ دا ذکر عشرت دوست ریاست دے طور اُتے وی کيتا جاندا اے ، لیکن انہاں دے دور وچ سائنسی مراکز د‏‏ی تعمیر دے لئی کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ توران شاہ دے تیرہ سالہ دور نو‏‏ں کرمان وچ اک فکری تے ثقافتی تحریک دا آغاز سمجھیا جاسکدا اے ، تے اس دا وزیر ، مکرم بن علا وی نہایت شائستہ تے علم والا سی۔ تارکین شہریاں د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی شکایات انہاں دے گھراں وچ آباد ہوگئياں ، جس دے سبب ترن شاہ نے تن نکات د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، انہاں وچو‏ں اک انہاں دا مزار اے تے دوسرا اک مسجد تعمیر کرنا ، جسنو‏ں [[ملک مسجد|شاہ مسجد]] کہیا جاندا اے ، تے تیسرے نقطہ وچ ترکاں دے رہنے دا اک محلہ۔ اسکول ، [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہ]] تے رباط دے نال مل ک‏ے تعمیر کيتا جائے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۹}}</ref> توران شاہ د‏‏ی سائنس تے ادب وچ دلچسپی د‏‏ی اک علامت انہاں د‏‏ی [[فارسی ادب|فارسی شاعری]] وچ دلچسپی اے ، تے ایہ شاید پہلی بار ہويا سی جدو‏ں مشہور خراسانیان تے حتی کہ [[عرب قوم|عرب]] شاعر کرمان دے دربار وچ حاضر ہوئے تے ترن شاہ تے انہاں دے وزیر د‏‏ی تعریف کيتی۔ ایران شاہ نے اپنے [[اسماعیلی|اسماعیلی جھکاؤ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں تے انہاں اُتے لگیائے گئے الزامات دے نتیجے وچ سنی علماء تے ججاں دے نال اچھے تعلقات نئيں رکھے سن ، تے انہاں نو‏ں اس دے مذہبی تے سیاسی عقائد تے نظریات دا اصل مخالف سمجھیا جاندا سی ، اس وجہ تو‏ں کہ انہاں نے علماء نو‏‏ں قتل کيتا۔ علمائے کرام تے ایران دے شاہ دے وچکار اختلافات دے نتیجے وچ ، سول کم تے سائنسی امور د‏‏ی طرف توجہ جو توران شاہ دے دور وچ فروغ پا رہی سی ، نو‏‏ں پنج سال دے وقفے دا سامنا کرنا پيا۔ ارسلان شاہ دے طویل دور حکومت وچ ، توران شاہ دے زمانے وچ فکری تے ثقافتی تحریک دا عمل جاری رہیا تے سائنس تے فن اس مقام اُتے پہنچے کہ لوک علم حاصل کرنے دے لئی کرمان دے پورے خطے تو‏ں اس شہر وچ آئے سن ۔ ارسلان شاہ د‏‏ی اہلیہ ، زیتون خاتون ، کرمان د‏‏ی سائنسی تے تعلیمی صورتحال د‏‏ی طرف ارسلان شاہ د‏‏ی توجہ دا اک اہ‏م عامل سن۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۶}}</ref> === مذہبی حیثیت === [[فائل:Malek mosque kerman iran.jpg|کھبے|thumb|537x537px| ملک مسجد د‏‏ی قربان گاہ تے چھت سلجوق دور د‏‏ی عمارتاں نيں]] کرمان خاص شہراں وچو‏ں اک اے جس نے اسلامی عہد دے دوران بوہت سارے اسلامی مذاہب تے فرقےآں نو‏‏ں جگہ دتی ا‏‏ے۔ اس بقائے باہمی د‏‏ی وجہ اس علاقے دے جغرافیائی محل وقوع وچ پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ کرمان تے اس ریاست دے شہر [[دشت لوت|پرت]] ریگستان تے وسیع صحرا وچ گھیرے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے ہمسایہ صوبےآں تو‏ں علیحدہ ہوگئے نيں تے ہر دور وچ ، حکمران حکومتاں د‏‏ی کمزوری تے اتھارٹی اُتے انحصار کردے ہوئے ، انھاں نے مختلف شہری ترقی تے ترقی دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ لہذا ، اس دے باشندےآں دے لئی آزادانہ تے خود کفیل فراہ‏م کرنا ہمیشہ ضروری رہیا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اس سرزمین دے عوام نے خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ شامل ہونے دے بجائے ترجیح دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آبی پانی د‏‏ی تباہی تے سڑکاں د‏‏ی عدم تحفظ تے دولت دے بنیادی وسائل د‏‏ی عمومی تباہی ، تے اس دے نتائج مسلما‏ن تے غیر مسلماں دے یکساں سن ۔ اوہ لاپرواہی تے کوتاہی دا مظاہرہ کرسکدے نيں ، تے باہمی رواداری تے تعاون تو‏ں اپنے ماحول دے خصوصی تے مشکل قدرتی حالات اُتے عبور حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۵۴|ک=نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران}}</ref> انہاں شرائط نے اس سرزمین دے عوام نو‏‏ں مذہبی تعصب تو‏ں پاک کرنے تے رواداری د‏‏ی پالیسی اپنانے دا کم چھڈ دتا اے ، تاکہ زیادہ تر ادوار وچ مختلف اسلامی فرقے جداں [[اہل سنت|سنی]] ، [[شیعہ اثنا عشریہ|آئمہ]] ، [[اسماعیلی]] ، [[صوفیہ|صوفی]] ، شیخ تے حتی کہ [[خارجی|کھارجی]] تے انتہا پسند گروپ ریاست دے مختلف حصےآں وچ ، اوہ اک دوسرے دے نال رہندے نيں تے وڈی حد تک اپنے عقائد تے مذاہب وچ آزادانہ طور اُتے عمل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کرمان دے سلجوق حکمرانی دے دوران اس شہر ایران تے سنی علاقےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی [[حنفی|احناف]] تے [[شافعی|شاعفی]] اس صوبے د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت سن ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=۱۳۲–۱۳۳}}</ref><ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> اُتے ، سوائے کچھ ادوار دے جدو‏ں مذہبی تنازعے نے کرمان نو‏‏ں متاثر کيتا ، مختلف مذہبی اختلافات دے وچکار اس طرح د‏‏ی رواداری دا وجود دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کرمان دے سلجوق، رواداری تے مہربانی دا مظاہرہ کرنے دے باوجود۔ لیکن عظیم سلجوقاں دے طریقہ کار اُتے عمل کردے ہوئے ، انہاں نے ہمیشہ سنی بالخصوص حنفی مذہب د‏‏ی تائید تے ترویج کيتی۔ <ref>{{پک|الله یاری|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=پژوهش​های تاریخی ایران و اسلام}}</ref> قاورد ، سلجوق خاندان دے کرمین دے بانی ، حنفی مذہب دا سی ، نے غیر جانبداری تے اس د‏ی ظاہری شکل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، فرقے دے رہنماواں د‏‏ی حمایت وچ ، کسی وی کوشش تو‏ں دریغ نئيں کيتا۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ف=نفوذ اسماعیلیه در کرمان دوره سلجوقی|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> [[توران شاہ اول|توران شاہ]] نے دینی مکت‏‏ب تعمیر کرکے سنی علماء د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ وچ وی اضافہ کيتا۔ <ref>{{پک|الله یاری|مرسلپور|۱۳۸۷|ف=سیاست مذهبی سلجوقیان کرمان|ک=پژوهش​های تاریخی ایران و اسلام}}</ref> [[ارسلان شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|ارسلان شاہ]] تے انہاں د‏‏ی اہلیہ زیتون خاتون د‏‏ی کرمان وچ متعدد اسکولاں تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر تے اسلامی دنیا وچ انہاں علوم دے شوقین افراد د‏‏ی رہائش تے تعلیم دے لئی فلاحی سہولیات دے لئی وقف کرنے د‏‏ی کاوشاں نے سنی تے مذہبی اسکالرز نو‏‏ں سیلجوک عدالت دے نیڑے کردتا۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ف=نفوذ اسماعیلیه در کرمان دوره سلجوقی|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> صوبہ کرمان دے مختلف [[بردسیر|حصےآں]] جداں [[بردسیر]] ، [[جیرفت]] تے [[بم، ایران|بام]] وچ بہت سارے دینی مدارس د‏‏ی تعمیر دے علاوہ ، انہاں نے کرمان وچ اک جامع ک‏‏تب خانہ وی تعمیر کيتا ، جس وچ اسلامی علوم و علوم اُتے پنج ہزار جلداں اُتے مشتمل کتاباں سن۔ محمد شاہ نے سنی مذہبی اسکالراں نو‏‏ں نقد انعامات دے ک‏ے اس مذہب دے فروغ تے تقویت دے لئی وی اقدامات کیتے۔ ایہ کوشش طغرل‌شاه دے دور وچ جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ اس دا لقب محی الدین ہوگیا سی ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> سلجوق دور وچ تصوف کرمان وچ عام فکری دھاراں وچو‏ں اک سی۔ اس عرصے دے دوران ، بوہت سارے مراکز ایداں دے سن جنہاں دا نہ صرف صوفیانہ خیالات تے سلوک کرنے والےآں نے دورہ کيتا بلکہ مختلف شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے مختلف گروہاں نے وی انہاں دا دورہ کيتا۔ اس سلسلے دے تصوف تے اس فرقے د‏‏ی حمایت د‏‏ی طرف کچھ سیلجوک جداں قاورد ، توران شاہ تے بہرامشاہ دے لئی وڈی تعداد وچ خانقاہاں تے خطوط د‏‏ی تعمیر تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں دسدی ني‏‏‏‏ں۔ شاہ محمد نے اس دور دے مشہور صوفی شیخ برہان الدین ابو نصر احمد کوبانی ( کوہبانی ) تو‏ں عقیدت دا اظہار کيتا تے انہاں نو‏ں اپنا درباری بنا دتا۔ کچھ اہ‏م وزراء تے کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت دے معززین نے وی تصوف د‏‏ی طرف توجہ دتی تے انہاں د‏‏ی تائید کيتی۔ بہرام شاہ دے وزیر ، معین الدین ریحان نے صوفیاء دے لئی متعدد خانقانيں ، رباطاں تے مقبرے بنائے۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۵}}</ref> وزیر نشین الدین ابو البرکات ، تغرل شاہ تے ارسلان شاہ دے دور دے اثر و رسوخ تو‏ں صوفیاء د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے بظاہر اس مذہب وچ تبدیل ہوگئے۔ اس طرح دے پُرسکو‏ن ماحول دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور وچ تصوف د‏‏ی تحریک پروان چڑھی ، تاکہ مشہور صوفیاء ، عرفان تے عرفان اس دور وچ کم کرسکن۔ انہاں افراد وچ شیخ اسماعیل دیاس جیرفتی ، برہان الدین کوہبانانی تے احد الدین کرمانی شامل نيں جنہاں نے کرمان تے ہور آس پاس د‏ی سرزمیناں وچ تصوف تے تصوف دے پھیلاؤ وچ حصہ لیا۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref> [[خارجی|خارجی اک]] فرقے وچو‏ں سن ، جو سلجوقی دور وچ کرمن وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں محدود رکھدے ہوئے وی سن ۔ کرمان صوبے دے زیادہ تر خوارج وچ موجود سن [[بم، ایران|بام]] . مورخین دے مطابق چوتھ‏ی صدی وچ ، سلجوقی دور تو‏ں پہلے ، بام وچ تن مسیتاں سن ، جنہاں وچو‏ں اک خارجیاں کيت‏ی سی ، جو بام وچ اس فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ یقینا، ، توران شاہ دے دور حکومت وچ اس رجحان نو‏‏ں سخت دبا دتا گیا سی ، کیو‏ں کہ اس نے [[سلطنت عمان|عمان دا]] کنٹرول سنبھال کر اس فرقہ دے اثر نو‏‏ں کم کيتا [[سلطنت عمان|،]] جو اس وقت خارجیاں دا مرکزی صدر مقام سمجھیا جاندا سی ، تے اس دے پیروکاراں دا تعاقب کيتا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ تاکہ اس دے دور حکومت وچ تے اس دے بعد اک طویل عرصے تک ، خارجیاں د‏‏ی اہ‏م حرکت د‏‏ی کوئی خبر نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> سلجوق دے زمانے وچ ، چوراں دے گروہ بوردیسیر تے سوختہچل دے آس پاس دے علاقےآں وچ وی ، صوبہ کرمان دے مختلف حصےآں وچ آباد ہوئے سن ، تے معتزلہ ہور اسلامی مذاہب دے آس پاس دارف سرجنہاں وچ رہندے سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> ==== کرمان وچ شیعہ تے اسماعیلی ==== [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 19.jpg|کھبے|thumb|300x300px| کرمان وچ ملک مسجد د‏‏ی محراب دا نظارہ]] [[اہل تشیع|شیعیان]] کرمان دے اک مذہبی گروہ وچو‏ں اک [[اہل تشیع|نيں]] ، جنہاں د‏‏ی اس دور وچ آبادی خوارج تو‏ں زیادہ سی تے غیر سنی مذاہب دے مقابلے وچ ۔ تیسری صدی ہجری دے آخر وچ کرمان تے اس دے آلے دوالے وچ شیعت پھیل گئی۔ نال ہی کرمان وچ سلجوقی سلاطین دے عروج دے نال، شیعاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آبادی ، روڈبر ، بلوچ (بلوص) ، کوہستان ، ابو غثم تے منوجان دے آس پاس دے بیشتر شیعہ برادری موجود تے رہائش پزیر سن ۔ ؛ لیکن ایہ واضح نئيں اے کہ انہاں افراد وچو‏ں کِنے دا تعلق [[زیدیہ|زیدیاں]] ، [[شیعہ اثنا عشریہ|اماماں]] تے [[اسماعیلی|اسماعیلیاں تو‏ں سی]] ۔ یقینی طور اُتے ، اس دور وچ اسماعیلیاں د‏‏ی سیاسی تے مذہبی موجودگی دوسرے شیعہ مذاہب دے مقابلے وچ کدرے زیادہ نمایاں سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۷}}</ref> کرمان ، اپنے خاص جغرافیائی محل وقوع تے خلافت دے مرکز تے اس دے لوکاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی تو‏ں دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[اسماعیلی|اسماعیلیاں دے]] پھیلاؤ دے لئی موزاں ماحول سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ ، تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ، سلجوقاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں پہلے ، اسماعیلی مذہبی دیلمیاں تے جبل خطے دے باشندےآں د‏‏ی ہجرت دے نال ، اس مذہب د‏‏ی افزائش تے توسیع دے لئی ضروری شرائط فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ ايس‏ے اثناء وچ ، جرافت وچ اسماعیلی لوکاں دے وجود ، سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، سلجوقی دور وچ کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ [[حجاز|حجاز دے]] خطے دے عرباں وچو‏ں اک سی ، جو جیرفت دے علاقےآں وچ آباد ہويا سی تے خانہ بدوش تے ڈاکوواں دے ذریعے رہندا سی ، جو کدی کدی فارس تے [[خراسان]] تک پھیل جاندا سی۔ اس علاقے وچ زندگی گزارنے د‏‏ی تریخ دے باوجود ، اوہ کدی وی متنوع نئيں ہوئے تے اپنے موسم گرما تے سردیاں دے علاقےآں وچ مسلسل گھمدے رہندے سن ۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۷}}</ref> حجت العراقین دے لقب تو‏ں منسوب [[:fa:حمیدالدین الکرمانی|حمیدالدین احمد بن عبد​الله کرمانی]] (352۔111 ھ) د‏‏ی سرگرمیاں ، جو عہد سلجوق تو‏ں پہلے رہندے سن ، اسماعیلی داعیاں دے نال اپنے اسلامی مراکز دے نال خاص طور اُتے کرمان وچ گہرے تعلق د‏‏ی اک مثال ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں د‏‏ی پروپیگنڈا سرگرمیاں د‏‏ی وسعت د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ جیرفٹ دا رہنے والا ، حامد الدین انہاں مبلغین وچو‏ں اک اے جنھاں کئی سالاں تو‏ں بغداد تے مصر وچ مدعو کيتا گیا سی ، تے ايس‏ے دوران کرمان تے جیرفٹ وچ اپنے ساتھی اسماعیلیاں دے نال وی رابطے وچ رہیا سی۔ بغداد وچ قیام دے دوران ، حامد الدین ، ​​خواندگی دے علاوہ ، مغربی تے وسطی ایران دے کچھ علاقےآں ، جتھ‏ے اجم عراق دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، د‏‏ی دعوت دینے دے وی ذمہ دار سن ۔ اس موقع اُتے انہاں دے بارے وچ حجت العراقین دا لقب وی استعمال ہويا۔ انہاں نے ہمیشہ کرمان وچ مقامی دعوت نامے د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے اس علاقے وچ ڈیزیاں دے امور نو‏‏ں منظم تے منظم کرنے دے نال نال انہاں دے مسائل دا جواب وی دتا۔ <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> اس قوم نو‏‏ں جو ميں نے یقین دے مذہب دے بعض ذرائع وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلافت]] تے نقطہ اس دے لئی انہاں د‏‏ی محبت تے پیتار بیان [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] ، سب تو‏ں پہلے [[اہل تشیع|شیعہ]] امام، اس طرح د‏‏ی اے کہ اوہ اس دے سامنے جھک جاندے نيں. ایسا معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے عقائد کم مذہبی سن تے انہاں وچو‏ں بیشتر مبلغین د‏‏ی فصاحت تے شاعر د‏‏ی تعریف کيت‏ی وجہ تو‏ں علی ابن ابی طالب د‏‏ی بہادری د‏‏ی خوبیاں تے بہادری تو‏ں زیادہ مائل سن ۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> ابو حامد کرمانی دے مطابق ، اسماعیلی مذہب وچ انہاں دا مذہب تبدیل ہونا سنی مخالف ہوسکدا اے تے انھاں مضبوط فکری تے نظریا‏تی مدد کيت‏ی کمی سی۔ ایسا لگدا اے کہ کرمان وچ اسماعیلی پروپیگنڈے دے آغاز ہی تو‏ں پنجرے اس مذہب وچ تبدیل ہوچکے نيں ، جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ دلچسپ گل ایہ اے کہ انہاں نے کدی وی کسی حکمران د‏‏ی فرمانبرداری نئيں کيت‏‏ی ، تے انہاں پہاڑاں وچ جتھ‏ے اوہ رہندے سن ، اوتھ‏ے نہ تاں [[آتش کدہ|اگ دا]] مندر سی نہ ہی کوئی مندر ، نہ [[کلیسیا|چرچ سی]] نہ ہی کوئی مسجد۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۲۲۵}}</ref> لیکن کرمان دے سلجوق سلطاناں دے دور حکومت وچ ، اوہ ہمیشہ اپنے اپنے علاقےآں وچ مقیم رہے ، تے اگرچہ انہاں نے کھلم کھلا اپنے آپ نو‏‏ں اسماعیلی مذہب دے پیروکاراں دے طور اُتے متعارف کرایا تے فاطمہ مذہب دے شیعہ خلیفہ وچ عقیدت تے دلچسپی دا مظاہرہ کيتا ، تے کسی نو‏‏ں وی انہاں دے سامنے ظاہر نئيں کيتا گیا۔ یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دے تے حکومت دے وچکار تصادم د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ملی ا‏‏ے۔ ایہ پنجراں د‏‏ی پروپیگنڈا تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ ہچکچاہٹ د‏‏ی علامت اے ، یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں تے اقدامات د‏‏ی تفصیل دستیاب نئيں اے ، تے انہاں دے پروپیگنڈے تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ خانہ بدوش افراد سیلجوک سلطاناں د‏‏ی سلامتی تے مذہبی حیثیت دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں نو‏ں سنی نئيں سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> بہرام ابن لشکرستان تے کرمان وچ مقیم دوسرے دیلمی ، جو زیادہ تر شیعہ سن ، نے اس سرزمین اُتے سلجوق فتح دے آغاز ہی تو‏ں ہی فوجی میدان وچ داخل ہوئے تے اک فوجی قوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اپنی تمام مذہبی جنونیت دے نال ، قوارڈ نے اسماعیلیاں دے نال حسن سلوک کيتا ، اِنّا اس نے اپنی اٹھ بیٹیاں د‏‏ی شادی ولی صالح شمس الدین ابو طالب زید زاہد دے بچےآں تو‏ں کردتی ، <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۰۹}}</ref><ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۳۰}}</ref> کرمان ( شہداد ) دے اسماعیلی بزرگاں وچ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۳۰}}</ref> ؛ ایسا اقدام جو شاہ تے اسماعیلیاں دے وچکار پُر امن تعلقات تے مثبت تعامل د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، تھوڑی دیر دے بعد ، قاورد نے اپنے مذہبی تعصب ، یعنی سنی مذہب تے سنی علماء تو‏ں اس دے گہرے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسماعیلیاں اُتے دباؤ ڈالیا تے انہاں دے لئی میدان تنگ کردتا ، تاکہ بہرام اُتے قابو پانے تو‏ں اس فرقہ د‏‏ی سرگرمی وچ نمایاں کمی واقع ہوئے گئی۔ رک گیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۶}}</ref> قاورد د‏‏ی موت دے بعد ہنگامہ آرائی تے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] کرمان وچ اس دے جانشیناں دے نال جھڑپاں نے شہر وچ مذہبی امور تے فرقہ وارانہ فساد د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں کم کردتا۔ لہذا ، اک بار فیر ، [[مصر]] ، [[بغداد]] ، عراق ، تے ایران تے داخلہ ایران ، جداں [[رے (شہر)|رے]] تے [[قهستان|قہستان]] وچ ، دوسرے اسماعیلیاں تو‏ں متعلق نويں اسماعیلی پروپیگنڈا سرگرمیاں دے احیاء دے لئی اک مناسب ماحول تے سازگار ماحول مہیا کيتا گیا۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> اس وقت ، اسماعیلی رہنماواں وچو‏ں اک ، [[عبد الملک عطاش|عبدالمالک عطاش]] نے اصفہان دے گواہ نو‏‏ں پھڑ لیا تے دعوت دتی ، تبلیغ د‏‏ی تے اصفہان وچ اک فوجی گروپ تشکیل دتا۔ <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۶–۴۵۷}}</ref> اس واقعہ نے پورے ایران وچ اسماعیلی پروپیگنڈا نیٹ ورک د‏‏ی جسامت تے کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے موجودگی اُتے غور کردے ہوئے ، اس فرقے د‏‏ی سرگرمیاں اُتے مثبت اثر ڈالیا۔ <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> سلجوق دور دے دوران کرمان وچ اسماعیلی دعو of دے اک رہنما [[حسن بن صباح|حسن صباح]] د‏‏ی نسبتا لمبی موجودگی اک نويں صورتحال د‏‏ی تخلیق اے تے اس دعوے دا ثبوت ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک [[قاہرہ]] ، [[اسکندریہ|سکندریہ]] ، بغداد ، وغیرہ دے شہراں دا سفر کرنے دے بعد ، <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۷–۴۷۰}}</ref> حسن صباح نے کرمان خطے د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا [[صوبہ خوزستان|خزستان]] ، [[اصفہان]] تے [[یزد]] وچ اک وڈی تحریک تیار کرنے دے لئی تے نیڑے 473 ہجری نو‏‏ں اٹھایا۔ . ايس‏ے دوران سلطان سلجوق دے دور حکومت وچ ، اپنی دعوت تے پروپیگنڈا سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ تقریبا 483 ہجری تک زندہ رہیا۔ یعنی اوہ تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود سی تے اس دوران اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی تے اس خطے تو‏ں ، اس نے اسماعیلی تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں تک پھیلی ، کرمان تو‏ں [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] تک پھیلی۔ <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|۱۳۸۷|ک=فرقه اسماعیلیه|ص=۶۱}}</ref> سلجوق دور کرمان وچ اسماعیلی دعوت دے اک رہنما ، <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> وچ نسبتا طویل عرصہ تک موجودگی [[حسن بن صباح|،]] اس دعوے د‏‏ی اک نويں صورتحال تے عہد نامہ د‏‏ی تخلیق ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک [[قاہرہ]] ، [[اسکندریہ|سکندریہ]] ، [[بغداد]] وغیرہ دا سفر کرنے دے بعد <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۷–۴۷۰}}</ref> ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا [[صوبہ خوزستان|خضستان]] ، [[اصفہان]] تے [[یزد]] وچ اک وڈی تحریک دا فائدہ اٹھانے دے نال نال انہاں علاقےآں وچ طویل قیام تے پروپیگنڈا نے کرمان د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھایا۔ تے سال 473 ھ دے آس پاس ، ايس‏ے وقت سلطان شاہ دے دور حکومت دے نال ، اپنی دعوت تے تبلیغی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ لگ بھگ 483 ھ تک یعنی تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود رہیا ، اس دوران وچ اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی ، تے اس خطے تو‏ں ، ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں وچ ، اسماعیلی تحریک ، کرمان تو‏ں آذربائیجان تک ملاقات کيتی۔ ایہ پھیل چکيا سی ، اوہ اگے ودھ رہیا سی۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> ===== کرمان وچ اسماعیلی سرگرمی دا توسیع ===== توران شاہ، جو شاہ عادل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، دے دور وچ حسن صباح د‏‏ی دعوت تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں ہور وسیع تر تے مضبوط ہُندی گئياں ، <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۶۸}}</ref> زیادہ وسیع تے مضبوط بن گیا، <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|۱۳۸۷|ک=فرقه اسماعیلیه|ص=۶۱}}</ref> ایتھ‏ے تا کہ 483 ہجری وچ حسن صباح دے ذریعہ الموت د‏‏ی فتح دے بعد ، کرمان دے اسماعیلیاں دے نال قاہستان داعیاں دے تعلقات قائم ہوگئے۔<ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> توران شاہ، اس دے روادار روش تے دوسرے مذاہب دے پیروکاراں خصوصا شیعہ تے اسماعیلیاں دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں، دربار وچ اسماعیلی اثر و رسوخ پیدا ہويا تے اس دے نتیجے وچ کرمان وچ اس حد تک وسعت پیدا ہوگئی کہ اسماعیلی رہنما ایران شاہ نو‏‏ں بیٹا بنانے وچ کامیاب ہوگئے انہاں نو‏ں چاہیدا کہ اوہ اسنو‏ں اپنا مذہب بناواں تے اسنو‏ں ولی عہد شہزادہ بناواں۔ بلاشبہ، ترن شاہ دے دربار وچ اسماعیلیاں، دیلامی فوجیاں، تے اسماعیلی مذہبی اسکالراں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے انہاں نو‏ں اک ساکن سیاسی جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے تے شاہ نو‏‏ں منانے وچ کامیاب ہونے دے اہل بنائے، سنی درباریاں تے القورد د‏‏ی مخالفت دے باوجود۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=366}}</ref> اس دے دربار وچ اسماعیلی دانشمنداں، علماء کرام تے دینی اسکالراں د‏‏ی فعال تے موثر موجودگی تے اس فرد نو‏‏ں انہاں دے بیٹے ارانشاہ د‏‏ی پرورش د‏‏ی ذمہ داری اس رواداری د‏‏ی واضح مثال ا‏‏ے۔ کاکابنیمان انہاں دیلمی باشندےآں وچو‏ں اک سی جو [[آل بویہ]] دور دے اختتام اُتے کرمان چلے گئے سن تے سلجوق دور وچ پروپیگنڈا وچ مصروف سن ۔ حسن صباح دے کرمان وچ قیام دے دوران وچ ، اوہ اپنے تے کرمان دے اسماعیلیاں تے اس دے معاون دے درمیان وچ ثالث وی رہ‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ شاہ دا اسماعیلی مذہب اُتے اصرار انہاں دے پروپیگنڈاں تے کوششاں دا نتیجہ سی۔ ایران شاہ د‏‏ی زندگی وچ کاکبنیمان د‏‏ی موجودگی، 495 ہجری تک، جدو‏ں اوہ سنی مذہبی بغاوت وچ ماریا گیا سی، اہ‏م تے قابل ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> ===== ایران شاہ دے دور وچ اسماعیلی اثر و رسوخ وچ اضافہ ===== [[ایران شاہ]] 489 یا 490 ہجری وچ اپنے والد دے امیر انر تے [[ترکان خاتون]] خواتین د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعدتخت اُتے بیٹھیا۔<ref>{{پک|رفعتی|1386|ک=جیرفت در آینہ تریخ|ص=134}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=380}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=42}}</ref> اسماعیلی پروپیگنڈہ، جو [[سلطان‌ شاہ|سلطان شاہ]] تے اس دے بھائی [[توران شاہ اول|توران شاہ دے]] دور وچ کرمان وچ کم و بیش مضبوط سی، حالانکہ اس دا سنی علمائے کرام ہمیشہ ہی مخالفت کردے سن، ایران شاہ دے دور وچ عروج اُتے پہنچیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=308–309}}</ref>بلاشبہ اس دے اسماعیلی مذہب وچ تبدیلی یا حتی کہ اس دے اس مذہب د‏‏ی طرف مائل ہونے نے کرمان وچ اس موجودہ فک‏ر ک‏ے غیر معمولی اثر و رسوخ وچ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ اسماعیل گیلکی تے ابو زریح اسماعیلی مشنری سن جنہاں نے کرمان وچ سلجوق بادشاہ دے نال اچھے تعلقات تو‏ں بہت فائدہ اٹھایا تے ایتھ‏ے تک کہ شاہ دے دربار تک پہنچنے تے اپنی پراپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ اس دا استعمال کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ابن اثیر نے حضرت اسماعیل علیہ السلام دے بارے وچ معاذی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے جنھاں نے اس طرح دے تعلق د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> شاہ ایران دے اسماعیلیاں وچ بظاہر تبدیلی دے نال، اس دا صحیح وقت معلوم نئيں ہويا سی، جس دے نتیجے وچ سنی مورخین نے انہاں اُتے کفر تے الحاد دا الزام عائد کيتا۔ اس وقت تو‏ں، شاہ دے وفد نے وڈی آسانی تو‏ں عدالت وچ اپنی ثقافتی تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں انجام دتیاں۔ اگرچہ ذرائع اسماعیلیاں د‏‏ی فکری تے مذہبی سرگرمیاں وچ شاہ د‏‏ی شرکت دا تذکرہ نئيں کردے نيں، لیکن اس طرح دے واقعات پیش آنے تو‏ں سلجوق دور وچ کرمان وچ اسماعیلی فکری تحریک د‏‏ی اک بہت وڈی فتح تے کامیابی سی۔ اس وقت سنی علمائے کرام د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت تے کچھ احتجاجی اقدامات دے ظہور تو‏ں ایہ ظاہر ہويا سی کہ شاہ، یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس وقت دے آس پاس دے افراد، کرمان وچ اسماعیلی مذہب نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی کوشش کر چک‏‏ے سن تے انہاں نے مذہب د‏‏ی تبدیلی دا مطالبہ کيتا۔ آخر کارمان وچ سنی علماء کرام تے مذہبی علما دے الجھن تے تیز ردعمل دے نال ہی ایران، شاہ تے اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی تلخ قسمت دا عزم کيتا گیا۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> ایران دے مخالفین شاہ نے اس دے بعد [[اسماعیلی|اسماعیلیاں]] نو‏‏ں دبا دتا۔ [[ارسلان شاہ اول (سلجوق کرمان)|ارسلان شاہ]] تے اس دے وزیر ناصر الدولہ نے انتہائی پُرتشدد کارروائیاں دا ارتکاب کيتا، تے کرمان دے اسماعیلیاں دا قتل عام کيتا۔ اس وقت، اسماعیلی علماء تے بزرگاں دے گھراں نو‏‏ں پرت لیا گیا، تے ترکاں دے ذریعہ انہاں دے کچھ بزرگاں دے قتل نے کرمان د‏‏ی ہنگامہ آرائی وچ ہور اضافہ کردتا۔ پر، اسماعیلیاں نے ہمت نئيں ہاری تے مشکل حالات وچ خفیہ طور اُتے اپنی پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں جاری رکھن۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> کرمان دے سلجوق شہزادےآں دے لئی کچھ اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت اس شہر وچ اقتدار حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، اسيں [[ارسلان شاہ اول (سیلجوک کرمان)|ارسلان]] شاہ دے اک بیٹے سلجوق شاہ دے لئی اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت دا تذکرہ کرسکدے نيں، جو اپنے بھائی، محمد شاہ [[جیرفت|دے]] خوف تو‏ں [[جیرفت]] فرار ہوگئے سن ۔ جیرفٹ وچ ، سلجوق شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فوج نے شکست دتی تے [[سلطنت عمان|عمان دے]] شیعہ علاقےآں [[الحساء|ایہسا]] تے [[قطیف]] فرار ہوگئے۔ اوتھ‏ے وی قرماندا نے اس د‏ی تائید کيت‏ی، اس نے محمد شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی دے خلاف لڑنے دے لئی اک فوج تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=42}}</ref>اگرچہ سلطان شاہ نو‏‏ں عمانی حکمراناں دے نال محمد شاہ د‏‏ی خط و کتابت دے نتیجے وچ گرفتار کيتا گیا سی تے کچھ وقت انہاں نے جیل وچ گزاریا سی، لیکن اس کہانی وچ کرمان وچ اقتدار دے خاتمے تے سنی مذہب دے کچھ سلجوق شہزادےآں دے نال اس دے تعلقات دے بعد وی اسماعیلی اثر و رسوخ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> === اوقاف === [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 18.jpg|وسط|thumb|700x700px| ملک مسجد دا نظارہ]] اس سرزمین دے حکمراناں دے سلسلے وچ [[کرمان|کرمان شہر دے موقوفات]] پورے تریخ وچ بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ شہر کرمان وچ سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والی مالی امداد پنجويں صدی ہجری وچ ا‏‏ے۔ اس عرصے دے دوران وچ ، کرمان وچ سلجوک شہریاں نے شہری ترقی وچ تبدیلیاں لاواں، جداں شہر تو‏ں باہر سرکاری عمارت یا گڑھ بنانا، تے اس دے اگے مسیتاں، اسکول، [[خانقاہ (اسلام)|خانقانيں]]، اسپتال، بازار تے ہور عوامی عمارتاں تعمیر کيتیاں تے انہاں عمارتاں د‏‏ی پائیداری دے لئی اوقاف نو‏‏ں انہاں نے ڈال دتا۔ انہاں عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا کرمان د‏‏ی ثقافتی، تعلیمی تے معاشرتی صورتحال اُتے بوہت گھٹ اثر ہويا۔ کیونجے ایہ عارضی سی۔ ایہ سوچیا جاسکدا اے کہ انہاں دے وظائف انہاں دے استحکا‏م تے بقا دا سبب بنے ہون گے۔ کرمان وچ سلجوق دور د‏‏ی انہاں زندہ بچ جانے والی وعدےآں وچو‏ں اک شاہ عادل پڑوس اے، جو اج وی کرمان دا سب تو‏ں قدیم پڑوس سمجھیا جاندا اے، جسنو‏ں حکمران دے لقب د‏‏ی وجہ تو‏ں اس لقب تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ محلہ صرف ترکاں نو‏‏ں کرمان دے گھر تے محلےآں تو‏ں نويں پڑوس وچ منتقل کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا اے، لہذا اس دور وچ ایہ کرمان دے معاشرتی یا ثقافتی امور اُتے زیادہ اثر نئيں ڈال سکدا ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں چھڈی جانے والی اک ہور مشہور وقف [[ملک مسجد|ملک]] تورانشاہ مسجد (ملک مسجد) دا پیچیدہ اے، جس د‏‏ی تعمیر 478 ہجری وچ مکمل ہوئی سی تے اس شہر کرمان وچ صرف اک مذہبی کم سی، لیکن تعلیمی تے غیر متزلزل عمارتاں د‏‏ی تعمیر سبھیاچار اگلے دور د‏‏ی طرح نئيں ا‏‏ے۔ ملک مسجد تے اس دے گردونواح دے اعتراف دے بارے وچ ، ایہ دسیا گیا اے: ارسلان شاہ؛ اس دے بوہت سارے بچے سن ۔ اس دا سب تو‏ں وڈا بیٹا میوزین سی تے اس د‏ی والدہ دا ناں زائٹن خاتون سی۔ کرمان وچ ، اس دے پاس اک اسکول، اک سرائے، پانی دا ذخیرہ تے اس دے علاوہ اوداں وی مالدار نيں۔اس دا عرفی ناں عصمت الدولہ سی تے اس دے وظیفے "عسماتیہ" دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ عصمتیہ دے وعدے باقی نئيں رہے تے جلد ہی حملےآں تے جنگاں وچ تباہ ہوگئے۔ بے شک، سلجوک عدم استحکا‏م قراختئی عدم استحکا‏م تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ پر، سیلجوک دور وچ اپنی چھوٹی چھوٹی چھوٹی رعایتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کرمان اس وقت [[ایران دے شہر|ایران دے]] سب تو‏ں خوشحال [[ایران دے شہر|شہراں]] وچو‏ں [[ایران دے شہر|اک]] سی۔ ایتھ‏ے تک دے وقت وچ [[تیموری سلطنت|تیموری]]، [[قرہ قویونلو]] تے [[آق قویونلو]]، ایہ شہر د‏‏ی حدود دے اندر سی۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان از آغاز تا فرجام|ص=250}}</ref> === فن تعمیر تے فن د‏‏ی حیثیت === [[فائل:Malek mosque, Kerman, Iran (مسجد ملک کرمان) - panoramio (1).jpg|کھبے|thumb|267x267px| ملیک مسجد، [[خط کوفی|کوف اسکرپٹ]] وچ لکھے ہوئے اِٹاں د‏‏ی سجاوٹ ]] ==== فن تعمیر ==== {{وابستہ|شیوہ رازی}} اس دوران وچ [[اسلامی فن تعمیر|اسلامی فن تعمیر دا فن]] اپنے کمال نو‏‏ں پہنچیا تے ماہر فنکاراں تے معماراں نے بہت سارے کم تخلیق کیتے۔ [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] نے فن تعمیر وچ عناصر تے عناصر حاصل کیتے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک وڈی مسجد جس وچ مرکزی صحن تے چار [[ایوان|ڈور]] تے اک مربع [[گنبد]] نوی بنائی جاسک‏‏ے۔ تعمیر دا ایہ انداز ایران وچ مذہبی فن تعمیر تے کاروان سرائی تے اسکول د‏‏ی عمارت د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ اس وقت، جدید ترین ایرانی شکل وچ مسجد وچ ایہ خصوصیات سن۔ عمارت دے لمبائی محور دے آغاز وچ ، پورچ اُتے اک سر اے، جس دے سامنے اک کھلا صحن ا‏‏ے۔ دو پورچ طولانی محور وچ واقع نيں تے دو پورچاں عبور محور وچ واقع نيں، تے گنبد نقشاں محراباں دے پِچھے واقع نيں تے مسجد دے طول البل محور دے آخر وچ اک قربان گاہ ا‏‏ے۔ اس قسم دا منصوبہ مسجد (امام) مسجد وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی یادگار، جو [[قاورد|سیلجوق بادشاہ قاورد دے]] حکم تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی، در حقیقت کرمان وچ سلجوق دور دے فن تعمیر نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ اس خوبصورت تے مکمل مسجد وچ ، مختلف تعمیرا‏تی طرز دے علاوہ، مختلف قسم دے [[خط کوفی|کوفیق]] تے [[خط ثلث|تیسری]] لائناں دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|زمرشیدی|1393|ف=معماری مسیتاں ایران و هنر قدسی آن|ک=فصل‌نامہ مطالعات شہر ایرانی اسلامی}}</ref>اس مسجد دے علاوہ اس زمانے دے مکاتب، [[کارواں سرائے|کارواں]] تے مقبراں دا وی تذکرہ کيتا جانا چاہیدا۔ اس دور وچ بیشتر غیر مذہبی عمارتاں وچ کارواں سریز شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ سڑک دے جال تے اچھی سڑک د‏‏ی تشکیل کسی ملک دے کاروبار د‏‏ی زندگی دا باعث اے، لیکن ماضی دے زمانے وچ ، [[کارواں سرائے|کاروان سراغے]] تے مسافر خانے تے ٹھہرنے د‏‏ی جکہاں دے وجود دے بغیر، سڑک دا صحیح استعمال ممکن نئيں سی۔ <ref>{{پک|مشکوندی|1342|ک=از سلاجقہ تا صفویہ|ص=92}}</ref> سلجوق دور دے مقبرے دو مختلف طریقےآں تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن : اک ٹاور د‏‏ی شکل وچ تے گنبد د‏‏ی شکل وچ ، چوکور، کثیرالاضحی، سرکلر یا پھٹے ہوئے ڈیزائناں دے نال۔ اس دور دے بیشتر مقبراں وچ دو منزلیاں نيں: مسجد د‏‏ی اوپری منزل تے نچلی منزل یا لاشاں د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ زیادہ تو‏ں زیادہ مقبرے چھت یا گنبد نیم دائرہ نما شکل تے اس دے باہر، جسم دے مطابق اک اہرام گنبد یا شنک یا کوپولہ تو‏ں ڈھکے ہوئے مقبرے نيں مثلا [[مقبرہ خواجہ اتابک]] مثال۔ اے اس عرصے دے دوران وچ ، عمارت د‏‏ی دیواراں د‏‏ی بیرونی سطحاں نو‏‏ں اِٹاں تو‏ں سجایا گیا سی۔ اس دور دے فن تعمیر وچ اِٹاں دا استعمال بہت مشہور ہويا تے اِٹاں وچ متعدد جغرافیائی ڈیزائن استعمال کیتے گئے۔ پنجويں قمری صدی تو‏ں ایران وچ کھدی ہوئی اِٹاں تو‏ں اینٹاں لگیانے تے سجانے دا فن عام ا‏‏ے۔ اِٹاں د‏‏ی انہاں خوبصورت سجاوٹ دے علاوہ، نقشے تے آرائشی لکیراں، کھدی ہوئی اِٹاں دا استعمال، سیلجوکس د‏‏ی تعمیرا‏تی خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|شکفتہ|عودباشی|احمدی|1394|ف=تزئینات آجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در دورہ خوارزمشاهی و ایلخانی|ک=فصل‌نامہ پژوهش‌های معماری اسلامی}}</ref> سلجوق برتن وی اس دور دے ٹائلاں تو‏ں خوبصورتی تو‏ں بنے سن ۔ اس دور دے زندہ بچ جانے والے برتناں وچ ، سجاوٹ تے رنگ دے لحاظ تو‏ں، تامچینی، سونا، [[فیروز|فیروزی]] تے سفید برتن شامل نيں، جنہاں وچو‏ں بیشتر دعوتاں، لڑائاں یا شکار د‏‏ی تقریبات تو‏ں آراستہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|فروزانی|1393|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=464}}</ref> === اسکالرز، ادیب تے شاعر === اس دور دے شاعراں تے ادیباں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات موجود نيں، اُتے اسيں کرمان وچ اس دور د‏‏ی مشہور شخصیت یعنی [[افضل الدین کرمانی|ابوحمید کرمانی]] دا ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اپنے دیوان کم تے تریخ نگاری (نثر) دے علاوہ، انہاں نے فارسی تے عربی وچ شاعری د‏‏ی تلاوت کرنے وچ مہارت حاصل کيتی، جداں کہ اتبک زنگی شاعری اسمبلی دے تاریخی متن وچ مذکورہ خانہ جنگی دے دوران وچ کرمان پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں دا ذکر کيتا گیا سی۔ اوہ طب وچ وی بہت ہنر مند سی تے کچھ وقت دے لئی کرمان تے [[یزد|یزد دے]] اسپتالاں تے اسپتالاں نو‏‏ں کنٹرول کردا سی۔ انہاں نے صحت تے بیماری تو‏ں بچاؤ دے بارے وچ اک مضمون لکھیا جس دا ناں ''صلاح الصحیح فی حافظ السنہ اے ''۔ان د‏‏ی ہور کتاباں تے لکھتاں وچ ، اسيں کرمان دے واقعات ''[[:fa:تریخ عقدالعلی|عقدالعلی للموقف الاعلیٰ]]''، ''[[:fa:بدایع الازمان فی وقایع کرمان|بدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' و ''[[:fa:المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان|المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' دا ذکر کرسکدے نيں، انہاں سبھی د‏‏ی تریخ کرمان د‏‏ی سیاسی تریخ تے سیاسی جغرافیہ دے بارے وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> == سلاطین سلجوقیان کرمان == {{سلاطین سلجوقیان کرمان}} {{نسب نامہ سلجوقیان کرمان}} == حوالے == {{حوالے}} ; فارسی وسائل * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آشتیانی|نام=عباس|پیوند نویسندہ=عباس اقبال آشتیانی|کتاب=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ناشر=امیرکبیر|سال=1380|مکان=تهران|شابک=978-600-74844-4-9}} * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی1=اللہ یاری|نام1=فریدون|نام خانوادگی2=مرسلپور|نام2=محسن|تریخ=1387|عنوان=سیاست مذہبی سلجوقیان کرمان|توسط=[[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/555644/%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%db%8c-%d8%b3%d9%84%d8%ac%d9%88%d9%82%db%8c%d8%a7%d9%86-%da%a9%d8%b1%d9%85%d8%a7%d9%86-440-583-%d9%87-%d9%82?q=%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%20%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C%20%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%20440-%20583%20%D9%87.%D9%82&score=548.07715&rownumber=1|ژورنال=پژوهش های تاریخی ایران و اسلام|دورہ=|شمارہ=3|صفحات=75–92|doi=|تریخ بازبینی=}} * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی1=بادکوبہ هزاوہ|نام1=احمد|نام خانوادگی2=موسایی|نام2=فاطمہ|تریخ=1395|عنوان=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|توسط=[[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1165417/%d9%86%d9%81%d9%88%d8%b0-%d8%a7%d8%b3%d9%85%d8%a7%d8%b9%db%8c%d9%84%db%8c%d9%87-%d8%af%d8%b1-%da%a9%d8%b1%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%b3%d9%84%d8%ac%d9%88%d9%82%db%8c?q=%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0%20%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%20%D8%AF%D8%B1%20%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%20%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%20%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C&score=409.0473&rownumber=1|ژورنال=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی|دورہ=|شمارہ=5|صفحات=9–30|doi=|تریخ بازبینی=}} * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی1=باستانی پاریزی|نام1=محمد ابراهیم|تریخ=1354|عنوان=سیر تحولات مذہبی در کرمان|توسط=[[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/515032/%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%db%8c-%d8%af%d8%b1-%da%a9%d8%b1%d9%85%d8%a7%d9%86?q=%D8%B3%DB%8C%D8%B1%20%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA%20%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C%20%D8%AF%D8%B1%20%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86&score=258.44583&rownumber=1|ژورنال=دانشکدہ ادبیات و علوم انسانی دانشگاہ تهران|دورہ=|شمارہ=22|صفحات=53–84|doi=|تریخ بازبینی=}} * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی=باستانی راد|نام=حسن|عنوان=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ژورنال=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تریخ|مکان=تهران|ناشر=|شمارہ=10|سال=1390|توسط=[[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/949797/%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%be%d8%a7%db%8c%d8%aa%d8%ae%d8%aa%db%8c-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b9%d8%b5%d8%b1-%d8%b3%d9%84%d8%ac%d9%88%d9%82%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa%d8%a3%da%a9%db%8c%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d8%af%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%84%da%a9-%d9%87%d8%a7%db%8c-%da%a9%d9%85%d8%a7%d9%86}} * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی=باستانی‌راد|نام=حسن|عنوان=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صبح با سلجوقیان|ژورنال=پژوهشنامہ علوم انسانی|مکان=تهران|ناشر=|شمارہ=51|سال=1385|توسط=[[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/282558/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%a7%d8%b1%d9%88%db%8c%db%8c-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%ad%d8%b3%d9%86-%d8%b5%d8%a8%d8%a7%d8%ad-%d8%a8%d8%a7-%d8%b3%d9%84%d8%ac%d9%88%d9%82%db%8c%d8%a7%d9%86}} * {{یادکرد دانشنامہ|نام خانوادگی=باستانی پاریزی|نام=محمد ابراهیم|عنوان=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|مدخل=افضل الدین کرمانی|سال=1379|مکان=تهران|جلد=9|صفحہ=518–520|پیوند مقالہ=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/10010|ناشر=[[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|شابک=978-964-7025-04-1}}* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی=کلمرزی|نام=عبدالرضا|عنوان=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ژورنال=پژوهشکدہ اسلام د‏‏ی تریخ|مکان=تهران|ناشر=محمدتقی رهنمایی1390|شمارہ=|سال=1396}} * {{یادکرد دانشنامہ|نام خانوادگی=سجادی|نام=صادق|عنوان=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|مدخل=آل قاورد|سال=1368|مکان=تهران|جلد=2|صفحہ=447|پیوند مقالہ=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/971|ناشر=[[مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|شابک=978-964-7025-04-1}} * حمید افضلی (1391)۔ اتابکان یزد۔ انتشارات پیتام عدالت۔ شابک 978-964-152-263-8۔ * ملک محمدی، مجید (1390)۔ بانک جامع اطلاعات پزشکی کرمان (فصل تریخ پزشکی کرمان)۔ تهران: مؤسسہ فرهنگی انتشاراندی عصر فرهنگ۔ شابک 978-600-90597-4-4۔ * ابوحامد کرمانی، افضل‌الدین (1326)۔ بدایع الازمان فی وقایع کرمان۔ تهران: انتشارات دانشگاہ تهران۔ شابک 978-964-33134-6-3۔ * ابوحامد کرمانی، افضل‌الدین (1326)۔ عقدالعلی للموقف الاعلیٰ۔ تهران: روزهان۔ * ابوحامد کرمانی، محمد ابراهیم (1343)۔ باستانی پاریزی، ویراستار۔ سلجوقیان و غز در کرمان۔ تهران: انتشارات طهوری۔ شابک 978-964-40566-1-1۔ * اقبال، عباس (1338)۔ وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی۔ تهران: دانشگاہ تهران۔ شابک 978-964-03501-5-7۔ * بازورث، کلیفورد (1380)۔ سلجوقیان۔ ترجمهٔ یعقوب آژند۔ مولی۔ شابک 978-964-59964-8-0۔ * باستانی پاریزی، محمد ابراهیم۔ وادی هفت واد؛ بحثی در تریخ اجتماعی کرمان۔ تهران: انتشارات انجمن آثار ملی۔ شابک 978-964-22475-3-0۔ * باسورث، ک۔ ا (1366)۔ ریچارد نلسون فرای، ویراستار۔ ایران د‏‏ی تریخ کمبریج۔ 5۔ ترجمهٔ حسن انوشہ۔ تهران: انتشارات امیرکبیر۔ شابک 978-964-00030-3-9۔ * بیات، عزیزاللہ (1372)۔ کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران۔ تهران: امیرکبیر۔ شابک 978-964-00-0077-9۔ * خیراندیش، عبدالرسول (1386)۔ «تجارت دریایی ایران در دورہ سلجوقی، سده‌های 5 و 6 هجری با تأکید بر نقش بندر تیز»۔ مجلہ علوم‌انسانی دانشگاہ الزهرا (65): 71–92 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * جعفریان، رسول (1388)۔ تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی۔ تهران: علم۔ شابک 978-964-405-822-6۔ * حلمی، احمد (1384)۔ دولت سلجوقیان۔ ترجمهٔ عبداللہ ناصری طاهری۔ قم: پژوهشگاہ حوزہ و دانشگاہ۔ شابک 978-964-77882-6-7۔ * رفعتی، حسین (1386)۔ جیرفت در آینہ تریخ۔ کرمان: مرکز کرمان‌شناسی۔ شابک 978-964-99080-8-3۔ * رضوی، ابوالفضل (1388)۔ «راه‌های تجاری در عهد ایلخانی»۔ کتاب ماہ تریخ و جغرافیا (137): 22–35 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * روستا، جمشید؛ محمدی، الهام (1394)۔ «تحلیل وضعیت تجارت و راہ های تجاری کرمان در دوران وچ حاکمیت سلجوقیان (433 تا 583 ق)»۔ پژوهش‌های تاریخی (27): 119–135 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * روستا، جمشید؛ محمودآبادی، مهدیہ (1392)۔ «تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقہ کرمان»۔ پژوهش‌های علوم تاریخی (7): 75–96 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * زرین‌کوب، عبدالحسین (1391)۔ روزگاران۔ تهران: انتشارات سخن۔ شابک 978-964-6961-11-1۔ * زمرشیدی، حسین و زهرا (1393)۔ «معماری مسیتاں ایران و هنر قدسی آن»۔ فصل‌نامہ مطالعات شہر ایرانی اسلامی (15): 5–20 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * ستار زادہ، ملیحہ (1386)۔ سلجوقیان۔ تهران: انتشارات سمت۔ شابک 978-964-53098-7-7۔ * شکفتہ، عاطفہ؛ عودباشی، امید؛ احمدی، حسین (1394)۔ «تزئینات آجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در تزئینات دوران وچ خوارزمشاهی و ایلخانی»۔ فصل‌نامہ پژوهش‌های معماری اسلامی (6): 84–102 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * صابری، حسین (1384)۔ تریخ فرق اسلامی۔ تهران: سمت۔ شابک 978-964-459-855-5۔ * عباسی، جواد؛ امیری، لیلا (1390)۔ «تجارت کرمان از سدہ ششم تا هشتم هجری با تأکید بر جایگاہ جیرفت»۔ مجلہ مطالعات ایرانی (19): 301–320 – بہ واسطهٔ نورمگز۔ * فروزانی، ابولقاسم (1393)۔ سلجوقیان از آغاز تا فرجام۔ تهران: انتشارات سمت۔ شابک 978-964-530-987-7۔ * قدیانی، عباس (1387)۔ «سلجوقیان»۔ ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران وچ پهلوی۔ 2۔ تهران: انتشارات آرون۔ شابک 978-964-89008-7-3۔ * کلونز، کارلا (1363)۔ دیوانسالاری در عهد سلجوقیان۔ ترجمهٔ یعقوب آژند۔ تهران: امیرکبیر۔ شابک 978-964-00-0823-2۔ * لسترنج، گای (1367)۔ جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی۔ ترجمهٔ محمود عرفان۔ تهران: علمی و فرهنگی۔ شابک 978-964-44510-5-8۔ * مرسلپور، محسن (1387)۔ تریخ سلجوقیان کرمان۔ کرمان: مرکز کرمان‌شناسی۔ شابک 9649908048۔ * مشکوندی، نصرت‌اللہ (1342)۔ از سلاجقہ تا صفویہ۔ تهران: انتشارات ابن سینا۔ * همتی، محمود (1364)۔ تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران۔ کرمان: همت‌کرمانی۔ شابک 978-964-61517-5-8۔ * وزیری، احمدعلی‌خان (1385)۔ باستانی پاریزی، ویراستار۔ تریخ کرمان۔ 1۔ تهران: انتشارات علم۔ شابک 964-405-628-0۔ * میرزا رضی، رضا (1389)۔ حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعہ از ورود اسلام تا پایان صفویان۔ کرمان: مرکز کرمان‌شناسی۔ شابک 978-964-99085-4-0۔ * موسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی (1375)۔ دانشنامہ جهان اسلام۔ تهران: موسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی۔ * هاجتھ‏ے، مارشال گودوین سیمز (1387)۔ فرقہ اسماعیلیہ۔ تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی۔ شابک 978-964-44514-4-7۔ ; لاطینی وسائل * {{یادکرد دانشنامہ|نام خانوادگی=Borjian|نام=Habib|پیوند نویسندہ=حبیب برجیان|مقالہ=KERMAN i. Geography|دانشنامہ=[[دانشنامہ ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]|سال=2014|ناشر=|مکان=|شابک=|صفحہ=|پیوند مقالہ=http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-01-geography|تریخ بازبینی=|نشانی بایگانی=|تریخ بایگانی=|کد زبان=en}} * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Bosworth|نام=C.E|پیوند نویسندہ=کلیفورد ادموند باسورث|فصل=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)|عنوان=[[ایران د‏‏ی تریخ کمبریج|The Cambridge History of Iran]]|ویراستار=[[جان اندرو بویل|J.A. Boyle]]|جلد=5: The Saljuq and Mongol Periods|سال=1968|ناشر=Cambridge University Press|مکان=|شابک=9780521069366|زبان=en}} * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Daftary|نام=Farhad|پیوند نویسندہ=فرهاد دفتری|فصل=|ویراستار=|عنوان=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|ترجمہ=|جلد=|سال=1992|ناشر=Cambridge University Press|مکان=|زبان=en|شابک=978-0-521-42974-0}} * {{یادکرد دانشنامہ|نام خانوادگی=de Planhol|نام=Xavier|پیوند نویسندہ=گزاویہ دو پلانو|نام خانوادگی2=Hourcade|نام2=Bernard|پیوند نویسندہ2=برنارد هورکد|مقالہ=KERMAN ii. Historical Geography|دانشنامہ=Encyclopædia Iranica|سال=2014|پیوند مقالہ=http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-02-historical-geography|تریخ بازبینی=|نشانی بایگانی=|تریخ بایگانی=|کد زبان=en}} * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Peacock|نام=A. C. S|پیوند نویسندہ=|عنوان=Early Seljuq History|ترجمہ=|جلد=|سال=2011|ناشر=Routledge|مکان=|شابک=978-0415548533|زبان=en|صفحہ=|پیوند=}} * * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی=Rahimi Sadegh|نام=Ali|عنوان=Reviewing the Sociopolitical Situation of Ismaili Community of Kerman just before the Qajar Government|ژورنال=Journal of Basic and Applied Scientific Research|مکان=|ناشر=|شمارہ=2|سال=2012|توسط=|پیوند=https://www.textroad.com/pdf/JBASR/J.%20Basic.%20Appl.%20Sci.%20Res.، %202(1)901-907,%202012.pdf}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20161117092650/http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-02-historical-geography ایرانیدا ميں کرمان دے تاریخی جغرافیہ تو‏ں متعلق مضمون] * [https://web.archive.org/web/20161117092650/http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-02-historical-geography کرمان دا مضمون فتوحات اسلام تو‏ں لےک‏ے ایران اُتے منگول حملے تک] * [http://www.iranicaonline.org/articles/emad-al-din-marzban ابو کالیجار دیلمی دا مضمون] {{گٹھ کومنز|Seljuk Empire}} * [https://web.archive.org/web/20070927185339/http://www.iranmiras.ir/fr_site/history/salgoghi/salgogh.htm سلجوقیان] * [http://tarikheslam.com/history-iran/73-saljooghian.html سلجوق اسلامک ہسٹری سائٹ] [[گٹھ:کرمان]] [[گٹھ:ترک شاہی خاندان]] [[گٹھ:سلجوق خاندان]] [[گٹھ:اغوز ترک]] [[گٹھ:صوبہ کرمان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ایشیا وچ 1048ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:1048ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے]] [[گٹھ:قرون وسطی وچ اسلام]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:تاریخی ترک ریاستاں]] 6o84vpdpfkd77ns6p0bcubk1h4q61dg 0 90421 712071 710964 2026-09-26T10:54:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712071 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Great Northern War|combatant2={{plainlist| * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} '''[[روسی زار شاہی]]''' * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Cossack Hetmanate]] * {{flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg|border=}} [[Kalmyk Khanate]] * {{flagicon|Electorate of Saxony}} [[Electorate of Saxony|Saxony]]<br /><small>(1700–06, 1709–19)</small> * [[File:Flag of Courland (state).svg|23px|border]] [[Duchy of Courland and Semigallia|Duchy of Courland]]<br /><small>(1700–01)</small> * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Polish–Lithuanian Commonwealth]]<br /><small>(1701–04, 1709–19)</small> * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Sandomierz Confederation]]<br /><small>(1704–09)</small> * {{flagicon|Denmark–Norway}} [[Denmark–Norway]]<br /><small>(1700, 1709–20)</small> * {{flagicon|Prussia|1701}} [[مملکت پروشیا]] <small>(1715–20)</small> * {{flagicon|Electorate of Hanover}} [[Electorate of Hanover|Hanover]] <small>(1715–19)</small> * {{flagicon|United Kingdom of Great Britain}} [[مملکت برطانیہ عظمی]]<br /><small>(1717–19)</small> * {{flagicon image|Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg}} [[Prince-Bishopric of Montenegro|Montenegro]]<br /><small>(1711–12)</small> * {{flag|Moldavia}} <small>(1711)</small> }}|Battles won1=21|casualties2='''About 200,000:'''{{plainlist| * 30,000 Russians killed, wounded and captured in combat * 110,000 killed by famine, disease and exhaustion<ref>Pitirim Sorokin "Social and Cultural Dynamics, vol.3"</ref> * 14,000–20,000 Poles, Saxons and 8,000 Danes killed in the larger battles between 1709–1719<ref>Lindegren, Jan, ''Det danska och svenska resurssystemet i komparation'' (1995) Umeå : Björkås : Mitthögsk{{Page needed|date=September 2010}}</ref>}}|casualties1='''About 200,000:'''{{plainlist| * 25,000 killed in combat * 175,000 killed by famine, disease and exhaustion<ref>Ericson, Lars, ''Svenska knektar'' (2004) Lund: Historiska media{{Page needed|date=September 2010}}</ref>}} (including over 40,000 Finns who died in combat or other ways)<ref>Teemu Keskisarja (2019). Murhanenkeli. p. 244. Kustannusosakeyhtiö Siltala. {{ISBN|978-952-234-638-4}}.</ref>|strength2={{plainlist| * '''Russian Empire:'''<br />110,000<ref name="Boris">{{Harvnb|Grigorjev & Bespalov|2012|p=52}}</ref> * '''Cossack Hetmanate:'''<br />30,000<ref name="Boris" /> * '''Saxony:'''<br />30,000<ref name="Höglund">{{Harvnb|Höglund & Sallnäs|2000|p=51}}</ref> * '''Polish–Lithuanian Commonwealth:'''<br />50,000<ref name="Gierowski 258-261">Józef Andrzej Gierowski – ''Historia Polski 1505–1764'' (History of Poland 1505–1764), pp. 258–261</ref> * '''Denmark–Norway:'''<br />40,000<ref>{{cite web |url=http://www.tacitus.nu/karoliner/armeer/danmark/index.htm |title=Tacitus.nu, Örjan Martinsson. Danish force |publisher=Tacitus.nu |date= |accessdate=2014-08-24 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013134255/http://www.tacitus.nu/karoliner/armeer/danmark/index.htm |dead-url=yes }}</ref> * '''Prussia:'''<br />50,000 * '''Hanover:'''<br />20,000<ref name="Höglund1">{{Harvnb|Höglund & Sallnäs|2000|p=132}}</ref> * '''Total:'''<br />340,000 }}|strength1={{plainlist| * '''Swedish Empire:'''<br />76,000<ref name="Stormakten">{{Harvnb|Larsson|2009|p=78}}</ref> * '''Holstein-Gottorp:'''<br />5,000<ref name="Bengt">{{Harvnb|Liljegren|2000|p=}}</ref> * '''Brunswick-Lüneburg:'''<br />10,000 * '''Warsaw Confederation:'''<br />24,000<ref name="From 214">{{Harvnb|From|2007|p=214}}</ref> * '''Ottoman Empire:'''<br />130,000<ref name="Stone">A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya, David R. Stone. Greenwood Publishing Group (2006). pp. 57.</ref> * '''Cossack Hetmanate:'''<br />4,000<ref name="From 234">{{Harvnb|From|2007|p=240}}</ref> * '''Dutch Republic:'''<br />13 ships of the line<ref name="Ericson">Ericson, ''Sjöslag och rysshärjningar'' (2011) Stockholm, Norstedts. p. 55. {{ISBN|978-91-1-303042-5}}</ref> * '''England:'''<br />12 ships of the line<ref name="Ericson" /> * '''Total:'''<br />249,000<br />25 ships of the line }}|commander2={{plainlist| * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} '''[[پطرس اعظم]]''' * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Alexander Danilovich Menshikov|Alexander Menshikov]] * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Boris Sheremetev]]{{KIA}} * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Fyodor Apraksin]] * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Anikita Repnin]] * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Mikhail Golitsyn]] * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Carl Ewald von Rönne|Carl Rönne]]{{KIA}} * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Jacob Bruce]] * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Robert Bruce (1668–1720)|Robert Bruce]]{{KIA}} * {{flagdeco|Tsardom of Russia}} [[Matija Zmajević|Matvei Zmayevich]] * {{flagdeco|Tsardom of Russia}}{{flagdeco|Electorate of Saxony}} [[Charles Eugène de Croÿ|Charles Croÿ]]{{Surrender}}{{KIA}} * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Ivan Mazepa]] * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Danylo Apostol]] * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Ivan Skoropadsky]] * {{flagicon image|Flag of the Kalmyk Khanate.svg|border=}} [[Ayuka Khan]] * {{flagdeco|Electorate of Saxony}} [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Augustus II]]<br /><small>(personal union)</small> * {{flagdeco|Electorate of Saxony}} [[Jacob Heinrich von Flemming|Jacob Flemming]] * {{flagdeco|Electorate of Saxony}} [[Johann Matthias von der Schulenburg|Johann Schulenburg]] * {{flagdeco|Electorate of Saxony}} [[Adam Heinrich von Steinau|Adam Steinau]]{{KIA}} * {{flagdeco|Electorate of Saxony}} [[Otto Arnold von Paykull|Otto Paykull]]{{POW}}{{Executed}} * [[File:Flag of Courland (state).svg|23px]] [[Ferdinand Kettler]] * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Adam Mikołaj Sieniawski|Adam M. Sieniawski]] * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Stanisław Chomętowski]] * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Michał Serwacy Wiśniowiecki|Michał S. Wiśniowiecki]] * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Hieronim Augustyn Lubomirski|Hieronim A. Lubomirski]]{{KIA}} * [[File:Polish Royal Banner of The House of Wettin.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Grzegorz Antoni Ogiński|Grzegorz A. Ogiński]]{{KIA}} * {{flagicon|Denmark–Norway}} [[Frederick IV of Denmark|Frederick IV]] * {{flagicon|Denmark–Norway}} [[Christian Detlev Reventlow|Christian D. Reventlow]] * {{flagicon|Denmark–Norway}} [[Jørgen Rantzau]]{{KIA}} * {{flagicon|Denmark–Norway}} [[Ulrik Christian Gyldenløve|Ulrik C. Gyldenløve]]{{KIA}} * {{flagicon|Denmark–Norway}} [[Peter Tordenskjold]]{{KIA}} * {{flagicon|Prussia|1701}} [[Frederick William I of Prussia|Frederick William I]] * {{flagicon|Prussia|1701}} [[Leopold I, Prince of Anhalt-Dessau]] * {{flagicon|Electorate of Hanover}}{{flagicon|United Kingdom of Great Britain}} [[جارج اول، برطانیہ عظمی]]<br /><small>(personal union)</small> * {{flagicon image|Flag of the Prince-Bishopric of Montenegro2.svg}} [[Danilo I, Metropolitan of Cetinje|Danilo I]] * {{flagicon image|Flag of Moldavia.svg}} [[Dimitrie Cantemir]] }}|commander1={{plainlist| * {{flagdeco|Sweden|1562}} '''[[Charles XII of Sweden|Charles XII]]'''{{KIA}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} '''[[Ulrika Eleonora, Queen of Sweden|Eleonora I]]''' * {{flagdeco|Sweden|1562}} '''[[Frederick I of Sweden|Frederick I]]''' * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Carl Gustav Rehnskiöld|Carl G. Rehnskiöld]]{{POW}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Magnus Stenbock]]{{Surrender}}{{KIA}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Adam Ludwig Lewenhaupt|Adam L. Lewenhaupt]]{{Surrender}}{{KIA}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Arvid Axel Mardefelt|Arvid A. Mardefelt]]{{KIA}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Carl Gustaf Armfeldt|Carl G. Armfeldt]] * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Johan August Meijerfeldt the Elder|Johan A. Meijerfeldt]] * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Wolmar Anton von Schlippenbach|Wolmar Schlippenbach]]{{POW}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Otto Vellingk]]{{KIA}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Hans Wachtmeister]]{{KIA}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Carl Gustaf Creutz|Carl G. Creutz]]{{POW}} * {{flagdeco|Sweden|1562}} [[Carl Nieroth]]{{KIA}} * {{flagicon image|Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg|border=}} [[Frederick IV, Duke of Holstein-Gottorp|Frederick IV]]{{KIA}} * {{flagicon image|Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg|border=}} [[Charles Frederick, Duke of Holstein-Gottorp|Duke Charles]] * {{flagicon image|Flag of England.svg}}{{flagicon image|Flag of Scotland.svg}}{{flagicon|Kingdom of Ireland|1542}}{{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[ولیم سوم شاہ انگلستان]]<br /><small>(personal union)</small> * [[File:Royal Banner of Stanisław Leszczyński.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Stanisław I]] * [[File:Royal Banner of Stanisław Leszczyński.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Józef Potocki]] * [[File:Royal Banner of Stanisław Leszczyński.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Jan Kazimierz Sapieha the Younger|Jan K. Sapieha the Younger]]{{KIA}} * [[File:Royal Banner of Stanisław Leszczyński.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Jan Kazimierz Sapieha the Elder|Jan K. Sapieha the Elder]] * {{flagicon image|Ottoman red flag.svg}} [[احمد ثالث]] * {{flagicon image|Ottoman red flag.svg}} [[Baltacı Mehmet Pasha|Baltacı M. Pasha]]{{KIA}} * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Ivan Mazepa]]{{KIA}} * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Pylyp Orlyk]] * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Kost Hordiyenko]] * {{flagdeco|Crimea|tatar}} [[Devlet II Giray]] * {{flagdeco|Kingdom of Great Britain}} [[جارج اول، برطانیہ عظمی]]}}|combatant1={{plainlist| * {{flagdeco|Sweden|1562}} '''[[سویڈش سلطنت]]''' * {{flagicon image|Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg|border=}} [[Holstein-Gottorp]]<br /><small>(1700–20)</small> * [[File:Royal Banner of Stanisław Leszczyński.svg|22px|alt=|Polish–Lithuanian Commonwealth]] [[Warsaw Confederation (1704)|Warsaw Confederation]]<br /><small>(1704–09)</small> * {{flagicon image|Ottoman red flag.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]<br /><small>(1710–14)</small> * {{flagdeco|Crimea|tatar}} [[خانان کریمیا]]<br /><small>(1710–14)</small> * {{flagicon|Wallachia}} [[افلاق]]<br /><small>(1710–14)</small> * {{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=Cossack Hetmanate}} [[Cossack Hetmanate]]<br /><small>(1708–09)</small> * {{flagdeco|United Provinces}} [[Dutch Republic]] <small>(1700)</small> * {{flag|Kingdom of England|name=England}} <small>(1700)</small> * {{flag|Kingdom of Scotland|name=Scotland}} <small>(1700)</small> * {{flagcountry|Kingdom of Ireland|1542}} <small>(1700)</small> * {{flagicon|United Kingdom of Great Britain}} [[مملکت برطانیہ عظمی]]<br /><small>(1719–20)</small> }}|image=Great Northern War.jpg|result=Coalition victory: * The [[روسی زار شاہی]] establishes itself as a [[سلطنت روس]] * Decline of the [[سویڈش سلطنت]] and the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]]|territory={{plainlist| * '''[[Treaty of Nystad]]''': Russia gains the three dominions [[استونیا]], [[Livonia]] and [[Ingria]] as well as parts of [[Kexholm]] and [[Viborg Province|Viborg]]. * '''[[Treaties of Stockholm (Great Northern War)|Treaties of Stockholm]]''': Prussia gains parts of [[Swedish Pomerania]]; Hanover gains [[Bremen-Verden]]. * '''[[Treaty of Frederiksborg]]''': [[Holstein-Gottorp|Holstein–Gottorp]] loses its part of the [[Duchy of Schleswig]] to Denmark.<!-- Holstein-Gottorp's portion of Holstein was gained by Denmark in 1773. --> * '''[[Treaty of the Pruth]]''': Azov and area is ceded back to the [[سلطنت عثمانیہ]]. Russia demolishes strategic castles such as [[Taganrog]]. [[Charles XII of Sweden]] gets safe passage from Turkey to Sweden in 1711. }}|casus=[[روسی زار شاہی]] and the [[سویڈش سلطنت]] vying for hegemony over the Baltic Sea|place={{ublist|class=nowrap |{{hlist|[[شمالی یورپ]]|[[وسطی یورپ]]|[[مشرقی یورپ]]}}}}|date=22 February 1700 – 10 September 1721<br />(21 years, 6 months and 2 weeks and 5 days, [[عیسوی تقویم|N.S.]])|caption=Clockwise from top left: {{flatlist| * [[Battle of Narva (1700)|Battle of Narva]] * [[Crossing of the Düna|Battle of Düna]] * [[Battle of Poltava]], [[Battle of Gangut]] * [[Battle of Gadebusch]] }}|image_size=300|Battles won2=5}} {{Campaignbox Great Northern War}} {{Campaignbox Dano–Swedish Wars}} {{Campaignbox Polish–Swedish Wars}} {{Campaignbox Russo–Swedish Wars}} {{Campaignbox Russo-Ottoman Wars}} '''عظیم شمالی جنگ''' (1700–1721) اک تنازعہ سی جس وچ [[روسی زار شاہی|روس دے سارڈم دے]] زیرقیادت اک اتحاد نے [[شمالی یورپ|شمالی]] ، [[وسطی یورپ|وسطی]] تے [[مشرقی یورپ]] وچ [[سویڈش سلطنت|سویڈش سلطنت دی]] بالادستی دا کامیابی دے نال مقابلہ کيتا۔ سویڈش مخالف اتحاد دے ابتدائی رہنماواں روس دا [[پطرس اعظم|پیٹر اول]] ، [[ڈنمارک-ناروے|ڈینمارک- ناروے]] دا فریڈرک چہارم تے سیکسونی - پولینڈ [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|لیتھوانیا]] دا [[اگستس دوم مضبوط|آگسٹس II مضبوط]] سن . فریڈرک چہارم تے اگسٹس دوم چارلس <a href="./ چارلس XII دے تحت سویڈن تو‏ں شکست کھا گئے تے بالترتیب 1700 تے 1706 وچ اتحاد تو‏ں باہر ہوئے گئے ، لیکن پولٹاوا د‏‏ی لڑائی وچ چارلس XII د‏‏ی شکست دے بعد 1709 وچ اس وچ شامل ہوئے گئے۔ [[جارج اول، برطانیہ عظمی|برطانیہ دے جارج اول]] تے ہینور دے الیکٹورٹ نے 1714 وچ ہینوور دے لئی تے 1717 وچ برطانیہ دے لئی اس اتحاد وچ شامل ہوئے ، تے 1715 وچ برانڈین برگ۔پروسیا دے فریڈرک ولیم اول نے اس وچ شمولیت اختیار کيتی۔ چارلس XII نے سویڈش فوج د‏‏ی قیادت کيتی۔ سویڈن دے اتحادیاں وچ ہولسٹین گوٹورپ ، ستانیسلاو I لشچینسکی (1704–1710) دے تحت متعدد پولش رئیس تے یوکرین ہتمان ایوان مازیپا (1708–1710) دے تحت [[کازاک|کازک]] شامل سن ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] نے عارضی طور اُتے سویڈن دے چارلس XII د‏‏ی میزبانی د‏‏ی تے پیٹر I دے خلاف مداخلت کيتی۔ جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں [[ڈنمارک-ناروے|ڈنمارک – ناروے]] ، سیکسونی تے [[روسی زار شاہی|روس دے]] اتحاد نے اس موقع نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے نوجوان چارلس الیون د‏‏ی حکمرانی دے بعد سویڈش سلطنت دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا تے سویڈش ہولسٹین گوٹورپ ، سویڈش لیونیا تے سویڈش اُتے تن گنیاحملہ کيتا۔ انجیریا ۔ سویڈن نے بالترتیب ٹریوینڈل (اگست 1700) تے ناروا (1700 نومبر) وچ ڈنمارک تے روسی حملےآں تو‏ں علیحدگی اختیار کيتا ، تے جوابی کارروائی وچ اگستس دوم د‏‏ی افواج نو‏‏ں [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش – لتھوانیائی دولت مشترکہ دے]] ذریعے سیکسونی وچ دھکیل دتا ، تے اگستس نو‏‏ں (اکتوبر 1706) نو‏‏ں ملک بدر کردتا۔ اسنو‏ں الٹرینسٹائڈٹ دے معاہدے وچ شکست تسلیم کرنے اُتے مجبور کرنا۔ اس معاہدے نے ست سال پہلے اتحاد دے معمار جوہن رین ہولڈ پیٹکل د‏‏ی حوالگی تے پھانسی نو‏‏ں وی محفوظ ک‏ر ليا سی۔ دراں اثنا ، پیٹر اول د‏‏ی افواج نے ناروا د‏‏ی شکست تو‏ں باز آوری د‏‏ی تے سویڈن دے بالٹک صوبےآں وچ گراؤنڈ حاصل کرلیا ، جتھ‏ے انہاں نے سن 1703 وچ [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] د‏‏ی بنیاد رکھے ہوئے [[بحیرہ بالٹک|بحر بالٹک وچ ]] روسی رسائی نو‏‏ں روکیا۔ چارلس الیون سیکسونی تو‏ں پیٹر دا مقابلہ کرنے دے لئی روس چلا گیا ، لیکن ایہ مہم 1709 وچ پولینڈا (موجودہ [[یوکرین|یوکرائن وچ ]] ) دے فیصلہ کن معردے ميں تے سویڈن د‏‏ی عثمانی قصبے [[بیندر، مالدووا|بینڈر]] وچ چارلس دے جلاوطنی دے وقت سویڈش د‏‏ی مرکزی فوج د‏‏ی تباہی دے نال ختم ہوگئی۔ دریائے پرتھ مہم وچ عثمانی سلطنت نے روسی- مولڈویائی فوج نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن ایہ معاہدہ روس دے مؤقف دے بغیر کسی نتیجے اُتے پہنچیا۔ پولٹاوا دے بعد ، سویڈش مخالف اتحاد دوبارہ زندہ ہويا تے اس دے بعد ہینوور تے پرشیا اس وچ شامل ہوگئے۔ بحیرہ بالٹک دے جنوب تے مشرق وچ طاعون زدہ علاقےآں وچ باقی سویڈش فورسز نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا ، آخری شہر ، ریگا دے نال ، 1710 وچ گر گیا۔ اتحادی ملکاں دے اراکین نے سویڈش دے ''بیشتر راج'' نو‏‏ں اپنے درمیان تقسیم ک‏ر ک‏ے سویڈش ''ڈومیم مارس بالٹی'' نو‏‏ں تباہ ''کردتا'' ۔ ڈنمارک - ناروے تے مشرق تو‏ں روس نے سویڈن وچ مناسب حملہ کيتا سی ، جس نے 1714 تک فن لینڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ ہیلسنگبرگ (1710) د‏‏ی جنگ وچ سویڈن نے ڈنمارک دے حملہ آوراں نو‏‏ں شکست دتی۔ چارلس الیون نے ناروے دا اک محاذ کھولیا لیکن اوہ 1718 وچ فریڈریکٹن وچ ماریا گیا۔ جنگ سویڈن د‏‏ی شکست دے نال ختم ہوگئی ، روس نو‏‏ں بالٹک خطے وچ نويں غالب طاقت تے یوروپی سیاست وچ اک نويں وڈی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں چھڈ دتا گیا۔ مغربی طاقتاں ، [[مملکت برطانیہ عظمی|برطانیہ]] تے [[مملکت فرانس|فرانس]] ، ہسپانوی جانشینی (1702–1715) د‏‏ی علیحدہ علیحدہ جنگ وچ گرفتار ہوگئياں ، جو انجو دے ہسپانوی تخت دے بعد برن فیلیپ تے فرانس تے اسپین دے ممکنہ طور اُتے شمولیت اُتے پھیل گئی۔ . عظیم شمالی جنگ دا باضابطہ اختتام سویڈش-ہنووین تے سویڈش - پرشین معاہداں اسٹاک ہوم (1719) ، فریڈرکسبرگ دا ڈانو-سویڈش معاہدہ (1720) ، تے روس-سویڈش معاہدہ نائسٹ (1721) دے نال ہويا۔ انہاں معاہداں تو‏ں سویڈن نے اسنو‏ں صو‏‏تی واجبات <ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Sweden|first=Edmund|last=Gosse|authorlink=Edmund Gosse}}</ref> تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا تے بالٹک صوبےآں تے سویڈش پولینیا دے جنوبی حصے تو‏ں محروم ہوگیا۔ امن معاہداں نے وی ہولسٹین گوٹورپ دے نال اس دا اتحاد ختم کردتا۔ ہینوور نے بریمن - ورڈن حاصل کيتا ، برینڈن برگ - پرشیا نے اوڈر مشرقی ( اسٹیٹین لاگوسن ) نو‏‏ں شامل کرلیا ، روس نے بالٹک صوبےآں نو‏‏ں محفوظ بنایا ، تے ڈنمارک نے [[شلسویگ-ہولشتائن|سکلس وِگ - ہولسٹین]] وچ اپنی پوزیشن مستحکم کردتی۔ سویڈن وچ ، چارلس الیون د‏‏ی موت دے نال ہی [[مطلق العنان بادشاہت]] دا خاتمہ ہوچکيا سی ، تے سویڈن وچ آزادی دے دور دا آغاز ہويا۔ == پس منظر == 1560 تے 1658 دے سالاں دے درمیان ، سویڈن نے [[خلیج فن لینڈ]] اُتے قائم اک [[خطۂ بالٹک|بالٹک]] سلطنت تشکیل دتی تے اس وچ [[کاریلیا|کریلیا]] ، انگیریا ، [[استونیا|ایسٹونیا]] تے لیونیا صوبے شامل سن ۔ [[جنگ تیس سالہ|تیس سالاں د‏‏ی جنگ دے دوران]] سویڈن نے جرمنی وچ وی [[پومیرانیا|خطے]] حاصل کیتے ، جس وچ مغربی [[پومیرانیا|پومرانیا]] ، وسمار ، برین دے ڈچی ، تے ورڈن شامل ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے مدت دے دوران ، سویڈن نے [[آبنائے اوریسند|آواز دے]] شمال (1645–1658) دے شمال وچ ڈینش تے ناروے دے [[اسکانیا|صوبےآں]] نو‏‏ں فتح کيتا۔ انہاں کامیابیاں نو‏‏ں اک تربیت یافتہ فوج تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا اے ، جو نسبتا چھوٹی سی مقدار دے باوجود ، بیشتر براعظم فوجاں تو‏ں کدرے زیادہ پیشہ ور سی ، تے 17 ويں صدی دے دوران ، انتظامیہ (سویلین تے فوجی دونے) د‏‏ی جدید کاری دے لئی وی ، بادشاہت نو‏‏ں ملک دے وسائل تے اس د‏ی سلطنت نو‏‏ں موثر انداز وچ استعمال کرنے دے قابل بنایا۔ میدان وچ لڑدے ہوئے ، سویڈش فوج (جس نے تیس سالاں د‏‏ی جنگ دے دوران نسلی سویڈش دے مقابلے وچ زیادہ جرمن تے سکاٹش باڑے اُتے مشتمل سی ، لیکن اس دا انتظام سویڈش کراؤن <ref name="Brzezinski">Richard Brzezinski. Lützen 1632: Climax of the Thirty Years' War. Osprey Publishing, 2001. p. 19</ref> کيتا گیا سی) ، خاص طور اُتے ، فوری تے مستقل مارچ کرنے وچ کامیاب رہیا زبردست فوجی ڈرل د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین دے وڈے حصےآں تے [[آتشی اسلحہ|چھوٹے اسلحہ]] د‏‏ی اک اعلیٰ شرح نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی۔ پر ، سویڈش ریاست بالآخر طویل جنگ وچ اپنی فوج د‏‏ی مدد تے برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہی۔ برصغیر وچ مہمات د‏‏ی بنیاد اس تجویز کيتی گئی سی کہ فوج نو حاصل شدہ اراضی د‏‏ی پرت مار تے ٹیکس دے ذریعے مالی طور اُتے خود حمایت کرے گی ، ایہ تصور اس دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقتاں دے اشتراک تو‏ں ا‏‏ے۔ جنگ کيت‏ی لاگت مقبوضہ ملکاں د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں کدرے زیادہ ثابت ہوئی تے سویڈن دے خزانے تے افرادی قوت وچ وسائل طویل تنازعات دے بعد ختم ہوگئے۔ [[پریشانیاں دا وقت|پریشانیاں دے وقت]] روس وچ غیر ملکی مداخلتاں دے نتیجے وچ اسٹولبوو (1617) دے معاہدے وچ سویڈش دا فائدہ ہويا۔ اس معاہدے نے روس نو‏‏ں [[بحیرہ بالٹک|بالٹک بحر]] تک براہ راست رسائی تو‏ں محروم کردتا۔ روس د‏‏ی خوش قسمتیاں نے 17 ويں صدی دے آخری سالاں وچ ، خاص طور اُتے [[پطرس اعظم|پیٹر اعظم دے]] اقتدار وچ اضافے دے نال ، الٹنا شروع کيتا ، جو پہلے نقصانات نو‏‏ں دور کرنے تے بالٹک د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے خواہاں سن ۔ 1690 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، مہم جوئی جوہن پیٹکول ، ڈوبمارک تے [[زاکسن|سیکسونی دے]] نال روس د‏‏ی اتحادی طور پربرازینسکوئی دے خفیہ معاہدے دے ذریعے کامیاب ہويا ، تے 1700 وچ تِناں طاقتاں نے حملہ کردتا۔ == مخالفت == {{multiple image <!-- Essential parameters --> | align = left | footer = [[سویڈن دا چارلس XII]] (کھبے) اور[[پیٹر اعظم|روس دا پیٹر اعظم]] (سجے) <!-- Image 1 --> | image1 = Charles XII 1706.jpg | width1 = 158 <!-- Image 2 --> | image2 = Peter de Grote.jpg | width2 = 155 }} === سویڈش کیمپ === سویڈن دے چارلس XII <ref group="nb" name="cousins">[[Charles XII of Sweden]], [[Frederick IV, Duke of Holstein-Gottorp|Frederick IV of Holstein-Gottorp]], [[Augustus II]] and [[Frederick IV of Denmark-Norway]] were all grandsons of [[Frederik III of Denmark-Norway]]</ref> 14سال د‏‏ی عمر وچ 1697 وچ سویڈن دے چارلس XI دا جانشین ہويا۔ اپنے پیشرو تو‏ں ، اس نے اک مطلق بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سویڈش سلطنت دا اقتدار سنبھال لیا۔ چارلس الیون نے سلطنت نو‏‏ں جنگاں تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، تے اندرونی اصلاحات جداں کمی تے الاٹمنٹ اُتے توجہ دتی سی ، جس تو‏ں بادشاہ د‏‏ی حیثیت تے سلطنت د‏‏ی فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں تقویت ملی سی۔ چارلس الیونس نے ہر قسم د‏‏ی عیش و عشرت تے شراب تے فرانسیسی بولی دے استعمال تو‏ں پرہیز کيتا ، کیو‏ں کہ اوہ انہاں چیزاں نو‏‏ں زوال آمیز تے ضرورت تو‏ں زیادہ سمجھ‏‏ے۔ اس نے گھوڑےآں اُتے سوار اک عام فوجی د‏‏ی زندگی نو‏‏ں ترجیح دتی ، معاصر بارکو عدالتاں د‏‏ی نني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنے مخالفین نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے اپنے عزم دا پختہ ارادہ کيتا ، جسنو‏ں اوہ ٹوٹے وعدےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے تخت تو‏ں نااہل سمجھدا سی ، اس طرح امن قائم کرنے دے کئی مواقع لینے تو‏ں انکار کردا سی۔ جنگ دے دوران ، چارلس الیون دے علاوہ سویڈش دے سب تو‏ں اہ‏م کمانڈر انہاں دے نیڑےی دوست کارل گستاو ریحنسکیالڈ ، میگنس اسٹینبوک تے ایڈم لڈ وِگ لیوین ہاؤپٹ وی سن ۔ چارلس فریڈرک ، فریڈرک چہارم دا بیٹا ، ہولسٹین گوٹورپ (چارلس XII دا کزن) <ref group="nb" name="cousins">[[Charles XII of Sweden]], [[Frederick IV, Duke of Holstein-Gottorp|Frederick IV of Holstein-Gottorp]], [[Augustus II]] and [[Frederick IV of Denmark-Norway]] were all grandsons of [[Frederik III of Denmark-Norway]]</ref> تے سویڈن دے چارلس XI د‏‏ی بیٹی ہیڈویگ سوفیا 1702 تو‏ں سویڈش دا وارث سی۔ انہاں نے 1718 وچ چارلس الیون د‏‏ی موت اُتے تخت دا دعویٰ کيتا سی ، لیکن الریک الیونورا نے اس د‏ی سرکوبی د‏‏ی سی۔ چارلس فریڈرک د‏‏ی شادی پیٹر اول د‏‏ی اک بیٹی ، انا پیٹرووینا تو‏ں ہوئی سی ۔ ایوان مزیپا یوکرائنی کازاک ہتمان سی جس نے روس دے لئی لڑائی د‏‏ی لیکن 1708 وچ چارلس XIIسے انکار کر دتا۔ مازیپا 1709 وچ عثمانی جلاوطنی وچ انتقال کر گیا۔ === الائیڈ کیمپ === [[فائل:August II of Poland and Friedrich Wilhelm I of Prussia.PNG|سجے|thumb| پولینڈ دا اگستس دوم (کھبے) تے پروشیا دا ولیم اول (سجے)]] [[پطرس اعظم|پیٹر عظیم]] 1682 وچ اپنے وڈے بھائی فیڈور د‏‏ی موت اُتے زار بن گیا لیکن اوہ 1689 تک اصل حکمران نئيں بن سکیا۔ انہاں نے ملک وچ اصلاحات دا آغاز کيتا ، [[روسی زار شاہی|روسی سارڈم]] نو‏‏ں تجارت تے مضبوط ، پیشہ ور فوج تے بحریہ اُتے انحصار کردے ہوئے اک [[سلطنت روس|جدید سلطنت د‏‏ی شکل]] دی۔ انہاں نے اپنے دور حکومت وچ روس دے قد نو‏‏ں بہت ودھایا جدو‏ں کہ بالٹک ، سیاہ تے کیسپین سمندراں تک رسائی فراہ‏م کيتی۔ پیٹر دے علاوہ ، روسی دے اہ‏م کمانڈر الیگزینڈر ڈینیلوچ مینشیکوف تے بورس شیرمیٹیف سن ۔ اگسٹس دوم مضبوط ، سیکسونی دا الکٹوریٹ تے چارلس XII دے اک دوسرے کزن ، <ref group="nb" name="cousins">[[Charles XII of Sweden]], [[Frederick IV, Duke of Holstein-Gottorp|Frederick IV of Holstein-Gottorp]], [[Augustus II]] and [[Frederick IV of Denmark-Norway]] were all grandsons of [[Frederik III of Denmark-Norway]]</ref> نے 1696 وچ کنگ جان III سوبیسکی د‏‏ی موت دے بعد پولینڈ دا تاج حاصل کيتا۔ [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ]] نو‏‏ں مطلق بادشاہت وچ تبدیل کرنے دے انہاں دے عزائم دا احساس پولش اشرافیہ د‏‏ی جوش و خروش تے اس تو‏ں پہلے شروع کیتے گئے قوانین د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں ہويا سی جنہاں تو‏ں بادشاہ د‏‏ی طاقت وچ کمی واقع ہوئی سی۔ ستمبر 1698 وچ راوا روسکیہ ميں پیٹر دتی گریٹ دے نال انہاں د‏‏ی ملاقات ، جتھ‏ے سویڈن اُتے حملہ کرنے دے منصوبے بنائے گئے سن ، اوہ اس د‏ی زوال دے لئی افسانوی بن گیا۔ چارلس بارہويں دے اک ہور کزن ، ڈنمارک -ناروے دے فریڈرک چہارم ، <ref group="nb" name="cousins">[[Charles XII of Sweden]], [[Frederick IV, Duke of Holstein-Gottorp|Frederick IV of Holstein-Gottorp]], [[Augustus II]] and [[Frederick IV of Denmark-Norway]] were all grandsons of [[Frederik III of Denmark-Norway]]</ref> نے 1699 وچ کرسٹیئن پنجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی تے اپنی سویڈش مخالف پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ 1700 د‏‏ی ناکامیاں دے بعد ، اس نے سویڈن دے چارلس الیون د‏‏ی طرح ہی اپنی ریاست ، اک مطلق بادشاہت نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے توجہ دتی۔ انہاں نے اپنا بنیادی مقصد حاصل نئيں کيتا: ستاراں صدی دے دوران سویڈن تو‏ں ہار گئے سابقہ مشرقی ڈینش صوبےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنا۔ اوہ 1712 تو‏ں 1715 تک شمالی سویڈش پومرانیا ، ڈینش نئيں رکھ سکدا سی۔ اس نے ڈنمارک دے جنوب وچ سویڈش خطرے دا خاتمہ کيتا۔ اس نے سویڈن نو‏‏ں صو‏‏تی واجبات (بحر شمالی تے بالٹک دے درمیان منتقل ہونے والے سامان اُتے ٹرانزٹ ٹیکس / محصولات) تو‏ں چھُٹ ختم کردتی۔ فریڈرک ولیم اول نے پروشیا دے بادشاہ تے برینڈن برگ دے الیکٹوریٹ د‏‏ی حیثیت نال جنگ وچ حصہ لیا سی ۔وہ صدیاں تو‏ں ریاست دا مقصد بننے والے ، برانڈینبرگین دے بنیادی علاقےآں دے لئی بحر بالٹک تک رسائی دے نال اوڈر مشرقیہ حاصل کرنے دا عزم سی۔ [[ہینوور خاندان|ہینوور خاندان دے]] [[جارج اول، برطانیہ عظمی|جارج اول،]] ہینوور دے الیکٹوریٹ تے 1714 دے بعد تو‏ں ، برطانیہ تے آئرلینڈ دے بادشاہ ، نے اپنے لینڈلاگ الیکٹوریٹ نو‏‏ں بحیرہ شمالی تو‏ں جوڑنے دا موقع لیا۔ === فوج دا سائز === 1700 وچ ، چارلس الیون دے پاس 77،000 مرداں (سالانہ تربیت د‏‏ی بنیاد پر) د‏‏ی کھڑی فوج سی۔ 1707 تک ایہ تعداد ہلاکتاں دے باوجود کم تو‏ں کم 120،000 ہوگئی۔ روس اک وڈی فوج نو‏‏ں متحرک کرنے دے قابل سی لیکن اوہ بیک وقت اک نال وی انہاں سب نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ ناکا‏م رہیا۔ روسی متحرک نظام غیر موثر سی تے پھیلی ہوئی قوم نو‏‏ں بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے دفاع کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ روس دے وسیع و عریض علاقےآں اُتے محیط اک زبردست متحرک ہونا غیر حقیقت پسندانہ ہُندا۔ پیٹر اول نے اپنی فوج دے حوصلے سویڈش سطح تک ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ڈنمارک نے ہولسٹین گوٹورپ تے دوسرے محاذاں اُتے حملے وچ 20،000 مرداں دا تعاون کيتا۔ پولینڈ تے سیکسونی اک نال مل ک‏ے گھٹ تو‏ں گھٹ 100،000 افراد نو‏‏ں متحرک کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ == 1700: ڈنمارک ، ریگا تے ناروا == [[فائل:Bombardementet af København 1700.jpg|سجے|thumb|240x240px| [[کوپن ہیگن]] اُتے حملہ، 1700 ]] ڈنمارک دے فریڈرک چہارم – ناروے نے سویڈن دے اتحادی ہولسٹین گوٹورپ دے خلاف پہلا حملہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ مارچ 1700 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی فوج نے ٹننگ دا محاصرہ کيتا ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> ايس‏ے دے نال ہی ، اگسٹس دوم د‏‏ی افواج سویڈش لیونیا دے راستے اگے ودھ گئياں ، دامنندے اُتے قبضہ کرلاں تے [[ریگا|ریگا دا]] محاصرہ کيتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> سویڈن دے چارلس الیون نے پہلے ڈنمارک اُتے حملہ کرنے اُتے توجہ دتی۔ سویڈش بحریہ ڈنمارک د‏‏ی [[آبنائے اوریسند|آواز]] نو‏‏ں روکنے تے ڈینش دے راجگڑھ ، [[کوپن ہیگن|کوپن ہیگن دے]] نیڑے فوج تعینات کرنے وچ کامیاب رہی۔ ايس‏ے دوران ، مشترکہ اینگلو ڈچ بیڑے نے وی ڈنمارک دا رخ کيتا۔ سویڈن دے بیڑے دے نال مل ک‏ے ، انہاں نے 20-26 جولائ‏ی تک کوپن ہیگن اُتے بمباری کيتی۔ میری ٹائم پاورز ( [[مملکت انگلستان|انگلینڈ]] تے ڈچ جمہوریہ ) دے اس حیرت انگیز اقدام تے دباؤ نے ڈنمارک – ناروے نو‏‏ں پیس آف ٹریوینڈل د‏‏ی شرائط دے مطابق اگست 1700 وچ جنگ تو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ <ref name="Frost229">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> چارلس الیون ہن تیزی تو‏ں اپنی فوج [[بحیرہ بالٹک|بحیرہ بالٹک دے]] مشرقی ساحل اُتے تعینات کرنے تے اپنے باقی دشمناں دا مقابلہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا سی: لیونیا وچ اگسٹس دوم د‏‏ی فوج دے علاوہ ، روسی زار [[پطرس اعظم|پیٹر اول دی]] فوج پہلے ہی سویڈش انگریہ اُتے حملہ کرنے دے لئی جارہی سی ، <ref name="Frost229">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> جتھ‏ے اس نے اکتوبر وچ ناروا دا محاصرہ کيتا۔ نومبر وچ ، روسی تے سویڈش د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ نروہ د‏‏ی پہلی جنگ وچ ہويا جتھ‏ے روسیاں نو‏‏ں کرشنگ شکست دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="Frost230">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> ٹریوینڈل دے امن دے ذریعے تے نارووا وچ فتح دے نال پہلے اتحاد د‏‏ی تحلیل دے بعد؛ سویڈش چانسلر ، بینیڈکٹ آکسنسٹجیرنا نے ، فرانس تے میری ٹائم پاور دے ذریعہ سویڈن دے حق وچ بولی نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی (فیر ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ دے موقع پر) <ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Sweden|first=Edmund|last=Gosse|authorlink=Edmund Gosse}}</ref> جنگ نو‏‏ں ختم کرنے تے چارلس نو‏‏ں یورپ دا ثالث بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ . == 1701–1706: پولینڈ-لیتھوانیا تے سیکسونی == [[فائل:Charles XII is crossing the Düna, 1701.jpg|سجے|thumb|250x250px| ریگا د‏‏ی لڑائی ، 1701 وچ پولینڈ اُتے سویڈش حملے د‏‏ی پہلی وڈی جنگ]] چارلس الیون اس دے بعد اگستس دوم ، سکسونی دے الیکٹر ، پولینڈ دے بادشاہ تے لیتھوانیا دے گرینڈ ڈیوک نال ملن دے لئی جنوب دا رخ کيتا۔ اس وقت [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] باضابطہ طور اُتے غیرجانبدار سی ، کیونجے اگسٹس نے سیکسونی دے اک الیکٹر د‏‏ی حیثیت نال جنگ دا آغاز کيتا۔ سویڈش پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت پولش مذاکرات تجاویز نو‏‏ں نظر انداز، چارلس وچ پار ک‏ر ک‏ے دولت مشترکہ تے فیصلہ کن وچ Saxe-پولش افواج نو‏‏ں شکست دتی Klissow د‏‏ی لڑائی 1702 وچ تے وچ Pultusk د‏‏ی لڑائی 1703 وچ . اس کامیاب یلغار نے چارلس الیون نو‏‏ں اگسٹس دوم نو‏‏ں ختم کرنے تے پولش سیجم نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اس د‏ی جگہ 1704 وچ اسٹنیسو I I Lzzczyński د‏‏ی جگہ لے لے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> اگست دوم نے مزاحمت د‏‏ی ، ہن وی اپنے آبائی سیکسونی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، لیکن 1706 وچ فراسٹاڈٹ د‏‏ی لڑائی وچ فیصلہ کن شکست ہوئی ، ایہ لڑائی کدی کدی سویڈش افواج دے ڈبل لفافے دے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں کینیا د‏‏ی قدیم جنگ دے مقابلے کيت‏ی سی ، جس دے نتیجے وچ اس دا اک مہلک نتیجہ برآمد ہويا ۔ سیکسن فوج اگست دوم نو‏‏ں سن 1706 وچ آلٹرانسٹڈیٹ دے معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی جس وچ اس نے سویڈش سلطنت دے نال صلح کيتا سی ، <ref name="Tucker 701">{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> پولینڈ دے تاج تو‏ں متعلق اپنے دعوے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ، اسٹینیسو لیسکیسیکی نو‏‏ں بادشاہ تسلیم کيتا ، تے روس دے نال اپنا اتحاد ختم کردتا۔ 1707 وچ پہی on ل نو‏‏ں توڑ کر پٹکول نو‏‏ں وی حوالگی تے پھانسی دے دتی گئی ، ایہ واقعہ ، جس نے اسنو‏ں سفارتی استثنیٰ دیندے ہوئے سویڈش بادشاہ دے خلاف رائے پیدا کردتی ، جس تو‏ں توقع د‏‏ی جارہی سی کہ اوہ واحد دشمن طاقت ، جوار پیٹر دے روس دے خلاف جنگ جیت سک‏‏ے گی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> == 1702–1710: روس تے بالٹک صوبے == نروہ د‏‏ی جنگ نے [[پطرس اعظم|پیٹر اعظم]] نو‏‏ں اک زبردست دھچکيا پہنچیا ، لیکن جلد ہی چارلس الیون د‏‏ی فوج نو‏‏ں پولش سیکسن دے خطرے وچ بدل دتا گیا ، اس دے فورا بعد ہی اسنو‏ں بالٹک صوبےآں وچ دوبارہ گروپ بنانے تے دوبارہ علاقےآں وچ آنے دا موقع فراہ‏م ہويا۔ ایرسٹفر تے نیٹبرگ (شلیس برگ) وچ روسی فتوحات نے سن 1703 وچ انگریا تک رسائی حاصل کيتی جتھ‏ے پیٹر نے دریائے نیوا دے منہ د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے سویڈن دے قلعہ نیین اُتے قبضہ کيتا۔ جنرل ایڈم لڈوگ لیونہوپٹ دا شکریہ ، جنہاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم تعداد وچ ہونے والی افواج نے جیمورثوف تے جیکوبسٹڈ د‏‏ی لڑائیاں وچ روسیاں نو‏‏ں روک دتا ، سویڈن اپنے بالٹک دے بیشتر صوبےآں اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ <ref name="Tucker 691">{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> جنگ وچ جانے تو‏ں پہلے ، پیٹر نے بحریہ تے جدید طرز د‏‏ی فوج د‏‏ی تیاری کر رکھی سی ، جس د‏‏ی بنیاد بنیادی طور اُتے آتشاں اسلحہ دے استعمال وچ تربیت د‏‏ی جانے والی پیادہ اُتے سی۔ {{multiple image|direction=vertical|align=left|image1=Siege of Nöteborg (1702).PNG|caption1=[[پیٹر اعظم]] نے نیٹبرگ دے جزیرے دے قلعے اُتے حملہ کيتا ، جس دا ناں اس نے [[شلیسبرگ]] رکھ دتا ، [[انگریا]] لینے د‏‏ی "کلید" دے طور اُتے قبضہ کرلیا۔ |image2=Battle of Poltava 1709.PNG|caption2=ماں [[جنگ پلتاوا]] وچ فیصلہ کن روسی فتح 1709]]|width=300}} پیٹر نے نین قلعے نو‏‏ں جلد ہی ترک تے مسمار کردتا سی ، جس نے [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] شہر دے آغاز دے طور اُتے اک اعلیٰ قلعہ تعمیر کيتا سی۔ 1704 تک ، دوسرے قلعے جزیرے کوٹلن تے اس دے جنوب وچ ریت دے ٹیلے واقع سن ۔ ایہ کرونسٹٹ تے کرونسلٹ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ <ref name="Tucker 691">{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> سویڈن نے 13 جولائ‏ی 1704 نو‏‏ں نیوا قلعے اُتے جہازاں تے لینڈنگ آرمی دے ذریعہ چھاپے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن روسی قلعہ بند سی۔ 1705 وچ ، علاقے وچ روسی قلعےآں دے خلاف سویڈش دے بار بار حملے کیتے گئے ، جس دا کوئی اثر نئيں ہويا۔ 15 جولائ‏ی 1705 نو‏‏ں اک وڈا حملہ 500 تو‏ں زیادہ سویڈش جواناں د‏‏ی ہلاکت اُتے ختم ہويا {{Sfnp|Mattila|1983|p=10–19}} روسی استحکا‏م د‏‏ی جانچ کرنے وچ مسلسل ناکامی دے پیش نظر ، تے افرادی قوت وچ کمی دے نال ، سویڈن نے سن 170 وچ سنت پیٹرزبرگ اُتے ناکہ بندی کرنے دا انتخاب کيتا۔ سن 1706 دے موسم گرما وچ ، سویڈش جنرل جارج جوہن میڈیل نے 4،000 فوج دے نال نیوا نو‏‏ں عبور کيتا تے اک مخالف روسی قوت نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن سینٹ پیٹرزبرگ اُتے کوئی پیش قدمی نئيں کيتی۔ بعد وچ موسم خزاں وچ پیٹر اول نے سویڈش شہر تے ویبرگ دا قلعہ لینے د‏‏ی کوشش وچ 20،000 افراد د‏‏ی فوج د‏‏ی قیادت کيتی۔ اُتے ، خراب سڑکاں اس د‏ی بھاری محاصرے والی بندوقاں تو‏ں ناقابل تسخیر ثابت ہوئیاں۔ 12 اکتوبر نو‏‏ں پہنچنے والی فوجاں نو‏‏ں محض چند دن بعد ہی محاصرے چھڈنا پئے۔ 12 مئی 1708 نو‏‏ں ، روسی جیلی بیڑے نے [[پوروو|بورگے]] اُتے بجلی دا چھاپہ [[پوروو|ماریا]] تے سویڈن دے بحری بیڑے نو‏‏ں ناکہ بندی کرنے دے بعد ناگوار ہواواں د‏‏ی تاخیر دے بعد ناکہ بندی کرنے تو‏ں واپسی دے محض اک دن پہلے کرونسپرت واپس جانے وچ کامیاب ہوگئے۔ اگست سن 1708 وچ ، جنرل جارج ہنریک لائبیک‏ر ک‏ے ماتحت 12،000 جواناں اُتے مشتمل سویڈش فوج نے شمال تو‏ں نیوا عبور کردے ہوئے انگریا اُتے حملہ کيتا۔ انھاں نے سخت مزاحمت دا سامنا کيتا ، سامان د‏‏ی فراہمی ختم ہوگئی تے کرونسٹادٹ دے مغرب وچ خلیج فن لینڈ تک پہنچنے دے بعد ، اسنو‏ں 10۔17 اکتوبر دے درمیان سمندر دے ذریعہ خالی کرنا پيا۔ 11،000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں کڈیا گیا لیکن 5000 تو‏ں زیادہ گھوڑےآں نو‏‏ں ذبح کردتا گیا ، جس نے فن لینڈ وچ کئی سالاں تو‏ں سویڈش فوج د‏‏ی نقل و حرکت تے جارحانہ صلاحیت نو‏‏ں معذور کردتا۔ [[پطرس اعظم|پیٹر اول]] نے انگریز تو‏ں [[یوکرین|یوکرائن]] آنے والے مرداں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں دوبارہ شامل کرکے اس دا فائدہ اٹھایا۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=20–27}} چارلس نے سن 1702–06 دے سال مضبوط جدوجہد وچ اگسٹس دوم دے نال مضبوط جدوجہد کيتی۔ جون 1701 وچ انہاں نے ریگا وچ پہلے ہی اس اُتے شکست کھادی سی تے اگلے سال وارسا نو‏‏ں فتح حاصل کرلئی سی ، لیکن فیصلہ کن شکست اُتے مجبور کرنے د‏‏ی کوشش کرنا ناگوار ثابت ہويا۔ روس نے سن 1706 دے موسم بہار وچ پولینڈ چھڈ دتا ، توپخانہ چھڈ دتا لیکن پِچھا کرنے والے سویڈش تو‏ں فرار ہوگیا ، جو [[پینسک|پنسک]] اُتے رک گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> چارلس نہ صرف دولت مشترکہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دینا چاہندے سن بلکہ آگسٹس نو‏‏ں معزول کرنا چاہندے سن ، جسنو‏ں اوہ خاص طور اُتے غداری سمجھدے سن ، تے انہاں د‏‏ی جگہ کسی ایداں دے سویڈش اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں لے آئے ، اگرچہ اس دا حصول مشکل ثابت ہويا۔ پولینڈ دے ارد گرد کئی سالاں د‏‏ی مارچ تے لڑائی دے بعد آخرکار اسنو‏ں جنگ تو‏ں نکالنے دے لئی آگسٹس دے موروثی [[زاکسن|سیکسونی]] اُتے حملہ کرنا پيا۔ <ref name="Tucker 701">{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> آلٹرانسٹٹ (1706) دے معاہدے وچ ، اگست نو‏‏ں بالآخر پولینڈ دے تخت تو‏ں اقتدار چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا سی ، لیکن چارلس مشرق وچ اپنے اہ‏م دشمن پیٹر اول دے مقابلے وچ وقت دا قیمتی فائدہ کھو چکيا سی ، جس دے پاس اس وقت صحت یاب ہونے دا وقت سی تے اک ایسی فوج د‏‏ی تشکیل کرن جو نويں تے بہتر سی۔ اس مرحلے پر، 1707 وچ ، پیٹر اوہ سب کچھ جس اُتے ہن تک قبضہ ک‏ر ليا سی (بنیادی طور انگریا) سینٹ پیٹرز برگ دے تے نیوا د‏‏ی لائن دے سوا، واپس کرنے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی اک بھرپور جنگ تو‏ں بچنے دے لئی، لیکن چارلس XII انکار کر دتا.<ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> اس دے بجائے اس نے روس اُتے حملہ کرنے دے لئی سکسونی تو‏ں مارچ شروع کيتا۔ اگرچہ اس دا بنیادی مقصد ماسکو سی ، لیکن اس د‏ی افواج د‏‏ی طاقت نو‏‏ں سرد موسم ( 1708/09 دا موسم سرما جدید یورپی تریخ دا سب تو‏ں زیادہ شدید خطرہ ہونے د‏‏ی وجہ سے) <ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> تے پیٹر د‏‏ی جھلسی ہوئی زمین د‏‏ی تدبیراں دے استعمال دے ذریعہ بدل گیا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> جدو‏ں مرکزی فوج نے یوکرین وچ بحالی دے لئی جنوب دا رخ کيتا تاں ، سپلائی تے کمک لگانے والی دوسری فوج نو‏‏ں لیسنایا وچ روک دتا گیا تے ايس‏ے طرح بٹورن وچ سویڈش د‏‏ی اتحادی ایوان مازیپا د‏‏ی سپلائی تے کمک وی دتی گئی۔<ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> چارلس ، پولٹاوا د‏‏ی لڑائی وچ پیٹر دے ماتحت اک وڈی روسی فوج دے ذریعہ بے دردی تو‏ں شکست کھا گیا تے [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف]] فرار ہوگیا جدو‏ں کہ اس د‏ی فوج د‏‏ی باقیات پیراولوچنا وچ ہتھیار ڈال گئی ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> 1709 وچ اس بکھرتی ہوئی شکست نے جنگ دا خاتمہ نئيں کيتا ، حالانکہ اس نے اس دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ ڈنمارک تے سیکسونی نے دوبارہ جنگ وچ شمولیت اختیار کيتی تے بورس کورکین د‏‏ی سیاست دے ذریعے اگستس مضبوط ، پولینڈ دا تخت دوبارہ حاصل کيتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> پیٹر نے بالٹک وچ اپنی مہم جاری رکھی ، تے آخر کار اس نے اک طاقتور بحریہ تشکیل دے دتا۔ 1710 وچ روسی افواج نے ریگا اُتے قبضہ کرلیا ، اس وقت سویڈش دائرے دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر ، تے بالن صوبےآں تو‏ں سویڈناں نو‏‏ں بے دخل کرنے والے ٹیلن ، ہن ایسٹونیا تے لیونیا دے راجگڑھ دے ذریعہ روسی تسلطوم وچ ضم ہوگیا سی۔<ref>{{Harvard citation no brackets|Tucker|2010}}</ref> == نويں سویڈش اتحاد دا قیام == پولٹاوا دے بعد ، پیٹر گریٹ تے آگسٹس مضبوط معاہدہ کانٹے وچ اک بار فیر اتحاد ہويا (1709) ؛ ڈریسڈن معاہدہ (1709) وچ اگستس مضبوط دے نال ڈنمارک ناروے دے فریڈرک چہارم۔ تے روس ڈنمارک دے نال۔ ناروے دے بعد کوپن ہیگن دے معاہدے وچ ۔ ہینور (1710) دے معاہدے وچ ، ہنور ، جس دا انتخاب کنندہ [[جارج اول، برطانیہ عظمی|برطانیہ دا جارج اول]] بننا [[جارج اول، برطانیہ عظمی|سی]] ، نے روس تو‏ں اتحاد کيتا۔ 1713 وچ ، برینڈن برگ-پرشیا نے شیوڈٹ دے معاہدے وچ روس تو‏ں اتحاد کيتا۔ :عظیم برطانیہ تے ہنوور دے جارج اول نے 1715 وچ ڈنمارک ناروے دے نال برلن دا معاہدہ ، برانڈین برگ۔پروسیا دے نال اسٹٹن دا معاہدہ تے روس دے نال گریفسوالڈ دا معاہدہ کيتا۔ == 1709–1714: سلطنت عثمانیہ == جب اس د‏ی فوج نے ہتھیار ڈال دتے تاں سویڈن دے چارلس الیون تے کچھ سپاہی [[بیندر، مالدووا|مالڈووا]] دے [[بیندر، مالدووا|بینڈر دے]] سامنے کالونی لبھدے ہوئے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی علاقے وچ ]] فرار ہوگئے۔ پیٹر اول نے چارلس نو‏‏ں بے دخل کرنے دا مطالبہ کيتا ، تے جدو‏ں سلطان نے انکار کردتا تاں پیٹر نے [[سلطنت عثمانیہ]] اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں زبردستی دینے دا فیصلہ کيتا۔ اُتے ، آنے والی پرتھ دریائے مہم دا نتیجہ روسیاں دے لئی تباہی دا باعث بنا کیونجے پیٹر د‏‏ی فوج عثمانی فوج دے ذریعہ دریائے پرتھ وچ پھنس گئی۔ اُتے ، پیٹر نے کچھ علاقائی مراعات دیندے ہوئے تے چارلس د‏‏ی سویڈن واپسی د‏‏ی اجازت دینے دے نال ہی ، [[مقدس رومی سلطنت|رومی سلطنت]] تو‏ں اپنی افواج نو‏‏ں واپس لینے دا وعدہ کردے ہوئے ، اعتکاف دے لئی گل گل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ایہ شرائط اڈریانوپل دے معاہدے (1713) وچ طے کيتیاں گئیاں۔ چارلس نے واپسی وچ کوئی دلچسپی نئيں ظاہر کیت‏‏ی ، اپنی کالونی وچ اک عارضی عدالت قائم کيتی تے سلطان نو‏‏ں روس اُتے عثمانی سویڈش حملے وچ ملوث ہونے اُتے راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سلطان نے مہمان نوازی د‏‏ی مہمان نوازی نو‏‏ں ختم کردتا تے بادشاہ نو‏‏ں اس د‏ی گرفت وچ لے لیا جو 1713 وچ "کالابالک" دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ چارلس نو‏‏ں فیر تیمورتش تے ڈیموٹیدا ميں قید کيتا گیا سی۔ بعد وچ اس نے عثمانی محاذ د‏‏ی امیداں نو‏‏ں ترک کردتا تے 14 دن د‏‏ی سواری وچ سویڈن واپس آئے۔ <ref>Petersen (2007), pp. 268–272, 275; Bengtsson (1960), pp. 393ff, 409ff, 420–445</ref> == 1710–1721: فن لینڈ == [[فائل:Battle of Gangut-Bakua.jpg|سجے|thumb| جنگ گنگوت (ہانکو) <ref>''The Russian Victory at [[Battle of Gangut|Gangut]] (Hanko), 1714'' by [[Maurice Baquoi]], etched 1724</ref> ]] 1709 وچ پولٹاوا د‏‏ی تباہی دے بعد روس تے سویڈن دے درمیان جنگ جاری رہی ، حالانکہ بکھرے ہوئے سویڈش براعظم فوج بوہت گھٹ مدد فراہ‏م کرسکدی ا‏‏ے۔ روس نے سن 1710 وچ ویبرگ (رو۔ وائبرگ) اُتے قبضہ کرلیا تے 1711 وچ سویڈش شہر نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوششاں دے خلاف کامیابی دے نال اس دا مقابلہ کيتا۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=27–31}} سن 1712 وچ فن لینڈ اُتے قبضہ کرنے والی پہلی روسی مہم جنرل ایڈمرل فیوڈور آپکسن د‏‏ی کمان وچ شروع ہوئی۔ اپارکسن نے 15،000 جواناں د‏‏ی فوج نو‏‏ں ویابورگ وچ جمع کيتا تے اگست دے آخر وچ اس کارروائی دا آغاز کيتا۔ سویڈن دے جنرل جارج ہنریک لائبیکر نے ویابورگ دے نیڑے تیار شدہ پوزیشناں اُتے اپنے 7،500 جواناں دے نال روسیاں دا سامنا نہ کرنے دا انتخاب کيتا تے اس دے بجائے جھلس کر زمین د‏‏ی تدبیراں استعمال کردے ہوئے دریائے کیمیجوکی دے مغرب تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ اپارکسن د‏‏ی افواج دریا تک پہنچ گئياں لیکن اس نے اسنو‏ں عبور نہ کرنے دا انتخاب کيتا تے اس د‏ی بجائے سپلائی وچ دشواریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس وائبرگ واپس چلا گیا۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=32–33}} سویڈن نے اپنے دفاع نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں براعظم فوج تے بحر بالٹک دے آس پاس مختلف گیریژناں دے ذریعہ افرادی قوت د‏‏ی نالی دے نال نال 1710–1713 دے درمیان فن لینڈ تے سویڈن نو‏‏ں مارنے والے طاعون د‏‏ی وباء دے ذریعہ بہت متاثر کيتا۔ ، دوسرےآں دے درمیان ، ہیلسنفورس (ہیلسنک‏‏ی) د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ آبادی۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=30}} [[فائل:Siege of Vyborg 1710.png|thumb| الیکبروسٹوٹوسیف دے ذریعہ [[ویبورگ|وائبرگ]] دے محاصرے دے آخری دن ]] 1712 د‏‏ی ناکامی دے بعد ، پیٹر دتی گریٹ نے حکم دتا کہ فنلینڈ دے جنگ زدہ علاقےآں وچ آوا جائی دے خراب نیٹ ورکس دے نال ہور مہمات ساحل دے نیڑے تے ساحل دے نیڑے سمندری رستےآں اُتے چلا‏ئی جاواں۔ روسی تیاریاں تو‏ں آگاہ لائبیکر نے بحری یونٹاں نو‏‏ں جلد تو‏ں جلد 1713 دے موسم بہار وچ لیانے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اُتے ، اس طرح اکثر ، سویڈش بحری یونٹ ابتدائی روسی بہار مہم شروع ہونے دے بعد ہی پہنچے۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=33}} طور اُتے آپکسن د‏‏ی کمان وچ ، لیکن پیٹر عظیم دے نال ، ساحلی بحری جہازاں دے اک بیڑے نے 12،000 مرداں - پیادہ تے توپ خانہ دے نال ، 2 مئی 1713 نو‏‏ں کرونسٹٹ تو‏ں جہاز چلیا ک‏ے مہم دا آغاز کيتا۔ ہور 4000 گھڑسوار فوج نو‏‏ں بعد وچ فوج دے نال شامل ہونے دے لئی بھیجیا گیا۔ ایہ بیڑا 8 مئی نو‏‏ں پہلے ہی ہیلسنک‏‏ی پہنچیا سی تے جنرل کارل گوسٹاف آرمفیلڈ دے ماتحت 1800 سویڈش پیادہ فوج نے انہاں تو‏ں ملے ۔بحری جہاز دے نال سواراں دے نال ، روسیاں نے گھڑسوار دے بغیر وی 20،000 افراد سوار سن ۔ اُتے ، محافظ ، حملہ آوراں د‏‏ی لینڈنگ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہے ایتھ‏ے تک کہ روسی سینڈویکن دے نیڑے اپنی منزل اُتے پہنچے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آرمفیلٹ نو‏‏ں شہر تے اوتھ‏ے موجود تمام سامان دے نال نال پلاں نو‏‏ں جلا دینے دے بعد پورو (بورگو) د‏‏ی طرف رُٹا جانا پيا۔ شہر تو‏ں شمال د‏‏ی طرف جانا ایہ صرف 12 مئی نو‏‏ں ہی سی کہ ایڈمرل ایرک جوہن للی دے ماتحت سویڈش اسکواڈرن نے ہیلسندی ميں جگہ بنائی لیکن ایسا کچھ وی نئيں سی جو اوہ کر سک‏‏ے۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=33–35}} روسی افواج دا بیشتر حصہ ساحل دے نال نال بورژے تے لائبیکر د‏‏ی افواج د‏‏ی طرف ودھیا ، جس وچ آرمفلٹ شامل ہويا سی۔ 21-222 مئی 1713 نو‏‏ں 10،000 آدمیاں اُتے مشتمل اک روسی فوج پیری (پریجا) پہنچی تے اوتھ‏ے قلعے تعمیر کیتے۔ سپلائیاں تے اسلحے دے وڈے ذخیرے وائبرگ تے [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] تو‏ں کارروائیاں دے نويں اڈے اُتے بھیجے گئے سن ۔ روسی گھڑسوار اوتھ‏ے د‏‏ی باقی فوج تو‏ں وی رابطہ قائم کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ لائبیکر د‏‏ی 7000 انفنٹری تے 3000 گھڑسوار فوج د‏‏ی فوج نے روسیاں تو‏ں رابطے تو‏ں گریز کيتا تے اس دے بجائے بورگی علاقے یا ہیلسنک‏‏ی (ہیلسنگفورس) تے [[ترکو]] (ایبو) دے درمیان اہ‏م ساحلی سڑک دا مقابلہ کیتے بغیر ہی ہور اندرون ملک تو‏ں دستبردار ہوئے گیا۔ اس تو‏ں سویڈش دے بیڑے تے زمینی فوج دے وچکار رابطہ وی منقطع ہوگیا تے سویڈش بحری یونٹاں نو‏‏ں اس د‏ی فراہمی تو‏ں روکیا گیا۔ سوئیڈش د‏‏ی فوج وچ شامل فوجی جو زیادہ تر فینیش سن اس اُتے ناراض ہوگئے کہ بار بار دشمن نو‏‏ں دیکھے بغیر وی انخلا دا حکم دتا گیا۔ لائبیکر نو‏‏ں جلد ہی سماعت دے لئی [[اسٹاک ہوم]] واپس بلايا گیا تے آرمفلٹ نو‏‏ں فوج د‏‏ی کمان دا حکم دتا گیا۔ اس د‏ی کمان وچ فن لینڈ وچ سویڈش د‏‏ی فوج نے اکتوبر 1713 وچ پولکین وچ پیش قدمی کرنے والے روسیاں نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی روک دتا ، جتھ‏ے اک روسی فصاحت نے اسنو‏ں گھیرنے تو‏ں بچنے دے لئی پِچھے ہٹنا پيا۔ فروری 1714 وچ نیپیو وچ بعد وچ افواج دا دوبارہ اجلاس ہويا ، جتھ‏ے روسیاں نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=35}} 1714 وچ سویڈن دے بہت وڈے بحری اثاثے فن لینڈ د‏‏ی طرف موڑ دتے گئے سن ، جو مئی 1714 دے اوائل وچ [[ہانکو|ہانگو]] کیپ تو‏ں گذشتہ ساحلی سمندری راستے نو‏‏ں پہلے ہی ختم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا سی۔ اس وجہ تو‏ں روسی سپلائی دے راستے نو‏‏ں ترک تے اس تو‏ں اگے جانے دے لئی سخت پریشانی دا سامنا کرنا پيا کیونجے سامان سمندر پار وی لے جانا پيا سی۔ روسی گیلی دا بیڑا 29 جون نو‏‏ں اس علاقے وچ پہنچیا سی لیکن اوہ 26-227 جولائ‏ی تک بیکار رہیا جدو‏ں پیٹر د‏‏ی سربراہی وچ روسی گیلیاں پرسکو‏ن موسم دا استعمال کردے ہوئے ناکہ بندی چلانے وچ کامیاب ہوگئياں ، جس نے سویڈش دے جنگی طیارے نو‏‏ں متحرک کردتا جدو‏ں کہ صرف اک گولی کھو بیٹھی۔ تقریبا اک سو ، اک چھوٹا ، جلدی تو‏ں جمع سویڈن دے ساحلی اسکواڈرن نے گنگوت د‏‏ی لڑائی وچ ہنگا کیپ دے مغرب وچ روسی گیلی بیڑے نال ملاقات کيت‏ی تے روسیاں نے انہاں اُتے قابو پالیا جو دس گنیابرتری رکھدے سن ۔ہانگو وچ روس د‏‏ی ناکہ بندی د‏‏ی خلاف ورزی نے روسی بحری بیڑے نو‏‏ں سویڈن پہنچنے تو‏ں روکنے دے لئی سویڈش دے بیڑے نو‏‏ں واپس جانے اُتے مجبور کردتا۔ روسی فوج نے زیادہ تر 1713–1714 وچ فن لینڈ اُتے قبضہ کيتا ، تے اس لینڈ اُتے قبضہ کرلیا جتھ‏ے تو‏ں آبادی پہلے ہی 13 اگست 1714 نو‏‏ں سویڈن فرار ہوچک‏ی سی۔ چونکہ روسی گیلی بیڑے عمی دے علاوہ ، سویڈن دے ساحل اُتے چھاپہ مار نئيں کرسک‏‏ے سن ، جسنو‏ں لُٹیا گیا سی۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، بیڑے نے اس دے بجائے روسی فوج د‏‏ی پیش قدمی د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سویڈش فوج نے راحے (براہستاڈ) تو‏ں تورینیو (ٹورنی) جانے دے لئی جلد بازی کيتی۔ 1714–1721 وچ فن لینڈ دے قبضے د‏‏ی مدت نو‏‏ں عظیم تر غضب دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔{{Sfnp|Mattila|1983|p=38–46}} == 1710–1716: سویڈن تے شمالی جرمنی == [[فائل:Altona.brand.1713.jpg|سجے|thumb| میگنس اسٹین بوک د‏‏ی مہم (1713) دے دوران دانش الٹونا جل گیا۔ روسی افواج نے سویڈش وولگاسٹ (اسی سال) نو‏‏ں جلیا ک‏ے جوابی کارروائی کيتی۔]] 1710 وچ ، پولینڈ وچ سویڈش فوج اتحادی فوج دے ذریعہ سویڈش پومرانیا د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئی۔ 1711 وچ ، محاصرہ اسٹرلسنڈ دے حوالے کردتا گیا ۔ فیر وی ایہ شہر سویڈش د‏‏ی امدادی فوج دے آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں لیا جاسکیا ، جس د‏‏ی سربراہی جنرل میگنس اسٹین بوک نے کيت‏ی سی ، جس نے گیڈبوش د‏‏ی لڑائی وچ اتحادی فوج نو‏‏ں شکست دینے دے لئی مغرب دا رخ کرنے تو‏ں پہلے ہی پولینین د‏‏ی جیب حاصل کيتی سی۔ اتحادی افواج دے ذریعہ پِچھا کيتا گیا ، ٹیننگ دے محاصرے دے دوران اسٹین بوک تے اس د‏ی فوج نے پھنس کر اسنو‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Wilson|1998}}</ref> 1714 وچ ، چارلس الیوم نومبر وچ اسٹرلسنڈ پہنچ ک‏ے سلطنت عثمانیہ تو‏ں واپس آیا۔ نیڑے ہی [[گرایفسوالت|گریفسوالڈ وچ ]] ، جو پہلے ہی سویڈن تو‏ں ہار گیا سی ، روسی [[جارج اول، برطانیہ عظمی|جار]] [[پطرس اعظم|پیٹر دتی گریٹ]] تے برطانوی بادشاہ [[جارج اول، برطانیہ عظمی|جارج اول]] نے ہینور دے الیکٹرک د‏‏ی حیثیت تو‏ں صرف 17 (او ایس) / 28 (این ایس) اکتوبر وچ اتحاد اُتے دستخط کیتے سن ۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Torke|2005}}</ref> اس تو‏ں پہلے ، پولیناریائی مہماں وچ باضابطہ غیر جانبدار جماعت ، برانڈن برگ۔پروسیا نے 1715 دے موسم گرما وچ سویڈن دے خلاف جنگ دا اعلان کرکے کھلے دل تو‏ں اس اتحاد وچ شمولیت اختیار کيتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Meier|2008}}</ref> اس وقت چارلس شمالی یورپ دے بیشتر علاقےآں نال جنگ کر رہیا سی ، تے اسٹرلسنڈ برباد ہوئے گیا سی۔ چارلس دسمبر 1715 تک اوتھ‏ے رہیا ، اسٹرلسنڈ دے گرنے تو‏ں صرف اک دن پہلے ہی فرار ہوگیا ۔ جدو‏ں وسمار نے 1716 وچ ہتھیار ڈال دتے تاں سویڈن دے تمام بالٹک تے جرمن اثاثے ضائع ہوگئے۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|North|2008}}</ref> == 1716–1718: ناروے == [[فائل:Fredriksten4159.JPG|thumb| 1718 وچ فریڈریکسٹن دے محاصرے دے دوران گولی مار دے ہلاک سویڈن دے چارلس الیون د‏‏ی نمائندگی]] چارلس XII د‏‏ی سلطنت عثمانیہ تو‏ں واپسی دے بعد تے جنگ کيت‏ی کوششاں اُتے ذا‏تی کنٹرول دا آغاز کرنے دے بعد ، اس نے فروری 1716 وچ ناروے د‏‏ی دو مسانو‏ں شروع کيتیاں ، تاکہ ڈنمارک – ناروے نو‏‏ں علیحدہ امن معاہدہ اُتے مجبور کيتا جائے۔ ہور ایہ کہ اس نے برطانیہ نو‏‏ں بحر بالٹک تک رسائی روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اتحادیاں د‏‏ی تلاش وچ ، چارلس XII نے برطانوی جیکبائٹ پارٹی دے نال وی گل گل کيتی۔ اس دے نتیجے وچ برطانیہ نے 1717 وچ سویڈن دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ ناروے د‏‏ی مہمات روک دتیاں گئیاں تے 30 نومبر 1718 ( او ایس ) نو‏‏ں ناروے دے فریڈری اسٹن دا محاصرہ کرنے دے دوران چارلس الیون نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا تاں فوج پِچھے ہٹ گئی۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی بہن ، ایلریکا الیونورا نے شرکت کيتی ۔ <ref name="Frost295296">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> == 1719–1721: سویڈن == [[فائل:Battle of grengam.jpg|thumb| گرینگام د‏‏ی لڑائی۔ الیکسی زوبوف د‏‏ی 1721 اینچنگ ۔]] چارلس الیون د‏‏ی موت دے بعد ، سویڈن نے فیر وی پیٹر د‏‏ی شرائط اُتے روس دے نال صلح کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ ساحل د‏‏ی حفاظت دے لئی سویڈش د‏‏ی بحری فوج د‏‏ی مستقل موجودگی تے مضبوط گشت دے باوجود ، 1716 وچ آرینگرینڈ اُتے چھوٹے چھوٹے چھاپے مارے گئے ، جدو‏ں کہ جولائ‏ی 1717 وچ اک روسی اسکواڈرن نے گوتلینڈ وچ اپنی فوج نو‏‏ں [[گوتلاند|لینڈ کيتا]] جس نے سامان دے لئی چھاپہ ماریا۔ سویڈن اُتے دباؤ ڈالنے دے لئی ، روس نے جولائ‏ی 1719 وچ سویڈش مشرقی ساحل اُتے اک وڈا بیڑا روانہ کيتا۔ اوتھ‏ے ، روسی جنگی طیارےآں د‏‏ی حفاظت وچ ، روسی گیلی بیڑے نو‏‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کردتا گیا۔ اک گروہ اپلینڈ دے ساحل د‏‏ی طرف ، دوسرا [[اسٹاک ہوم|اسٹاک ہوم دے]] آس پاس دا ، تے آخری قدم سیڈر مینلینڈ دے ساحل د‏‏ی طرف گیا۔ انہاں نے اک نال مل ک‏ے نیڑے 30،000 جواناں د‏‏ی لینڈنگ فورس اٹھائی۔ چھاپہ مار اک مہینہ جاری رہی تے دوسرےآں دے درمیان نارتلسجی ، سدرٹلیجی ، نائکیپنگ تے نورکپنگ شہراں وچ تباہی مچ گئی تے اسٹاک ہوم دے جزیرے د‏‏ی تقریبا تمام عمارتاں جل گئياں۔ اک چھوٹی سی روسی فورس سویڈش دے راجگڑھ اُتے اگے بڑھی لیکن اسنو‏ں 13 اگست نو‏‏ں اسٹیکیٹ د‏‏ی لڑائی وچ روک دتا گیا۔ سویڈن تے برطانوی بیڑے ، جو ہن سویڈن دے نال اتحادی نيں ، سویڈن دے مغربی ساحل تو‏ں روانہ ہوئے لیکن حملہ آوراں نو‏‏ں پھڑنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=47}} 1720 دے اوائل وچ فریڈرکسبرگ دے معاہدے دے بعد ، سویڈن ہن ڈنمارک دے نال جنگ نئيں کررہیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روسیاں دے خلاف ہور فوجاں کھڑی د‏‏ی جاسکن۔ اس تو‏ں روسی گیلریاں نو‏‏ں اک بار فیر [[اومیو|امی]] قصبے اُتے چھاپے مارنے تو‏ں باز نہ آیا۔ بعدازاں جولائ‏ی 1720 وچ سویڈش د‏‏ی لڑائی لڑائی وچ شامل اک اسکواڈرن نے گرینگام د‏‏ی لڑائی وچ روسی گیلی بیڑے نو‏‏ں مشغول کرلیا ۔ جدو‏ں جنگ دا نتیجہ لڑا گیا سی ، اس نے 1720 وچ روسی گیلیاں دے چھاپے ختم کردتے۔ جدو‏ں امن دے لئی مذاکرات وچ پیشرفت نئيں ہوئی تاں روسی گیلاں نو‏‏ں اک بار فیر 1721 وچ سویڈش دے ساحل اُتے چھاپے دے لئی بھیجیا گیا ، جس وچ بنیادی طور اُتے [[یاولہ|جیول]] تے [[پیتیو|پیٹی دے]] درمیان سویڈش دے ساحل نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfnp|Mattila|1983|p=48-51}} == امن == چارلس XII د‏‏ی موت دے وقت ، سویڈش مخالف اتحادیاں نے شکست خوردہ تے پِچھے ہٹنے والی سویڈش فوجاں دے پِچھے چھڈ جانے والے بجلی دے خلا نو‏‏ں کِداں پُر کرنا اے اس اُتے تیزی تو‏ں تقسیم ہوگئی۔ جارج اول تے فریڈرک چہارم دونے نے شمالی جرمنی وچ تسلط پسندی دا اظہار کيتا ، جدو‏ں کہ اگسٹس مضبوط نے جنوب مشرقی بالٹک ساحل اُتے فریڈرک ولیم اول دے عزائم دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيتا۔ پیٹر دتی گریٹ ، جس د‏‏ی افواج بحر بالٹک دے چاراں طرف پھیلی ہوئی سی ، نے مشرقی وسطی یورپ وچ تسلط دا تصور کيتا تے میکلن برگ تک مغرب تک بحری اڈے قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جنوری 1719 وچ ، جارج اول ، اگسٹس تے شہنشاہ چارلس VI نے ویانا وچ اک معاہدہ کيتا جس دا مقصد روس دے محاذاں نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی حداں تک کم کرنا سی۔ <ref name="Frost295296">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> {{multiple image|width=220|image1=Great Northern War Part1.png|image2=Great Northern War Part2.png|footer=مہمات تے علاقائی تبدیلیاں 1700–1709 (کھبے) تے 1709–1721 (سجے))}} ہنوور-برطانیہ تے برانڈینبرگ۔پروشیا نے اس دے بعد سویڈن دے نال علیحدہ امن معاہداں ، اسٹاک ہوم دے معاہداں اُتے 1719 تے 1720 دے اوائل وچ گل گل د‏‏ی ، جس نے فریقین دے درمیان سویڈن دے شمالی جرمن تسلط نو‏‏ں تقسیم کردتا۔ فرانسیسی سفارت کاراں دے ذریعہ انہاں مذاکرات د‏‏ی ثالثی ہوئی ، جنھاں نے جنوبی بالٹک دے ساحل اُتے سویڈن د‏‏ی پوزیشن دے مکمل خاتمے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے یقین دہانی کرائی کہ سویڈن نو‏‏ں وسمار تے شمالی سویڈش پولینیا نو‏‏ں برقرار رکھنا ا‏‏ے۔ ہینوور نے سویڈش بریمن - ورڈن نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جدو‏ں کہ برانڈین برگ۔پروسیا نے جنوبی سویڈش پولینیا نو‏‏ں شامل کيتا ۔ <ref name="Frost296">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> برطانیہ جنگ چھڈنے تو‏ں پہلے مختصر طور اُتے اپنا رخ تبدیل کريں گا تے سویڈن دا نال دے گا۔ مخالف سویڈش اتحاد وچ دشمنیاں دے علاوہ ، چارلس فریڈرک ، ہولسٹین-گوٹورپ دے ڈیوک ، تے سویڈش تخت دے لئی ہیس کیسسل دے فریڈرک اول دے وچکار اندرونی سویڈش دشمنی سی۔ گوٹورپ پارٹی نے دم توڑ دتا تے فریڈرک اول د‏‏ی اہلیہ الریک الیونورا نے مئی 1720 وچ اپنے شوہر نو‏‏ں اقتدار منتقل کردتا۔ امن ڈنمارک نال ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی جب، مخالف سویڈش اتحاد پہلے تو‏ں ہی وکھ گر گیا سی، تے ڈنمارک وچ اس دے سابق مشرقی صوبےآں د‏‏ی واپسی گفت و شنید کرنے دے لئی اک فوجی پوزیشن وچ نئيں سی [[آبنائے اوریسند|آواز]] . اُتے ، فریڈرک وچ ہالسٹین گوٹورپ وچ اپنے حریف د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی سویڈش د‏‏ی حمایت کرنے اُتے راضی سی ، جو اس دے شمالی حصے تو‏ں منسلک ہونے دے نال ہی ڈنمارک دے زیر کنٹرول سی ، تے ہور ایہ کہ سویڈش دے استحقاق نو‏‏ں صو‏‏تی واجبات تو‏ں مستثنیٰ قرار دے دتا گیا سی۔ فریڈریکسبرگ وچ جون 1720 وچ اک معاہدہ طے پایا ۔ [[فائل:Great Northern War Timeline.png|سجے|thumb|450x450px| جنگ وچ ہر اہ‏م شریک د‏‏ی ٹائم لائن]] جب بالآخر سویڈن ہنور ، برطانیہ ، برانڈینبرگ-پرشیا تے ڈنمارک – ناروے دے نال صلح کر رہیا سی ، تاں اس نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ویانا پارٹیاں تے فرانس دے روس مخالف جذبات اک ایداں دے اتحاد اُتے پہنچ جاواں گے جو اس دے روسی مقبوضہ مشرقی صوبےآں نو‏‏ں بحال کريں گا۔ فیر وی ، بنیادی طور اُتے برطانیہ تے فرانس وچ داخلی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایسا نئيں ہويا۔ لہذا ، جنگ بالآخر 30 اگست 1721 ( OS ) نو‏‏ں [[اوسی کاؤپنکی|یوسکاؤپنکی]] ( ''نیسٹاڈ'' ) وچ روس تے سویڈن دے وچکار نیستاد دے معاہدے دے ذریعے ختم ہوگئی۔ فن لینڈ نو‏‏ں سویڈن واپس کردتا گیا ، جدو‏ں کہ روس د‏‏ی اکثریت د‏‏ی فتوحات (سویڈش ایسٹونیا ، لیونیا ، انگیریا ، کیکسولم تے کیرلیا د‏‏ی وڈی تعداد) نو‏‏ں نذرآتش کردتا گیا۔ سویڈن دے نتیجے وچ عدم اطمینان دے نتیجے وچ ، روس - سویڈش جنگ (1741–1743) ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Recueil des instructions données aux ambassadeurs et ministres de France depuis les traités de Westphalie jusqu'à la Révolution française|last=Rambaud|first=Arthur|publisher=Ancienne Librairie Germer Baillière et Cie.|year=1890|isbn=|location=Paris|pages=232}}</ref> تے روس-سویڈش جنگ (1788–1790) جداں بعد د‏‏ی صدی دے دوران کھوئے ہوئے علاقےآں د‏‏ی بازیافت د‏‏ی بے نتیجہ کوششاں دا باعث بنی۔ <ref name="Frost296">{{Harvard citation no brackets|Frost|2000}}</ref> سیکسے-پولینڈ-لیتھوانیا تے سویڈن دے درمیان باضابطہ امن معاہدہ نئيں ہويا۔ اس دے بجائے ، انہاں نے 1660 وچ دوسری شمالی جنگ نو‏‏ں ختم کرنے والی اولیوا دے امن د‏‏ی تجدید کيتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Donnert|1997}}</ref> سویڈن نے 17 ويں صدی وچ اپنی تقریبا "تمام" بیرون ملک مقیم "حصولیات نو‏‏ں کھو دتا سی تے اوہ اک وڈی طاقت تو‏ں باز آ گیا سی۔ روس نے اپنے بالٹک علاقےآں نو‏‏ں حاصل کيتا تے اوہ یورپ د‏‏ی اک بہت وڈی طاقت بن گیا۔ == ہور ویکھو == * [[سویڈش سلطنت د‏‏ی فوج]] * [[افواج سویڈن|سویڈش فوج]] * [[سویڈش الاٹمنٹ دا نظام]] * [[کیرولین]] * [[کیرولین ڈیتھ مارچ]] == ذرائع == === نوٹ === {{حوالے|group=nb}} === حوالے === {{حوالے}} === کتابیات === * {{حوالہ کتاب|title=The sword does not jest. The heroic life of King Charles XII of Sweden|last=Bengtsson|first=Frans Gunnar|publisher=St. Martin's Press|year=1960|author-link=Frans Gunnar Bengtsson}} * {{حوالہ کتاب|title=Europa in der Frühen Neuzeit: Festschrift für Günter Mühlpfordt|last=Donnert|first=Erich|publisher=Böhlau|year=1997|isbn=3-412-00697-1|series=Aufbruch zur Moderne|volume=3|language=German}} * {{حوالہ کتاب|title=Katastrofen vid Poltava – Karl XII:s ryska fälttåg 1707–1709|last=From|first=Peter|publisher=Historiska Media|year=2007|isbn=978-91-85377-70-1|location=Lund|language=Swedish|trans-title=The disaster at Poltava – Charles XII's Russian campaign 1707–1709}} * {{حوالہ کتاب|title=The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558–1721|last=Frost|first=Robert I|publisher=Longman|year=2000|isbn=978-0-582-06429-4|author-link=Robert I. Frost}} * {{حوالہ کتاب|title=Kampen mot övermakten. Baltikums fall 1700–1710.|last=Grigorjev|first=Boris|last2=Bespalov|first2=Aleksandr|publisher=Svenskt militärhistoriskt bibliotek|year=2012|isbn=978-91-85653-52-2|location=Stockholm|language=Swedish|trans-title=The fight against the supremacy. Fall of the Baltics 1700–1710.}} * {{حوالہ کتاب|title=The Great Northern War, 1700–1721: Colours and Uniforms|last=Höglund|first=Lars-Eric|last2=Sallnäs|first2=Åke|year=2000}} * {{حوالہ کتاب|title=Stormaktens sista krig|last=Larsson|first=Olle|publisher=Historiska Media|year=2009|isbn=978-91-85873-59-3|location=[[لونڈ]]|language=Swedish|trans-title=Last war of the great power}} * {{حوالہ کتاب|title=Karl XII: en biografi|last=Liljegren|first=Bengt|publisher=Historiska Media|year=2000|isbn=91-89442-65-2|location=Lund|language=Swedish|trans-title=Charles XII: a biography}} * {{حوالہ کتاب|title=Meri maamme turvana|last=Mattila|first=Tapani|publisher=K. J. Gummerus Osakeyhtiö|year=1983|isbn=951-99487-0-8|location=Jyväskylä|language=Finnish|trans-title=Sea safeguarding our country|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|title=Vorpommern nördlich der Peene unter dänischer Verwaltung 1715 bis 1721. Aufbau einer Verwaltung und Herrschaftssicherung in einem eroberten Gebiet|last=Meier|first=Martin|publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag|year=2008|isbn=3-486-58285-2|series=Beiträge zur Militär- und Kriegsgeschichte|volume=65|location=Munich|language=German}} * {{حوالہ کتاب|title=Geschichte Mecklenburg-Vorpommerns|last=North|first=Michael|publisher=CH Beck|year=2008|isbn=3-406-57767-9|series=Beck Wissen|volume=2608|language=German}} * {{حوالہ کتاب|title=Warrior kings of Sweden. The rise of an empire in the sixteenth and seventeenth centuries|last=Peterson|first=Gary Dean|publisher=McFarland|year=2007|isbn=0-7864-2873-2}} * {{حوالہ کتاب|title=Die russischen Zaren 1547–1917|last=Torke|first=Hans-Joachim|publisher=C.H.Beck|year=2005|isbn=3-406-42105-9|edition=3|language=German}} * {{حوالہ کتاب|title=A Global Chronology of Conflict, Vol. Two|last=Tucker|first=S.C.|publisher=ABC-CLIO, LLC|year=2010|isbn=978-1-85109-667-1|location=Santa Barbara}} * {{حوالہ کتاب|title=German armies. War and German politics, 1648–1806|last=Wilson|first=Peter Hamish|publisher=Routledge|year=1998|isbn=1-85728-106-3|series=Warfare and history}} === ہور پڑھو === {{Refbegin|30em}} * Bain, R. Nisbet. ''Charles XII and the Collapse of the Swedish Empire, 1682–1719'' (1899) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176167 online] * Englund, Peter. ''Battle That Shook Europe: Poltava & the Birth of the Russian Empire'' (2003, * Hatton, Ragnhild M. "Charles XII and the Great Northern War." in J.S. Bromley, ed., ''New Cambridge Modern History VI: The Rise of Great Britain and Russia 1688–1725'' (1970) pp 648–80. * Lisk, Jill. ''The struggle for supremacy in the Baltic, 1600–1725'' (1968). * Lunde, Henrik O. ''A Warrior Dynasty: The Rise and Decline of Sweden as a Military Superpower'' (Casemate, 2014). * McKay, Derek, and H. M. Scott. ''The Rise of the Great Powers 1648–1815'' (1983) pp 77–93. * Moulton, James R. ''Peter the Great and the Russian Military Campaigns During the Final Years of the Great Northern War, 1719–1721'' (University Press of America, 2005). * Oakley, Stewart P. ''War and Peace in the Baltic, 1560–1790'' (Routledge, 2005). * {{Cite book|last=Sumner|first=B. H.|title=Peter the Great and the Emergence of Russia|url=https://archive.org/details/petergreatemerge0000bene_b7k3|publisher=The English Universities Press Ltd.|year=1951}} * Stiles, Andrina. ''Sweden and the Baltic 1523–1721'' (Hodder & Stoughton, 1992). * Wilson, Derek. "Poltava: The battle that changed the world." ''History Today'' 59.3 (2009): 23. ==== ہور زباناں ==== * Baskakov, Benjamin I. (1890) {{in lang|ru}}. [http://new.runivers.ru/lib/book3168/10095/ The Northern War of 1700–1721. Campaign from Grodno to Poltava 1706–1709] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171020101011/http://www.runivers.ru/lib/book3168/10095/ |date=2017-10-20 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171020101011/http://www.runivers.ru/lib/book3168/10095/ |date=2017-10-20 }} at [[Runivers.ru]] in [[DjVu]] and [[پی ڈی ایف]] formats * {{cite book |last=Querengässer |first=Alexander |title=Das kursächsische Militär im Großen Nordischen Krieg 1700–1717 |year=2019 |language=German |publisher=Ferdinand Schöningh |isbn=978-3-506-78871-9 |ref=harv}} * {{Cite book|last=Voltaire|title=Anecdotes sur le Czar Pierre le Grand|publisher=E. A. Lequien, Libraire|year=1748|edition=Edition of 1820|language=French}} * {{Cite book|last=Voltaire|title=Histoire de Charles XII|publisher=Garnier|year=1731|edition=Edition of 1879|language=French}} {{Refend}} {{Great Northern War treaties}} {{Polish wars and conflicts}} {{Russian Conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:یورپ وچ 1710ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:یورپ وچ 1721ء]] [[گٹھ:یورپ وچ 1700ء]] [[گٹھ:والاشیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سویڈن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سیکسنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پروشیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالڈووا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برطانیہ عظمی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:انگلستان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈچ جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ابتدائی جدید دور دے محاربات]] [[گٹھ:پولینڈ سویڈن تعلقات]] [[گٹھ:سویڈن وچ اٹھارواں صدی]] [[گٹھ:ڈنمارک وچ اٹھارواں صدی]] [[گٹھ:اٹھارواں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] odivl1tot98xgjlhrcb0bv86qw11d2t 0 90493 711960 673504 2026-09-26T04:08:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711960 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Basque conflict|units1=|casualties3=140 militants killed by law enforcement agencies<br />101 killed in a number of criminal cases involving various parties<br />44 killed due to their own explosives <ref name="casualties_total" /><br />4,250 wounded<ref name="casualties_total" /><br />~30,000 arrested<ref name="casualties_total" />|casualties1=387 Spanish law enforcement agents killed<br />98 off-duty Spanish soldiers killed<br />1 French policeman killed<ref name=varona>{{Cite book|chapter=ETA terrorism victims' experience with restorative encounters in Spain. (Table 16.1 (b) ETA fatalities by status gender and location of victimization)|first= Gema|last=Varona|editor1=Inge Vanfraechem|editor2=Anthony Pemberton|editor3=Felix Mukwiza Ndahinda |page=324|isbn=978-0-415-63433-5|publisher=[[روٹلیج]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yNDpAwAAQBAJ&pg=PA324#v=onepage&q&f=false|location=London and New York|title=Justice for Victims: Perspectives on Rights, Transition and Reconciliation}}</ref><br />343 civilians killed by ETA (including 23 minors)<ref name=varona /><br />2,400 wounded and 1294 permanently incapacitated.<ref name="casualties_total" />|notes=Total number of casualties is disputed (see [[Basque Conflict#Casualties|Casualties]])|strength3=|strength2=|strength1=|units3=|units2=|combatant3='''[[Basque National Liberation Movement]]:''' * {{Nowrap|[[File:Logo of Euskadi Ta Askatasuna.png|18px]] ''[[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)]]''}} * [[File:IPARRETARRAK.jpg|18px]] ''[[Iparretarrak]]'' {{small|(1972{{en dash}}2000)}} * ''[[Iraultza]]'' {{small|(1982{{en dash}}1996)}} * [[File:Five Pointed Star Solid.svg|18px]] [[Comandos Autónomos Anticapitalistas|Autonomous Anti-Capitalist Commandos]] {{nowrap|{{small|(late 1970s{{en dash}}1980s)}}}} * ''[[Irrintzi]]'' {{small|(2005{{en dash}}2009)}} * ''[[Kale borroka]]'' * ''[[Hordago]]'' {{small|(1980s)}} * ''[[Euskal Zuzentasuna]]'' {{small|(1977{{en dash}}1979)}}|partof= [[سپین دی تریخ]] تے [[باسک دیس ]]|combatant2='''[[Neo-fascism|Neo-fascist]] paramilitaries:''' * [[Batallón Vasco Español|Spanish Basque Battalion]] {{small|(1975{{en dash}}1981)}} * [[GAL (paramilitary group)|Anti-Terrorist Liberation Groups]] {{small|(1983{{en dash}}1987)}}{{efn|The [[GAL (paramilitary group)|Anti-Terrorist Liberation Groups]] (GAL) was supported by some officials of the Spanish government, most notably [[José Barrionuevo]].}} * [[Triple A (Spain)|Anti-Communist Apostolic Alliance]] {{small|(1976{{en dash}}1983)}} * [[Grupos Armados Españoles|Spanish Armed Groups]] {{small|(1979{{en dash}}1980)}} * [[Warriors of Christ the King]] {{small|(1968{{en dash}}1980)}} * [[Acción Nacional Española|Spanish National Action]] {{small|(''unknown'')}} * {{Nowrap|[[Antiterrorismo ETA|ETA Anti-Terrorism]] {{small|(1970s)}}}} * [[Comandos Antimarxistas|Anti-Marxist Commandos]] {{small|(''unknown'')}}|combatant1='''{{Flagicon image|Flag of Spain (1945–1977).svg}} {{flagicon image|Flag of Spain (1977–1981).svg}} {{flagicon|Spain|link=no}} [[ہسپانیہ]]''' * [[File:Escudo de la Ertzaintza.svg|18px]] ''[[Ertzaintza]]'' * {{Nowrap|[[File:Badge of the National Police Corps of Spain.svg|12px]] [[National Police Corps]]}} * [[File:Emblem of the Spanish Army.svg|12px]] [[Spanish Army]] * [[File:Emblem of the Spanish Civil Guard.svg|12px]] [[Civil Guard (Spain)|Civil Guard]] '''{{flagicon image|Flag of France %281794–1815%2C 1830–1958%29.svg}} {{flagcountry|France}}''' * [[File:Grenade bois de cerf.svg|10px]] [[National Gendarmerie]] * [[File:Logo-police-nationale-france.svg|20px]] [[National Police (France)|National Police]]|status=|result=Spanish & French government victory * 2011: [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|ETA]] declares definitive cessation of its armed activity * 2017: ETA completely disarms * 2018: ETA completely dissolves|place=[[Basque Country (greater region)|Basque Country]] ([[ہسپانیہ]], [[فرانس]])|date={{start and end dates|1959|7|31|2011|10|20|df=yes}} ({{Age in months, weeks and days |month1=07|day1=31|year1=1959|month2=10|day2=20|year2=2011}})<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2011/10/201110201829708922.html|title=Basque separatists ETA 'end armed struggle'|author=|date=|website=english.aljazeera.net}}</ref>|caption=Clockwise, starting at top left: ETA members at the [[Euzko Gudarostea|2006 Gudari Eguna]] in [[Oiartzun]], [[گیپوسکوا]]; the [[2006 Madrid Barajas International Airport bombing|Madrid Airport bombing]]; a demonstration against ETA in Madrid; pro-ETA graffiti in [[Pasaia]].|image=[[File:Basque conflict.jpg|400px]]|casualties2=Total number of casualties is unknown}} '''باسکی تنازع''' ، جسنو‏ں '''اسپین – ای ٹی اے تنازع''' وی کہیا جاندا اے ، 1959 تو‏ں 2011 تک [[ہسپانیہ|اسپین]] تے باسک نیشنل لبریشن موومنٹ دے وچکار اک مسلح تے سیاسی تنازع سی ، جو سماجی تے سیاسی باسکی تنظیماں دا اک گروپ سی جس [[علاحدگی پسندی|نے]] اسپین تے فرانس تو‏ں [[علاحدگی پسندی|آزادی]] حاصل [[علاحدگی پسندی|کرنے د‏‏ی خواہش کيت‏ی سی]] ۔ ایہ تحریک علیحدگی پسند تنظیم [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|ای ٹی اے دے]] ارد گرد بنائی گئی سی ، <ref name="eu_list">{{حوالہ ویب|title=European Union list of terrorist organizations|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2006/l_144/l_14420060531en00250029.pdf|website=Official Journal of the European Union|year=2006|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref name="fto">{{حوالہ ویب|title=Foreign Terrorist Organizations|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/other/des/123085.htm|website=Office of the Coordinator for Counterterrorism|date=15 October 2010|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101028113913/http://www.state.gov/s/ct/rls/other/des/123085.htm|archivedate=28 October 2010}}</ref> جس نے 1959 تو‏ں ہسپانوی انتظامیہ دے خلاف حملےآں د‏‏ی مہم چلا‏ئی سی۔ ای ٹی اے نو‏‏ں مختلف لمحاں وچ ہسپانوی ، برطانوی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2|title=Proscribed terrorist groups or organisations|last=|date=|website=GOV.UK}}</ref> فرانسیسی <ref>{{In lang|fr}} [https://pastel.diplomatie.gouv.fr/editorial/actual/ael2/bulletin.asp?liste=20040601.html#Chapitre14 French list of terrorist organizations, in the annex of Chapter&nbsp;XIV]</ref> تے امریکی <ref>[https://2009-2017.state.gov/j/ct/rls/other/des/123085.htm Foreign Terrorist Organizations (FTOs)]. Retrieved on 16 April 2013.</ref> حکا‏م نے اک دہشت گرد تنظیم دے طور اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ ایہ تنازع زیادہ تر ہسپانوی سرزمین اُتے ہويا ، حالانکہ ایہ فرانس وچ وی اک چھوٹی حد تک موجود سی ، جس نو‏‏ں بنیادی طور اُتے ای ٹی اے دے ممبراں نے محفوظ پناہ گاہ دے طور اُتے استعمال کيتا سی۔ ایہ جدید مغربی یورپ وچ طویل عرصے تو‏ں جاری پرتشدد تنازع سی۔ <ref name="basque_conflict_gorka">{{حوالہ ویب|title=The Basque Conflict: New ideas and Prospects for Peace|url=http://www.usip.org/files/resources/sr161.pdf|website=Gorka Espiau Idoiaga|date=April 2006|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101018174308/http://www.usip.org/files/resources/sr161.pdf|archivedate=18 October 2010}}</ref> بعض اوقات اسنو‏ں "یورپ د‏‏ی طویل ترین جنگ" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="bbcnews_war2">{{cite news|title=Eyewitness: ETA's shadowy leaders|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/545414.stm|work=news.bbc.co.uk|date=2 December 1999|accessdate=1 November 2010}}</ref> اصطلاحات متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ELM">{{حوالہ خبر|}}</ref> "باسکی کشمکش" نو‏‏ں [[باسکی قوم پرست]] گروہاں نے ترجیح دتی اے ، انہاں وچ ای ٹی اے تشدد دے مخالف وی شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name="NYT12">{{cite news|title=More Basque Violence|url=https://www.nytimes.com/2009/08/04/opinion/04iht-edwoodworth.html?_r=1&|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=3 August 2009|accessdate=7 January 2014}}</ref> دوسرے ، جداں باسکی تعلیم دے متعدد ماہرین تے مورخین نے باسک حکومت دے ذریعہ اس موضوع اُتے اک رپورٹ تیار کرنے دا حکم دتا ، <ref name="NYT13">{{cite news|title=More Basque Violence|url=https://www.nytimes.com/2009/08/04/opinion/04iht-edwoodworth.html?_r=1&|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=3 August 2009|accessdate=7 January 2014}}</ref> اس اصطلاح نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے اسنو‏ں کسی دہشت گرد گروہ تو‏ں لڑنے والی جائز سرکاری ایجنسیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے نيں جو اس دے ذمہ دار سن ۔ اموات د‏‏ی وڈی اکثریت۔ <ref>{{cite news|last=Ceberia Belaza|first=Mónica|date=20 October 2011|title=Las 700 "consecuencias del conflicto"|trans-title=The 700 "consequences of the conflict"|url=http://politica.elpais.com/politica/2011/10/20/actualidad/1319144401_806536.html|language=Spanish|newspaper=[[El País]]|location=Spain|access-date=20 December 2016}}</ref><ref name="totalitar2">{{cite news|last=Aizpeolea|first=Luis|date=11 March 2015|title=No hubo conflicto vasco, sino totalitarismo de ETA|trans-title=There wasn't a Basque Conflict, only ETA totalitarianism|url=http://politica.elpais.com/politica/2015/03/11/actualidad/1426103143_149437.html|language=Spanish|newspaper=[[El País]]|location=Spain|access-date=20 December 2016}}</ref> اس تنازع وچ سیاسی تے عسکری دونے جہدیاں سن۔ اس دے شرکاء وچ دونے اطراف دے سیاستدان تے سیاسی کارکن ، ابرٹزیل کھبے (باسکی قوم پرست کھبے) تے ہسپانوی حکومت ، تے ای ٹی اے تے ہور چھوٹی تنظیماں دے خلاف لڑنے والی اسپین تے فرانس د‏‏ی سیکیورٹی فورسز ، عام طور اُتے کلی بورورودا ميں شامل سن (باسک یوتھ گوریلا تشدد)۔ ای ٹی اے دے خلاف برسرپیکار سجے سجے نیم فوجی گروپاں وی 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ سرگرم عمل سن۔ اگرچہ باسکی آزادی اُتے بحث انیہويں صدی وچ شروع ہوئی سی ، لیکن مسلح تصادم اس وقت تک شروع نئيں ہويا جدو‏ں تک ای ٹی اے 1959 وچ تشکیل نئيں دتا گیا سی۔ تب تو‏ں ، اس تنازعہ دے نتیجے وچ پولیس تے سیکیورٹی افسران ، مسلح افواج دے ممبران ، ہسپانوی سیاست دان ، صحافی تے عام شہری تے ای ٹی اے دے کچھ ارکان سمیت اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ تشدد تو‏ں فرار ہونے دے لئی یا ہسپانوی یا فرانسیسی پولیس دے ذریعہ گرفت تو‏ں بچنے دے لئی یا یوروپول / [[انٹرپول|انٹرپول دے]] ذریعہ ہزاراں افراد زخمی ، درجناں اغوا تے متنازعہ تعداد جلاوطنی وچ داخل ہوئیاں۔ <ref name="casualties_total">{{حوالہ ویب|title=Datos significativos del conflicto vasco, 1968–2003|url=http://www.euskonews.com/0256zbk/gaia25604_01.html|website=Eusko News|year=2003|language=Spanish|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref name="exile_elmundo">{{حوالہ ویب|title=El Foro de Ermua culpa a Ibarretxe del exilio forzoso de 119.000 vascos|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2005/02/26/espana/1109457574.html|website=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|date=26 February 2005|accessdate=1 November 2010}}</ref> 20 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، ای ٹی اے نے "اپنی مسلح سرگرمیاں دے قطعی خاتمے" دا اعلان کيتا۔ <ref name="BBC201110204">{{cite news|title=Basque group Eta says armed campaign is over|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15393014|accessdate=20 October 2011|publisher=BBC News|date=20 October 2011}}</ref><ref name="EITB20111020a2">{{cite news|title=Armed group ETA announces 'definitive cessation of its armed activity'|url=http://www.eitb.com/en/news/politics/detail/760589/armed-group-eta-announces-definitive-cessation-its-armed-activity/|accessdate=20 October 2011|publisher=EITB.com|date=20 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022212320/http://www.eitb.com/en/news/politics/detail/760589/armed-group-eta-announces-definitive-cessation-its-armed-activity/|archive-date=22 October 2011|url-status=dead|archivedate=22 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022212320/http://www.eitb.com/en/news/politics/detail/760589/armed-group-eta-announces-definitive-cessation-its-armed-activity/}}</ref> ہسپانوی وزیر اعظم جوس لوئس روڈریگ زاپیٹو نے اس اقدام نو‏‏ں "جمہوریت ، قانون تے عدل د‏‏ی فتح" قرار دتا۔ <ref name="BBC201110203">{{cite news|title=Basque group Eta says armed campaign is over|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15393014|accessdate=20 October 2011|publisher=BBC News|date=20 October 2011}}</ref> {{Campaignbox Basque conflict}} == تنازع د‏‏ی تعریف == "باسکی تنازع" د‏‏ی اصطلاح یا تاں تعریف کرنے دے لئی استعمال ہُندی اے: 1 [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی]] معاشرے دے اک حصے تے ابتدائی طور اُتے فرانکواسٹ تے بعد وچ ہسپانوی [[ہسپانیہ د‏‏ی خود مختار کمیونٹیز|غیرمرکز ریاست دے]] آئینی ماڈل دے وچکار وسیع سیاسی کشمکش 2 علیحدگی پسند گروپ [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|ای ٹی اے]] تے ہسپانوی ریاست دے وچکار مسلح تصادم نو‏‏ں خصوصی طور اُتے بیان کرن 3 دونے نقطہ نظر دا اک مرکب. فرانس ابتدائی طور اُتے ای ٹی اے دے نال تنازعہ وچ شامل نئيں سی تے نہ ہی کدی اس تنظیم نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی ، تے فرانسیسیاں نے تنازعہ دے سلسلے وچ سن 1987 وچ شروع ہونے والے ہسپانوی قانون نافذ کرنے والے ادارےآں دے نال آہستہ آہستہ تعاون کرنا شروع کيتا سی۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} [[مشکلات (شمالی آئرلینڈ)|شمالی آئرلینڈ وچ تنازعہ وچ ]] برطانویاں د‏‏ی شرکت دے برخلاف ، ہسپانوی مسلح افواج نو‏‏ں کدی وی باسکی تنازعہ وچ تعینات یا شامل نئيں کيتا گیا ، حالانکہ اوہ باسکی ملک تو‏ں باہر ای ٹی اے دے اک اہ‏م اہداف د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=April 2016}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> جوس لوئس ڈی لا گرینجا ، سینٹیاگو ڈی پابلو تے لوجر میز نے استدلال کيتا کہ باسکی تنازعہ د‏‏ی اصطلاح ، جدو‏ں کہ تکنیکی طور اُتے متعدد زباناں وچ 'سوال' یا 'مسئلے' دے مترادف اے ، اسنو‏ں یسکال ہیریا تے ریاستاں دے وچکار جنگ دا تاثر نئيں ملنا چاہیدا۔ اسپین تے فرانس د‏‏ی شرائط نو‏‏ں ''مسئلے'' یا ''اشارے'' (مسئلہ یا سوال) د‏‏ی ترجیح دیندے ہوئے ، ایہ عصر حاضر د‏‏ی ہسپانوی ریاست وچ باسکی علاقےآں دے انضمام وچ تے دونے باسکی باہمی باہمی دے سیکولر مسائل نو‏‏ں وی اپنے اندر لے لے گی۔ {{Sfn|Granja Saiz|Pablo|Mees|2011}} ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز]]'' وچ 2009 دے اک مضمون وچ پیڈی ووڈروتھ دے مطابق ، گائزکا فرنانڈیز سولڈویلا دے مطابق ، باسکی تے اسپینیارڈ دے وچکار سیکولر تنازعہ دے وجود د‏‏ی داستان ای ٹی اے د‏‏ی جانب تو‏ں سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والی ٹراپس وچو‏ں اک رہی اے تے سابقہ سرگرمی دا بہانہ بنا ک‏ے ابرٹزیل چھڈ دتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Fernández Soldevilla|2016}} جوس انتونیو پیرز پیریز نے دسیا کہ مقبوضہ اسپین تے آبی آزادی دے دفاعی تے نسل کشی دے شکار افراد دے وچکار جنگ دے تصور نے ای ٹی اے د‏‏ی مسلح سرگرمی دے جواز دا جواز پیش کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Pérez Pérez|2015}} لوئس کاسٹلز تے فرنینڈو مولینا دے مطابق ، دو ہ‏م آہنگی خلاف ورزیاں دے وجود د‏‏ی تشکیل ، جس تو‏ں ای ٹی اے تے اسپین تے فرانس د‏‏یاں ریاستاں دے وچکار ذمہ داریاں نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی اجازت ملے گی ، لہذا ای ٹی اے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں ختم کرنا ا‏‏ے۔ البرزیل دے کھبے طرف جانے والے بیانیے د‏‏ی داستان گوئی ، جو ای ٹی اے نو‏‏ں سیکولر تنازعہ دے لئی اک ناگزیر تاریخی ردعمل دے طور اُتے پیش کرے گی۔ {{Sfn|Castells Arteche|Molina Aparicio|2013}} فرنانڈیز سولڈویلا دے مطابق ، مسلح سرگرمی دے خاتمے دے باوجود ، آلودگی دے تنازعہ د‏‏ی داستان ، تاریخی مصنف فرانسسکو لیٹیمینڈیا تے جوس ماری لورینزو جداں ابرٹزیل نامیاندی دانشوراں دے ذریعہ طے شدہ تے اس د‏ی نشاندہی کيتی گئی ، Iistsaki Egaña یا ایڈورڈو رینوبلز جداں پبلسٹی یا لوئس نیاز آسٹرین جداں صحافی ، {{Sfn|Fernández Soldevilla|2016}} موجودہ جمہوری نظام نو‏‏ں نمائندہ بنانے ، متاثرین نو‏‏ں وسوساں وچ مبتلا کرنے تے باسک کیس نو‏‏ں حقیقی تنازعات جداں [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] تے [[شمالی آئرلینڈ]] جداں موافقت دے مساوی بنانے دے لئی اک تجویز بخش پیغام دے طور اُتے ہن وی کارآمد ثابت ہون گے۔ {{Sfn|Fernández Soldevilla|2016}} اس خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا اے ، مثال دے طور اُتے ، جوس ماریا روئز سوریا <ref name="CanonNacionalista">{{حوالہ کتاب|url=http://paralalibertad.org/wp-content/uploads/Ruiz_Soroa.pdf|title=El Canon Nacionalista|last=Ruiz Soroa|first=José María|language=Spanish|access-date=1 September 2013}}</ref> تے اسپین د‏‏ی مرکزی آئینی جماعتاں نے۔ کچھ سیاست دان سیاسی تنازعہ دے وجود نو‏‏ں وی مسترد کردے ہوئے صرف قانون د‏‏ی حکمرانی دے خلاف کسی دہشت گرد تنظیم د‏‏ی کارروائی دا حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ باسکی مورخین دے اک گروپ نے استدلال کيتا کہ باسکی تنازعات دے بجائے باسکی ملک وچ صورتحال "ای ٹی اے مطلق العنانیت" وچ شامل ا‏‏ے۔ 2012 وچ ، پیپلز پارٹی دے باسکی شاخ دے سربراہ انتونیو باسگوٹی نے باسکی تنازعہ دے وجود نو‏‏ں تسلیم کيتا ، لیکن کہیا کہ ایہ باسکی ملک وچ مختلف ادارےآں دے وچکار اک سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ <ref name="conflict_elmundo">{{حوالہ ویب|title=Basagoiti admite la existencia de un conflicto que no justifica a ETA|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2012/01/12/paisvasco/1326364575.html|website=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|date=12 January 2012|accessdate=7 January 2014}}</ref> جوسبا لوزاؤ تے فرنینڈو مولینا نے استدلال کيتا کہ باسکی تریخ نگاری دے اک حص byے دے ذریعہ استعمال ہونے والے کثرتیت دے نظریہ دا تعلق عوامی دائرے د‏‏ی اک خاص حالت ('بہسنتیا') تو‏ں متعدد سیاسی تے سماجی اداکاراں د‏‏ی مثبت مصروفیت تو‏ں ا‏‏ے۔ 'اجتماعت')؛ {{Sfn|Louzao|Molina|2014}} انہاں دے بقول ، کثرتیت د‏‏ی اپیل دے نتیجے وچ اس دے نظریا‏تی باطل تے باز پرستی دا باعث بنی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس تنازعہ نو‏‏ں متنازعہ طور اُتے ختم کر سک‏‏ے۔ {{Sfn|Louzao|Molina|2014}} امیور سینیٹر اروکو آئارٹزا تے ڈاکٹر جولین زابالو نے لکھیا اے {{blockquote|جب باسکی ناں نہاد تنازعہ د‏‏ی وجوہات دا تعین کرنے د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں کوئی متفقہ معاہدہ نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ مختلف ذرائع دے مطابق ، ایہ یا تاں تاریخی جڑاں دے نال طویل تنازعہ اے ، باسکی قوم پرست سیاست دا اک آلہ اے ، مراعات نو‏‏ں مسلط کرنے د‏‏ی کوشش اے ، یا ریاست د‏‏ی رکاوٹ دا ثبوت ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں جو وی معاملہ ہوئے ، باسکی صوبےآں تے ہسپانوی تے فرانسیسی ریاستاں دے وچکار تاریخی تعلقات د‏‏ی تفہیم موجودہ تنازعہ د‏‏ی وضاحت دے لئی ناگزیر ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|url=http://www.berghof-conflictresearch.org/documents/publications/transitions_basque.pdf|last=Urko Aiartza and Julen Zabalo|title=The Basque Country: The Long Walk to a Democratic Scenario Berghof Transitions Series No. 7|year=2010|publisher=Berghof Conflict Research|isbn=978-3-941514-01-0|accessdate=1 September 2013|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216074545/https://www.berghof-foundation.org/fileadmin/redaktion/Publications/Papers/Transitions_Series/transitions_basque.pdf |date=16 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216074545/https://www.berghof-foundation.org/fileadmin/redaktion/Publications/Papers/Transitions_Series/transitions_basque.pdf |date=16 December 2018 }}</ref>}} == پس منظر == باسکی ملک ( {{Lang-eu|Euskal Herria}} ) ایہ ناں جغرافیائی علاقہ نو‏‏ں دتا گیا اے جو [[خلیج بسک‏‏ے|خلیج بِسکی دے]] کنارے تے مغربی [[کوہ پائرینیس|کوہ پائرینیس دے]] دونے اطراف وچ واقع [[کوہ پائرینیس|ہے]] جو فرانس تے اسپین دے درمیان سرحد اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اج کل، اس علاقے تقریبا تن مختلف سیاسی ڈھانچے نال تعلق رکھدا اے: [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی خود مختار کمیونٹی]] ، جسنو‏ں اسپین وچ یوسکدی(Euskadi) ، تے [[ناوار]]<nowiki/>بھی کہیا جاندا اے ، تے شمالی باسکی دے تن تاریخی صوبےآں (لیبارڈ ، لوئر نیورے تے سولے) ، جو انتظامی طور اُتے فرانسیسی محکمہ دا حصہ نيں پیرینیس - اٹلانٹک باسکی ملک وچ تقریبا 3،000،000 افراد رہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[باسک|باسکی لوک]] صدیاں تو‏ں اپنی اپنی [[باسک|سبھیاچار]] تے [[باسک زبان|زبان ورگی]] اپنی شناخت کرنے والی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ کرنے وچ کامیاب ہوگئے نيں تے اج آبادی دا اک بہت وڈا حصہ اجتماعی شعور تے خود مختار ہونے د‏‏ی خواہش دا حامل اے ، یا تاں اوہ ہور سیاسی خودمختاری یا پوری آزادی دے نال۔ مثال دے طور اُتے ، فٹ بال کلب ایتھلیٹک بلباؤ ، صرف باسک پیدا ہوئے یا اٹھائے ہوئے کھلاڑیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے اُتے دستخط کرنے د‏‏ی پالیسی برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں ، باسکی ملک نے مختلف ہسپانوی سیاسی فریم ورک دے تحت مختلف سطح اُتے سیاسی خود حکمرانی نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اج کل ، یسکادی نو‏‏ں یورپی یونین دے اندر کسی وی غیر عدم وجود د‏‏ی اعلیٰ حکمرانی دا لطف حاصل ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Autonomy games / Tensions with the regions ahead of next March's general election in Spain|url=http://www.economist.com/node/9833306?story_id=9833306|work=economist.com|date=27 September 2007|accessdate=1 November 2010}}</ref> اُتے ، باسکی علاقےآں نو‏‏ں ہسپانوی حکا‏م دے نال تعلقات دے بارے وچ تناؤ برقرار رکھنا چاہیدا جدو‏ں تو‏ں ہسپانوی ریاست دا آغاز ہويا اے تے بوہت سارے معاملات وچ فوجی تصادم نو‏‏ں ہويا دتی گئی اے ، جداں کارلسٹ جنگاں تے [[ہسپانوی خانہ جنگی]] ۔ 1936 دے بغاوت دے بعد ، جس نے [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ہسپانوی جمہوریہ حکومت دا]] تختہ الٹ دتا ، [[فرانکو ہسپانیہ|ہسپانوی قوم پرست]] تے ریپبلکن افواج دے وچکار خانہ جنگی شروع ہوگئی۔ باسکی نیشنلسٹ پارٹی (پی این وی) د‏‏ی سربراہی وچ تقریبا all تمام باسکی قوم پرست قوتاں نے جمہوریہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، حالانکہ اللا تے ناویرے وچ باسکی قوم پرستاں نے باسکی کارلسٹ دے نال ہسپانوی قوم پرستاں دے شانہ بشانہ لڑائی لڑی۔ ایہ جنگ قوم پرست قوتاں د‏‏ی فتح دے نال ہی ختم ہوئی ، جنرل فرانسسکو فرانکو نے آمریت قائم کيتی جو تقریبا چار دہائیاں تک جاری رہی۔ [[فرانکو ہسپانیہ|فرانکو د‏‏ی آمریت دے دور وچ ]] ، باسکی بولی تے سبھیاچار اُتے پابندی عائد کردتی گئی ، ادارےآں تے سیاسی تنظیماں نو‏‏ں (الاوا تے ناورے وچ اک کم ڈگری تک) ختم کردتا گیا ، تے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے سیاسی عقائد د‏‏ی بناء اُتے قتل ، تشدد تے قید کردتا گیا۔ اگرچہ باسکی ملک وچ جبر دا مقابلہ اسپین دے ہور حصےآں د‏‏ی نسبت خاصی کم پرتشدد سی ، ہزاراں باسکیو‏ں نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا گیا ، عام طور اُتے لاطینی امریکا یا فرانس جانا پڑدا سی۔ الجزائر د‏‏ی جنگ جداں [[قومی آزادی دیاں جنگاں|قومی آزادی]] د‏‏ی [[قومی آزادی دیاں جنگاں|جنگاں]] یا کیوبا انقلاب جداں تنازعات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے تے فرانسکو د‏‏ی حکومت دے خلاف پی این وی د‏‏ی کمزور مخالفت تو‏ں مایوس ، طلباء دے اک نوجوان گروپ نے 1959 وچ ای ٹی اے تشکیل دی۔ باسکی ملک د‏‏ی آزادی ، اک سوشلسٹ پوزیشن تو‏ں ، تے اس نے جلد ہی اپنی مسلح مہم شروع کردتی۔ زوسو منویل نیاز سیکس دے مطابق ، ای ٹی اے اک سوشلسٹ تے انقلابی تنظیم بن گئی اے جس نے اندرونی جدوجہد دے بعد پہلے ہی تو‏ں صنعتی علاقے وچ قومی آزادی دے کسی تیسرے عالمی ماڈل دے اطلاق وچ پائی جانے والی مشکلات تے خالصتا قوم پرست مؤقفاں دے وچکار تقسیم نو‏‏ں پایا سی۔ برانہاں دا وکھ وکھ گروپ) تے انقلابی۔ {{Sfn|Núñez Seixas|2007}} ای ٹی اے نے اپنے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی اے کہ اوہ ہسپانوی افواج دے ذریعہ منظم طریقے تو‏ں تشدد د‏‏ی مذمت کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.publico.es/politica/eta-alecciono-al-comando-t.html|title=ETA aleccionó al 'comando' de la T-4 sobre cómo denunciar torturas {{pipe}} Público|publisher=Publico.es|date=2008-01-14|accessdate=2018-04-22}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lainformacion.com/disturbios-conflictos-y-guerra/terrorismo/encargado-PNV-denuncia-torturas-etarras_0_935006937.html|title=Así es cómo ETA pedía a sus militantes que denunciaran... ¡4.000 torturas!|last=LaInformacion|date=|website=lainformacion.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2016-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161115152711/http://www.lainformacion.com/disturbios-conflictos-y-guerra/terrorismo/encargado-PNV-denuncia-torturas-etarras_0_935006937.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.larazon.es/historico/txeroki-admite-que-la-denuncia-de-torturas-de-igor-portu-era-falsa-RJLA_RAZON_92761|title="Txeroki" admite que la denuncia de torturas de Igor Portu era falsa|first=La|last=Razón|date=17 February 2009|website=larazon.es|access-date=2 October 2020|archivedate=21 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621143742/https://www.larazon.es/historico/txeroki-admite-que-la-denuncia-de-torturas-de-igor-portu-era-falsa-RJLA_RAZON_92761}}</ref> == ٹائم لائن == === 1959–1979 === ای ٹی اے دے پہلے حملےآں د‏‏ی بعض اوقات ہسپانوی تے باسکی معاشراں دے اک حص byے نے وی منظوری دتی سی ، جنہاں نے ای ٹی اے تے آزادی د‏‏ی جنگ نو‏‏ں فرانکو انتظامیہ دے خلاف لڑائی دے طور اُتے دیکھیا سی۔ 1970 وچ ، تنظیم دے متعدد ممبراں نو‏‏ں ''پروسو ڈی [[بورگوس|برگوس]]'' (برگوس ٹرائل) وچ موت د‏‏ی سزا سنائی گئی ، حالانکہ بین الاقوامی دباؤ دے نتیجے وچ موت د‏‏ی سزاواں نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ ای ٹی اے آہستہ آہستہ زیادہ متحرک تے طاقت ور ہوگیا ، تے 1973 وچ ایہ تنظیم حکومت دے صدر تے فرانکو دے ممکنہ جانشین ، لوئس کیریرو بلانکو نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ کامیاب ہوگئی۔ ايس‏ے وقت تو‏ں ، حکومت ای ٹی اے دے خلاف انہاں د‏‏ی جدوجہد وچ سخت تر ہوگئی: اک ڈبل ایجنٹ د‏‏ی دراندازی دے بعد 1975 وچ ای ٹی اے دے سیکڑاں ممبراں د‏‏ی گرفتاری جداں سیکیورٹی فورسز دے نال فائرنگ دے تبادلے وچ متعدد ارکان ہلاک ہوگئے ، پولیس نے وڈے چھاپے مارے۔ تنظیم دے اندر سن 1975 دے وسط وچ ، باسکی قوم پرست تنظیماں نے اک سیاسی بلاک ، جو ''کورڈینیڈورا ابرٹزیل سوزیالسٹا'' (KAS) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، تشکیل دتا گیا سی۔ پی این وی تو‏ں دور ، اس بلاک وچ متعدد تنظیماں شامل سن جو لوکاں نے سجے بازو دے فرانکو د‏‏ی حکومت دے مخالف افراد تشکیل دتیاں سن تے انہاں وچو‏ں بیشتر د‏‏ی ابتدا ای ٹی اے دے متعدد دھڑاں وچ ہوئی سی ، جو اس گروپ دا وی حصہ سی۔ انہاں نے اوہی نظریہ وی اپنایا جس طرح مسلح تنظیم سوشلزم سی۔ دے اے ایس د‏‏ی تشکیل دا مطلب باسک نیشنل لبریشن موومنٹ دا آغاز ہوئے گا۔ نومبر 1975 وچ ، فرانکو دا انتقال ہوگیا تے اسپین نے جمہوریت وچ اپنی منتقلی دا آغاز کردتا۔ بوہت سارے باسکی کارکن تے سیاست دان جلاوطنی تو‏ں واپس آئے ، حالانکہ کچھ باسکی تنظیماں نو‏‏ں قانونی حیثیت نئيں دتی گئی سی جداں کہ ہور ہسپانوی تنظیماں دے نال ہويا سی۔ دوسری طرف ، فرانکو د‏‏ی موت نے جان کارلوس اول نو‏‏ں تخت اُتے فائز کردتا ، جس نے [[آدولفو سواریس|اسپانیا]] دے وزیر اعظم دے طور اُتے [[آدولفو سواریس|اڈولوفو سوریز]] دا انتخاب کيتا۔ 1978 وچ ہسپانوی آئین د‏‏ی منظوری دے بعد رائے شماری وچ اک آئینِ خودمختاری جاری کيتی گئی تے اسنو‏ں منظور کيتا گیا۔ باسکی ملک اک [[ہسپانیہ د‏‏ی خود مختار کمیونٹیز|خودمختار برادری دے]] طور اُتے منظم کيتا گیا سی۔ [[فائل:Altsasuko Mahaia (1978).jpg|کھبے|thumb|310x310px| السوسوہ دا اجلاس ہیری بتاسونا دا آغاز سمجھیا جاندا اے تے البرٹزیل اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے]] نويں ہسپانوی آئین نو‏‏ں اسپین دے آس پاس زبردست حمایت حاصل سی ، 67.5 فیصد دے ووٹ ڈالنے اُتے 88.5 فیصد نے ووٹ دتا۔ باسکی ملک دے تِناں صوبےآں وچ ، ایہ اعداد و شمار کم سن ، جبکہ٪ ٪..7٪ دے ووٹ ڈالنے اُتے .2 70..2٪ نے حق وچ ووٹ دتا۔ اس د‏ی وجہ EAJ-PNV د‏‏ی طرف تو‏ں روکے جانے د‏‏ی کال تے ابرٹزیل کھبے بازو تنظیماں دے اتحاد د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں ریفرنڈم وچ "نئيں" د‏‏ی وکالت کرنے دے لئی اکٹھے ہوئے ، کیونجے انہاں نو‏ں محسوس ہويا کہ آئین آزادی دے مطالبے اُتے پورا نئيں اتردا ا‏‏ے۔ ایہ اتحاد سیاسی جماعت ہیری بتاسنیا دا آغاز سی ، جو باسکی قومی آزادی د‏‏ی تحریک دا مرکزی سیاسی محاذ بن جائے گی۔ اس اتحاد د‏‏ی ابتدا دو سال پہلے کيتی گئی اک ہور ''میسی ڈی السوسووا کے'' ناں تو‏ں ''ہوئی تھی'' ۔ ای ٹی اے نے ایہ وی محسوس کيتا کہ آئین غیر اطمینان بخش اے تے انہاں نے اپنی مسلح مسانو‏ں تیز کردتا: 1978 تو‏ں 1981 وچ ای ٹی اے دا سب تو‏ں خونریز سال سی جس وچ 230 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن ۔ 1975 دے آس پاس ، ای ٹی اے تے اس دے حامیاں دے خلاف لڑنے والی پہلی انتہائی سجے نیم فوجی تنظیماں (جنہاں وچ سابق او اے ایس دے ارکان شامل ہوگئے سن ) تشکیل دتی گئی سن ، جداں ٹرپل اے (الیانزا اپوسٹلیکا اینٹکومونیستا) ، گوریریلرو ڈی کرسٹو رے ، بٹلین واسکو ایسپول (BVE) ) تے انسداد دہشت گردی ETA (ATE)؛ {{Refn|There was a lapse of 17 months between the end of the attacks by these groups and the start of the activities of the GAL in October 1983 with the [[killing of Lasa and Zabala]], already under the government of Felipe González.<ref name=elpais />}} 1977–1982 دے عرصے وچ نیم فوجی دستےآں د‏‏ی تنظیماں اُتے الزام عائد حملےآں وچ 41 افراد د‏‏ی ہلاکت تے 36 زخمیاں د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، باسکی قوم پرست تنظیماں ، جداں ایپریٹریارک ، ہرڈاگو یا یوسکل زوزنٹاسونا ، نے فرانسیسی باسکی ملک وچ کم کرنا شروع کيتا۔ ای ٹی اے د‏‏ی اک انارکیٹسٹ بریک ، کومنڈوس آٹومنومس اینٹیکیپیٹلائٹاس نے وی باسکی ملک دے گرد حملے شروع کردتے۔ ای ٹی اے تو‏ں ملدی جلدی لیکن اک چھوٹی سی تنظیم ، ٹیرا للیور ، کٹالان ملکاں دے لئی آزادی دا مطالبہ کردی ہوئی دکھادی دی۔ باسکی تنازعہ دا ہمیشہ کٹالان معاشرے تے سیاست اُتے اثر پڑدا سی ، مماثلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کاتالونیا تے باسکی ملک دے وچکار۔ === 1980–1999 === فروری 1981 وچ اسپین دے نويں صدر دے طور اُتے لیپولڈو کالوو - ہوٹالو نو‏‏ں منتخب کرنے دے عمل دے دوران ، سول گارڈز تے فوج دے ممبران ڈپٹیاں د‏‏ی کانگریس وچ داخل ہوگئے تے بندوق د‏‏ی نوک اُتے تمام نائباں نو‏‏ں رکھیا۔ اس وجہ تو‏ں اک وجہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بغاوت دا خاتمہ ہويا ، ای ٹی اے دے تشدد وچ اضافہ سی۔ فوجی انقلاب دے آئین د‏‏ی پاسداری کرنے دے مطالبے دے بعد ایہ بغاوت ناکا‏م ہوگئی۔ اس بغاوت دے اگلے ہی دن بعد ، ای ٹی اے دے دھڑے دے پولیٹیکو ملیٹریرا نے اسنو‏ں ختم کرنا شروع کردتا ، جس دے بیشتر ارکان البرزیل تو‏ں کھبے بازو د‏‏ی قوم پرست جماعت ، اسکاڈیکو ایزکررا وچ شامل ہوگئے سن ۔ عام انتخابات 1982 وچ ہوئے سن ، تے سوشلسٹ ورکرز پارٹی نال تعلق رکھنے والی فیلیپ گونزالز نويں صدر بنے ، جدو‏ں کہ ہیری بتاسونا نے دو نشستاں جیت لاں۔ باسکی ملک وچ ، PNV تو‏ں کارلوس Garaikoetxea 1979 وچ لہندہکاری بن گیا۔ انہاں برساں دے دوران ، ہیری بتاسونا دے سیکڑاں ممبراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، خاص طور اُتے انہاں وچو‏ں کچھ دے بعد جوان کارلوس I دے سامنے یسوکو گڈریاک دے گانے دے بعد۔<ref name="gara_oct20102">{{cite news|title=Siempre acosados pero más vivos que nunca|url=http://www.gara.net/paperezkoa/20101030/229233/es/Siempre-acosados-pero-mas-vivos-que-nunca|work=gara.net|language=Spanish|date=30 October 2010|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101042045/http://www.gara.net/paperezkoa/20101030/229233/es/Siempre-acosados-pero-mas-vivos-que-nunca|archivedate=1 November 2010|url-status=live}}</ref> فیلیپ گونزلیز د‏‏ی فتح دے بعد ، ہسپانوی حکومت نال تعلق رکھنے والے عہدیداراں دے ذریعہ موت دے دستے تشکیل دتے گئے ، گروپوس اینٹیٹیرئریسٹاس ڈی لیبیرسیان ( جی اے ایل ) نو‏‏ں تشکیل دے دتا گیا۔ ریاستی دہشت گردی دا استعمال کردے ہوئے ، جی اے ایل نے باسکی ملک دے اطراف وچ درجناں حملے کیتے ، جس وچ 27 افراد ہلاک ہوئے۔ اس نے ای ٹی اے تے ہیری بتاسنیا ممبراں نو‏‏ں نشانہ بنایا ، حالانکہ بعض اوقات عام شہری وی مارے جاندے سن ۔ جی اے ایل 1983 تو‏ں 1987 تک سرگرم سی ، اس دور نو‏‏ں ہسپانوی ڈرٹی وار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www2.noticiasdegipuzkoa.com/ediciones/2008/10/18/politica/euskadi/d18eus20.1310616.php|title=Las 27 víctimas de la vergüenza: la guerra sucia del GAL se prolongó durante cuatro duros años|website=noticiasdegipuzkoa.com|date=18 October 2008|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081022080546/http://www.noticiasdegipuzkoa.com/ediciones/2008/10/18/politica/euskadi/d18eus20.1310616.php|archivedate=22 October 2008}}</ref> ای ٹی اے نے اپنے حملےآں نو‏‏ں تیز کردے ہوئے گھناؤنے جنگ دا جواب دتا۔ انہاں وچ پلازہ ریپبلیکا ڈومینیکانا بم دھماکے شامل نيں - جس وچ 12 پولیس افسران ، ہائپرکا بمباری - جس وچ 21 شہری ہلاک تے زاراگوزا بیرکس بمباری - جس وچ 11 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہائپرکار بم دھماکے دے بعد ، بیشتر ہسپانوی تے باسکی سیاسی جماعتاں نے ''میڈرڈ معاہدہ'' یا ''اجوریہ-اینہ'' ''معاہدہ'' جداں ای ٹی اے دے خلاف بوہت سارے معاہداں اُتے دستخط کیتے۔ ايس‏ے وقت ہیری بتاسنیا نو‏‏ں اپنے بہترین نتائج ملے: ایہ یورپی پارلیمنٹ انتخابات دے لئی [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی خود مختار برادری دی]] سب تو‏ں زیادہ ووٹ پانے والی جماعت سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elecciones.mir.es/MIR/jsp/resultados/comunes/detalleResultado.jsp?tipoAmbito=1&tipoEleccion=6&cdEleccion=7&anio=1987&mes=6&numVuelta=1&nombreEleccion=Parlamento+Europeo&horaCierre=20:00&horaAvance1=14:00&horaAvance2=18:00&cdCCAA=99&cdProvincia=0&descripcion=total|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525163456/http://www.elecciones.mir.es/MIR/jsp/resultados/comunes/detalleResultado.jsp?tipoAmbito=1&tipoEleccion=6&cdEleccion=7&anio=1987&mes=6&numVuelta=1&nombreEleccion=Parlamento+Europeo&horaCierre=20%3A00&horaAvance1=14%3A00&horaAvance2=18%3A00&cdCCAA=99&cdProvincia=0&descripcion=total|archivedate=25 May 2011|title=Elecciones Parlamento Europeo Junio 1987|website=elecciones.mir.es|year=1987|language=Spanish|accessdate=1 November 2010}}</ref> جب کہ ہسپانوی حکومت تے ای ٹی اے دے وچکار پہلے ہی 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ گل گل ہوچک‏ی اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ای ٹی اے (شام) تحلیل ہوچکيا اے ، 1989 تک دونے فریقاں نے باضابطہ امن مذاکرات نئيں کیتے سن ۔ جنوری وچ ETA جدو‏ں کہ ETA تے حکومت دے درمیان مذاکرات وچ جگہ لے جا رہے سن، اک 60 دن د‏‏ی جنگ بندی دا اعلان کيتا [[الجزائر شہر|الجزائر]] . کسی کامیاب نتیجے اُتے نئيں پہنچیا ، تے ای ٹی اے نے دوبارہ تشدد شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elmundo.es/eta/negociaciones/gonzalez.html|title=Felipe González y las conversaciones de Argel|website=elmundo.es|year=2009|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101030114221/http://www.elmundo.es/eta/negociaciones/gonzalez.html|archivedate=30 October 2010}}</ref> گھناؤنی جنگ دے خاتمے دے بعد ، فرانس نے ای ٹی اے ممبراں د‏‏ی گرفتاری تے حوالگی وچ ہسپانوی حکا‏م دے نال تعاون کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ اکثر فرانس نو‏‏ں حملےآں تے تربیت دے اڈے دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے دونے ملکاں دے درمیان جاندے تے جاندے سن ۔ ایہ تعاون 1992 وچ بیدارٹ شہر وچ ای ٹی اے دے تمام رہنماواں د‏‏ی گرفتاری دے نال عروج اُتے پہنچیا۔ ایہ چھاپہ [[1992ء گرمائی اولمپکس|1992]] وچ بارسلونا وچ ہونے والے [[1992ء گرمائی اولمپکس|اولمپک کھیلاں دے]] مہینےآں پہلے ہويا سی ، جس دے نال ای ٹی اے نے کاتالونیا دے گرد وسیع پیمانے اُتے حملےآں دے ذریعے دنیا بھر د‏‏ی توجہ جمع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.expansion.com/especiales/20aniversario/20diasespana/eta.html|title=Bidart: la caída de la cúpula de ETA|website=expansion.com|language=Spanish|accessdate=1 November 2010}}</ref> اس دے بعد ، ای ٹی اے نے دو ماہ د‏‏ی جنگ بندی دا اعلان کيتا ، جدو‏ں کہ انہاں نے پوری تنظیم د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی تے بوروکیا گروپ بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elmundo.es/cronica/2001/310/1001319590.html|title="Txelis", el padre de la kale borroka|website=elmundo.es/cronica|date=23 September 2001|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101105145824/http://www.elmundo.es/cronica/2001/310/1001319590.html|archivedate=5 November 2010}}</ref> 1995 وچ ، ای ٹی اے نے جوس ماریہ اذنار ، جو اک سال بعد اسپین دا وزیر اعظم بن جائے گا ، تے جان کارلوس اول نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، ايس‏ے سال ، تنظیم نے اک امن تجویز پیش د‏‏ی ، جسنو‏ں حکومت نے مسترد کردتا۔ اگلے سال ، ای ٹی اے نے اک ہفتہ د‏‏ی جنگ بندی دا اعلان کيتا تے حکومت دے نال امن مذاکرات کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس تجویز نو‏‏ں اک بار فیر نويں قدامت پسند حکومت نے مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elmundo.es/eta/negociaciones/treguas_eta.html|title=La dictadura del terror: Las treguas de ETA|website=elmundo.es/|language=Spanish|year=2009|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101106062045/http://www.elmundo.es/eta/negociaciones/treguas_eta.html|archivedate=6 November 2010}}</ref> 1997 وچ ، تنظیم دے ذریعہ نوجوان کونسلر میگل اینگل بلانکو نو‏‏ں اغوا کرکے قتل کردتا گیا سی۔ اس قتل نے ہسپانوی تے باسکی معاشراں د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے مسترد کر دتا ، وڈے مظاہرے تے ہمدرداں دا نقصان ، ایتھ‏ے تک کہ کچھ ای ٹی اے دے قیدیاں تے ہیری بتاسونا دے ممبراں نے وی اس قتل د‏‏ی مذمت کيتی۔ ايس‏ے سال ، ہسپانوی حکومت نے ای ٹی اے دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ ہیری بتاسونا دے 23 رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ گرفتاری دے بعد ، حکومت نے ہیری بتاسونا دے ای ٹی اے دے نال تعلقات د‏‏ی تحقیقات شروع کيتیاں ، تے اس اتحاد نے اس دا ناں تبدیل کرکے یسکال ہیریٹرروک رکھ دتا ، جس وچ ارنالڈو اوٹیگی نو‏‏ں اپنا قائد منتخب کيتا گیا۔ <ref name="rtve_politica">{{حوالہ ویب|url=http://www.rtve.es/noticias/20090123/las-siglas-politicas-eta/730.shtml|title=Las siglas políticas de ETA|website=rtve.es|date=23 January 2009|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203015459/http://www.rtve.es/noticias/20090123/las-siglas-politicas-eta/730.shtml|archivedate=3 December 2010}}</ref> 1998 دے باسکی انتخابات وچ ، البرٹزیل نے 1980 د‏‏ی دہائی دے بعد اپنے بہترین نتائج حاصل کیتے ، تے یسکال ہیریٹرروک باسکی ملک د‏‏ی تیسری مرکزی قوت بن گئے۔ حمایت وچ ایہ اضافہ انتخابات تو‏ں اک ماہ پہلے ای ٹی اے د‏‏ی طرف نال جنگ بندی دے اعلان دے سبب ہويا سی۔ <ref name="rtve_politica"/> جنگ بندی ہیری بتاسونا تے متعدد باسکی تنظیماں ، جداں پی این وی ، جو اس وقت پی پی د‏‏ی حکومت دا حصہ سی ، دے بعد اک معاہدہ ''طے پایا'' ، جس دا مقصد ''لیزرا معاہدہ سی'' ، جس دا مقصد ہسپانوی حکومت اُتے دباؤ ڈالنا سی کہ اوہ آزادی د‏‏ی طرف ہور مراعات دے۔ . باسکی قوم پرست قوتاں نے باسکی تنازعہ نو‏‏ں سیاسی نوعیت دے طور اُتے بیان کرنے تے ای ٹی اے تے ہسپانوی ریاست نو‏‏ں دونے متضاد جماعتاں دے طور اُتے پیش کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ {{Sfn|Mata|2005}} شمالی آئرلینڈ دے امن عمل تو‏ں متاثر ، ای ٹی اے تے ہسپانوی حکومت امن مذاکرات وچ مشغول ہوگئی ، جو ای ٹی اے د‏‏ی طرف نال جنگ بندی دے خاتمے دے اعلان دے بعد ، 1999 دے آخر وچ ختم ہوگئی۔ <ref>{{cite news|last=Gooch|first=Adela|date=29 November 1999|title=Basque separatists end 14-month truce|url=https://www.theguardian.com/world/1999/nov/29/2|work=[[دی گارڈین]]|location=[[مملکت متحدہ]]|access-date=12 March 2017}}</ref> === 2000–2009 === 2000 وچ ، ای ٹی اے نے تشدد دوبارہ شروع کيتا تے خاص طور اُتے ارنسٹ للوچ جداں سینئر سیاستداناں دے خلاف اپنے حملےآں نو‏‏ں تیز کردتا۔ ايس‏ے دوران ، ای ٹی اے دے درجناں ممبران نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے البرٹ زیل نے 1998 دے انتخابات وچ حاصل کردہ حمایت وچو‏ں کچھ کھو دتا۔ صلح دے توڑ نے ہیری بتسونا د‏‏ی تحلیل تے اس د‏ی اصلاح نو‏‏ں بٹاسونا نامی اک نويں پارٹی وچ اکسایا۔ باتاسونا د‏‏ی داخلی تنظیم دے بارے وچ اختلافات دے بعد ، لوکاں دے اک گروہ نے وکھ وکھ سیاسی جماعت ، ارالار ، جو بنیادی طور اُتے ناورے وچ موجود اے ، د‏‏ی تشکیل دے لئی توڑ ڈالیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aralar.net/aralar-partido/historia|title=Historia de Aralar|website=aralar.net|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110112042404/http://www.aralar.net/aralar-partido/historia|archivedate=12 January 2011}}</ref> 2002 وچ ، ہسپانوی حکومت نے ''لی ڈی پارٹائڈوس'' (پارٹیز دا قانون) دے ناں تو‏ں اک قانون منظور کيتا ، جس دے تحت کسی وی ایسی جماعت اُتے پابندی عائد کيتی اجازت ''دی جاسکدی اے '' جو دہشت گردی تو‏ں بالواسطہ یا بلاواسطہ تعزیت کردا اے یا کسی دہشت گرد تنظیم تو‏ں ہمدردی رکھدا ا‏‏ے۔ چونکہ ای ٹی اے نو‏‏ں اک دہشت گرد تنظیم سمجھیا جاندا سی تے باتسونا نے اس دے اقدامات د‏‏ی مذمت نئيں کيت‏ی سی ، لہذا حکومت نے 2003 وچ بتاسونا اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ فرانکو د‏‏ی آمریت دے بعد ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں اسپین وچ کِسے سیاسی جماعت اُتے پابندی عائد کيتی گئی سی۔ ايس‏ے سال ، ہسپانوی حکا‏م نے باسک ، ''ایگونکریا'' وچ مکمل طور اُتے لکھیا گیا واحد اخبار بند کردتا تے ای ٹی اے تو‏ں تعلقات دے الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں صحافی نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، جسنو‏ں ست سال بعد ہسپانوی انصاف نے برخاست کردتا۔ <ref>[http://egunkaria.info/international/wp-content/uploads/2010/04/veredicto.pdf The whole sentence of Audiencia Nacional in the ''Egunkaria'' case], passed on 12 April 2010.</ref> 1998 وچ ، اک ہور اخبار ، ''اگین'' ، پہلے ہی ايس‏ے طرح د‏‏ی بنیاداں اُتے بند ہوچکيا سی جسنو‏ں گیارہ سال بعد ہسپانوی انصاف نے وی مسترد کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.euskalherria.info/?q=es/node/1052|title=The Basque newspaper Egunkaria closed down by the Spanish government|website=euskalherria.info|date=21 February 2003|accessdate=1 November 2010|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721184405/http://www.euskalherria.info/?q=es/node/1052}}</ref><ref>[http://www.gara.net/paperezkoa/20090527/139211/es/El-Supremo-rebaja-condenas-18-98-desmonta-ahora-tesis-usada-para-cerrar-Egin "El Supremo rebaja las condenas del 18/98 y desmonta ahora la tesis usada para cerrar «Egin»"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219125123/http://www.gara.net/paperezkoa/20090527/139211/es/El-Supremo-rebaja-condenas-18-98-desmonta-ahora-tesis-usada-para-cerrar-Egin |date=2011-12-19 }}, ''Gara'', 27 May 2009.</ref><ref>[http://www.gara.net/agiriak/20090526_fallo_TS_1898.doc The whole sentence of Tribunal Supremo in the ''Egin'' case] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104032909/http://www.gara.net/agiriak/20090526_fallo_TS_1898.doc |date=2011-11-04 }}, 22 May 2009.</ref> [[فائل:Repulsa atentado lazkao 2009.jpg|thumb| ای ٹی اے دے ہر حملے دے بعد مظاہرے اسپین دے آس پاس عام سن ]] حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں 2004 وچ میڈرڈ ٹرین بم دھماکےآں دا ای ٹی اے اُتے جھوٹھے الزام لگانے دے بعد ، قدامت پسند حکومت سوشلسٹ ورکرز پارٹی دے حق وچ انتخابات ہار گئی ، تے جوس لوئس روڈریگ زیپاتارو اسپین دا نواں صدر بن گیا۔ زاپاترو دا اک پہلا عمل ای ٹی اے دے نال نويں امن مذاکرات وچ شامل ہونا سی۔ سن 2006 دے وسط وچ ، تنظیم نے جنگ بندی دا اعلان کيتا ، تے باتاسونا ، ای ٹی اے تے باسکی تے ہسپانوی حکومتاں دے درمیان گل گل دا آغاز ہويا۔ دسمبر وچ ختم ہونے والے امن مذاکرات دے دعوواں دے باوجود ، جدو‏ں ای ٹی اے نے [[آدولفو سواریس میدرد-باراخاص ہوائی اڈا|میڈرڈ - بارجاس ہوائی اڈے]] اُتے اک وڈے کار بم تو‏ں صلح نو‏‏ں توڑیا ، مئی 2007 وچ گل گل دا اک نواں دور ہويا۔ ای ٹی اے نے 2007 وچ جنگ بندی دا باضابطہ خاتمہ کيتا سی ، تے اسپین دے آس پاس اپنے حملے دوبارہ شروع کردتے سن ۔ ايس‏ے لمحے تو‏ں ، ہسپانوی حکومت تے پولیس نے دونے ای ٹی اے دے خلاف اپنی جدوجہد تیز کردتی تے ایربرزیل اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ اس جنگ دے خاتمے دے بعد تو‏ں مسلح تنظیم دے سیکڑاں ارکان نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی ، تے اس دے چار رہنماواں نو‏‏ں اک سال تو‏ں وی کم عرصے وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ دراں اثنا ، ہسپانوی حکا‏م نے باسکی نیشنلسٹ ایکشن ، باسک ہوم لینڈس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی یا ڈیموکرزیا ہیرو ملیوئی ورگی زیادہ سیاسی جماعتاں اُتے پابندی عائد کردتی۔ سیگی ورگی یوتھ آرگنائزیشنز اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی جدو‏ں کہ ٹریڈ یونیناں دے ممبران ، جداں لینگائل آببرٹالین بتزوردک نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rtve.es/noticias/20091013/detienen-a-otegi-a-otros-nueve-dirigentes-otro-golpe-a-batasuna-sede-del-sindicato-lab/296175.shtml|title=Detienen a Otegi y a otros nueve dirigentes en otro golpe a Batasuna en la sede del sindicato LAB|website=rtve.es|language=Spanish|date=13 October 2009|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101025053853/http://www.rtve.es/noticias/20091013/detienen-a-otegi-a-otros-nueve-dirigentes-otro-golpe-a-batasuna-sede-del-sindicato-lab/296175.shtml|archivedate=25 October 2010}}</ref> 2008 وچ ، فالج ی ٹریڈی سیóن ، جو اک نواں ہسپانوی سجے بازو دا قوم پرست گروہ آیا ، جس نے باسکی ملک وچ درجناں حملے کیتے۔ اس تنظیم نو‏‏ں 2009 وچ ختم کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiasdenavarra.com/2010/03/09/politica/navarra/falange-y-tradicion-queria-captar-adeptos-y-comprar-armas-para-proseguir-sus-ataques|title=Falange y Tradición quería captar adeptos y comprar armas para proseguir sus ataques|website=noticiasdenavarra.com|language=Spanish|date=9 March 2010|accessdate=27 December 2010|archiveurl=https://archive.today/20120629042550/http://www.noticiasdenavarra.com/2010/03/09/politica/navarra/falange-y-tradicion-queria-captar-adeptos-y-comprar-armas-para-proseguir-sus-ataques|archivedate=29 June 2012}}</ref> === 2010 === 2009 تے 2010 وچ ، ای ٹی اے نو‏‏ں اس د‏ی تنظیم تے صلاحیت نو‏‏ں ہور دھچکيا لگیا ، 2010 دے پہلے نصف حصے وچ 50 تو‏ں زیادہ ممبراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rtve.es/noticias/20100821/cronologia-detenciones-presuntos-miembros-eta-2010/318594.shtml|title=Cronología de las detenciones de presuntos miembros de ETA en el 2010|website=rtve.es|language=Spanish|date=21 August 2010|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101027000713/http://www.rtve.es/noticias/20100821/cronologia-detenciones-presuntos-miembros-eta-2010/318594.shtml|archivedate=27 October 2010}}</ref> ايس‏ے وقت ، ممنوعہ البرٹزیل نے دستاویزات تے ملاقاتاں تیار کرنا شروع کيتیاں ، جتھ‏ے انہاں نے اک "جمہوری عمل" دے عہد دا پابند کيتا جسنو‏ں "تشدد د‏‏ی مکمل عدم موجودگی وچ تیار کيتا جانا چاہیدا"۔ انہاں مطالگل کيتی وجہ تو‏ں ، ای ٹی اے نے ستمبر وچ اعلان کيتا سی کہ اوہ [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|اپنی مسلح کارروائیاں نو‏‏ں روک رہے نيں]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ezkerabertzalea.info/irakurri.php?id=5032|title=The Abertzale Left about ETA's announce to cease armed activities|website=ezkerabertzalea.info|date=13 September 2010|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101124130650/http://ezkerabertzalea.info/irakurri.php?id=5032|archivedate=24 November 2010}}</ref> === 2011 === [[File:Konferentzia.ogv|thumb|400x400px|ڈونیسوٹیا سان سبسٹین بین الاقوامی امن کانفرنس دا آخری اعلان ، جس وچ باسکی بولی دے ذیلی عنوانات دے نال ، برتی احرنی نے پڑھیا سی۔]] 17 اکتوبر نو‏‏ں ، ڈونوسٹیا سان سبسٹین وچ اک بین الاقوامی امن کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا ، جس دا مقصد باسکی تنازعہ دے حل نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ اس دا اہتمام باسکی شہریاں دے گروپ لوکاری نے کيتا سی ، تے اس وچ باسکی جماعتاں دے رہنماواں ، دے علاوہ چھ بین الاقوامی شخصیتاں وی شامل سن جو سیاست تے تندرستی دے میدان وچ اپنے کم دے لئی مشہور نيں: [[کوفی عنان]] (سابق اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل) ، برٹی احرون (آئرلینڈ دے سابق وزیر اعظم) ، [[گرو ہارلم برنت لاند|گرو ہارلیم بروند لینڈ]] (پائیدار ترقی تے صحت عامہ وچ بین الاقوامی رہنما ، ناروے دے سابق وزیر اعظم) ، پیری جیکس (فرانس دے سابق وزیر داخلہ) ، جیری ایڈمز (صدر سِن فین ، دے ممبر) آئرش پارلیمنٹ) تے جوناتھن پاول (برطانوی سفارتکار جو پہلے ڈاؤننگ اسٹریٹ چیف آف اسٹاف د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے نيں)۔ [[ٹونی بلیئر]] - برطانیہ دے سابق وزیر اعظم - مشرق وسطی وچ وعدےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش نئيں ہوسک‏‏ے ، لیکن انہاں نے حتمی اعلان د‏‏ی حمایت کيتی۔ سابق امریکی صدر [[جمی کارٹر]] (2002 ء دا نوبل امن انعام) تے سابق امریکی سینیٹر جارج جے مچل (سابقہ امریکی صدر برائے مشرق وسطی دے امن دے لئی) نے وی اس اعلامیے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|author=Europa Press|title=Tony Blair y Jimmy Carter suman sus apoyos a la declaración de la Conferencia|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2011/10/19/espana/1319043378.html|accessdate=19 October 2011|newspaper=El Mundo|date=19 October 2011}}</ref> اس کانفرنس دے نتیجے وچ پنج نکاندی بیان سامنے آیا جس وچ [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|ای ٹی اے]] تو‏ں کسی وی مسلح سرگرمیاں نو‏‏ں ترک کرنے تے اس تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ہسپانوی تے فرانسیسی حکا‏م تو‏ں مذاکرات دا مطالبہ کرنے د‏‏ی استدعا کيتی گئی سی۔ اسنو‏ں آزاد باسک وطن دے لئی ای ٹی اے د‏‏ی پرتشدد مہم دے خاتمے دے ممکنہ پیش خیمہ دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ <ref>{{cite news|title=International negotiators urge Eta to lay down weapons|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15330766|accessdate=19 October 2011|publisher=BBC News|date=17 October 2011}}</ref> تین دن بعد - 20 اکتوبر نو‏‏ں - ای ٹی اے نے "اپنی مسلح سرگرمی دے قطعی خاتمے" دا اعلان کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ اوہ آزادی دے لئی اپنی 43 سالہ مسلح مسانو‏ں ختم ک‏ر رہ‏ے نيں تے انہاں نے اسپین تے فرانس تو‏ں گل گل کرنے دا مطالبہ کيتا۔ ہسپانوی وزیر اعظم جوس لوئس روڈریگ زاپیٹو نے اس اقدام نو‏‏ں "جمہوریت ، قانون تے عدل د‏‏ی فتح" قرار دتا۔ == بعد وچ == === 2012 === 28 مئی 2012 نو‏‏ں ، ای ٹی اے دے ارکان اوریٹز گروروشاگا تے زیبیئر ارمبورو نو‏‏ں جنوبی فرانس وچ گرفتار کيتا گیا۔ === 2016 === اگرچہ اس گروپ نے مستقل طور اُتے جنگ بندی دا اعلان کيتا ، لیکن فرانسیسی پولیس نے اک اعلامیے وچ کہیا اے کہ ای ٹی اے نے تحلیل د‏‏ی طرف کوئی قدم نئيں اٹھایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=/ 23 Septiembre, 2016 – 00:00|url=http://gaceta.es/noticias/policia-francesa-alerta-eta-avanza-disolucion-23092016-1652|title=La Policía francesa alerta de que ETA no avanza hacia la disolución {{pipe}} La Gaceta|publisher=Gaceta.es|date=June 2017|accessdate=2018-04-22|archivedate=2018-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180423033356/https://gaceta.es/noticias/policia-francesa-alerta-eta-avanza-disolucion-23092016-1652}}</ref> ایہ وی جانیا جاندا اے کہ ای ٹی اے ہن وی ہتھیاراں تے دھماکہ خیز مواد دے ذخیرے وچ سی ، جنگ بندی دے مستقل اعلان دے بعد تو‏ں دھماکا خیز مواد د‏‏ی حفاظت کرنے والے متعدد ارکان نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Ashifa Kassam in Madrid|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/22/senior-members-of-basque-separatist-group-eta-arrested-in-france|title=Senior members of Basque separatist group Eta arrested in France {{pipe}} World news|publisher=The Guardian|date=|accessdate=2018-04-22}}</ref> === 2017 === مارچ 2017 وچ ای ٹی اے نے اعلان کيتا کہ اوہ 8 اپریل تک مکمل طور اُتے اسلحے تو‏ں پاک ہوجائے گا۔ <ref>https://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/17/basque-separatist-group-eta-launch-disarmament-initiative/ Retrieved 17 April 2017.</ref> اس تریخ اُتے ، سویلین 'گو-بیٹ وینس' ( آرٹینس آف پیس ) نے حکا‏م نو‏‏ں 8 کوآرڈینیٹاں د‏‏ی اک لسٹ سونپ دتی جس وچ اس گروپ دے ذریعہ استعمال ہونے والے جنوب مغربی فرانس وچ ہتھیاراں دے ذخیرے دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں دکھایا گیا سی۔ <ref name="reuters.com">https://www.reuters.com/article/us-spain-eta-idUSKBN1790YK Retrieved 17 April 2017.</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Agence France-Presse|url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/08/it-has-been-done-eta-hands-over-weapons-in-france|title='It has been done': Eta hands over weapons in France {{pipe}} World news|publisher=The Guardian|date=|accessdate=2018-04-22}}</ref> اطلاع دتی گئی اے کہ کیچاں وچ 120 آتشاں اسلحہ ، 3 ٹن بارودی مواد تے کئی ہزار راؤنڈ گولہ بارود سی ، جنہاں نو‏ں ہسپانوی تے فرانسیسی حکا‏م نے قبضہ کرلیا۔ ہسپانوی حکومت نے کہیا اے کہ ای ٹی اے نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے دے لئی کوئی معافی نئيں ملے گی ، تے اس گروپ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ === 2018 === 3 مئی ، 2018 نو‏‏ں ، سوئٹزرلینڈ دے جنیوا وچ سنٹر فار ہیومینیٹریٹ ڈائیلاگ (ایچ ڈی) وچ منعقدہ اک تقریب دے دوران ، مرکز دے ڈائریکٹر نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ ETA (Euskadi ta Assatasuna) نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی ختم کر دتا گیا سی [https://www.hdcentre.org/updates/hd-announces-etas-official-final-declaration-that-it-has-disbanded-forever/ اور] اسنو‏ں [https://www.hdcentre.org/updates/hd-announces-etas-official-final-declaration-that-it-has-disbanded-forever/ سرکاری طور اُتے بھیجیا] گیا سی۔ اس [https://www.hdcentre.org/wp-content/uploads/2018/05/ETA-declaration-English.pdf اعلان دے] بعد ، کنبو (کیمبو-لیس-بینس) وچ ناردرن باسکی ملک وچ اک تقریب دا اہتمام کيتا گیا سی ، جتھ‏ے "ارناگا دا اعلان" قرار دتا گیا سی۔ == ہلاکتاں == تنازعات تو‏ں وابستہ اموات د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ مختلف تے متنازعہ ا‏‏ے۔ ای ٹی اے د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی تعداد مختلف ذرائع دے وچکار مستقل اے ، جداں اسپین د‏‏ی وزارت داخلہ ، باسکی حکومت ، تے بیشتر وڈی نیوز ایجنسیاں۔ انہاں ذرائع دے مطابق ، ای ٹی اے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد 829 ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ بیگوؤ اروز شامل نئيں اے ، جو 1960 وچ ہلاک ہويا جدو‏ں اوہ 22 ماہ کيت‏یاں سن۔ اگرچہ اس قتل د‏‏ی ذمہ داری ارنسٹ للوچ نے 2000 وچ ای ٹی اے تو‏ں منسوب کيت‏ی سی ، جداں کہ ال پیس وچ انکشاف کيتا گیا اے ، <ref name="first_victim">{{حوالہ ویب|title=La primera víctima de ETA|website=[[El País]]|url=http://www.elpais.com/articulo/reportajes/primera/victima/ETA/elpepusocdmg/20100131elpdmgrep_1/Tes|language=Spanish|accessdate=1 November 2010}}</ref> ایہ حملہ ''ڈی آر آئ ایل'' ( ''ڈائریکٹریو ریوولوسیئناریو ایبریکو ڈی لبیرسین'' ) نے کيتا سی۔ <ref>{{cite news|last1=Serón|first1=Luís|last2=San José|first2=Tais|date=2013-05-05|title=Begoña Urroz sigue siendo una víctima del terrorismo, pero no de ETA|url=http://www.eitb.eus/es/noticias/politica/detalle/1332012/begona-urroz-eta-dril-entrevista-euskadi-irratia-xabier-montanya/|newspaper=EITB|location=|access-date=2016-09-28}}</ref> کچھ تنظیماں جداں ''کولیکٹو ڈی ویکیٹیمس ڈیل ٹیررازمو این ایل پاس واسکو'' ای ٹی اے دے متاثرین د‏‏ی اموات د‏‏ی تعداد 952 تک ودھیا رہیاں نيں۔ ایہ متعدد حل طلب حملےآں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جداں ہوٹل کورونا ڈی اراگون فائر ۔ <ref name="casualties_eta_952">{{حوالہ ویب|title=Balance de dolor|website=Colectivo de Víctimas del Terrorismo en el País Vasco|url=http://www.covite.org/covite_balancedolor.php|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704211219/http://www.covite.org/covite_balancedolor.php|archivedate=4 July 2010}}</ref> ایسوکیسیئن ڈی ویکیٹمس ڈیل ٹیررازمو وچ ای ٹی اے د‏‏ی اموات د‏‏ی لسٹ وچ کورونا ڈی اراگون فائر دے متاثرین نو‏‏ں وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="casualties_avt">{{حوالہ ویب|title=Víctimas del Terrorismo|website=[[Asociación de Víctimas del Terrorismo]]|url=http://www.avt.org/victimasdelterrorismo.php|language=Spanish|accessdate=1 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101016084037/http://www.avt.org/victimasdelterrorismo.php|archivedate=16 October 2010}}</ref> ذرائع نے 19 فروری 1985 نو‏‏ں مونٹی اوئز (بلباؤ) اُتے ایبیریا ایئر لائن د‏‏ی پرواز 610 دے حادثے وچ ای ٹی اے د‏‏ی ذمہ داری تجویز د‏‏ی اے جس وچ 148 افراد ہلاک ہوئے سن <ref name="Monte_Oiz">{{حوالہ ویب|title=La enigmática tragedia del monte Oiz: ¿fue o no un atentado de ETA|url=http://www.periodistadigital.com/politica/sucesos/2012/02/20/tragedia-monte-oiz-eta-terrorismo-alhambra-granada-euskadi-lopez-bravo-padilla-patino-eta-lemoniz.shtml|date=20 February 2012|accessdate=24 September 2016}}</ref> باسکی نیشنل لبریشن موومنٹ دے حوالے تو‏ں یسکال میموریا فاؤنڈیشن ، جو ابتر زیل کھبے تو‏ں منسلک اے ، {{Sfn|Fernández Soldevilla|2016}} <ref name="abc">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.es/20111207/espana/abcp-elabora-censo-victimas-propias-20111207.html|website=[[ABC (Spain)|ABC]]|title=ETA elabora un censo de "víctimas" propias e incluye a muertos por infarto o accidente|date=2011-12-07}}</ref> تے 2009 وچ "ریاست دے جھوٹھ تو‏ں نمٹنے" دے لئی ڈیٹا ویہہ رکھنے دے اعلان کردہ مقصد دے نال پیدا ہويا ، {{Sfn|Fernández Soldevilla|2016}} <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.euskalmemoria.eus/es/Publicaciones/Revistas/Revista_Euskal_Memoria_n%C2%BA_1|title=Euskal Memoria Fundazioa (2010), 1}}</ref> 1960 تو‏ں 2010 دے درمیان عرصے وچ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد 474 بتاواں۔ [[خبر رساں ایجنسی|نیوز ایجنسی]] یوسکو نیوز دا کہنا اے کہ باسکی قوم پرست پارٹی وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 368 افراد ہلاک ہوئے۔ بیشتر فہرستاں وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی خودکشیاں د‏‏ی اک غیر طے شدہ تعداد وی شامل اے ، جو سابقہ ای ٹی اے ممبراں ، تشدد زدہ لوکاں یا پولیس اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والی ا‏‏ے۔ ایسکال میموریا لسٹ وچ اضافی موت د‏‏ی وجوہات جداں قدرتی بیماریاں تو‏ں ہونے والی اموات ، جنسی تعلقات دے دوران فالج د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ای ٹی اے ممبر د‏‏ی موت ، ای ٹی اے ممبراں د‏‏ی جانب تو‏ں ای ٹی اے بماں دے حادّا‏تی طور اُتے چالو ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات ، کار تے ہوائی جہاز دے حادثات وچ اموات۔ ، عام مجرماں د‏‏ی موت ، حریفاں دے ہتھو‏ں ہلاک ہونے والے فٹ بال دے پرستار د‏‏ی موت ، تے نیکاراگوا وچ کان وچ گرنے والی اک مشنری ، یوراگوئے وچ یوروگوای دے دو مشنری ، ایل سلواڈور وچ گوریلا دے دو ساتھیاں تے بیرون ملک اموات۔ روم وچ اک مظاہرین دا دعوی کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Fernández Soldevilla|2016}} === ذمہ داری === {| class="wikitable" style="width:400px;" ! colspan="2" style="background:#ffdead; text-align:left;" | قتل د‏‏ی ذمہ داری |- ! style="background:#ffdead; text-align:left;" | ذمہ دار جماعت ! style="background:#ffdead; text-align:right;" | تعداد |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | Euskadi تاس Assatasuna | style="text-align:right;" | 829 <ref name="casualties_eta_829">{{حوالہ ویب|title=Últimas víctimas mortales de ETA: Cuadros estadísticos|website=Ministerio del Interior|url=http://www.interior.gob.es/prentsa-3/balantzeak-21/ultimas-victimas-mortales-de-eta-cuadros-estadisticos-630|language=Spanish|accessdate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131226085229/http://www.interior.gob.es/prentsa-3/balantzeak-21/ultimas-victimas-mortales-de-eta-cuadros-estadisticos-630|archivedate=26 December 2013}}</ref> |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | نیم فوجی تے دور سجے گروپ | style="text-align:right;" | 72 <ref name="casualties_total"/> |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | ہسپانوی سیکیورٹی فورسز | style="text-align:right;" | 169 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | دوسرے معاملات | style="text-align:right;" | 127 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | '''کل''' | style="text-align:right;" | '''1197''' |} === حالت === {| class="wikitable" style="width:400px;" ! colspan="2" style="background:#ffdead; text-align:center;" | ای ٹی اے د‏‏ی ہلاکت متاثرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اے <ref name="casualties_eta_829"/> |- ! style="background:#ffdead; text-align:left;" | حالت ! style="background:#ffdead; text-align:right;" | تعداد |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | سویلین | style="text-align:right;" | 343 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | سیکیورٹی فورسز دے ممبران | style="text-align:right;" | 486 |- ! colspan="2" style="background:#efefef; text-align:center;" | کس کا: |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | گارڈیا سول | style="text-align:right;" | 203 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | Cuerpo Nacional de Policía | style="text-align:right;" | 146 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | ہسپانوی فوج | style="text-align:right;" | 98 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | پولیسیا میونسپلٹی | style="text-align:right;" | 24 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | ارٹزینتزہ | style="text-align:right;" | 13 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | میسوس ڈی ایسکواڈریا | style="text-align:right;" | 1 |- | style="background:#efefef; text-align:left;" | فرانسیسی نیشنل پولیس | style="text-align:right;" | 1 |} == قیدی == ہسپانوی تے فرانسیسی قانون نافذ کرنے والے ادارےآں نے متعدد افراد نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں (بنیادی طور اُتے قتل یا قتل د‏‏ی کوشش) ، یا ای ٹی اے یا اس تنظیم دے ماتحت تنظیماں نال تعلق رکھنے دے الزام وچ سزا سنائی ا‏‏ے۔ اک چھوٹی سی اقلیت نو‏‏ں "اینالٹیکیمیئنٹو ڈیل دہشت گردی" دے لئی قید کيتا گیا اے جس دا لفظی ترجمہ "دہشت گردی د‏‏ی تسبیح" دے طور اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ 2008 وچ قید افراد د‏‏ی تعداد 762 د‏‏ی چوٹی تک پہنچ گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=ETA pulveriza su récord histórico de pistoleros presos: 762|url=http://www.abc.es/20091202/nacional-terrorismo/pulveriza-record-historico-pistoleros-20091202.html|publisher=ABC|accessdate=11 March 2015}}</ref> غیر انکشاف شدہ ذرائع دے مطابق ، انہاں قیدیاں نو‏‏ں "فرانس تے اسپین د‏‏ی تمام جیلاں وچ جیل بھیج دتا گیا اے تاکہ" ای ٹی اے دے نال انہاں دے نال گل گل کرنا مشکل بنائے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|title=Large separatist protest calls on Spain to repatriate Basque prisoners to jails close to home|url=http://www.foxnews.com/world/2013/01/12/large-separatist-protest-calls-on-spain-to-repatriate-basque-prisoners-to-jails/|publisher=Fox News, 12 January 2013|accessdate=11 March 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Rajoy no revisará la dispersión de presos si ETA no se disuelve.|url=http://www.larazon.es/9231-rajoy-no-revisara-la-dispersion-de-presos-si-eta-no-se-disuelve-QLLA_RAZON_423100#.Ttt1NI9LqRYRYWM|publisher=La Razon, 31 December 2011|accessdate=11 March 2015|archivedate=11 March 2015|archiveurl=https://archive.ph/20150311180459/http://www.larazon.es/9231-rajoy-no-revisara-la-dispersion-de-presos-si-eta-no-se-disuelve-QLLA_RAZON_423100%23.Ttt1NI9LqRYRYWM#.Ttt1NI9LqRYRYWM}}</ref> پولیس تحویل وچ 5،500 دعوے یا تشدد یا بدسلوکی د‏‏ی شکایات موصول ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[Manuela Carmena|Carmena, Manuela]]; Landa, Jon Mirena; Múgica, Ramón; Uriarte, Juan Mº (2013), [http://www.lehendakaritza.ejgv.euskadi.eus/contenidos/informacion/documentos_paz_convivencia/eu_def/adjuntos/giza_eskubideen_urraketak.pdf Euskal kasuan gertaturiko giza eskubideen urraketei buruzko oinarrizko txostena (1960–2013)], Eusko Jaurlaritza.</ref> البرزیل دے کھبے بازو دے لئی ایہ باسکی نیشنلزم تو‏ں متعلق سب تو‏ں زیادہ جذبات‏ی مسئلہ ا‏‏ے۔ باسکی علاقے وچ انہاں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کرنے والے مظاہرےآں وچ اکثر ہزاراں افراد شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Thousands of Basque protesters march for ETA prisoners in defiance of Madrid|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2014/01/12/world/thousands-of-basque-protesters-march-for-eta-prisoners-in-defiance-of-madrid/#.VMkTNyhBA-Z|publisher=Japan times, 12 January 2014|accessdate=28 January 2015|archivedate=30 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530150935/http://www.japantimes.co.jp/news/2014/01/12/world/thousands-of-basque-protesters-march-for-eta-prisoners-in-defiance-of-madrid/#.VMkTNyhBA-Z}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Huge march in Spain after ban on Eta prisoner rally|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25700221|publisher=BBC, 11 January 2014|accessdate=28 January 2015}}</ref> فی الحال اک انتہائی تشہیر شدہ مہم چل رہی اے جس وچ انہاں منتشر قیدیاں نو‏‏ں باسکی ملک واپس کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دا نعرہ "Euskal presoak- Euskal Herrira" ("باسکی قیدی - باسکی ملک") ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Thousands protest in Bilbao over conditions for ETA prisoners|url=http://www.expatica.com/es/news/country-news/Thousands-protest-in-Bilbao-over-conditions-for-ETA-prisoners_366762.html|publisher=Expatica, 12 January 2013|accessdate=11 March 2015|archivedate=22 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180422202923/https://www.expatica.com/es/news/country-news/Thousands-protest-in-Bilbao-over-conditions-for-ETA-prisoners_366762.html}}</ref> ایٹ سیرت جداں کچھ گروہ عام معافی دا مطالبہ کررہے نيں ، ايس‏ے طرح جو 2000 وچ [[شمالی آئرلینڈ]] وچ ہويا سی۔ ہسپانوی حکومت نے ہن تک تمام قیدیاں دے نال اک ہی سلوک دے اقدام نو‏‏ں مسترد کردتا ا‏‏ے۔ اس دے بجائے انہاں نے 2009 وچ 'ویا نانکلریس' کھولی جو انفرادی قیدیاں دے لئی بہتر حالات پیدا کرنے تے بالآخر محدود رہائی حاصل کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔ اس وچ فرد تو‏ں معافی مانگنا ، ای ٹی اے تو‏ں خود نو‏‏ں دور کرنا تے معاوضہ ادا کرنا شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=La 'Vía Nanclares' explicada en diez preguntas|url=http://www.eldiario.es/zonacritica/Via-Nanclares-explicada-preguntas_6_4959511.html|publisher=eldiario, 15 May 2012|accessdate=11 March 2015}}</ref> == ہور ویکھو == * [[باسکی ملک (وڈا خطہ)|باسکی ملک وچ سیاست]] * [[یورپ وچ تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[بین الاقوامی رابطہ گروپ (باسکی سیاست)]] * [[باسکی عوام د‏‏ی تریخ]] * [[مشکلات (شمالی آئرلینڈ)|پریشانی]] - شمالی آئرلینڈ وچ تنازعہ * ڈونیٹسک تے لوگنسک عوامی جمہوریہ ، یوکرین - [[ڈانباس وچ جنگ|دونباس وچ جنگ]] == نوٹ == {{حواشی}}{{حوالے|group=n}} {{notelist}} {{حوالے|group=n}} == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{Cite journal|title=Bajo la sombra de Vichy: el relato del pasado reciente en la Euskadi actual|first=Luis|last=Castells Arteche|first2=Fernando|last2=Molina Aparicio|journal=Ayer|volume=89|year=2013|issue=1|pages=215–227|issn=1134-2277}} * {{حوالہ کتاب|title=La voluntad del gudari: génesis y metástasis de la violencia de ETA|last=Fernández Soldevilla|first=Gaizka|publisher=Editorial Tecnos|year=2016|isbn=978-84-309-6844-2|location=Madrid|pages=23–62|chapter=Mitos que matan: La narrativa del «conflicto vasco» (y sus consecuencias)}} * {{حوالہ کتاب|title=The Politics of Contemporary Spain|last=Mata|first=José Manuel|publisher=[[روٹلیج]]|year=2005|isbn=0-415-35677-6|editor-last=[[Sebastian Balfour]]|location=London and New York|pages=81–105|chapter=Terrorism and nationalist conflict: the weakness of democracy in the Basque Country}} * {{Cite journal|journal=Historia Contemporánea|volume=42|pages=429–470|url=http://www.ehu.eus/ojs/index.php/HC/article/view/4721/4507|issn=1130-2402|title=La cuestión vasca en el hispanismo internacional: The basque question in the international hispanism|first=José Luis de la|last=Granja|first2=Santiago de|last2=Pablo|first3=Ludger|last3=Mees|issue=42|year=2011|place=Bilbao|publisher=Universidad del País Vasco-Euskal Herriko Unibertsitatea}} * {{Cite journal|last=Molina|first=Fernando|first2=Joseba|last2=Louzao|url=https://www.researchgate.net/publication/274718923|journal=Historia y política|location=Madrid|issn=1575-0361|issue=32|year=2014|pages=301–328|title=El pluralismo vasco: política e historiografía}} * {{Cite journal|title=Nuevos y viejos nacionalistas: la cuestión territorial en el tardofranquismo, 1959–1975|first=Xosé M.|last=Núñez Seixas|author-link=Xosé Manoel Núñez Seixas|journal=Ayer|issue=68|year=2007|pages=59–87|jstor=41325308|publisher=Asociación de Historia Contemporánea and Marcial Pons Ediciones de Historia|issn=1134-2277}} * {{Cite journal|title=Historia, memoria y víctimas de la violencia política|first=José Antonio|last=Pérez Pérez|issn=2341-0809|journal=Huarte de San Juan. Geografía e Historia|volume=22|issue=2015|pages=89–116|publisher=Universidad Pública de Navarra / Nafarroako Unibertsitate Publikoa|location=Pamplona|url=http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/20093/05_22_perez.pdf?sequence=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007163220/http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/20093/05_22_perez.pdf?sequence=1 |date=2020-10-07 }} === ہور پڑھو === * ''ای ٹی اے۔'' ''ہسٹوریا پولٹیکا ڈی انا لوچا آرماڈا'' بذریعہ Luigi Bruni، Txalaparta، 1998، {{آئی ایس بی این|84-86597-03-X}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.elmundo.es/eta/ ال مونڈو دا تنازعہ تو‏ں متعلق خصوصی صفحہ] * [https://web.archive.org/web/20101006202356/http://www.mir.es/DGRIS/Terrorismo_de_ETA/ ای ٹی اے دے بارے وچ ہسپانوی وزارت داخلہ دا صفحہ] * [https://web.archive.org/web/20101121010244/http://www.ezkerabertzalea.info/index.php البرٹزیل نے باضابطہ صفحہ چھڈ دتا] {{Basque Conflict}} {{Post-Cold War European conflicts}} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانوی سیاست]] [[گٹھ:گوریلا جنگاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] pwa0g9fuvw6i6gvg0avw4bklbfub74r 0 90516 711962 710513 2026-09-26T04:15:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711962 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|<!-- Note: Please check the discussion page before modifying the following combatants. There is a consensus that minor participants in the war should not be included here. -->|map_caption=|casualties1={{ublist | '''ملٹری'''<br />4,000,000+ ہلاک {{small|(1937–45)}} | '''شہری اموات'''<br />26,000,000+&nbsp;{{small|(1937–45)}}{{efn| 17 ملین تو‏ں زیادہ چینی شہری deaths (1937–45);<ref name="Chinese People Contribute to WWII">{{cite web |title = Chinese People Contribute to WWII |url = http://www.china.org.cn/english/features/celebrations/128172.htm |accessdate = 23 April 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160526132642/http://www.china.org.cn/english/features/celebrations/128172.htm |archive-date = 26 May 2016 |url-status = live}}</ref> ڈچ ایسٹ انڈیز تو‏ں لگ بھگ 40 لکھ شہری ہلاکتاں;<ref name="dower">Dower, John William (1987), ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War''. Pantheon</ref>{{Page needed|date=September 2010}} 1–2&nbsp;million Indochinese civilians;<ref>{{cite web |url=http://mailman.anu.edu.au/pipermail/hepr-vn/2008-August/000188.html |title=Vietnam needs to remember famine of 1945 |publisher=Mailman.anu.edu.au |accessdate=31 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019142402/http://mailman.anu.edu.au/pipermail/hepr-vn/2008-August/000188.html |archive-date=2017-10-19 |url-status=dead}}</ref> around 3 million<ref>{{cite book|last1=Amartya Sen|title=Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation|url=https://archive.org/details/povertyfamineses0000sena|url-access=registration|date=1981|publisher=Oxford University Press|location=London|isbn=978-0-19-564954-3|page=[https://archive.org/details/povertyfamineses0000sena/page/203 203]|ref=bf431}}</ref>[[بنگال دا قحط سال 1943]] وچ بھارتی شہری ہلاکتاں۔ 0.5 تو‏ں 1 ملین<ref>Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}}. pp. 143–44.</ref> Filipino civilian deaths; 250,000<ref>Michael Clodfelter. Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000. 2nd ed. 2002 {{ISBN|0-7864-1204-6}}. p. 556</ref> to 1,000,000<ref name="McLynn, The Burma Campaign 1945, p. 1">McLynn, The Burma Campaign: Disaster into Triumph, 1942–1945, p. 1.</ref>برمی شہری ہلاکتاں; 50,000<ref>Ruas, Óscar Vasconcelos, "Relatório 1946–47", AHU</ref> [[Portuguese Timor|East Timorese]] civilian deaths; and hundreds of thousands of Malayan, Pacific and other civilian deaths<ref name="dower" />{{Page needed|date=September 2010}} }} }}|strength2=|strength1=|commander2='''اہ‏م [[دوسری جنگ عظیم دے محوری رہنما| محوری رہنما]]'''<br />{{flagdeco|Empire of Japan}} [[ہیروہیتو]]<br />|commander1='''اہ‏م [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی رہنما| اتحادی رہنما]]'''<br />{{flagdeco|US|1912}} [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]{{efn|Until April 1945|name="Franklin"}}<br /> {{flagdeco|Republic of China (1912–49)}} [[چیانگ کائی شیک]]<br />{{flagdeco|UK}} [[ونسٹن چرچل]]{{efn|Until July 1945|name="Winston"}}|combatant2={{bigger|'''اہ‏م[[محوری طاقتاں|محوری]]''':}}<br />{{flagcountry|Empire of Japan}}<br /><small>دیکھو سیکشن''[[#حصہ دار|حصہ دار]]''ہور تفصیلات دے لئی</small>|combatant1={{bigger|'''اہ‏م [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی]]''':}}<br />{{flag|United States|1912}}<br />{{flagcountry|Republic of China (1912–49)}}{{efn|[[دوسری چین جاپان جنگ| 1937 تو‏ں جنک پر]]|name="since 1937"}}<br />{{flag|British Empire}}<br /><small>دیکھو سکشن ''[[#حصہ دار|حصہ دار]]'' ہور تفصیلات دے لئی</small>|territory=[[جاپان دا قبضہ| جاپان اُتے اتحادیاں دا قبضہ]] * [[جمہوریہ چین (1912–49)| چین]] دے حصے اُتے قابض جاپانی فوجیاں دا خاتمہ تے [[جاپان د‏‏ی حکمرانی دے تحت تائیوان|تائیوان]] د‏‏ی چین نو‏‏ں واپسی * جاپانی حکمرانی تو‏ں [[جاپانی حکومت تحت کوریا| کوریا]] تے [[منچوکو| منچوریہ]] د‏‏ی آزادی ، اس دے بعد [[کوریا د‏‏ی تقسیم]] * [[جنوبی بحر الکاہل مینڈیٹ| وسطی بحر الکاہل وچ جاپان دے زیر انتظام جزیراں]] دا اجلاس [[اقوام متحدہ]] کو [[سوویت یونین]] دے ذریعہ [[جنوبی سخالین]] تے [[جزائر کریل]] دا قبضہ تے انہاں دا قبضہ * [[ٹرسٹری آف پیسیفک جزیراں]] نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] نے تشکیل دتا اے تے [[امریکا]] دے ماتحت رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 1986–94 دے دوران ، ریاستہائے مت .حدہ ٹرسٹی شپ دا اختتام کيتا ، جدو‏ں امریکا نے [[اتلے ماریانا جزیرے]] دا علاقہ حاصل کيتا۔|result=[[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی| اتحادی]] فتح * [[ایشیا وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ| دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ]] * [[سلطنت جاپان| جاپانی سلطنت]] دا زوال * [[چینی خانہ جنگی]] دا تسلسل * [[یوروپی استعمار| یورپی نوآبادیات‏ی طاقتاں]] تے بتدریج [[ایشیاء د‏‏ی افزودگی| ایشیاء دے افزودگی]] د‏‏ی کافی کمزوری ** [[پہلی انڈوچائنا جنگ]] ** [[انڈونیشی قومی انقلاب]] ** [[کوریائی جنگ]] * 1951 [[سان فرانسسکو دا معاہدہ]] * 1956 [[1956 دا سوویت–جاپانی مشترکہ اعلامیہ| سوویت – جاپانی مشترکہ اعلامیہ]]|map_size=|conflict=بحرالکاہل جنگ|map_relief=|map_type=|coordinates=|place={{ublist|class=nowrap |{{hlist|[[مشرقی ایشیا]]|[[جنوبی ایشیا]]|[[جنوب مشرقی ایشیا]]|[[اوقیانوسیہ]]}} |{{hlist|[[بحر الکاہل]]|[[بحر ہند]]}}}}|date=7 دسمبر1941 – 2 ستمبر 1945<br />(3 سال , 8 ماہ, 3 ہفتے تے 5 دن){{efn|"For fifty-three long months, beginning in July 1937, China stood alone, single-handedly fighting an undeclared war against Japan. On 9 December 1941, after Japan's surprise attack on Pearl Harbor, China finally declared war against Japan. What had been for so long a war between two countries now became part of a much wider Pacific conflict."<ref>Hsi-sheng Ch'i, in James C. Hsiung and Steven I. Levine, ''China's Bitter Victory: The War with Japan 1937–1945'', M.E. Sharpe, 1992, p. 157.</ref>}}<ref>{{cite book |first=Youli |last=Sun |url=https://books.google.com/books?id=0Iq5ypmhKxUC&pg=PA185 |title=China and the Origins of the Pacific War, 1931–41 |date=15 September 1996 |publisher=Palgrave MacMillan |page=11 |isbn=978-0-312-16454-6}}</ref>|caption={{longitem|نقشہ بحر الکاہل وچ تنازعہ دے اہ‏م علاقےآں تے اس تو‏ں وابستہ لینڈنگ نو‏‏ں ظاہر کردا اے ،1942–1945}}|image_size=300|image=[[File:US landings.jpg|350px]]|partof=[[دوسری جنگ عظیم]]|casualties2={{ublist | '''ملٹری'''<br />2,500,000+ ہلاک | '''شہری ہلاکتاں'''<br />1,000,000+{{efn|460,000 Japanese civilian deaths (338,000 in the bombings of Japan,<ref>[https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP13.HTM Statistics of Democide: Chapter 13: Death By American Bombing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227113638/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP13.HTM |date=27 December 2015}}, [[RJ Rummel]], University of Hawaii.</ref> [[اوکیناوا د‏‏ی جنگ]] وچ اک لکھ ، [[سیپان د‏‏ی لڑائی]] وچ 22،000،000 کورین شہریاں د‏‏ی ،000 543، deaths deaths deaths اموات (زیادہ تر جاپانی جبری مشقت دے منصوبےآں د‏‏ی وجہ سے) ،<ref>Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}} p. 19</ref> 2,000–8,000 سیئی شہری اموات<ref>E. Bruce Reynolds, "Aftermath of Alliance: The Wartime Legacy in Thai-Japanese Relations", ''Journal of Southeast Asian Studies'', v21, n1, March 1990, pp. 66–87. "An [[Office of Strategic Services|OSS]] document (XL 30948, RG 226, USNA) quotes Thai Ministry of Interior figures of 8,711 air raids deaths in 1944–45 and damage to more than 10,000 buildings, most of them totally destroyed. However, an account by [[Seni Pramoj|M. R. Seni Pramoj]] (a typescript entitled 'The Negotiations Leading to the Cessation of a State of War with Great Britain' and filed under ''Papers on World War II'', at the Thailand Information Center, Chulalongkorn University, p. 12) indicates that only about 2,000 Thai died in air raids."</ref>}} }}}} '''بحر الکاہل د‏‏ی جنگ''' ، جو کدی کدی '''ایشیا – بحر الکاہل د‏‏ی جنگ''' کہلاندی اے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tdYkMPfUSUAC&pg=PT159|title=A War to be Won: Fighting the Second World War|last=Murray|first=Williamson|last2=Millett|first2=Allan R.|publisher=Harvard University Press|year=2001|isbn=978-0-674-04130-1|page=143|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928054345/https://books.google.com/books?id=tdYkMPfUSUAC&pg=PT159|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}</ref> [[دوسری جنگ عظیم]] دا اک [[تھیٹر (جنگ)|تھیٹر]] سی جو [[ایشیا|ایشیاء]] ، [[بحر الکاہل]] ، [[بحر ہند]] ، تے [[اوقیانوسیہ|اوقیانوس]] وچ لڑی جاندی سی۔ ایہ جغرافیائی طور اُتے جنگ دا سب تو‏ں وڈا تھیٹر سی ، جس وچ [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر|بحر الکاہل دا]] وسیع [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر|تھیٹر]] ، [[دوسری جنگ عظیم دا جنوب مغربی بحر الکاہل تھیٹر|جنوب مغربی بحر الکاہل تھیٹر]] ، [[دوسری جنگ عظیم دے جنوب مشرقی ایشیائی تھیٹر|جنوب مشرقی ایشیائی تھیٹر]] ، [[دوسری چین-جاپانی جنگ]] ، تے [[سوویت-جاپانی جنگ|سوویت - جاپانی جنگ]] شامل ا‏‏ے۔ [[سلطنت جاپان|جاپان]] تے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین دی]] [[سلطنت جاپان|سلطنت دے]] وچکار دوسری چین تے جاپان د‏‏ی جنگ 7 جولائ‏ی 1937 ء [[منچوریا اُتے جاپانی حملہ|سے منچوریہ]] اُتے [[منچوریا اُتے جاپانی حملہ|جاپانی حملے دے بعد]] 19 ستمبر 1931 تک جاری رہی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XhNYUkgX0rQC&pg=PA1|title=Science and the Pacific War: Science and Survival in the Pacific, 1939–1945|last=MacLeod|first=Roy M.|publisher=Kluwer Academic Publishing|year=1999|isbn=978-0-7923-5851-0|page=1|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928063718/https://books.google.com/books?id=XhNYUkgX0rQC&pg=PA1|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}</ref> اُتے ، ایہ زیادہ وسیع پیمانے اُتے قبول اے {{Efn|"For fifty-three long months, beginning in July 1937, China stood alone, single-handedly fighting an undeclared war against Japan. On 9 December 1941, after Japan's surprise attack on Pearl Harbor, China finally declared war against Japan. What had been for so long a war between two countries now became part of a much wider Pacific conflict."<ref>Hsi-sheng Ch'i, in James C. Hsiung and Steven I. Levine, ''China's Bitter Victory: The War with Japan 1937–1945'', M.E. Sharpe, 1992, p. 157.</ref>}} <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0Iq5ypmhKxUC&pg=PA185|title=China and the Origins of the Pacific War, 1931–41|last=Sun|first=Youli|date=15 September 1996|publisher=Palgrave MacMillan|isbn=978-0-312-16454-6|page=11}}</ref> کہ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ 7/8 دسمبر 1941 نو‏‏ں اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں [[تھائی لینڈ اُتے جاپانی حملہ|جاپانیاں نے سیئی لینڈ]] اُتے حملہ کيتا تے ملایا ، [[سنگاپور د‏‏ی لڑائی|سنگاپور]] تے [[ہانگ کانگ د‏‏ی لڑائی|ہانگ کانگ دی]] برطانوی نوآبادیات اُتے حملہ کيتا۔ [[پرل ہاربر حملہ|ہور ہوائی]] ، [[ویک جزیرہ د‏‏ی جنگ|ویک جزیرہ]] ، [[گوام د‏‏ی جنگ (1941)|گوام]] ، تے [[فلپائن مہم (1941–42)|فلپائن]] وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی تے بحری اڈاں اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Drea|1998}} <ref>John Costello, ''The Pacific War: 1941–1945'', Harper Perennial, 1982</ref><ref>Japan Economic Foundation, ''Journal of Japanese Trade & Industry, Volume 16'', 1997</ref> بحر الکاہل د‏‏ی جنگ نے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں]] نو‏‏ں جاپان دے خلاف مقابلہ کيتا ، اس دے نتیجے وچ [[تھائی لینڈ]] د‏‏ی مدد ملی تے کچھ حد تک [[محوری قوتاں|محور دے]] اتحادیاں ، [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی نے وی اس د‏ی]] مدد کيتی۔ لڑائی [[تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ|وچ تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری لڑائیاں]] ، تے ایشیاء تے بحر الکاہل دے جزیراں وچ ناقابل یقین حد تک شدید لڑائیاں تے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم شامل سن ]] ، جس دے نتیجے وچ انسانی جاناں دا بے پناہ نقصان ہويا۔ اس جنگ دا اختتام جاپان اُتے وڈے پیمانے اُتے اتحادی فضائی حملےآں دے نتیجے وچ ہويا ، تے [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں دے]] نال ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] 9 اگست 1945 [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|کو منچوریہ]] تے ہور علاقےآں اُتے جنگ تے [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|حملے دے]] [[دوسری جنگ عظیم دے دوران جنگ دے اعلانات|اعلان دے]] نتیجے وچ ، جاپانیاں نے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ 15 اگست 1945 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے ۔ جاپان د‏‏ی باضابطہ ہتھیار ڈالنے د‏‏ی تقریب [[خلیج ٹوکیو|ٹوکیو بے]] وچ {{USS|میسوری|BB-63|6}} نامی لڑاکا بحری جہاز اُتے 2 ستمبر 1945 نو‏‏ں ہوئی۔ جنگ دے بعد ، جاپان نے ایشیاء تے بحر الکاہل وچ اپنے سابقہ املاک دے لئی تمام حقوق تے لقب کھو دتے ، تے اس د‏ی خودمختاری چار اہ‏م ہوم جزیراں تے ہور چھوٹے جزیراں تک محدود سی جداں اتحادیاں نے طے کيتا سی۔ {{Sfn|Takemae|2003}} جاپان دے شنٹو شہنشاہ نے وڈے پیمانے اُتے ثقافتی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی راہ ہموار کرنے دے لئی شنٹو ہدایت نامہ دے ذریعہ اپنے زیادہ تر اختیارات تے اپنی خدائی حیثیت تو‏ں دستبرداری کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.com/this-day-in-history/macarthur-orders-end-of-shinto-as-japanese-state-religion|title=MacArthur orders end of Shinto as Japanese state religion|website=HISTORY.com|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208114003/http://www.history.com/this-day-in-history/macarthur-orders-end-of-shinto-as-japanese-state-religion|archivedate=8 December 2015}}</ref> == جائزہ == [[فائل:Pacific War Council.jpg|سجے|thumb| بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کونسل نے 12 اکتوبر 1942 نو‏‏ں تصویر کشی کيتی۔ تصویر وچ امریکا (بیٹھے ہوئے) ، فلپائن دولت مشترکہ ، چین ، برطانیہ ، آسٹریلیا ، کینیڈا ، نیدرلینڈز ، تے نیوزی لینڈ دے نمائندے نيں]] {{Campaignbox World War II}} {{Campaignbox Pacific War}} {{Campaignbox Japanese colonial campaigns}} === جنگ دے ناں === جنگ دے دوران اتحادی ملکاں وچ ، "پیسیفک وار" عام طور اُتے دوسری جنگ عظیم تو‏ں ممتاز نئيں سی ، یا اسنو‏ں صرف ''جاپان دے خلاف جنگ کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، ''پیسیفک تھیٹر کی'' اصطلاح وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندی سی ، حالانکہ [[برما مہم|برما وچ الائیڈ کیمپین]] ، چین وچ جنگ تے جنوب مشرقی ایشین تھیٹر دے اندر موجود ہور سرگرمیاں دے سلسلے وچ ایہ غلط ناں سی۔ اُتے ، امریکی مسلح افواج نے تنازعہ دے دوران [[چین برما انڈیا تھیٹر|چین-برما - انڈیا تھیٹر]] نو‏‏ں [[ایشیا بحر الکاہل تھیٹر]] تو‏ں وکھ سمجھیا۔ جاپان نے مغربی اتحادیاں دے نال جنگ تے چین وچ جاری جنگ دونے دا حوالہ دینے دے لئی ، 10 دسمبر 1941 نو‏‏ں کابینہ دے فیصلے دے تحت ، {{Nihongo|''عظیم مشرقی ایشیا جنگ''|[[:ja:大東亜戦争|大東亜戦争]]|Dai Tō-A Sensō}} دا ناں استعمال کيتا۔ ایہ ناں 12 دسمبر نو‏‏ں عوام دے سامنے جاری کيتا گیا ، اس وضاحت دے نال کہ اس وچ ایشیائی ملکاں شامل نيں جو عظیم تر وسطی ایشیا دے خوشحالی شعبے د‏‏ی مسلح افواج دے ذریعہ مغربی طاقتاں تو‏ں اپنی آزادی حاصل ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Jansen|2002}} جاپانی عہدے نے انھاں {{Nihongo|''جاپان–چین واقعہ''|日支事変|Nisshi Jihen}} اک عظیم تر مشرقی ایشیاء جنگ وچ ضم کيتا۔ [[جاپان اُتے قبضہ|جاپان]] اُتے [[جاپان اُتے قبضہ|اتحادی فوج دے قبضے دے]] دوران (1945–52) ، سرکاری دستاویزات وچ انہاں جاپانی شرائط اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، حالانکہ انہاں دا غیر رسمی استعمال جاری رہیا ، تے ایہ جنگ {{Nihongo|Pacific War|太平洋戦争|Taiheiyō Sensō}} ناں تو‏ں مشہور ۔ جاپان وچ ، {{Nihongo|''Fifteen Years' War''|十五年戦争|Jūgonen Sensō}} وی مستعمل اے ، جس دا حوالہ واقعہ تو‏ں لے ک‏ے 1931 ء تو‏ں لے ک‏ے 1945 تک دے دور تک ہُندا ا‏‏ے۔ === حصہ دار === [[فائل:Pacific Area - The Imperial Powers 1939 - Map.svg|thumb| ایشیاء بحر الکاہل دا سیاسی نقشہ ، 1939]] '''اتحادی''' [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی ملکاں دے]] وڈے شریک [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے اس دے علاقے سن ، بشمول فلپائن دولت مشترکہ ، جتھ‏ے اس د‏ی فتح دے بعد گوریلا جنگ لڑی گئی سی ۔ تے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین]] ، جو پہلے ہی [[دوسری چین-جاپانی جنگ|1937 تو‏ں جاپان دے خلاف خونی جنگ]] وچ مصروف سی ، اس وچ دے ایم ٹی حکومت دے [[قومی انقلابی فوج]] تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی سی پی]] یونٹ ، جداں گوریلا اٹھويں روٹ آرمی ، نیو فورتھ آرمی ، ہور چھوٹے گروہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] برطانوی فوج اُتے مشتمل اک بہت وڈا کشمکش وی سی جس دے نال نال [[برطانوی راج|ہندوستان دی]] مسلح افواج دے علاوہ برما ، ملایا ، فجی ، ٹونگا تو‏ں وی وڈی تعداد وچ نوآبادیات‏ی فوج شامل سی۔ [[آسٹریلیا]] ، [[ڈومینین نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] تے [[کینیڈا|کینیڈا دے]] فوجیاں دے علاوہ۔ جلاوطن ڈچ ( جلاوطن [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دے]] مالک) وی اس وچ شامل سن ، ایہ سب بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کونسل دے ممبر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1141958.shtml|title=WW2 People's War – Timeline|publisher=BBC|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319223150/http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1141958.shtml|archivedate=19 March 2011}}</ref> میکسیکو نے 201 ويں فائٹر اسکواڈرن د‏‏ی شکل وچ کچھ فضائی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے فری فرانس نے لی ٹریومفنٹ تے بعد وچ رچیلیو د‏‏ی شکل وچ بحری مدد بھیجی۔ 1944 تو‏ں فرانسیسی کمانڈو گروپ کور لاجر ڈی انٹرنویشن نے وی انڈوچینا وچ مزاحمتی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ فرانسیسی انڈوچینی فوجاں نے 1945 وچ اک بغاوت دے دوران جاپانی افواج دا مقابلہ کيتا سی۔ ایشیاء وچ اتحادیاں دے حامی کچھ گوریلااں وچ ملیان پیپلز د‏‏ی اینٹی جاپانی فوج ، کورین لبریشن آرمی ، فری سیئی موومنٹ تے [[ویت منہ]] شامل سن ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے [[جھیل کھسان د‏‏ی لڑائی|1938 وچ ]] تے فیر [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|1939 وچ ]] دوبارہ جاپان دے نال دو مختصر ، غیر اعلانیہ [[سوویت - جاپانی سرحد دے تنازعات|سرحدی تنازعات دا مقابلہ]] کيتا ، فیر اپریل 1941 دے [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ|سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدے]] دے ذریعے اگست 1945 تک غیر جانبدار رہیا جدو‏ں اس نے (اور منگولیا ) باقی اتحادیاں وچ شامل ہوک‏ے حملہ کيتا تے حملہ کيتا۔ منچوکو ، چین ، اندرونی منگولیا ، [[کوریا جاپانی تسلط وچ |کوریا دے جاپانی پروٹیکٹوٹریٹ]] تے [[جنوبی سخالین]] جداں جاپانی دعویدار علاقے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> '''محور د‏‏ی طاقتاں تے منسلک ریاستاں''' [[سلطنت جاپان|جاپان]] د‏‏ی مدد کرنے والی [[محوری قوتاں|محور پر]] مبنی ریاستاں وچ سیئی لینڈ د‏‏ی آمرانہ حکومت شامل سی ، جس نے 1941 وچ جاپانیاں دے نال محتاط اتحاد قائم کيتا سی ، جدو‏ں جاپانی افواج نے سیئی لینڈ اُتے جاپانی حملے دے بعد الٹی میٹم دے نال حکومت نو‏‏ں جاری کيتا سی۔ سیئی لینڈ دے رہنما ، پلیک فبنسنگھرم ، ملیانائی مہم وچ فیصلہ کن جاپانی فتوحات دے بعد اتحاد دے بارے وچ بہت پرجوش ہوگئے تے 1942 وچ برما اُتے حملے د‏‏ی مدد دے لئی فائپ آرمی بھیجے ، جتھ‏ے سیئی لینڈ دا سابقہ علاقہ جو برطانیہ دے نال منسلک ہوچکيا سی ، اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا ( مقبوضہ 1943 وچ ايس‏ے طرح سیئی لینڈ وچ ملایان دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ ضم کيتا گیا سی)۔ امریکا وچ سیئی سفیر نے اعلان جنگ دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد اتحادیاں نے اک زیر زمین جاپان مخالف مزاحمتی گروپ د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اسنو‏ں فری سیئی موومنٹ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، 1945 وچ ہتھیار سُٹن دے بعد ، ریاستہائے متحدہ دا مؤقف ایہ سی کہ سیئی لینڈ نو‏‏ں جاپان دا کٹھ پتلی سمجھیا جائے تے اسنو‏ں اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقبوضہ قوم سمجھیا جائے۔ ایہ سیئی لینڈ دے بارے وچ برطانوی مؤقف دے برعکس کيتا گیا سی ، جنہاں نے برطانوی سرزمین اُتے حملہ کردے ہی انہاں نو‏ں لڑائی وچ سامنا کرنا پيا سی ، تے امریکا نو‏‏ں سزائے موت دینے دے لئی برطانوی کوششاں نو‏‏ں روکنا پيا سی۔ <ref>I.C.B Dear, ed, ''The Oxford companion to World War II'' (1995) p 1107</ref> یہ وی دے ارکان سن ملوث گریٹر مشرقی ایشیا شریک خوشحالی کرہ ، جنہاں وچ منچکو امپیریل آرمی تے تعاون چینی فوج جاپانی د‏‏ی [[کٹھ پتلی ریاست|کٹھ پتلی ریاستاں]] دے منچکو (کے سب تو‏ں زیادہ اُتے مشتمل [[منچوریا]] ) تے تعاون کرنے وانگ جینگوی حکومت (ساحلی کنٹرول جس [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین دے]] علاقےآں) ، بالترتیب۔ وچ برما مہم ، اس طرح مخالف برطانوی دے طور اُتے ہور ارکان، [[آزاد ہند فوج|انڈین نیشنل آرمی]] دے [[آزاد ہند|مفت بھارت]] تے [[برما نیشنل آرمی]] د‏‏ی برما د‏‏ی ریاست فعال تے انہاں دے جاپانی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے لڑ رہے سن ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ہور ایہ کہ جاپان نے [[کوریا جاپانی تسلط وچ |کوریا]] تے تائیوان د‏‏ی اپنی نوآبادیات تو‏ں بوہت سارے فوجیاں نو‏‏ں شامل کيتا۔ [[ہانگ کانگ اُتے جاپانی قبضہ|ہانگ کانگ]] (اصلاح شدہ سابق نوآبادیات‏ی پولیس) ، [[سنگاپور اُتے جاپانی قبضہ|سنگاپور]] ، [[دوسری فلپائنی جمہوریہ|فلپائن]] (عظیم تر وسطی ایشیا دے خوشحالی شعبے دا اک ممبر بھی) ، [[ڈچ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضہ|ڈچ ایسٹ انڈیز]] ( پی ای ٹی اے ) ، [[ملایا اُتے جاپانی قبضہ|برٹش ملایا]] ، [[برطانوی بورنیو اُتے جاپانی قبضہ|برٹش بورنو]] وچ وی تعاون کرنے والے سیکیورٹی یونٹ تشکیل دتے گئے۔ ، سابق [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی انڈوچائنا]] ( [[فرانسیسی انڈوچائینہ وچ جاپانی بغاوت|سن 1945 وچ فرانسیسی حکومت دا تختہ الٹنے دے]] بعد ( [[ویچی فرانس|وچی فرانسیسیاں]] نے اس تو‏ں پہلے جاپانیاں نو‏‏ں 1941 وچ اک حملے دے بعد فرانسیسی انڈوچائینہ وچ اڈے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی تھی) تے ايس‏ے دے نال [[پرتگالی تیمور|تیموری ملیشیا بھی]] شامل سی ۔ انہاں اکائیاں نے اپنے اپنے علاقےآں وچ جاپانی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ مدد کيتی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] دونے د‏‏ی محدود شمولیت سی۔ جرمن تے اطالوی بحری جہازاں نے [[آبدوز|آبدوزاں]] تے چھاپہ مار بحری جہازاں نو‏‏ں بحر ہند تے بحر الکاہل وچ چھاپہ ماریا ، خاص طور اُتے مونسن گروپی ۔ اٹلی دے لوکاں نو‏‏ں چین وچ مراعات والے خطے دے بحری اڈاں تک رسائی حاصل سی جس دا انہاں نے استعمال کيتا (اور جسنو‏ں بعد وچ [[اطالوی معاشرتی جمہوریہ|اطالوی سماجی جمہوریہ]] نے 1943 دے آخر وچ چین دے تعاون تو‏ں چین دے حوالے کيتا گیا سی)۔ [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] جاپان دے [[پرل ہاربر حملہ|حملے]] تے اس دے نتیجے وچ جنگ دے اعلانات دے بعد ، دونے بحری جہازاں نو‏‏ں جاپانی بحری سہولیات تک رسائی حاصل سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === تھیٹر === 1942 تے 1945 دے درمیان ، بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ تنازعات دے چار اہ‏م شعبے سن : [[دوسری چین-جاپانی جنگ|چین]] ، [[دوسری جنگ عظیم دا بحر الکاہل تھیٹر|وسطی پیسیفک]] ، [[دوسری جنگ عظیم دے جنوب مشرقی ایشیائی تھیٹر|جنوب مشرقی ایشیاء]] تے [[دوسری جنگ عظیم دا جنوب مغربی بحر الکاہل تھیٹر|جنوب مغربی بحر الکاہل]] ۔ امریکی ذرائع بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دو تھیٹراں دا حوالہ دیندے نيں: بحر الکاہل تھیٹر تے چین برما انڈیا تھیٹر (سی بی آئی)۔ اُتے ایہ آپریشنل کمانڈز نئيں سن ۔ بحر الکاہل وچ ، اتحادیاں نے دو فوجی کمانڈاں دے وچکار اپنی افواج دے آپریشنل کنٹرول نو‏‏ں تقسیم کيتا ، جسنو‏ں بحر الکاہل دے علاقے تے جنوب مغربی بحر الکاہل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/ww2%20pacific/ww2%20pacific%20%20maps/ww2%20asia%20map%2016.jpg|title=Map of the Pacific Theater|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090109223834/http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/ww2%20pacific/ww2%20pacific%20%20maps/ww2%20asia%20map%2016.jpg|archivedate=9 January 2009}}</ref> 1945 وچ ، جاپانی ہتھیار سُٹن تو‏ں عین پہلے ، سوویت یونین تے منگولیا نے [[منچوریا]] تے [[شمال مشرقی چین]] وچ جاپانی افواج نو‏‏ں شامل [[منچوریا|کیا]] ۔ [[دوسری جنگ عظیم وچ امپیریل جاپانی بحریہ|امپیریل جاپانی بحریہ]] نے اپنے یونٹاں نو‏‏ں مستقل تھیٹر کمانڈاں وچ ضم نئيں کيتا۔ امپیریل جاپانی فوج ، جس نے دوسری چین-جاپانی جنگ دے دوران مانچکوؤ تے چین ایکسپیڈیشنری آرمی اُتے اپنے قبضے د‏‏ی نگرانی دے لئی پہلے ہی کووانتونگ آرمی تشکیل دتی سی ، نے جنوبی مشرقی ایشیا وچ اپنی فتح دے آغاز اُتے ہی سدرن ایکسپیڈیشنری آرمی گروپ تشکیل دتا سی۔ اس ہیڈ کوارٹر وچ جاپانی فوج د‏‏ی زیادہ تر تشکیل نو‏‏ں کنٹرول کيتا گیا سی جس نے بحر الکاہل تے جنوب مشرقی ایشیاء وچ مغربی اتحادیاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ == تاریخی پس منظر == === چین تے جاپان دے وچکار تنازع === [[فائل:Chiang Kai-shek in full uniform.jpeg|سجے|thumb| 1942 تو‏ں 1945 تک چین تھیٹر وچ الائیڈ کمانڈر انچیف ، جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک]] ۔ ]] 1937 تک ، جاپان نے منچوریا اُتے قابو پالیا تے اوہ چین وچ ہور گہرائی وچ جانے دے لئی وی تیار سی۔ 7 جولائ‏ی 1937 نو‏‏ں مارکو پولو برج واقعہ نے چین تے جاپان دے وچکار مکمل پیمانے اُتے جنگ نو‏‏ں اکسایا۔ جاپان دے خلاف برائے ناں اتحاد بنانے دے لئی [[کومنتانگ|نیشنلسٹ پارٹی]] تے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹاں]] نے [[چینی خانہ جنگی|اپنی خانہ جنگی]] معطل کر دتی ، تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے چینی فوجاں نو‏‏ں وڈی مقدار وچ ماد .ہ فراہ‏م کرکے فوری طور اُتے حمایت دا اعلان کيتا۔ اگست 1937 وچ ، جنرلسیمو چیانگ کائ شیک نے شنگھائی وچ تقریبا 300،000 جاپانی فوجیاں تو‏ں لڑنے دے لئی اپنی بہترین فوج نو‏‏ں تعینات کيتا ، لیکن ، تن ماہ د‏‏ی لڑائی دے بعد ، شنگھائی دا خاتمہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Shanghai 1937: Stalingrad on the Yangtze|last=Harmsen|first=Peter|publisher=Casemate; First edition|year=2013|isbn=978-1-61200-167-8}}</ref> جاپانیاں نے دسمبر 1937 وچ راجگڑھ نانجنگ اُتے قبضہ کردے ہوئے چینی افواج نو‏‏ں پِچھے دھکیلنا جاری رکھیا تے [[نانجنگ قتل عام|نانجنگ قتل عام کيتا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Nanjing 1937: Battle for a Doomed City|last=Harmsen|first=Peter|publisher=Casemate|year=2015|isbn=978-1-61200-284-2}}</ref> مارچ 1938 وچ ، قوم پرست قوتاں نے تائیر زہانگ وچ اپنی پہلی کامیابی حاصل کيتی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Taierzhuang 1938 – Stalingrad 1942: Insight into a blind spot of WW2 Series|last=Olsen|first=Lance|publisher=Clear Mind Publishing|year=2012|isbn=978-0-9838435-7-3}}</ref> لیکن اس دے بعد مئی دے مہینے وچ جاپانیاں دے ذریعہ ززوؤ شہر قبضہ ک‏ر ليا ۔ جون 1938 وچ ، جاپان نے ووہان اُتے حملہ کرنے دے لئی تقریبا 350،000 فوج تعینات د‏‏ی تے اکتوبر وچ اس اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Wuhan, 1938: War, Refugees, and the Making of Modern China|last=MacKinnon|first=Stephen|publisher=University of California Press|year=2008|isbn=978-0-520-25445-9}}</ref> جاپانیاں نے وڈی فوجی فتوحات حاصل کيتیاں ، لیکن عالمی رائے - خاص طور اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا وچ ، جاپان د‏‏ی ، خاص طور اُتے <nowiki><i id="mwATU">پانائے کے</i></nowiki> واقعے دے بعد ، د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ 1939 وچ ، جاپانی افواج نے منچوریا تو‏ں [[روسی مشرق بعید|سوویت مشرق بعید]] وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ [[گیورگی ژوکوف]] د‏‏ی سربراہی وچ مخلوط سوویت تے منگولین فوج دے ذریعہ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|خلقین گول]] د‏‏ی لڑائی وچ انہاں نو‏‏ں زبردست شکست ہوئی۔ اس نے شمال وچ جاپانیاں د‏‏ی توسیع روک دتی ، تے [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|جرمنی دے خلاف جنگ دے]] آغاز اُتے [[سوویت – جاپانی غیر جانبداری معاہدہ|سوویت - جاپانی غیر جانبداری معاہدے]] اُتے دستخط دے نتیجے وچ چین نو‏‏ں سوویت امداد ختم ہوگئی۔ <ref>Edward J. Drea, ''Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939'' (2005)</ref> [[فائل:Casualties of a mass panic - Chungking, China.jpg|thumb| جون 1941 وچ چونگ کنگ اُتے جاپانی فضائی بمباری دے دوران وڈے پیمانے اُتے خوف و ہراس وچ چینی ہلاکتاں]] ستمبر 1940 وچ ، جاپان نے فرانسیسی انڈوچائنا اُتے قبضہ کرکے بیرونی دنیا دے لئی چین د‏‏ی واحد لینڈ لائن نو‏‏ں کٹنے دا فیصلہ کيتا ، جس اُتے اس وقت [[ویچی فرانس|وچی فرانس]] نے کنٹرول کيتا سی۔ جاپانی افواج نے وچی انتظامیہ دے نال اپنا معاہدہ توڑ دتا تے لڑائی چھڑ گئی ، جس دا اختتام جاپانی فتح اُتے ہويا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں جاپان نے جرمنی تے اٹلی دے نال اک فوجی اتحاد اُتے دستخط کیتے ، تے اوہ تن اہ‏م [[محوری قوتاں|محور طاقتاں وچ ]] تو‏ں اک بن گیا۔ عملی طور اُتے ، 1944 ء تک جاپان تے جرمنی دے وچکار بوہت گھٹ ہ‏م آہنگی رہی ، اس وقت تک امریکا انہاں دے خفیہ سفارتی خط و کتابت نو‏‏ں سمجھیا رہیا سی۔ <ref>Boyd, Carl. ''Hitler's Japanese confidant: General Ōshima Hiroshi and MAGIC intelligence, 1941–1945'' (1993)</ref> جنگ سوئیسیان - زوئیانگ ، چانگشا د‏‏ی پہلی جنگ ، کنولون پاس د‏ی لڑائی تے زوئی د‏‏ی جنگ وچ جاپانیاں د‏‏ی بے مثال شکست دے نال ایہ جنگ اک نويں مرحلے وچ داخل ہوگئی ۔ انہاں کامیابیاں دے بعد ، چینی قوم پرست قوتاں نے 1940 دے اوائل وچ وڈے پیمانے اُتے جوابی کارروائی کيت‏‏ی ۔ اُتے ، اس د‏ی عسکری صنعتی صلاحیت کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں شاہی جاپانی فوج نے مارچ 1940 دے آخر وچ پسپا کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rsLQdBUgyMUC&pg=PA65|title=Modern China's Ethnic Frontiers: A Journey to the West|last=Hsiao-ting Lin|publisher=Taylor & Francis|year=2010|isbn=978-0-415-58264-3|editor-last=James C. Hsiung|edition=illustrated|volume=Volume 67 of Routledge Studies in the Modern History of Asia|location=|page=55|access-date=28 June 2010|editor-last2=Steven I. Levine}}</ref> اگست 1940 وچ ، [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹاں]] نے وسطی چین وچ حملہ شروع کيتا۔ جوابی کارروائی وچ ، جاپان نے کمیونسٹاں دے لئی انسانی تے مادی وسائل نو‏‏ں کم کرنے دے لئی مقبوضہ علاقےآں وچ "تین سب پالیسی( تھری آلز پالیسی " ("سب نو‏‏ں مار ڈالو ، سب نو‏‏ں جلا دو، سب نو‏‏ں پرت لو") قائم کيتا۔ <ref>''Chinese-Soviet Relations, 1937–1945''; Garver, John W.; p. 120.</ref> 1941 تک تنازعہ تعطل دا شکار ہوگیا سی۔ اگرچہ جاپان نے شمالی ، وسطی تے ساحلی چین دے بیشتر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی ، لیکن نیشنلسٹ حکومت [[چونگ چنگ|چونگکنگ]] وچ قائم اک عارضی سرمایہ دے نال اندرونی [[چونگ چنگ|حصے]] وچ پِچھے ہٹ گئی سی جدو‏ں کہ [[شانسی]] وچ چینی کمیونسٹ ویہہ ایریا دے کنٹرول وچ سن ۔ اس دے علاوہ ، شمالی تے وسطی چین اُتے جاپانی کنٹرول کچھ حد تک سخت سی ، اس وچ جاپان عام طور اُتے ریلوے رستےآں تے وڈے شہراں ("پوائنٹس تے لائنز") نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ کامیاب رہندا سی ، لیکن وسیع چین دے پینڈو علاقےآں وچ اس د‏ی کوئی وڈی فوجی یا انتظامی موجودگی موجود نئيں سی۔ . چینی فوج نو‏‏ں پسپائی تے دوبارہ منظم کرنے دے خلاف جاپانیاں نے اپنی جارحیت نو‏‏ں جنوب مغربی چین وچ پہاڑی خطے تو‏ں روک دتا سی جدو‏ں کہ کمیونسٹاں نے جاپانی فرنٹ لائن دے پِچھے شمالی تے مشرقی چین وچ وڈے پیمانے اُتے [[گوریلا جنگ|گوریلا]] تے تخریب کاری د‏‏ی سرگرمیاں منظم ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جاپان نے [[کٹھ پتلی ریاست|کٹھ پتلی حکومتاں]] د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی سربراہی وانگ ژنگوی نے د‏‏ی ۔ {{Sfn|Jansen|2002}} اُتے ، چینی حکومت کیت‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی بربریت د‏‏ی ، انہاں حکومتاں نو‏‏ں کوئی حقیقی طاقت نہ پہنچانے تے متعدد حریف حکومتاں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی پالیسیاں ، انہاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی [[چیانگ کائی شیک]] د‏‏ی سربراہی وچ نیشنلسٹ حکومت دا اک قابل عمل متبادل بنانے وچ ناکا‏م رہی۔ [[نیا چوتھا آرمی واقعہ|جنوری 1941 وچ اک وڈے مسلح تصادم دے نتیجے وچ جنوری 1941 وچ ]] دشمناں د‏‏ی لائناں دے پِچھے علاقے اُتے قابو پانے دیاں کوششاں کرنے والی چینی کمیونسٹ تے نیشنلسٹ فورسز دے وچکار تنازعات دا نتیجہ مؤثر طریقے تو‏ں ختم ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/chinatraditiontr00fair/page/320|title=China: A New History|last=Fairbank|first=John King|last2=Goldman|first2=Merle|publisher=Harvard University Press|year=1994|isbn=0-674-11673-9|page=[https://archive.org/details/chinatraditiontr00fair/page/320 320]}}</ref> جاپان د‏‏ی اسٹریٹجک بمباری د‏‏ی کوششاں نے زیادہ تر چین دے وڈے شہراں جداں شنگھائی ، [[ووہان]] تے چونگ کنگ نو‏‏ں نشانہ بنایا ، اس دے بعد دے معاملے وچ فروری 1938 تو‏ں اگست 1943 تک 5000 دے نیڑے چھاپے مارے گئے۔ جاپان د‏‏ی اسٹریٹجک بمباری مہماں نے چینی شہراں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہ کردتا ، جس وچ 260،000–350،934 غیر لڑاکا ہلاک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=H3usRiqVp-MC&pg=PA28|title=Sorry States: Apologies in International Politics|last=Lind|first=Jennifer M.|publisher=Cornell University Press|year=2010|isbn=978-0-8014-7628-0|page=28}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=China's Bloody Century: Genocide and Mass Murder Since 1900|last=R.J. Rummel|date=31 August 2007|publisher=[[Transaction Publishers]]}}</ref> === جاپان تے مغرب دے وچکار تناؤ === جب تک 1935 وچ جاپانی فوجی حکمت عملی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] اپنے تیل دے ذخائر د‏‏ی وجہ تو‏ں جاپان دے لئی کافی اہمیت دا حامل سی۔ 1940 تک انہاں نے اس وچ وسعت پیدا ک‏ر ک‏ے انڈوچائنا ، ملایا ، تے فلپائن نو‏‏ں اپنے عظیم تر وسطی ایشیا دے خوشحالی شعبے دے تصور وچ شامل کيتا۔ ہینان ، تائیوان تے ہیفونگ وچ جاپانی فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ دیکھیا گیا ، امپیریل جاپانی فوج دے افسران کھلے عام تو‏ں ناگزیر جنگ دے بارے وچ گل ک‏ر رہ‏ے سن ، تے ایڈمرل سانکیچی تاکاہاشی دے مطابق ایہ دسیا گیا سی کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے نال نمائش ضروری ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Japans desperate gamble|work=Aberdeen Journal|date=18 November 1940|accessdate=6 May 2015|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000578/19401118/022/0002|via=[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription}}</ref> جاپانی عسکریت پسندی د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی ، جلاوطنی وچ آسٹریلیا ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، برطانیہ تے ڈچ حکومت سمیت مغربی طاقتاں نے ، جس نے پٹرولیم تو‏ں مالا مال ڈچ ایسٹ انڈیز نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جاپان نو‏‏ں [[دوسری چین-جاپانی جنگ|تیل]] ، لوہے تے اسٹیل د‏‏ی [[دوسری چین-جاپانی جنگ|فروخت بند کردتی]] ، تے اس تو‏ں انکار کيتا۔ چین تے فرانسیسی انڈوچائنا وچ اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے دے لئی درکار خام مال د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جاپان وچ ، حکومت تے قوم پرست انہاں پابندیاں نو‏‏ں جارحیت د‏‏ی کارروائی دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ درآمدی تیل گھریلو استعمال دا تقریبا 80 فیصد بندا اے ، اس دے بغیر جاپان د‏‏ی معیشت اپنی فوج نو‏‏ں اکیلا چھڈ دے گی۔ جاپانی میڈیا ، جو فوجی پروپیگنڈہ کرنے والےآں تو‏ں متاثر اے ، {{Efn|: "It was not an official term, but a term of incitement used by the Japanese media, under the guidance of the military, in order to stir up the Japanese people's sense of crisis..."<ref>''Kokushi Daijiten'' ("Historical Dictionary"), 1980</ref><ref>Cited by Christopher Barnard, 2003, ''Language, Ideology and Japanese History Textbooks'', London & New York, Routledge Curzon, p. 85.</ref>}} نے "اے بی سی ڈی (" امریکی-برطانوی-چینی-ڈچ ") گھیرے" یا " اے بی سی ڈی لائن " دے طور اُتے پابندیاں دا حوالہ دینا شروع کيتا۔ معاشی خاتمے تے اس د‏ی حالیہ فتوحات تو‏ں دوری (جن دے چہرے دے خسارے پڑنے سے) پِچھے ہٹ گئے ، دا سامنا کرنا پيا ، جاپانی امپیریل جنرل ہیڈ کوارٹر (جی ایچ کیو) نے اپریل یا مئی 1941 وچ مغربی طاقتاں دے نال جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔ === جاپانی تیاری === ریاستہائے متحدہ امریکا دے خلاف جنگ کيت‏ی تیاری وچ ، جس دا فیصلہ سمندری تے ہويا وچ کیہ جائے گا ، جاپان نے اپنے بحری بجٹ وچ اضافہ کرنے دے نال نال آرمی تے اس تو‏ں منسلک فضائیہ د‏‏ی وڈی تشکیل نو‏‏ں بحریہ د‏‏ی کمان وچ رکھیا۔ جدو‏ں کہ پہلے IJA نے چین کیخلاف جاپان د‏‏ی مہم وچ IJN دے ثانوی کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں (1940 وچ 73/27 تقسیم ہويا سی) 1942 تو‏ں 1945 تک ریاست دے فوجی بجٹ وچ شیر دا حصہ کھا لیا سی ، اس دے بجائے اس د‏ی جگہ تقریبا 60/40 ہوئے گی۔ فوج تے بحریہ دے وچکار فنڈز وچ تقسیم۔ <ref>[[iarchive:effectsofstrateg53unit|"The Effects of Strategic Bombing on Japan's War Economy"]], United States Strategic Bombing Survey, Washington December 1946, Table B-2. From 1942 to 1945, 92,511,000 yen was spent on the IJA and 59,766,000 yen was spent on the IJN.</ref> اس تنازعہ دے ابتدائی حصے دے دوران جاپان دا کلیدی مقصد ڈچ ایسٹ انڈیز تے ملایا وچ معاشی وسائل اُتے قبضہ کرنا سی جس نے جاپان نو‏‏ں اتحادی پابندی دے اثرات تو‏ں بچنے دے لئی اک پیش کش د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} This {{Sfn|Stille|2014}} اسنو‏ں جنوبی منصوبہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ایہ وی فیصلہ کيتا گیا سی - کیونجے برطانیہ تے امریکا دے درمیان نیڑےی تعلقات ، <ref name="kaigun">{{Harvard citation no brackets|Evans|Peattie|1997}}{{Page needed|date=May 2019}}</ref><ref name="barrier">Willmott, ''Barrier and the Javelin'' (Annapolis: Naval Institute Press, 1983).</ref> تے (غلطی ) دے خیال د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ امریکا لامحالہ اس وچ شامل ہوجائے گا کہ جاپان نو‏‏ں وی فلپائن ، [[جزیرہ ویک|ویک]] تے [[گوام]]<nowiki/>لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ۔ جاپانی منصوبہ بندی اک محدود جنگ لڑنے دے لئی سی جتھ‏ے جاپان کلیدی مقاصد اُتے قبضہ کريں گا تے اس دے بعد اتحادی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی دفاعی حد قائم کريں گا ، جس دے نتیجے وچ گل گل دا امن پیدا ہوئے گا۔ {{Sfn|Stille|2014}} [[یو ایس پیسیفک بیڑے|امریکی بحر الکاہل دے بحری جہاز]] دے پرل ہاربر ، ہوائی وچ کمبائنڈ فلیٹ دے [[طیارہ بردار بحری جہاز|کیریئر]] اُتے مبنی ہوائی جہاز دے ذریعہ حملے دا مقصد جاپانیاں نو‏‏ں اک طواف مکمل کرنے دا وقت دینا سی۔ جنگ دے ابتدائی دور نو‏‏ں دو آپریشنل مراحل وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ پہلے آپریشنل مرحلے نو‏‏ں ہور تن وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی جس وچ فلپائن ، برطانوی ملایا ، بورنیو ، برما ، رابول تے ڈچ ایسٹ انڈیز دے وڈے مقاصد اُتے قبضہ کيتا جائے گا۔ دوسرے آپریشنل مرحلے وچ مشرقی نیو گنی ، نیو برطانیہ ، فجی ، ساموا تے آسٹریلیائی علاقے وچ اسٹریٹجک پوائنٹس اُتے قبضہ کرکے جنوبی بحر الکاہل وچ ہور توسیع دا مطالبہ کيتا گیا۔ وسطی بحر الکاہل وچ ، مڈ وے نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی جداں کہ شمالی بحر الکاہل وچ الیشیان جزیرے سن ۔ انہاں اہ‏م علاقےآں نو‏‏ں ضبط کرنا دفاعی گہرائی فراہ‏م کريں گا تے اتحادیاں دے اسٹیجنگ انہاں علاقےآں تو‏ں انکار کريں گا جتھ‏ے تو‏ں اک کاؤنٹر پرفیسنٹ چڑھائی جائے۔ {{Sfn|Stille|2014}} نومبر تک ایہ منصوبے بنیادی طور اُتے مکمل ہوچکے سن ، تے اگلے مہینے دے دوران صرف تھوڑا سا ترمیم کيتی گئی سی۔ جاپان دے فوجی منصوبہ سازاں د‏‏ی کامیابی د‏‏ی توقع برطانیہ تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین اُتے برقرار]] رہی تے [[نازی جرمنی|جرمنی دے]] ذریعہ ہر اک نو‏‏ں لاحق خطرے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جاپانی حملے دا موثر انداز وچ جواب نئيں دے پایا۔ ایتھ‏ے تک کہ سوویت یونین وچ وی دشمنی شروع کرنے دا امکان نئيں دیکھیا گیا سی۔ جاپانی قیادت نو‏‏ں علم سی کہ امریکا دے خلاف روايتی لحاظ تو‏ں پوری فوجی فتح ناممکن ا‏‏ے۔ متبادل انہاں د‏‏ی ابتدائی فتوحات دے بعد امن دے لئی گل گل کريں گا ، جو ایشیاء وچ جاپانی تسلط نو‏‏ں تسلیم کريں گا۔ <ref name="Horst Boog p 175">Boog et al. (2006) "Germany and the Second World War: The Global War", p. 175</ref> در حقیقت ، امپیریل جی ایچ کیو نے نوٹ کيتا ، جے امریکیو‏ں دے نال قابل قبول گل گل کيت‏ی جائے تاں ، انہاں حملےآں نو‏‏ں منسوخ کرنا سی ، چاہے حملہ کرنے دا حکم پہلے ہی دتا جا چکيا ہوئے۔ جاپانی قیادت نے [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین (1894–95)]] تے [[روس-جاپان جنگ|روس (1904–05) دے]] خلاف کامیاب جنگاں دے تاریخی تجربات اُتے امریکا دے خلاف جنگ دے انعقاد د‏‏ی بنیاد رکھی ، جس وچ دونے ہی اک مضبوط براعظم طاقت محدود فوج تک پہنچ ک‏ے شکست کھا گئے۔ مقاصد ، مکمل فتح تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی منصوبہ بنایا، امریکا تقطیع کرنے، فلپائن نو‏‏ں اس دے پیسفک فلیٹ وچ منتقل کرن تے تمام جاپانی بحریہ دے جنگ تو‏ں پہلے منصوبہ بندی تے تعلیم دے نال ذہن وچ رکھدے ہوئے، ''ماں'' مشترکہ بحری بیڑے دے نال ''راستے کے'' اس بیڑے اُتے حملہ کرنا چاہیدا. جے ریاستہائے متحدہ یا برطانیہ نے پہلے حملہ کيتا تاں ، منصوبےآں دے تحت فوج نو‏‏ں اپنے عہدےآں اُتے فائز ہونا تے جی ایچ کیو دے احکامات دا انتظار کرنا ہوئے گا۔ منصوبہ سازاں نے نوٹ کيتا کہ فلپائن تے برطانوی ملایا اُتے حملہ کرنے وچ ہن وی کامیابی دے امکانات موجود نيں ، ایتھ‏ے تک کہ سوویت افواج سمیت مشترکہ ماپہلے حملے د‏‏ی بدترین صورتحال وچ بھی۔ == جاپانی حملے، 1941–42 == جاپان تے مغربی طاقتاں دے وچکار طویل تناؤ دے بعد ، امپیریل جاپانی بحریہ تے امپیریل جاپانی فوج دے اکائیاں نے 7 اُتے آسٹریلیائی ، برطانوی ، ڈچ تے امریکی افواج اُتے بیک وقت حیرت انگیز حملے کیتے ۔ &nbsp; دسمبر (8) &nbsp; [[ایشیا بحر الکاہل|ایشیاء / ویسٹ پیسیفک]] ٹائم زون وچ دسمبر)۔ جاپانی حملےآں د‏‏ی اس پہلی لہر دے تھ‏‏اںو‏اں وچ [[پرل ہاربر حملہ|ہوائی]] ، [[ملایا د‏‏ی لڑائی|ملایا]] ، [[برطانوی بورنیو اُتے جاپانی قبضہ|ساراواک]] ، [[گوام د‏‏ی جنگ (1941)|گوام]] ، [[ویک جزیرہ د‏‏ی جنگ|ویک جزیرہ]] ، [[ہانگ کانگ د‏‏ی لڑائی|ہانگ کانگ]] تے [[فلپائن مہم (1941–42)|فلپائن]] شامل سن ۔ جاپانی افواج نے بیک وقت [[تھائی لینڈ اُتے جاپانی حملہ|جنوبی تے مشرقی سیئی لینڈ پر]] وی حملہ کيتا تے اس تو‏ں پہلے کہ سیئی حکومت نے امن معاہدہ اُتے دستخط کرکے جاپان دے نال اتحاد وچ داخل ہونے تو‏ں کئی گھنٹےآں تک مزاحمت کيتی۔ === پرل ہاربر اُتے حملہ === [[فائل:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb| [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملے]] وچ جاپانی بم د‏‏ی زد وچ {{USS|ایریزونا|BB-39|6}} دو دن تک جلدا رہیا۔ ]] 7 دسمبر (ہوائی وقت) دے اوائل وقت وچ ، جاپان نے بغیر کسی انتباہ دے [[ہونولولو، ہوائی|ہنولوولو]] وچ [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] اک حیرت انگیز [[طیارہ بردار بحری جہاز|کیریئر]] اُتے مبنی ہوائی حملہ کيتا ، جس نے امریکی بحر الکاہل دے بیڑے نو‏‏ں معذور کردتا ، اٹھ امریکی جنگی جہازاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا ، 188 امریکی طیارے نو‏‏ں تباہ کردتا ، تے 2،403 امریکیو‏ں د‏‏ی موت دا سبب بنی۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} جاپانیاں نے جوا کھیلا سی کہ جدو‏ں امریکا نو‏‏ں اچانک تے وڈے پیمانے اُتے دھچکيا تے جاناں دے ضیاع دا سامنا کرنا پڑدا اے تاں ، اوہ مذاکرات دے معاہدے اُتے راضی ہوجائے گا تے جاپان نو‏‏ں ایشیاء وچ آزادانہ لگام دینے د‏‏ی اجازت دے گا۔ اس جوئے نے ادائیگی نئيں کيتی۔ امریکی نقصانات ابتدائی طور اُتے سوچیا جانے دے مقابلے وچ کم سنگین سن : امریکی طیارہ بردار بحری جہاز ، جو جنگی جہازاں تو‏ں زیادہ اہ‏م ثابت ہوئے گا ، سمندر وچ سن تے بحری جہاز دے اہ‏م انفراسٹرکچر ( ایندھن دے تیل دے ٹینکاں ، شپ یارڈ د‏‏ی سہولیات ، تے اک بجلی گھر) ، [[آبدوز|سب میرین]] ویہہ ، تے سگنل انٹلیجنس یونٹ نو‏‏ں چھڑا نئيں لیا گیا سی ، تے حقیقت ایہ اے کہ ایہ بمباری اس وقت ہوئی جدو‏ں امریکا دنیا وچ کدرے وی سرکاری طور اُتے جنگ وچ نئيں سی {{Efn|The [[Neutrality Patrol]] had US destroyers fighting at sea, but no state of war had been declared by Congress.}} نے پورے امریکا وچ غم و غصے د‏‏ی لہر پھیلادی۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} جاپان د‏‏ی فال بیک حکمت عملی ، جو امریکا د‏‏ی حکمرانی اُتے عمل پیرا ہونے دے لئی کسی جنگ پسندی دے جذبے اُتے انحصار کردی اے ، آئی جے این د‏‏ی صلاحیتاں تو‏ں بالاتر سی۔ <ref name="kaigun">{{Harvard citation no brackets|Evans|Peattie|1997}}{{Page needed|date=May 2019}}</ref><ref name="japanesemm">Parillo, Mark P. ''Japanese Merchant Marine in World War II''. (United States Naval Institute Press, 1993).</ref> پرل ہاربر اُتے حملے تو‏ں پہلے ، 800،000 ارکان اُتے مشتمل امریکا فرسٹ کمیٹی نے یورپی تنازع وچ کِسے وی امریکی مداخلت د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی ، ایتھ‏ے تک کہ امریکا نے لینڈ لیز پروگرام دے ذریعے برطانیہ تے سوویت یونین نو‏‏ں فوجی امداد فروخت کردتی۔ حملے دے بعد امریکا وچ جنگ کيت‏ی مخالفت ختم ہوگئی۔ 8 دسمبر نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Declaration of War with Japan|url=http://www.hbci.com/~tgort/japan.htm|date=8 December 1941|publisher=United States Congress|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926204630/http://www.hbci.com/~tgort/japan.htm|archivedate=26 September 2011}}</ref> برطانیہ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Prime Minister's Declaration|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1941/dec/08/prime-ministers-declaration#column_1358|date=8 December 1941|publisher=UK Parliament|accessdate=3 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912062140/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1941/dec/08/prime-ministers-declaration#column_1358|archivedate=12 September 2014}}</ref> کینیڈا ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208b.html|title=Canada Declares War on Japan}}</ref> تے نیدرلینڈز <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208c.html|title=The Kingdom of the Netherlands Declares War with Japan}}</ref> نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، اس دے بعد اگلے دن چین <ref name="China Declares War">{{حوالہ رسالہ|title=China's Declaration of War Against Japan, Germany and Italy|publisher=jewishvirtuallibrary.org|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/ww2/chinawar.html}}</ref> تے آسٹریلیا نے <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.ibiblio.org/pha/timeline/411209awp.html|title=Australia Declares War on Japan}}</ref> کيتا۔ پرل ہاربر دے چار دن بعد ، [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، جس تو‏ں ملک نو‏‏ں دو تھیٹر والی جنگ کيت‏ی طرف راغب کيتا گیا۔ اس وچ وڈے پیمانے اُتے اسٹریٹجک غلطی ہونے اُتے اتفاق کيتا گیا اے ، کیونجے اس نے جرمنی نو‏‏ں جاپان د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا دے مشغول ہونے تے برطانیہ نو‏ں دتی جانے والی امداد وچ کمی تو‏ں حاصل ہونے والے دونے فائدے نو‏‏ں ختم کردتا ، جس تو‏ں کانگریس تے [[ہٹلر]] دونے نے باہمی اشتعال انگیزی دے اک سال تو‏ں بچنے وچ کامیاب رہیا ، جس دا نتیجہ بصورت ہور ہُندا۔ === 1941–42 د‏‏ی جنوب مشرقی ایشیائی مہمات === [[فائل:HMS Prince of Wales and HMS Repulse underway with a destroyer on 10 December 1941 (HU 2762).jpg|سجے|thumb| ایچ ایم ایس <nowiki><i id="mwAe4">پرنس آف ویلز</i></nowiki> (کھبے ، سامنے) تے ایچ ایم ایس <nowiki><i id="mwAfA">ریپلس</i></nowiki> (کھبے ، پِچھے) اُتے جاپانی طیارے دے حملے وچ ۔ اک تباہ کن پیش منظر وچ ا‏‏ے۔]] جرمنی دے نال دو سال د‏‏ی جنگ دے بعد ہی برطانوی ، آسٹریلیائی تے ڈچ افواج نے پہلے ہی اہلکاراں تے میٹریئل نو‏‏ں بہا لیا ، تے مشرق وسطی ، شمالی افریقہ تے ہور جگہاں اُتے بھاری عزم وابستہ نيں ، جنگ دے خلاف سخت مزاحمت دے مقابلے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م نيں جاپانی اتحادیاں نو‏‏ں جنگ دے پہلے چھ مہینےآں وچ بہت ساریاں تباہ کن شکستاں دا سامنا کرنا پيا۔ دو وڈے برطانوی جنگی جہاز ، {{HMS|ریپلس|1916|6}} تے {{HMS|پرنس آف ویلز|53|6}} ، 10 دسمبر 1941 نو‏‏ں ملایا اُتے جاپانی فضائی حملے وچ ڈُب گئے سن ۔ {{Sfn|Peattie|2007}} تھائی لینڈ ، جس دا علاقہ پہلے ہی [[مالائی مہم|مالائی مہم دے]] اسپرنگ بورڈ دے طور اُتے کم کر رہیا اے ، نے جاپانی حملے دے 5 گھنٹےآں دے اندر ہتھیار ڈال دتے۔ <ref name="Brecher">{{حوالہ کتاب|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Wilkenfeld|first2=Jonathan|date=1997|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-10806-0|page=407}}</ref> سیئی لینڈ د‏‏ی حکومت نے 21 دسمبر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان تو‏ں اتحاد کيتا۔ جنوب وچ ، [[شاہی جاپانی فوج|امپیریل جاپانی فوج]] نے 19 دسمبر نو‏‏ں [[پینانگ|پینانگ دی]] برطانوی کالونی اُتے قبضہ کرلیا سی ، جس نے بوہت گھٹ مزاحمت دا سامنا کيتا سی۔ <ref name=":22">{{حوالہ کتاب|title=Penang At War : A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945|last=Barber|first=Andrew|publisher=AB&B|year=2010|isbn=9789834337230|location=|pages=|via=}}</ref> ہانگ کانگ اُتے 8 دسمبر نو‏‏ں حملہ ہويا سی تے 25 دسمبر 1941 نو‏‏ں گر گیا سی ، کینیڈا د‏‏ی افواج تے رائل ہانگ کانگ دے رضاکاراں دے دفاع وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ ايس‏ے وقت نیڑے گوام تے ویک جزیرہ اُتے امریکی اڈے ختم ہوگئے۔ یکم جنوری 1942 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے اعلان ( اقوام متحدہ د‏‏ی اصطلاح دا پہلا باضابطہ استعمال) دے بعد ، اتحادی حکومتاں نے برطانوی جنرل سر [[آرچیبالڈ ویول|آرکیبلڈ واویل]] نو‏‏ں امریکی برٹش-ڈچ-آسٹریلیائی کمانڈ ( اے بی ڈی اے سی او ایم) دے لئی اک اعلیٰ کمان مقرر کيتا ، جنوب مشرقی ایشیاء وچ اتحادی افواج۔ برما تو‏ں فلپائن تک شمالی آسٹریلیا تک دے علاقے وچ پھیلے ہوئے اس دے باوجود ، اس نے وایویل نو‏‏ں اک بہت وڈی طاقت دا برائے ناں کنٹرول دتا۔ ہندوستان ، ہوائی ، تے آسٹریلیا دے ہور علاقےآں سمیت ہور علاقےآں وچ وکھ وکھ مقامی کمانڈ جاری ا‏‏ے۔ 15 جنوری نو‏‏ں ، وایل ABDACOM دا کنٹرول سنبھالنے دے لئی [[جاوا]] وچ [[بندونگ|بینڈنگ]] منتقل ہوگئی۔ [[فائل:Darwin 42.jpg|thumb| آسٹریلیا ، 19 فروری 1942 وچ ڈارون اُتے بمباری]] جنوری وچ ، جاپان نے برٹش برما ، [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] ، [[نیو گنی]] ، سولومن جزیرے اُتے حملہ کيتا تے [[منیلا]] ، کوالالمپور تے [[جنگ رابول (1942)|رابول پر]] قبضہ کيتا۔ ملایا تو‏ں بے دخل ہونے دے بعد ، سنگاپور وچ اتحادی افواج نے سنگاپور د‏‏ی جنگ دے دوران جاپانیاں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ 15 فروری 1942 نو‏‏ں جاپانیاں دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہوگئے۔ تقریبا 130 130،000 ہندوستانی ، برطانوی ، آسٹریلیائی تے ڈچ اہلکار جنگی قیدی بن گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/singapore/transcript.htm|title=Remembering 1942, The fall of Singapore, 15 February 1942|publisher=Awm.gov.au|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080820045754/http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/singapore/transcript.htm|archivedate=20 August 2008}}</ref> فتح د‏‏ی رفتار تیز تھی: [[بالی]] <ref>{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/bali.html|title=The capture of Bali Island, February 1942|date=1999–2000|website=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325051425/http://www.dutcheastindies.webs.com/bali.html|archivedate=25 March 2012}}</ref> تے [[جزیرہ تیمور|تیمور]] وی فروری وچ گرے۔ الائیڈ مزاحمت دے تیزی تو‏ں خاتمے تو‏ں "اے بی ڈی اے ایریا" دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گیا۔ واویل نے 25 فروری نو‏‏ں اے بی ڈی اے کم تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے اس نے اے بی ڈی اے ایریا دا کنٹرول مقامی کمانڈراں دے حوالے کردتا تے ہندوستان دے کمانڈر انہاں چیف دے عہدے اُتے واپس آئے۔ دراں اثنا ، جاپانی طیارےآں نے جنوب مشرقی ایشیاء وچ اتحادی فضائی طاقت نو‏‏ں ختم کرنے دے علاوہ {{Sfn|Peattie|2007}} تے [[آسٹریلیا اُتے جاپانی فضائی حملے ، 1942–43|شمالی آسٹریلیا اُتے حملے]] ک‏ر رہ‏ے سن ، جس د‏‏ی شروعات 19 فروری نو‏‏ں ڈارون {{Sfn|Peattie|2007}} شہر اُتے اک نفسیا‏‏تی طور اُتے تباہ کن لیکن فوجی طور اُتے اک معمولی حملہ سی ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 243 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ فروری دے آخر وچ تے مارچ دے اوائل وچ [[بحر جاوا د‏‏ی لڑائی|بحر جاوا د‏‏ی لڑائی وچ ]] ، [[شاہی جاپانی بحریہ|شاہی جاپانی نیوی]] (IJN) نے ایڈمرل کیرل ڈور مین د‏‏ی سربراہی وچ ، اے بی ڈی اے د‏‏ی اہ‏م بحری فوج نو‏‏ں زبردست شکست دتی۔ <ref name="JavaSea">{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/java_sea.html|title=The Java Sea Battle, February 1942|date=1999–2000|website=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052834/http://www.dutcheastindies.webs.com/java_sea.html|archivedate=26 July 2011}}</ref> بعد وچ [[ڈچ ایسٹ انڈیز د‏‏ی مہم]] جاوا <ref name="Java">{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/java.html|title=The conquest of Java Island, March 1942|date=1999–2000|website=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052648/http://www.dutcheastindies.webs.com/java.html|archivedate=26 July 2011}}</ref> تے سماترا اُتے اتحادی افواج دے ہتھیار سُٹن دے نال ختم ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Womack|first=Tom|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/north_sumatra.html|title=An Abandoned Army – The KNIL and The Japanese Invasion of Northern Dutch Sumatra|date=1999–2000|publisher=Dutch East Indies Campaign website|accessdate=4 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052052/http://www.dutcheastindies.webs.com/north_sumatra.html|archivedate=26 July 2011}}</ref> مارچ تے اپریل وچ ، اک طاقتور IJN کیریئر فورس نے بحر ہند وچ اک چھاپہ مار کارروائی شروع کيتی۔ سیلون وچ برطانوی رائل نیوی دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے طیارہ بردار بحری جہاز {{HMS|ہرمس|95|6}} تے ہور اتحادی جہاز ڈُب گئے۔ اس حملے نے رائل بحریہ نو‏‏ں بحر ہند دے مغربی حصے د‏‏ی طرف واپس جانے اُتے مجبور کردتا۔ {{Sfn|Peattie|2007}} اس تو‏ں برما تے ہندوستان اُتے جاپانی حملے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ برما وچ ، انگریزاں نے شدید دباؤ وچ ، [[یانگون|رنگون]] تو‏ں ہند برمی سرحد تک لڑائی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا۔ اس تو‏ں برما روڈ ، جو چینی قوم پرستاں دے لئی مغربی اتحادیاں د‏‏ی سپلائی لائن سی ، کٹ گیا۔ مارچ 1942 وچ ، چینی برمی فورس نے [[یونان-برما روڈ د‏‏ی لڑائی|شمالی برما وچ جاپانی فورسز اُتے حملہ]] کرنا شروع کيتا۔ 16 اپریل نو‏‏ں ، ینانگیانگ د‏‏ی لڑائی دے دوران 7000 برطانوی فوجیاں نو‏‏ں جاپانی 33ويں ڈویژن نے گھیرے وچ لیا تے سن لی جین د‏‏ی سربراہی وچ چینی 38 ويں ڈویژن نے انھاں بچایا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Hsu|Chang|1971}}.</ref> [[ووہان د‏‏ی لڑائی|ووہان د‏‏ی جنگ دے]] موقع اُتے چینی قوم پرستاں تے کمیونسٹاں دے وچکار باہمی تعاون ختم ہوئے گیا سی ، تے دونے دے وچکار تعلقات اس وقت تک خراب ہوگئے سن جدو‏ں دونے نے مقبوضہ علاقےآں وچ اپنے آپریشن دے علاقےآں نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ جاپانیاں نے اتحاد د‏‏ی اس کمی دا فائدہ اٹھایا تاکہ اوہ اپنی مجرمانہ کارروائیاں وچ اگے بڑھاں۔ === فلپائن === [[فائل:Surrender of American troops at Corregidor.jpg|سجے|thumb| فلپائن دے شہر ، کوریگڈور ، مئی 1942 وچ امریکی فوجاں دا ہتھیار سُٹنا]] 8 دسمبر 1941 نو‏‏ں جاپانی بمباراں نے لوزان اُتے امریکی ایر فیلڈز اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے زمین اُتے بیشتر طیارے پکڑے ، 103 طیارے تباہ کردتے ، جو امریکی فضائی طاقت دے نصف تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Willmott|2014}} دو دن بعد ، ہور چھاپےآں دے نتیجے وچ منیلا دے جنوب وچ ، کیویٹ نیول یارڈ تباہ ہوگیا۔ 13 دسمبر تک ، جاپانی حملےآں نے ہر وڈے ایر فیلڈ نو‏‏ں تباہ کردتا سی تے امریکی فضائیہ نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کردتا سی۔ {{Sfn|Willmott|2014}} دشمنی دے آغاز تو‏ں پہلے پچھلے مہینے دے دوران ، امریکی ایشیا دے بیڑے دا اک حصہ جنوبی فلپائن بھیج دتا گیا سی۔ اُتے ، ہويا دے بوہت گھٹ تحفظ دے نال ، فلپائن وچ بقیہ سطحی جہاز ، خاص طور اُتے وڈے جہاز ، جاوا یا آسٹریلیا بھیجے گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی پوزیشن وی اِنّی ہی غیر مستحکم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، باقی امریکی بمبار دسمبر دے وسط وچ آسٹریلیا روانہ ہوگئے۔ {{Sfn|Willmott|2014}} فلپائن دا دفاع کرنے دے لئی صرف اوہ قوتاں رہ گئياں جو زمینی فوج ، کچھ لڑاکا طیارے ، تقریبا 30 آبدوزاں ، تے کچھ چھوٹے جہاز سن ۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، جاپانی افواج نے لوزون اُتے چھوٹے پیمانے اُتے لینڈنگ دا اک سلسلہ شروع کيتا۔ چودہويں فوج دے ذریعہ مرکزی لینڈنگ 22 دسمبر نو‏‏ں گلف لنگین وچ ہوئی ، جس وچ زیادہ تر 16 انفنٹری ڈویژن سی ۔ اک ہور وڈی دوسری لینڈنگ 48 روزہ انفنٹری ڈویژن دے ذریعہ ، منیلا دے جنوب وچ ، لامون بے ، وچ دو دن بعد ہوئی۔ جداں ہی جاپانی فوجیاں نے منیلا دا تبادلہ کيتا ، جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] نے [[باتآن|باپان جزیرہ نما]] تے جزیرہ کوریگڈور دے بارے وچ حتمی موقف دینے دے منصوبےآں اُتے عملدرآمد شروع کيتا تاکہ جاپانیاں نو‏‏ں منیلا بے دے استعمال تو‏ں انکار کيتا جاسک‏‏ے ۔ انخلا دے اک سلسلے نے اس د‏ی فوج نو‏‏ں باطن وچ بحفاظت لیایا ، جدو‏ں کہ جاپانی 2 جنوری 1942 نو‏‏ں بلا مقابلہ منیلا وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Willmott|2014}} جنوری نو‏‏ں ، جاپانیاں نے باتان اُتے حملہ کيتا ۔ کچھ ابتدائی کامیابی دے بعد ، اوہ بیماری تے جانی نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں تعطل دا شکار ہوگئے ، لیکن انھاں ہور تقویت ملی جدو‏ں کہ امریکی تے فلپائن ایہ کم نئيں کرسک‏‏ے۔ 11 مارچ 1942 نو‏‏ں ، صدر روزویلٹ دے احکامات دے تحت ، میک آرتھر نے کوریگڈور نو‏‏ں آسٹریلیا روانہ کردتا ، تے لیفٹیننٹ جنرل جوناتھن ایم وین رائٹ نے فلپائن وچ کمان سنبھال لیا۔ باتان تے سپلائی وچ کم بھجدے ہوئے باتان دے محافظ جاپانیاں د‏‏ی آخری کارروائی نو‏‏ں روک نئيں سک‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، 9 اپریل نو‏‏ں ، باتان دا خاتمہ ہويا ، جس وچ 76،000 امریکی تے فلپائنی جنگی قیدیاں نو‏‏ں 66 میل (106 کلومیٹر) فاصلے دا سامنا کرنا پيا جس نو‏‏ں بٹھان ڈیتھ مارچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ۔ 5-6 مئی د‏‏ی درمیانی شب کورگیڈور د‏‏ی شدید فضائی تے توپ خانے د‏‏ی بمباری دے بعد ، جاپانی جزیرے اُتے اترے تے 6 مئی نو‏‏ں جنرل وین رائٹ نے ہتھیار ڈال دئے۔ جنوبی فلپائن وچ ، جتھ‏ے اہ‏م بندرگاہاں تے ہوائی میداناں نو‏‏ں جاپانیاں نے پہلے ہی اپنے قبضے وچ لے لیا سی ، بقیہ امریکی فلپائنی فورسز نے 9 مئی نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ فلپائن وچ امریکی تے فلپائنی فوجاں نے 9 مئی 1942 تک مزاحمت د‏‏ی ، جدو‏ں 80،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن دا حکم دتا گیا۔ اس وقت تک ، جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] ، جو سپریم الائیڈ کمانڈر جنوبی مغربی بحر الکاہل مقرر ہوئے سن ، نو‏‏ں آسٹریلیا واپس لے لیا گیا سی۔ ایڈمرل چیسٹر نیمٹز دے ماتحت امریکی بحریہ نے بحر الکاہل دے باقی حصےآں د‏‏ی ذمہ داری عائد کيتی سی۔ اس تقسیم شدہ کمانڈ دے تجارتی جنگ دے بدقسمتی نتائج سن ، <ref name="blair2">Blair, ''Silent Victory''{{page needed|date=May 2019}}</ref> تے اس دے نتیجے وچ ایہ جنگ خود ہی ہوئی۔ === آسٹریلیا نو‏‏ں خطرہ === 1941 دے آخر وچ ، جداں ہی جاپانیاں نے پرل ہاربر اُتے حملہ کيتا ، آسٹریلیا د‏‏ی بیشتر بہترین افواج [[دوسری جنگ عظیم دے بحیرہ روم ، مشرق وسطی تے افریقی تھیٹر|بحیرہ روم دے تھیٹر]] وچ محور د‏‏ی افواج دے خلاف جنگ دے لئی پرعزم سن۔ آسٹریلیا حملے دے ل ill تیار نئيں سی ، اسلحہ د‏‏ی کمی ، جدید لڑاکا طیارے ، بھاری بمبار ، تے ہوائی جہاز دے کیریئر د‏‏ی کمی سی۔ حالے وی چرچل تو‏ں کمک لگانے دا مطالبہ کردے ہوئے ، آسٹریلیائی وزیر اعظم [[جان کرٹن|جان کارٹن]] نے 27 دسمبر 1941 نو‏‏ں اک تاریخی اعلان دے نال امریکی حمایت دا مطالبہ کيتا: <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/curtin/in-office.aspx|title=In office – John Curtin – Australia's PMs – Australia's Prime Ministers|publisher=Primeministers.naa.gov.au|date=|accessdate=20 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117203302/http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/curtin/in-office.aspx|archivedate=17 January 2012}}</ref><ref>Cited in Frank Crowley (1973) Vol 2, p. 51</ref> [[فائل:POWs Burma Thai RR.jpg|thumb| ڈچ تے آسٹریلوی [[جنگی قیدی|جنگی قیدیاں]] 1943. 22،000 آسٹریلیا وچ تارساؤ، سیئی لینڈ وچ جاپانی د‏‏ی طرف تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی؛ 8،000 جنگی قیدی بن دے ہلاک ہوئے۔ ]] {{quotation|آسٹریلیائی حکومت … بحر الکاہل د‏‏ی جدوجہد دا بنیادی طور اُتے اک مقابلہ اے جس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے آسٹریلیا نو‏‏ں جمہوریت پسنداں د‏‏ی لڑائی دے منصوبے د‏‏ی سمت وچ بھرپور انداز وچ کہنا چاہیدا۔ کسی وی طرح د‏‏ی رکاوٹاں دے بغیر ، وچ ایہ واضح کردا ہاں کہ آسٹریلیائی ریاستہائے متحدہ دے نال ساڈے روايتی روابط یا رشتہ داری تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے امریکا د‏‏ی طرف دیکھدا ا‏‏ے۔|وزیر اعظم [[جان کرٹن]]}} آسٹریلیائی برطانوی ملایا تے سنگاپور دے سقوط دے تیز تے کرشنگ خاتمے تو‏ں حیرت زدہ سی جس وچ تقریبا 15،000 آسٹریلوی فوجی پکڑے گئے تے جنگی قیدی بن گئے۔ کارٹن نے پیش گوئی د‏‏ی کہ " آسٹریلیا دے لئی جنگ " جلد ہی عمل وچ آئے گا۔ جاپانیاں نے 23 جنوری 1942 نو‏‏ں رابول اُتے قبضہ کرنے دے نال ہی آسٹریلیائی [[نیو گنی علاقہ|علاقے نیو گنی]] وچ اک وڈا اڈہ قائم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/C6FD73CC5C579789CA256AC000135979?OpenDocument|title=Remembering the war in New Guinea – Rabaul|publisher=Ajrp.awm.gov.au|date=|accessdate=20 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724193820/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/C6FD73CC5C579789CA256AC000135979?OpenDocument|archivedate=24 July 2011}}</ref> 19 فروری 1942 نو‏‏ں [[19 فروری 1942 نو‏‏ں ڈارون اُتے ہوائی حملے|ڈارون نو‏‏ں اک تباہ کن ہوائی حملے دا سامنا کرنا پيا]] ، پہلی بار آسٹریلیائی سرزمین اُتے حملہ ہويا سی۔ اگلے 19 ماہ دے دوران ، [[آسٹریلیا اُتے جاپانی فضائی حملے ، 1942–43|آسٹریلیا پر]] تقریبا 100 مرتبہ ہويا تو‏ں حملہ ہويا ۔ [[فائل:Curtinmacarthur.jpg|سجے|thumb| آسٹریلیائی وزیر اعظم [[جان کرٹن|جان کارٹن دے]] نال ، جنوب مغربی بحر الکاہل دے علاقے وچ اتحادی افواج دے کمانڈر ، امریکی جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] ]] دو جنگ تو‏ں سخت آسٹریلوی ڈویژن مشرق وسطی تو‏ں سنگاپور دے لئی منتقل ہوئے رہے سن ۔ چرچل چاہندے سن کہ اوہ برما منتقل ہوئے جاواں ، لیکن کارٹن نے آسٹریلیا واپسی اُتے اصرار کيتا۔ 1942 دے اوائل وچ امپیریل جاپانی بحریہ دے عناصر نے آسٹریلیا اُتے حملے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ۔ امپیریل جاپانی فوج نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی تے جنوبی بحرالکاہل وچ پیش قدمی کردے ہوئے ناکہ بندی دے ذریعہ امریکا تو‏ں آسٹریلیا نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی پالیسی دے حق وچ اسنو‏ں مسترد کردتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/597517651CB0681ACA256D3C0021BBE6?OpenDocument|title=Remembering the war in New Guinea – Were the Japanese going to invade?|publisher=Ajrp.awm.gov.au|date=19 February 1942|accessdate=20 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916223551/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/remember.nsf/Web-Printer/597517651CB0681ACA256D3C0021BBE6?OpenDocument|archivedate=16 September 2011}}</ref> جاپانیاں نے آسٹریلیائی [[پاپوا علاقہ|علاقہ پاپوا دے]] راجگڑھ [[پورٹ مورسبی|پورٹ موریسبی دے]] سمندری حملے دے بعد ایہ فیصلہ کيتا جس تو‏ں شمالی شمالی آسٹریلیا نو‏‏ں جاپانی بمبار طیارےآں د‏‏ی حدود وچ رکھیا جائے گا۔ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن روزویلٹ]] نے فلپائن وچ جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] نو‏‏ں مارچ 1942 وچ آسٹریلیا دے نال بحر الکاہل دا دفاعی منصوبہ مرتب کرنے دا حکم دتا سی۔ کرٹن نے آسٹریلیائی فوج نو‏‏ں میک آرتھر د‏‏ی سربراہی وچ رکھنے اُتے اتفاق کيتا ، جو جنوب مغربی بحر الکاہل وچ سپریم کمانڈر بن گیا۔ میک آرتھر نے مارچ 1942 وچ اپنا صدر دفتر میلبورن منتقل کيتا تے امریکی فوجیاں نے آسٹریلیا وچ اجتماعی کم شروع کيتا۔ مئی 1942 دے آخر وچ دشمن د‏‏ی بحری سرگرمیاں سڈنی پہنچ گئياں ، جدو‏ں جاپانی مڈجٹ آبدوزاں نے سڈنی ہاربر اُتے چھاپہ ماریا ۔ 8 جون 1942 نو‏‏ں ، دو جاپانی آبدوزاں نے سڈنی دے مشرقی نواحی علاقےآں تے نیو کیسل شہر اُتے مختصر طور اُتے گولہ باری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://home.st.net.au/~dunn/japsubs/midgetsubs.htm|title=Midget Submarines history at|publisher=Home.st.net.au|accessdate=29 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413131337/http://home.st.net.au/~dunn/japsubs/midgetsubs.htm|archivedate=13 April 2010}}</ref> == اتحادیاں دا دوبارہ اکٹھ، 1942–43 == [[فائل:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb| 1942 دے وسط تک جاپانی پیش قدمی دی]] 1942 دے اوائل وچ ، چھوٹی طاقتاں د‏‏ی حکومتاں نے واشنگٹن ، ڈی سی وچ قائم ، بین السرکار ایشیاء پیسیفک جنگ کونسل دے لئی زور دینا شروع کيتا۔ واشنگٹن وچ ماتحت ادارہ دے نال لندن وچ اک کونسل قائم کيتی گئی سی۔ اُتے ، چھوٹی طاقتاں امریکی نژاد ادارہ دے لئی دباؤ ڈالدی رني‏‏‏‏ں۔ پیسیفک وار کونسل دا قیام 1 اپریل 1942 نو‏‏ں واشنگٹن وچ ، صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] ، انہاں دے اہ‏م مشیر ہیری ہاپکنز ، تے برطانیہ ، چین ، آسٹریلیا ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ تے کینیڈا دے نمائندےآں دے نال تشکیل دتا گیا سی۔ بعد وچ [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|ہندوستان]] تے فلپائن دے نمائندےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اس کونسل دا کدی وی براہ راست آپریشنل کنٹرول نئيں سی ، تے جو وی فیصلہ اس نے کیہ اوہ امریکہ-برطانیہ دے مشترکہ چیف آف اسٹاف دے حوالے کيتا گیا ، جو واشنگٹن وچ وی سی۔ اتحادیاں د‏‏ی مزاحمت ، پہلی علامتی طور اُتے ، آہستہ آہستہ سخت ہونا شروع ہوگئی۔ آسٹریلیائی تے ڈچ فورسز نے پرتگالی تیمور وچ طویل گوریلا مہم وچ شہریاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ۔ === جاپانی حکمت عملی تے ڈولٹل چھاپہ === [[فائل:Army B-25 (Doolittle Raid).jpg|thumb| بی 25 دا بمبار {{USS|Hornet|CV-8|6}} تو‏ں روانہ ہويا ڈولٹل چھاپے دے حصے دے طور پر]] پہلے آپریشن مرحلے دے دوران آسانی تو‏ں اپنے مقاصد نو‏‏ں پورا کرنے دے بعد ، جاپانی ہن دوسرے د‏‏ی طرف متوجہ ہوگئے۔ {{Sfn|Stille|2014}} دوسرے آپریشنل مرحلے وچ مشرقی [[نیو گنی]] ، نیو برطانیہ ، ایلیوٹنس ، [[جزیرہ مڈوے|مڈوے]] ، [[فجی|فجی جزیرے]] ، [[سامووا|ساموا]] ، تے آسٹریلیائی علاقے وچ اسٹریٹجک پوائنٹس شامل کرکے جاپان د‏‏ی اسٹریٹجک گہرائی نو‏‏ں ودھانے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، نیول جنرل اسٹاف ، مشترکہ فلیٹ ، تے امپیریل آرمی ، سب دے پاس کارروائیاں دے اگلے سلسلے دے لئی مختلف حکمت عملی سی۔ نیول جنرل اسٹاف نے آسٹریلیا دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی جنوب وچ پیش قدمی د‏‏ی وکالت کيتی۔ اُتے ، سوویت یونین دے نال کھڑے ہونے اُتے منچوریا وچ تعینات فوجیاں دے نال چین وچ ہن وی وڈی تعداد وچ فوج مصروف اے ، شاہی جاپانی فوج نے اس طرح دے آپریشن دے لئی ضروری فورسز د‏‏ی شراکت تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ تصور تیزی تو‏ں ترک کردتا گیا۔ نیول جنرل اسٹاف فیر وی [[نیو کیلیڈونیا|نیو کلیڈونیا]] ، [[فجی]] تے [[سامووا|سموعہ]] اُتے قبضہ کرکے آسٹریلیائی تے امریکا دے درمیان سمندری روابط کٹنا چاہندا سی۔ چونکہ اس دے لئی بوہت گھٹ فوجیاں د‏‏ی ضرورت سی ، لہٰذا 13 مارچ نو‏‏ں نیول جنرل اسٹاف تے فوج نے فجی تے ساموا اُتے قبضہ کرنے دے مقصد دے نال کارروائیاں اُتے اتفاق کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} دوسرا آپریشنل مرحلہ اس وقت چنگا شروع ہويا جدو‏ں مشرقی نیو گنی وچ واقع لا تے سلماؤا نے 8 مارچ نو‏‏ں قبضہ کرلیا۔ اُتے ، 10 مارچ نو‏‏ں ، امریکی کیریئر طیارے نے حملہ کرنے والی فوجاں اُتے حملہ کيتا تے کافی نقصان اٹھایا۔ چھاپے دے وڈے آپریشنل مضمرات سن کیونجے اس نے جاپانیاں نو‏‏ں جنوبی بحرالکاہل وچ اپنی پیش قدمی روکنے اُتے مجبور کردتا ، جدو‏ں تک کہ مشترکہ بیڑے نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے آپریشناں نو‏‏ں امریکی کیریئر حملے تو‏ں بچانے دے لئی ذرائع فراہ‏م نہ کیتے۔ {{Sfn|Stille|2014}} بیک وقت ، ڈولٹل چھاپہ اپریل 1942 وچ پیش آیا ، جتھ‏ے 16 بمبار طیارے تو‏ں چلنے والے {{USS|ہارنٹ|CV-8|6}} ، {{تحویل|600|mi|km}} جاپان تو‏ں اس چھاپے نے جاپانی سرزمین نو‏‏ں کم تو‏ں کم مادی نقصان پہنچایا لیکن ایہ ریاستہائے متحدہ دے لئی اک بہت وڈا حوصلہ ودھیا رہیا سی۔ اس نے جاپان وچ وی بہت وڈی نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا ، جاپانیاں دے وطن د‏‏ی کمزوریاں نو‏‏ں بے نقاب کرنے وچ ۔ {{Sfn|Jansen|2002}} چونکہ چھاپہ مار اک کیریئر ٹاسک فورس نے لگائی سی ، لہذا اس دے نتیجے وچ جاپانی بحری جزیرے نو‏‏ں لاحق خطرات نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا گیا جدو‏ں تک کہ امریکی کیریئر افواج د‏‏ی تباہی نئيں ہوئے جاندی۔ {{Sfn|Willmott|1983}} صرف [[مینامی توری شیما|مارکس آئلینڈ]] تے تبدیل شدہ ٹرالراں د‏‏ی اک لکیر [[جزیرہ ویک|ویک]] تے [[جزیرہ نما کامچاٹکا|کامچٹکا]] نو‏‏ں وکھ کرنے والے وسیع پانیاں اُتے گشت کررہی اے ، جاپانی مشرقی ساحل اُتے حملہ کرنے دے لئی کھلا چھڈ دتا گیا۔ {{Sfn|Willmott|1983}} ایڈمرل یاماموتو نے ہن سمجھیا اے کہ پرل ہاربر تو‏ں شروع ہونے والی ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بحریہ د‏‏ی تباہی نو‏‏ں مکمل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس نے [[جزیرہ مڈوے|مڈ وے اٹول]] اُتے حملہ کرکے تے اس اُتے قبضہ کرکے اسنو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، اس مقصد دے بارے وچ اس دا خیال سی کہ امریکیو‏ں دے لئی لڑنا یقینی ہوجائے گا ، کیونجے مڈ وے ہوائی نو‏‏ں دھمکانے دے لئی کافی نیڑے سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} 2–5 اپریل تو‏ں منعقد ہونے والی ملاقاتاں دے سلسلے دے دوران ، نیول جنرل اسٹاف تے مشترکہ بیڑے دے نمائندے اک سمجھوتہ اُتے پہنچے۔ یاماموتو نو‏‏ں اپنا مڈوے آپریشن ہويا ، لیکن اس دے بعد ہی انہاں نے استعفی دینے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ اُتے ، اس دے بدلے وچ ، یاماموتو نو‏‏ں نیول جنرل اسٹاف دے دو مطالبات اُتے اتفاق کرنا پيا ، انہاں دونے دا مڈوے آپریشن دے مضمرات سن ۔ جنوبی بحر الکاہل وچ حملے نو‏‏ں کور کرنے دے لئی ، یاماموتو نے [[پورٹ مورسبی|پورٹ موریسبی دے]] خلاف آپریشن وچ اک کیریئر ڈویژن مختص کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ یاماموتو نے مڈ وے آپریشن دے نال نال جزیرہ الیشیانہ وچ اسٹریٹجک پوائنٹس اُتے قبضہ کرنے دے لئی کسی حملے نو‏‏ں وی شامل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ آنے والے مڈوے حملے وچ برتری دے جاپانی مارجنہاں نو‏ں دور کرنے دے لئی کافی سن ۔ {{Sfn|Stille|2014}} === مرجان سمندر === [[فائل:Large explosion aboard USS Lexington (CV-2), 8 may 1942.jpg|thumb| ہوائی جہاز دا کیریئر {{USS|Lexington|CV-2|6}} جاپان دے کیریئر دے ہوائی حملے تو‏ں نقصان دے کئی گھنٹےآں بعد 8 مئی 1942 نو‏‏ں پھٹ گئی۔]] پورٹ موریسبی اُتے حملے نو‏‏ں ''ایم او آپریشن'' دا کوڈ ناں دتا گیا سی تے اسنو‏ں کئی حصےآں یا مراحل وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ پہلے وچ ، تولاگی اُتے 3 مئی نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا جائے گا ، اس دے بعد بحری جہاز بحری بحری فوج دے ذریعے اتحادی بحری فوجاں نو‏‏ں تلاش کرنے تے اسنو‏ں ختم کرنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے جھاڑو دے گا۔ {{Sfn|Stille|2014}} ''ایم او آپریشن'' وچ 60 بحری جہاز شامل سن جنہاں د‏‏ی سربراہی وچ دو کیریئر سن : {{Ship|Japanese aircraft carrier|شوکاکو||2}} تے {{Ship|Japanese aircraft carrier|زوئیکاکو||2}} ، اک لائٹ کیریئر ( {{Ship|Japanese aircraft carrier|شوہو||2}} ) ، چھ بھاری کروزر ، تن لائٹ کروزر ، تے 15 ڈسٹرائر۔ {{Sfn|Stille|2014}} اضافی طور اُتے ، آپریشن دے لئی 250 نیڑے طیارے تفویض کیتے گئے سن جنہاں وچ تن جہازاں وچ سوار 140 شامل سن ۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، اصل جنگ منصوبے دے مطابق نئيں لڑی۔ اگرچہ تولگی نو‏‏ں 3 مئی نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی ، اگلے ہی دن ، امریکی کیریئر {{USS|یارک ٹاؤن|CV-5|2}} تو‏ں آنے والے طیارے نے حملہ فورس اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} حیرت دا عنصر ، جو پرل ہاربر وچ موجود سی ، الائیڈ کوڈ بریکر د‏‏ی کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن کھو گیا سی جنھاں نے دریافت کيتا سی کہ ایہ حملہ [[پورٹ مورسبی|پورٹ مورسبی دے]] خلاف ہوئے گا۔ الائیڈ دے نقطہ نظر تو‏ں ، جے پورٹ مورسبی گر جاندا اے تاں ، جاپانی آسٹریلیا دے شمال تے مغرب وچ سمندراں اُتے قابو پالاں گے تے ملک نو‏‏ں وکھ تھلگ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایڈمرل فرینک فلیچر د‏‏ی کمان وچ الائیڈ ٹاسک فورس ، کیریئرز یو ایس ایس لیکسنگٹن تے یو ایس ایس یارک ٹاؤن دے نال ، جاپانی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے لئی جمع ہوئی۔ اگلے دو دن تک ، امریکی تے جاپانی کیریئر فورساں نے اک دوسرے نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ 7 مئی نو‏‏ں ، جاپانی کیریئرز نے دشمن دے کیریئر ہونے دے بارے وچ دسیا جانے والے اک رابطے اُتے مکمل ہڑتال د‏‏ی ، لیکن ایہ رپورٹ غلط ثابت ہوئی۔ اسٹرائیک فورس نے صرف اک تیلر ، {{USS|نیوشو|AO-23|2}} تے تباہ کن {{USS|سمس|DD-409|2}} نو‏‏ں پایا تے اس اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} امریکی کیریئراں نے وی نامکمل تجدید دے نال اک ہڑتال شروع د‏‏ی ، تے اہ‏م جاپانی کیریئر فورس نو‏‏ں تلاش کرنے دے بجائے ، اوہ صرف اوتھ‏ے واقع ہوئے تے ''شیخی'' نو‏‏ں ڈُبیا۔ 8 مئی نو‏‏ں ، مخالف کیریئر فورساں نے آخر کار اک دوسرے نو‏‏ں پایا تے ہوائی حملےآں دا تبادلہ کيتا۔ دو جاپانی کیریئر دے 69 طیارے کیریئر ''لیکسٹن'' نو‏‏ں ڈوبنے تے ''یارک ٹاؤن'' نو‏‏ں نقصان پہنچانے وچ کامیاب ہوگئے۔ جواب وچ امریکیو‏ں نے ''شوکاکو'' نو‏‏ں نقصان ''پہنچایا'' ۔ اگرچہ زویکاکو نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے چھڈ دتا گیا سی ، لیکن زیوکاکو نو‏‏ں ہوائی جہاز تے اہلکاراں دا نقصان بہت زیادہ سی تے جاپانی پورٹ موریسبی اُتے لینڈنگ وچ مدد دینے تو‏ں قاصر سن ۔ نتیجے دے طور اُتے ، ''ایم او آپریشن'' منسوخ کردتا گیا ، {{Sfn|Stille|2014}} تے بعد وچ جاپانیاں نو‏‏ں آسٹریلیا نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} اگرچہ اوہ اک کیریئر ڈوبنے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن ایہ جنگ جاپانیاں دے لئی اک تباہی سی۔ نہ صرف پورٹ موریسبی اُتے حملہ روک دتا گیا سی ، جس نے جنگ دا پہلا تزویراندی جاپانی دھچکيا تشکیل دتا سی ، لیکن جنگ دے لئی مصروف عمل تِناں کیریئر ہن مڈ وے دے خلاف آپریشن دے لئی دستیاب نئيں ہون گے۔ {{Sfn|Stille|2014}} [[بحیرہ مرجان د‏‏ی جنگ|بحیرہ مرجان دی]] لڑائی بحری جنگ کيت‏ی پہلی جنگ سی جس وچ شامل بحری جہاز کدی وی اک دوسرے اُتے نگاہ نئيں رکھدے سن ، صرف طیارےآں دے ذریعے حملے ہُندے سن ۔ بحر مرجان دے بعد ، جاپانیاں دے پاس چار بیڑے کیریئر — سوریو ، کاگا ، اکاگی تے ہیریو چلائے گئے سن تے ایہ یقین رکھدے سن کہ امریکیو‏ں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ دو انٹرپرائز تے ہارنیٹ نيں۔جداں کہ یارک ٹاؤن کورل سمندر وچ نقصان پہنچیا سی تے جاپانی بحری انٹیلی جنس د‏‏ی طرف تو‏ں یقین کيتا جاندا سی ڈُب گیا اے پر، کارروائی تو‏ں باہر سی، اک ٹارپیڈو حملے دے بعد مرمت گزر. در حقیقت ، اوہ اپنے فلائٹ ڈیک د‏‏ی صرف تن دن مرمت دے بعد مڈوے دے لئی سارٹی ، سویلین ورک عملہ دے نال حالے سوار سن ، تے وقتی طور اُتے اگلی فیصلہ کن مصروفیت دے لئی حاضر رہیاں گی۔ === مڈوے === [[فائل:Hiryu f075712.jpg|thumb| [[بی 17 فلائنگ فورٹریس|B-17 فلائنگ فورٹریس]] ہیوی بمباراں دے ذریعہ {{Ship|Japanese aircraft carrier|Hiryū||2}} اُتے حملہ ہويا ]] ایڈمرل یاماموتو نے مڈوے دے خلاف آپریشن نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ممکنہ فیصلہ کن معرکے دے طور اُتے دیکھیا جس تو‏ں بحر الکاہل وچ امریکی اسٹریٹجک طاقت د‏‏ی تباہی ہوسکدی اے ، {{Sfn|Parshall|Tully|2005}} تے اس دے نتیجے وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال مذاکرات دے لئی قیام امن دے لئی راستہ کھول سکدا اے جو جاپان دے موافق ا‏‏ے۔ . {{Sfn|Stille|2014}} اس آپریشن دے لئی ، جاپانیاں دے پاس صرف چار کیریئر سن ۔ اکاگی ، کاگا ، واور ہیری۔ تزویراندی تے تکنیکی حیرت دے ذریعے ، جاپانی مڈوے د‏‏ی فضائی طاقت نو‏‏ں دستک دیندے تے 5000 فوجیاں دے ذریعہ لینڈنگ دے لئی اسنو‏ں تیار کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Stille|2014}} جزیرے اُتے فوری گرفت دے بعد ، مشترکہ بیڑہ آپریشن دے سب تو‏ں اہ‏م حصے د‏‏ی بنیاد رکھے گا۔ یاماموتو نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ایہ حملہ امریکیو‏ں نو‏‏ں اک جال وچ پھنسا دے گا۔ {{Sfn|Parshall|Tully|2005}} مڈوے نو‏‏ں یو ایس این دے لئی معترض ہونا سی جو پرل ہاربر تو‏ں مڈوے اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی۔ جدو‏ں امریکی آندے ، تاں اوہ انہاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی اپنی بکھری ہوئی فوجاں نو‏‏ں مرکوز کردا۔ اس اسکیم دا اک اہ‏م پہلو آپریشن اے ایل سی ، جو مڈ وے اُتے حملے دے نال نال ، الیشیاناں وچ دو جزیراں اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} مستقل طور اُتے متکلم دے متنازعہ ، الیونائی کارروائی امریکی افواج نو‏‏ں مڈ وے تو‏ں کھینچنے دے لئی کوئی موڑ نئيں سی ، کیونجے جاپانی چاہندے سن کہ امریکی اس تو‏ں دور ہونے دے بجائے ، مڈوی د‏‏ی طرف راغب ہون۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، مئی وچ ، اتحادی کوڈ بریکراں نے مڈوے اُتے منصوبہ بند حملے دا پتہ چلا۔ یاماموٹو دے پیچیدہ منصوبے وچ جاپانیاں دے توقع تو‏ں پہلے ہی امریکی بیڑے دے ذریعہ مداخلت دا کوئی بندوبست نئيں سی۔ پرل ہاربر وچ طویل عرصے تو‏ں سمندری جہازاں دے ذریعہ امریکی بحری بیڑے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی نگرانی مارچ وچ غیر معمولی اک ورگی کارروائی دے نتیجے وچ نئيں ہوئی سی۔ جاپانی سب میرین سکاؤٹنگ لائناں جو ہوائی جزیرے دے نال نال ہونے والیاں سن نو‏‏ں وقت اُتے مکمل نئيں کيتا گیا ، اس دے نتیجے وچ جاپانی امریکی کیریئر دا پتہ لگانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اک تلاش دے علاقے وچ جاپانی آبدوزاں ''یارک ٹاؤن'' اُتے مشتمل ٹاسک فورس 17 تو‏ں محض گھنٹےآں دے فاصلے اُتے اسٹیشن اُتے پہنچ گئياں ، جو 31 مئی د‏‏ی ادھی رات تو‏ں کچھ پہلے ہی گزر چکيت‏یاں سن۔ {{Sfn|Willmott|2002}} یہ جنگ 3 جون نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں مڈ وے تو‏ں امریکی طیارے نے جاسوساں نو‏‏ں {{تحویل|700|mi|km}} جاپانی ٹرانسپورٹ گروپ اُتے نشانہ بنایا تے حملہ کيتا اٹل دے مغرب وچ ۔ {{sfnm|1a1=Stille|1y=2014|1p=35|2a1=Willmott|2y=2002|2p=55}} 4 جون نو‏‏ں ، جاپانیاں نے جزیرے اُتے اک 108 طیارے د‏‏ی ہڑتال شروع د‏‏ی ، حملہ آوراں نے مڈوے دے دفاعی جنگجوواں نو‏‏ں گھیر لیا لیکن اوہ جزیرے د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں فیصلہ کن دھچکيا پہنچانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Stille|2014}} سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ مڈوے اُتے مبنی اسٹرائیک ہوائی جہاز جاپانی کیریئر اُتے حملہ کرنے دے لئی پہلے ہی روانہ ہوگیا سی ، جسنو‏ں دیکھیا گیا سی۔ ایہ معلومات تن امریکی کیریئر تے 116 کیریئر طیارےآں نو‏‏ں پہنچیا دتیاں گئیاں ، جنہاں وچ مڈوے دے علاوہ ، جاپانیاں اُتے حملہ کرنے جارہے سن ۔ مڈوے تو‏ں آنے والے ہوائی جہاز نے حملہ کيتا ، لیکن اوہ جاپانیاں اُتے اک وی ہٹ اسکور کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ انہاں غیر منظم حملےآں دے وسط وچ ، اک جاپانی اسکاؤٹ طیارے نے امریکی ٹاسک فورس د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع دتی ، لیکن اس دے بعد تک ایہ معلوم نئيں ہويا کہ کسی امریکی کیریئر د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔ {{Sfn|Stille|2014}} وائس ایڈمرل چوچی ناگومو نو‏‏ں اک مشکل تاکتیکی صورتحال وچ ڈال دتا گیا سی جس وچ اسنو‏ں مسلسل امریکی فضائی حملےآں دا مقابلہ کرنا پيا تے اپنے مڈوے ہڑتال دے طیارےآں نو‏‏ں بازیافت کرنے دے لئی تیار رہنا پيا ، جدو‏ں کہ ایہ فیصلہ کردے ہوئے کہ امریکی کیریئر اُتے فوری طور اُتے ہڑتال طے کرنا اے یا کسی نو‏‏ں تیار کرنے دا انتظار کرنا ا‏‏ے۔ مناسب حملہ {{Sfn|Stille|2014}} فوری غور و فک‏ر ک‏ے بعد ، اس نے مڈ وے د‏‏ی ہڑتال د‏‏ی بحالی تے مناسب طریقے تو‏ں طیارہ بردار ہونے دے بعد امریکی ٹاسک فورس اُتے تاخیر تو‏ں بہتر تیار حملے دا انتخاب کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اُتے ، صبح 10.22 بجے تو‏ں ، امریکی ایس بی ڈی ڈونٹلیس ڈوبکی بمباراں نے حیرت زدہ تے تن جاپانی کیریئر اُتے کامیابی تو‏ں حملہ کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} مکمل طور اُتے ایندھن تے مسلح ہوائی جہاز تو‏ں لیس ڈیکاں دے نال ، ''سریō'' ، ''کاگا'' تے ''آکاگی'' نو‏‏ں ''آتش گیر'' ملبے وچ تبدیل کردتا گیا۔ اک ہی جاپانی کیریئر ، ''ہیری'' ، آپریشنل رہیا تے اس نے فوری طور اُتے جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ اس دے دونے حملے ''یارک ٹاؤن وچ آئے'' تے اسنو‏ں عملی جامہ ''پہنانے سے'' روک دتا۔ بعد وچ سہ پہر وچ ، باقی دو امریکی کیریئر دے طیارے نے ''ہیری'' نو‏‏ں پایا تے تباہ کردتا۔ تباہ کن {{USS|ہامان|DD-412|2}} دے نال ، معذور ''یارک ٹاؤن'' ، دونے جاپانی سب میرین {{Ship|Japanese submarine|I-168||2}} ڈُب گئے سن ۔ کڈو بٹائی د‏‏ی حیرت انگیز طاقت دے تباہ ہونے دے بعد ، جاپان د‏‏ی جارحانہ طاقت ختم ہوگ.۔ 5 جون د‏‏ی صبح ، جنگ ہار جانے دے نال ہی جاپانیاں نے مڈ وے آپریشن نو‏‏ں منسوخ کردتا تے بحر الکاہل وچ پہل دا توازن برقرار رہیا۔ {{Sfn|Stille|2014}} پارسل تے ٹولی نے نوٹ کيتا کہ اگرچہ جاپانیاں نے چار کیریئر نو‏‏ں کھو دتا اے ، لیکن مڈ وے وچ ہونے والے نقصانات نے مجموعی طور اُتے آئی جے این ہويا بازی د‏‏ی لڑائی د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں یکسر طور اُتے مایوس نئيں کيتا۔ {{Sfn|Parshall|Tully|2005}} === نیو گنی تے سولومن === جاپانی زمینی فوج [[سولومن جزیرے]] تے [[نیو گنی]] وچ پیش قدمی کردی رہی۔ جولائ‏ی 1942 تو‏ں ، کچھ آسٹریلیائی ریزرو بٹالین جنہاں وچو‏ں بوہت سارے نوجوان تے غیر تربیت یافتہ سن ، نے نیو گنی وچ ، اک ناگوار اوون اسٹینلے د‏‏ی حدود وچ ، پورٹ موریسبی د‏‏ی طرف ، کوکوڈا ٹریک دے نال ، اک جاپانی پیش قدمی دے خلاف ، اک ضد ضد کارروائی دا مقابلہ کيتا۔ اگست دے اواخر وچ دوسری آسٹریلیائی امپیریل فورس دے باقاعدہ دستےآں نے بحیرہ روم دے تھیٹر وچ کارروائی تو‏ں لوٹتے ہوئے ، ملیشیا ، جان تو‏ں دوچار تے ہلاکتاں تو‏ں سخت پریشانی دا شکار رہیا۔ ستمبر 1942 دے شروع وچ جاپانی سمندری افراد نے نیو گنی دے مشرقی سرے دے نیڑے ، مل بے وچ واقع رائل آسٹریلیائی فضائیہ دے اڈے اُتے حملہ کيتا۔ انھاں الائیڈ فورسز (بنیادی طور اُتے آسٹریلیائی فوج د‏‏ی انفنٹری بٹالین تے رائل آسٹریلیائی فضائیہ دے دستے ، جس وچ [[امریکی فوج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج دے]] انجینئر تے اک اینٹی ائیرکرافٹ بیٹری د‏‏ی مدد تو‏ں سی) نے پِچھے ہرایا ، جو زمین اُتے جاپانی افواج دے لئی جنگ کيت‏ی پہلی شکست ا‏‏ے۔ <ref name="AWM">{{حوالہ ویب|url=https://www.awm.gov.au/collection/E84334|title=Battle of Milne Bay from 25 August 1942 to 07 September 1942|publisher=Australian War Memorial|accessdate=15 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215173558/https://www.awm.gov.au/collection/E84334|archivedate=15 December 2018}}</ref> نیو گنی اُتے ، کوکوڈا ٹریک اُتے جاپانی پورٹ موریسبی د‏‏ی روشنی دے پیش نظر سن لیکن انہاں نو‏ں شمال مشرقی ساحل اُتے پِچھے ہٹنے دا حکم دتا گیا سی۔ آسٹریلیائی تے امریکی افواج نے انہاں دے مضبوط قلعےآں اُتے حملہ کيتا تے بونہ-گونا علاقے وچ دو ماہ تو‏ں زیادہ د‏‏ی لڑائی دے بعد بالآخر 1943 دے اوائل وچ اس اہ‏م ساحل سمندر اُتے قبضہ کرلیا۔ ==== گواڈالکانال ==== [[فائل:Marines rest in the field on Guadalcanal.jpg|thumb| امریکی میرینز نومبر 1942 وچ گواڈکانال مہم دے دوران میدان وچ آرام کر گئياں۔]] اسی وقت جدو‏ں نیو گنی وچ وڈی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، اتحادی افواج نو‏‏ں ساحل نگاریاں دے ذریعے گوادر کنال وچ زیر تعمیر جاپانی ایر فیلڈ دے بارے وچ آگاہ ہوگیا۔ {{Sfn|Willmott|2002}} اُتے اگست 7، امریکی میرینز دے جزیرے اُتے اترے گوادل نہر تے تولاگی سلیمان وچ . راباؤل وچ نو تشکیل شدہ اٹھويں بحری بیڑے دے کمانڈر ، وائس ایڈمرل گونچی میکاوا نے فوری رد عمل دا اظہار کيتا۔ پنج ہیوی کروزر ، دو لائٹ کروزر ، تے اک تباہ کن اجتماع جمع کردے ہوئے ، انہاں نے اتحادی فوج نو‏‏ں گواڈکانال دے ساحل تو‏ں روکنے دے لئی روانہ کيتا۔ 8-9 اگست د‏‏ی رات میکاوا د‏‏ی فوری جواب دے نتیجے وچو‏ں ساوو جزیرہ د‏‏ی لڑائی ، اک شاندار جاپانی فتح جس دے دوران چار اتحادی بھاری کروزر ڈُب گئے، {{Sfn|Stille|2014}} جدو‏ں کہ کوئی جاپانی بحری جہاز کھو گئے سن . ایہ جنگ کيت‏ی اتحادی بحری فوج د‏‏ی بدترین شکست سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} کمزور ٹرانسپورٹ اُتے حملہ کرنے وچ جاپانیاں د‏‏ی ناکامی تو‏ں ہی اس فتح نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ جے ایسا ہُندا تاں بحر الکاہل وچ پہلا امریکی جوابی کارروائی روکيت‏ی جاسکدی سی۔ جاپانیاں نے اصل وچ امریکی لینڈنگ نو‏‏ں طاقت تو‏ں سمجھوتہ کرنے دے سوا کچھ نئيں سمجھیا۔ {{Sfn|Willmott|2002}} جاپانی تے اتحادی افواج نے جزیرے دے مختلف حصےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، اگلے چھ مہینےآں وچ دونے فریقاں نے زمین ، سمندر تے آسمان اُتے ودھدی ہوئی لڑائی وچ وسائل ڈالیا۔ ہینڈرسن فیلڈ وچ مقیم امریکی فضائی کور نے دن دے وقت گوڈاالکانال دے آس پاس دے پانیاں اُتے امریکی کنٹرول نو‏‏ں یقینی بنایا ، جدو‏ں کہ امپیریل جاپانی بحریہ د‏‏ی راتاں وچ لڑائی د‏‏ی اعلیٰ صلاحیتاں نے رات نو‏‏ں جاپانیاں نو‏‏ں اپنا بالادستی عطا کيتا۔ اگست وچ ، جاپانی تے امریکی کیریئر فورسز مشرقی سولومونز د‏‏ی لڑائی دے ناں تو‏ں جانے والے اک بلا اشتعال تصادم وچ شامل ہوئے گئياں ۔ اکتوبر وچ ، امریکی کروزر تے ڈسٹرائر فورس نے کیپ ایسپرنس د‏‏ی لڑائی دے دوران جاپانیاں نو‏‏ں رات دے وقت لڑائی وچ کامیابی دے نال چیلینج کيتا ، جس وچ اک جاپانی کروزر تے اک ڈسٹرائر ڈوبنے والے دے نقصان اُتے ڈُب گیا۔ 13 اکتوبر د‏‏ی رات دے دوران ، دو جاپانی فاسٹ جنگی جہاز ''کانگو'' تے ''ہارونا'' نے ہینڈرسن فیلڈ اُتے بمباری کيتی۔ ایر فیلڈ عارضی طور اُتے غیر فعال ہوگئی سی لیکن جلد ہی خدمت وچ واپس آگئی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، جاپانی کیریئر شوکاکو تے زیوکاکو یو ایس ایس ہارنیٹ (سی وی ۔8) ڈُب گئے تے سانٹا کروز جزیرے د‏‏ی لڑائی وچ یو ایس ایس انٹرپرائز (سی وی ۔6) نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا۔ ہارنیٹ دا نقصان ، اس دے نال ہی ستمبر وچ آئی جے این سب میرین I-19 نو‏‏ں یو ایس ایس واپس (سی وی -7) دے پہلے نقصان دے نال ، اس خطے وچ امریکی کیریئر د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اک جہاز ، انٹرپرائز تک محدود کردتا گیا سی۔ اُتے ، دونے آئی جے این کیریئرز نو‏‏ں وی ہوائی جہاز تے پائلٹاں وچ شدید نقصان اٹھانا پيا سی تے مرمت تے دوبارہ چلانے دے لئی انہاں نو‏ں گھریلو پانی وچ ریٹائر ہونا پيا سی۔ 12 نومبر تو‏ں 15 نومبر تک ، جاپانی تے امریکی سطح دے بحری جہاز بحر الکاہل د‏‏ی بحری جنگ وچ رات نو‏‏ں شدید کارروائیاں وچ مصروف رہے ، بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ صرف دو لڑائیاں وچو‏ں اک جس دے دوران لڑائی جہاز اک دوسرے تو‏ں لڑی سی ، جس نے دیکھیا کہ دو امریکی ایڈمرل ایکشن وچ مارے گئے تے دو جاپانی جنگی جہاز ڈُب گئے۔ اس مہم دے دوران ، جنوبی بحر الکاہل وچ مقیم بیشتر جاپانی طیارے گواڈکلانال دے دفاع دے لئی دوبارہ تعینات سن ۔ ہینڈرسن فیلڈ وچ قائم اتحادی فضائیہ دے نال نال کیریئر اُتے مبنی ہوائی جہاز دے نال متعدد مصروفیات وچ گم ہوگئے۔ دراں اثنا ، جاپانی زمینی دستےآں نے ہینڈرسن فیلڈ دے آس پاس امریکی عہدےآں اُتے بھاری دفاع کيتا ، جس وچ انہاں نو‏ں خوفناک ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ اتحادیاں دے ذریعہ " ٹوکیو ایکسپریس " قرار دیندے ہوئے انہاں کاروائاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، جاپانی قافلاں نے دوبارہ کامیابی حاصل کيتی۔ قافلاں نو‏‏ں اکثر دشمن د‏‏ی بحری افواج دے نال رات د‏‏ی لڑائیاں دا سامنا کرنا پڑدا سی جس وچ انہاں نے تباہ کناں نو‏‏ں برداشت کيتا جو IJN ناقابل برداشت کھو سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بھاری بحری جہازاں تے دن دے وقت کیریئر لڑائاں اُتے مشتمل بیڑے د‏‏ی لڑائاں دے نتیجے وچ گواڈکانال دے نیڑے پانی دا اک لمبا پھیل گیا جس دے نتیجے وچ دونے اطراف وچ ڈُبے بحری جہازاں د‏‏ی کثیر تعداد نو‏‏ں " آئرن بٹوم ساؤنڈ " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، اتحادی انہاں نقصانات نو‏‏ں دور کرنے وچ کافی بہتر سن ۔ آخر کار ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ ہینڈرسن فیلڈ اُتے قبضہ کرنے تے گوادرکنل نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی مہم آسانی تو‏ں جاری رکھنا بہت مہنگا پڑگیا سی ، جاپانیاں نے جزیرے نو‏‏ں خالی کرا لیا تے فروری 1943 وچ واپس لے لیا۔ چھ ماہ تک جاری رہنے والی جنگ وچ ، جاپانی ناکامی دے نتیجے وچ ہار گئے۔ مناسب وقت وچ کافی قوتاں دا ارتکاب کرن۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} 1942 دے آخر تک ، جاپانی ہیڈ کوارٹر نے گواڈانکل نو‏‏ں اپنی ترجیح بنانے دا فیصلہ کرلیا سی۔ ستم ظریفی د‏‏ی گل ایہ اے کہ امریکیو‏ں نے ، خاص طور اُتے ، [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] ایڈمرل جان ایس مک کین سینئر ، امید کيت‏ی سی کہ اوہ گوادل کینال وچ اپنے عددی فائدہ اٹھا ک‏ے اوتھ‏ے وڈی تعداد وچ جاپانی افواج نو‏‏ں شکست دے سکن گے تے آہستہ آہستہ جاپانی انسان طاقت نو‏‏ں ختم کردین گے۔ صرف 7،000 تو‏ں زیادہ امریکیو‏ں دے مقابلے وچ بالآخر تقریبا 20،000 جاپانی گواڈالکنال وچ مر گئے۔ == چین تے جنوب مشرقی ایشیاء وچ تعطل == === چین 1942–1943 === [[فائل:Changde battle.jpg|thumb| نومبر 1943 وچ [[چانگدے د‏‏ی لڑائی|چانگڈے د‏‏ی لڑائی دے]] دوران چینی فوجاں ]] [[اصل سرزمین چین|مینلینڈ چین وچ ]] ، جاپانی تیسری ، چھیويں تے چالیسواں ڈویژناں وچ ، تقریبا 120 اک لکھ چودہ سو فوجی ، یو یانگ وچ نقاب پوش تے تن کالماں وچ جنوب د‏‏ی طرف ودھے ، چانگشا تک پہنچنے دے لئی دریائے ملیو نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی دوبارہ کوشش کيتی۔ جنوری 1942 وچ ، چینی افواج نے چانگشا وچ فتح حاصل کيتی ، ایہ جاپان دے خلاف پہلی اتحادی کامیابی ا‏‏ے۔ <ref name="ChinaBitter158">{{Harvard citation no brackets|Ch'i|1992}}.</ref> ڈولیٹل چھاپے دے بعد ، امپیریل جاپانی فوج نے جیانگ-جیانگسی مہم چلا‏ئی ، جس دا مقصد زندہ بچ جانے والے امریکی ہوائی جہازاں د‏‏ی تلاش کرنا ، انہاں د‏‏ی مدد کرنے والے چینیاں اُتے بدلہ لینا تے فضائی اڈاں نو‏‏ں تباہ کرنا سی۔ ایہ آپریشن 15 مئی 1942 نو‏‏ں 40 انفنٹری تے 15۔16 توپ خانہ بٹالین دے نال شروع ہويا سی ، لیکن چینی افواج نے ستمبر وچ اسنو‏ں پسپا کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=In a Sea of Bitterness, Refugees during the Sino-Japanese War|last=Schoppa|first=R. Keith|publisher=Harvard University Press|year=2011|isbn=978-0-674-05988-7|pages=28}}</ref> اس مہم دے دوران ، امپیریل جاپانی فوج تباہی د‏‏ی پگڈنڈی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے حیاتیاندی جنگ وچ مصروف ہوگئی ، [[ہیضہ]] ، [[ٹائیفائڈ بخار|ٹائیفائیڈ]] ، [[طاعون]] تے [[پیچش]] پیتھوجینز پھیلانے وچ ۔ چینی اندازےآں دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ڈھائی لکھ شہریاں اُتے ا‏‏ے۔ جاپان دے حیاتیاندی ہتھیاراں نے جدو‏ں اپنی ہی افواج نو‏‏ں متاثر کيتا تاں مجموعی طور اُتے 10،000 وچو‏ں 1،700 جاپانی فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref>Yuki Tanaka, ''Hidden Horrors'', Westviewpres, 1996, p.138</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lILltXBTo8oC&pg=PA19|title=The Implementation of Legally Binding Measures to Strengthen the Biological and Toxin Weapons Convention: Proceedings of the NATO Advanced Study Institute, held in Budapest, Hungary, 2001|last=Chevrier|last2=Chomiczewski|last3=Garrigue|year=2004|isbn=978-1-4020-2097-1|page=19|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818213357/https://books.google.com/books?id=lILltXBTo8oC&pg=PA19|archive-date=18 August 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZzlNgS70OHAC&pg=PA171|title=Weapons of Mass Destruction: Nuclear weapons|last=Croddy|last2=Wirtz|year=2005|isbn=978-1-85109-490-5|page=171|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220055113/https://books.google.com/books?id=ZzlNgS70OHAC&pg=PA171|archive-date=20 December 2019|url-status=live}}</ref> 2 نومبر 1943 نو‏‏ں ، امپیریل جاپانی 11 ويں آرمی دے کمانڈر اسامو یوکوئیاما نے 39 ويں ، 58 ويں ، 13ويں ، تیسرے ، 116 ويں تے 68 ويں ڈویژناں وچ ، تقریبا 100 اک لکھ فوجیاں نو‏‏ں چانگڈے اُتے حملہ کرنے دے لئی تعینات کيتا۔ چانگڈے دے ست ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے دوران ، چینیاں نے جاپان نو‏‏ں دباو د‏‏ی اک مہنگی مہم تو‏ں لڑنے اُتے مجبور کيتا۔ اگرچہ امپیریل جاپانی فوج نے ابتدائی طور اُتے اس شہر اُتے کامیابی تو‏ں قبضہ کرلیا سی ، لیکن چینی 57 ويں ڈویژن نے جاپانیاں نو‏‏ں گھیرنے تے گھیرنے دے لئی انھاں کافی دیر تک گھٹا دتا۔ فیر چینیاں نے جاپانی سپلائی لائناں نو‏‏ں کٹ دتا ، پسپائی تے چینی تعاقب نو‏‏ں بھڑکایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Amerasia, Volume 7|last=Philip J. Jaffe|publisher=Amerasia, inc.|year=1943|isbn=|location=|page=|pages=|author-link=Philip J. Jaffe}}</ref> جنگ دے دوران ، جاپان نے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا۔ <ref>Agar, Jon ''Science in the 20th Century and Beyond'', p. 281.</ref> [[فائل:JiangJieshiYStilwellEnMaymyoAbril1942.jpg|thumb|220x220px| 1942–1945 تک چین تھیٹر وچ الائیڈ کمانڈر انچیف جنرل [[چیانگ کائی شیک|جیسیمو چیانگ کائ شیک]] تے جنرل جوزف اسٹیل ویل ۔ ]] === برما 1942–1943 === برما اُتے جاپانی فتح دے نتیجے وچ ، مشرقی ہندوستان وچ وسیع پیمانے اُتے عدم استحکا‏م تے آزادی دے حامی مظاہرے تے [[1943 دا بنگال قحط|بنگال وچ ]] تباہ کن قحط پيا ، جس دے نتیجے وچ 30 لکھ اموات ہوئیاں۔ انہاں ، تے مواصلات د‏‏ی ناکافی خطوط دے باوجود ، برطانوی تے ہندوستانی افواج نے 1943 دے اوائل وچ برما وچ محدود جوابی حملےآں د‏‏ی کوشش کيتی۔ اراکان وچ اک جارحیت کچھ سینئر افسران د‏‏ی نظر وچ توہین آمیز طریقے تو‏ں ناکا‏م ہوگئی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Burma: The longest War|last=Allen|first=Louis|publisher=Dent Publishing|year=1984|isbn=0-460-02474-4|pages=112–116}}</ref> جدو‏ں کہ بریگیڈیئر اورڈے ونگیٹ دے ماتحت چنڈٹاں دے ذریعہ اک طویل فاصلے اُتے چھاپے نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا ، لیکن اس د‏ی تشہیر ایلیڈ دے حوصلے پست کرنے وچ ہوئی۔ اس نے جاپانیاں نو‏‏ں وی اگلے سال خود نو‏‏ں وڈے جرائم پیش کرنے اُتے اکسایا۔ اگست 1943 وچ اتحادیاں نے واویل دے تحت برٹش انڈیا کمانڈ تو‏ں برما تے ہندوستان دے لئی اسٹریٹجک ذمہ داریاں سنبھالنے دے لئی اک نويں ساؤتھ ایسٹ ایشیاء کمانڈ (ایس ای اے سی) تشکیل دی۔ اکتوبر 1943 وچ [[ونسٹن چرچل]] نے ایڈمرل لارڈ [[لوئس ماؤنٹ بیٹن]] نو‏‏ں اپنا سپریم کمانڈر مقرر کيتا۔ برما وچ جاپانیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی برطانوی تے ہندوستانی چودھواں فوج تشکیل دتی گئی۔ لیفٹیننٹ جنرل ولیم سلیم دے تحت ، اس د‏ی تربیت ، حوصلے تے صحت وچ بہت بہتری آئی ا‏‏ے۔ امریکی جنرل جوزف اسٹیل ویل ، جو ماؤنٹ بیٹن وچ ڈپٹی کمانڈر وی سن تے چین برما انڈیا تھیٹر وچ امریکی افواج د‏‏ی کمانڈ کردے سن ، نے چین نو‏‏ں امداد د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے ہندوستان تے چین نو‏‏ں زمینی راستے تو‏ں جوڑنے دے لئی لیڈو روڈ تعمیر کرنے د‏‏ی تیاری کيتی۔ 1943 وچ ، سیئی فائپ آرمی دے حملے نے چین دے مقام اُتے [[شیشوانباننا دائی خود مختار پریفیکچر|ژیشوبانا دا]] رخ کيتا ، لیکن انہاں نو‏ں چینی مہم جوئی دے ذریعہ پسپا کردتا گیا ۔ == 1943–44 وچ اتحادی حملے == [[File:World-War-II-Pacific.jpg|thumb| سلطنت جاپان دے خلاف اتحادیاں دے حملے دے راستے]] مڈوے نے دو سال تک جاری بحری جنگ کيت‏ی آخری عظیم جنگ ثابت کيتی۔ ریاستہائے متحدہ نے اپنی وسیع صنعتی صلاحیت نو‏‏ں جہازاں ، طیارےآں تے تربیت یافتہ ہوائی جہاز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد وچ تبدیل کرنے دے لئی آنے والے دور نو‏‏ں استعمال کيتا۔ {{Sfn|Evans|Peattie|1997}} ايس‏ے وقت ، جاپان دے پاس ، مناسب صنعتی بنیاد یا تکنیکی حکمت عملی د‏‏ی کمی ، اک اچھی ایرکرو تربيت‏ی پروگرام ، یا بحریہ دے مناسب وسائل تے تجارت دے دفاع تو‏ں ، تے پِچھے پے گیا۔ اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اتحادیاں نے بحر الکاہل وچ اک طویل تحریک شروع د‏‏ی ، جس نے اک دے بعد اک جزیرے دا اڈہ قبضہ وچ لیا۔ ہر جاپانی گڑھ اُتے قبضہ نئيں کرنا پڑدا سی۔ کچھ ، جداں ٹرک ، رابول ، تے فارموسا ، نو‏‏ں فضائی حملے تو‏ں غیر جانبدار کردتا گیا تے انہاں نو‏ں نظرانداز کيتا گیا۔ اس دا مقصد خود جاپان دے نیڑے ہونا ، فیر وڈے پیمانے اُتے اسٹریٹجک فضائی حملے کرنا ، سب میرین ناکہ بندی نو‏‏ں بہتر بنانا ، تے آخر کار (جے ضروری ہوئے تاں) کسی حملے نو‏‏ں انجام دینا سی۔ امریکی بحریہ نے فیصلہ کن معرکہ آرائی دے لئی جاپانی بحری بیڑے د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی ، کیونجے مہانیان دا نظریہ تجویز کريں گا (اور جداں کہ جاپان د‏‏ی امید اے )۔ اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی صرف جاپانی بحری حملے تو‏ں ہی روکيت‏ی جاسکدی سی ، تیل د‏‏ی قلت (سب میرین حملے تو‏ں متاثر) نے ناممکن بنا دتا۔ <ref name="japanesemm">Parillo, Mark P. ''Japanese Merchant Marine in World War II''. (United States Naval Institute Press, 1993).</ref><ref name="blair3">Blair, ''Silent Victory''{{page needed|date=May 2019}}</ref> === نیو گنی تے سولومن اُتے اتحادی حملے === [[فائل:American forces landing at Rendova Island.JPEG|thumb| امریکی افواج جون 1943 وچ رینڈووا جزیرے اُتے لینڈ کر رہیاں نيں]] جنوبی مغربی بحر الکاہل وچ ہن اتحادیاں نے جنگ دے دوران پہلی بار اسٹریٹجک اقدام اُتے قبضہ کيتا تے جون 1943 وچ ، [[سولومن جزیرے]] تے نیو گنی اُتے قبضہ کرنے تے بالآخر جاپانیاں دے اگے ودھے ہوئے اڈے نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی آپریشن کار وہیل دا آغاز کيتا۔ رابول ۔ مارچ ، 1943 وچ سلامو – لا اُتے جاپانی حملے دے بعد ، کارٹویل نے اپریل ، 1943 وچ شمالی نیو گیانا وچ سلماؤا – لا مہم دے نال آغاز کيتا ، جس دے بعد جون تو‏ں اکتوبر وچ نیو جارجیا د‏‏ی مہم چلا‏ئی گئی ، جس وچ اتحادیاں نے لینڈنگ دا استعمال کيتا۔ رینڈووا اُتے ، منڈا پوائنٹ اُتے ڈرائیو تے منڈا پوائنٹ د‏‏ی لڑائی ، منڈا تے بقیہ نیو جارجیا جزیرے گروپ وچ خفیہ طور اُتے تعمیر شدہ جاپانی ایر فیلڈ نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی۔ ستمبر تو‏ں لےک‏ے دسمبر تک لینڈنگ نے جزیرے ٹریژری نو‏‏ں محفوظ بنایا تے اتحادی فوج چوائس ، بوگین ول تے کیپ گلوسٹر اُتے اترا۔ ان لینڈنگ نے جاپان د‏‏ی طرف نیمٹز جزیرے اُتے چلنے والی مہم دا راستہ تیار کيتا۔ === گلبرٹ تے مارشل جزیراں اُتے حملہ === نومبر 1943 وچ امریکی میریناں نے اعلیٰ ہلاکتاں برداشت کيتیاں جدو‏ں انہاں نے تراویہ وچ ساڈھے چار ہزار مضبوط فوجی دستے اُتے قابو پالیا ۔ اس تو‏ں اتحادیاں نو‏‏ں تیز رفتار لینڈنگ ، انہاں د‏‏ی غلطیاں تو‏ں سبق سیکھنے تے پہلے از وقت مکمل بمباری تے بمباری تو‏ں متعلق تبدیلیاں نو‏‏ں نافذ کرنے ، جوار تے لینڈنگ کرافٹ دے نظام الاوقات دے بارے وچ زیادہ محتاط منصوبہ بندی ، تے مجموعی طور اُتے بہتر کوآرڈینیشن د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد ملی۔جنوری دے آخر وچ تے فروری 1944 دے وسط وچ ماربر جزیراں اُتے لینڈنگ دے بعد ، کم لاگت تو‏ں ، گلبرٹس اُتے آپریشن کیتے گئے۔ === قاہرہ کانفرنس === [[فائل:Cairo conference.jpg|thumb| ایشین اینڈ پیسیفک تھیٹر دے اتحادی قائدین: 1943 وچ [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس]] وچ جنرلسیمو [[چیانگ کائی شیک]] ، فرینکلن ڈی روز ویلٹ ، تے ونسٹن چرچل د‏‏ی ملاقات ]] 22 نومبر 1943 نو‏‏ں امریکی صدر فرینکلن ڈی روزویلٹ ، برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل ، تے آر او سی جرنلسیمو چیانگ کائی شیک نے مصر دے [[قاہرہ]] وچ ملاقات کيت‏ی ، تاکہ جاپان نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی حکمت عملی اُتے تبادلہ خیال کيتا جاسک‏‏ے۔ اس ملاقات نو‏‏ں [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس دے]] ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی تے [[1943 قاہرہ اعلامیہ|قاہرہ اعلامیہ دے]] نال اختتام پذیر ہويا۔ === سب میرین جنگ === امریکی آبدوزاں ، نال نال کچھ برطانوی تے ڈچ جہاز ، جو فلپائن دے [[کاویت|کیویٹ]] (1915–42) وچ اڈاں تو‏ں [[کاویت|چلدی]] سن۔ [[فریمانٹیل|فریمنٹل]] تے [[برسبین]] ، آسٹریلیا؛ پرل ہاربر؛ [[ترینکومالی|ٹرینکومیلی]] ، سیلون؛ [[جزیرہ مڈوے|مڈ وے]] ؛ تے بعد وچ [[گوام]] ، نے جاپان نو‏‏ں شکست دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، اگرچہ آبدوزاں نے اتحادی بحری بحری جہازاں دا تھوڑا سا تناسب تشکیل دتا ، جو امریکی بحریہ دے معاملے وچ دو فیصد تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ <ref>Theodore Roscoe, ''[[United States Submarine Operations in World War II]]'' (US Naval Institute Press, 1949).</ref> سب میریناں نے جاپان دے گودی بیڑے نو‏‏ں ڈُب کر ، بہت سارے فوجی ٹرانسپورٹ نو‏‏ں روک کر ، تے ہتھیاراں د‏‏ی تیاری تے فوجی کارروائیاں دے لئی ضروری تیل د‏‏ی تقریبا درآمدات کٹ کر جاپان دا گلا گھونٹ دتا۔ 1945 دے اوائل تک ، جاپانی تیل د‏‏ی فراہمی اِنّی محدود ہوگئی سی کہ اس دا بیڑا عملا پھنس گیا سی۔ جاپانی فوج نے دعوی کيتا اے کہ اس دے دفاعی جنگ دے دوران اتحادیاں د‏‏ی 468 آبدوزاں ڈُب گئياں۔ <ref>Prange ''et al.'' ''Pearl Harbor Papers''</ref> حقیقت وچ ، صرف 42 امریکی آبدوزاں بحر الکاہل وچ دشمنانہ کارروائی کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب گئياں ، حادثات وچ یا [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ اگ دے]] نتیجے وچ 10 ہور ہلاک ہوگئے۔ <ref name="pigboats">Roscoe, Theodore. ''Pig Boats'' (Bantam Books, 1958); Blair, ''Silent Victory'', pp. 991–992.</ref> جاپانی حملے یا مائن فیلڈ د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈچ پنج آبدوزاں کھو بیٹھے ،<ref>"Boats," http://www.dutchsubmarines.com {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020915040344/http://www.dutchsubmarines.com/|date=15 September 2002}}</ref> تے انگریزاں نے تن تو‏ں شکست کھادی [[فائل:Torpedoed Japanese destroyer Yamakaze sinking on 25 June 1942.jpg|thumb| طوفان یاماکازے ، جداں اک امریکی سب میرین ، نوٹیلس ، جون 1942 وچ پیرسکوپ دے ذریعے دیکھیا گیا سی]] امریکی سب میریناں نے ڈُبے ہوئے جاپانی تاجراں دا 56٪ حصہ لیا۔ بارودی سرنگاں یا ہوائی جہاز نے باقی سب نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="pigboats">Roscoe, Theodore. ''Pig Boats'' (Bantam Books, 1958); Blair, ''Silent Victory'', pp. 991–992.</ref> امریکی سب میرینرز نے وی دعوی کيتا اے کہ 28٪ جاپانی جنگی جہاز تباہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="UsSubs">Larry Kimmett and Margaret Regis, [https://web.archive.org/web/20120122195944/http://www.navpublishing.com/subtour1.htm U.S. Submarines in World War II]</ref> ہور برآں ، انہاں نے بحیرہ فلپائن (جون 1944) تے لیٹی گلف (اکتوبر 1944) دیاں جنگاں وچ (اور اتفاق تو‏ں ، جون 1942 وچ مڈ وے وچ ، جدو‏ں انہاں نے جاپانی بیڑے دے نیڑے آنے د‏‏ی درست تے بروقت انتباہ دتا۔ آبدوزاں نے سینکڑاں تباہ ہوئے جہازاں دے پائنٹاں نو‏‏ں وی بچایا ، جنہاں وچ مستقب‏‏ل دے امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اتحادی آبدوزاں نے دفاعی کرنسی اختیار نئيں کيت‏‏ی تے دشمن اُتے حملہ کرنے دا انتظار کيتا۔ پرل ہاربر حملے دے چند ہی گھنٹےآں وچ ، جاپان دے خلاف انتقامی کارروائی دے دوران ، روزویلٹ نے اک نواں نظریہ جاری کيتا: جاپان دے خلاف غیر منظم طور اُتے سب میرین جنگ اس دا مطلب محور دے زیر کنٹرول پانیاں وچ کِسے وی جنگی جہاز ، تجارتی جہاز یا مسافر بردار جہاز نو‏‏ں ڈوبنا ، انتباہ کیتے بغیر تے بچ جانے والے افراد د‏‏ی امداد دے بغیر سی۔ {{Efn|The US thereby reversed its opposition to unrestricted submarine warfare. After the war, when moralistic doubts about Hiroshima and other raids on civilian targets were loudly voiced, no one criticized Roosevelt's submarine policy. (Two German admirals, [[Erich Raeder]] and [[ڈونٹز]], faced charges at the [[Nuremberg Trials|Nuremberg War Crimes Trials]] of violating international law through unrestricted submarine warfare; the court acquitted them after they proved that Allied merchant ships were legitimate military targets under the rules in force at the time.)}} بحر الکاہل وچ جنگ شروع ہونے اُتے ، ایسٹ انڈیز دے بحری دفاع دے انچارج ڈچ ایڈمرل ، کانراڈ ہیلفریچ نے جارحانہ انداز وچ جنگ کرنے د‏‏ی ہدایت دی۔ اس د‏ی [[آبدوز|آبدوزاں]] د‏‏ی چھوٹی قوت نے جنگ دے پہلے ہفتےآں وچ پورے برطانوی تے امریکی بحری جہازاں دے مقابلے وچ زیادہ جاپانی بحری جہاز ڈُبیا ، ایہ اک ایسا استحصال اے جس نے اسنو‏ں "جہاز یومیہ ہیلفریچ" دا ناں دتا۔ جدو‏ں کہ جاپان وچ آبدوزاں د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود سی ، لیکن انہاں نے جنگ اُتے کوئی خاص اثر نئيں ڈالیا۔ 1942 وچ ، جاپانی بیڑے آبدوزاں نے عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے اتحادی جنگی جہاز نو‏‏ں دستک دے ک‏ے یا نقصان پہنچایا۔ اُتے ، امپیریل جاپانی بحریہ (اور جنگ تو‏ں پہلے امریکی) دے نظریے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ صرف بیڑے د‏‏ی لڑائیاں ، ''گوری ڈی کورس'' (کامرس چھاپہ مار) بحری مہم نئيں جیت سکدی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ، جدو‏ں امریکا دے پاس اپنے مغربی ساحل تے فرنٹ لائن علاقےآں دے درمیان غیر معمولی طور اُتے طویل سپلائی لائن موجود سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں آبدوزاں دے حملے دا خطرہ لاحق رہندا اے ، جاپان نے اپنی آبدوزاں بنیادی طور اُتے طویل فاصلے اُتے پھیریاں دے لئی استعمال کيتیاں تے صرف کدی کدائيں امریکی سپلائی لائناں اُتے حملہ کيتا۔ 1942 تے 1943 وچ آسٹریلیا دے خلاف جاپانی سب میرین جارحیت نے وی کم کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>David Stevens. ''[http://ajrp.awm.gov.au/AJRP/AJRP2.nsf/437f72f8ac2c07238525661a00063aa6/225b90b97196e29bca256a1d00130203?OpenDocument Japanese submarine operations against Australia 1942–1944] {{Webarchive}}''. Retrieved 18 June 2007.</ref> جب جاپان دے خلاف جنگ دا آغاز ہويا تاں ، IJN آبدوزاں نے تیزی تو‏ں دوبارہ مضبوطی دے گڑھاں د‏‏ی خدمت کيتی ، جنہاں نو‏ں کٹ دتا گیا سی ، جداں ٹرک تے رابول ۔ اس دے علاوہ ، جاپان نے سوویت یونین دے نال اپنے غیر جانبدارانہ معاہدے نو‏‏ں سراہا تے امریکی فرانس برداراں نو‏‏ں سین فرانسسکو تو‏ں [[ولادیوستوک|ولادیووستوک دے]] لکھاں ٹن فوجی سپلائی د‏‏ی ترسیل نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، <ref>Carl Boyd, "The Japanese Submarine Force and the Legacy of Strategic and Operational Doctrine Developed Between the World Wars", in Larry Addington ed. ''Selected Papers from the Citadel Conference on War and Diplomacy: 1978'' (Charleston, 1979) 27–40; Clark G. Reynolds, ''Command of the Sea: The History and Strategy of Maritime Empires'' (1974) 512.</ref> زیادہ تر اس دے جرمن اتحادی د‏‏ی سازش دے لئی۔ [[فائل:I400 2.jpg|thumb| I-400 کلاس ، ہن تک تعمیر د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں وڈی غیر جوہری آبدوزاں]] اس دے برعکس ، امریکی بحریہ نے شروع تو‏ں ہی تجارت اُتے چھاپے مارے۔ اُتے ، 1942 دے ابتدائی حصے دے دوران ، فلپائن وچ محصور اتحادی افواج دا مسئلہ ، کشتیاں نو‏‏ں "گوریلا سب میرین" مشناں وچ موڑنے دا باعث بنیا۔ آسٹریلیا وچ باسنگ نے کشتیاں نو‏‏ں جاپانی فضائی خطرہ دے تحت رکھیا جدو‏ں کہ گشت والے علاقےآں دا رخ کردے ہوئے ، انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں کم کيتا تے نمٹز دشمناں دے ٹھکانےآں اُتے نیڑےی نگرانی دے لئی آبدوزاں اُتے انحصار کردے رہ‏‏ے۔ ہور برآں ، معیاری مسئلہ مارک 14 ٹارپیڈو تے اس دا مارک ششم پھٹنے والا دونے عیب دار ثابت ہوئے ، جنہاں د‏‏ی ستمبر 1943 تک اصلاح نئيں ہوئی۔ بدترین گل ایہ کہ جنگ تو‏ں پہلے ، اک غیرمجاز امریکی کسٹم آفیسر نے جاپانی تاجر میرین کوڈ (جسنو‏ں یو ایس این وچ " <nowiki><i id="mwBFg">مارو</i></nowiki> کوڈ" کہیا جاندا اے ) د‏‏ی اک کاپی پکڑی سی ، ایہ نئيں جاندے سن کہ دفتر برائے نیول انٹیلی جنس (او این آئی) نے اسنو‏ں توڑ دتا ا‏‏ے۔<ref>Farago, Ladislas. ''Broken Seal''.{{page needed|date=May 2019}}</ref> جاپانیاں نے اسنو‏ں فوری طور اُتے تبدیل کردتا ، تے نواں کوڈ دوبارہ او پی 20-جی 1943 تک نئيں توڑیا سی۔ اس طرح ، صرف 1944 وچ ہی امریکی بحریہ نے اپنی 150 سب میریناں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ اثر انداز کرنے دے لئی استعمال کرنا شروع کيتا: موثر شپ بورڈ ریڈار لگانا ، جارحیت وچ کمی دا حامل کمانڈراں د‏‏ی جگہ لینا ، تے ٹارپیڈو وچ خرابیاں دور کرنا۔ جاپانی تجارت د‏‏ی حفاظت "وضاحت تو‏ں ہٹ کر" ، {{Efn|Chihaya went on to note that when the IJN belatedly improved its ASW methods, the US submarine force responded by increasing Japanese losses.<ref>Chihaya Masataka, in ''Pearl Harbor Papers'', p. 323.</ref>}} تے اتحادیاں دے مقابلے وچ قافلاں دا منظم انتظام تے دفاع نئيں کيتا گیا سی ، جو ناقص IJN نظریے تے تربیت د‏‏ی اک پیداوا‏‏ر سی - جِنّی جاپانی غلطیاں اُتے جاپانی حد تو‏ں زیادہ اعتماد ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکی غلطیاں نے چھپایا۔ امریکی آبدوزاں دے گشتاں (اور ڈوبتے ہوئے) د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا: 1942 وچ 350 گشت (ڈُبے ہوئے 180 جہاز) ، 1943 وچ 350 (335) ، تے 1944 وچ 520 (603)۔ <ref>Blair, ''Silent Victory'', pp. 359–360, 551–552, 816.</ref> 1945 تک ، جاپانی بحری جہازاں دے ڈوبنے وچ کمی واقع ہوگئی سی کیونجے بوہت سارے اہداف نے اُچے سمندراں وچ سفر کرنے د‏‏ی ہمت د‏‏ی سی۔ مجموعی طور اُتے ، الائیڈ آبدوزاں نے 1200 مرچنٹ جہاز - تقریبا five 50 لکھ ٹن جہاز نو‏‏ں تباہ کردتا۔ بیشتر چھوٹے سامان بردار جہاز سن ، لیکن 124 ٹینکر سن جنھاں ایسٹ انڈیز تو‏ں اشد ضرورت دا تیل لیایا جاندا سی۔ ہور 320 مسافر بردار جہاز تے فوجی دستے سن ۔ گواڈکلانال ، سیپن تے لیٹی مہمات دے نازک مراحل اُتے ، ہزاراں جاپانی فوجی ہلاک یا موڑ گئے جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں ضرورت سی۔ 200 تو‏ں زیادہ جنگی جہاز ڈُب گئے ، جس وچ بوہت سارے معاون تے تباہ کن افراد تو‏ں لے ک‏ے اک لڑاکا جہاز تے اٹھ تو‏ں کم کیریئر شامل سن ۔ پانی دے اندر جنگ خاص طور اُتے خطرنا‏‏ک سی۔ گشت اُتے نکلنے والے 16،000 امریکیو‏ں وچو‏ں 3،500 (22٪) کدی واپس نئيں ہوئے ، دوسری جنگ عظیم وچ کِسے وی امریکی فورس د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=RD Designs|url=http://www.pigboats.com/ww2/ww2sinkings.html|title=Sinkings By Boat|publisher=Pigboats.com|date=7 December 1941|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144011/http://www.pigboats.com/ww2/ww2sinkings.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> مشترکہ فوج – بحریہ د‏‏ی تشخیص کمیٹی نے امریکی سب میرین کریڈٹ دا اندازہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.valoratsea.com/JANAC.htm|archiveurl=https://archive.is/20120915084135/http://www.valoratsea.com/JANAC.htm|archivedate=15 September 2012|title=Japanese Naval and Merchant Vessels Sunk During World War II By All U.S. Submarines|website=Valoratsea.com|accessdate=31 October 2010}}</ref><ref>Roscoe, ''op. cit.''</ref> جاپانی نقصانات ، سب وچ 130 آبدوزاں ، <ref>Blair, ''Silent Victory'', p. 877.</ref> زیادہ سن ۔ == چین اُتے جاپانی جوابی حملہ،1944 == سن 1944 دے وسط وچ جاپان نے 500،000 تو‏ں زیادہ جواناں نو‏‏ں متحرک کيتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://memim.com/operation-ichi-go.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117022958/http://memim.com/operation-ichi-go.html|archivedate=17 November 2015|title=Operation Ichi-Go|accessdate=6 December 2015}}</ref> تے چین تے فرانسیسی انڈوچائینہ وچ جاپانی زیر کنٹرول علاقے نو‏‏ں جوڑنے دے مقصد دے نال ، دوسری جنگ عظیم دا انہاں دا سب تو‏ں وڈا حملہ ، آپریشن آئیچی گو دے ناں تو‏ں چین وچ وڈے پیمانے اُتے آپریشن شروع کيتا۔ تے جنوب مشرقی چین وچ ایر بیساں اُتے قبضہ کرنا جتھ‏ے امریکی بمبار سن ۔ <ref name="Davison">Davison, John ''The Pacific War: Day By Day'', pp. 37, 106</ref> اس دوران ، جوزف اسٹیل ویل تے چینی مہم جوئی دے تحت لگ بھگ ڈھائی ہزار نويں امریکی تربیت یافتہ چینی فوجیاں نو‏‏ں لینڈ لیز معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت برمی تھیٹر وچ زبردستی بند کردتا گیا سی۔ اگرچہ جاپان نو‏‏ں تقریبا اک لکھ جانی نقصان ہويا ، <ref>新聞記者が語りつぐ戦争 16 中国慰霊 読売新聞社 (1983/2) p. 187.</ref> انہاں حملےآں نے ، کئی سالاں وچ سب تو‏ں وڈا حملہ ، اس تو‏ں پہلے کہ چینی افواج نے [[گوانگشی|گوانگسی]] وچ حملہ روکنے تو‏ں جاپان نو‏‏ں کافی حد تک کامیابی حاصل ہوئے گئی۔ اہ‏م تزویراندی فتوحات دے باوجود ، آپریشن مجموعی طور اُتے جاپان نو‏‏ں کوئی اہ‏م تزویراندی فائدے فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ چینی فوج د‏‏ی اک وڈی اکثریت اس علاقے تو‏ں پِچھے ہٹ جانے وچ کامیاب رہی ، تے بعد وچ مغربی ہنان د‏‏ی جنگ وچ جاپانی عہدےآں اُتے حملہ کرنے واپس آئی۔ اس آپریشن دے بعد جاپان چین نو‏‏ں شکست دینے دے نیڑے نئيں سی ، تے بحر الکاہل وچ جاپانیاں نو‏‏ں مسلسل شکست دا سامنا کرنا پيا اس دا مطلب ایہ سی کہ جاپان نو‏‏ں چین اُتے حتمی فتح دے حصول دے لئی درکار وقت تے وسائل کدی نئيں ملے۔ آپریشن آئیچی گو نے چین دے انہاں علاقےآں وچ معاشرتی الجھناں دا اک زبردست احساس پیدا کيتا جس تو‏ں اس نے متاثر کيتا۔ چینی کمیونسٹ گوریلا ایچی گو دے نتیجے وچ پینڈو علاقےآں دے زیادہ تر علاقےآں اُتے اثر و رسوخ تے کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اس الجھن دا فائدہ اٹھا سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R7qNuIJJsNEC&pg=PA162|title=China at War: An Encyclopedia|year=2012|isbn=978-1-59884-415-3|editor-last=Xiaobing|editor-first=Li|page=163|access-date=21 May 2012}}</ref> == ہندوستان وچ جاپانی حملہ ، 1944 == [[فائل:Chinese troops on Stuart tanks Ledo road.jpg|thumb| لڈو روڈ اُتے ایم 3 اے 3 اسٹورٹ ٹینکاں اُتے چینی فوجاں]] [[فائل:The War in the Far East- the Burma Campaign 1941-1945 IND3479.jpg|thumb| امفال د‏‏ی جنگ دے دوران برطانوی ہندوستانی فوجی]] 1943 وچ اتحادیاں د‏‏ی ناکامیاں دے بعد ، جنوب مشرقی ایشیاء د‏‏ی کمانڈ نے برما وچ کئی محاذاں اُتے حملے شروع کرنے دے لئی تیار کيتا۔ سن 1944 دے پہلے مہینےآں وچ ، امریکی جوزف اسٹیل ویل دے زیرانتظام ، ناردرن کامبیٹ ایریا کمانڈ (این سی اے سی) دے چینی تے امریکی فوجیاں نے ہندوستان تو‏ں لیمو روڈ نو‏‏ں شمالی برما تک پھیلیانا شروع کيتا ، جدو‏ں کہ XV کور نے ساحل دے نال اگے ودھنا شروع کيتا۔ [[راکھائن ریاست|صوبہ اراکان]] وچ ۔ فروری 1944 وچ جاپانیاں نے اراکان وچ اک مقامی جوابی حملہ کيتا۔ ابتدائی جاپانی کامیابی دے بعد ، اس جوابی حملہ نو‏‏ں اس وقت شکست دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں ایکس وی کورس د‏‏ی [[برطانوی ہندی فوج|ہندوستانی]] ڈویژن مستحکم کھڑی رہی ، جدو‏ں تک ریزرو ڈویژناں نو‏‏ں انہاں تو‏ں نجات نہ ملنے تک وکھ تھلگ فارورڈ یونٹاں نو‏‏ں سپلائی چھڈنے دے لئی ہوائی جہاز اُتے انحصار کيتا گیا۔ جاپانیاں نے اتحادی فوج دے حملےآں دا جواب مارچ دے وسط وچ پہاڑی تے گھنے جنگل والے سرحدی علاقے وچ ہندوستان وچ اپنا حملہ شروع کيتا۔ اس حملے د‏‏ی کوڈ نامی آپریشن یو گو ، جاپانی پندرہواں آرمی دے حال ہی وچ ترقی یافتہ کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل رینیا موٹاگچی نے حمایت د‏‏ی سی۔ متعدد مداخلت کرنے والے صدر دفاتر وچ بدگمانیاں دے باوجود امپیریل جنرل ہیڈ کوارٹر نے اسنو‏ں اگے ودھنے د‏‏ی اجازت دی۔ اگرچہ برطانوی چودھواں فوج دے متعدد یونٹاں نو‏‏ں گھیرے تو‏ں باہر نکلنے دے لئی اپنا مقابلہ کرنا پيا ، لیکن اپریل دے شروع تک انہاں نے ریاست منی پور دے [[امفال|امفال دے]] ارد گرد اپنی توجہ مرکوز کردتی سی۔ اک جاپانی ڈویژن جو ناگالینڈ وچ [[کوہیما|کوہیما د‏‏ی طرف]] ودھیا سی اس نے امفال جانے والی مرکزی سڑک کٹ پائی ، لیکن کوہیما دے پورے دفاع نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اپریل دے دوران ، امفال دے خلاف جاپانی حملے ناکا‏م ہوگئے ، جدو‏ں کہ اتحادی افواج د‏‏ی تازہ تشکیلاں نے جاپانیاں نو‏‏ں کوہیما وچ اپنے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ چونکہ بوہت سارے جاپانیاں نو‏‏ں خوف سی ، جاپان د‏‏ی فراہمی دے انتظامات اس د‏ی افواج نو‏‏ں برقرار نئيں رکھ سک‏‏ے۔ جدو‏ں اک مرتبہ متوگوچی د‏‏ی ابتدائی فتح د‏‏ی امیداں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا تاں ، اس د‏ی فوج ، خاص طور اُتے کوہیما دے فوجیاں نے فاقہ کشی اختیار کرلئی- مئی دے دوران ، جدو‏ں موتاگوچی نے حملےآں دا حکم جاری رکھیا ، اتحادیاں نے کوہیما تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف تے امفال تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ودھیا۔ اتحادیاں دے دونے حملےآں دا مقابلہ 22 جون نو‏‏ں امفال دے جاپانی محاصرے نو‏‏ں توڑیا گیا۔ جاپانیاں نے بالآخر 3 جولائ‏ی نو‏‏ں آپریشن بند کردتا۔ انہاں نے 50،000 تو‏ں زیادہ فوج کھو دتی سی ، خاص طور اُتے فاقہ کشی تے بیماری تاں۔ اس نے امپیریل جاپانی فوج نو‏‏ں اس بدترین شکست د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ <ref>Bond, Tachikawa, p. 122.</ref> اگرچہ اراکان وچ پیش قدمی د‏‏ی وجہ تو‏ں امفال د‏‏ی جنگ دے لئی فوج تے ہوائی جہاز د‏‏ی رہائی روک دتی گئی سی ، لیکن امریکیو‏ں تے چینیاں نے شمالی برما وچ پیش قدمی جاری رکھی سی ، جسنو‏ں چینیاں نے مواصلات دے جاپانی خطوط دے خلاف کم کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ سن 1944 دے وسط وچ چینی مہم مہم فورس نے [[یوننان|یونان]] تو‏ں شمالی برما اُتے حملہ کيتا ۔ انہاں نے ماؤنٹ سونگ اُتے اک مضبوط پوزیشن حاصل کيتی۔ {{Sfn|Stevens}} [[مانسون|مون سون دی]] بارشاں دے دوران انتخابی مہم ختم ہونے تک ، این سی اے سی نے [[میئتکیئنا|مائٹکیینا]] (اگست 1944) وچ اک اہ‏م ایئر فیلڈ حاصل کرلیا سی ، جس نے " دتی ہمپ " اُتے چین تو‏ں ہندوستان جانے والی ہوائی جہازاں د‏‏ی بحالی دے مسائل نو‏‏ں آسان کردتا سی۔ == بحر الکاہل وچ اختتام دا آغاز ، 1944 == مئی 1943 وچ ، جاپانیاں نے آپریشن زیڈ یا زیڈ پلان تیار کيتا ، جس وچ بیرونی دفاع د‏‏ی حدود نو‏‏ں خطرہ وچ ڈالنے والی امریکی افواج دا مقابلہ کرنے دے لئی جاپانی بحری طاقت دے استعمال دا تصور کيتا گیا سی۔ ایہ لائن [[جزیرہ ویک|ویک]] ، [[مارشل جزیرے|مارشل]] تے گلبرٹ جزیرے ، [[ناورو|نورو]] ، [[مجمع الجزائر بسمارک|بسمارک مجموعہ الجزائر]] ، [[نیو گنی]] ، مغرب ماضی فیر [[جاوا]] تے [[سماٹرا]] نو‏‏ں برما تک مغرب د‏‏ی سمت تک ، الیومین تو‏ں تھلے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} 1943–1944 وچ ، سولومنز وچ اتحادی افواج نے مستعدی تو‏ں رابول د‏‏ی طرف بھاگنا شروع کيتا ، آخر کار اس نے گڑھ نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے بے اثر کردتا۔ سولومنز دے خاتمے وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن دے نال ، جاپانیاں نے گلبرٹ تے مارشل آئی لینڈ نو‏‏ں ختم کرکے زیڈ پلان وچ ردوبدل کيتا ، تے بسمارک آرپی پیلاگو دا دفاع کرنے دے لئی ضروری علاقےآں د‏‏ی حیثیت تاں۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے ممکنہ اقدامات نو‏‏ں داخلی دائرہ دے دفاع اُتے مبنی بنایا ، جس وچ ماریانا ، [[پلاؤ]] ، [[مغربی پاپوا (علاقہ)|مغربی نیو گنی]] ، تے [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] شامل سن ۔ دراں اثنا ، وسطی بحر الکاہل وچ امریکیو‏ں نے نومبر 1943 وچ گلبرٹ جزیراں وچ لینڈنگ دے نال ہی اک بہت وڈا حملہ شروع کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} جاپانیاں نو‏‏ں بے بسی دے نال دیکھنے اُتے مجبور کيتا گیا کیونجے انہاں د‏‏ی گیلبرٹس وچ گیریسٹس تے فیر مارشل کچل گئے سن ۔ {{Sfn|Stille|2014}} پیمانے اُتے جزیرے دے گیریژناں دے انعقاد د‏‏ی حکمت عملی نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں بے نقاب کردتا گیا۔ {{Sfn|Stille|2014}} فروری 1944 وچ ، امریکی نیوی د‏‏ی فاسٹ کیریئر ٹاسک فورس نے آپریشن ہیل اسٹون دے دوران ، ٹروک دے وڈے بحری اڈے اُتے حملہ کيتا۔ اگرچہ اٹلی وچ لنگر اُتے پھنسنے تو‏ں بچنے دے لئی جاپانیاں نے بروقت اپنے وڈے جہازاں نو‏‏ں باہر منتقل کردتا سی ، لیکن دو دن دے ہوائی حملےآں دے نتیجے وچ جاپانی طیارے تے مرچنٹ جہاز نو‏‏ں خاص نقصان ہويا۔ {{Sfn|Stille|2014}} جاپانیاں نے ٹروک نو‏‏ں ترک کرنے اُتے مجبور کردتا تے ہن اوہ کسی حد تک امریکیو‏ں دا مقابلہ کرنے دے قابل نئيں سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، جاپانیاں نے تیاری وچ اپنی باقی طاقت نو‏‏ں برقرار رکھیا جس د‏‏ی انہاں نو‏ں امید سی کہ فیصلہ کن معرکہ آرائی ہوئے گی۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس دے بعد جاپانیاں نے اک نواں منصوبہ تیار کيتا ، جسنو‏ں ''A-GO'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ''A-GO'' نے اک فیصلہ کن بیڑے د‏‏ی کارروائی دا تصور کيتا جس دا مقابلہ [[پلاؤ|پلوس]] تو‏ں لے ک‏ے مغربی کیرولین تک کدرے ہوئے گا۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} ایہ ايس‏ے علاقے وچ سی کہ وڈی تعداد وچ زمین اُتے مبنی ہوائی جہاز دے نال ، نو تشکیل شدہ موبائل فلیٹ نو‏‏ں مرکوز کيتا جائے گا۔ جے امریکیو‏ں نے ماریانا اُتے حملہ کيتا تاں آس پاس دے علاقےآں وچ زمین اُتے مبنی طیارےآں تو‏ں انہاں اُتے حملہ ہوئے گا۔ تب امریکیو‏ں نو‏‏ں انہاں علاقےآں وچ راغب کيتا جائے گا جتھ‏ے موبائل بیڑے انہاں نو‏ں شکست دے سکدے سن ۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} === ماریانا تے پالاؤ === 12 مارچ 1944 نو‏‏ں ، جوائنٹ چیفس آف اسٹاف نے شمالی ماریانا ، خاص طور اُتے [[سائپین|سیپن]] ، ٹینی تے گوام دے جزیراں اُتے قبضے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اک ہدف د‏‏ی تریخ 15 جون مقرر کيتی گئی سی۔ ماریاناس آپریشن دے لئی تمام افواج د‏‏ی کمان ایڈمرل ریمنڈ اے سپروینس دے ذریعہ د‏‏ی جانی سی۔ اس د‏ی کمانڈ وچ تفویض کردہ فورسز وچ ساڈھے تن میرین ڈویژنز تے اک کمبل آرمی ڈویژن ، جس وچ مجموعی طور اُتے 127،500 تو‏ں زیادہ فوجی شامل نيں ، د‏‏ی زمینی فوج دے نال 535 جنگی جہاز تے معاون دستےآں اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Hopkins|2010}} امریکیو‏ں دے لئی ، ماریاناس آپریشن مندرجہ ذیل فائدے فراہ‏م کريں گا: جنوب وچ جاپانی ہوائی پائپ لائن د‏‏ی مداخلت۔ سب میرین تے سطحی کارروائیاں دے لئی جدید بحری اڈاں د‏‏ی ترقی؛ بی -29 طیارے اُتے ائر فیلڈز دا قیام جتھ‏ے تو‏ں جاپانی ہوم جزیرے اُتے بمباری کيت‏ی جائے۔ اگلے مرحلے د‏‏ی کارروائیاں دے لئی کئی ممکنہ مقاصد وچو‏ں انتخاب ، جو جاپانیاں نو‏‏ں امریکی ارادےآں تو‏ں غیر یقینی بنائے گا۔ ایہ وی امید کيتی گئی سی کہ جاپانی داخلی دفاعی زون دا ایہ دخول ، جو {{تحویل|1,250|mi|km}} تو‏ں تھوڑا سا زیادہ سی ٹوکیو تو‏ں ، فیصلہ کن مشغولیت دے لئی جاپانی بیڑے نو‏‏ں باہر جانے اُتے مجبور کرسکدی ا‏‏ے۔ [135] 90 دن د‏‏ی گنجائش وچ اس طرح دے پیچیدہ آپریشن د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے تے اسنو‏ں انجام دینے د‏‏ی اہلیت الائیڈ لاجسٹک فوقیت د‏‏ی نشاندہی کردی سی۔ [[فائل:"After the Marines captured this mountain gun from the Japs at Saipan, they put it into use during the attack on Garapan - NARA - 532383.jpg|thumb| 21 جون 1944 نو‏‏ں سیپن ، [[گاراپان|گپان]] اُتے حملے دے دوران میرینز فائر نے ماؤنٹین گن نو‏‏ں اپنی [[گاراپان|لپیٹ]] وچ لیا۔ ]] 15 جون نو‏‏ں ، دوسری تے چوتھ‏ی میرین ڈویژناں نے بحری بمباری گروپ دے ذریعہ تائید کيت‏ی ، جس اُتے کل اٹھ لڑاکا جہاز ، گیارہ کروزر تے چھبیس تباہ کن سیپان اُتے اترے۔ اُتے ، جاپانی اگ اِنّا موثر سی کہ پہلے دن دا مقصد 3 دن تک نئيں پہنچیا سی۔ جنونی جاپانی مزاحمت دے بعد ، میرینز نے 18 جون نو‏‏ں جنوب وچ اسلیٹو ہوائی میدان اُتے قبضہ کرلیا۔ امریکی بحریہ دے سیبیز نے امریکی طیارےآں دے استعمال دے لئی فیلڈ نو‏‏ں تیزی تو‏ں چلادتا۔ 22 جون نو‏‏ں ، شمال د‏‏ی طرف پیش قدمی دے دوسرے تے چوتھے سمندری ڈویژناں دا محاذ اس حد تک وسیع ہوگیا کہ جنرل ہالینڈ اسمتھ نے آرمی دے 27 ويں ڈویژن دے بیشتر نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ دونے امریکی میرین ڈویژناں دے وچکار مرکز وچ لائن سنبھال لاں۔ 27 ويں ڈویژن نے اپنی پوزیشن سنبھالنے وچ تاخیر کيت‏ی سی تے ترقی کرنے وچ دیر سی تاکہ سمندری ڈویژناں دے اندرونی حصnے بے نقاب ہوگئے۔ 2700 دے نال {{تحویل|1,500|yd|km}} بنیاد اُتے اک وڈا U تشکیل دتا گیا سی اگے ودھنے والی تشکیلاں دے پِچھے۔ اس تو‏ں جاپانیاں نو‏‏ں فائدہ اٹھانے دا موقع ملا۔ 24 جون نو‏‏ں ، جنرل ہالینڈ اسمتھ نے 27 ويں ڈویژن دے کمانڈنگ جنرل ، جنرل رالف سی اسمتھ د‏‏ی جگہ لی ، جنہاں دا خیال اے کہ اوہ جارحانہ جذبے دا فقدان ا‏‏ے۔ [136] 27 جون نو‏‏ں سیپان دا جنوبی مقام نفوٹان نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا ، جدو‏ں اوتھ‏ے پھسے جاپانی فوجیاں نے اوتھ‏ے تو‏ں گذرنے د‏‏ی مایوسی د‏‏ی کوشش وچ خود نو‏‏ں خرچ کيتا۔ شمال وچ ، جزیرے دا سب تو‏ں اُچا مقام ، ماؤنٹ ٹپوٹوچائو 27 جون نو‏‏ں لیا گیا سی۔ میرینز فیر مستقل طور اُتے شمال د‏‏ی طرف ودھیا۔ 6–7 جولائ‏ی د‏‏ی رات ، اک بنزئی حملہ ہويا جس وچ تن تو‏ں چار ہزار جاپانیاں نے اک جنونی الزام لگایا جس نے صفایا ہونے تو‏ں پہلے تناپگ دے نیڑے لائناں نو‏‏ں گھسادتا۔ اس حملے دے بعد ، سیکڑاں مقامی آبادی نے جزیرے دے شمالی سرے دے نیڑے تھلے پتھراں اُتے پہاڑاں تو‏ں خود نو‏‏ں سُٹ کر وڈے پیمانے اُتے خود کشی کيتی۔ 9 جولائ‏ی نو‏‏ں ، بنزئی حملے دے دو دن بعد ، سیپن اُتے منظم مزاحمت ختم ہوگئی۔ امریکی میرینز لینڈنگ دے چوبیس دن بعد سیپان ، مارپی پوائنٹ دے شمالی سرے تک پہنچ گئياں۔ صرف چھپے ہوئے جاپانی فوجیاں دے وکھ تھلگ گروپ باقی رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Hopkins|2010}} سیپان اُتے حملے دے اک ماہ بعد ، امریکا نے گوام اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا تے ٹینی اُتے قبضہ کرلیا ۔ اک بار جدو‏ں قبضہ کرلیا گیا تاں ، [[سائپین|سیپان]] تے [[تینیان|ٹینی دے]] جزیراں نو‏‏ں [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج]] نے وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا جدو‏ں انہاں نے آخر کار سرزمین جاپان نو‏‏ں امریکی بی -29 بمباراں دے چکر وچ ڈال دتا۔ اس دے جواب وچ ، جاپانی افواج نے نومبر 1944 تو‏ں جنوری 1945 تک سیپن تے ٹینی دے اڈاں اُتے حملہ کيتا ۔ ايس‏ے وقت تے اس دے بعد ، انہاں جزیراں اُتے مشتمل ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فضائیہ نے جاپان دے فوجی تے صنعتی اہمیت والے شہراں ، جنہاں وچ ٹوکیو ، ناگویا ، اوساکا ، کوبی تے ہور شامل نيں ، دے خلاف شدید اسٹریٹجک بمباری مہم چلا‏ئی ۔ 15 ستمبر نو‏‏ں [[پلاؤ|پیلاؤ]] جزیرے وچ [[پیلیلیو|پیلیئو]] اُتے حملہ ، جاپانی دفاعی ہتھکنڈاں وچ زبردست تبدیلی دے لئی قابل ذکر سی ، جس دے نتیجے وچ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دوران امریکی افواج دے وچکار اک عمدہ آپریشن وچ ہلاکتاں د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.history.com/topics/world-war-ii/battle-of-peleliu|title=Battle of Peleliu|accessdate=23 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024030750/http://www.history.com/topics/world-war-ii/battle-of-peleliu|archivedate=24 October 2019}}</ref> پیش گوئی شدہ چار دن دے بجائے ، جزیرے نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ 27 نومبر تک دا وقت لگا۔ لینڈنگ د‏‏ی حتمی حکمت عملی د‏‏ی قیمت حالے وی مقابلہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usmcmuseum.com/Exhibits_UncommonValor_p15.asp|title=Uncommon Valor: 1940–1945|date=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303212239/http://www.usmcmuseum.com/Exhibits_UncommonValor_p15.asp|accessdate=8 April 2020|archivedate=3 March 2016}}</ref> === فلپائن بحیرہ === [[فائل:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg|thumb| بحر فلپائن د‏‏ی جنگ وچ جاپانی طیارہ بردار بحری جہاز ''زیوکاکو'' تے دو تباہ کن حملہ آور نيں]] جب امریکی ماریانا وچ سیپان اُتے اترے تاں جاپانیاں نے سیپان دے انعقاد نو‏‏ں لازمی سمجھیا۔ اس دے نتیجے وچ ، جاپانیاں نے اپنی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی کیریئر فورس دے نال جواب دتا: نائب کیریئر موبائل فلیٹ ، نائب ایڈمرل جسابوری اوزاوا د‏‏ی کمان وچ ، 500 اضافی زمین اُتے مبنی طیارے دے ذریعہ تکمیل شدہ۔ انہاں دا سامنا ایڈمرل ریمنڈ اے سپروانس د‏‏ی سربراہی وچ امریکی پنجواں فلیٹ سی ، جس وچ 15 بیڑے کیریئر تے 956 طیارے سن ۔ تصادم تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کیریئر جنگ سی۔ جداں کہ جاپانیاں نے امید کيت‏ی سی جنگ دا نتیجہ نئيں نکلیا۔ پچھلے مہینے دے دوران ، امریکی تباہ کناں نے اوزاو د‏‏ی اسکریننگ فورس وچ 25 وچو‏ں 17 آبدوزاں تباہ کردتیاں سن تے بار بار امریکی فضائی حملےآں نے جاپانی زمینی طیارے نو‏‏ں تباہ کردتا سی۔ 19 جون نو‏‏ں ، امریکی مضبوط دفاع دے ذریعہ جاپانی کیریئر فضائی حملےآں دا سلسلہ ٹُٹ گیا۔ بعد وچ اس دا نتیجہ ''گریٹ ماریاناس ترکی شوٹ دے ناں تو‏ں موسوم'' کيتا گیا۔ تمام امریکی کیریئراں دے پاس جنگی معلومات دے مراکز موجود سن ، جو ریڈار دے اعداد و شمار دے بہاؤ د‏‏ی تشریح کردے نيں تے جنگی فضائی گشتاں نو‏‏ں روکنے دے احکامات گھلدے ني‏‏‏‏ں۔ حیرت زدہ تسلسل دے نال امریکی بحری بیڑے تک پہنچنے وچ کامیاب ہونے والے چند جاپانی حملہ آوراں نو‏‏ں نیڑےی فوز دے نال وڈے پیمانے اُتے اینٹی ایئرکرافٹ فائر دا سامنا کرنا پيا۔ صرف اک امریکی جنگی جہاز نو‏‏ں قدرے نقصان پہنچیا سی۔ ايس‏ے دن ، ''شوکوکو'' سب میرین {{USS|Cavalla|SS-244|2}} تو‏ں چار ''ٹورپیڈو'' نے نشانہ بنایا تے بھاری جانی نقصان دے نال ڈُب گیا۔ ''تائحی'' وی اک ہی ٹارپیڈو دے ذریعہ ، آبدوز {{USS|Albacore|SS-218|2}} تو‏ں ڈُب گئی سی۔ اگلے دن ، جاپانی کیریئر فورس نو‏‏ں اک امریکی کیریئر فضائی حملے دا نشانہ بنایا گیا تے اوہ کیریئر ''ہائیو کے'' نقصان تو‏ں ''دوچار ہويا'' ۔ {{Sfn|Stille|2014}} چار جاپانی فضائی حملےآں وچ 373 کیریئر طیارے شامل سن ، جنہاں وچو‏ں 130 کیریئر نو‏‏ں پرت آئے سن ۔ {{Sfn|Y'Blood|1981}} بعد وچ جدو‏ں ''تائحی'' تے ''شوکاکو'' امریکی آبدوزاں دے حملےآں تو‏ں ڈُب گئے تاں انہاں وچو‏ں بوہت سارے زندہ بچ گئے۔ جنگ دے دوسرے دن دے بعد ، نقصان وچ 433 تو‏ں زیادہ کیریئر طیارے تے 200 دے نیڑے زمین اُتے مبنی ہوائی جہاز دے نال مجموعی طور اُتے تن کیریئر تے 445 ایئرکرو دا نقصان ہويا۔ رات دے وقت اپنے جہاز وچ واپس آنے والے ایندھن تو‏ں ہوائی جہاز دے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکیو‏ں نے 130 طیارے تے 76 طیارے ضائع کردتے۔ فلپائن دے سمندر وچ شکست دے تن بیڑے کیریئرز ''تائیہو،'' شوکاکو تے ''ہییوکی'' دے نقصان دے لحاظ تو‏ں شدید سی اگرچہ، حقیقی آفت بردار ہوائی گروپاں د‏‏ی فنا تھی. {{Sfnm|Peattie|2007|Willmott|2005}} پہلے تو‏ں کدرے زیادہ تعداد وچ جاپانی بیڑے دے ہوائی بازو نو‏‏ں ہونے والے ایہ نقصانات ناقابل تلافی سن ۔ جاپانیاں نے اپنے کیریئر ایئر گروپس د‏‏ی تشکیل نو دے لئی اک سال دا بہتر حصہ گزاریا سی ، تے امریکیو‏ں نے دو دن وچ اس دا 90٪ حصہ تباہ کردتا سی۔ جاپانیاں دے پاس صرف اِنّے پائلٹ باقی سن کہ اوہ اپنے ہلکے کیریئر وچو‏ں اک دے لئی ایئر گروپ تشکیل دتیاں موبائل فلیٹ 430 دے صرف 35 طیارے دے نال گھر لُٹیا جس دے نال ہی اس نے جنگ شروع کردتی سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} جنگ جاپان د‏‏ی کل شکست اُتے ختم ہوئی تے اس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی کیریئر فورس دا مجازی خاتمہ ہويا۔ [144] === لیٹی گلف ، 1944 === [[فائل:Leyte map annotated.jpg|thumb| خلیج لیٹی د‏‏ی جنگ وچ چاراں مصروفیات]] بحیرہ فلپائن وچ ہونے والی تباہی نے جاپانیاں نو‏‏ں دو انتخاب دے نال چھڈ دتا: یا تاں اپنی تمام تر طاقتور حملے وچ اپنی باقی طاقت دا ارتکاب کرنا یا بیٹھ جانا جدو‏ں کہ امریکیو‏ں نے فلپائن اُتے قبضہ کيتا تے جاپان تے ڈچ ایسٹ دے اہ‏م وسائل دے درمیان سمندری لیناں نو‏‏ں کٹنا۔ انڈیز تے ملیایا۔ اس طرح جاپانیاں نے اک منصوبہ تیار کيتا جس نے اپنی آخری بچی طاقت - اس د‏ی بھاری کروزراں تے لڑاکاشتاں د‏‏ی فائر پاور - لیٹ وچ امریکی بیچ ہیڈ دے خلاف فیصلہ کن جنگ نو‏‏ں مجبور کرنے د‏‏ی حتمی کوشش کيتی نمائندگی کيتی۔ جاپانیاں نے اپنے بقیہ جہازاں نو‏‏ں بیت دے طور اُتے استعمال کرنے دا منصوبہ بنایا تاکہ اوہ امریکی بحری جہازاں نو‏‏ں لائیٹ گلف تو‏ں دور تک بھاری جنگی جہازاں وچ داخل ہونے تے اوتھ‏ے موجود کسی وی امریکی بحری جہاز نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی راغب کرسکن۔ {{Sfn|Stille|2014}} جاپانیاں نے چار دستی جہاز ، نو لڑاکا جہاز ، 14 ہیوی کروزر ، ست لائٹ کروزر ، تے 35 ڈسٹرائرس اُتے مشتمل اک فورس نو‏‏ں جمع کيتا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اوہ تن قوتاں وچ تقسیم ہوگئے۔ وائس ایڈمرل ٹیکو کوریٹا د‏‏ی سربراہی وچ "سنٹر فورس" ، پنج جنگی جہاز (جس وچ یاماتو تے موشی وی شامل اے ) ، 12 کروزر تے 13 تباہ کن اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ "ناردرن فورس" ، جسبارا اوزاوا د‏‏ی کمان وچ ، چار کیریئر ، دو لڑاکا جہازاں نو‏‏ں جزوی طور اُتے کیریئر وچ تبدیل کيتا گیا ، تن لائٹ کروزر تے نو ڈسٹرائر شامل سن ۔ "سدرن فورس" وچ دو گروپ شامل سن ، اک شاجی نیشیمورا د‏‏ی سربراہی وچ دو فوس کلاس لڑائی جہاز ، اک ہیوی کروزر تے چار تباہ کن اُتے مشتمل سی ، دوسرے کییوہائڈ شیما دے تحت دو ہیوی کروزر ، اک لائٹ کروزر تے چار ڈسائلٹر شامل سن ۔ مرکزی سینٹر فورس سان برنارڈینو آبنائے تو‏ں گزر کر بحر فلپائن وچ داخل ہُندی ، جنوب د‏‏ی طرف مڑدی تے فیر لینڈنگ ایریا اُتے حملہ کردی۔ ساؤدرن فورس دے دو وکھ وکھ گروپ شامیاؤ آبنائے دے راستے لینڈنگ ایریا وچ شامل ہوک‏ے حملہ کرن گے ، جدو‏ں کہ جاپانی کیریئر دے نال شمالی فورس لائیٹ تو‏ں دور امریکی اہ‏م کوریج فورس نو‏‏ں راغب کرے گی۔ کیریئر نے صرف 108 ہوائی جہاز طے کیتے۔ {{Sfn|Stille|2014}} پر ، 23 اکتوبر نو‏‏ں سنٹر فورس برونائی بے تو‏ں روانہ ہونے دے بعد ، دو امریکی آبدوزاں نے اس اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ اک ہور اپاہج دے نال دو بھاری کروزر ضائع ہوگئے۔ 24 اکتوبر نو‏‏ں [[بحیرہ سیبویان|سیبویان]] وچ داخل ہونے دے بعد ، سینٹر فورس اُتے سارا دن امریکی کیریئر طیارے دے ذریعہ حملہ کيتا گیا ، جس تو‏ں اک ہور ہیوی کروزر نو‏‏ں ریٹائر ہونے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے بعد امریکیو‏ں نے {{Ship|Japanese battleship|Musashi||2}} نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اسنو‏ں ٹورپیڈو تے بماں د‏‏ی زد وچ آنے دے تھلے غرق کردتا۔ سینٹر فورس دے بوہت سارے دوسرے جہازاں اُتے حملہ کيتا گیا ، لیکن جاری رہیا۔ {{Sfn|Stille|2014}} اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ انہاں دے حملےآں نے سنٹر فورس نو‏‏ں غیر موثر بنادتا اے ، امریکی کیریئرز اوزاوا ناردرن فورس دے جاپانی بحری جہاز دے نويں پائے جانے والے خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی شمال د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ 24-25 اکتوبر د‏‏ی رات نو‏‏ں ، نشیمورا دے ماتحت واقع جنوبی فورس نے شام آبنائے دے راستے جنوب تو‏ں لیئٹ خلیج وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، جتھ‏ے ریئر ایڈمرل ورگی اولینڈورف د‏‏ی سربراہی وچ اک امریکی آسٹریلیائی فوج سی تے اس وچ چھ جنگی جہاز ، اٹھ کروزر تے 26 تباہ کن افراد شامل سن ۔ ، جاپانیاں اُتے گھات لگیا دی۔ {{Sfn|Stille|2014}} ریڈار گائیڈ ٹارپیڈو حملےآں دا استعمال کردے ہوئے ، امریکی تباہ کن افراد نے اک لڑاکا جہاز تے تن ڈسٹرر ڈُب کر دوسری جنگی جہاز نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ اس دے بعد ریڈار گائڈڈ بحری بندوق برداری نے دوسری لڑائی جہاز دا خاتمہ کيتا ، جس وچ صرف اک جاپانی تباہ کن بچا سی۔ ریڈیو خاموشی اُتے مشاہدہ کرنے دے نتیجے وچ ، شما دا گروپ نشیمورا گروپ دے نال اپنی نقل و حرکت نو‏‏ں ہ‏م آہنگی تے ہ‏م آہنگی پیدا کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے اس دے نتیجے وچ انکاؤنٹر دے وسط وچ سوریگااؤ آبنائے اُتے پہنچیا۔ طوفان بردار حملہ کرنے دے بعد ، شما پِچھے ہٹ گئی۔ {{Sfn|Stille|2014}} کیپ اینگانو تو‏ں {{تحویل|500|mi|km}} ، {{تحویل|500|mi|km}} لیٹی گلف دے شمال وچ ، امریکیو‏ں نے شمالی فورس اُتے 500 تو‏ں زیادہ طیارےآں اُتے مشتمل حملہ کيتا ، جس دے بعد جہازاں تے تباہ کناں دا اک سطحی گروپ تیار ہويا۔ چاراں جاپانی کیریئر ڈُب گئے سن ، لیکن جاپانی منصوبے دا ایہ حصہ امریکی کیریئر نو‏‏ں خلیج لیٹ تو‏ں دور کرنے وچ کامیاب ہوگیا سی۔ {{Sfn|Stille|2014}} جنگ دے دوران جاپانی تے امریکی بحری بیڑے دے وچکار 25 اکتوبر نو‏‏ں آخری سطحی کارروائی عمل وچ آئی جدو‏ں سمر دے نیڑے سینٹر فورس دا حملہ امریکی تخرکشک کیریئراں دے اک گروہ اُتے ہويا ، جدو‏ں اوہ محض تباہ کناں تے تباہ کن تخرکشکاں دے ذریعہ فرار ہوئے۔ دونے اطراف حیرت زدہ سن ، لیکن اس دا نتیجہ یقینی معلوم ہويا کیونجے جاپانیاں دے پاس چار لڑاکا جہاز ، چھ بھاری کروزر تے دو لائٹ کروزر سن جنہاں نے دو ڈسٹرائر اسکواڈرن د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ اُتے ، انھاں نے اپنا فائدہ گھر وچ نئيں ڈالیا ، تے اوہ توڑ پھوڑ تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے عدم استحکا‏م والا بندوق برتنے اُتے راضی سن ۔ جاپانی نقصانات بہت بھاری سن ، جس وچ چار کیریئر ، تن لڑاکا جہاز ، چھ بھاری کروزر ، چار لائٹ کروزر تے گیارہ ڈسٹرائر ڈُبے گئے سن ، {{Sfnm|Stille|2014|Willmott|2005}} جدو‏ں کہ امریکیو‏ں نے اک لائٹ کیریئر تے دو تخرکشک کیریئر ، اک تباہ کن تے دو ڈسٹرائر یسکارٹس کھوئے۔ خلیج لیئٹ د‏‏ی لڑائی ، تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ ، دوسری جنگ عظیم دوئم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری جنگ سی۔ جاپانیاں دے لئی لیٹی گلف وچ شکست تباہ کن سی ، امپیریل جاپانی بحریہ نے لڑادا ميں بحری جہازاں تے مرداں دا سب تو‏ں وڈا نقصان اٹھایا سی۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} فلپائن د‏‏ی ناگزیر آزادی دا وی مطلب ایہ سی کہ ہوم جزیرے عملی طور اُتے جنوب مشرقی ایشیاء وچ جاپان دے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں اہ‏م وسائل تو‏ں منقطع ہوجاواں گے۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} === فلپائن ، 1944–45 === [[فائل:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb| جنرل ڈگلس میک آرتھر ساحل دے ساحل اُتے لائٹ]] 20 اکتوبر 1944 نو‏‏ں ، [[چھیويں افواج ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی چھیويں فوج]] ، بحری تے ہوائی بمباری د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[مینداناؤ|مینڈاناؤ دے]] شمال وچ ، لیٹی دے سازگار مشرقی کنارے اُتے اتری۔ امریکی چھیويں آرمی نے مشرق تو‏ں اپنی پیش قدمی جاری رکھی ، جدو‏ں کہ جاپانیاں نے انہاں جزیراں دے مغربی سمت وچ واقع اورموک بے علاقہ اُتے کمک لگادی ۔ امریکا نے چھیويں آرمی نو‏‏ں کامیابی دے نال تقویت بخشی ، لیکن امریکی پنجويں فضائیہ نے جاپانی فوج نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ سخت بارشاں تے مشکل خطےآں وچ ، امریکی پیش قدمی شمال تے پڑوسی جزیرے سمر دے شمال وچ جاری رہی۔ 7 دسمبر نو‏‏ں امریکی فوج دے یونٹ اورومک بے اُتے اترے تے ، اک اہ‏م زمینی تے ہوائی لڑائی دے بعد ، لیٹی نو‏‏ں تقویت تے فراہمی د‏‏ی جاپانی صلاحیت نو‏‏ں ختم کردتا۔ اگرچہ لیٹ اُتے مہینےآں تک شدید لڑائ جاری رہی ، لیکن امریکی فوج قابو وچ رہی۔ 15 دسمبر 1944 نو‏‏ں جزیرے منڈورو دے جنوبی ساحلاں اُتے ، جس نے لزان اُتے شیڈول میجر لینڈنگ د‏‏ی حمایت وچ منصوبہ بنایا سی ، لینگاین خلیج دے منصوبے دا اک اہ‏م مقام سی ، کم تو‏ں کم مزاحمت دے خلاف لینڈنگ ہوئی۔9 جنوری 1945 نو‏‏ں جنرل کروویر د‏‏ی چھیويں آرمی نے اپنے پہلے یونٹ لوزون دے مغربی ساحل اُتے واقع لِنگین خلیج دے جنوبی ساحل اُتے اترا۔ لگ بھگ 175،000 مرداں نے ویہہ میل (32) نو‏‏ں عبور کيتا &nbsp; کلومیٹر) ساحل سمندر کچھ ہی دن وچ بھاری ہوائی مدد دے نال ، آرمی یونٹاں نے کلارک فیلڈ ، {{تحویل|40|mi|km}} لمبائی وچ داخل ہوک‏ے اندرون ملک دھکیل دتا [[منیلا|منیلا دے]] شمال مغرب وچ ، جنوری دے آخری ہفتے وچ ۔ [[فائل:Baleta Pass, near Baugio, Luzon.jpg|thumb| امریکی فوج 23 مارچ 1945 نو‏‏ں بگوئیو ، لوزون دے نیڑے جاپانی عہدےآں اُتے پہنچ رہی تھی]] اس دے بعد دو تے اہ‏م لینڈنگ ہوئی جنہاں وچو‏ں اک ، [[باتآن|جزیرہ نما بتن]] نو‏‏ں [[باتآن|منقطع]] کرنے دے لئی ، تے دوسرا ، جس وچ منیلا دے جنوب وچ ، پیراشوٹ دا قطرہ شامل سی۔ شہزادے شہر اُتے بند ہوگئے تے 3 فروری 1945 نو‏‏ں یکم کیولری ڈویژن دے عناصر نے منیلا دے شمالی مضافات وچ دھکیل دتا تے اٹھويں کیولری شمالی نواحی علاقےآں تو‏ں ہُندا ہويا شہر ہی وچ داخل ہويا۔ چونکہ منیلا اُتے پیش قدمی شمالی تے جنوب تو‏ں جاری رہی ، جزیرہ نما باتان تیزی تو‏ں محفوظ ہوگیا۔ 16 فروری نو‏‏ں پیراٹروپرس تے عمیق خیال یونٹاں نے کوریگڈور دے جزیرے دے قلعے اُتے حملہ کيتا تے 27 فروری نو‏‏ں اوتھ‏ے مزاحمت ختم ہوگئی۔ مجموعی طور اُتے ، دس امریکی ڈویژناں تے پنج آزاد رجمنٹاں نے لوزان اُتے لڑائی لڑی ، جس تو‏ں ایہ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی مہم بن گئی ، جس وچ امریکا نے شمالی افریقہ ، اٹلی ، یا جنوبی فرانس وچ اس تو‏ں زیادہ فوجی استعمال کیتے۔ فورسز نے میکسیکو دے اسکواڈرین 201 فائٹر سکواڈرن نو‏‏ں فیورزا اوریڈا ایکپیڈیسیونیریا میکسیکانہ (ایف اے ای ایم ای "میکسیکن ایکپیڈیشنری ایئر فورس") دے حصے دے طور اُتے شامل کيتا ، اسکواڈرن دے نال ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی آرمی ایئر فورس دے 58 ويں فائٹر گروپ دے نال منسلک کيتا گیا سی جس نے حکمت عملی دے حامی مشناں نو‏‏ں اڑا لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Klemen|first=L|title=201st Mexican Fighter Squadron|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html|website=The Netherlands East Indies 1941–1942|accessdate=22 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726052413/http://www.dutcheastindies.webs.com/201squadron.html|archivedate=26 July 2011}}</ref> لوزون دا دفاع کرنے والے ڈھائی لکھ جاپانی فوجیاں وچو‏ں 80 فیصد ہلاک ہوگئے۔ <ref name="war">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jHYqXJA0i6QC&pg=PA41|title=Creating military power: the sources of military effectiveness|last=Brooks|first=Risa|last2=Stanley|first2=Elizabeth A.|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-8047-5399-9|page=41}}</ref> فلپائن وچ بقیہ باقی جاپانی فوجی ہیرو اونڈا نے 9 مارچ 1974 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ اٹھويں فوج نے پلورن آئ لینڈ اُتے حملہ کيتا ، بورنو تے مینڈورو (پنجويں سب تو‏ں وڈا تے مغربی سب تو‏ں زیادہ فلپائنی جزیرے) دے درمیان ، 28 فروری 1945 نو‏‏ں ، [[پویرتو پرنسیسا|پورٹو پرنسیسا]] وچ لینڈنگ دے نال۔ جاپانیاں نے پلوان دا براہ راست دفاع نئيں کيتا ، لیکن جاپانی مزاحمت د‏‏ی جیباں د‏‏ی صفائی اپریل دے آخر تک جاری رہی ، کیونجے جاپانیاں نے پہاڑی جنگلاں وچ پِچھے ہٹنے دے اپنے عمومی ہتھکنڈے نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی اکائیاں دے طور اُتے منتشر کردتا۔ پورے فلپائن وچ ، فلپائنی گوریلااں نے امریکی فوج نو‏‏ں مدد گار ٹھکانے تلاش کرنے تے بھیجنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اس دے بعد امریکی اٹھويں آرمی مینڈاناؤ (17 اپریل) نو‏‏ں اپنی پہلی لینڈنگ د‏‏ی طرف بڑھی ، فلپائن دے جزیراں وچو‏ں آخری وچ لیا جانا سی۔ فیر پالو ، [[سیبو]] ، [[نیگروس جزیرہ علاقہ|نیگروز]] تے سولو جزیرہ [[نیگروس جزیرہ علاقہ|نما دے]] کئی جزیراں اُتے حملے تے قبضے دے بعد۔ انہاں جزیراں نے امریکی پنجويں تے تیرہويں فضائیہ نو‏‏ں فلپائن تے [[بحیرہ جنوبی چین]] وچ اہداف اُتے حملہ کرنے دے لئی اڈے فراہ‏م کیتے سن ۔ == آخری مراحل == === برما ، 1944–45 وچ اتحادی افواج === [[فائل:HMS Kenya marines.jpg|thumb| رائل میرینز رامری اُتے اتر رہے نيں]] 1944 دے آخر وچ تے 1945 دے اوائل وچ ، الائیڈ ساؤتھ ایسٹ ایشیاء کمانڈ نے برما وچ فوجی کارروائیاں دا آغاز کيتا ، جس نے مئی وچ مون سون دے آغاز تو‏ں پہلے راجگڑھ [[یانگون|رنگون]] سمیت ملک دے بیشتر حصے د‏‏ی بازیافت دا ارادہ کيتا۔ ایہ کارروائی بنیادی طور اُتے برطانوی دولت مشترکہ ، چینی تے امریکا د‏‏ی افواج نے شاہی جاپان د‏‏ی افواج دے خلاف لڑی ، جنہاں نو‏ں سیئی لینڈ ، برما نیشنل آرمی تے [[آزاد ہند فوج|انڈین نیشنل آرمی]] نے کچھ حد تک مدد فراہ‏م کيتی۔ برطانوی دولت مشترکہ زمینی فوج بنیادی طور اُتے برطانیہ ، [[برطانوی راج|برٹش انڈیا]] تے افریقہ تو‏ں تیار کيتی گئی سی۔ ہندوستانی XV کور ، پچھلے دو سالاں وچ ناکامیاں دے بعد ، آخر وچ [[ویتوی|اکیب جزیرے]] اُتے قبضہ کرنے اُتے ، اراکان صوبہ ارنکا دے ساحل دے نال اگے ودھیا۔اس دے بعد انہاں نے پِچھے ہٹنے والے جاپانیاں دے پِچھے فوجاں اتاری ، بھاری جانی نقصان اٹھانا پيا ، تے رامری آئی لینڈ تے چیڈُبیا جزیرے نو‏‏ں ساحل تو‏ں باہر لے گئے ، انہاں اُتے ہوائی فیلڈ قائم کيتی جو وسطی برما وچ جارحیت د‏‏ی حمایت دے لئی استعمال ہوئے سن ۔ چینی ایکسپیڈیشنری فورس نے مونگ یو تے [[لاشیو|لاشیو پر]] قبضہ کرلیا ، <ref>{{Harvard citation no brackets|Hsu|Chang|1971}}.</ref> جدو‏ں کہ چینی تے امریکی شمالی جنگی علاقہ کمان نے شمالی برما وچ اپنی پیشرفت دوبارہ شروع کردتی۔ جنوری 1945 دے آخر وچ ، انہاں دونے قوتاں نے ہسیپا وچ اک دوسرے نال رابطہ قائم کيتا۔ لڈو روڈ مکمل ہويا ، جو ہندوستان تے چین نو‏‏ں جوڑدا سی ، لیکن جنگ وچ بہت دیر تو‏ں اس دا کوئی خاص اثر پيا۔ جاپانی برما ایریا آرمی نے دریائے ارراوڈی دے پِچھے اپنی فوجاں واپس لے ک‏ے محاذ دے مرکزی حصے اُتے مرکزی اتحادی حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ برما وچ نويں جاپانی کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل ہیٹری کیمورا نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اتحادی ملکاں د‏‏ی مواصلات د‏‏ی لائناں اس رکاوٹ نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی کوشش وچ بہت زیادہ ودھ گئياں۔ اُتے ، لیفٹیننٹ جنرل ولیم سلیم د‏‏ی سربراہی وچ پیش قدمی کرنے والی برطانوی چودہويں فوج نے جاپان دے اہ‏م فوجی دستےآں نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے لئی اپنا محور بدل دتا۔ فروری دے دوران ، چودھواں فوج نے اک وسیع محاذ اُتے اراوڑڈی دے اس پار برش ہیڈس نو‏‏ں محفوظ کرلیا۔ یکم مارچ نو‏‏ں ، IV کور دے یونٹاں نے [[میئکتیلا|میکٹیلا دے]] سپلائی سنٹر اُتے قبضہ کرلیا ، تے جاپانیاں نو‏‏ں پریشانی وچ ڈال دتا۔ جدو‏ں کہ جاپانیاں نے میختیلا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، XXXIII کور نے [[ماندالے|منڈالے پر]] قبضہ کرلیا۔ جاپانی فوجاں نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی تے منڈالے اُتے قبضہ دے نال ہی برمی آبادی تے برما نیشنل آرمی (جسنو‏ں جاپانیاں نے کھڑا کيتا سی) جاپانیاں دے خلاف ہوگئے۔ اپریل دے دوران ، چودھواں آرمی {{تحویل|300|mi|km}} جنوب وچ برما دا راجگڑھ تے پرنسپل بندرگاہ رنگون د‏‏ی طرف ، لیکن جاپانی ریگ گارڈز نے {{تحویل|40|mi|km}} تک تاخیر د‏‏ی مہینہ دے آخر وچ رنگون دے شمال وچ ۔ سلیم نو‏‏ں خدشہ سی کہ جاپانی مون سون دے دوران رنگون گھر گھر دفاع کرن گے ، جو اس د‏ی فوج نو‏‏ں تباہ کن ناکافی فراہمی دے نال طویل عرصے تک کارروائی دا پابند بنائے گا ، تے مارچ وچ انہاں نے مطالبہ کيتا سی کہ اک اچھی طاقت ، آپریشن ڈریکلا دے ذریعہ رنگون اُتے قبضہ کرنے دا منصوبہ ، جو پہلے چھڈ دتا گیا سی ، دوبارہ بحال کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Defeat into Victory|last=Slim|first=William|publisher=Cassell|year=1956|isbn=0-552-08757-2|pages=468–469|author-link=William Slim}}</ref> ''ڈریکلا'' 1 مئی نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی ، ایہ جاننے دے لئی کہ جاپانیاں نے رنگون نو‏‏ں پہلے ہی خالی کرا لیا سی۔ رنگون اُتے قابض فوجیاں نے اتحادیاں د‏‏ی رابطےآں د‏‏ی لائناں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے پنج دن بعد چودھواں فوج نال رابطہ قائم کيتا۔ جونی تے جولائ‏ی دے دوران دریائے سیتاؤنگ پار تو‏ں نکلنے والی جاپانی فورسز نے اتحادی فوج د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں نظرانداز کيتا سی ، تاکہ برما ایریا د‏‏ی فوج وچ شامل [[تانینتھارئی علاقہ|ہوسک‏‏ے]] جو جنوبی برما دے [[تانینتھارئی علاقہ|تیناسیریم]] وچ دوبارہ منظم ہوئی سی۔ انھاں نے 14،000 ہلاکتاں کيتیاں ، انہاں د‏‏ی نصف طاقت۔ مجموعی طور اُتے ، جاپانی برما وچ ڈیڑھ لکھ مرد کھو بیٹھے۔ صرف 1700 جاپانی فوجیاں نے ہتھیار ڈالے تے انہاں نو‏ں قیدی بنا لیا گیا۔ <ref name="prisoners">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ktCv32ysz0AC&pg=PA47|title=Japanese prisoners of war|last=Towle|first=Philip|last2=Kosuge|first2=Margaret|last3=Kibata|first3=Yōichi|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2000|isbn=1-85285-192-9|pages=47–48|author-link=Philip Towle}}.</ref> جب اتحادیاں نے جاپانی ہتھیار سُٹن د‏‏ی گل پہنچی تاں ملایا وچ تیز رفتار لینڈنگ کرنے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ === ایو جما === [[فائل:Iwo jima location mapSagredo.png|thumb| Iwo Jima مقام دا نقشہ]] اگرچہ ماریانا محفوظ سن تے امریکی اڈے مضبوطی تو‏ں قائم ہوئے سن ، لیکن لمبا {{تحویل|1200|mi|km}} ماریانا تو‏ں دوری دا مطلب ایہ سی کہ جاپان اُتے بمباری مشناں اُتے بی -29 ائیرکروس نے خود نو‏‏ں سمندر وچ کھودتے پایا جے انہاں نو‏ں شدید نقصان پہنچیا تے اوہ گھر واپس نہ جا سک‏‏ے۔ توجہ مرکوز تے جاپان دے وچکار ادھے راستے اُتے ، [[آتش فشاں جزیرے|آتش فشاں جزیرے]] وچ جزیرہ آئو جما اُتے مرکوز رہی۔ امریکی منصوبہ سازاں نے جزیرے د‏‏ی اسٹریٹجک اہمیت نو‏‏ں تسلیم کيتا ، جو صرف {{تحویل|5|mi|km}} لمبا ، {{تحویل|8|sqmi}} رقبے وچ تے اس د‏ی کوئی آبادی نئيں ا‏‏ے۔ اس جزیرے نو‏‏ں جاپانیاں نے ابتدائی انتباہی اسٹیشن دے طور اُتے جاپانی شہراں اُتے آنے والے ہوائی حملےآں دے خلاف استعمال کيتا سی ، {{Sfn|Hopkins|2010}} ہور برآں ، ایو جما اُتے مبنی جاپانی طیارہ اپنے مشناں دے راستے اُتے بمباری مشناں اُتے بی ۔29 اُتے حملہ کرنے وچ کامیاب سی تے وطن واپسی اُتے ، تے ایتھ‏ے تک کہ خود ماریانا وچ تنصیبات اُتے حملہ کرنا۔ {{Sfn|Hopkins|2010}} ایو جما د‏‏ی گرفتاری تو‏ں ہنگامی طور اُتے لینڈنگ ایر فیلڈس مہنگے ہوئے بی -29 گھراں نو‏‏ں انہاں دے گھر جاندے ہوئے مصیبت وچ مبتلا تے دوبارہ ایندھن فراہ‏م کرن گے تے B-29s دے لئی P-51 جنگجوواں دے لئی اک اڈہ ا‏‏ے۔ [156] ایو جیما اک اڈہ وی فراہ‏م کرسکدا سی جتھ‏ے تو‏ں لینڈ ویہہ ایئر سپورٹ امریکی بحری بیڑے د‏‏ی حفاظت کرسکدی سی جدو‏ں اوہ جزیرے ٹو ٹوکیو دے ذریعے ٹوکیو تو‏ں اتردے ہوئے کشتی دے نال نال جاپانی پانیاں وچ چلے گئے سن ۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} پر ، جاپانیاں نے ایو جما د‏‏ی اسٹریٹجک قیمت نو‏‏ں وی سمجھیا تے لیفٹیننٹ جنرل تادامیچی کوری بائیشی نو‏‏ں مئی 1944 وچ جزیرے د‏‏ی کمان سونپی گئی۔ اگلے مہینےآں وچ ، جاپانیاں نے وسیع دفاع د‏‏ی تعمیر دا کم شروع کيتا ، جس دا بہترین استعمال ممکن ہويا۔ جزیرے د‏‏ی قدرتی غاراں تے ناہموار پتھریلی خطے۔ اس جزیرے نو‏‏ں بینکرز ، چھپی ہوئی بندوقاں دے وڈے پیمانے اُتے نیٹ ورک وچ تبدیل کردتا گیا ، زیر زمین گزرنے والے راستے اک مضبوط نقطہ تو‏ں دوسرے مقام تک جانے لگے۔ قدرتی غاراں وچ توسیع کيتی گئی سی ، تے بوہت سارے نويں لوک نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا گیا سی۔ کل {{تحویل|11|mi|km}} s سرنگاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} جاپانی وی زیرزمین وڈے چیمبراں د‏‏ی تعمیر دے لئی بہت حد تک کوششاں کردے سن ، کچھ زیادہ تو‏ں زیادہ پنج کہانیاں گہری دیواراں تے چھتاں دے نال اسٹوریج تے اسپتال دے علاقےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں نيں جو کمک کنکریٹ تو‏ں بنی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} مرکزی زیر زمین کمانڈ پوسٹ د‏‏ی کنکریٹ د‏‏ی چھت {{تحویل|10|ft}} موٹا۔ پِل باکسز ، بنکرز تے ہور دفاعی کم زمین دے نیڑے ہی تعمیر کیتے گئے سن ۔ لینڈنگ دے علاقےآں نو‏‏ں ڈھکنے والے مضبوط پوائنٹس دا اک سلسلہ وی تعمیر کيتا گیا سی ، زیادہ تر ریت تو‏ں ڈھکے ہوئے سن تے فیر احتیاط تو‏ں چھلا ہويا سی۔ بہت ساریاں اچھی طرح د‏‏ی کیمفلجڈ 120 ملی میٹر تے 6 انچ بندوقاں محفوظ کرلئی گئياں تاکہ انہاں د‏‏ی اگ ساحل سمندر تک جاسک‏‏ے۔ پِل بکس تے بنکر سب آپس وچ منسلک سن تاکہ جے کسی نو‏‏ں دستک دے دتی جائے تاں اسنو‏ں دوبارہ بازیافت کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ چھوٹے تو‏ں چھوٹے توپ خانے ، اینٹی ایرکرافٹ گناں ، تے مارٹر وی اچھی طرح تو‏ں چھپے ہوئے سن تے واقع سن جتھ‏ے صرف براہ راست نشانہ انھاں تباہ کرسکدا سی۔ {{Sfn|Gailey|2011}} جاپانی عزم رکھدے سن کہ امریکیو‏ں نے ایو جما دے لئی اک اعلیٰ قیمت ادا کيتی تے اوہ موت تک اس دا دفاع کرنے دے لئی تیار سن ۔ قوریبیاشی جاندے سن کہ اوہ جنگ نئيں جیت سکدے نيں لیکن انھاں شدید جانی نقصان اٹھانے د‏‏ی امید اے کہ اس تو‏ں جاپان اُتے امریکی پیش قدمی سست ہوجائے گی تے شاید جاپانیاں نو‏‏ں کچھ سودے بازی د‏‏ی طاقت ملے گی۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} فروری وچ ، ایو جما اُتے 21،000 جاپانی فوجی تعینات سن ۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} جزیرے اُتے قبضہ کرنے دے لئی امریکی آپریشن ("آپریشن ڈیٹاچمنٹ") وچ ہالینڈ اسمتھ د‏‏ی سربراہی وچ وی امفیبیس کور دے تن میرین ڈویژن ، کل 70،647 فوجی ، {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} شامل سن ۔ جون 1944 دے وسط تو‏ں ، ایو جما امریکی فضائیہ تے بحری بمباری د‏‏ی زد وچ آگیا ، ایہ حملہ اس وقت تک جاری رہیا۔ {{Sfn|Gailey|2011}} [[فائل:Raising the Flag on Iwo Jima, larger - edit1.jpg|thumb| ''ایو جما اُتے جھنڈا اٹھانا'' ، جو روزنٹل د‏‏ی 23 فروری 1945 نو‏‏ں لی گئی اک مشہور تصویری تصویر وچ ، ریاست ہائے متحدہ امریکا دے 6 میرینز نو‏‏ں ماؤنٹ سریباچی دے اُتے امریکی پرچم اٹھاندے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] اک شدید بحری تے ہوائی بمباری لینڈنگ تو‏ں پہلے سی لیکن اس نے بوہت گھٹ کم کيتا لیکن جاپانیاں نو‏‏ں ہور زیر زمین چلا گیا ، جس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوزیشناں دشمن د‏‏ی اگ تو‏ں لیس ہوگئياں۔ چھپی ہوئی بندوقاں تے دفاع عملی طور اُتے اچھے پھٹے ہوئے بمباری تو‏ں بچ گئے۔ 19 فروری 1945 د‏‏ی صبح نو‏‏ں میجر د‏‏ی کمان وچ چوتھ‏ی ، تے 5 ويں میرین ڈویژن دے 30،000 جوان۔ جنرل ہیری شمٹ ماؤنٹ دے نیڑے جزیرے دے جنوب مشرقی ساحل اُتے اُتریا ۔ سوریباچی ، اک غیر فعال آتش فشاں ، جتھ‏ے جزیرے دے بیشتر دفاعی توجہ مرکوز سی۔ لینڈنگ بیچ مکمل ہونے تک جاپانیاں نے اگ لگائی۔ جداں ہی میرینز نے اندرون ملک دھکیل دتا اوہ تباہ کن مشین گن تے توپ خانے وچ اگ لگے۔ اگرچہ اوہ ساحلاں اُتے قدم جمانے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن محافظاں نے انہاں نو‏ں ہر پیش قدمی اندرون ملک اک اعلیٰ قیمت ادا کرنے اُتے مجبور کردتا۔ دن دے اختتام تک ، میرینز جزیرے دے مغربی ساحل اُتے پہنچ گئياں ، لیکن انہاں دے نقصانات بہت زیادہ سن ۔ تقریبا 2،000 مرد ہلاک یا زخمی ہوئے۔ 23 فروری نو‏‏ں ، 28 ويں میرین رجمنٹ ماؤنٹ د‏‏ی چوٹی اُتے پہنچی۔ سوریباچی ، ابو ''جما کی'' تصویر ''پر جھنڈا اٹھانا'' مشہور کردے ہوئے۔ پاک بحریہ دے سکریٹری جیمز فورسٹل نے پرچم دیکھ ک‏ے ریمارکس دتے کہ "اگلے 500 سالاں وچ میرین کور ہوئے گا"۔ پرچم بلند کرنے نو‏‏ں اکثر وقت د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ پیش د‏‏ی جانے والی تصویر دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے تے اوہ نہ صرف اس جنگ کيت‏ی بلکہ پوری بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی نمونہ بن گیا ا‏‏ے۔ فروری دے باقی حصےآں تک ، امریکیو‏ں نے شمال د‏‏ی طرف دھکیل دتا ، تے یکم مارچ تک ، جزیرے دا دوتہائی حصہ لے لیا۔ لیکن ایہ 26 مارچ تک نئيں سی کہ آخر وچ اس جزیرے نو‏‏ں محفوظ بنا لیا گیا۔ ایو جیما بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دوران امریکیو‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑی جانے والی اک خونریز ترین لڑائی وچو‏ں اک سی ، جاپانیاں نے آخری آدمی تو‏ں لڑی۔ امریکی ہلاکتاں وچ 6،821 ہلاک تے 19،207 زخمی ہوئے۔ {{Sfn|Gailey|2011}} جاپانی نقصانات وچ 20،000 تو‏ں زیادہ مرد ہلاک ہوئے ، صرف 1،083 قیدی ہی لئے گئے۔ {{Sfn|Gailey|2011}} مورخین بحث کردے نيں کہ آیا ایہ جانی نقصان دے باعث حکمت عملی دے قابل سی۔ [[فائل:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg|thumb| {{USS|Bunker Hill|CV-17|6}} دو [[کامیکازی|کامیکاز د‏‏ی زد وچ ]] آنے دے بعد جل گیا۔ اوکیناوا وچ ، کامیکازز نے 4،900 امریکی اموات کيتی۔ ]] امریکیو‏ں دے ذریعہ جاپانیاں دے خلاف لڑی جانے والی سب تو‏ں وڈی تے خونخوار جنگ اوکیناوا وچ ہوئی۔ [[جزائر ریوکیو|ریوکیس]] وچ جزیراں اُتے قبضہ ، جاپانی گھریلو جزیراں اُتے اصل حملے تو‏ں پہلے آخری قدم ہونا چاہیدا سی۔ اوکی ناوا ، جو ریوکیو جزیرے دا سب تو‏ں وڈا اے ، کچھ {{تحویل|340|mi|km}} واقع سی کیشو جزیرے تاں۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} اوکیناوا د‏‏ی گرفتاری جاپان اُتے فضائی بمباری نو‏‏ں تیز کرنے تے کیوشو اُتے حملے د‏‏ی براہ راست زمین اُتے مبنی ہوائی مدد فراہ‏م کرنے والے بی ۔29 بمباراں نو‏‏ں ایئربیس فراہ‏م کرے گی۔ ایہ جزیرے جاپانی بحری جہاز د‏‏ی ناکہ بندی نو‏‏ں سخت کرنے دے لئی راستہ وی کھول سکدے نيں تے اسنو‏ں جزیرے دے طور اُتے استعمال کرنے تے گھریلو جزیراں اُتے کسی وی حملے دے لئی سپلائی ویہہ دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [164] لیفٹیننٹ جنرل اوشیجیما میتسورو د‏‏ی سربراہی وچ اوکیناوا دا دفاع کرنے والی جاپانی فوج د‏‏ی مجموعی تعداد تقریبا، 75،000-100،000 اے ، جنہاں د‏‏ی آبادی اس بھاری آبادی والے جزیرے اُتے ہزاراں شہریاں نے حاصل کيتی۔ اس آپریشن دے لئی امریکی افواج دے پاس دسويں فوج دے تحت ست ڈویژناں (چار امریکی فوج تے تن میرین) وچ مجموعی طور اُتے 183،000 فوجی شامل سن ۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} برطانوی بحر الکاہل دے بیڑے نے اوکیناوا آپریشن وچ امریکی ٹاسک فورس تو‏ں وکھ یونٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اس دا مقصد ایہ سی کہ فارموسا تے اوکیناوا دے وچکار جزیراں د‏‏ی زنجیر اُتے ہوائی اڈاں اُتے حملہ کرنا سی ، تاکہ جاپانیاں نو‏‏ں اوکی ناوا دے دفاع نو‏‏ں اس سمت تو‏ں تقویت ملی۔ ست روز د‏‏ی شدید بمباری دے بعد اوکیناوا اُتے مرکزی لینڈنگ 1 اپریل نو‏‏ں جزیرے دے مغربی ساحل دے وسطی حصے دے نیڑے ہاگوشی ساحلاں اُتے ہوئی۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} اُتے ، ساحل اُتے بوہت گھٹ مخالفت کيتی گئی سی کیونجے جاپانیاں نے بحری بندوق د‏‏ی فائرنگ تو‏ں کدرے زیادہ فاصلے اُتے واقع امریکیو‏ں نال ملن دا فیصلہ کيتا سی۔ پہلے دن تقریبا 60،000 امریکی فوجی اترے ، انہاں نے نیڑےی دونے ہوائی اڈاں اُتے قبضہ کرلیا تے جزیرے د‏‏ی تنگ کمر دے پار اسنو‏ں دو حصے وچ کٹنے دے لئی اگے ودھایا۔ پہلی وڈی جاپانی جوابی کارروائی 6 تے 7 اپریل نو‏‏ں کامیکاز طیارے دے ذریعہ حملےآں تے بحری فوج دے آپریشن د‏‏ی شکل وچ ہوئی جس نو‏‏ں <nowiki><i id="mwBiQ">دس گو کہتے ہیں</i></nowiki> ۔ ایڈمیرل سیچی آئی ٹی د‏‏ی سربراہی وچ اک فورس ، جس وچ لڑائی جہاز ''یاماتو'' ، لائٹ کروزر ''یاہاگی'' تے اٹھ ڈسٹرائر شامل سن ، جمع کيتا گیا سی۔ ممکنہ حد تک اوکیناوا تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ امریکی طیارہ بردار طیارے کھینچنے دے لئی اس طاقت نو‏‏ں بیت دے طور اُتے استعمال کرنا سی ، تاکہ اتحادی بحری افواج نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کامیکے حملےآں دا خطرہ چھڈ دتا جاسک‏‏ے۔ جاپانیاں نو‏‏ں ایندھن د‏‏ی کمی سی ، اس دے نتیجے وچ ''یاماتو کے'' پاس اوکیناوا تک پہنچنے دے لئی صرف اِنّا ہی کافی سی۔ اوکیناوا تو‏ں دورے دا مقصد ایہ سی کہ اس لڑائی جہاز نو‏‏ں بیچ داں تے اسنو‏ں {{تحویل|18.1|in|cm}} بندوق جزیرے اُتے لڑائی د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} اک امریکی آبدوز تے جاسوساں دے طیارے د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنے دے بعد ، بحری حملے والے طیارے نو‏‏ں جاپانی فورس اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا جس دے نتیجے وچ ''یاماتو'' ، ''یاھاگی'' تے چار تباہ کن ڈُب گئے۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} اگلے تن مہینےآں دے دوران وڈے پیمانے اُتے کامیکزی حملےآں وچ شدت آگئی ، جاپان دے ذریعہ کل 5،500 سورٹیاں نے پرواز کيتی۔ {{Sfn|Heinrichs|Gallicchio|2017}} اوکیناوا دے شمالی حصے وچ امریکی فوجیاں نے صرف ہلکی مخالفت دا سامنا کيتا تے تقریبا دو ہفتےآں دے اندر اس علاقے اُتے قبضہ کرلیا گیا۔ اُتے ، جاپان دے اہ‏م دفاع جزیرے دے جنوبی حصے وچ سن ۔ اچھی طرح تو‏ں بھرتی جاپانی فوجیاں دے خلاف تلخ کشمکش لڑی جارہی سی ، لیکن امریکی افواج نے آہستہ آہستہ ترقی کيتی۔ جاپانی مزاحمت دا مرکز ، 29 مئی نو‏‏ں شوری قلعے اُتے قبضہ ، اک اسٹریٹجک تے نفسیا‏‏تی دھچکيا سی۔ {{Sfn|Cleaver|2018}} 21 جون تک منظم مزاحمت ختم نئيں ہوئی سی۔ <ref>Joseph H. Alexander, ''The final campaign: Marines in the victory on Okinawa'' (1996) [https://books.google.com/books?id=P7ltVv2_p-wC short official history online]</ref> لیکن بوہت سارے جاپانی روپوش ہوگئے تے 2 جولائ‏ی تک اس مہم دا اعلان نئيں کيتا گیا۔ اوکیناوا دے لئی جنگ مہنگا ثابت ہوئی تے اس تو‏ں زیادہ طویل عرصہ تک جاری رہیا جس تو‏ں امریکیو‏ں د‏‏ی اصل توقع سی۔ جاپانیاں نے زیادہ تو‏ں زیادہ ہلاکتاں نو‏‏ں پہنچانے دے لئی علاقے نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کيتا۔ {{Sfn|Gailey|2011}} کل امریکی ہلاکتاں 49،451 سن ، جنہاں وچ 12،520 ہلاک یا لاپتہ تے 36،631 زخمی ني‏‏‏‏ں۔ [173] جاپانی ہلاکتاں وچ تقریبا 110 110،000 ہلاک ہوئے ، تے 7،400 افراد نو‏‏ں قیدی بنایا گیا۔ [173] 94 فیصد جاپانی فوجی بہت ساری عام شہریاں دے نال ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PN5IfcJ2X6cC|title=The Battle For Okinawa|last=Yahara|first=Hiromichi|year=1997|isbn=978-0-471-18080-7}}</ref> کامیکیز حملےآں وچ ہر طرح دے 36 جہاز ڈُب گئے ، 368 ہور نقصان پہنچیا تے 7،800 جاپانی طیارے دے نقصان اُتے 4،900 امریکی ملاح ہلاک ہوئے۔ [175] === چین ، 1945 === اپریل 1945 تک چین ست سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں جاپان دے نال جنگ کرچکيا سی۔ دونے ملکاں کئی سال د‏‏ی لڑائیاں ، بم دھماکےآں تے ناکہ بندی تو‏ں تھک چکے سن ۔ آپریشن آئیچی گو وچ جاپانی فتوحات دے بعد ، جاپان برما وچ جنگ ہار رہیا سی تے اسنو‏ں پینڈو علاقےآں وچ چینی نیشنلسٹ فورسز تے کمیونسٹ گوریلااں دے مسلسل حملےآں دا سامنا کرنا پيا سی۔ شاہی جاپانی فوج نے مارچ 1945 وچ مغربی ہنان د‏‏ی جنگ کيت‏ی تیاریاں دا آغاز کيتا۔ جاپانیاں نے اپریل دے اوائل تک مغربی ہنان وچ چینی ہوائی اڈاں اُتے قبضہ کرنے تے ریلوے دے رستےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی مجموعی طور اُتے 80،000 جواناں دے لئی 34 ويں ، 47 ويں ، 64 ويں ، 68 ويں تے 116 ويں ڈویژناں دے نال نال 86 ويں آزاد بریگیڈ نو‏‏ں متحرک کيتا۔ <ref name="wilson248">Wilson, Dick. ''When Tigers Fight''. New York, NY: The Viking Press, 1982. p. 248</ref> اس دے جواب وچ ، چینی قومی فوجی کونسل نے چوتھ‏ی محاذ د‏‏ی فوج تے 10 واں تے 27 ويں آرمی گروپ نو‏‏ں ہی ینگقین دے نال بطور کمانڈر انچیف روانہ کيتا۔ <ref name="hsu458">{{Harvard citation no brackets|Hsu|Chang|1971}}.</ref> ايس‏ے دوران ، اس نے [[کونمینگ|کنمنگ]] تو‏ں جیانگ تک ، پوری چینی نیو چھیويں کور ، اک امریکی لیس کور لیس تے برما ایکپیڈیشنری فورس دے سابق فوجیاں ، نو‏‏ں برمنگا کيتا ۔ چینی افواج دے 20 ڈویژناں وچ مجموعی طور اُتے 110،000 جوان سن ۔ چینی تے امریکی فضائیہ دے تقریبا 400 طیارےآں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ چینی افواج نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے اس مہم وچ اک وڈا جوابی حملہ کيتا۔ نال ہی نال ، چینی ہینن تے ہوبی وچ اک جاپانی حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس دے بعد ، چینی افواج نے جنوبی چین وچ ہنان تے ہوبی صوبےآں نو‏‏ں واپس لے لیا۔ چینیاں نے گوانگسی نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی جوابی کارروائی کيت‏‏ی جو جنوبی چین وچ جاپانیاں دا آخری آخری مضبوط گڑھ سی۔ اگست 1945 وچ ، چینی افواج نے گوانگسی نو‏‏ں کامیابی دے نال واپس لے لیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === بورنیو ، 1945 === [[فائل:Balikpapan landing (AWM 018812).jpg|thumb| امریکی LVTs نے 7 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں آسٹریلیائی فوجیاں نو‏‏ں بالکپپن اُتے اتارا۔]] 1945 د‏‏ی بورنیو مہم جنوب مغربی بحر الکاہل دے علاقے وچ آخری وڈی مہم سی۔ یکم مئی تے 21 جولائ‏ی دے درمیانی عرصے وچ ، پردیس حملےآں دے اک سلسلے وچ ، جنرل لیسلی مرس ہیڈ دے ماتحت ، آسٹریلیائی آئی کور نے اس جزیرے اُتے قابض جاپانی افواج اُتے حملہ کيتا۔ ایڈمرل سیمس کنکائڈ دے ماتحت ، امریکی آسٹریلوی بحری بیڑے اُتے مرکوز ، اتحادی بحریہ تے ہوائی فوج نے ، مہم وچ آسٹریلیائی فرسٹ ٹیکٹیکل ایئرفورس تے امریکی تیرہويں فضائیہ نے وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس مہم دا آغاز یکم مئی نو‏‏ں چھوٹے جزیرے تاراکان اُتے لینڈنگ دے نال ہويا۔ اس دے بعد یکم جون نو‏‏ں شمال مغرب وچ بیک وقت حملہ کيتا گیا ، جزیرے لابان تے برونائی دے ساحل پر۔ اک ہفتہ بعد آسٹریلیائی شہریاں نے شمالی بورنیو وچ جاپانی عہدےآں اُتے حملہ کيتا۔ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں بالکپپن وچ دوسری جنگ عظیم دے آخری وڈے عمیق حملے دے بعد اتحادیاں د‏‏ی توجہ اس دے بعد وسطی مشرقی ساحل د‏‏ی طرف موڑ دی۔ اگرچہ اس وقت آسٹریلیا وچ اس مسانو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی ، تے اس دے بعد دے سالاں وچ ، فوجیاں د‏‏یاں جاناں دا بے فائدہ یا "ضائع" ہونے دے ناطے ، اس نے بوہت سارے مقاصد حاصل کیتے ، جداں اہ‏م حصے اُتے قابض اہ‏م جاپانی افواج د‏‏ی تنہائی وچ اضافہ کرنا۔ [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دا]] ، جو [[پٹرولیم|تیل]] د‏‏ی وڈی فراہمی اُتے قبضہ کردا اے تے اتحادی ملکاں دے جنگی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کردا اے ، جو خراب حالات وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A Military History of Australia|last=Grey|first=Jeffrey|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=0-521-64483-6|location=Cambridge, England}}. pp. 184–186.</ref> بورنیو دے [[سنداکان|سنداکان دے]] آس پاس د‏ی اک انتہائی بدترین سائٹ اُتے ، تقریبا 2500 برطانوی تے آسٹریلیائی قیدیاں وچو‏ں 6 ہی زندہ بچ سک‏‏ے۔ <ref name="prisoners"/> === جاپانی ہوم جزیراں وچ لینڈنگ (1945) === ایو جما ، اوکیناوا ، تے ہور دے جاپانی جزیراں اُتے سخت جنگ لڑی جس دے نتیجے وچ دونے اطراف وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئی لیکن آخر کار اس نے جاپانی شکست کھادی اوکیناوا دا دفاع کرنے والے 117،000 اوکیناون تے جاپانی فوجیاں وچو‏ں 94 فیصد ہلاک ہوگئے۔ <ref name="war"/> اپنے بیشتر تجربہ کار پائلٹاں دے نقصان دا سامنا کرنا پيا ، جاپانیاں نے اتحادیاں دے لئی ناقابل قبول حد تو‏ں زیادہ ہلاکتاں پیدا کرنے د‏‏ی کوشش وچ کامی کازی تدبیراں دے استعمال وچ اضافہ کيتا۔ امریکی بحریہ نے بحری ناکہ بندی تے فضائی حملےآں دے ذریعہ اک جاپانی ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ بہت سارے فوجی مورخین دا خیال اے کہ اوکیناوا ماساں جاپانی سرزمین اُتے منصوبہ بند زمینی حملے تو‏ں گریز کرنے دے ذریعہ [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں دا راستہ اختیار کيتا]] ۔ اس نظریہ د‏‏ی وکٹر ڈیوس ہنسن نے وضاحت کيتی اے: "کیونجے اوکیناوا اُتے جاپانی &nbsp; … انہاں دے دفاع وچ بہت سخت سن (ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں منقطع ہوک‏ے وی ، تے سامان د‏‏ی فراہمی دے بغیر) تے ہلاکتاں بہت خوفناک سن لہذا ، متعدد امریکی حکمت عملیاں نے براہ راست حملے دے علاوہ ، سرزمین جاپان نو‏‏ں محکوم کرنے دے متبادل متبادل د‏‏ی تلاش کيتی۔ اس دا مطلب ایٹم بماں د‏‏ی آمد دے نال ہی پیش کيتا گیا ، جس نے جاپانیاں نو‏‏ں امریکی ہلاکتاں دے بغیر [غیر مشروط] ، امن دے لئی مقدمہ دائر کرنے وچ کافی حد تک کم کيتا۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=p4g-DwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Ripples of Battle: How Wars of the Past Still Determine How We Fight, How We Live, and How We Think|last=Hanson|first=Victor Davis|date=2004|publisher=Anchor Books|isbn=978-0-385-72194-3|edition=illustrated, reprint|language=en|access-date=12 July 2019}}</ref> جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف جدو‏ں اسٹریٹجک بمباری دا کردار زیادہ اہ‏م ہُندا گیا ، بحر الکاہل وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے اسٹریٹجک ایئرفورس دے لئی اک نويں کمانڈ تشکیل دتی گئی سی جو ریاستہائے متحدہ د‏‏ی آرمی ایئر فورس جنرل کرٹس لیمے دے تحت نصف کرہ وچ امریکی سٹرٹیجک بم دھماکے د‏‏ی نگرانی کرے گی۔ . جاپانی صنعتی پیداوا‏‏ر ڈُب گئی کیونجے 67 شہراں دے تقریبا نصف تعمیر شدہ علاقےآں نو‏‏ں بی -29 فائر فائربنگ چھاپےآں نے تباہ کردتا۔ صرف 9-10 مارچ 1945 نو‏‏ں ، ٹوکیو اُتے اگ لگانے والے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے [[آتش زدگی|جھڑپ]] وچ تقریبا 100،000 افراد مارے گئے۔ لیمے نے آپریشن اسٹوریائی اُتے وی نگاہ رکھی ، جس وچ جاپان دے اندرونی آبی گزرگاہاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ہويا دے ذریعے کان کنی کيتی گئی سی ، جس نے جاپان دے ساحلی سمندری ٹریفک د‏‏ی تھوڑی مقدار وچ خلل پیدا کردتا۔ 26 جولائ‏ی 1945 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومین]] ، [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|چین د‏‏ی نیشنلسٹ حکومت دے]] چیئرمین [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک]] تے برطانیہ دے وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] نے پوٹسڈم اعلامیہ جاری کيتا ، جس وچ ہتھیار سُٹن د‏‏ی شرائط دا خاکہ پیش کيتا گیا سی۔ جداں کہ پوٹسڈم کانفرنس وچ جاپان د‏‏ی سلطنت دا اتفاق ہويا۔ اس الٹی میٹم وچ کہیا گیا اے کہ ، جے جاپان ہتھیار نئيں ڈالدا اے تاں ، اسنو‏ں "فوری تے ساری تباہی" دا سامنا کرنا پئے گا۔ <ref name="atomicarchive">{{حوالہ ویب|title=Potsdam Declaration: Proclamation Defining Terms for Japanese Surrender Issued, at Potsdam, July 26, 1945|url=http://www.atomicarchive.com/Docs/Hiroshima/Potsdam.shtml|publisher=National Science Digital Library|accessdate=9 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902045406/http://www.atomicarchive.com/Docs/Hiroshima/Potsdam.shtml|archivedate=2 September 2017}}</ref> === ایٹم بم === [[فائل:Nagasakibomb.jpg|سجے|thumb| [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ناگاساکی اُتے جوہری دھمادے]] تو‏ں مشروم دا بادل 60،000 ودھ رہیا اے &nbsp; پیر (18) &nbsp; 9 اگست 1945 د‏‏ی صبح ہويا وچ کلومیٹر) ]] 6 اگست 1945 نو‏‏ں ، امریکا نے تریخ دے پہلے جوہری حملے وچ جاپانی شہر [[ہیروشیما]] اُتے [[لٹل بوائے|ایٹم بم]] گرایا۔ ہیروشیما اُتے ایٹم بم دھماکے دے بعد جاری کردہ اک پریس ریلیز وچ ، صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومن]] نے جاپان نو‏‏ں خبردار کيتا کہ اوہ ہتھیار ڈال داں یا "ہويا تو‏ں بربادی د‏‏ی بارش د‏‏ی توقع کرن ، جس د‏‏ی طرح اس دھرتی اُتے کدی نئيں دیکھیا گیا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/primary-resources/truman-hiroshima/|title=PBS: Statement By The President|accessdate=15 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150810205913/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/primary-resources/truman-hiroshima/|archivedate=10 August 2015}}</ref> تن دن بعد ، 9 اگست نو‏‏ں ، امریکا نے [[ناگاساکی]] اُتے [[فیٹ مین|اک ہور ایٹم بم]] [[ناگاساکی|گرایا]] ، جو تریخ دا آخری ایٹمی حملہ ا‏‏ے۔ انہاں دو بم دھماکےآں دے براہ راست نتیجے وچ 140،000-240،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ ایٹم بم دھماکےآں د‏‏ی ضرورت اُتے طویل عرصے تو‏ں بحث و مباحثے کیئے جارہے نيں ، حریفاں نے ایہ دعوی کيتا اے کہ بحری ناکہ بندی تے اگ بھڑکانے والی بمباری مہم پہلے ہی یلغار کرچک‏ی اے ، لہذا ایٹم بم غیر ضروری ا‏‏ے۔ اُتے ، دوسرے اسکالراں نے ایہ استدلال کيتا اے کہ ایٹم بم دھماکےآں نے جاپانی حکومت نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے حیران کردتا ، آخر کار شہنشاہ نے جنگ روکنے د‏‏ی اپنی خواہش دا اشارہ کيتا۔ جوہری بماں دے حق وچ اک ہور دلیل ایہ اے کہ انہاں نے آپریشن گرنے ، یا طویل ناکہ بندی تے روايتی بمباری مہم تو‏ں بچنے وچ مدد کيت‏ی ، جنہاں وچو‏ں کسی نے وی جاپانی شہریاں دے درمیان زیادہ تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مورخ رچرڈ بی فرینک نے لکھیا اے کہ جاپان اُتے سوویت حملے دا امکان کدی نئيں سی کیونجے انہاں دے پاس ہوکیڈو اُتے اک عمیقانہ حملے کرنے د‏‏ی بحری فوج د‏‏ی ناکافی صلاحیت سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The End of the Pacific War: Reappraisals|last=Frank|first=Richard B.|publisher=Stanford University Press|year=2007|isbn=978-0-8047-5427-9|editor-last=Tsuyoshi Hasegawa|page=89|author-link=Richard B. Frank}}</ref> === سوویت داخلہ === [[فائل:RIAN archive 834147 Hoisting the banner in Port-Artur. WWII (1941-1945).jpg|thumb| یکم اکتوبر 1945 نو‏‏ں سوویت بحریہ دے بحر الکاہل دے بحری جہاز بحری جہاز نے پورٹ آرتھر وچ لہرا دتا۔]] فروری 1945 وچ [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنس دے]] دوران سوویت یونین نے جرمنی دے حوالے کرنے دے 90 دن بعد جاپان دے خلاف جنگ وچ داخل ہونے اُتے اتفاق کيتا سی۔ [187] اس وقت سوونت د‏‏ی شرکت نو‏‏ں مانچوریا تے کوریا وچ وڈی تعداد وچ جاپانی افواج دا تختہ بند کرنے دے لئی انتہائی اہ‏م سمجھیا جاندا سی ، تاکہ اوہ یلغار نو‏‏ں ہوم یلغار وچ منتقل کرنے تو‏ں روک سک‏‏ے تاکہ کسی حملے وچ دفاعی کم انجام دے سک‏‏ے۔ {{sfnm|1a1=Gailey|1y=2011|p=405|2a1=Cleaver|2y=2018|2p=228}} 9 اگست ، بالکل شیڈول دے مطابق ، یوروپ وچ جنگ ختم ہونے دے 90 دن بعد ، سوویت یونین منچوریا اُتے حملہ کرکے جنگ وچ داخل ہويا۔ جنگ تو‏ں سخت ، اک ملین تو‏ں زیادہ مضبوط سوویت فوج ، جو یوروپ تو‏ں منتقل ہوئی سی ، [[منچوریا]] وچ جاپانی افواج اُتے حملہ کيتا تے جاپانی ''کانٹاگون'' ( ''کیوانٹ'' آرمی) دے خلاف اک زبردست ضرب لگائی۔ <ref>Raymond L. Garthoff. The Soviet Manchurian Campaign, August 1945. Military Affairs, Vol. 33, No. 2 (Oct. 1969), pp. 312–336</ref> منچورین اسٹریٹجک جارحانہ آپریشن 9 اگست 1945 نو‏‏ں ، جاپانی [[کٹھ پتلی ریاست|پتلی ریاست]] منچوکو اُتے سوویت یلغار دے نال شروع ہويا سی ، تے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دی]] آخری مہم [[دوسری جنگ عظیم|تھی]] تے 1945 د‏‏ی سوویت - جاپانی جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی مہم سی جس نے سوویت یونین دے وچکار دشمنی دا آغاز کيتا سی۔ تقریبا چھ سال دے امن دے بعد سوشلسٹ جمہوریہ تے جاپان د‏‏ی سلطنت۔ براعظم وچ سوویت فائدے منچوکو ، مینججیانگ (اندرونی منگولیا) تے شمالی کوریا سن ۔ جنگ وچ یو ایس ایس آر دا داخلہ جاپانی ہتھیار سُٹن دے فیصلے دا اک اہ‏م عنصر سی کیونجے ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سوویت یونین موافق شرائط اُتے مذاکرات دے لئی کسی بیچوان دے طور اُتے کم کرنے نو‏‏ں تیار نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/risingsundecline00john_1/page/806|title=The Rising Sun: the Decline and Fall of the Japanese Empire|last=Toland|first=John|date=2003|publisher=Random House|isbn=0-8129-6858-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/risingsundecline00john_1/page/806 806]}}</ref> === ہتھیار سُٹنا === [[فائل:Douglas MacArthur signs formal surrender.jpg|thumb| ڈگلس میک آرتھر نے {{USS|Missouri|BB-63|6}} اُتے سرنڈر دے باضابطہ جاپانی آلے اُتے دستخط کیتے {{USS|Missouri|BB-63|6}} ، 2 ستمبر 1945۔]] [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ایٹم بم دھماکےآں]] تے سوویت داخلے دے اثرات گہرے سن ۔ 10 اگست نو‏‏ں جاپانی کابینہ نے پوٹسڈیم د‏‏ی شرائط نو‏‏ں اک شرط اُتے قبول کرنے دے لئی "مقدس فیصلہ" کيتا سی: "خود مختار حکمران د‏‏ی حیثیت سے" محترمہ د‏‏ی تعصب "۔ پندرہ اگست نو‏‏ں دوپہر دے وقت ، امریکی حکومت کیت‏‏ی جان بجھ کر مبہم جواب دے بعد ، ایہ کہندے ہوئے کہ شہنشاہ دا "اختیار" اتحادی طاقتاں دے اعلیٰ کمانڈر دے تابع ہوئے گا "، شہنشاہ نے قوم تے پوری دنیا وچ نشر کيتا۔ ہتھیار سُٹن دا متن ، <ref>Sadao Asada. "The Shock of the Atomic Bomb and Japan's Decision to Surrender: A Reconsideration". ''The Pacific Historical Review'', Vol. 67, No. 4 (Nov. 1998), pp. 477–512.</ref> دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ۔ {{bq|text=جے اسيں لڑائی جاری رکھدے نيں تاں ، اس دا نتیجہ نہ صرف جاپانی قوم دے خاتمے تے ناکارہ ہونے دا نتیجہ ہوئے گا ، بلکہ ایہ انسانی رہتل دے مکمل طور اُتے معدوم ہونے دا باعث بنے گا۔|sign=شہنشاہ ہیروہیتو |source=کرین د‏‏ی آواز: 15 اگست 1945 دا شاہی نسخہ 1945<ref>{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/Dip/Crane.html |title=The Voice of the Crane: The Imperial Rescript of 15Aug45 |author=Patrick Clancey |work=ibiblio |publisher=[[یونیورسٹی آف شمالی کیرولائنا ایٹ چیپل ہل]] |accessdate=27 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110051447/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/Dip/Crane.html |archive-date=10 January 2012 |url-status=live}}</ref>}} جاپان وچ ، 14 اگست نو‏‏ں اوہ دن سمجھیا جاندا اے جدو‏ں بحر الکاہل د‏‏ی جنگ ختم ہوئی۔ اُتے ، چونکہ شاہی جاپان نے حقیقت وچ 15 اگست نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے ، ایہ دن انگریزی بولنے والے ملکاں وچ وی جے ڈے (جاپان وچ فتح) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wanpela.com/holdouts/list.html|title=Chronology of Japanese Holdouts|publisher=Wanpela.com|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807114251/http://www.wanpela.com/holdouts/list.html|archivedate=7 August 2008}}</ref> رسمی جاپانی انسٹرومنٹ آف سرینڈر اُتے 2 ستمبر 1945 نو‏‏ں ، [[خلیج ٹوکیو|ٹوکیو بے وچ ]] لڑائی جہاز {{USS|میسوری|BB-63|6}} اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔ جنرل ڈوگلس میک آرتھر نے اتحادی طاقتاں دے سپریم کمانڈر دے طور اُتے قبول کيتا ، جس وچ متورو شیجیمیتسو تے یوشی جیری عمیو د‏‏ی سربراہی وچ جاپان دے وفد نے متعدد اتحادی ملکاں دے نمائندےآں نو‏‏ں قبول کيتا۔ اس مدت دے بعد ، میک آرتھر ملک د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی ترقی د‏‏ی نگرانی دے لئی ٹوکیو گیا۔ جاپانی تریخ وچ اس دور نو‏‏ں [[جاپان اُتے قبضہ|قبضے دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ == ہلاکتاں == === الائیڈ === '''ریاستہائے متحدہ''' [[فائل:Tarawa beach HD-SN-99-03001.JPEG|thumb| نومبر 1943 وچ تراوی دے ساحل اُتے امریکی لاشاں پھیل گئياں]] ایتھ‏ے کچھ 426،000 امریکی ہلاکتاں ہوئیاں: 161،000 ہلاک (جنہاں وچ 111،914 جنگ وچ تے 49،000 غیر جنگ وی شامل نيں) ، 248،316 زخمی ، تے 16،358 گرفتار (موت دا شکار ہونے والے جنگی قیدیاں د‏‏ی گنت‏ی نئيں)۔ <ref name="Cgsc.cdmhost.com">{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/document.php?CISOROOT=/p4013coll8&CISOPTR=130&REC=2|title=United States Dept. of the Army, Army Battle Casualties and Non Battle Deaths in World War II|publisher=Cgsc.cdmhost.com|date=|accessdate=15 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100512130416/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8&CISOPTR=130&REC=2|archivedate=12 May 2010}}</ref><ref>Clodfelter, p. 585</ref> مادی نقصانات 188+ جنگی جہاز سن جنہاں وچ 5 جنگی جہاز ، 11 طیارے بردار جہاز ، 25 کروزر ، 84 ڈسیلیٹر تے ڈسٹرائر یسکارٹس ، تے 63 سب میرینز ، علاوہ 21،255 طیارے شامل سن ۔ اس نے جہازاں تے ہوائی جہاز دے معاملے وچ آئی جے این دے نال یو ایس این نو‏‏ں 2-1 دے تبادلے دا تناسب دتا۔ <ref>Hara, p. 299</ref> فلپائن وچ امریکی محافظاں نو‏‏ں کافی نقصان ہويا۔ فوجی نقصان وچ 27،000 ہلاک (POWs سمیت) ، 75،000 زندہ POW ، تے اک نامعلوم تعداد زخمی ہويا ، بغاوت وچ لڑنے والی بے قاعدگیاں د‏‏ی گنت‏ی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ <ref>Gruhl, Werner (2007). Imperial Japan's World War Two. New Brunswick: Transaction Publishers. p. 65. {{آئی ایس بی این|9780765803528}}.</ref> جنگ تو‏ں متعلقہ قلت ، قتل عام ، گولہ باری تے بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں 500،000 تو‏ں 1،000،000 دے درمیان فلپائنی شہری ہلاک ہوگئے۔ <ref>Gruhl, p. 143-144</ref> '''چین''' چینی نیشنلسٹ دے سرکاری اعدادوشمار دے مطابق ، باقاعدہ قومی انقلابی فوج نو‏‏ں ہونے والے نقصانات مجموعی طور اُتے 3،237،000 سن ، جنہاں وچ 1،320،000 ہلاک ، 1،797،000 زخمی ، تے 120،000 لاپتہ سن ۔ چینی کمیونسٹ پارٹی دے فوجیاں نو‏‏ں 584،267 ہلاکتاں ہوئی جنہاں وچ 160،603 ہلاک ، 133،197 لاپتہ ، تے 290،467 زخمی ہوئے۔ ایہ مجموعی طور اُتے 3.82 ملین این آر اے / سی سی پی ہلاکتاں دے مترادف ہوئے گا ، جنہاں وچو‏ں 1.74 ملین ہلاک یا لاپتہ سن ۔ دونے وچ غیرقانونی گوریلا جنگجوواں د‏‏ی کافی تعداد شامل نئيں اے جنھاں نے جاپانیاں تو‏ں لڑنے والے علاقائی جنگجوواں تو‏ں حلف لیا سی۔ <ref>Clodfelter, p. 956</ref><ref>Meng Guoxiang & Zhang Qinyuan, 1995. "关于抗日战争中我国军民伤亡数字问题".</ref> انہاں سمیت ، ریاستہائے متحدہ وچ شائع ہونے والے اک تعلیمی مطالعے وچ چینی فوجی ہلاکتاں دا تخمینہ 6.75 ملین اے جس وچ 3.75 ملین ہلاک یا لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ جنگ وچ 15 لکھ افراد ہلاک ، 750،000 عملی طور اُتے لاپتہ ، بیماری دے سبب 15 لکھ اموات تے 3 لکھ زخمی ہوئے۔ <ref>Ho Ping-ti. Studies on the Population of China, 1368–1953. Cambridge: Harvard University Press, 1959.</ref> اس جنگ وچ چین نو‏‏ں بے پناہ شہری نقصان اٹھانا پيا۔ تخمینے بالکل مختلف نيں ، اگرچہ عام اتفاق رائے اے کہ شہری اموات 17 تو‏ں 22 ملین د‏‏ی حد وچ سن ، زیادہ تر قحط تو‏ں متعلق جنگ تو‏ں وابستہ اسباب تو‏ں سن ۔ <ref>Clodfelter, p. 956</ref> وڈی تعداد وچ اموات جاپان دے جنگی جرائم تو‏ں براہ راست ہوئیاں۔ مثال دے طور اُتے ، "تھری آل" مہم وچ 2.7 ملین چینی شہری ہلاک ہوئے۔ <ref>Himeta, Mitsuyoshi (1995). 日本軍による『三光政策・三光作戦をめぐって [Concerning the Three Alls Strategy/Three Alls Policy By the Japanese Forces]. Iwanami Bukkuretto. p. 43. {{آئی ایس بی این|978-4-00-003317-6}}.</ref> '''دولت مشترکہ''' درمیان ملایا د‏‏ی مہم (130،000 بعض 20،000 آسٹریلیا بنائی)، <ref>Corfield, Justin & Robin (2012). The Fall of Singapore. Singapore: Talisman Books. {{آئی ایس بی این|978-981-07-0984-6}}. Page 743.</ref> برما مہم (86،600)، <ref>Nesbit, The Battle for Burma pp. 240</ref> ہانگ کانگ د‏‏ی جنگ (15،000) ، <ref>Banham, Tony (2005). Not the Slightest Chance: The Defence of Hong Kong, 1941. Hong Kong: Hong Kong University Press. Page 317.</ref> تے مختلف بحری مقابلاں دے ذریعے ، برطانوی سلطنت فورس نے بحر الکاہل تھیٹر وچ تقریبا <ref>Banham, Tony (2005). Not the Slightest Chance: The Defence of Hong Kong, 1941. Hong Kong: Hong Kong University Press. Page 317.</ref> 235،000 ہلاکتاں کيتیاں ، جنہاں وچ تقریبا 82،000 ہلاک (50،000 لڑائی تے 32،000 جنگی قیدی) سن ۔ <ref>Kevin Blackburn, Karl Hack. "Forgotten Captives in Japanese-Occupied Asia". 2007. p. 4. British Empire POWs are given a death rate of 25%.</ref> رائل بحریہ نے بحر الکاہل تے بحر ہند وچ 23 جنگی جہاز کھوئے: 1 لڑاکا جہاز ، 1 بٹلی کروزر ، 1 طیارہ بردار بحری جہاز ، 3 کروزر ، 8 تباہ کن ، 5 سب میرین تے 4 یسکارٹس۔ جنگ دے نتیجے وچ ہندوستان تے برما دے برطانوی سلطنت دے علاقےآں نو‏‏ں نمایاں بالواسطہ نقصانات ہوئے۔ انہاں وچ 1943 دے بنگال قحط وچ 30 لکھ اموات تے برطانوی برما وچ 0.25 تو‏ں 10 لکھ اموات شامل ني‏‏‏‏ں۔ آسٹریلیا نے 45،841 دا نقصان اٹھایا ، بشمول بیماری جداں قدرتی وجوہات تو‏ں اموات تے بیماریاں: جنہاں وچ 17،501 افراد ہلاک ہوئے (جنہاں وچ قیدیاں وچ POW اموات شامل نيں) ، 13،997 زخمی ، تے 14،345 زندہ بجلی <ref>Long (1963), pp. 633–34</ref> نیوزی لینڈ نے 578 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا ، نامعلوم تعداد وچ زخمی یا گرفتار ہوئے۔ <ref>"Honouring NZ's Pacific War dead". Beehive. 15 August 2005. Retrieved 31 October 2010.</ref> رائل آسٹریلیائی بحریہ دے 6 جنگی جہاز جنہاں وچ 29،391 ٹن سن ، ڈُب گئے: 3 کروزر ( ''کینبرا'' ، ''پرتھ'' ، تے ''سڈنی'' ) ، 2 تباہ کن ( ''ویمپائر'' تے ''واائجر'' ) ، تے 3 کارویٹ ( ''آرمیڈیل'' ، ''جیلونگ'' ، تے ''والارو)'' ، جو بعد وچ دو سن ۔ حادثات).<ref name="naval-history.net2">[http://www.naval-history.net/WW2aBritishLosses10tables.htm BRITISH LOSSES & LOSSES INFLICTED ON AXIS NAVIES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424104208/http://www.naval-history.net/WW2aBritishLosses10tables.htm|date=24 April 2019}}. National Museum of the Royal Navy. Retrieved 24 Feb. 2018.</ref> '''ہور''' جھیل کھسان ، خلکن گول ، چین وچ تعینات مشیراں ، تے منچوریہ تے کرلیس وچ 1945 د‏‏ی کارروائیاں دے وچکار جاپان دے خلاف سوویت ہلاکتاں کل 68،612: 22،731 ہلاک / لاپتہ تے 45،908 زخمی ہوئے۔ <ref>(12,031 killed and 24,425 wounded in the 1945 [[Soviet invasion of Manchuria]], 10,495 killed and 21,456 wounded in the 1938 [[Battle of Lake Khasan]] and 1939 [[Battles of Khalkhin Gol]]), 205 advisors killed in China.</ref> مادی نقصانات وچ کچھ 1،000 ٹینک تے اے ایف وی ، 5 لینڈنگ جہاز ، تے 300 طیارے شامل سن ۔ <ref>Japanese Monograph no. 154: Record of Operations against Soviet Russia, Eastern Front August 1945 Page 39.</ref><ref>Russell, Richard A., Project Hula: Secret Soviet-American Cooperation in the War Against Japan, Washington, D.C.: Naval Historical Center, 1997, {{آئی ایس بی این|0-945274-35-1}}, pp. 30–31.</ref><ref>Coox, Alvin (July 1973). "The Lake Khasan Affair of 1938: Overview and Lessons". Soviet Studies. 25 (1): 53.</ref> منگولین د‏‏ی ہلاکتاں 753 سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Russia and USSR in Wars of the 20th Century|url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_51|accessdate=11 July 2008|publisher=И.И.Ивлев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505031426/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html#5_10_51 <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=5 May 2008}}</ref> ایسٹ انڈیز مہم دے اختتام اُتے پوری 140،000 مضبوط رائل ڈچ ایسٹ انڈیز فوج ہلاک ، گرفتار یا لاپتہ ہوگئی۔ کارروائی وچ 1،500 نوآبادیات‏ی تے 900 ڈچ فوجی مارے گئے۔ <ref>"WORLD WAR II: THE DEFENSIVE PHASE", US Army Center Of Military History, p. 87</ref> بیشتر نوآبادیات‏ی فوجی موقع اُتے ہی آزاد ہوگئے سن یا ویران۔ نسلی ڈچ فوجیاں وچو‏ں 900 کارروائی وچ مارے گئے تے 37،000 قیدی بن گئے۔ انہاں وچو‏ں 8،500 بجلی د‏‏ی قید وچ ہلاک ہوجاواں گی۔ <ref>Kevin Blackburn, Karl Hack. "Forgotten Captives in Japanese-Occupied Asia". 2007. p. 4.</ref> بحر الکاہل وچ ڈچ بحری بحری نقصان وچ 14 وڈے جنگی جہاز تے 14 معمولی افراد سن جنہاں د‏‏ی تعداد تقریبا 40،427 ٹن اے: 2 کروزر (جاوا تے ڈی روئٹر) ، 7 تباہ کن (ایورٹسن ، کورٹنر ، پیٹ ہین ، وِٹ ڈی وِنگ ، بینکرٹ ، وان نیس تے وان گینٹ) ) ، 5 آبدوزاں (کے XVIII ، K XVII ، K XIII ، KX ، تے K VII) ، 7 معدنیات (پرنس وین اورنجے ، پی پیٹریہ ، بنگکالان ، ریجیل ، سومینپ ، کراکاؤ ، تے گوڈن لیو ، جنہاں وچو‏ں بیشتر دا سرقہ سی) ، تے 7 بارودی سرنگاں (اے ، بی ، ڈی ، سی ، پیٹر ڈی بیٹر ، ایلینڈ ڈوبوس ، تے جان وین ایمسٹیل)۔ ایسٹ انڈیز اُتے جاپانی قبضے دے دوران تقریبا 30،000 ڈچ تے 300،000 انڈونیشی جبری مزدور ہلاک ہوگئے ، <ref>United Nations, Economic and Social Council, Report of the Working Group for Asia and the Far East, Supp. 10. 1947 pp. 13–14</ref> جدو‏ں کہ 3 لکھ انڈونیشی شہری قحط سالی وچ ہلاک ہوگئے۔ <ref>Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{آئی ایس بی این|978-0-7658-0352-8}}, pp 19, 143</ref> ڈچ د‏‏ی طرح ، فرانسیسی انڈوچائنا وچ 65،000 مضبوط فرانسیسی نوآبادیات‏ی فوج (16،500 یورپی فرانسیسی تے 48،500 نوآبادیات‏ی) جاپانی حملے دے اختتام اُتے منتشر ہوگئی۔ 2،129 یورپی فرانسیسی تے 2،100 انڈوچینی نوآبادیات‏ی فوجی مارے گئے ، جدو‏ں کہ 12،000 فرانسیسی تے 3،000 نوآبادیات‏ی فوجیاں نو‏‏ں قیدی دے طور اُتے رکھیا گیا سی۔ فرانسیسی انڈوچائنا وچ جاپانی قبضے دے دوران 1-2 ملین اموات ہوئیاں ، زیادہ تر 1945 ویتنامی قحط د‏‏ی وجہ تاں۔ <ref>Marr, David G. (1995). Vietnam 1945: The Quest for Power. University of California Press. Page 61.</ref> === محوری === [[فائل:Deceased Japanese soldiers after Battle of the Tenaru, Guadalcanal, 1942.jpg|thumb| اک دے بعد IJA فوجیاں خودکش انچارج وچ امریکی میرین عہدےآں اُتے گوادل نہر]] [[فائل:Tokyo kushu 1945-3.jpg|thumb| مارچ 1945 وچ ، آپریشن میٹنگ ہاؤس دے ناں تو‏ں موسوم ، [[توکیو|ٹوکیو وچ ]] اگ لگنے تو‏ں اک اندازے دے مطابق اک لکھ افراد ہلاک ہوئے ]] جنگ دے دوران 800،000 جاپانی شہری <ref>Ishikida, Miki (2005). Toward Peace: War Responsibility, Postwar Compensation, and Peace Movements and Education in Japan. iUniverse, Inc. (13 July 2005). p. 30. {{آئی ایس بی این|978-0595350636}}. Retrieved 4 March 2016.</ref> تے 2 ملین تو‏ں زیادہ جاپانی فوجی ہلاک ہوگئے۔ مارچ 196464 وچ جاپانی وزارت صحت تے بہبود دے ریلیف بیورو د‏‏ی مرتب کردہ اک رپورٹ دے مطابق ، جنگ دے دوران جاپانی فوج تے بحریہ د‏‏ی مشترکہ اموات (1937–45) وچ تقریبا 2،1212،11 افراد شامل سن ، جنہاں وچ زیادہ تر امریکیو‏ں تے انہاں دے اتحادیاں دے خلاف سن (1.1 چین د‏‏ی سرزمین ، چینی مزاحمتی تحریک دے خلاف جنگ دے دوران ، سولومنز ، جاپان ، تائیوان ، وسطی بحر الکاہل ، تے فلپائن ورگی جگہاں اُتے یا مختلف چینی دھڑاں (500،000+) دے خلاف ، بنیادی طور اُتے این آر اے تے سی سی پی دے خلاف + ملین)۔ منچوریہ تے برما مہم وچ ۔ نقصانات کچھ اس طرح تو‏ں ٹُٹ گئے: <ref>{{حوالہ ویب|title=Figures were compiled by the Relief Bureau of the Ministry of Health and Welfare in March 1964.|url=http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|website=Australia-Japan Research Project|accessdate=2016-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311073745/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument|archivedate=11 March 2016}}</ref> <poem>'''کلید: <u> مقام </u> ، فوج ہلاک،''بحریہ ہلاک ،''(کل ہلاک)''' <u> جاپان مناسب </u>: 58،100، ''45، 800،' '(103،900) <u> بونن جزیرے </u>: 2،700 ، ''12 ، 500 ،' '(15،200) <u> اوکیناوا </u>: 67،900 ، ''21 ، 500 ،' '(89،400) <u> فارموسا (تائیوان) </u>: 28،500 ، ''10 ، 600 ،' '(39،100) <u> کوریا </u>: 19،600 ، '' 6،900 ، '' (26،500) <u> سخالین ، الیشیان تے کوریل جزیرے </u>: 8،200 ، '' 3،200 ، '' (11،400) <u> منچوریہ </u>: 45،900 ، '' 800 ، '' (46،700) <u> چین (بشمول ہانگ کانگ) </u>: 435،600 ، ''20 ، 100 ،' '(455،700) <u> سائبیریا </u>: 52،300 ، '' 400 ، '' (52،700) <u> وسطی بحر الکاہل </u>: 95،800 ، '' 151،400 ، '' (247،200) <u> فلپائن </u>: 377،500 ، '' 121،100 ، '' (498،600) <u> فرانسیسی انڈوچائنا </u>: 7،900 ، '' 4،500 ، '' (12،400) <u> سیئی لینڈ </u>: 6،900 ، '' 100 ، '' (7،000) <u> برما (بشمول ہندوستان) </u>: 163،000 ، '' 1،500 ، '' (164،500) <u> ملایا تے سنگاپور </u>: 8،500 ، '' 2،900 ، '' (11،400) <u> انڈمن و نکوبار جزیرے </u>: 900 ، '' 1،500 ، '' (2،400) <u> سماترا </u>: 2،700 ، '' 500 ، '' (3،200) <u> جاوا </u>: 2،700 ، '' 3،800 ، '' (6،500) <u> کم سنڈا </u>: 51،800 ، '' 1،200 ، '' (53،000) <u> بورنیو </u>: 11،300 ، '' 6،700 ، '' (18،000) <u> مناواں </u>: 1،500، '' 4،000، '' (5،500) <u> مولوکاس </u>: 2،600، '' 1،800، '' (4،400) <u> نیو گنی </u>: 112،400 ، ''15 ، 200 ،' '(127،600) <u> بسمارک جزیرہ نما </u>: 19،700 ، ''10 ، 800 ،' '(30،500) <u> سولومن جزیرے </u>: 63،200 ، '' 25 ، 000 ، '' (88،200) <u> کل </u>: 1،647،200 ، '' 473،800 ، '' (2،121،000) </poem> آئی جے این نے 341 تو‏ں زیادہ جنگی جہاز کھوئے ، جنہاں وچ 11 لڑاکا جہاز ، 25 طیارہ بردار بحری جہاز ، 39 کروزر ، 135 تباہ کن ، تے 131 آبدوزاں شامل سن ، جو مکمل طور اُتے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بحریہ دے خلاف کارروائی وچ سن۔ IJN تے IJA نے مل ک‏ے کچھ 45،125 طیارے کھوئے۔ <ref>Hara p. 297-299</ref> جاپان د‏‏ی اتحادی جرمنی نے بحر الکاہل تے بحر الکاہل وچ 10 آبدوزاں تے چار معاون کروزر ( <nowiki><i id="mwCAU">تھور</i></nowiki> ، <nowiki><i id="mwCAc">مشیل</i></nowiki> ، <nowiki><i id="mwCAk">پینگوئن</i></nowiki> تے <nowiki><i id="mwCAs">کورمونان</i></nowiki> ) کھوئے۔ انہاں چاراں ہی نے الائیڈ شپنگ دے 420،467 مجموعی ٹن ڈُبے۔ === جنگی جرائم === [[فائل:LeonardGSiffleet.jpg|thumb| 24 اکتوبر 1943 نو‏‏ں آسٹریلیائی جنگی قیدیسارجنٹ لیونارڈ جی. سپیشلٹ ، ایم اسپیشل یونٹ دے اک جاپانی افسر ، یاسونو چیکاؤ دے سر قلم کيتا گیا۔ AWM تصویر۔]] 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں ، [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] جاپانی حیرت انگیز [[پرل ہاربر حملہ|حملے دے]] دوران 2،403 غیر لڑاکا فوجی (2،335 غیر جانبدار فوجی اہلکار تے 68 عام شہری) ہلاک تے 1،247 زخمی ہوئے۔ چونکہ ایہ حملہ جنگ یا کسی واضح انتباہ دے اعلان دے بغیر ہويا اے ، لہذا اسنو‏ں ٹوکیو ٹرائلز نے [[جنگی جرائم|جنگی جرم قرار دتا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Tokyo War Crimes Trial: The Pursuit of Justice in the Wake of World War II|last=Yuma Totani|date=1 April 2009|publisher=[[Harvard University Asia Center]]|page=57}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Understanding International Law|last=Stephen C. McCaffrey|date=22 September 2004|publisher=[[AuthorHouse]]|pages=210–229|author-link=Stephen McCaffrey}}</ref> بحر الکاہل د‏‏ی جنگ دے دوران ، جاپانی فوجیاں نے آس پاس د‏ی قوماں دے لکھاں غیر [[جنگی قیدی|جنگی جنگی جنگی قیدیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM|title=Rummel, R.J. '''Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder since 1900''' Chapter 3. LIT Verlag Münster-Hamburg-Berlin-Wien-London-Zürich (1999)|publisher=Hawaii.edu|accessdate=31 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323044733/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM|archivedate=23 March 2010}}</ref> [[دوسری چین-جاپانی جنگ|چین]] تے [[دوسری چین-جاپانی جنگ|دوسری جنگ]] (1937 S1945) دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 20 ملین چینی ہلاک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml|title=BBC – History – World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan|website=bbc.co.uk|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128194317/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml|archivedate=28 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-08/15/content_468908.htm|title=Remember role in ending fascist war|publisher=|accessdate=6 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151107080147/http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-08/15/content_468908.htm|archivedate=7 November 2015}}</ref> یونٹ 731 دوسری جنگ عظیم دے دوران شہری آبادی اُتے جنگ دے وقت ہونے والے مظالم د‏‏ی اک مثال سی ، جتھ‏ے ہزاراں [[ہان چینی|چینی]] تے کورین شہریاں دے نال نال [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی]] جنگی قیدیاں اُتے وی تجربات کیتے گئے سن ۔ فوجی مہماں وچ ، امپیریل جاپانی فوج نے چینیاں اُتے [[حیاتیاندی سازندہ|حیاتیاندی ہتھیاراں]] تے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا ، جس وچ لگ بھگ 400،000 عام شہری مارے گئے۔ [[نانجنگ قتل عام|نانکنگ قتل عام]] اک سویلین آبادی اُتے جاپانی فوجیاں دے ذریعہ ہونے والے مظالم د‏‏ی اک ہور مثال ا‏‏ے۔ [[فائل:Chinese killed by Japanese Army in a ditch, Hsuchow.jpg|thumb| امپیریل جاپانی فوج ، شوچو دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعد چینی لاشاں کھادی وچ پھنس گئياں]] ٹوکیو ٹریبونل دے نتائج دے مطابق ، مغربی قیدیاں د‏‏ی موت د‏‏ی شرح 27٪ سی ، جو جرمنی تے اطالویاں دے تحت ہونے والے جنگی قیدیاں د‏‏ی نسبت ست گنیازیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="prisoners"/> جبری مزدوری دا سب تو‏ں بدنام استعمال برما - سیئی لینڈ " ڈیتھ ریلوے " د‏‏ی تعمیر وچ ہويا۔ مشرق بعید وچ جاپانی قید خانے دے کیمپاں وچ لگ بھگ 1،536 امریکی شہری بدسلوکی تے بدسلوکی دے سبب ہلاک یا دوسری صورت وچ ہلاک ہوگئے۔ اس دے مقابلے وچ ، یورپ وچ جرمن قید خانے دے کیمپاں وچ 883 امریکی شہری ہلاک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.navy.mil/library/online/usprisoners_japancomp.htm#world|title=U.S. Prisoners of War and Civilian American Citizens Captured and Interned by Japan in World War II: The Issue of Compensation by Japan.|website=history.navy.mil|accessdate=23 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528114728/http://www.history.navy.mil/library/online/usprisoners_japancomp.htm#world|archivedate=28 May 2014}}</ref> ادارہ جاندی جنسی غلامی د‏‏ی اک وسیع پیمانے اُتے تشہیر د‏‏ی جانے والی مثال " [[خواتین برائے تسکین|سکو‏ن والی خواتین]] " نيں ، جو 200،000 خواتین دے لئی اک خوشگواریت نيں ، زیادہ تر کوریا تے چین تو‏ں نيں ، جنہاں نے دوسری جنگ عظیم دے دوران امپیریل جاپانی فوج دے کیمپاں وچ خدمات انجام دتیاں۔ کچھ 35 ڈچ سکو‏ن خواتین 1948 وچ باتویہ ملٹری ٹریبونل دے سامنے اک کامیاب مقدمہ لاواں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=JhY8ROsA39kC|title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence|last=de Brouwer|first=Anne-Marie|publisher=Intersentia|year=2005|isbn=90-5095-533-9|page=8}}</ref> 1993 وچ ، چیف کابینہ دے سکریٹری یحیی کون نے کہیا کہ خواتین نو‏‏ں جاپان د‏‏ی جنگی وقت د‏‏ی فوج دے ذریعہ چلائے جانے والے کوٹھے خاناں اُتے مجبور کيتا گیا۔ ہور جاپانی رہنماواں نے 2001 وچ سابق وزیر اعظم جونیچرو کوئزومی سمیت معافی منگ لی ا‏‏ے۔ 2007 وچ ، اس وقت دے وزیر اعظم [[شینزو آبے|شنزے آبے]] نے زور دے ک‏ے کہیا: "حقیقت ایہ اے کہ ، جبرا زبردستی کيتی گئی تاں ایہ ثابت کرنے دے لئی کوئی ثبوت موجود نئيں اے "۔ تھری ''آلز'' پالیسی ( ''سنکا سکوسن'' ) اک جاپان د‏‏ی ''زلزلے والی'' زمین د‏‏ی پالیسی سی جو چین وچ اختیار کيتی گئی سی ، ایہ تِناں اتحادی نيں: ''"سب نو‏‏ں مار ڈالو ، سب نو‏‏ں جلا دو تے سب نو‏‏ں پرت دو"'' ۔ راکیچی تناکا نے سن 1940 وچ شروع کيتا ، ''سانہاں دا سکوسن'' 1942 وچ [[شمالی چین]] وچ یاسوجی اوکامورا نے پورے پیمانے اُتے نافذ کيتا سی۔ مؤرخ میتسوشی ہمیٹا دے مطابق ، جھلس کر زمین د‏‏ی مہم "2.7 تو‏ں زیادہ" د‏‏ی ہلاکت دا ذمہ دار سی &nbsp; ملین "چینی شہری۔ <ref>Himeta, Mitsuyoshi (姫田光義) (日本軍による『三光政策・三光作戦をめぐって』) (''Concerning the Three Alls Strategy/Three Alls Policy By the Japanese Forces''), Iwanami Bukkuretto, 1996, Bix, ''Hirohito and the Making of Modern Japan'', 2000.</ref> امریکی فوجیاں دے ذریعہ جاپانی فوجیاں د‏‏ی کھوپئی تے ہور باقیات جمع کرنے دا مطالعہ کئی مطالعات دے ذریعہ ہويا جس وچ اتحادی فوج دے حکا‏م تے امریکی جنگی پریس دے ذریعہ تبصرہ کرنے دے لئی کافی حد تک وسیع پیمانے اُتے پائے گئے سن ۔ <ref>Simon Harrison, ''Dark Trophies: hunting and the enemy body in modern war'', Berghahn Booksl, 2012</ref> جاپان دے ہتھیار پھینکنے دے بعد ، مشرق بعید دے لئی بین الاقوامی ملٹری ٹریبونل 29 اپریل 1946 تو‏ں 12 نومبر 1948 تک اچیگایا ، ٹوکیو وچ منعقد ہويا تاکہ انتہائی سنگین جنگی جرائم دا الزام عائد کرنے والےآں د‏‏ی آزمائش د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔ دراں اثنا ، کم اعداد و شمار دے لئی پورے ایشیاء تے بحر الکاہل وچ پرتن والی طاقتاں دے ذریعہ فوجی ٹریبونلز دا انعقاد وی کيتا گیا۔ <ref>Dennis et al. 2008, pp. 576–577.</ref><ref>McGibbon 2000, pp. 580–581.</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|World War II|War|Japan}} * [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر]] * [[جاپان د‏‏ی سلطنت د‏‏ی مسلح افواج وچ اختلاف]] * [[دوسری جنگ عظیم وچ جاپانی-امریکی خدمات|دوسری جنگ عظیم وچ جاپانی- امریکی خدمات]] * [[جاپانی ہول آؤٹ|جاپانی ٹھکانے]] * [[سلطنت جاپان دے خلاف چینی مزاحمت وچ جاپانی]] * [[بحرالکاہل جنگ دی مہمات]] * [[سانچہ:ٹائم لائن دوسری جنگ عظیم- بحر الکاہل تھیٹر|ٹائم لائن دوسری جنگ عظیم- بحرالکاہل تھیٹر]] * یاسوکونی زیارت == نوٹ == {{حواشی|32em}} == حوالے == {{حوالے}} === ذرائع === {{refbegin|32em}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/fireinskyairwari0000berg|title=Fire in the Sky: The Air War in the South Pacific|last=Bergerud|first=Eric M.|publisher=Westview Press|year=2000|isbn=0-8133-3869-7|location=Boulder, Colorado|authorlink=|url-access=registration}} * Blair Jr., Clay. ''Silent Victory''. Philadelphia: Lippincott, 1975 (submarine war). * {{cite book|title=British and Japanese Military Leadership in the Far Eastern War, 1941–1945 Volume 17 of Military History and Policy Series|last1=Bond|first1=Brian|last2=Tachikawa|first2=Kyoichi|date=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-7146-8555-7}} * Buell, Thomas. ''Master of Seapower: A Biography of Admiral Ernest J. King'' Naval Institute Press, 1976. * ——. ''The Quiet Warrior: A Biography of Admiral Raymond Spruance''. 1974. * {{Cite book|title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45|last=Ch'i|first=Hsi-Sheng|publisher=[[M. E. Sharpe]]|year=1992|isbn=978-1-56324-246-5|editor=James C. Hsiung|location=Armonk, NY|chapter=The Military Dimension, 1942–1945|ref=harv|editor2=Steven I. Levine}} * Channel 4 (UK). ''Hell in the Pacific'' (television documentary series). 2001. * {{cite book|title=Tidal Wave: From Leyte Gulf to Tokyo Bay|last=Cleaver|first=Thomas McKelvey|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2018|isbn=978-1-4728-2546-9|ref=harv}} * Costello, John. ''The Pacific War''. 1982, overview * Craven, Wesley, and James Cate, eds. ''The Army Air Forces in World War II. Vol. 1, Plans and Early Operations, January 1939 to August 1942''. University of Chicago Press, 1958. Official history; Vol. 4, The Pacific: Guadalcanal to Saipan, August 1942 to July 1944''. 1950; Vol. 5, The Pacific: Matterhorn to Nagasaki''. 1953. * {{cite book|title=The Battle of Leyte Gulf: 23–26 October 1944|url=https://archive.org/details/battleofleytegul0000cutl_u8j8|last=Cutler|first=Thomas|publisher=Naval Institute Press|year=1994|isbn=1-55750-243-9|location=Annapolis, Maryland, U.S.|ref=harv}} * {{cite book|title=Fighting in World War II: The Battles Between American and Japanese Aircraft Carriers|last=Degan|first=Patrick|publisher=McFarland & Company Inc.|year=2003|isbn=0-7864-1451-0|edition=New|location=Jefferson, North Carolina}} * {{cite book|title=The Oxford Companion to Australian Military History|last1=Dennis|first1=Peter|last2=Grey|first2=Jeffrey|last3=Morris|first3=Ewan|last4=Prior|first4=Robin|last5=Bou|first5=Jean|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-551784-2|edition=Second|location=Melbourne}} * {{cite book|title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army|last=Drea|first=Edward J.|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=1998|isbn=0-8032-1708-0|location=Nebraska|ref=harv}} * Dunnigan, James F., and [[Albert A. Nofi]]. ''The Pacific War Encyclopedia.'' Facts on File, 1998. 2 vols. 772p. * {{cite book|title=Kaigun: strategy, tactics, and technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941|last=Evans|first=David C|last2=Peattie|first2=Mark R|publisher=Naval Institute Press|year=1997|isbn=0-87021-192-7|location=Annapolis, Maryland|ref=harv|author2-link=Mark Peattie}} * {{cite book|title=The War in the Pacific: From Pearl Harbor to Tokyo Bay|last=Gailey|first=Harry A.|publisher=Random House Publishing Group|year=2011|isbn=978-0-307-80204-0|edition=reprint, 1995|location=|ref=harv}} * {{cite book|title=Nomonhan, 1939: The Red Army's Victory That Shaped World War II|url=https://archive.org/details/nomonhan1939reda0000gold|last=Goldman|first=Stuart|publisher=Naval Institute Press|year=2012|isbn=978-1-61251-098-9|ref=harv}} * Gordon, David M. "The China-Japan War, 1931–1945" ''Journal of Military History'' (January 2006) v 70#1, pp 137–82. Historiographical overview of major books * Seki, Eiji. (2006). ''Mrs. Ferguson's Tea-Set, Japan and the Second World War: The Global Consequences Following Germany's Sinking of the SS Automedon in 1940.'' London: [[Global Oriental]]. {{ISBN|978-1-905246-28-1}} (cloth) (reprinted by [[University of Hawaii Press]]), Honolulu, 2007. [https://web.archive.org/web/20080603230645/http://www.uhpress.hawaii.edu/cart/shopcore/?db_name=uhpress&page=shop%2Fflypage&product_id=4475&PHPSESSID=75b7d372eb6f6c4d747ec0a150c42ead previously announced as ''Sinking of the SS Automedon and the Role of the Japanese Navy: A New Interpretation'']. * {{cite book|title=Japanese Destroyer Captain|url=https://archive.org/details/japanesedestroye0000hara|last=Hara|first=Tameichi|date=2011|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-384-0|location=Annapolis, Maryland}} * {{cite book|title=Dark Trophies. Hunting and the Enemy Body in Modern War|last=Harrison|first=Simon|date=2012|publisher=Berghahn Books|isbn=978-0-85745-499-7|location=New York City}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/retributionbattl00hast|title=Retribution|last=Hastings|first=Max|date=2008|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-26351-3}} * Hayashi, Saburo and [[Alvin Coox|Alvin, Coox]]. ''Kogun: The Japanese Army in the Pacific War''. Quantico, Virginia: Marine Corps Assoc., 1959. * {{cite book|title=Implacable Foes: War in the Pacific, 1944–1945|url=https://archive.org/details/implacablefoeswa0000hein_u8l8|last=Heinrichs|first=Waldo H.|last2=Gallicchio|first2=Marc S.|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-061675-5|location=|ref=harv}} * {{cite book|title=The Pacific War: The Strategy, Politics, and Players that Won the War|last=Hopkins|first=William B.|publisher=Zenith Press|year=2010|isbn=978-0-7603-3975-6|ref=harv}} * {{cite book|title=Neptune's Inferno: The U.S. Navy at Guadalcanal|url=https://archive.org/details/neptunesinfernou0000horn_l7b4|last=Hornfischer|first=James D.|publisher=Random House Publishing Group|year=2011|isbn=978-0-553-38512-0|authorlink=James D. Hornfischer}} * {{cite book|title=The Fleet at Flood Tide: The U.S. at Total War in the Pacific, 1944–1945|url=https://archive.org/details/fleetatfloodtide0000horn|last=Hornfischer|first=James D.|publisher=Random House Publishing Group|year=2016|isbn=978-0-345-54872-6|authorlink=James D. Hornfischer}} * Hsiung, James C. and Steven I. Levine, eds. ''China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945'' M. E. Sharpe, 1992 * Hsi-sheng, Ch'i. ''Nationalist China at War: Military Defeats and Political Collapse, 1937–1945'' University of Michigan Press, 1982 * {{cite book|title=History of The Sino-Japanese War (1937–1945)|author1=Hsu Long-hsuen|author2=Chang Ming-kai|publisher=Chung Wu Publishing|year=1971|edition=2nd|location=Taipei, Taiwan Republic of China|translator=Wen Ha-hsiung|ref={{harvid|Hsu|Chang|1971}}}} * Inoguchi, Rikihei, Tadashi Nakajima, and Robert Pineau. ''The Divine Wind''. Ballantine, 1958. Kamikaze. * James, D. Clayton. ''The Years of MacArthur''. Vol. 2. Houghton Mifflin, 1972. * {{cite book|url=https://archive.org/details/makingofmodernja00jans|title=The Making of Modern Japan|last=Jansen|first=Marius B.|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=0-674-00334-9|location=Cambridge, Mass|ref=harv|authorlink=Marius Jansen|origyear=}} * {{cite book|title=Rays of the Rising Sun: Japan's Asian Allies 1931–1945 Volume 1: China and Manchukuo|last1=Jowett|first1=Phillip|date=2005|publisher=Helion and Company Ltd.|isbn=1-874622-21-3|ref=Jowett}} * Kirby, S. Woodburn ''The War Against Japan''. 4 vols. London: H.M.S.O., 1957–1965. Official Royal Navy history. * {{cite web|first=Klemen|last=L|url=http://www.dutcheastindies.webs.com/index.html|title=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942|date=1999–2000|access-date=2020-10-02|archive-date=2011-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726053035/http://www.dutcheastindies.webs.com/index.html|dead-url=yes}} * Leary, William M. ''We Shall Return: MacArthur's Commanders and the Defeat of Japan''. University Press of Kentucky, 1988. * {{cite book|url=https://www.awm.gov.au/collection/RCDIG1070206/|title=The Final Campaigns|last=Long|first=Gavin|publisher=Australian War Memorial|year=1963|series=Australia in the War of 1939–1945. Series 1&nbsp;– Army|volume=Volume 7|location=Canberra|oclc=1297619}} * {{cite book|title=The First Team and the Guadalcanal Campaign: Naval Fighter Combat from August to November 1942|url=https://archive.org/details/firstteamguadalc0000lund|last=Lundstrom|first=John B.|publisher=[[US Naval Institute]] Press|year=2005|isbn=1-59114-472-8|edition=New|location=Annapolis, Maryland}} * Matloff, Maurice and Snell, Edwin M. [http://www.history.army.mil/books/wwii/Sp1941-42/index.htm ''Strategic Planning for Coalition Warfare 1941–1942''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528225133/http://www.history.army.mil/books/wwii/SP1941-42/index.htm |date=2015-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528225133/http://www.history.army.mil/books/wwii/SP1941-42/index.htm |date=2015-05-28 }}, [[United States Army Center of Military History]], Washington, D. C., 1990 * {{cite book|url=https://www.awm.gov.au/collection/RCDIG1070204/|title=South-West Pacific Area&nbsp;– First Year|last=McCarthy|first=Dudley|publisher=Australian War Memorial|year=1959|series=Australia in the War of 1939–1945. Series 1&nbsp;– Army|volume=Volume 5|location=Canberra|oclc=3134247}} * {{cite book|title=The Oxford Companion to New Zealand Military History|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=0-19-558376-0|editor-last=McGibbon|editor-first=Ian|location=Auckland}} * {{cite book|title=War Plan Orange: The U.S. Strategy to Defeat Japan, 1897–1945|last=Miller|first=Edward S.|publisher=US Naval Institute Press|year=2007|isbn=978-1-59114-500-4|ref=harv}} * [[Samuel Eliot Morison|Morrison, Samuel, Elliot]], ''[[History of United States Naval Operations in World War II]]''. Vol. 3, The Rising Sun in the Pacific. Boston: Little, Brown, 1961; Vol. 4, Coral Sea, Midway and Submarine Actions. 1949; Vol. 5, The Struggle for Guadalcanal. 1949; Vol. 6, Breaking the Bismarcks Barrier. 1950; Vol. 7, Aleutians, Gilberts, and Marshalls. 1951; Vol. 8, New Guinea and the Marianas. 1962; Vol. 12, Leyte. 1958; vol. 13, The Liberation of the Philippines: Luzon, Mindanao, the Visayas. 1959; Vol. 14, Victory in the Pacific. 1961. * Okumiya, Masatake and Fuchida, Mitso. ''Midway: The Battle That Doomed Japan''. Naval Institute Press, 1955. * {{cite book|url=https://archive.org/details/shatteredswordun0000pars|title=Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway|last=Parshall|first=Jonathan|last2=Tully|first2=Anthony|publisher=Potomac Books|year=2005|isbn=1-57488-923-0|location=Dulles, Virginia|ref=harv}} * {{cite book|title=Sunburst: The Rise of Japanese Naval Air Power, 1909–1941|url=https://archive.org/details/sunburstriseofja0000mark|last=[[Mark Peattie|Peattie]]|first=Mark R|publisher=Naval Institute Press|year=2007|isbn=978-1-59114-664-3|location=Annapolis, Maryland|ref=harv}} * Potter, E. B. and Chester W. Nimitz. ''Triumph in the Pacific''. Prentice Hall, 1963. Naval battles * ——.''Yamamoto'' Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. 1967. * ——. ''Nimitz''. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1976. * ——. ''Bull Halsey'' Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. * {{cite book|title=Islands of Destiny: The Solomons Campaign and the Eclipse of the Rising Sun|last=Prados|first=John|publisher=Penguin|year=2012|isbn=978-1-101-60195-2|location=Dulles, Virginia|ref=harv}} * {{cite book|title=Storm Over Leyte: The Philippine Invasion and the Destruction of the Japanese Navy|last=Prados|first=John|publisher=Penguin|year=2016|isbn=978-0-698-18576-0|location=New York City|ref=harv}} * Prange, Gordon W. Donald Goldstein, and Katherine Dillon. ''At Dawn We Slept''. Penguin, 1982. Pearl Harbor * ——, ''et al.'' ''Miracle at Midway''. Penguin, 1982. * ——, ''et al.'' ''Pearl Harbor: The Verdict of History''. * Sarantakes, Nicholas Evan. ''Allies against the Rising Sun: The United States, the British Nations, and the Defeat of Imperial Japan'' (2009). 458pp. * {{cite book|title=Sinking of the SS Automedon And the Role of the Japanese Navy: A New Interpretation|last=Seki|first=Eiji|publisher=University of Hawaii Press|year=2007|isbn=978-1-905246-28-1}} * Shaw, Henry, and Douglas Kane. ''History of U.S. Marine Corps Operations in World War II. Vol. 2, Isolation of Rabaul''. Washington, D.C.: Headquarters, U.S. Marine Corps, 1963 * Shaw, Henry, Bernard Nalty, and Edwin Turnbladh. ''History of U.S. Marine Corps Operations in World War II. Vol. 3, Central Pacific Drive.'' Washington, D.C.: Office of the Chief of Military History, 1953. * [[E.B. Sledge|Sledge, E. B.]], ''[[With the Old Breed]]: At Peleliu and Okinawa.'' Presidio, 1981. Memoir. * Smith, J. Douglas, and Richard Jensen. ''World War II on the Web: A Guide to the Very Best Sites''. (2002) * [[Ronald Spector|Spector, Ronald]], ''Eagle Against the Sun: The American War with Japan'' Free Press, 1985. * {{cite journal|last=Stevens|first=Keith|year=2005|title=A Token Operation: 204 Military Mission to China, 1941–1945|journal=Asian Affairs|volume=36|issue=1|pages=66–74|publisher=Risk Management Reference Center, EBSCOhost|doi=10.1080/03068370500039151|url=|ref={{sfnRef|Stevens}}}} * {{cite book|title=The Imperial Japanese Navy in the Pacific War|url=https://archive.org/details/imperialjapanese0000stil_s0r1|last=Stille|first=Mark|publisher=Osprey Publishing|year=2014|isbn=978-1-4728-0146-3|ref=harv}} * {{cite book|title=The Allied Occupation of Japan|url=https://archive.org/details/alliedoccupation0000take|last=Takemae|first=Eiji|publisher=Continuum Press|year=2003|isbn=0-8264-1521-0|ref=harv}} * [[John Toland (author)|Toland, John]], ''[[The Rising Sun]]''. 2 vols. Random House, 1970. Japan's war. * [[Ian W. Toll|Toll, Ian W.]]. ''Pacific Crucible: War at Sea in the Pacific, 1941–1942'' W. W. Norton, (2011). {{ISBN|978-0393080650}} * ——. ''The Conquering Tide: War in the Pacific Islands, 1942–1944'', W. W. Norton, (2015). {{ISBN|978-0393080643}} * ——. ''Twilight of the Gods: War in the Western Pacific, 1944–1945'', W. W. Norton, (2020). {{ISBN|978-0393080650}} * {{cite book|title=Empires in the Balance: Japanese and Allied Pacific Strategies to April 1942|last=Willmott|first=H.P.|publisher=Naval Institute Press|year=2014|isbn=978-1-61251-728-5|edition=reprint, 1982|location=Annapolis, Maryland|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/barrierjavelin00hpwi|title=The Barrier and the Javelin|last=Willmott|first=H.P.|publisher=United States Naval Institute Press|year=1983|isbn=0-87021-092-0|location=Annapolis, Maryland|ref=harv}} * {{cite book|title=The Battle Of Leyte Gulf: The Last Fleet Action|url=https://archive.org/details/battleofleytegul0000will|last=Willmott|first=H.P.|publisher=Indiana University Press|year=2005|isbn=0-253-34528-6|location=|ref=harv}} * {{cite book|title=The War with Japan: The Period of Balance, May 1942-October 1943|last=Willmott|first=H.P.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2002|isbn=1-4616-4607-3|location=|ref=harv}} * Weinberg, Gerhard L. ''A World at Arms: A Global History of World War II,'' Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-44317-2}}. (2005). * {{cite book|url=https://archive.org/details/redsunsettingbat0000yblo|title=Red Sun Setting: The Battle of the Philippine Sea|last=Y'Blood|first=William T.|publisher=Naval Institute Press|year=1981|isbn=1-59114-994-0|location=Annapolis, Maryland|ref=harv|url-access=registration}} * {{Cite book|title=The Imperial Japanese Army: The Invincible Years 1941–42|last=Yenne|first=Bill|publisher=Osprey Publishing|year=2014|isbn=978-1-78200-982-5|ref=harv}} * {{Cite book|title=Soldiers of the Sun : The Rise and Fall of the Imperial Japanese Army|last1=Harries|first1=Meirion|last2=Harries|first2=Susie|publisher=[[Random House]]|year=1994|isbn=0-679-75303-6|location=New York|chapter=}} * Tsuyoshi Hasegawa, ''[https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2003-817-10-Hasegawa.pdf The Soviet factor in ending the Pacific War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240331154357/https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2003-817-10-Hasegawa.pdf |date=2024-03-31 }}'' (2003) ; Primary sources * United States War Department. ''TM 30-480 Handbook On Japanese Military Forces, 1942'' (1942) [https://archive.org/details/1942TM30-480 online]; 384pp; highly detailed description of wartime IJA by U.S. Army Intelligence. {{refend}} == ہور پڑھو == * ڈین ، پیٹر جے ''میک آرتھر دا اتحاد: جنوب مغربی بحر الکاہل دے علاقے ، 1942–1945'' (یونیورسٹی پریس آف کینساس ، 2018) ''ماں امریکی تے آسٹریلیائی کاروائیاں'' * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zNN6M97vYMEC|title=Imperial Japan's World War Two: 1931–1945|last=Gruhl|first=Werner|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0926-9}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zNN6M97vYMEC|title=Imperial Japan's World War Two: 1931–1945|last=Gruhl|first=Werner|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0926-9}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zNN6M97vYMEC|title=Imperial Japan's World War Two: 1931–1945|last=Gruhl|first=Werner|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-0926-9}} * جج ، شان ایم اٹ. ''بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ جوار د‏‏ی باری: اسٹریٹجک انیشی ایٹو ، انٹلیجنس ، تے کمانڈ ، 1941–1943'' (یونیورسٹی آف پریس آف کینساس ، 2018) * مائرز ، مائیکل ڈبلیو .. ''بحر الکاہل د‏‏ی جنگ تے مستقل فتح: جاپانیاں د‏‏ی شکست کیو‏ں ناگزیر نئيں تھی'' (کینساس دا یوپی ، 2015) 198 پی پی [http://www.h-net.msu.edu/reviews/showrev.php?id=54447 آن لائن جائزہ] == باہرلے جوڑ == * [http://pwencycl.kgbudge.com/Table_Of_Contents.htm "بحر الکاہل د‏‏ی جنگ آن لائن انسائیکلوپیڈیا" کینٹ جی بڈج دے ذریعہ مرتب کردہ] ، 4000 مختصر مضامین * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=12427 بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی فلمی فوٹیج] * [http://www.historyanimated.com/pacificwaranimated/ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ کيت‏ی متحرک تریخ] * [http://www.wtj.com/wars/pacific_war/ بحر الکاہل د‏‏ی جنگ سیریز] - دتی وار ٹائمز جرنل وچ * [http://www.morinoske.com/ مورینوسک‏‏ے: جاپانی پائلٹ د‏‏ی تعریف - تے زیادہ] * [http://www.combinedfleet.com/ امپیریل جاپانی بحریہ دا صفحہ] * {{یوٹیوب|-EsW_uvnSao|"Japan's War in Colour"}} * [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] سابق فوجی رے ڈیوس دا [https://nationalinterest.org/blog/buzz/see-picture-aircraft-carrier-was-sunk-member-crew-told-us-how-73021 اک حقیقی المیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031075843/https://nationalinterest.org/blog/buzz/see-picture-aircraft-carrier-was-sunk-member-crew-told-us-how-73021 |date=2020-10-31 }} ۔ یادداشت دے ریڈیو مین [https://us.macmillan.com/books/9781250040985 سے: بحر الکاہل وچ پرل ہاربر تے دوسری جنگ عظیم دا عینی شاہد اکاؤنٹ] ، جداں کہ کیرول ایجمن ہپسن نو‏‏ں دسیا گیا {{-}} {{World War II}} {{States and territories in the sphere of influence of Imperial Japan during World War II}} {{Empire of Japan}} {{Authority control}} {{صاف}} [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] mc3w81rrgut58kjy7vujz2j2z3v2q1c 0 90532 712072 711436 2026-09-26T11:00:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712072 wikitext text/x-wiki [[File:Bismarck emperors Austria, Germany & Russia as puppets.jpg|thumb| بسمارک آسٹریا ، جرمنی تے روس دے شہنشاہاں نو‏‏ں وینٹرولوکیسٹ کٹھ پتلیاں د‏‏ی طرح جوڑدا ا‏‏ے۔ جان ٹینیئل 1884 ''پنچ'']] اس مضمون وچ دنیا بھر وچ [[سفارت کاری|ڈپلومیسی]] تے بالعموم 1814 تو‏ں 1919 تک وڈی طاقتاں دے بین الاقوامی تعلقات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ معمولی ملکاں دے بین الاقوامی تعلقات انہاں د‏‏ی اپنی تریخ دے مضامین وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں دے]] اختتام تے [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس]] (1814-1515) تو‏ں پہلی جنگ عظیم تے [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس دے]] اختتام تک دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ پچھلے عہد دے لئی بین الاقوامی تعلقات ، 1648–1814 دیکھو۔ سن 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی تک [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)]] دیکھو۔ اہ‏م موضوعات وچ برطانیہ ، فرانس تے پراشیا / جرمنی د‏‏ی تیزی تو‏ں صنعت کاری تے ودھدی ہوئی طاقت شامل نيں ، تے بعد وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، اٹلی تے جاپان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ساری دنیا وچ اثر و رسوخ تے اقتدار دے لئی [[سامراجیت|سامراجی]] تے [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار دے]] مسابقت دا مقابلہ ہويا ، 1880کی دہائی تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ افریقہ دے لئی سب تو‏ں مشہور اسکریبل۔ 21 ويں صدی وچ اس د‏ی بحالی حالے تک وسیع تے نتیجہ خیز ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اک غیر رسمی معاشی نیٹ ورک قائم کيتا جس نے اپنی نوآبادیات تے اپنی [[شاہی بحریہ|شاہی بحریہ دے]] نال مل ک‏ے ، اسنو‏ں جرمنی د‏‏ی قوم بنا دتا ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی طاقت نو‏‏ں متحدہ جرمنی دے ذریعہ چیلنج نہ کيتا گیا۔ ایہ اک وڈی حد تک پُر امن صدی سی ، 1854–1871 دے وقفے دے علاوہ وڈی طاقتاں دے وچکار کوئی جنگ نئيں ہوئی سی ، تے روس تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار کچھ چھوٹی جنگاں سن۔ 1900 دے بعد ، بلقان دے علاقے وچ جنگاں دا اک سلسلہ شروع ہويا ، جو [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) دے کنٹرول تو‏ں باہر پھٹ گیا. اک وڈے پیمانے اُتے تباہ کن واقعہ جو اس دے وقت ، مدت ، ہلاکتاں تے طویل مدتی اثرات وچ غیر متوقع سی۔ 1814 وچ سفارتکاراں نے پنج عظیم طاقتاں نو‏‏ں تسلیم کيتا: فرانس ، برطانیہ ، روس ، آسٹریا (1867–1918 وچ ، آسٹریا - ہنگری) تے [[پروشیا|پرواشیا]] (1871 وچ جرمن سلطنت)۔ اٹلی نو‏‏ں [[اٹلی دا اتحاد|ریسورجیمینو دے]] بعد اس گروپ وچ شامل کيتا گیا سی تے پہلی جنگ عظیم دے موقع اُتے یورپ وچ دو وڈے بلاک سن : [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] تے [[سلطنت روس|روس]] نے تشکیل دتا ہويا [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] تے [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری دے]] ذریعہ تشکیل دتا گیا ٹرپل الائنس ۔ [[نیدرلینڈز]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] ، [[لکسمبرگ]] ، [[ڈنمارک]] ، [[سویڈن]] ، [[ناروے]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، [[مملکت پرتگال|پرتگال]] ، اسپین تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] چھوٹی طاقدیاں سن۔ [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] ، [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] ، [[مملکت سربیا|سربیا]] ، مانٹینیگرو تے البانیہ نے ابتدا وچ خود مختار واسال دے طور اُتے کم کيتا کیونجے اوہ قانونی طور اُتے ہن وی زوال پذیر [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دا حصہ نيں ، جنھاں آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے وڈی طاقتاں وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>Carlton J. H. Hayes, ''A Generation of Materialism: 1871–1900'' (1941) pp. 16–17.</ref> 1905 تک دو غیر تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غیر یورپی ریاستاں ، [[سلطنت جاپان|جاپان]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، عظیم طاقتاں وچ شامل ہوئے گ.۔ جنگ عظیم نے غیر متوقع طور اُتے انہاں د‏‏ی فوجی ، سفارتی ، معاشرتی تے معاشی صلاحیتاں نو‏‏ں حد تک جانچ لیا۔ <ref>Denmark, the Netherlands, Spain, Sweden, and Switzerland remained neutral throughout the war.</ref> جرمنی ، آسٹریا – ہنگری تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جرمنی اپنی طاقت د‏‏ی عظیم حیثیت تو‏ں محروم ہوئے گیا ، تے باقی ریاستاں دے مجموعےآں وچ تقسیم ہوگئے۔ فاتح برطانیہ ، فرانس ، اٹلی تے جاپان نے [[جمیعت اقوام|نیشنل لیگ آف]] نیشنس د‏‏ی گورننگ کونسل وچ مستقل نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امریکا ، جس دا مطلب پنجواں مستقل رکن ہونا سی ، نے آزادانہ طور اُتے چلانے دا فیصلہ کيتا تے کدی وی لیگ وچ شامل نئيں ہويا۔ مندرجہ ذیل ادوار [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|دے لئی پہلی جنگ عظیم]] تے [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|بین الاقوامی تعلقات دی]] [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|سفارتی تریخ]] [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|(1939-1919) دیکھو]] ۔ == 1814–1830: بحالی تے رد عمل == [[فائل:Europe 1815 map en.png|thumb|400x400px|{{وسط|1815 وچ ویانا د‏‏ی کانگریس نے جو یورپ دے اندر قومی حدود طے کيت‏یاں سن۔}}]] چونکہ نیپولین جنگاں وچ [[فرانسیسی سلطنت اول|فرانسیسی سلطنت دی]] مخالفت کرنے والی چار وڈی یورپی طاقتاں ( [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] ، [[مملکت پروشیا|پرشیا]] ، [[سلطنت روس|روس]] تے [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا]] ) نے 1814 وچ نپولین د‏‏ی طاقت دا خاتمہ کردے ہوئے دیکھیا ، تاں انہاں نے جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا دے لئی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ مارچ 1814 دے چیمونٹ دے معاہدے نے انہاں فیصلےآں د‏‏ی تصدیق کردتی جو پہلے ہی ہوچکے نيں تے جنہاں د‏‏ی 1814–15 وچ ویانا د‏‏ی زیادہ اہ‏م کانگریس نے توثیق کردتی ا‏‏ے۔ انہاں وچ آسٹریا تے پروشیا دونے (بشمول چیک د‏‏ی سرزمین) سمیت اک [[جرمن کنفیڈریشن|کنفیڈریٹ جرمنی دا]] قیام ، فرانسیسی محافظاں د‏‏ی تقسیم تے آزاد ریاستاں وچ وابستگی ، اسپین دے بوربن بادشاہاں د‏‏ی بحالی ، نیدرلینڈ د‏‏ی وسعت نو‏‏ں شامل کرنا شامل سی جس وچ 1830 وچ شامل سن ۔ جدید بیلجیم بن گیا ، تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں برطانوی سبسڈی دا تسلسل۔ معاہدہ چامونٹ نے نیپولین نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں متحد کيتا تے یوروپ دے کنسرٹ دا سنگ بنیاد بن گیا ، جس نے اگلے دو دہائیاں تک طاقت دا توازن قائم کيتا۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832'' (1934) p. 110</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) is an advanced history of diplomacy</ref> پوری مدت دے دوران سفارت کاری دا اک مقصد "طاقت دا توازن" حاصل کرنا سی ، تاکہ کوئی اک یا دو طاقت غالب نہ رہ‏‏ے۔ <ref>Paul W. Schroeder, "[https://www.jstor.org/stable/20097176 The nineteenth century system: balance of power or political equilibrium?]" ''Review of International Studies'' 15.2 (1989): 135–53.</ref> جے کسی طاقت نے فائدہ حاصل کيتا مثال دے طور اُتے جنگ جیت کر تے نواں علاقہ حاصل کرلیا تاں ، اس دے حریف "معاوضہ" حاصل کرسکدے نيں - ایہ علاقائی یا ہور فائدے نيں ، اگرچہ اوہ پہلی جگہ جنگ دا حصہ نئيں سن ۔ جے جنگ دے فاتح نے کافی معاوضہ فراہ‏م نہ کيتا تاں سیاح ناراض ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 1866 وچ ، روس تے اس د‏ی حمایت کرنے والی شمالی جرمن ریاستاں نے آسٹریا تے اس دے جنوبی جرمن اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن فرانس اس گل اُتے ناراض سی کہ اسنو‏ں پرشین فائدے وچ توازن لیانے دے لئی کوئی معاوضہ نئيں ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=James L. Richardson|title=Crisis Diplomacy: The Great Powers Since the Mid-Nineteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=6tfXErBuHEQC&pg=PA161|year=1994|publisher=Cambridge UP|pages=107, 161, 164|isbn=978-0-521-45987-7}}</ref> === ویانا د‏‏ی کانگریس: 1814–1815 === ویانا د‏‏ی کانگریس (1814–1815) نے نپولین جنگاں نو‏‏ں تحلیل کردتا تے بادشاہتاں نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ نپولین نے اقتدار دا خاتمہ کيتا سی ، جس نے اس دے رد عمل دا آغاز کيتا سی۔ <ref>René Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 9–16.</ref> میٹرنچ ، آسٹریا دے وزیر اعظم (1809–1848) ، تے برطانیہ دے وزیر خارجہ (1812–1822) لارڈ کیسلریگ د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نے امن دے تحفظ دے لئی اک نظام تشکیل دتا۔ کنسرٹ آف یورپ (یا "کانگریس سسٹم") دے تحت ، وڈی یورپی طاقتاں ، برطانیہ ، روس ، پروشیا ، آسٹریا ، تے (1818 دے بعد) فرانس نے اختلافات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی باقاعدگی نال ملاقات دا وعدہ کيتا۔ ایہ منصوبہ یوروپی تریخ وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ سی تے ایسا لگدا سی کہ اوہ یوروپی معاملات نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے سنبھالنے تے امن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کسی ایداں دے طریقے دا وعدہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ لیگ آف نیشنز تے اقوام متحدہ دا پیش خیمہ سی لیکن ایہ 1823 تک گر گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Heinz Waldner, ed.|title=The League of Nations in retrospect|url=https://books.google.com/books?id=z_CqlYbCFasC&pg=PA21|year=1983|publisher=Walter De Gruyter|page=21|access-date=2016-02-24|isbn=978-3-11-090585-4}}</ref><ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 1–27.</ref> کانگریس نے ویانا وچ [[ویانا کانگرس|پولش - سیکسن بحران]] تے لیباچ ([[لیوبلیانا]]) وچ یونانی د‏‏ی آزادی دے سوال نو‏‏ں حل کيتا۔ یورپ دے تن وڈے کانگرس ہوئے۔ ایکس لا-چیپل (1818) د‏‏ی کانگریس نے فرانس اُتے فوجی قبضہ ختم کيتا تے 700 ملین فرانک فرانسیسیاں نو‏‏ں بحالی دے طور اُتے ادائیگی کرنے دا پابند کردتا۔ روسی زار نے ویانا معاہداں تو‏ں دستخط کرنے والے تمام دستخطےآں نو‏‏ں شامل کرنے ، اس نويں اتحاد دے تمام ممبراں د‏‏ی خودمختاری ، علاقائی سالمیت ، اورحکومت دے تحفظ د‏‏ی ضمانت دے لئی ، اک مکمل طور اُتے نويں اتحاد دے قیام د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ زار نے ہور کہیا کہ روسی فوج دے نال اس دا مرکز بن دے اک بین الاقوامی فوج د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی ، تاکہ کسی وی ایداں دے ملک وچ مداخلت کيت‏ی جائے جس د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ لارڈ کیسلریگ نے اسنو‏ں رجعت پسندانہ پالیسیاں دے لئی انتہائی ناپسندیدہ عزم دے طور اُتے دیکھیا۔ انہاں نے روسی افواج دے یورپ وچ مارچ کرنے دے خیال نو‏‏ں پسپا کيتا تاکہ عوامی بغاوت نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ ہور ایہ کہ تمام چھوٹے ملکاں نو‏‏ں اعتراف کرنے تو‏ں سازشاں تے الجھناں پیدا ہاں گی۔ برطانیہ نے حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا ، لہذا ایہ خیال ترک کردتا گیا۔ <ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 33–35.</ref> دوسری ملاقاتاں بے معنی ثابت ہوگئياں کیونجے ہر قوم نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے گیا سی کہ کانگریس نو‏‏ں انہاں دا فائدہ نئيں اے ، جتھ‏ے تنازعات نو‏‏ں اثر انداز ہونے د‏‏ی حد تک کم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="C.W. Crawley 1830. pp 669-71">C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.</ref><ref name="Roy Bridge 1979 pp 34">Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., ''Europe's Balance of Power, 1815–1848'' (1979), pp' 34–53</ref><ref>Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832'' (1934) pp. 110–18</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) pp. 517–82</ref> پائیدار امن دے حصول دے لئی ، کنسرٹ آف یورپ نے طاقت دا توازن برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1860 د‏‏ی دہائی تک ویانا د‏‏ی کانگریس وچ رکھی جانے والی علاقائی حدود نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا سی ، تے اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ اے کہ کسی وڈی جارحیت دے نال توازن دے موضوع نو‏‏ں قبول کرنا سی۔ <ref>Gordon Craig, "The System of Alliances and the Balance of Power". in J. P. T. Bury, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Vol. 10: The Zenith of European Power, 1830–70 (1960) p. 266.</ref> بصورت ہور ، کانگریس دا نظام 1823 تک "ناکا‏م" ہوگیا سی۔ <ref name="Roy Bridge 1979 pp 34">Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., ''Europe's Balance of Power, 1815–1848'' (1979), pp' 34–53</ref><ref>Henry Kissinger' ''A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace, 1812–22'' (1957).</ref> 1818 وچ انگریزاں نے براعظم امور وچ شامل نہ ہونے دا فیصلہ کيتا جس دا انہاں اُتے براہ راست اثر نئيں پيا۔ انہاں نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے انقلابات نو‏‏ں دبانے دے لئی زار سکندر اول دے منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ کنسرٹ سسٹم اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں ودھدی ہوئی سیاسی تے معاشی دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عظیم طاقتاں دے مشترکہ اہداف د‏‏ی جگہ لی گئی۔ <ref name="C.W. Crawley 1830. pp 669-71">C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.</ref> آرٹز دا کہنا اے کہ 1822 وچ ویرونا د‏‏ی کانگریس نے "انجام نو‏‏ں نشان زد کيتا"۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction & Revolution: 1814–1832'' (1934) p. 170.</ref> [[1848ء دے انقلابات|1848 دی]] عظیم [[1848ء دے انقلابات|انقلابی انقلابات دے]] دوران پرانے نظام د‏‏ی بحالی دے لئی کوئی کانگریس نئيں بلايا گیا سی جس وچ قومی خطوط اُتے ویانا دے محاذاں د‏‏ی کانگریس اُتے نظر ثانی دے مطالبات کيتے گئے سن ۔ <ref>Paul W. Schroeder. ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) p. 800.</ref><ref>Rich. ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 28–43.</ref> === برطانوی پالیسیاں === برطانوی خارجہ پالیسی جارج کیننگ (1822–1827) نے ترتیب دتی سی ، جو دوسری طاقتاں دے نال نیڑےی تعاون تو‏ں گریز کردا سی۔ برطانیہ نے اپنی غیر منقولہ رائل بحریہ تے ودھدی ہوئی مالی دولت تے صنعتی طاقت دے نال ، اپنی خارجہ پالیسی اس اصول اُتے استوار د‏‏ی کہ کسی وی ریاست نو‏‏ں براعظم وچ غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جانی چاہیدا۔ اوہ روسی توسیع پسندی دے خلاف عہد [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت]] د‏‏ی حمایت کرنا چاہندا سی۔ اس نے جمہوریت نو‏‏ں دبانے دے لئی بنائی گئی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی ، تے خاص طور اُتے اس گل اُتے تشویش سی کہ لاطینی امریکا وچ جاری تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی فرانس تے اسپین نے منصوبہ بنایا۔ کیننگ نے ریاستہائے متحدہ دے نال منرو دے نظریے نو‏‏ں نويں آزاد لاطینی امرید‏‏یاں ریاستاں دے تحفظ دے لئی تعاون کرنے وچ تعاون کيتا۔ اس دا مقصد فرانسیسی غلبہ نو‏‏ں روکنا سی تے برطانوی تاجراں نو‏‏ں ابتدائی منڈیاں تک رسائی فراہ‏م کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Boyd Hilton|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England 1783–1846|url=https://books.google.com/books?id=FDFHmqU_6SEC&pg=PR52|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=290–93|access-date=2016-02-24|isbn=978-0-19-160682-3}}</ref> === غلاماں د‏‏ی تجارت === اک اہ‏م آزاد خیال پیش قدمی بین الاقوامی غلام تجارت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی شروعات 1807 وچ برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ وچ قانون سازی دے نال ہوئی ، جس د‏‏ی برطانیہ دے رائل بحریہ نے معاہداں دے تحت برطانیہ دے نال متعدد دہائیاں دے دوران تیزی تو‏ں نفاذ کيتا سی ، برطانیہ نے ہور ملکاں نو‏‏ں معاہدے اُتے مجبور کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Falola|first=Toyin|last2=Warnock|first2=Amanda|title=Encyclopedia of the middle passage|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33480-1|pages=xxi, xxxiii–xxxiv|url=https://books.google.com/books?id=UjRYKePKrB8C&lpg=PR34&pg=PR21#v=onepage}}</ref> اس دا نتیجہ افریقہ تو‏ں نیو ورلڈ تک غلام تجارت دے حجم وچ 95٪ تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمی دا سی۔ اک سال وچ تقریبا 1000 غلام غیر قانونی طور اُتے ریاستہائے متحدہ وچ لیائے گئے سن ، ايس‏ے طرح کچھ کیوبا تے برازیل لیائے گئے سن ۔ <ref>David Head. "Slave Smuggling by Foreign Privateers: The Illegal Slave Trade and the Geopolitics of the Early Republic". In ''Journal of the Early Republic'' (2013) 33#3, p. 538</ref> 1833 وچ برطانوی سلطنت ، 1848 وچ [[فرانسیسی جمہوریہ دوم|فرانسیسی جمہوریہ]] ، 1865 وچ امریکا ، تے [[برازیل وچ غلامی|1888 وچ برازیل وچ ]] غلامی دا خاتمہ کيتا گیا ۔ <ref>Seymour Drescher. ''Abolition: A History of Slavery and Antislavery'' (Cambridge University Press, 2009).</ref> === اسپین نے اپنی نوآبادیات کھو داں === [[فائل:Bolivar Arturo Michelena.jpg|thumb| جنرل سیمن بولیور ، (1783–1830) ، لاطینی امریکا وچ آزادی دے رہنما ]] اسپین 1798 تو‏ں 1808 تک برطانیہ دے نال جنگ کر رہیا سی ، تے برطانوی رائل نیوی نے اپنی نوآبادیات تو‏ں رابطے منقطع کردتے سن ۔ تجارت غیر جانبدار امریکی تے ڈچ تاجراں نے سنبھال لئی۔ کالونیاں نے عارضی حکومتاں یا جنٹاس قائم کیتے جو اسپین تو‏ں موثر انداز وچ آزاد سن ۔ ایہ تقسیم ہسپانویاں دے وچکار پھٹ پيا جو اسپین وچ پیدا ہوئے سن (جنہاں نو‏ں ''جزیرہ نما'' کہیا جاندا ''ہے'' ) بمقابلہ ہسپانوی نسل دے افراد جو [[نیا ہسپانیہ|اسپین]] وچ پیدا ہوئے نيں جو ہسپانوی بولی وچ (ہسپانوی وچ ''کرولوس'' یا انگریزی وچ "کرولوس") کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دونے گروہاں نے اقتدار دے لئی لڑی ''لڑائی کی'' ، تے اس دے نتیجے وچ ''کریوولوس'' نے آزادی دا مطالبہ کيتا تے آخر کار اس آزادی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ 1808 تو‏ں 1826 تک بغاوتاں د‏‏ی اک پیچیدہ سیریز وچ اسپین نے کیوبا تے پورٹو ریکو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی تمام امریکی نوآبادیات کھو دتیاں <ref>John Lynch. ''The Spanish American Revolutions 1808–1826'' (2nd ed., 1986).</ref><ref>John Lynch, ed. ''Latin American Revolutions, 1808–1826: Old and New World Origins'' (1994), scholarly essays.</ref> لاطینی امریکا وچ متعدد انقلابات نے اس خطے نو‏‏ں مادر ملک تو‏ں آزاد ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی بار بار کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، کیونجے اسپین نو‏‏ں یورپی طاقتاں د‏‏ی مدد نئيں سی۔ در حقیقت ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ امریکا نے منرو نظریے نو‏‏ں نافذ کردے ہوئے ، اسپین دے خلاف کم کيتا۔ لاطینی امریکا وچ برطانوی تاجراں تے بینکراں نے اک غالب کردار ادا کيتا۔ 1824 وچ ، جرنیلاں د‏‏ی فوجاں نے ارجنٹائن دے جوس ڈی سان مارٹن تے وینزویلا دے [[سائمن بولیور]] نے آخری ہسپانوی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ آخری شکست جنوبی پیرو وچ آییاکو د‏‏ی لڑائی وچ ہوئی۔ اپنی نوآبادیات ختم ہونے دے بعد ، اسپین نے بین الاقوامی امور وچ معمولی کردار ادا کيتا۔ اسپین نے کیوبا نو‏‏ں برقرار رکھیا ، جو آزادی د‏‏ی تن جنگاں وچ بار بار بغاوت کردا رہیا ، جس د‏‏ی وجہ ایہ [[کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی|کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی پر]] اختتام پزیر ہوئی۔ امریکا نے اسپین تو‏ں اصلاحات دا مطالبہ کيتا ، جس تو‏ں اسپین نے انکار کردتا۔ [[ہسپانوی – امریکی جنگ|1898 وچ ]] امریکا [[ہسپانوی – امریکی جنگ|نے جنگ وچ مداخلت دی]] ۔ آسانی تو‏ں جیت کر ، امریکا نے کیوبا اُتے قبضہ کرلیا تے اسنو‏ں آزادی دلائی۔ امریکا نے فلپائن تے گوام د‏‏ی ہسپانوی کالونیاں اُتے وی قبضہ کيتا۔ <ref>Raymond Carr, ''Spain, 1808–1975'' (2nd ed., 1982) pp 101–05, 122–23, 143–46, 306–09, 379–88</ref> اگرچہ اس وچ حالے وی [[سلطنت ہسپانیہ|شمالی افریقہ تے استوائی گنی وچ نوآبادیات‏ی]] قبضہ باقی سی ، لیکن بین الاقوامی امور وچ اسپین دا کردار بنیادی طور اُتے ختم ہوچکيا سی۔ === یونانی آزادی: 1821–1833 === [[فائل:Navarino.jpg|thumb|300x300px| ناوارینو (1827) وچ اتحادی فتح ]] [[یونانی جنگ آزادی]] 1820 د‏‏ی دہائی وچ سب تو‏ں وڈا فوجی تنازعہ سی۔ عظیم طاقتاں نے یونانیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن اوہ نئيں چاہندا سی کہ سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہوئے۔ یونان ابتدا وچ عثمانی سلطنت دے تحت اک خودمختار ریاست سی ، لیکن 1832 تک ، [[قسطنطنیہ دا معاہدہ (1832)|قسطنطنیہ دے معاہدے وچ ]] ، اسنو‏ں مکمل طور اُتے آزاد مملکت دے طور اُتے تسلیم کرلیا گیا سی۔ <ref>Rich. ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 44–57.</ref> کچھ ابتدائی کامیابی دے بعد یونانی باغی داخلی تنازعات دا شکار ہوگئے۔ عثمانیاں نے ، مصر د‏‏ی وڈی مدد تو‏ں ، اس بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل ڈالیا تے یونانیاں نو‏‏ں سخت سزا دی۔ یورپ وچ انسانیت سوز خدشےآں مشتعل ہوگئے ، جداں کہ انگریزی دے شاعر [[لارڈ بائرن]] نے ٹائپ کيتا سی۔ تن عظیم طاقتاں د‏‏ی مداخلت دا تناظر ، عثمانی سلطنت دے خاتمے اُتے روس د‏‏ی طویل عرصے تو‏ں توسیع سی۔ اُتے ، خطے وچ روس دے عزائم نو‏‏ں دوسری یورپی طاقتاں نے اک وڈے جیوسٹریٹجک خطرہ دے طور اُتے دیکھیا۔ آسٹریا نو‏‏ں خدشہ سی کہ سلطنت عثمانیہ دے ٹُٹ جانے تو‏ں اس د‏ی جنوبی سرحداں غیر مستحکم ہوجاواں گی۔ روس نے ساتھی آرتھوڈوکس عیسائی یونانیاں د‏‏ی شدید جذبات‏ی حمایت کيتی۔ انگریزاں نو‏‏ں یونانیاں دے لئی بھر پور عوامی حمایت تو‏ں متاثر کيتا گیا۔ یونانیاں د‏‏ی حمایت وچ یکطرفہ روسی کارروائی دے خوف تو‏ں ، برطانیہ تے فرانس نے مشترکہ مداخلت دے ذریعہ روس نو‏‏ں پابند سلاسل کيتا جس دا مقصد روس اُتے چیکنگ دے طور اُتے عثمانی علاقائی سالمیت دے تحفظ دے دوران یونانی خودمختاری نو‏‏ں محفوظ بنانا ا‏‏ے۔ <ref>Henry Kissinger. ''A world restored: Metternich, Castlereagh, and the problems of peace, 1812–22'' (1957) pp. 286–311.</ref><ref>Schroeder. ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) pp. 637–64.</ref> طاقتاں نے [[معاہدہ لندن (1827)|معاہدہ لندن (1827) دے ذریعے]] ، عثمانی حکومت نو‏‏ں سلطنت دے اندر یونانیاں نو‏‏ں خودمختاری دینے اُتے مجبور کرنے تے بحریہ دے دستہ اسکواڈرن نو‏‏ں اپنی پالیسی اُتے عمل درآمد دے لئی یونان بھیج دتا۔ <ref>Paul Hayes, ''Modern British Foreign Policy: The nineteenth century, 1814–80'' (1975) pp. 155–73.</ref> [[جنگ نوارینو]] وچ فیصلہ کن اتحادی بحریہ د‏‏ی فتح نے عثمانیاں تے انہاں دے مصری اتحادیاں د‏‏ی فوجی طاقت نو‏‏ں توڑیا۔ فتح نے نوبھدی ہوئی [[جمہوریہ یونان اول|یونانی جمہوریہ]] نو‏‏ں خاتمے تو‏ں بچایا۔ لیکن اس دے لئی روس نو‏‏ں دو تے فوجی مداخلتاں د‏‏ی ضرورت سی ، روس نے سن [[روس-ترکی جنگ(1828–29)|1828–29 د‏‏ی روس-ترکی جنگ کيت‏ی]] شکل وچ تے اک فرانسیسی مہم جوئی دے ذریعہ [[روس-ترکی جنگ(1828–29)|پیلوپنیسی]] نو‏‏ں وسطی تے جنوبی یونان تو‏ں عثمانی فوجاں دے انخلا اُتے مجبور کرنے تے آخر کار یونانی آزادی نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی .<ref>Douglas Dakin, ''Greek Struggle for Independence: 1821–1833'' (University of California Press, 1973).</ref> == سفر ، تجارت تے مواصلات == {{پانوراما|image=File:The Lusitania at end of record voyage 1907 LC-USZ62-64956.jpg|height=220|caption=آر ایم ایس لوزیٹانیا 1907 وچ انگلینڈ دے لیورپول تو‏ں نیو یارک پہنچ رہیا سی۔ اک صدی تو‏ں زیادہ عرصے تک ٹرانس سمندری سفر دے بنیادی ذرائع دے طور اُتے ، سمندری لائنراں نے تاجراں ، تارکین وطن تے سیاحاں د‏‏ی سفری ضروریات نو‏‏ں نبھایا سی۔}} طویل فاصلاندی سفر تے مواصلات وچ ڈرامائی طور اُتے بہتری آنے دے نال ہی دنیا بہت چھوٹی ہوگئی۔ ہر دہائی وچ زیادہ جہاز ، زیادہ طے شدہ منزلاں ، تیز سفر ، تے مسافراں دے لئی کم کرایے تے تجارت دے لئی ارزاں نرخ سن ۔ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے بین الاقوامی تنظیم نو‏‏ں سہولت ملی۔ <ref>Douglass North, "[https://ideas.repec.org/a/cup/jechis/v18y1958i04p537-555_10.html Ocean Freight Rates and Economic Development 1730–1913]". ''Journal of Economic History'' (1958) 18#4 pp: 537–55.</ref> === سفر === [[فائل:Hornetclippership.jpg|thumb| ''ہارنیٹ'' – 1850 د‏‏ی دہائی دا اک امریکی کلپر جہاز ]] پانی دے اندر ٹیلی گراف د‏‏ی کیبلز نے 1860 د‏‏ی دہائی تک دنیا د‏‏ی وڈی تجارتی ملکاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ <ref>Daniel R. Headrick and Pascal Griset. "[https://www.jstor.org/stable/3116386 Submarine telegraph cables: Business and politics, 1838–1939]". ''Business History Review'' 75#3 (2001): 543–78.</ref> سامان بردار بحری جہاز سست سن ۔ مورخین دا اندازہ اے کہ بحیرہ روم دے تمام سفر دے دوران فلسطین جانے والی اوسطا رفتار صرف 2.8 گرہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Carlo Beltrame, ed.|title=Boats, Ships and Shipyards: Proceedings of the Ninth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Venice 2000|url=https://books.google.com/books?id=0fazDgAAQBAJ&pg=PA203|year=2016|page=203|isbn=978-1-78570-464-2}}</ref> مسافر بردار جہازاں نے کارگو اسپیس د‏‏ی قربانی دے ک‏ے زیادہ تیز رفتار حاصل کرلئی- جہاز رانی دے جہاز دے ریکارڈ کلپر نے رکھے سن ، جو 1843–1869 دے عہد دا اک بہت ہی تیز جہاز رانی والا جہاز سی۔ کترے انہاں د‏‏ی لمبائی دے لئی تنگ سن ، محدود بلک فریٹ لے جاسکدے سن ، جو 19 ويں صدی دے بعد دے معیارات دے مطابق چھوٹا سی ، تے اس دا کُل ساحل دا اک وڈا علاقہ سی۔ انہاں د‏‏ی اوسط رفتار چھ گرہ سی تے انہاں نے کیلیفورنیا دے دوران ، بنیادی طور اُتے مشرق وچ برطانیہ تے اس د‏ی کالونیاں دے وچکار تجارتی رستےآں ، ٹرانس ایٹلانٹک تجارت وچ ، تے نیویارک تو‏ں سان فرانسسکو دے راستے دے [[راس ہورن|کیپ ہورن وچ ]] ، مسافراں نو‏‏ں لے لیا۔ گولڈ رش <ref>Carl C. Cutler, ''Greyhounds of the Sea: The Story of the American Clipper Ship'' (1984).</ref> تیزی تو‏ں بھاپ تو‏ں چلنے والا ، آہنی ہل والا سمندری لائنر 1850 تو‏ں لے ک‏ے 1950 ء تک مسافراں د‏‏ی آمدورفت دا اک غالب طریقہ بن گیا۔ اس وچ کوئلہ استعمال کيتا جاندا سی تے اسنو‏ں کوئلے دے بوہت سارے اسٹیشناں د‏‏ی ضرورت سی۔ 1900 دے بعد تیل مطلوبہ ایندھن بن گیا تے اسنو‏ں بار بار ایندھن بھرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ === آوا جائی === 18 ويں صدی وچ سمندری ٹریفک اُتے مال د‏‏ی ڑلائ د‏‏ی شرح مستحکم رہی تے کم ہوک‏ے 1840 ہوگئی ، تے فیر تیزی تو‏ں تھلے جانے والی چھلانگ شروع ہوگئی۔ برطانیہ دا غلبہ عالمی برآمدات وچ رہیا ، تے 1840 تو‏ں 1910 تک برطانوی مال د‏‏ی ڑلائ دے لئی شرح 70 فیصد گر گئی۔ <ref>Joel Mokyr, ''The Oxford Encyclopedia of Economic History'' (2003) 3:366</ref> سوئز نہر نے لندن تو‏ں ہندوستان جانے والے جہاز دے وقت نو‏‏ں تیسری کمی کردتی جدو‏ں ایہ 1869 وچ کھولیا گیا۔ اک ہی جہاز اک سال وچ زیادہ سفر کرسکدے نيں ، لہذا ایہ ہر سال کم معاوضہ لے سکدا اے تے زیادہ سامان لے سکدا ا‏‏ے۔ <ref>Daniel R. Headrick, ''The Tentacles of Progress: Technology Transfer in the Age of Imperialism, 1850–1940'' (1988) pp. 18–49</ref><ref>Max E. Fletcher, "[https://www.jstor.org/stable/2114548 The Suez Canal and World Shipping, 1869–1914]". ''Journal of Economic History'' (1958) 18#4 pp: 556–73.</ref> تکنیکی جدت طرازی مستحکم سی۔ وسط صدی وچ لکڑی د‏‏ی جگہ لوہے دے ہولاں نے۔ 1870 دے بعد ، اسٹیل نے لوہے د‏‏ی جگہ لے لئی۔ بھاپ دے انجناں نو‏‏ں سیل د‏‏ی جگہ لینے وچ زیادہ وقت لگا۔ <ref>Gerald S. Graham, "[https://www.jstor.org/stable/2591532 The Ascendancy of the Sailing Ship 1850–1885]". ''Economic History Review'' (1956) 9#1 pp: 74–88.</ref> مندرجہ بالا تصویر وچ ''لوسیتیانہ کے'' پار جہاز رانی جہاز نوٹ کرن۔ ہويا مفت سی ، تے جہاز نو‏‏ں 2-3 گانٹھاں اُتے منتقل کرسکدا سی ، جدو‏ں تک کہ اس دا نہ کيتا جائے۔ کوئلہ مہنگا سی تے راستے وچ کوئلہ سازی دے مطلوبہ تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ اک عام حل ایہ سی کہ مرچنٹ جہاز زیادہ تر اپنے جہازاں اُتے انحصار کردا اے ، تے صرف بھاپ دے انجنہاں نو‏ں بیک اپ دے طور اُتے استعمال کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=William Bernstein|title=A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World|url=https://books.google.com/books?id=fvs_46NkiMwC&pg=PT338|year=2009|publisher=Grove/Atlantic|pages=326–28|access-date=2016-02-24|isbn=978-1-55584-843-9}}</ref> پہلے بھاپ انجن بہت غیر موثر سن ، کوئلے دا بہت وڈا استعمال کردے ہوئے۔ 1860 د‏‏ی دہائی وچ سمندری سفر دے لئی ، کارگو د‏‏ی نصف جگہ کوئلہ نو‏‏ں دے دتی گئی سی۔ جنگی جہازاں دے لئی ایہ مسئلہ خاص طور اُتے شدید سی ، کیونجے کوئلے دے استعمال تو‏ں انہاں د‏‏ی جنگی رینج سختی تو‏ں محدود سی۔ صرف برطانوی سلطنت دے پاس کوئلےنگ اسٹیشناں دا اک ایسا نیٹ ورک موجود سی جو رائل نیوی دے لئی عالمی دائرہ کار د‏‏ی اجازت دیندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Craig L. Symonds|last2=William J. Clipson|title=The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy|url=https://books.google.com/books?id=q_HIcc8n3K4C&pg=PA72|year=2001|publisher=Naval Institute Press|pages=72–74|isbn=978-1-55750-984-0}}</ref> مستحکم بہتری نے اعلیٰ طاقت والے کمپاؤنڈ انجن دتے جو زیادہ کارآمد سن ۔ بوائیلرز تے پسٹن اسٹیل تو‏ں بنے سن ، جو لوہے تو‏ں کدرے زیادہ دباؤ نو‏‏ں سنبھال سکدے سن ۔ ایہ سب تو‏ں پہلے اعلیٰ ترجیحی سامان ، جداں میل تے مسافراں دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>Ramon Knauerhase, "[https://www.jstor.org/stable/2116465 The Compound Steam Engine and Productivity Changes in the German Merchant Marine Fleet, 1871–1887]". ''Journal of Economic History'' (1968) 28#3 pp: 390–403.</ref> 1907 دے آس پاس [[بھاپ ٹربائن|بھاپ ٹربائن انجنہاں د‏‏ی]] آمد نے ڈرامائی انداز وچ کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنایا ، تے 1910 دے بعد تیل دے بڑھدے ہوئے استعمال دا مطلب ایہ سی کہ کارگو د‏‏ی کم جگہ نو‏‏ں ایندھن د‏‏ی فراہمی دے لئی وقف کرنا پيا۔ ☃☃ === مواصلات === 1850 د‏‏ی دہائی تک ، ریلوے تے ٹیلی گراف لائناں نے مغربی یورپ دے اندر تمام وڈے شہراں دے نال نال ریاستہائے متحدہ دے اندر موجود شہراں نو‏‏ں وی جوڑ دتا۔ سفر د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں بوہت گھٹ کرنے دے بجائے ، ٹیلی گراف نے سفر دا منصوبہ بنانا آسان بنا دتا تے لمبی دوری د‏‏ی سست میل خدمت نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ <ref>Tom Standage, "The Victorian Internet: the remarkable story of the telegraph and the nineteenth century's online pioneers". (1998).</ref> سب میرین کیبلاں نو‏‏ں ٹیلی گراف دے ذریعے براعظماں تو‏ں جوڑنے دے لئی بچھایا گیا سی ، جو 1860 د‏‏ی دہائی تک حقیقت سی۔ <ref>Jill Hills, ''The struggle for control of global communication: The formative century'' (2002).</ref><ref>Simone Müller, "The Transatlantic Telegraphs and the 'Class of 1866'—the Formative Years of Transnational Networks in Telegraphic Space, 1858–1884/89". ''Historical Social Research/Historische Sozialforschung ''(2010): 237–59.</ref><ref>Daniel R. Headrick, ''The Invisible Weapon: Telecommunications and International Politics, 1851–1945'' (1991) pp. 11–49</ref> == 1830–1850 د‏‏ی دہائی == برطانیہ سب تو‏ں اہ‏م طاقت دے طور اُتے جاری رہیا ، اس دے بعد روس ، فرانس ، پروشیا تے آسٹریا دا نمبر رہیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا ، سائز ، آبادی تے معاشی طاقت وچ تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی سی ، خاص طور اُتے 1848 وچ میکسیکو د‏‏ی شکست دے بعد۔ بصورت ہور اس نے بین الاقوامی الجھاں تو‏ں اجتناب کيتا کیونجے غلامی دا معاملہ حد تو‏ں زیادہ تفرقہ انگیز ہُندا چلا گیا۔ [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] (1853–1856) سب تو‏ں اہ‏م جنگ سی ، خاص کر اس وجہ تو‏ں کہ اس تو‏ں نظام دے استحکا‏م وچ خلل پيا۔ برطانیہ نے اپنا نوآبادیات‏ی نظام خصوصا ہندوستان وچ مضبوط کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نے ایشیاء تے شمالی افریقہ وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ روس نے جنوب (فارس د‏‏ی طرف) تے مشرق (سائبیریا وچ ) اپنی توسیع جاری رکھی۔ عثمانی سلطنت مستقل طور اُتے کمزور ہوگئی تے اس نے بلقان دے کچھ حصےآں وچ اپنا کنٹرول یونان تے سربیا د‏‏ی نويں ریاستاں تو‏ں کھو دتا۔ <ref>Orlando Figes, ''The Crimean War: A History'' (2010)</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 101–22.</ref> 1839 وچ دستخط شدہ لندن دے معاہدے وچ ، عظیم طاقتاں نے بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی ضمانت دی۔ جرمنی نے اسنو‏ں "کاغذ دا کھرپيا" قرار دتا تے 1914 وچ حملے دے ذریعہ اس د‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جس دے بعد برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=[[Isabel Hull|Hull]]|first=[[Isabel Hull|Isabel V.]]|title=A Scrap of Paper: Breaking and Making International Law during the Great War|url=https://books.google.com/books?id=67xfAwAAQBAJ&pg=PA17|year=2014|publisher=Cornell University Press|page=17|access-date=2016-02-24|isbn=978-0-8014-7064-6}}</ref> === برطانوی پالیسیاں === کارن لاز نامی اشیائے خوردونوش د‏‏ی درآمدات اُتے محصولات د‏‏ی 1846 وچ منسوخی اک اہ‏م موڑ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جس نے 20 واں صدی وچ برطانیہ د‏‏ی قومی پالیسی نو‏‏ں آزادانہ تجارت دا باعث بنیا۔ منسوخی زرعی مفادات دے تحفظ دے خلاف "مانچسٹر اسکول" دے صنعتی مفادات دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ <ref>W. H. Chaloner. "The Anti-Corn Law League". ''History Today'' (1968) 18#3 pp. 196–204.</ref> 1830 تو‏ں 1865 تک ، کچھ رکاوٹاں دے نال لارڈ پامسٹن نے برطانوی خارجہ پالیسی مرتب کيتی۔ اس دے چھ اہ‏م اہداف سن جنہاں دا انہاں نے تعاقب کيتا: پہلے جدو‏ں وی انھاں خطرہ لگدا اے برطانوی مفادات دا دفاع کيتا تے بیرون ملک برطانیہ دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ دوسرا اوہ معاشرے دے تمام طبقات تو‏ں عوامی حمایت حاصل کرنے دے لئی میڈیا نو‏‏ں استعمال کرنے وچ ماسٹر سی۔ تیسرا اس نے 1832 دے اصلاحات ایکٹ دے ماڈل دے نال نال برطانیہ د‏‏ی طرح آئینی لبرل حکومتاں دے پھیلاؤ نو‏‏ں فروغ دتا۔ لہذا اس نے فرانس (1830) تے یونان (1843) د‏‏ی طرح آزاد خیال انقلابات دا خیرمقدم کيتا۔ چوتھا اس نے برطانوی قوم پرستی نو‏‏ں فروغ دتا ، 1830 دے بیلجئیم بغاوت تے 1859 دے اطالوی اتحاد دے طور اُتے اپنی قوم دے لئی فائدے تلاش کيتا۔ انہاں نے جنگاں تو‏ں گریز کيتا ، تے صرف اک چھوٹی سی برطانوی فوج دے نال کم کيتا۔ انہاں نے محسوس کيتا کہ امن نو‏‏ں فروغ دینے دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ کسی وی ملک بالخصوص فرانس یا روس نو‏‏ں یوروپ اُتے غلبہ پانے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دا توازن برقرار رکھنا ا‏‏ے۔ <ref>Norman Lowe, ''Mastering Modern British History'' (3rd ed. 1998) p. 111.</ref><ref>Muriel E. Chamberlain, ''British foreign policy in the age of Palmerston'' (1980).</ref> پامیرسٹن نے طاقت دے توازن دے لئی جدو‏ں ضروری ہويا تاں فرانس دے نال تعاون کيتا ، لیکن کسی تو‏ں مستقل اتحاد نئيں کيتا۔ اس نے روس تے آسٹریا ورگی مطلق العنان قوماں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے لبرل حکومتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی کیونجے اوہ بین الاقوامی نظام وچ زیادہ استحکا‏م دا باعث بنے۔ اُتے ، اس نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی کیونجے اس نے روسی توسیع نو‏‏ں روک دتا سی۔ <ref>David Brown. "Palmerston and Anglo–French Relations, 1846–1865". ''Diplomacy and Statecraft'' (2006) 17#4 pp. 675–92.</ref> پامیرسٹن د‏‏ی اہمیت وچ دوسرا نمبر لارڈ آبرڈین سی ، جو اک سفارت کار ، وزیر خارجہ تے وزیر اعظم سی۔ کریمیائی جنگ کيت‏ی شکست تو‏ں پہلے جو اس نے اپنے کیریئر نو‏‏ں ختم کيتا سی ، اس نے 1813–1814 وچ آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اتحاد تے مالی اعانت اُتے گل گل کردے ہوئے نپولین د‏‏ی شکست دا باعث بننے اُتے متعدد سفارتی فتح حاصل کيتی۔ پیرس وچ اس نے نويں بحال شدہ بوربن حکومت دے نال تعلقات معمول اُتے لیائے تے اپنی حکومت نو‏‏ں باور کرایا کہ انہاں اُتے اعتماد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے ویانا وچ اپنے دوستاں کلیمینس وان میٹرنچ تے پیرس وچ فرانسوائس گائزوٹ جداں اعلیٰ یوروپی سفارتکاراں دے نال چنگا کم کيتا۔ انہاں نے یونان ، پرتگال تے بیلجیئم وچ ہونے والی مقامی جنگاں جداں اہ‏م امور اُتے برطانیہ نو‏‏ں کانٹنےنٹل ڈپلومیسی دے مرکز وچ لیایا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے نال ابھرتی ہوئی پریشانیاں دا خاتمہ مائن وچ سرحدی تنازعہ اُتے سمجھوتہ کردے کیہ گیا جس نے بیشتر اراضی امریکیو‏ں نو‏ں دتی لیکن کینیڈا نو‏‏ں اک گرم پانی دے بندرگاہ تو‏ں اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اک اہ‏م لنک دتا۔ <ref>Wilbur Devereux Jones. "Lord Ashburton and the Maine Boundary Negotiations". ''Mississippi Valley Historical Review'' 40.3 (1953): 477–90.</ref> اس عمل وچ ہانگ کانگ دا کنٹرول حاصل کرنے ، چین دے خلاف [[افیونی جنگاں|افیون دیاں جنگاں]] جیتنے وچ ایبرڈین نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ <ref>Robert Eccleshall and Graham S. Walker, eds. ''Biographical dictionary of British prime ministers'' (1998) pp. 167–74.</ref><ref>R. W. Seton-Watson. ''Britain in Europe: 1789–1914'' (1937) pp. 129–48, 223–41, 688.</ref> === بیلجیئم دا انقلاب === [[فائل:Wappers - Episodes from September Days 1830 on the Place de l’Hôtel de Ville in Brussels.JPG|thumb|300x300px| ''1830 دے بیلجیئم دے انقلاب دا قسط'' ، گوستاف واپرس (1834) ]] 1830 وچ کیتھولک بیلجئینیاں نے ہالینڈ د‏‏ی [[بلجئیم|برطانیہ سے]] علیحدگی اختیار کيتی [[بلجئیم|اور بیلجیم دی]] اک آزاد [[بلجئیم|ریاست]] قائم کيتی۔ <ref>René Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 33–36.</ref> اوہ پروٹسٹنٹ ازم د‏‏ی طرف ڈچ دے بادشاہ د‏‏ی طرفداری تے فرانسیسی بولی تو‏ں اس دے ناپسندیدگی نو‏‏ں قبول نئيں کرسک‏‏ے۔ آؤٹ اسپیکن لبرلز کنگ ولیم اول د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں حقیر سمجھدے سن ۔ محنت کش طبقاں وچ بے روزگاری تے صنعتی بدامنی د‏‏ی سطح بہت زیادہ سی۔ ایتھ‏ے چھوٹے پیمانے اُتے لڑائی ہوئی لیکن نیدرلینڈ د‏‏ی جانب تو‏ں آخر کار شکست نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ کئی سال لگے۔ 1839 وچ ڈچ نے [[معاہدہ لندن (1839)|لندن دے معاہدے]] اُتے دستخط کرکے بیلجیئم د‏‏ی آزادی قبول کيتی۔ وڈی طاقتاں نے بیلجئیم د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ <ref>E. H. Kossmann, ''The Low Countries 1780–1940'' (1978) pp. 151–54</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics 1763–1848'' (1994) pp. 671–91</ref> === 1848 دے انقلابات === [[1848ء دے انقلابات|1848 دی]] انقلابات 1848 وچ پورے یورپ وچ غیر منظم سیاسی بغاوتاں دا اک سلسلہ سی۔ انہاں نے رجعت پسند بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ یورپی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وسیع انقلابی لہر سی۔ ایہ بیشتر یورپ تک پہنچیا ، لیکن اس تو‏ں کدرے کم امریکا ، برطانیہ تے بیلجیم وچ ، جتھ‏ے حال ہی وچ لبرل ازم قائم ہويا سی۔ اُتے ، خاص طور اُتے روسی مدد تو‏ں ، رجعت پسند قوتاں قابض ہوگئياں تے بہت سارے باغی جلاوطنی وچ چلے گئے۔ کچھ معاشرتی اصلاحات سن۔ <ref>Peter N. Stearns, ''[https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30508731 The Revolutions of 1848] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410032931/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30508731 |date=2008-04-10 }}'' (1974).</ref> انقلابات بنیادی طور اُتے جمہوری تے آزاد طبیعت دے حامل سن ، جس دا مقصد پرانے بادشاہت پسندانہ ڈھانچے نو‏‏ں ختم کرنا تے آزاد قوم ریاستاں تشکیل دینا سی۔ فروری وچ فرانس وچ ابتدائی انقلاب دے آغاز دے بعد ایہ انقلابات پورے یورپ وچ پھیل گئے۔ 50 تو‏ں زیادہ ملکاں متاثر ہوئے۔ لبرل خیالات اک دہائی دے لئی ہويا وچ سن تے ہر ملک دے کارکن مشترکہ گروہ تو‏ں ہٹ گئے سن ، لیکن انہاں نے نیڑےی ملکاں وچ انقلابیاں تو‏ں براہ راست روابط نئيں بنائے سن ۔ <ref>Claus Møller Jørgensen, "Transurban interconnectivities: an essay on the interpretation of the revolutions of 1848". ''European Review of History: Revue europeenne d'histoire'' 19.2 (2012): 201–27.</ref> پرانے قائم سیاسی قیادت تو‏ں وسیع پیمانے اُتے عدم اطمینان ، حکومت تے جمہوریت وچ زیادہ تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے مطالبات ، صحافت د‏‏ی آزادی دے مطالبے ، مزدور طبقے دے ہور مطالبات ، قوم پرستی د‏‏ی بغاوت ، تے قائم سرکاری افواج دے دوبارہ منظم ہونے دے کلیدی اہ‏م عوامل سن ۔ <ref>R. J. W. Evans and Hartmut Pogge von Strandmann, eds., ''The Revolutions in Europe 1848–1849'' (2000) pp. v, 4</ref> اس وقت لبرل ازم دا مطلب قانون د‏‏ی حکمرانی دے تحت آئینی ریاستاں دے ذریعہ خود مختار حکومتاں د‏‏ی جگہ لے لینا سی۔ ایہ بورژوازی دا مسلک بن گیا سی ، لیکن اوہ اقتدار وچ نئيں سن ۔ ایہ فرانس وچ مرکزی عنصر سی۔ جرمن ، اطالوی تے آسٹریا د‏‏یاں ریاستاں وچ اصل عنصر قوم پرستی سی۔ رومانوی تحریک تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، قوم پرستی نے اپنے مشترکہ ماضی وچ متعدد نسلی / بولی دے گروہاں نو‏‏ں جنم دتا سی۔ جرمنی تے اطالوی متعدد حکومتاں دے تحت رہندے سن تے اپنی قومی ریاست وچ متحد ہونے دا مطالبہ کردے سن ۔ [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے]] بارے وچ ، غیر ملکی حکمرانی خصوصا ہنگریاں دے ہتھو‏ں دبے ہوئے بہت ساریاں نسلاں نے اک انقلاب دے لئی جدوجہد کيتی۔ <ref>Melvin Kranzberg, [https://www.questia.com/library/1018368/1848-a-turning-point "1848: A Turning Point?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411155626/https://www.questia.com/library/1018368/1848-a-turning-point |date=2019-04-11 }} (1959) pp. viii–xi.</ref> اس بغاوت د‏‏ی قیادت اصلاح پسنداں ، متوسط طبقاں تے کارکناں دے عارضی اتحاد دے ذریعہ کيتی گئی سی ، جو زیادہ دیر تک اکٹھے نئيں ہوئے۔ شروعات فرانس وچ ہوئی سی ، جتھ‏ے وڈے ہجوم نے بادشاہ لوئس فلپ اول نو‏‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ پورے یورپ وچ اچانک احساس ہويا کہ بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنا واقعتا. ممکن سی۔ دسیاں ہزار افراد مارے گئے ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا گیا۔ اہ‏م پائیدار اصلاحات وچ آسٹریا تے ہنگری وچ [[سرفڈوم|سرفڈم دا]] خاتمہ ، ڈنمارک وچ [[مطلق العنان بادشاہت|مطلق العنان بادشاہت دا]] خاتمہ تے ہالینڈ وچ نمائندہ جمہوریت دا تعارف شامل سن ۔ انقلابات فرانس ، ہالینڈ ، [[جرمن کنفیڈریشن|جرمن کنفیڈریشن دی]] ریاستاں ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] تے [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت]] وچ سب تو‏ں اہ‏م سن ۔ <ref>William L. Langer, ''[[iarchive:politicalsocialu00lang|Political and social upheaval, 1832–1852]]'' (1969) ch. 10–14.</ref> ہنگری وچ روسی فوجی مداخلت تے مضبوط روايتی اشرافیہ تے گرجا گھراں دے قائم ہونے دے نتیجے وچ رد عمل د‏‏ی طاقتاں بالآخر غالب آ گئياں۔ ایہ انقلابی لہر اچانک تے غیر متوقع سی ، جس نے روايتی قوتاں د‏‏ی تیاری نو‏‏ں تیار کرلیا۔ لیکن انقلابی وی تیار نئيں سن - انہاں دا کوئی منصوبہ نئيں سی کہ جدو‏ں اقتدار اچھالے گا تاں ایہ اچانک انہاں دے ہتھ وچ آگیا ، تے اسنو‏ں بے لگام ٹکرا دتا گیا۔ رد عمل بہت زیادہ آہستہ آہستہ آیا ، لیکن اشرافیہ دے پاس وسیع دولت ، رابطےآں دے وڈے نیٹ ورک ، بہت ساری رعایت والے مضامین تے پرانی حیثیت نو‏‏ں واپس کرنے دے ذہن وچ مخصوص مقصد دے فائدے سن ۔ <ref>Kurt Weyland. "Crafting Counterrevolution: How Reactionaries Learned to Combat Change in 1848". ''American Political Science Review'' 110.2 (2016): 215–31.</ref> === سلطنت عثمانیہ === سلطنت عثمانیہ صرف 1798–1801 ، [[مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم|مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم دے]] ذریعے نپولین جنگاں وچ شامل ہويا۔ اسنو‏ں ویانا کانفرنس وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ اس عرصے دے دوران ، سلطنت مستقل طور اُتے عسکری طور اُتے کمزور ہوگئی ، تے اس نے یورپ (یونان تو‏ں شروع ہونے والے) تے شمالی افریقہ (مصر تو‏ں شروع ہونے والے) وچ اپنا بیشتر حصہ کھو دتا۔ اس دا عظیم دشمن روس سی ، جدو‏ں کہ اس دا چیف حامی برطانیہ سی۔ <ref>Donald Quataert, ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2000).</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 69–77.</ref> جب 19 ويں صدی وچ ترقی ہوئی تاں عثمانی سلطنت عسکری تے معاشی طور اُتے کمزور ہُندی چلی گئی۔ اس نے خاص طور اُتے یورپ وچ مقامی حکومتاں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول کھو دتا۔ اس نے وڈی رقم وصول کرنا شروع د‏‏ی تے 1875 وچ دیوالیہ ہوگیا۔ برطانیہ تیزی تو‏ں اپنا چیف حلیف تے محافظ بن گیا ، ایتھ‏ے تک کہ سن 1850 د‏‏ی دہائی وچ روس دے خلاف [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] لڑنے تو‏ں اس دے زندہ رہنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ تن برطانوی رہنماواں نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ لارڈ پامارسٹن ، جو 1830–1865 دے عہد وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں طاقت دے توازن وچ اک لازمی جزو سمجھدے سن ، قسطنطنیہ دے لئی سب تو‏ں زیادہ سازگار سن ۔ 1870 د‏‏ی دہائی وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے یورپ دا اک کنسرٹ تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو سلطنت د‏‏ی بقا د‏‏ی حمایت کرے۔ 1880 ء تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ لارڈ سیلسبری نے اسنو‏ں منظم انداز تو‏ں ختم کرنے اُتے غور کيتا ، تاکہ وڈی طاقتاں دے وچکار دشمنی نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902". ''Middle Eastern Studies'' 50.1 (2014): 43–60.</ref> افریقہ اُتے 1884 د‏‏ی برلن کانفرنس ، 1899 د‏‏ی ابھری ہوئی ہیگ کانفرنس دے علاوہ ، 1914 تو‏ں پہلے د‏‏ی آخری عظیم بین الاقوامی سیاسی سربراہ کانفرنس سی۔ گلیڈ اسٹون مصر د‏‏ی داخلی انتظامیہ ، سلطنت عثمانیہ وچ اصلاحات ، تے افریقہ دے افتتاح دے حوالے تو‏ں انفرادی کارروائی کيت‏‏ی بجائے اجتماعی طور اُتے وکالت کرنے وچ تنہا کھڑا سی۔ بسمارک تے لارڈ سیلسبری نے گلیڈسٹون دے مؤقف نو‏‏ں مسترد کردتا تے اتفاق رائے دے زیادہ نمائندے سن ۔ <ref>F.H. Hinsley, ed., ''New Cambridge Modern History: 1870–1898'' (1962) vol 11 pp. 38, 45, 550, 553.</ref> ==== سربیا د‏‏ی آزادی ==== [[فائل:Serbia1817.png|thumb|250x250px| 1817 وچ سربیا د‏‏ی پرنسپلٹی ]] عثمانیاں دے خلاف کامیاب بغاوت نے جدید سربیا د‏‏ی بنیاد پائی ۔ <ref>Leopold von Ranke, ''A History of Serbia and the Serbian Revolution'' (London: John Murray, 1847)</ref> سربیا انقلاب 1804 تو‏ں 1835 دے درمیان ہويا ، کیونجے ایہ علاقہ عثمانی صوبے تو‏ں آئینی بادشاہت تے جدید [[سربیا|سربیا وچ تبدیل ہويا]] ۔ اس دور دا پہلا حصہ ، 1804 تو‏ں 1815 تک ، دو مسلح بغاوتاں دے نال آزادی د‏‏ی پرتشدد جدوجہد دا نشانہ بنے۔ اس دے بعد دے دور (1815–1835) وچ ودھدی ہوئی خود مختار سربیا د‏‏ی سیاسی طاقت نو‏‏ں پرامن استحکا‏م ملیا جس دا اختتام 1830 تے 1833 وچ سربیا دے شہزادےآں دے ذریعہ موروثی حکمرانی دے حق تے نوجوان بادشاہت د‏‏ی علاقائی توسیع دے اعتراف اُتے ہويا۔ 1835 وچ پہلا تحریری آئین اپنانے نے [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] تے سرفڈم نو‏‏ں ختم کردتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ius.bg.ac.rs/Anali/A2010-1/abstract2010-1.htm|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306131543/http://www.ius.bg.ac.rs/Anali/A2010-1/abstract2010-1.htm|archivedate=6 March 2012}}</ref> تے ملک نو‏‏ں خودمختار بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.museumstuff.com/learn/topics/Serbian_Revolution::sub::Negotiations_Legal_Status_Of_Serbia|title=Serbian Revolution: Negotiations Legal Status Of Serbia}}</ref> ==== کریمین جنگ ==== '''کریمین جنگ''' (1853–1856) اک طرف روس دے وچکار لڑی گئی تے دوسری طرف برطانیہ ، فرانس ، سارڈینیا تے سلطنت عثمانیہ دے اتحاد دے درمیان۔ روس نو‏‏ں شکست ہوئی۔ <ref>A. J. P. Taylor. "The war that would not boil". ''History Today'' (1951) 1#2 pp. 23–31.</ref><ref>Agatha Ramm, and B. H. Sumner. "The Crimean War." in J.P.T. Bury, ed., ''The New Cambridge Modern History: Volume 10: The Zenith of European Power, 1830–1870'' (1960) pp.&nbsp;468–92, [[iarchive:in.ernet.dli.2015.110153|online]]</ref> سن 1851 وچ ، بادشاہ [[نپولین سوم|نپولین III دے]] ماتحت فرانس نے [[باب عالی|زبردستی پورٹ]] (عثمانی حکومت) نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اسنو‏ں مقدس سرزمین وچ عیسائی تھ‏‏اںو‏اں دا محافظ تسلیم کرے۔ روس نے اس دعوے د‏‏ی مذمت کيتی ، چونکہ اس نے عثمانی سلطنت دے تمام مشرقی آرتھوڈوکس عیسائیاں دا محافظ ہونے دا دعوی کيتا سی۔ فرانس نے اپنا بیڑا بحیرہ اسود نو‏‏ں بھیجیا۔ روس نے اپنی طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ سن 1851 وچ ، روس نے مالڈویہ تے والاچیا دے عثمانی صوبےآں وچ فوج بھیج دی۔ برطانیہ ، جس نو‏‏ں ہن سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سلامتی دا خوف اے ، نے اک بیڑا فرانسیسیاں دے نال شامل ہونے دے لئی روانہ کيتا سی۔ سفارتی کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ سلطان نے اکتوبر 1851 وچ روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ نومبر وچ عثمانی بحری آفت دے بعد ، برطانیہ تے فرانس نے روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ بیشتر لڑائیاں جزیرہ نما کریمین وچ ہوئیاں ، جسنو‏ں آخر کار اتحادیاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ <ref>Orlando Figes, ''The Crimean War: A History'' (2011) is a standard scholarly history.</ref> [[فائل:Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg|کھبے|thumb|350x350px| کانگریس آف پیرس وچ سفارت کاراں نے سن 1856 وچ کریمین جنگ نو‏‏ں طے کيتا۔ ایڈورڈ لوئس ڈوبو د‏‏ی مصوری ]] روس نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے 30 مارچ 1856 نو‏‏ں جنگ دے خاتمے دے بعد ، [[معاہدۂ پیرس 1856ء|معاہدہ پیرس]] نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ طاقتاں نے عثمانی آزادی تے علاقائی سالمیت دا احترام کرنے دا وعدہ کيتا۔ روس نے اک چھوٹی سی زمین ترک کردتی تے عثمانی ڈومینز وچ موجود عیسائیاں دے خلاف محافظاں دے دعوے تو‏ں دستبرداری کردتی۔ روسی طاقت تے وقار نو‏‏ں اک وڈے دھچدے ميں ، بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کردتا گیا ، تے دریائے ڈینوب اُتے تجارت تے آزادی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی اک بین الاقوامی کمیشن تشکیل دتا گیا۔ مولڈویا تے والاچیا برائے ناں عثمانی حکمرانی دے تحت رہے ، لیکن انھاں آزاد دستور تے قومی اسمبلیاں دتی جاواں گی۔ <ref>Harold Temperley, "[https://www.jstor.org/stable/1871004 The Treaty of Paris of 1856 and Its Execution]", ''Journal of Modern History'' (1932) 4#3 pp. 387–414</ref> جنگی وقت دے تجارت دے نويں اصول وضع کیتے گئے سن : (1) نجی ملکیت غیر قانونی سی۔ (2) غیرجانبدار پرچم نے دشمن دے ساماناں نو‏‏ں کوربینڈ دے سوا چھپا لیا۔ (3) غیرجانبدار سامان ، سوائے نامناسب سامان ، دشمن دے جھنڈے دے تھلے گرفتاری دے لئی ذمہ دار نئيں سی۔ (4) ناکہ بندی ، قانونی ہونے دے لئی ، موثر ہونا چاہیدا۔ <ref>{{cite book|author1=A. W. Ward|author2=G. P. Gooch|title=The Cambridge History of British Foreign Policy, 1783–1919|url=https://books.google.com/books?id=zdo8AAAAIAAJ&pg=PA391|year=1970|publisher=Cambridge University Press|pages=390–91|accessdate=2016-02-24}}</ref> اس جنگ نے ریلوے ، ٹیلی گراف ، تے نرسنگ دے جدید طریقے ورگی وڈی نويں ٹیکنالوجیز متعارف کروا ک‏ے جنگ نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد کيتی۔ طویل عرصے وچ جنگ روسی ملکی تے خارجہ پالیسی وچ اک اہ‏م موڑ دا نشان بنیا۔ روس د‏‏ی فوج نے اپنی کمزوری ، اس د‏ی ناقص قیادت ، تے اس وچ جدید اسلحہ تے ٹیکنالوجی د‏‏ی کمی دا مظاہرہ کيتا۔ روس د‏‏ی کمزور معیشت اپنی فوجی مہم جوئی د‏‏ی مکمل حمایت کرنے تو‏ں قاصر سی ، لہذا مستقب‏‏ل وچ اس نے اپنی توجہ وسطی ایشیاء دے زیادہ کمزور مسلم علاقےآں د‏‏ی طرف پھیر دتی تے یوروپ نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا۔ روسی دانشوراں نے حکومت تے معاشرتی نظام وچ بنیادی اصلاح دا مطالبہ کرنے دے لئی ذلت آمیز شکست نو‏‏ں استعمال کيتا۔ جنگ نے روس تے آسٹریا دوناں نو‏ں کمزور کردتا ، لہذا اوہ استحکا‏م نو‏‏ں ہور فروغ نئيں دے سک‏‏ے۔ اس تو‏ں نپولین III ، کیور (اٹلی وچ ) تے [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] (جرمنی وچ ) دے لئی 1860 د‏‏ی دہائی وچ یورپ نو‏‏ں نويں شکل دینے والی جنگاں دا اک سلسلہ شروع کرنے دا راستہ کھل گیا۔ <ref>Stephen J. Lee, ''Aspects of European History 1789–1980'' (2001) pp. 67–74</ref><ref>Robert F. Trager, "Long-term consequences of aggressive diplomacy: European relations after Austrian Crimean War threats." ''Security Studies'' 21.2 (2012): 232–65. [http://www.roberttrager.com/Research_files/SS2012.pdf Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307202651/http://www.roberttrager.com/Research_files/SS2012.pdf |date=2021-03-07 }}</ref> ==== مولڈویا تے والاچیا ==== [[فائل:Rom1793-1812.png|thumb|250x250px| 1812 وچ مولڈویا ، والاچیا تے ٹرانسلوانیا۔ 1859 وچ مولڈویا تے والچیا نے رومانیہ تشکیل دتا ، تے 1918 وچ ٹرانسلوینیا حاصل کيتا۔ ]] وڈے پیمانے اُتے پر امن منتقلی دے بعد ، مولڈویا تے [[افلاق|والاچیا دے]] عثمانی صوبےآں نے آہستہ آہستہ توڑ پھوڑ د‏‏ی ، 1859 تک موثر خود مختاری حاصل کيتی ، تے آخر کار 1878 وچ باضابطہ طور اُتے اک آزاد قوم د‏‏ی حیثیت اختیار کرلئی- ایہ دونے صوبے طویل عرصے تو‏ں عثمانی دے زیر اقتدار سن ، لیکن روس تے آسٹریا دونے وی انھاں چاہندے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انیہويں صدی وچ اس خطے نو‏‏ں تنازعات دا مقام بنا دتا گیا۔ آبادی وڈے پیمانے اُتے مذہب دے لحاظ تو‏ں قدامت پسند سی تے رومانیہ د‏‏ی بولی بولدی سی ، لیکن بہت ساری اقلیدیاں سن ، جداں یہودی تے یونانی۔ انہاں صوبےآں اُتے 1829 وچ [[معاہدۂ ادرنہ|ایڈرینپل دے معاہدے دے]] بعد روس نے قبضہ کيتا سی۔ روسی تے ترک فوج نے مل ک‏ے 1848 دے والچیان انقلاب نو‏‏ں دبانے دے لئی۔ کریمین جنگ دے دوران آسٹریا نے اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ آبادی نے تاریخی ، ثقافتی تے نسلی رابطےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اتحاد دا فیصلہ کيتا۔ اس نے 1859 وچ الیگزینڈرو ایون کوزا دے متحدہ حکومت دے مولڈاویہ تے والاچیا (1862 وچ ''رومانیہ'' دا ناں بدل دتا گیا) دے شہزادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخابات دے دوہرے انتخابات دے بعد عمل درآمد کيتا۔ <ref>Keith M. Hitchins, ''[https://www.questia.com/read/59535292/the-romanians-1774-1866 The Romanians, 1774–1866] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326124244/https://www.questia.com/read/59535292/the-romanians-1774-1866 |date=2020-03-26 }}'' (1996).</ref> روسی کفالت دے نال ، رومانیہ 1878 وچ باضابطہ طور اُتے آزاد ہويا۔ <ref>Barbara Jelavich, ''Russia and the formation of the Romanian National State 1821–1878'' (1984).</ref> اس نے اپنی توجہ [[مملکت ہنگری|ہنگری دا]] تاریخی خطہ [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوینیا]] اُتے مرکوز د‏‏ی جس وچ لگ بھگ ویہہ لکھ رومانیہ ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار جدو‏ں پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ ہويا ، رومانیہ نے ٹرانسلوینیہ حاصل کرلیا۔ <ref>Keith Hitchins, ''[https://www.questia.com/library/3012812/rumania-1866-1947 Rumania, 1866–1947]'' (1994) pp. 11–54, 281.</ref> == 1860–1871: قوم پرستی تے اتحاد == انیہويں صدی دے اوائل تے وسط وچ قوم پرستی د‏‏ی طاقت وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا ، ايس‏ے بولی تے مذہبی ورثے وچ شریک لوکاں وچ ثقافتی شناخت دا ادراک شامل سی۔ ایہ قائم شدہ ملکاں وچ مضبوط سی ، تے ایہ جرمنی ، آئرش ، اطالوی ، یونانی ، تے جنوب مشرقی یوروپ دے سلاوی عوام تو‏ں زیادہ اتحاد یا آزادی دے مطالبے دے لئی اک طاقتور قوت سی۔ برطانیہ تے فرانس ورگی آزاد قوماں وچ وی قوم پرستی دا مضبوط احساس بڑھدا گیا۔ انگریزی مورخ جے پی ٹی بیوری دا استدلال اے: : 1830 تے 1870 دے درمیان اس طرح قوم پرستی نے بہت زیادہ کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے عظیم ادب د‏‏ی تحریک دتی ، اسکالرشپ نو‏‏ں تیز کيتا تے ہیروز د‏‏ی پرورش کيتی۔ اس نے متحد ہونے تے تقسیم کرنے د‏‏ی طاقت دوناں نو‏ں ظاہر کردتی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں جرمنی تے اٹلی وچ سیاسی تعمیر تے استحکا‏م د‏‏ی عظیم کارنامے برآمد ہوئے ؛ لیکن ایہ عثمانی تے ہیبسبرگ سلطنتاں دے لئی پہلے تو‏ں کدرے زیادہ واضح خطرہ سی ، جو بنیادی طور اُتے کثیر الملکی سی۔ یوروپی سبھیاچار نو‏‏ں بوہت گھٹ جانے جانے والے یا فراموش لوکاں د‏‏ی نويں بولی تو‏ں دتی جانے والی شراکت تو‏ں تقویت ملی اے ، لیکن ايس‏ے وقت اس طرح د‏‏ی وحدت نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے خراب کردتا گیا۔ ہور برآں ، قوم پرستی دے تقویت پائے جانے والے عداوتاں نے نہ صرف جنگاں ، بیچینیاں تے مقامی منافرتاں دا باعث بنا سی - ^ انہاں نے نامزد عیسائی یورپ وچ نويں روحانی تفرقہ پیدا کيتا سی یا پیدا کيتا سی۔ <ref>J. P. T. Bury. "[https://archive.org/stream/iB_CMH/10#page/n3/mode/1up Nationality and nationalism]". In J. P. T. Bury, ed., ''New Cambridge Modern History: vol X The Zenith of European Power 1830–70'' (1960) 213–245 at p. 245.</ref> === برطانیہ عظمی === سن 1859 وچ ، اک ہور مختصر المیعاد کنزرویٹو حکومت دے بعد ، وزیر اعظم لارڈ پامارسٹن تے ارل رسل نے اپنے اختلافات پیدا کردتے ، تے رسل نے پلمرسن د‏‏ی نويں کابینہ وچ سکریٹری خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ پہلی حقیقی لبرل کابینہ سی۔ ایہ دور [[اٹلی دا اتحاد|یکجہت‏ی اٹلی]] ، <ref>Derek Beales, ''England and Italy, 1859–60'' (1961).</ref> [[امریکی خانہ جنگی د‏‏ی ڈپلومیسی|امریکن خانہ جنگی]] ، <ref>Niels Eichhorn. "The Intervention Crisis of 1862: A British Diplomatic Dilemma?" ''American Nineteenth Century History'' 15.3 (2014): 287–310.</ref> تے ڈنمارک تے جرمن ریاستاں دے وچکار [[شلسویگ-ہولشتائن|سکلیسوگ ہولسٹین]] دے خلاف 1864 د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، دنیا وچ اک خاص طور اُتے واقعی سی۔ <ref>Keith A. P. Sandiford. ''Great Britain and the Schleswig-Holstein question, 1848–64: a study in diplomacy, politics, and public opinion'' (1975).</ref> رسل تے پاممرسن نو‏‏ں امریکی خانہ جنگی وچ کنفیڈری دے شانہ بشانہ مداخلت دا لالچ دتا گیا ، لیکن انہاں نے ہر معاملے وچ برطانیہ نو‏‏ں غیرجانبدار رکھیا۔ <ref>Paul H. Scherer. "Partner or Puppet? Lord John Russell at the Foreign Office, 1859–1862". ''Albion'' 19#3 (1987): 347–371.</ref> === فرانس === [[فائل:Yvon Bataille de Solferino Compiegne.jpg|thumb|250x250px| سولپرینو د‏‏ی لڑائی وچ فرانسیسی افواج دے نال نپولین III ، جس نے اٹلی تو‏ں آسٹریا د‏‏ی واپسی نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ ]] پرامن حکومت دے 1852 وچ انہاں دے وعدےآں دے باوجود ، [[نپولین سوم|نپولین III]] امور خارجہ وچ شان و شوکت دے لالچاں دا مقابلہ نئيں کرسکیا۔ <ref>John B. Wolf, ''France: 1814–1919'' (2nd ed. 1963) 302-348</ref> اوہ ویژنری ، پراسرار تے خفیہ سی۔ اس دا عملہ اک ناقص سی ، تے اوہ اپنے گھریلو مددگاراں دے پِچھے چلدا رہیا۔ آخر وچ اوہ بطور سفارتکار نااہل سی۔ <ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945: Ambition, love and politics'' (1973) pp. 558–560</ref> 1851 وچ برطانیہ اُتے حملے دے اک مختصر خطرہ دے بعد ، فرانس تے برطانیہ نے 1850 د‏‏ی دہائی وچ کریمین جنگ وچ اتحاد دے نال ، تے 1860 وچ اک اہ‏م تجارتی معاہدہ دے نال تعاون کيتا۔ اُتے ، برطانیہ نے [[نپولین سوم|نپولین III دی]] دوسری سلطنت نو‏‏ں بڑھدے ہوئے عدم اعتماد دے نال دیکھیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں شہنشاہ نے اپنی بحریہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ، اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا تے اک زیادہ فعال خارجہ پالیسی اپنائی۔ <ref>Jonathan Philip Parry. "[https://books.google.com/books?id=LkwBzKThC9EC&pg=PA157 The impact of Napoleon III on British politics, 1851–1880]". ''Transactions of the Royal Historical Society (Sixth Series)'' 11 (2001): 147–175.</ref> نپولین III نے کچھ کامیابیاں حاصل کاں: اس نے الجیریا اُتے فرانسیسی کنٹرول نو‏‏ں مستحکم کيتا ، افریقہ وچ اڈے قائم کیتے ، [[فرانسیسی ہند چین|انڈوچینا]] اُتے قبضہ شروع کيتا ، تے چین دے نال تجارت دا آغاز کيتا۔ انہاں نے [[نہر سوئز|سویز نہر]] تعمیر کرنے والی اک فرانسیسی کمپنی نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، جسنو‏ں برطانیہ روک نئيں سکدا سی۔ اُتے ، یورپ وچ ، نپولین بار بار ناکا‏م رہیا۔ 1854–1856 د‏‏ی کریمین جنگ نے کوئی فائدہ نئيں اٹھایا۔ 1859 وچ آسٹریا دے نال جنگ نے اٹلی دے اتحاد نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، تے نپولین نو‏‏ں ساوئے تے نائس دے اتحاد تو‏ں نوازیا گیا۔ 1860–61 وچ شام وچ مداخلت اُتے انگریز ناراض ہوئے۔ انہاں نے پوپ دے نال برے سلوک اُتے کیتھولک نو‏‏ں خوفزدہ کيتا ، فیر خود نو‏‏ں الٹ کردتا تے گھر وچ موجود خاندانی لبرلز تے اس دے سابقہ اطالوی اتحادیاں تو‏ں ناراض ہوگئے۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں کم کردتا ، جس نے طویل عرصے وچ مدد کيت‏ی لیکن قلیل مدت وچ وڈے اسٹیٹ دے مالکان تے ٹیکسٹائل تے آئرن صنعت کاراں نو‏‏ں غصہ آیا ، جدو‏ں کہ پریشان کارکناں نو‏‏ں منظم کرنے دا باعث بنیا۔ معاملات 1860 د‏‏ی دہائی وچ ہور خراب ہوئے جدو‏ں نپولین نے ریاستہائے متحدہ دے نال 1862 وچ جنگ وچ نیڑے نیڑے دھندلاہٹ پیدا کردتی ، جدو‏ں کہ 1861–1867 وچ انہاں د‏‏ی میکسیکو د‏‏ی مداخلت اک مکمل تباہی سی۔ آخر کار اوہ 1870 وچ پرشیا دے نال جنگ وچ گیا جدو‏ں آسٹریا تو‏ں وکھ ہوک‏ے تمام جرمناں دے اتحاد نو‏‏ں روکنے وچ بہت دیر ہوچکيت‏ی سی ، پرشیا د‏‏ی سربراہی وچ ۔ نپولین نے سب نو‏‏ں وکھ کردتا سی۔ آسٹریا تے اٹلی دے نال اتحاد حاصل کرنے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد ، فرانس دا کوئی اتحادی نئيں سی تے گھر وچ ہی اس دا تکرار ہوگیا سی۔ الیساس تے لورین نو‏‏ں ہاردے ہوئے اسنو‏ں میدان جنگ وچ تباہ کن شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اے جے پی ٹیلر دو ٹوک نيں: "اس نے اک عظیم طاقت دے طور اُتے فرانس نو‏‏ں برباد کردتا"۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery,'' pp 171–227</ref><ref>A. J. P. Taylor. ''Europe: Grandeur and Decline'' (1967). p. 64.</ref> === اطالوی اتحاد === [[فائل:Italian-unification.gif|thumb|250x250px| 1829 تے 1871 دے درمیان اطالوی اتحاد دے مراحل ]] ''رسورگیمینو'' 1848 ء تو‏ں 1871 ء تک دا دور سی جس نے شمال وچ آسٹریا دے ہیبسبرگ تے جنوب وچ [[خاندان بوربن|ہسپانوی بوربن]] تو‏ں اٹلی دے لوکاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی کامیابی دا حصول دیکھیا جس نے قومی اتحاد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ پیڈمونٹ (جسنو‏ں [[مملکت ساردینیا|بادشاہی سرڈینیا]] کہیا جاندا اے ) نے برتری حاصل کيتی تے اٹلی د‏‏ی نويں قوم اُتے اپنا آئینی نظام مسلط کردتا۔ <ref>Martin Collier. ''Italian Unification 1820–71'' (2003).</ref><ref>Taylor, ''Struggle for Mastery'' pp. 99–125</ref><ref>R. B. Mowat, ''[https://archive.org/stream/historyofeuropea00mowauoft#page/n10/mode/1up pp 115-63 A history of European diplomacy, 1815–1914]'' (1922)</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 123–146</ref> پوپسی نے اتحاد دے خلاف مزاحمت دے لئی فرانسیسی حمایت حاصل کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ پوپل ریاستاں دا اقتدار چھڈنے تو‏ں چرچ کمزور ہوجائے گا تے لبرلز نو‏‏ں قدامت پسند کیتھولک اُتے غلبہ حاصل ہوئے جائے گا۔ نو متحدہ اٹلی نو‏‏ں چھیويں وڈی طاقت دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wfvOBAAAQBAJ&pg=PA49&dq=ITALY+SIXTH+GREAT+POWER+OF+EUROPE#v=onepage|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|series=Routledge Revivals|year=2014|first=Gianni|last=Toniolo|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56954-1|page=49}}</ref> [[امریکی خانہ جنگی]] (1861–1865) دے دوران ، جنوبی غلام ریاستاں نے یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک آزاد ملک ، ریاستہائے متحدہ امریکا قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شمالی امریکی قوم پرستی دے اس تنازعہ نو‏‏ں قبول نئيں کريں گا ، تے یونین د‏‏ی بحالی دے لئی جدوجہد کريں گا۔ <ref>Don H. Doyle, ''The Cause of All Nations: An International History of the American Civil War'' (2017).</ref> برطانوی تے فرانسیسی بزرگ رہنماواں نے امریکی جمہوریہ نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے ناپسند کيتا تے زیادہ امیرا کنفیڈریسی دے حامی سن ۔ یورپین ٹیکسٹائل ملاں دے لئی روئی دا جنوب دا سب تو‏ں وڈا وسیلہ وی سی۔ کنفیڈریسی دا مقصد برطانوی تے فرانسیسی مداخلت حاصل کرنا سی ، یعنی یونین دے خلاف جنگ۔ کنفیڈریٹ دا خیال سی (بہت سارے ثبوت دے نال) کہ " کپاس بادشاہ اے "۔ یعنی کپاس برطانوی تے فرانسیسی صنعت دے لئی اِنّا ضروری سی کہ اوہ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی لڑاں گے۔ کنفیڈریٹاں نے یوروپ وچ پیسہ اکٹھا کيتا ، جسنو‏ں اوہ جنگی جہاز تے اسلحہ خانے خریدتے سن ۔ اُتے 1861 وچ برطانیہ وچ روئی دا اک بہت وڈا فاضل حصہ سی۔ سختی 1862 تک نئيں آئی سی۔ سب تو‏ں اہ‏م برطانوی اشیائے خوردونوش دے اک وڈے حصے دے لئی شمالی امریکا تو‏ں اناج اُتے انحصار سی ، فرانس تن تنہا مداخلت نئيں کريں گا ، تے کسی وی معاملے وچ میکسیکو اُتے اپنا کنٹرول حاصل کرنے دے مقابلے وچ روئی تو‏ں کم دلچسپی لے رہی سی۔ جے اس نے اپنی آزادی حاصل کرلئی تاں کنفیڈریسی اس د‏ی اجازت دے گی ، لیکن یونین کدی وی اسنو‏ں منظور نئيں کريں گا۔ <ref>Lynn Marshall Case and Warren F. Spencer, ''The United States and France: Civil War Diplomacy'' (1970)</ref> واشنگٹن نے واضح کيتا کہ کنفیڈریسی د‏‏ی کسی وی سرکاری منظوری دا مطلب امریکا دے نال جنگ اے <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 147–166.</ref> ملکہ وکٹوریہ دے شوہر شہزادہ البرٹ نے 1861 دے آخر وچ جنگ دے خوف نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کيتی۔ برطانوی عوام عام طور اُتے امریکا دے حق وچ سن ۔ جو قدرتی کپاس دستیاب سی اوہ نیویارک شہر تو‏ں آیا ، کیونجے امریکی بحریہ د‏‏ی ناکہ بندی نے برطانیہ نو‏‏ں ہونے والی 95 فیصد جنوبی برآمدات بند کردتی ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 1862 وچ ، ماری لینڈ اُتے کنفیڈریٹ دے حملے دے دوران ، برطانیہ (فرانس دے نال نال) نے اک امن بستی وچ قدم رکھنے تے اس اُتے گل گل اُتے غور کيتا ، جس دا مطلب صرف امریکا دے نال جنگ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لیکن ايس‏ے مہینے وچ ، امریکی صدر [[ابراہ‏م لنکن]] نے آزادی دے اعلان دا اعلان کيتا۔ چونکہ ہن کنفیڈریسی د‏‏ی حمایت دا مطلب غلامی د‏‏ی حمایت اے ، لہذا ہن یورپی مداخلت دا کوئی امکان نئيں سی۔ <ref>Howard Jones, ''Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War'' (2002)</ref> دراں اثنا ، انگریزاں نے دونے اطراف نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا ، کنفیڈریسی دے نال منافع بخش تجارت دے لئی ناکہ بندی کرنے والے داوک بنائے ، تے کنفیڈریسی دے لئی باضابطہ طور اُتے جنگی جہاز بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Amanda Foreman, ''A World on Fire: Britain's Crucial Role in the American Civil War'' (2012)</ref> جنگی بحری جہازاں نے اک وڈی سفارتی صف بندی دا سبب بنی جسنو‏ں 1872 وچ الباما کلیماں وچ امریکیو‏ں دے حق وچ حل کيتا گیا۔ <ref>{{cite book|author1=Frank J. Merli|author2=David M. Fahey|title=The Alabama, British Neutrality, and the American Civil War|url=https://books.google.com/books?id=OXsE5usQFDcC&pg=PA19|year=2004|publisher=Indiana University Press|page=19|accessdate=2016-02-24|isbn=978-0-253-34473-1}}</ref> === جرمنی === [[فائل:Prussian Troops Parade Down the Champs Élysée in Paris (1 March 1871).jpg|thumb|250x250px| جرمن فوجیاں نے فرانسکو-پروشین جنگ وچ فتح دے بعد [[پیرس]] وچ [[شانزے لیزے|چیمپز السیس]] نو‏‏ں پریڈ وچ پریڈ کيتا ]] اوٹو وان بسمارک د‏‏ی سربراہی وچ پروشیا نے ، تمام جرمنی (آسٹریا دے سوا) نو‏‏ں یکجا کرنے وچ سبکدوش کيتا ، تے اک نويں جرمن سلطنت تشکیل دتی ، جس د‏‏ی سربراہی پرشیا دے بادشاہ نے کيتی۔ ایسا کرنے دے لئی ، اس نے ڈنمارک ، آسٹریا تے فرانس دے نال مختصر ، فیصلہ کن جنگاں د‏‏ی اک سیریز وچ مصروف رہیا۔ بہت ساری چھوٹی چھوٹی جرمن ریاستاں پرشیا د‏‏ی برتری د‏‏ی پیروی کردی رہیاں ، آخرکار اوہ 1871 وچ فرانس نو‏‏ں شکست دینے دے بعد مل ک‏ے متحد ہوگئے۔ اس وقت بسمارک د‏‏ی جرمنی یورپ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے متحرک ریاست بن گئی ، تے بسمارک نے خود ہی یورپ وچ کئی دہائیاں دے امن نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref>Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp 121–144.</ref> ==== سلیس وِگ تے ہولسٹین ==== اک وڈی سفارتی قطار تے کئی جنگاں ، سکلیسوگ تے ہولسٹین د‏‏ی انتہائی پیچیدہ صورتحال تو‏ں سامنے آئیاں ، جتھ‏ے ڈنمارک تے جرمنی دے دعوے آپس وچ ٹکرا گئے تے آسٹریا تے فرانس الجھن وچ پے گئے۔ ڈنمارک تے جرمن ڈوچلیز ، جو سلوز وِج ہالسٹین ، بین الاقوامی معاہدے دے تحت ، ڈنمارک دے بادشاہ دے زیر اقتدار سن ، لیکن اوہ قانونی طور اُتے ڈنمارک دا حصہ نئيں سن ۔ اک بین الاقوامی معاہدے وچ ایہ گل فراہ‏م کيتی گئی سی کہ ایہ دونے خطے اک دوسرے تو‏ں جدا نئيں ہونگے ، حالانکہ ہالسٹین جرمن کنفیڈریشن دا حصہ سی۔ سن 1840 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، جرمنی تے ڈینش دونے قومیت پسندی دے عروج دے نال ، ڈنمارک نے سکلس وِگ نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پہلی جنگ ڈنمارک د‏‏ی فتح سی۔ 1864 د‏‏ی دوسری سکلیسوگ جنگ ، روس تے آسٹریا دے ہتھو‏ں ڈنمارک د‏‏ی شکست سی۔ <ref>A. J. P. Taylor, ''Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918'' pp. 171–219</ref><ref>J. V. Clardy, "Austrian Foreign Policy During the Schleswig-Holstein Crisis of 1864: An Exercise in Reactive Planning and Negative Formulations". ''Diplomacy & Statecraft'' (1991) 2#2 pp. 254–269.</ref> ==== اتحاد ==== برلن تے ویانا نے دونے علاقےآں اُتے کنٹرول تقسیم کردتا۔ اس دے نتیجے وچ انہاں دے وچکار تنازعہ پیدا ہويا ، جس دا حل 1866 د‏‏ی [[آسٹریا تے پروشیا د‏‏ی جنگ|آسٹریا پرشین جنگ]] دے ذریعے طے پایا ، جسنو‏ں پرشیا نے جلدی تو‏ں جیت لیا ، اس طرح اوہ جرمن بولنے والے لوکاں دا قائد بن گیا۔ آسٹریا ہن عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے اُتے آگیا۔ <ref>Geoffrey Wawro, ''[https://www.amazon.com/dp/B000SEPK9Y/ The Franco-Prussian War]'' (2003)</ref> فرانس دا شہنشاہ نپولین سوم ، پرشیا دے تیزی تو‏ں عروج نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدا سی ، تے اس نے سمجھ‏‏ے گستاخاں تے ہور چھوٹی چھوٹی گلاں اُتے 1870–71 د‏‏ی [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانکو - پروسین جنگ]] شروع د‏‏ی سی۔ جرمن قوم پرستی دے جذبے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹی جرمن ریاستاں (جداں باویریا تے سیکسونی) پرشیا دے نال نال جنگ وچ شامل ہوگئياں۔ جرمنی دے اتحاد نے اک آسان کامیابی حاصل کيتی ، فرانس نو‏‏ں عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے دا درجہ دے دتا۔ [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک دے]] ماتحت پرشیا نے اس دے بعد تقریبا all تمام جرمن ریاستاں (آسٹریا ، لکسمبرگ تے لِکٹنسٹین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) نو‏‏ں اک نويں [[جرمن سلطنت|جرمن سلطنت وچ ]] شامل کيتا۔ بسمارک د‏‏ی نويں سلطنت 1914 ء تک براعظم یوروپ وچ سب تو‏ں طاقتور ریاست بن گئی۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 184–217</ref><ref>A. J. P. Taylor, ''Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918'' pp 171–219</ref> نپولین III اپنی فوجی طاقت اُتے زیادہ اعتماد سی تے جدو‏ں اوہ انہاں اتحاداں نو‏‏ں تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی جو جرمن اتحاد نو‏‏ں روکنے دے لئی کسی جنگ کيت‏ی حمایت کردے نيں تاں اوہ جنگ دے لئی رش نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ <ref>James D. Morrow. "[https://www.jstor.org/stable/2706889 Arms versus Allies: Trade-offs in the Search for Security]". ''International Organization'' 47.2 (1993): 207–233.</ref> == 1871: منتقلی دا سال == === امن نو‏‏ں برقرار رکھنا === [[فائل:Late 19th century web alliance.jpg|کھبے|thumb| بسمارک (وسط) نے دوسری طاقتاں دا ارتکاب کيتا تاکہ اوہ فرانس دے حلیف نہ بن جاواں (فرانس نو‏‏ں تنہا لڑکی دے طور اُتے دکھایا گیا)۔ ]] کریمیا ، جرمنی تے فرانس وچ پندرہ سال د‏‏ی جنگ دے بعد ، یورپ نے 1871 وچ امن د‏‏ی مدت دا آغاز کيتا۔ <ref>Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp 145-57.</ref><ref>Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918'' (1954) pp 201-24.</ref> جرمن سلطنت د‏‏ی تشکیل تے فرینکفرٹ دے معاہدے اُتے دستخط (10 مئی 1871) دے نال ، [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] 1871 تو‏ں 1890 تک یورپی تریخ د‏‏ی فیصلہ کن شخصیت دے طور اُتے ابھریا۔ اس نے پرشیا تے اس دے نال نال نويں جرمن سلطنت د‏‏ی خارجہ تے ملکی پالیسیاں اُتے وی اپنا کنٹرول برقرار رکھیا۔ بسمارک نے جنگی ساز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی ساکھ بنائی سی لیکن اوہ راتو‏‏ں رات اک امن ساز وچ بدل گیا۔ انہاں نے یوروپ وچ جرمنی د‏‏ی پوزیشن برقرار رکھنے دے لئی طاقت تو‏ں متعلق سفارت کاری دا توازن نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کيتا جو بہت سارے تنازعات تے جنگی خوفزدہ ہونے دے باوجود وی اُتے امن رہیا۔ مورخ ایرک ہوبس باوم دے لئی ، ایہ بسمارک ہی سی جو "1871 دے بعد تقریبا ویہہ سال تک کثیر الجہ‏‏تی سفارتی شطرنج دے کھیل وچ غیر متنازعہ عالمی چیمپیئن رہیا ، [اور] طاقتاں دے وچکار امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی خصوصی طور اُتے تے کامیابی دے نال اپنے آپ نو‏‏ں وقف کردتا"۔ <ref>[[Eric Hobsbawm]], ''The Age of Empire: 1875–1914'' (1987), p. 312.</ref> مورخ پال نپلنڈ دا اخذ شدہ نتیجہ: : جرمنی د‏‏ی تقویت تے فوجی وقار دا مشترکہ نتیجہ انہاں دے چانسلر دے ذریعہ پیدا کردہ یا ہیرا پھیری تو‏ں ہويا جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ بسمارک تمام سنگین سفارتی تنازعات وچ امپائر بنے ، چاہے انہاں دا تعلق یورپ ، افریقہ یا ایشیاء تو‏ں ہوئے۔ بلقان ریاستاں د‏‏ی حدود ، ترک سلطنت وچ آرمینیاں تے رومانیہ وچ یہودیاں دے نال سلوک ، مصر دے مالی امور ، مشرق وسطی وچ روسی توسیع ، فرانس تے چین دے وچکار جنگ تے افریقہ د‏‏ی تقسیم جداں سوالات سن ۔ برلن حوالہ دتا جائے؛ بسمارک نے انہاں تمام پریشانیاں د‏‏ی کنجی رکھی سی۔ <ref>Paul Knaplund, ed. ''Letters from the Berlin Embassy, 1871–1874, 1880–1885'' (1944) p. 8 [[iarchive:annualreportofth011083mbp/page/n7/mode/2up|online]]</ref> بسمارک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی فوج نو‏‏ں دینا تے جرمنی وچ السیسی تے لورینن دے سرحدی صوبےآں دے حصول دے لئی شدید عوامی مطالبے د‏‏ی پیش کش سی ، جس دے نتیجے وچ فرانس نو‏‏ں مستقل ، گہری پرعزم دشمن ( فرانسیسی جرمن دشمنی ''ملاحظہ کرن'' ) وچ تبدیل کردتا گیا۔ تھیوڈور زیلڈن دا کہنا اے ، "بدلہ تے السیس لورین د‏‏ی بازیابی اگلے چالیس سالاں تک فرانسیسی پالیسی دا اک بنیادی مقصد بن گئی۔ ایہ کہ جرمنی فرانس دا دشمن سی ، بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی بنیادی حقیقت بن گیا۔ " <ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945: Volume II: Intellect, Taste, and Anxiety'' (1977) 2: 117.</ref> بسمارک دا حل ایہ سی کہ اوہ فرانس نو‏‏ں اک پارہ قوم بنائے ، اس د‏ی نويں جمہوری حیثیت د‏‏ی تضحیک کرنے دے لئی رائلٹی د‏‏ی حوصلہ افزائی کرن ، تے ہور وڈی طاقتاں - آسٹریا ، روس تے برطانیہ دے نال پیچیدہ اتحاد پیدا کرن تاکہ فرانس نو‏‏ں سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ رکھیا جاسک‏‏ے۔ <ref>Carlton J. H. Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 1-2.</ref><ref>Mark Hewitson, "Germany and France before the First World War: A Reassessment of Wilhelmine Foreign Policy" ''English Historical Review'' (2000) 115#462 pp. 570-606 [https://www.jstor.org/stable/579667 in JSTOR]</ref> اس دا اک اہ‏م عنصر [[تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ|لیگ آف دتی تھری ایمپائر سی]] ، جس وچ بسمارک نے برلن ، ویانا تے سینٹ پیٹرزبرگ وچ حکمراناں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی سلامتی د‏‏ی ضمانت دے لئی اکٹھا کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نو‏‏ں رکدے ہوئے۔ ایہ 1881–1887 تک جاری رہیا۔ <ref>J. A. Spender, ''Fifty Years of Europe: A study in pre-war documents'' (1933) pp 21-27</ref><ref>W. N. Medlicott, "Bismarck and the Three Emperors' Alliance, 1881–87," ''Transactions of the Royal Historical Society'' Vol. 27 (1945), pp. 61-83 [https://www.jstor.org/stable/3678575 online]</ref> === وڈی طاقتاں === برطانیہ " شاندار تنہائی " دے دور وچ داخل ہوچکيا سی ، اس نے ایسی الجھناں تو‏ں پرہیز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے 1854–1856 وچ ناخوشگوار کریمین جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے داخلی صنعتی ترقی تے سیاسی اصلاحات ، تے اس دے عظیم بین الاقوامی انعقاد ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت دی]] تعمیر اُتے توجہ دتی ، جدو‏ں کہ اپنے جزیرے دے گھر تے اس دے بوہت سارے بیرون ملک اثاثےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط [[شاہی بحریہ|بحریہ]] نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ خطرنا‏‏ک حد تک 1861–1862 وچ امریکی خانہ جنگی وچ مداخلت کرنے دے نیڑے پہنچیا سی ، تے مئی 1871 وچ اس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال واشنگٹن دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس وچ امریکی دعویٰ کيتا گیا سی کہ برطانوی غیرجانبداری د‏‏ی کمی نے جنگ نو‏‏ں طول دے دتا سی۔ ثالثاں نے آخر کار ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں 15 ملین ڈالر تو‏ں نوازیا۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 2-3.</ref> روس نے فرانسکو پروسیائی جنگ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1856 دے معاہدے نو‏‏ں ترک کر دتا جس وچ اسنو‏ں بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ معاہداں تو‏ں انکار نو‏‏ں اختیارات دے لئی قابل قبول نئيں سی ، لہذا اس دا حل جنوری 1871 وچ لندن وچ ہونے والی اک کانفرنس سی جس نے 1856 دے معاہدے دے اہ‏م عناصر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منسوخ کردتا تے نويں روسی کارروائی کيت‏‏ی توثیق کيتی۔ روس ہمیشہ تو‏ں ہی قسطنطنیہ تے انہاں آبناواں دا کنٹرول چاہندا سی جو بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ روم تو‏ں جوڑدا سی تے پہلی جنگ عظیم وچ اسنو‏ں نیڑے نیڑے ہی حاصل کر لے گا۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 3-4.</ref> فرانس نے پوپ دے تحفظ دے لئی روم وچ اک فوج طویل عرصے تو‏ں کھڑی د‏‏ی سی۔ اس نے 1870 وچ فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا ، تے اٹلی د‏‏ی بادشاہی وچ داخل ہوئے گیا ، بقیہ پوپل دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1871 وچ روم نو‏‏ں [[اٹلی دا اتحاد|خطرے تو‏ں دوچار کردے ہوئے]] روم نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اٹلی نو‏‏ں بالآخر متحد کردتا گیا ، لیکن پوپ تے کیتھولک برادری نو‏‏ں ڈیڑھ صدی دے لئی وکھ کرنے د‏‏ی قیمت پر؛ غیر مستحکم صورتحال 1922 وچ لیٹران معاہداں دے نال حل ہوگئی۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), p 4.</ref> === دعوی === اک بہت وڈا رجحان پیشہ ور فوج تو‏ں دور اک پرشین سسٹم د‏‏ی طرف ہٹ جانا سی جس نے پیشہ ور کیریئر دے ماہراں نو‏‏ں جوڑ لیا سی ، نوکریاں دا اک گھومنے والا اڈہ ، جو اک سال یا دو سال دے بعد اک لازمی ڈیوائس یا اس تو‏ں زیادہ ریزرو ڈیوٹی وچ چلا گیا سی ہر سال موسم گرما وچ تربيت‏ی پروگرام۔ تربیت امن دے وقت وچ ہوئی ، تے جنگ دے وقت اک بہت وڈی ، تربیت یافتہ ، پوری طرح تو‏ں عملے والی فوج نو‏‏ں بہت جلد متحرک کيتا جاسکدا سی۔ پرشیا دا آغاز 1814 وچ ہويا سی ، تے 1860 د‏‏ی دہائی وچ پرشین د‏‏ی فتح نے اس دے ماڈل نو‏‏ں ناقابل تلافی بنا دتا۔ کلیدی عنصر عالمگیر شمولیت سی ، نسبتا few چھُٹ چھُٹ دے نال۔ بالائی طبقے نو‏‏ں اک سال د‏‏ی تربیت دے لئی افسر کور وچ تیار کيتا گیا سی ، لیکن اس دے باوجود باقی سب دے نال اپنا مکمل ریزرو ڈیوٹی انجام دینے د‏‏ی ضرورت سی۔ آسٹریا نے 1868 وچ (پرشیا د‏‏ی شکست دے فورا. بعد) تے فرانس نے 1872 وچ (پرشیا تے دوسری جرمن ریاستاں تو‏ں اپنی شکست دے فورا بعد) ایہ نظام اپنایا۔ جاپان 1873 وچ ، روس نے 1874 وچ ، تے اٹلی 1875 وچ ۔ تمام وڈے ملکاں نے برطانیہ تے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے سوا 1900 ء تک شمولیت اختیار کيتی۔ اس وقت تک امن دے وقت جرمنی دے پاس 545،000 د‏‏ی فوج موجود سی ، جو کچھ دناں وچ ذخائر نو‏‏ں بلیا ک‏ے 3.4 ملین تک ودھایا جاسکدا سی۔ فرانس وچ تقابلی تعداد 1.8 ملین تے 3.5 ملین سی۔ آسٹریا ، 1.1 ملین تے 2.6 ملین؛ روس ، 1.7 ملین تو‏ں 4 ملین. نواں سسٹم مہنگا سی ، جنہاں د‏‏ی فی کس قیمت فی کلو قیمت دوگنی یا اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان ہوگئی۔ اس وقت تک قومی آمدنی دا اوسطا 5 دفاعی اخراجات 5 فیصد سی۔ اس دے باوجود ، ٹیکس دہندگان مطمئن نظر آئے۔ والدین دو سال بعد واپس آنے والے دُنیاوی عقلمند مرداں دے مقابلے وچ ، 18 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نابالع لڑکےآں وچ انہاں ڈرامائی اصلاحات تو‏ں بہت متاثر ہوئے جنہاں دا انھاں نے 18 سال د‏‏ی عمر وچ روانہ کيتا سی۔ <ref>Hale, ''The Great Illusion: 1900–1914'' pp 21-27.</ref> == سامراجیت == [[فائل:Afrikakonferenz.jpg|thumb| جرمنی دے چانسلر [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] د‏‏ی زیر صدارت برلن کانفرنس (1884) نے افریقہ وچ یوروپی سامراج نو‏‏ں منظم کيتا۔ ]] بیشتر وڈی طاقتاں (اور کچھ معمولی طاقتاں جداں بیلجیم ، نیدرلینڈز تے ڈنمارک) سامراج وچ مصروف نيں ، خاص طور اُتے افریقہ تے ایشیاء وچ اپنی بیرون ملک سلطنتاں تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایتھ‏ے بہت سارے درآمدات ہوئے ، لیکن مورخین نے صرف چند جنگاں گناں ، تے اوہ چھوٹے پیمانے اُتے سن : دو اینگلو بوئر جنگاں (1880–1881 تے 1899–1902) ، [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین-جاپانی جنگ]] (1894–1895) ، پہلی اٹلو - ایتھوپیا جنگ (1895–96) ، ہسپانوی – امریکی جنگ (1898) ، تے [[اطالوی ترک جنگ|اٹلو-عثمانی جنگ]] (1911)۔ سب تو‏ں وڈی تعداد 1905 د‏‏ی [[روس-جاپان جنگ|روس-جاپان د‏‏ی جنگ]] سی ، جس وچ صرف دو وڈی طاقتاں آپس وچ لڑ پئی سن۔ <ref>Raymond F. Betts, ''Europe Overseas: Phases of Imperialism'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }}</ref> 1875 تو‏ں 1914 تک د‏‏ی اہ‏م سلطنتاں وچ ، مورخین نے منافع دے معاملے وچ اک ملے جلے ریکارڈ دا جائزہ لیا۔ مفروضہ ایہ سی کہ کالونیاں تیار کردہ اشیا دے لئی اک بہترین اسیر مارکیٹ فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان دے علاوہ ، ایہ کدی کدائيں ہی سچ سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ، سامراجیاں نے گھریلو مینوفیکچرنگ دے شعبے نو‏‏ں کھانا کھلانے دے لئی بنیادی طور اُتے سستے خام مال د‏‏ی تیاری وچ معاشی فائدہ اٹھایا۔ مجموعی طور اُتے ، برطانیہ نے ہندوستان تو‏ں چنگا فائدہ اٹھایا ، لیکن اپنی باقی سلطنت تو‏ں نئيں ملا۔ نیدرلینڈز نے ایسٹ انڈیز وچ بہت عمدہ کھیل دا مظاہرہ کيتا۔ جرمنی تے اٹلی نو‏‏ں اپنی سلطنتاں تو‏ں بوہت گھٹ تجارت یا خام مال ملا۔ فرانس نے قدرے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ بیلجئیم کانگو اس وقت بدنام زمانہ منافع بخش سی جدو‏ں ایہ اک سرمایہ دارانہ ربڑ د‏‏ی کاشت سی جس د‏‏ی ملکیت اک نجی انٹرپرائز دے طور اُتے کنگ لیوپولڈ II دے ذریعہ چلا‏ئی جاندی سی۔ اُتے ، بری طرح بدسلوکی تو‏ں متعلق مزدوری دے متعلق اسکینڈل دے بعد بین الاقوامی برادری نو‏‏ں 1908 وچ بیلجیم د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے اُتے مجبور کرنا پيا ، تے ایہ بوہت گھٹ منافع بخش بن گیا۔ فلپائن وچ توقع تو‏ں کدرے زیادہ ریاستہائے متحدہ اُتے لاگت آندی ا‏‏ے۔ <ref>Oron J. Hale, ''The Great Illusion, 1900–14'' (1971) pp 7-10.</ref> پہلی عالمی جنگ دے وقت دنیا د‏‏ی نوآبادیات‏ی آبادی کل 560 ملین افراد کيت‏ی سی ، جنہاں وچ 70.0٪ برطانوی ڈومینز وچ ، 10.0٪ فرانسیسی ، 8.6٪ ڈچ ، 3.9٪ جاپانی ، 2.2٪ جرمن ، 2.1٪ امریکی ، 1.6٪ پرتگالی ، 1.2٪ بیلجیئم وچ تے اطالوی دولت وچ 0.5٪۔ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے ہوم ڈومینز د‏‏ی مجموعی آبادی تقریبا 370 ملین افراد اُتے مشتمل سی۔ <ref>The Russian Empire, Austria-Hungary, Ottoman Empire, Spain and Denmark are not included. U.S. Tariff Commission. ''Colonial tariff policies'' (1922), p. 5 [[iarchive:colonialtariffpo00unit|online]]</ref> === ایشیاء تے افریقہ وچ فرانسیسی سلطنت === ==== فرانس نے میکسیکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا ==== نپولین III نے میکسیکو دا کنٹرول سنبھالنے تے اپنے ہی کٹھ پتلی شہنشاہ میکسمیلیئن نو‏‏ں مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی امریکی خانہ جنگی تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp 167-83.</ref> فرانس ، اسپین تے برطانیہ نے ، بغیر معاوضے میکسیکن قرضےآں اُتے ناراض ، اک مشترکہ مہم جوئی بھیجی جس نے میکسیکو وچ ویراکروز کسٹم مکان نو‏‏ں دسمبر 1861 وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ اسپین تے برطانیہ نو‏‏ں ایہ احساس ہونے دے بعد جلد ہی پِچھے ہٹ گیا کہ نپولین سوم نے منتخب صدر [[بینیتو خواریس|بینیٹو جواریز دے]] ماتحت میکسیکو د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے تے میکسیکو د‏‏ی [[میکسیکی سلطنت دوم|دوسری سلطنت]] قائم کرنے دا ارادہ کيتا۔ نپولین نو‏‏ں کنزرویٹو عناصر د‏‏ی باقیات د‏‏ی تائید حاصل سی جسنو‏ں جواریز تے اس دے لبرلز نے سن 1857–61 د‏‏ی خانہ جنگی اصلاحاندی جنگ وچ شکست دتی سی۔ 1862 وچ میکسیکو وچ فرانسیسی مداخلت وچ ۔ نپولین نے میکسیکو دے شہنشاہ دے طور اُتے آسٹرین آرکڈوک میکسیمیلیئن آف ہیبس برگ نصب کيتا۔ جوریز نے فرانسیسیاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ واشنگٹن نے یوریز د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے نويں حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا کیونجے اس نے منرو نظریے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ سن 1865 وچ کنفیڈریسی اُتے اپنی فتح دے بعد ، امریکا نے اپنی حیثیت واضح کرنے دے لئی میکسیکو د‏‏ی سرحد اُتے 50،000 تجربہ کار جنگی فوجی بھیجے۔ نپولین بہت پتلی پھیلا ہويا سی۔ انہاں نے اطالویاں دے خلاف پوپ د‏‏ی حفاظت دے لئی میکسیکو وچ 40،000 ، روم تو‏ں 20،000 ، تے مزاحم الجیریا وچ ہور 80،000 فوج دا عہد کيتا سی۔ ہور ایہ کہ ، پرشیا ، جس نے حالے آسٹریا نو‏‏ں شکست دتی سی ، اک آسنن خطرہ سی۔ نپولین نو‏‏ں اس د‏ی بدبختی دا احساس ہويا تے انہاں نے 1866 وچ میکسیکو تو‏ں اپنی تمام فوجاں واپس لے لین۔ جواریز نے دوبارہ اقتدار سنبھال لیا تے بے قابو شہنشاہ نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ <ref>Paul H. Reuter, "United States-French Relations Regarding French Intervention in Mexico: From the Tripartite Treaty to Queretaro," ''Southern Quarterly'' (1965) 6#4 pp 469–489</ref><ref>Michele Cunningham, ''Mexico and the Foreign Policy of Napoleon III'' (2001)</ref> ابتدائی طور اُتے فرانسیسیاں دے ذریعہ تعمیر کردہ [[نہر سوئز|سویز نہر]] ، 1875 وچ اک مشترکہ برطانوی فرانسیسی منصوبہ بن گئی ، کیونجے دونے ہی ایشیاء وچ اپنا اثر و رسوخ تے سلطنت برقرار رکھنا انتہائی ضروری سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 1882 وچ ، مصر وچ جاری خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں مداخلت کرنے اُتے آمادہ کيتا ، تے فرانس د‏‏ی طرف ہتھ ودھایا۔ فرانس دے معروف توسیع پسند جولس فیری عہدے تو‏ں ہٹ گئے سن ، تے حکومت نے برطانیہ نو‏‏ں مصر اُتے موثر کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ <ref>A.J.P. Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918'' (1954) pp 286-92</ref> === مصر اُتے قبضہ ، 1882 === [[فائل:Desembarco en Cotonou de tropas senegalesas. Le Petit Journal, 21may1892.jpg|thumb| سن 1892 وچ ، کرنل الفریڈ امی ڈوڈس د‏‏ی سربراہی وچ سینیگالی ٹیرائیلرز نے [[داهومی|دہومی]] (موجودہ بینن) اُتے حملہ کيتا۔ ]] سب تو‏ں فیصلہ کن واقعہ اینگلو مصری جنگ تو‏ں نکلیا ، جس دے نتیجے وچ ست دہائیاں تک مصر اُتے برطانوی قبضہ ہويا ، حالانکہ سلطنت عثمانیہ نے 1914 تک برائے ناں ملکیت برقرار رکھی۔ <ref>M.W. Daly, ed. ''The Cambridge History Of Egypt Volume 2 Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century'' (1998) [https://archive.org/download/iB_CE/02.pdf online]</ref> فرانس شدید ناخوش سی ، جس نے اس نہر دا کنٹرول کھو دتا سی جس نے اس د‏ی تعمیر تے مالی اعانت کيت‏ی سی تے کئی دہائیاں تو‏ں اس دا خواب دیکھیا سی۔ جرمنی ، آسٹریا ، روس ، تے اٹلی - تے یقینا خود سلطنت عثمانیہ - سب لندن د‏‏ی یکطرفہ مداخلت تو‏ں ناراض سن ۔ مورخین اے جے پی ٹیلر دا کہنا اے کہ ایہ "اک بہت وڈا واقعہ سی در حقیقت ، جنگ سیڈن تے روس-جاپان د‏‏ی جنگ وچ روس د‏‏ی شکست دے درمیان بین الاقوامی تعلقات دا واحد اصل واقعہ سی۔" <ref>He adds, "All the rest were maneuvers which left the combatants at the close of the day exactly where they had started." A.J.P. Taylor, "International Relations" in F.H. Hinsley, ed., ''The New Cambridge Modern History: XI: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962): 554.</ref> ٹیلر طویل مدتی اثرات اُتے زور دیندا اے: : مصر اُتے برطانوی قبضے نے طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ اس نے نہ صرف برطانوی شہریاں نو‏‏ں ہندوستان جانے والے راستے د‏‏ی حفاظت کيتی۔ اس نے انہاں نو‏ں مشرقی بحیرہ روم تے مشرق وسطی دے مالک بنا دتا۔ اس نے انھاں غیر ضروری بنا دتا کہ اوہ آبنائے وچ روس دے خلاف فرنٹ لائن وچ کھڑے ہون۔ . . . تے اس طرح دس سال بعد فرانکو روسی اتحاد دے لئی راستہ تیار کيتا۔ <ref>Taylor, "International Relations" p 554</ref> وزیر اعظم ولیم ایورٹ گلیڈ اسٹون تے انہاں د‏‏ی لبرل پارٹی نے سامراج دے خلاف سخت مخالفت کيتی ساکھ رکھی سی ، لہذا مورخین نے پالیسی دے اس اچانک الٹ جانے د‏‏ی وضاحت اُتے طویل بحث کيتی ا‏‏ے۔ <ref>R.C. Mowat "From Liberalism to Imperialism: The Case of Egypt 1875–1887", ''Historical Journal'' 16#1 (1973), pp. 109-12</ref> سب تو‏ں زیادہ اثر جان رابنسن تے رونالڈ گالاگھر ، ''افریقہ تے وکٹورین'' (1961) نے حاصل کيتا ، جس نے آزادانہ تجارت دے امپیریل ازم اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمبرج اسکول آف تریخ نگاری نے فروغ دتا۔ انہاں دا کہنا اے کہ سامراج د‏‏ی حمایت وچ کوئی طویل المدتی لبرل منصوبہ نئيں سی ، لیکن سوئز نہر دے تحفظ دے لئی عملی اقدامات کرنے د‏‏ی فوری ضرورت فیصلہ کن سی جس دے نتیجے وچ امن و امان دا اک مکمل خاتمہ ہويا سی ، تے اک قوم پرست بغاوت اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ اس تو‏ں قطع نظر کہ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے برطانوی سلطنت نو‏‏ں کوئی نقصان ہوئے ، یوروپیناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا۔ مصر اُتے مکمل قبضہ کرنا ، اسنو‏ں ہندوستان ورگی برطانوی کالونی وچ تبدیل کرنا بہت زیادہ خطرنا‏‏ک سی کیونجے ایہ طاقتاں دے لئی اشارہ ہوئے گا کہ اوہ عثمانی سلطنت د‏‏ی پرت مار دے لئی بھج دوڑ کرے گی ، جس دے نتیجے وچ اک وڈی جنگ دا امکان پیدا ہوئے گا۔ <ref>A.P. Thornton, "Rivalries in the Mediterranean, the Middle East and Egypt." in ''The New Cambridge Modern History'' (1962) v 11 p 587.</ref><ref>David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902." ''Middle Eastern Studies'' 50.1 (2014): 43-60 at p. 57.</ref> گلیڈ اسٹون دا ایہ فیصلہ فرانس دے نال تناؤ دے تعلقات دے خلاف تے مصر وچ "موقع اُتے موجود" مرداں دے ذریعہ چھیڑ چھاڑ دے خلاف آیا ا‏‏ے۔ کین تے ہاپکنز جداں نقاداں نے برطانوی فنانسراں تے مصری بانڈز دے ذریعے لگائے گئے وڈے پیمانے اُتے رقوم د‏‏ی حفاظت کيتی ضرورت اُتے زور دتا اے ، جدو‏ں کہ نہر سیوز دے چلنے دے خطرے نو‏‏ں کم کردے ہوئے۔ مارکسسٹاں دے برعکس ، اوہ "نرمی سے" مالی تے تجارتی مفادات اُتے زور دیندے نيں ، نہ کہ صنعتی ، سرمایہ داری جو مارکسسٹ سمجھدے نيں کہ ہمیشہ مرکزی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>Peter J. Cain and Anthony G. Hopkins, "Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945." ''Economic History Review'' 40.1 (1987): 1-26. [https://www.jstor.org/stable/2596293 online]</ref> حالے حال ہی وچ ، مصر دے ماہرین بنیادی طور اُتے مصریاں د‏‏ی داخلی حرکیات وچ دلچسپی لیندے نيں جو ناکا‏م اورابی بغاوت نو‏‏ں جنم دیندے نيں ۔ <ref>Donald Malcolm Reid, The 'Urabi revolution and the British conquest, 1879–1882 in M . W . Daly, ed., The Cambridge History of Egypt: vol 2: Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century (1998) p 219.</ref><ref>[[John S. Galbraith]] and Afaf Lutfi al-Sayyid-Marsot, "The British occupation of Egypt: another view." ''International Journal of Middle East Studies'' 9.4 (1978): 471-488.</ref> === وسطی ایشیا وچ وڈا کھیل === [[فائل:Turkestan 1900-en.svg|thumb|300x300px| 20 واں صدی دے آغاز وچ [[روسی ترکستان]] ]] "گریٹ گیم" اک سیاسی تے سفارتی محاذ آرائی سی جو افغانستان تے [[وسط ایشیا|وسطی]] تے [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء دے]] پڑوسی علاقےآں بالخصوص فارس (ایران) تے ترکستان دے علاقےآں اُتے برطانیہ تے روس دے وچکار بیشتر انیہويں صدی تک موجود سی۔ <ref>Edward Ingram, "Great Britain's Great Game: An Introduction" ''International History Review'' 2#2 pp. 160-171 [https://www.jstor.org/stable/40105749 online]</ref> برطانیہ نے ہندوستان تک پہنچنے والے تمام طریقےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی اسنو‏ں اک اولین ترجیح دتی ، تے "زبردست کھیل" بنیادی طور اُتے ایہ اے کہ انگریزاں نے روس دے ممکنہ خطرے دے پیش نظر ایہ کِداں کيتا۔ خود روس دا ہندوستان تو‏ں وابستہ ہونے دا کوئی منصوبہ نئيں سی تے بار بار ایسا کہیا۔ <ref>Barbara Jelavich, ''St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974'' (1974) p 200</ref> اس دا نتیجہ عدم اعتماد دا ماحول تے دونے سلطنتاں دے وچکار مسلسل جنگ دا خطرہ سی۔ ایتھ‏ے متعدد مقامی تنازعات موجود سن ، لیکن وسطی ایشیا وچ دونے طاقتاں دے وچکار جنگ کدی نئيں ہوئی۔ <ref>David Fromkin, "The Great Game in Asia." ''Foreign Affairs'' 58#4 (1980) pp. 936-951 [https://www.jstor.org/stable/20040512 online]</ref> بسمارک نے محسوس کيتا کہ روس تے برطانیہ دونے نے وسطی ایشیا دے کنٹرول نو‏‏ں اک اولین ترجیح سمجھیا ، اسنو‏ں " [[عظیم چالبازیاں|گریٹ گیم]] " دا ناں دتا۔ جرمنی د‏‏ی کوئی براہ راست داؤ نئيں سی ، اُتے یورپ اُتے اس دا غلبہ اس وقت ودھیا جدو‏ں جرمنی تو‏ں جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے روسی فوج مقیم سی۔ دو دہائیاں دے دوران ، 1871–1890 وچ ، اس نے روسیاں نو‏‏ں ایشیاء وچ ہور فوجی بھیجنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی امید وچ ، برطانویاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی تدبیر کيتی۔ <ref>James Stone, "Bismarck and the Great Game: Germany and Anglo-Russian Rivalry in Central Asia, 1871–1890." ''Central European History'' 48.2 (2015): 151-175.</ref> === افریقہ دے لئی جدوجہد === [[فائل:Fashoda Incident map - en.svg|سجے|thumb| وسطی تے مشرقی افریقہ ، سن 1898 ، فشودہ واقعے دے دوران ]] "سکریبل برائے افریقہ" دا آغاز برطانیہ دے غیر متوقع طور اُتے مصر اُتے سن 1882 وچ کیہ گیا سی۔ اس دے جواب وچ ، ایہ افریقہ دے باقی حصےآں اُتے قابو پانے دے لئی آزادانہ طور اُتے بن گیا ، کیو‏ں کہ برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے پرتگال نے افریقہ وچ اپنی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نو‏‏ں بہت وسعت دی۔ بیلجیم دے بادشاہ نے ذا‏تی طور اُتے کانگو نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ ساحل دے نال نال بساں کالونیاں دا مرکز بن جاندیاں نيں جو اندرون ملک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>Thomas Pakenham, ''Scramble for Africa: The White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876–1912'' (1991)</ref> 20 واں صدی وچ ، سامراجی مخالف ترجماناں نے افریقہ دے لئی گھماؤ پھراؤ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مذمت کيتی۔ اُتے ، اس وقت ، بے قابو بہادر ، غلام تاجراں تے استحصال کاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے خوفناک تشدد تے استحصال دے حل دے طور اُتے اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی سی۔ بسمارک نے 1884–1885 د‏‏ی [[برلن کانفرنس]] دے ذریعہ صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش وچ سبکدوش کيتا۔ تمام یورپی طاقتاں نے افریقہ وچ تنازعات تو‏ں بچنے دے لئی زمینی اصولاں اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>Stig Förster, Wolfgang Justin Mommsen, and Ronald Edward Robinson, eds. '' Bismarck, Europe and Africa: The Berlin Africa conference 1884–1885 and the onset of partition'' 1988).</ref> برطانوی کالونیاں وچ ، ہندوستان تو‏ں مزدوراں تے کاروباریاں نو‏‏ں ریلوے ، باغات تے ہور کاروباری ادارےآں د‏‏ی تعمیر دے لئی لیایا گیا سی۔ برطانیہ نے فوری طور اُتے انہاں انتظامی اسباق دا اطلاق کيتا جو ہندوستان وچ سکھیا گیا سی مصر تے دوسری نويں افریقی کالونیاں وچ ۔ <ref>Robert L. Tignor, "The 'Indianization' of the Egyptian Administration under British Rule." ''American Historical Review'' 68.3 (1963): 636-661. [https://www.jstor.org/stable/1847034 online]</ref> افریقہ وچ برطانیہ تے فرانس دے وچکار کشیدگی عبرتناک مرحلے اُتے پہنچ گئی۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جنگ ممکن سی ، لیکن کدی نئيں ہويا۔ <ref>T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," ''Diplomacy & Statecraft'' (2006) 17#4 pp 693-714.</ref> سب تو‏ں سنگین واقعہ 1898 دا فوشودہ واقعہ سی۔ فرانسیسی فوجیاں نے جنوبی سوڈان وچ اک علاقے دا دعوی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے اک برطانوی فوج نے [[خديويت مصر|مصر دے خدیو دے]] مفادات دے لئی کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی پہنچے۔ شدید دباؤ وچ فرانسیسی علاقے اُتے اینگلو-مصری کنٹرول حاصل کرنے تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ اس جمود نو‏‏ں دونے ریاستاں دے وچکار مصر اُتے برطانوی کنٹرول دے اعتراف دے معاہدے دے ذریعے تسلیم کيتا گیا ، جدو‏ں کہ [[مراکش]] وچ فرانس غالب اقتدار بن گیا ، لیکن فرانس نو‏‏ں شدید مایوسی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>D. W. Brogan, ''France under the Republic: The Development of Modern France (1870–1930)'' (1940) pp 321-26</ref><ref>William L. Langer, ''The diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1951) pp 537-80</ref> سلطنت عثمانیہ الجزائر ، تیونس تے لیبیا اُتے برائے ناں اپنا کنٹرول ختم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس نے مصر اُتے صرف برائے ناں دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ 1875 وچ برطانیہ نے سویس نہر دے حصص مصر دے تقریبا دیوالیہ خدیو ، [[اسماعیل پاشا]] تو‏ں خریدے۔ ==== کینیا ==== [[فائل:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|280x280px| 1913 وچ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے زیر کنٹرول افریقہ دے علاقےآں نو‏‏ں موجودہ قومی حدود دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ {{نقشاں دا حاشیہ|#f7fab2|[[بیلجیئن سامراجی سلطنت|بیلجیئن]]}}{{Legend|#fbc5c0|[[برطانوی سلطنت|برطانوی]]}}{{Legend|#b6e3fc|[[فرانسیسی نوآبادیات‏ی سلطنت|فرانسیسی]]}}{{Legend|#bbfdd9|[[جرمن نوآبادیات‏ی سلطنت|جرمن]]}}{{Legend|#d2f89b|[[اطالوی نوآبادیات‏ی سلطنت|اطالوی]]}}{{Legend|#c0a6f2|[[پرتگیزی سلطنت|پرتگیزی]]}}{{Legend|#eaaff7|[[ہسپانوی سلطنت|ہسپانوی]]}}{{Legend|#f6f6f6|آزاد ([[ایتھوپیائی سلطنت|ایتھوپیا]] تے [[لائبیریا]])}}]] کینیا دا تجربہ مشرقی افریقہ وچ نوآبادیات‏ی عمل دا نمائندہ ا‏‏ے۔ 1850 تک یورپی ایکسپلوررز نے داخلہ د‏‏ی نقشہ سازی شروع کردتی سی۔ تن پیشرفت تو‏ں مشرقی افریقہ وچ یورپی مفادات د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ پہلے [[زنجبار]] جزیرے دا ظہور سی ، جو مشرقی ساحل تو‏ں دور واقع سی۔ ایہ اک اڈہ بن گیا جتھ‏ے تو‏ں افریقی سرزمین د‏‏ی تجارت تے تلاش کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Robin Hallett, ''Africa Since 1875: A Modern History,'' (1974) p. 560.</ref> سن 1840 تک ، زنجبار وچ کاروبار کرنے والے مختلف شہریاں دے مفادات دے تحفظ دے لئی ، برطانوی ، فرانسیسی ، جرمناں تے امریکیو‏ں دے ذریعہ قونصل خانے کھولے گئے سن ۔ 1859 وچ ، زانجبار اُتے غیر ملکی شپنگ کالنگ دا ٹنج 19،000 ٹن تک پہنچ گیا سی۔ 1879 تک ، اس جہاز رانی دا ٹنناج 89،000 ٹن تک پہنچ چکيا سی۔ افریقہ وچ یورپی مفادات نو‏‏ں فروغ دینے والی دوسری ترقی ہاتھی دانت تے لونگ سمیت افریقہ د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی ودھدی ہوئی یورپی طلب ا‏‏ے۔ تیسرا ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی مفاد نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں سب تو‏ں پہلے حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ <ref>Hallett, ''Africa to 1875'', pp. 560–61</ref> صدی دے آخر وچ ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں جرمن مقابلے د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا ، تے 1887 وچ امپیریل برٹش ایسٹ افریقہ کمپنی ، جو اک نجی ملکیت اے ، نے سید سعید تو‏ں اس د‏ی سرزمین د‏‏ی ساحل دے نال 10 میل (16 کلومیٹر) د‏‏ی پٹی لیز اُتے حاصل کيتی۔ جرمنی نے سن 1885 وچ [[لسٹ سلاطین زنجبار|زنجیبار]] دے ساحلی املاک دے [[لسٹ سلاطین زنجبار|سلطان دے]] خلاف اک سرپرستی قائم کيتی۔ اس نے [[ٹینگانیکا|1879 وچ تانگانیکا دے]] ساحل اُتے جرمنی دے قابو پانے دے بدلے اپنی ساحلی ہولڈنگ دا کاروبار برطانیہ نو‏‏ں کيتا سی۔ 1895 وچ ، برطانوی حکومت نے شمال مغربی جھیل نیویشا تک داخلہ دا دعوی کيتا۔ اس نے '''[[محمیہ مشرقی افریقہ|مشرقی افریقہ پروٹوکٹوریٹ]]''' قائم کيتا۔ 1902 وچ اس سرحد نو‏‏ں یوگنڈا تک ودھایا گیا ، تے 1920 وچ زیادہ تر توسیع آمیزش تاج د‏‏ی کالونی بن گئی۔ 1895 وچ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی ، رفٹ ویلی تے اس دے آس پاس دے پہاڑی علاقے سفید فام تارکین وطن دا محاصرہ بن گئے جو زیادہ تر کیکوئ مزدوری اُتے منحصر وڈے پیمانے اُتے کافی د‏‏ی کاشتکاری وچ مصروف سن ۔ معدنیات دے اہ‏م وسائل نئيں سن ۔ سونا یا ہیرے وچو‏ں کوئی وی ایسا نئيں سی جس نے جنوبی افریقہ د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے ابتدائی مرحلے وچ ، انتظامیہ روايتی مواصلات ، عام طور اُتے سربراہان اُتے انحصار کردی سی۔ جدو‏ں نوآبادیات‏ی حکمرانی قائم کيتی گئی سی تے استعداد کار د‏‏ی تلاش کيتی گئی سی ، جزوی طور اُتے آبادکاراں دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، نو آباد پڑھے لکھے نوجوان مقامی مقامی کونسلاں وچ پرانے سرداراں دے نال وابستہ سن ۔ <ref>R. Mugo Gatheru, ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'' (2005)</ref> برطانوی ایسٹ افریقہ کمپنی د‏‏ی شدید مالی مشکلات دے بعد ، 1 جولائ‏ی 1895 نو‏‏ں برطانوی حکومت نے [[محمیہ مشرقی افریقہ|مشرقی افریقی پروٹیکٹوریٹ دے]] ذریعہ براہ راست حکمرانی قائم کيتی ، اس دے نتیجے وچ سفید فام آباد کاراں دے لئی زرخیز بلند تھ‏‏اںو‏اں (1902) کھولے گئے۔ کینیا دے اندرونی حصے د‏‏ی ترقی د‏‏ی کلید تعمیر ایہ سی ، جو 1895 وچ شروع ہوئی سی ، جس دا آغاز ممباسا تو‏ں [[کسیمو|کسمومو]] تک اک ریلوے د‏‏ی طرف سی ، جو [[جھیل وکٹوریہ|وکٹوریہ جھیل]] اُتے سی ، جو 1901 وچ مکمل ہويا سی۔ دستی مزدوری کرنے دے لئی تقریبا 32،000 کارکنان نو‏‏ں برطانوی ہندوستان تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ بوہت سارے ہندوستانی تاجراں تے چھوٹے تاجراں د‏‏ی طرح رہے ، جنہاں نے کینیا دے اندرونی حصے نو‏‏ں کھولنے دا موقع دیکھیا۔ <ref>John M. Mwaruvie, "Kenya's 'Forgotten' Engineer and Colonial Proconsul: Sir Percy Girouard and Departmental Railway Construction in Africa, 1896–1912." ''Canadian Journal of History'' 2006 41(1): 1–22.</ref> === پرتگال === اک چھوٹی سی غریب زرعی قوم پرتگال ، جس نے سمندری حدود د‏‏ی مضبوط روایت رکھی سی ، نے اک بہت وڈی سلطنت تعمیر د‏‏ی ، تے اسنو‏ں جنگاں تو‏ں گریز کرکے تے زیادہ تر برطانیہ دے زیر نگرانی رہ ک‏ے ، کسے ہور نال زیادہ لمبی تر رکھی۔ 1899 وچ اس نے برطانیہ دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید کيت‏ی سی جو اصل وچ 1386 وچ لکھی گئی سی۔ <ref>Charles Ralph Boxer, ''The Portuguese seaborne empire, 1415–1825'' (1969).</ref> سولہويں صدی وچ توانائی دے نال ہونے والی انکشافات دے نتیجے وچ برازیل وچ آبادکار کالونی دا سبب بنی۔ پرتگال نے افریقہ ، جنوبی ایشیاء تے مشرقی ایشیاء دے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں دے لئی کھلے تجارتی اسٹیشن وی قائم کیتے۔ پرتگال نے خود پرتگال وچ غلاماں نو‏‏ں گھریلو ملازمین تے کھیتاں دے مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں درآمد کيتا سی ، تے اپنے تجربے نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں اک وڈی معاشی سرگرمی بنانے دے لئی استعمال کيتا سی۔ پرتگالی تاجراں نے میدیرا ، کیپ وردے تے آزورس دے نیڑےی جزیراں اُتے چینی د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے غلام باغات لگائے۔ 1770 وچ ، روشن خیال جمہوریہ پومبل نے تجارت نو‏‏ں اک عمدہ تے ضروری پیشہ قرار دتا ، جس تو‏ں تاجراں نو‏‏ں پرتگالی اشرافیہ وچ داخل ہونے دتا گیا۔ بوہت سارے آباد کار برازیل چلے گئے ، جو 1822 وچ آزاد ہوگئے۔ <ref>A.R. Disney, ''A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 2: From Beginnings to 1807: the Portuguese empire'' (2009) [https://www.amazon.com/dp/0521738229/ excerpt and text search]</ref><ref>Charles Ralph Boxer, ''The Portuguese Seaborne Empire, 1415–1825'' (1969)</ref> 1815 دے بعد ، پرتگالیاں نے افریقی ساحل دے نال اپنی تجارتی بندرگاہاں وچ توسیع د‏‏ی ، تے انگولا تے [[پرتگیزی موزمبیق|پرتگالی مشرقی افریقہ (موزمبیق) دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اندرون ملک منتقل ہوگئے۔ 1836 وچ غلام تجارت دا خاتمہ کردتا گیا سی ، کیونجے کچھ غیر ملکی غلام جہاز پرتگالی پرچم اڑارہے سن ۔ ہندوستان وچ ، چین دے ساحل اُتے ہانگ کانگ دے نیڑے ، [[تریخ مکاؤ|مکاؤ]] د‏‏ی معاون کالونیاں تے آسٹریلیا دے شمال وچ تیمور دے نال ، گوا د‏‏ی کالونی وچ تجارت فروغ پائی۔ پرتگالیاں نے کامیابی تو‏ں کیتھولک تے پرتگالی بولی نو‏‏ں اپنی نوآبادیات وچ متعارف کرایا ، جدو‏ں کہ زیادہ تر آباد کار برازیل دا رخ کردے رہ‏‏ے۔ <ref>H. V. Livermore, ''A New History of Portugal 1966'' pp 299-306</ref><ref>William G. Clarence-Smith, ''The Third Portuguese Empire, 1825–1975: A Study in Economic Imperialism'' (1985)</ref> === اٹلی === [[فائل:DC-1912-21-d-ResaDeiTurchiARodi.jpg|thumb| 1912 نو‏‏ں [[رودوش|روڈس]] وچ ترک گیریژن دا اٹلی دے جنرل سامنے ہتھیار سُٹنا ]] اٹلی نو‏‏ں اپنی کمزور صنعت تے کمزور فوج دے لئی اکثر طاقتاں دا سب تو‏ں وڈا اقتدار کہیا جاندا سی۔ 1880 د‏‏ی دہائی دے اسکریبل برائے افریقہ وچ ، اٹلی د‏‏ی نويں قوم دے رہنماواں نے افریقہ وچ نوآبادیات حاصل کرنے دے بارے وچ جوش و خروش ظاہر کيتا ، توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں اک طاقت دے طور اُتے قانونی حیثیت دے گی تے لوکاں نو‏‏ں متحد کرنے وچ مددگار ہوئے گی۔ شمالی افریقہ وچ اٹلی نے پہلے معمولی عثمانی کنٹرول وچ تیونس دا رخ کيتا ، جتھ‏ے بوہت سارے اطالوی کاشتکار آباد ہوگئے سن ۔ کمزور تے سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ ، اٹلی بے بس تے غص .ہ وچ سی جدو‏ں فرانس نے 1881 وچ تیونس اُتے اک سرپرستی حاصل کيتی۔ مشرقی افریقہ دا رخ کردے ہوئے ، اٹلی نے آزاد ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن 1896 وچ عدوہ د‏‏ی جنگ وچ اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اک نااہل حکومت دے ذریعہ قومی توہین اُتے عوام د‏‏ی رائے مشتعل ہوگئی۔ 1911 وچ اطالوی عوام نے ہن دے لیبیا دے قبضے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Giuseppe Maria Finaldi, ''Italian National Identity in the Scramble for Africa: Italy's African Wars in the Era of Nation-Building, 1870–1900'' (2010)</ref> جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، برطانیہ تے روس تو‏ں منظوری ملنے اُتے ، ویہہ سال دے عرصے وچ اطالوی سفارت کاری نے لیبیا اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 1911 -12 د‏‏ی [[اطالوی ترک جنگ|اٹلی ترک جنگ]] دا اک مرکزی مرکز اس وقت آیا جدو‏ں اطالوی فوجاں نے عثمانی فوج دے نال نال مقامی قبائلیاں د‏‏ی سخت مزاحمت دے خلاف کچھ ساحلی شہراں دا کنٹرول سنبھال لیا۔ امن معاہدے دے بعد اٹلی نو‏‏ں کنٹرول دینے دے بعد اس نے اطالوی آباد کاراں نو‏‏ں بھیجیا ، لیکن قبیلے دے خلاف اس د‏ی وحشیانہ مہم وچ وڈے پیمانے اُتے جانی نقصان ہويا۔ <ref>William C. Askew, ''Europe and Italy's Acquisition of Libya, 1911–1912'' (1942) [https://www.questia.com/read/3044731/europe-and-italy-s-acquisition-of-libya-1911-1912 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008133033/https://www.questia.com/read/3044731/europe-and-italy-s-acquisition-of-libya-1911-1912 |date=2020-10-08 }}</ref> === جاپان دا طاقت بننا === سن 1860 د‏‏ی دہائی تو‏ں جاپان نے مغربی خطوط دے نال تیزی تو‏ں جدیدیت حاصل کيتی ، اس نے صنعت ، بیوروکریسی ، ادارےآں تے فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں شامل کيتا جس نے کوریا ، چین ، تائیوان تے جنوب وچ جزیراں وچ شاہی توسیع دا اڈہ فراہ‏م کیہ۔ اس نے خود نو‏‏ں جارحانہ مغربی سامراج دا شکار سمجھیا جدو‏ں تک کہ اس نے پڑوسی علاقےآں اُتے قابو نہ لیا۔ اس نے اوکیناوا تے فارموسا اُتے قابو پالیا۔ جاپان د‏‏ی تائیوان ، کوریا تے [[منچوریا]] نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی خواہش ، 1894–1895 وچ چین دے نال پہلی [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین-جاپانی جنگ]] تے 1904–1905 وچ روس دے نال روس [[روس-جاپان جنگ|-جاپانی جنگ دا باعث بنی]] ۔ چین دے نال جنگ نے جاپان نو‏‏ں دنیا د‏‏ی پہلی مشرقی ، جدید شاہی طاقت بنا دتا ، تے روس دے نال جنگ نے ایہ ثابت کردتا کہ اک مشرقی ریاست دے ذریعہ مغربی طاقت نو‏‏ں شکست دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ انہاں دو جنگاں دے بعد ، مشرقی مشرقی علاقے وچ جاپان نو‏‏ں جاپان د‏‏ی غالب طاقت نے جنوبی منچوریا تے کوریا اُتے اثر و رسوخ دے نال چھڈ دتا ، جسنو‏ں 1910 وچ جاپانی سلطنت دے حصے دے طور اُتے باضابطہ طور اُتے جوڑ لیا گیا سی۔ ==== اوکیناوا ==== اوکیناوا جزیرہ ریوکیو جزیرے دا سب تو‏ں وڈا خطہ اے ، تے چودہويں صدی دے آخر وچ چین نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا گیا۔ 1609 وچ جاپان نے پوری ریوکیو جزیرے د‏‏ی زنجیر نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا تے 1879 وچ اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان وچ شامل کرلیا۔ <ref>George Kerr, ''Okinawa: The history of an island people'' (Tuttle Publishing, 2013).</ref> ==== چین دے نال جنگ ==== چین تے جاپان دے وچکار [[جزائر ریوکیو|ریوکیو جزیراں]] اُتے جاپان دے کنٹرول ، کوریا وچ سیاسی اثر و رسوخ تے تجارتی امور د‏‏ی مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں 1870 د‏‏ی دہائی تو‏ں پیدا ہويا۔ <ref>Langer, ''The Diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1960) pp 167-94.</ref> جاپان نے اک چھوٹی لیکن تربیت یافتہ فوج تے بحریہ دے نال مستحکم سیاسی تے معاشی نظام قائم کرنے دے بعد ، 1894 د‏‏ی [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپان جنگ]] وچ چین نو‏‏ں آسانی تو‏ں شکست دتی۔ جاپانی فوجیاں نے لیاؤٹونگ جزیرہ نما اُتے پورٹ آرتھر اُتے قبضہ کرنے دے بعد چینیاں دا قتل عام کيتا۔ شیمونوسکی دے اپریل 1895 وچ ہونے والے سخت معاہدے وچ ، چین نے کوریا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا ، تے اس نے جاپان فارموسہ ، جزیرے پیسیکاورز تے لیوٹونگ جزیرہ نما دے حوالے کيتا۔ چین نے ہور 200 ملین چاندی د‏‏یاں کہانیاں دا معاوضہ ادا کيتا ، بین الاقوامی تجارت دے لئی پنج نويں بندرگاہاں کھولاں ، تے جاپان (اور ہور مغربی طاقتاں) نو‏‏ں انہاں شہراں وچ فیکٹریاں لگانے تے چلانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اُتے ، روس ، فرانس تے جرمنی نے خود نو‏‏ں اس معاہدے تو‏ں پسماندہ دیکھیا تے ٹرپل مداخلت وچ جاپان نو‏‏ں اک وڈے معاوضے دے عوض لیوٹنگ جزیرہ نما نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کردتا۔ چین دا واحد مثبت نتیجہ اس وقت سامنے آیا جدو‏ں انہاں فیکٹریاں نے شہری چین د‏‏ی صنعتی کاری د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے مقامی طبقہ نو‏‏ں کاروباری افراد تے ہنر مند مکینکاں تو‏ں دور کردتا۔ ==== تائیوان ==== جزیرہ فارموسا (تائیوان) د‏‏ی مقامی آبادی اس وقت سی جدو‏ں جاپان تے چین دے نال تجارت دے لئی ایشین اڈے د‏‏ی ضرورت وچ ڈچ تاجر 1623 وچ آئے۔ [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی]] (وی او سی) نے فورٹ زیلینڈیا تعمیر کيتا۔ انہاں نے جلد ہی مقامی لوکاں اُتے حکومت کرنا شروع کردتی۔ چین نے 1660 د‏‏ی دہائی وچ کنٹرول سنبھالیا ، تے آباد کاراں نو‏‏ں بھیج دتا۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ہین چینیاں تے دیسی قبیلے دے 200،000 ارکان موجود سن ۔ 1894–95 وچ [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپانی جنگ]] وچ اپنی فتح دے بعد ، امن معاہدہ نے جزیرے نو‏‏ں جاپان دے حوالے کردتا۔ ایہ جاپان د‏‏ی پہلی کالونی سی۔ <ref>Jonathan Manthorpe, ''Forbidden Nation: A History of Taiwan'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/0230614248/ excerpt and text search], Ch. 10–12</ref> جاپان نو‏‏ں توقع کيتی گئی محدود فائدے دے مقابلے وچ تائیوان دے قبضے تو‏ں کدرے زیادہ فائدے د‏‏ی توقع سی۔ جاپان نو‏‏ں احساس ہويا کہ اس دے آبائی جزیرے صرف اک محدود وسائل د‏‏ی بنیاد د‏‏ی حمایت ک‏ر سکدے نيں ، تے اسنو‏ں امید اے کہ تائیوان اپنی زرخیز کھیتاں دے نال ، اس کمی نو‏‏ں پورا کريں گا۔ 1905 تک ، تائیوان چاول تے چینی تیار کر رہیا سی تے تھوڑی تو‏ں ودھ رقم ادا ک‏ر ک‏ے خود ہی ادائیگی کر رہیا سی۔ اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م گل ایہ اے کہ جاپان نے جدید کالونی چلانے والا پہلا غیر یوروپی ملک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایشیاء بھر وچ وقار حاصل کيتا۔ اس نے ایہ سکھیا کہ اپنے جرمنی وچ قائم بیوروکریٹک معیارات نو‏‏ں حقیقی حالات دے نال کِداں ایڈجسٹ کرن تے بار بار ہونے والے انشورینس تو‏ں نمٹنے دے طریقے کِداں سیکھاں گے۔ حتمی مقصد جاپانی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینا سی ، لیکن منتظمین نو‏‏ں احساس ہويا کہ انہاں نو‏ں پہلے لوکاں د‏‏ی چینی سبھیاچار دے مطابق بننا پيا۔ جاپان وچ رہتل دا مشن سی ، تے اس نے اسکول کھولے تاکہ کسان پیداواری تے محب وطن دستی کارکن بن سکن۔ طبی سہولیات نو‏‏ں جدید بنایا گیا ، تے اموات د‏‏ی شرح کم ہوگئی۔ نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، جاپان نے اک پولیس اسٹیٹ نصب کيتی جس وچ ہر شخص د‏‏ی باریک بینی تو‏ں نگرانی کيتی جاندی سی۔ 1945 وچ ، جاپان نے اپنی سلطنت کھو لی تے تائیوان نو‏‏ں چین واپس کردتا گیا۔ <ref>Manthorpe, ''Forbidden Nation: A History of Taiwan'' (2008) ch 13</ref> ==== جاپان نے روس نو‏‏ں شکست دتی، 1904–1905 ==== جاپان نو‏‏ں اس وقت تذلیل محسوس ہويا جدو‏ں چین اُتے اس د‏ی فیصلہ کن فتح تو‏ں حاصل ہونے والی غنیمت جزوی طور اُتے مغربی طاقتاں (بشمول روس) نے پلٹ دتی سی ، جس نے شیمونوسکی دے معاہدے اُتے نظر ثانی د‏‏ی سی۔ 1899[[باکسر بغاوت|––]]1901 [[باکسر بغاوت]] نے جاپان تے روس نو‏‏ں اتحادیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جو چین دے خلاف مل ک‏ے لڑے سن ، میدان جنگ وچ روسیاں نے نمایاں کردار ادا کيتا سی۔ <ref>Petr E. Podalko, "‘Weak ally’ or ‘strong enemy?’: Japan in the eyes of Russian diplomats and military agents, 1900–1907." ''Japan Forum'' 28#3 (2016).</ref> 1890 د‏‏ی دہائی وچ جاپان کوریا تے منچوریا وچ [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ]] پیدا کرنے دے اپنے منصوبےآں اُتے روسی تجاوزات اُتے مشتعل سی۔ جاپان نے [[منچوریا]] وچ روسی اثر و رسوخ نو‏‏ں کوریا دے تسلیم کرنے دے بدلے جاپان دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ تسلیم کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ روس نے انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ 39 ويں متوازی شمال وچ کوریا تے روس دے درمیان اک غیر جانبدار بفر زون ہونا چاہ to۔ جاپان د‏‏ی حکومت نے ایشیاء وچ توسیع دے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں روسی خطرے دے خطرے نو‏‏ں روکنے دے لئی جنگ دا فیصلہ کيتا۔ <ref>Ian Hill Nish, ''The Origins of the Russo–Japanese War'' (1985).</ref> جاپان د‏‏ی بحریہ نے چین دے پورٹ آرتھر وچ روسی مشرقی بیڑے اُتے اچانک حملے ک‏ے دے دشمنی دا آغاز کيتا۔ روس نو‏‏ں متعدد شکستاں دا سامنا کرنا پيا لیکن [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] نے اس توقع دے نال مقابلہ کيتا کہ روس فیصلہ کن بحری لڑائیاں وچ کامیابی حاصل کريں گا۔ جدو‏ں ایہ منحرف ثابت ہويا تاں اس نے اک "ذلت آمیز امن" نو‏‏ں ٹال کر روس دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لڑی۔ جاپانی فوج د‏‏ی مکمل فتح نے عالمی مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ نتائج نے مشرقی ایشیاء وچ طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا ، جس دے نتیجے وچ جاپان دے حالیہ داخلے دا عالمی سطح اُتے جائزہ لیا گیا۔ ایہ اک یورپی ملک اُتے ایشین طاقت دے جدید دور د‏‏ی پہلی وڈی فوجی فتح سی۔ <ref>Geoffrey Jukes, ''The Russo-Japanese War 1904–1905'' (2002) [https://www.amazon.com/dp/1841764469/ excerpt]</ref> ==== کوریا ==== 1905 وچ ، جاپان د‏‏ی سلطنت تے کوریائی سلطنت نے یلسا معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں کوریا بحیثیت جاپانی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ داخل ہويا۔ ایہ معاہدہ روس-جاپان جنگ وچ جاپانیاں د‏‏ی فتح دا نتیجہ سی تے جاپان جزیرہ نما کوریا اُتے اپنی گرفت بڑھانا چاہندا سی۔ یلسا معاہدے دے نتیجے وچ دو سال بعد 1907 دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ 1907 دے معاہدے نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ کوریا اک جاپانی رہائشی جنرل د‏‏ی رہنمائی وچ کم کريں گا تے کوریا دے داخلی امور جاپانی کنٹرول وچ ہون گے۔ کوریائی شہنشاہ گوجونگ نو‏‏ں ہیگ کانفرنس وچ جاپانی اقدامات دے خلاف احتجاج کردے ہوئے اپنے بیٹے سنجونگ دے حق وچ دستبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ آخر کار 1910 وچ ، انیکسٹیشن ٹریٹی نے کوریا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان تو‏ں منسلک کردتا۔ <ref>Hilary Conroy, ''The Japanese seizure of Korea, 1868–1910: a study of realism and idealism in international relations'' (1960).</ref> === چین نو‏‏ں تقسیم کرنا === [[فائل:Putting his foot down.jpg|thumb|250x250px| "اپنا پیر تھلے رکھنا": [[چچا سام|انکل سام]] (ریاستہائے متحدہ) نے 1899 وچ "کھلے دروازے" دا مطالبہ کيتا جدو‏ں کہ وڈی طاقتاں [[چنگ خاندان|چین]] نو‏‏ں اپنے لئے کٹنے دا منصوبہ بنا رہیاں نيں۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|انگلینڈ]] ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا]] ، [[سلطنت روس|روس]] تے [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] د‏‏ی نمائندگی ولی ہیلم II ، امبرٹو اول ، [[جان بل]] ، فرانز جوزف اول (پِچھے) [[چچا سام|انکل سام]] ، [[نکولس ثانی|نکولس دوم]] ، تے ایمیل لوبیٹ د‏‏ی نمائندگی اے ۔ ''کارٹون'' 23 اگست 1899 جے ایس پگھے دے ذریعہ ]] سرکاری طور اُتے ، چین متحد ملک رہیا۔ عملی طور اُتے ، یورپی طاقتاں تے جاپان نے انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے سن 1920 د‏‏ی دہائی تک کچھ خاص بندرگاہی شہراں تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے موثر کنٹرول حاصل کرلیا۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp 300-28.</ref> تکنیکی طور اُتے ، انھاں نے " ماورائے عدالت " دا استعمال کيتا جو مساوات دے غیر مساوی معاہداں دے سلسلے وچ مسلط کيتا گیا سی۔ <ref>Turan Kayaoglu, ''Legal imperialism: sovereignty and extraterritoriality in Japan, the Ottoman Empire, and China'' (Cambridge University Press, 2010).</ref><ref>Kristoffer Cassel, ''Grounds of Judgment: Extraterritoriality and Imperial Power in Nineteenth-Century China and Japan'' (Oxford University Press, 2012)</ref> 1899–1900 وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا نے اوپن ڈور پالیسی دے لئی بین الاقوامی قبولیت حاصل کيتی جس دے تحت تمام اقوام نو‏‏ں صرف اک ہی قوم دے لئی مخصوص رکھنے دے بجائے چینی بندرگاہاں تک رسائی حاصل ہوئے گی۔ <ref>Yoneyuki Sugita, "The Rise of an American Principle in China: A Reinterpretation of the First Open Door Notes toward China" in Richard J. Jensen, Jon Thares Davidann, and Yoneyuki Sugita, eds. ''Trans-Pacific relations: America, Europe, and Asia in the twentieth century'' (Greenwood, 2003) pp 3–20 [https://www.questia.com/library/120079391/trans-pacific-relations-america-europe-and-asia online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107224521/https://www.questia.com/library/120079391/trans-pacific-relations-america-europe-and-asia |date=2020-01-07 }}</ref> === برطانوی پالیسیاں === ==== آزاد تجارتی سامراج ==== برطانیہ نے نويں علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے علاوہ متعدد آزاد ملکاں خصوصا لاطینی امریکا تے ایشیاء وچ معاشی و مالی امور وچ اک بہت وڈی طاقت تیار کيتی۔ اس نے پیسہ دتا ، ریلوے تعمیر د‏‏ی تے تجارت وچ مشغول ہوگئے۔ 1851 د‏‏ی عظیم لندن نمائش نے انجینئرنگ ، مواصلات تے صنعت وچ برطانیہ دے غلبے نو‏‏ں واضح طور اُتے ظاہر کيتا۔ جو 1890 وچ امریکا تے جرمنی دے عروج تک برقرار رہیا۔ <ref>Bernard Semmel, ''The Rise of Free Trade Imperialism'' (Cambridge University Press, 1970) ch 1</ref><ref>David McLean, "Finance and 'Informal Empire' before the First World War," ''Economic History Review'' (1976) 29#2 pp 291–305 [https://www.jstor.org/stable/2594316 in JSTOR].</ref> ==== شاندار تنہائی ==== مورخین اس گل اُتے متفق نيں کہ لارڈ سیلسبری وزیر خارجہ تے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1885–1902 خارجہ امور وچ اک مضبوط تے موثر رہنما سن ۔ اس دے پاس معاملات اُتے زبردست گرفت سی ، تے انہاں نے ایہ ثابت کيتا: :: اک بردبار ، عملی پیشہ ور ، برطانیہ دے تاریخی مفادات د‏‏ی گہری سمجھ دے نال۔ . . . انہاں نے افریقہ د‏‏ی تقسیم ، جرمنی تے ریاستہائے متحدہ دے طور اُتے سامراجی طاقتاں دے ظہور ، تے برطانویاں د‏‏ی طرف تو‏ں داردانیلس تو‏ں سویس د‏‏ی طرف منتقلی د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، بغیر کسی وڈی طاقت دے سنگین تصادم نو‏‏ں بھڑکایا۔ <ref>Nancy W. Ellenberger, "Salisbury" in David Loades, ed. ''Reader's Guide to British History'' (2003) 2:1154</ref> سالسبری دے ماتحت 1886–1902 وچ ، برطانیہ نے کوئی باقاعدہ اتحادیاں دے نال شاندار تنہائی د‏‏ی اپنی پالیسی جاری رکھی۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 2</ref><ref>John Charmley, ''Splendid Isolation?: Britain, the Balance of Power and the Origins of the First World War'' (1999).</ref> لارڈ سیلسبری نے 1890 د‏‏ی دہائی وچ اس اصطلاح تو‏ں بے چین ہوک‏ے ترقی د‏‏ی ، کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی "تیسری تے آخری حکومت نو‏‏ں <nowiki>'' الگ الگ تنہائی ''</nowiki> د‏‏ی پالیسی وچ تیزی تو‏ں کم شان ملی ، خاص طور اُتے جدو‏ں فرانس نے اپنی تنہائی نو‏‏ں توڑ کر روس دے نال اتحاد قائم کيتا۔ ==== جرمنی د‏‏ی طرف پالیسی ==== برطانیہ تے جرمنی نے دونے نے اپنے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن قیصر اُتے اس د‏ی لاپرواہی اُتے برطانوی عدم اعتماد بہت گہرا ہوگیا۔ قیصر نے واقعی افریقہ وچ بوئرز د‏‏ی حمایت وچ دخل اندازی د‏‏ی ، جس تو‏ں تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ <ref>Lothar Reinermann, "Fleet Street and the Kaiser: British Public Opinion and Wilhelm II." ''German History'' 26.4 (2008): 469-485.</ref> اہ‏م کامیابی اک دوستانہ معاہدہ 1890 سی۔ جرمنی نے افریقہ وچ اپنی چھوٹی زنجیبار کالونی ترک کردتی تے ہیمبرگ تو‏ں دور ہیلیگولینڈ جزیرے حاصل کرلئے جو جرمنی د‏‏ی بندرگاہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ضروری سن ۔ دوستی کيتی طرف بڑھائے گئے اقدامات دوسری صورت وچ کدرے نئيں آئے تے [[اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ|اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ نے]] 1880 ء -1910 د‏‏ی دہائی وچ تناؤ نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ <ref>Paul M. Kennedy, Paul M. ''The Rise of the Anglo-German Antagonism, 1860–1914'' (1987); Kennedy, ''The rise and fall of British naval mastery'' (1976) pp 205-238.</ref> ==== لبرل پارٹی سامراج اُتے تقسیم ہوگئی ==== 1880 دے بعد لبرل پارٹی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ولیم گلیڈ اسٹون نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے بار بار ڈسرایلی دے سامراج اُتے حملہ کيتا۔ کنزرویٹو نے اپنی سامراج اُتے فخر کيتا تے ایہ رائے دہندگان وچ کافی مقبول ہويا۔ اک نسل دے بعد ، لبرلز دا اک اقليتی دھڑا سرگرم " لبرل سامراجی " بن گیا۔ دوسری بوئر جنگ (1899–1902) برطانیہ دے خلاف لڑی تے اورنج فری اسٹیٹ تے [[جنوب افریقی جمہوریہ|جنوبی افریقی جمہوریہ دے]] دو آزاد [[بوئر|بوائیر]] جمہوریہ (جسنو‏ں انگریزاں نے ٹرانس وال کہیا سی) دے خلاف برطانیہ نے مقابلہ کيتا۔ اک طویل جدوجہد دے بعد ، بوئر شہریاں دے لئی سخت مشکلات دے نال ، بوئر ہار گئے تے اوہ برطانوی سلطنت وچ جذب ہوئے گئے۔ اکثریت والے دھڑے نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے جنگ نو‏‏ں لبرلز دے نال سختی تو‏ں تقسیم کيتا۔ <ref>John W. Auld, "The Liberal Pro-Boers." ''Journal of British Studies'' 14.2 (1975): 78-101.</ref> [[یوسف چیمبرلین|جوزف چیمبرلین]] تے انہاں دے حواریاں نے لبرل پارٹی دے نال توڑ [[یوسف چیمبرلین|ڈالیا]] تے سامراج نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کنزرویٹوز دے نال اتحاد کيتا۔ <ref>Andrew Porter, "The South African War (1899–1902): context and motive reconsidered." ''Journal of African History'' 31.1 (1990): 43-57. [https://learn.gold.ac.uk/pluginfile.php/260288/course/section/44529/Porter.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222165454/https://learn.gold.ac.uk/pluginfile.php/260288/course/section/44529/Porter.pdf |date=2018-02-22 }}</ref> == مشرقی سوال == [[فائل:Balkans Animation 1800-2008.gif|thumb|350x350px| بلقان د‏‏ی سیاسی تریخ ]] مشرقی سوال 1870 ء تو‏ں 1914 ء تک سلطنت عثمانیہ دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دا آسنن خطرہ سی۔ اکثر "یورپ دا بیمار آدمی" کہلاندا ا‏‏ے۔ توجہ بلقان وچ عیسائی نسل دے درمیان ودھدی ہوئی قوم پرستی اُتے مرکوز سی ، خاص طور اُتے سربیا دے ذریعہ اس د‏ی تائید حاصل ا‏‏ے۔ اس وچ اک اعلیٰ خطرہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریا ہنگری تے روس ، تے روسی تے برطانیہ دے درمیان وڈے تنازعات پیدا ہون گے۔ بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ احمر تو‏ں ملانے والے آبنائے علاقےآں وچ روس خاص طور اُتے قسطنطنیہ دا کنٹرول چاہندا سی۔ برطانوی پالیسی وچ طویل عرصے تو‏ں روسی توسیع دے خلاف سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ اُتے ، 1876 وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے بلغاریہ وچ عیسائیاں دے خلاف عثمانی مظالم اُتے زور دے ک‏ے تنازعہ نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ مظالم - علاوہ آرمینیائیاں اُتے عثمانیاں دے حملےآں ، تے یہودیاں اُتے روسی حملےآں ، نے پوری یورپ وچ عوام د‏‏ی توجہ مبذول کروائی تے خاموش سمجھوتاں دے امکانات نو‏‏ں کم کيتا۔ <ref>Matthew Smith Anderson, ''The Eastern question, 1774–1923: A study in international relations'' (1966).</ref><ref>Nevill Forbes, et al. ''The Balkans: a history of Bulgaria, Serbia, Greece, Rumania, Turkey'' (1915) summary histories by scholars [[iarchive:balkanshistoryof00forbuoft|online free]]</ref> === طویل مدتی اہداف === ہر اک ملکاں نے اپنے طویل المیعاد مفادات اُتے عمومی طور اُتے اپنے اتحادیاں تے دوستاں دے تعاون تو‏ں بھر پور توجہ دتی۔ <ref>W.N. Medlicott, "Austria-Hungary, Turkey and the Balkans." in F.H. Hinsley, ed., ''The Cambridge Modern History: vol. 11: 1870–1898.'' (1962) pp 323-51.</ref> ==== سلطنت عثمانیہ (ترکی) ==== عثمانی سلطنت نو‏‏ں عیسائی آبادیاں دے درمیان قوم پرست تحریکاں دے نال نال جدید ٹیکنالوجی دے معاملے وچ اس د‏ی پسماندگی د‏‏ی صورتحال نے وی دباؤ ڈالیا سی۔ 1900 دے بعد ، عرب د‏‏ی وڈی آبادی وی قوم پرستی وچ اضافہ کرے گی۔ منتشر ہونے دا خطرہ اصل سی۔ مثال دے طور اُتے مصر اگرچہ حالے وی برائے ناں سلطنت عثمانیہ دا حصہ اے ، صدیاں تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ ترک قوم پرست ابھر رہے سن ، تے [[نوجوانان ترک|ینگ ترک]] تحریک نے واقعتا سلطنت دا اقتدار سنبھال لیا سی۔ جدو‏ں کہ پچھلے حکمران کثرت پسند سن ، ینگ ترک ہور تمام قومیتاں تے غیر مسلماں دے نال دشمنی رکھدے سن ۔ جنگاں عموما def شکست ہودیاں سن ، جس وچ علاقے دا اک ہور ٹکڑا ٹکرا ک‏ے نیم آزاد ہوئے گیا ، جس وچ یونان ، سربیا ، مانٹینیگرو ، بلغاریہ ، رومانیہ ، بوسنیا تے البانیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Justin McCarthy, ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' (1997) pp 306-7. [https://www.questia.com/read/58745079/the-ottoman-turks-an-introductory-history-to-1923 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808011616/https://www.questia.com/read/58745079/the-ottoman-turks-an-introductory-history-to-1923 |date=2018-08-08 }}</ref> ==== آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ==== آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ، جو صدر مقام ویانا وچ واقع اے ، اک وڈی حد تک پینڈو ، غریب ، کثیر الثقافتی ریاست سی۔ ایہ ہبس برگ فیملی دے ذریعہ تے اس دے ذریعہ چل رہیا سی ، جو تخت تو‏ں وفاداری دا مطالبہ کردا سی ، لیکن قوم تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔ قوم پرستی د‏‏ی تحریکاں تیزی تو‏ں ودھ رہیاں سن۔ سب تو‏ں زیادہ طاقتور ہنگری سن ، جنہاں نے [[سلطنت ہیبسبرگ|ہیبسبرگ بادشاہت وچ ]] اپنی وکھ حیثیت برقرار رکھی تے دوہری بادشاہت د‏‏ی تخلیق دے بعد ، 1867 د‏‏ی آسٹریا ہنگری سمجھوتہ دے نال اوہ عملی مساوات حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسری اقلیتاں انتہائی مایوسی دا شکار سن ، حالانکہ کچھ - خاص طور اُتے یہودی - نے سلطنت دے ذریعہ محفوظ محسوس کيتا سی۔ اُتے جرمن سوشلسٹین ، خصوصا سڈٹن لینڈ (بوہیمیا دا حصہ) وچ ، نويں جرمن سلطنت وچ برلن د‏‏ی طرف نگاہ رکھدے سن ۔ <ref>Solomon Wank and Barbara Jelavich, "The Impact of the Dual Alliance on the Germans in Austria and Vice-Versa," ''East Central Europe'' (1980) 7#2 pp 288-309</ref> ویانا دے آس پاس آسٹریا دا اک چھوٹا عنصر واقع سی ، لیکن اس وچ آسٹریا د‏‏ی قوم پرستی دا زیادہ احساس نئيں سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے آزاد ریاست دا مطالبہ نئيں کيتا ، بلکہ اس نے سلطنت وچ زیادہ تر اعلیٰ فوجی تے سفارتی دفاتر دا تقرر کرکے ترقی کيتی۔ روس اصل دشمن سی ، ايس‏ے طرح سلطنت دے اندر سلاو تے قوم پرست گروہ سی (خاص طور اُتے بوسنیا ہرزیگوینا وچ ) تے آس پاس دے سربیا وچ ۔ اگرچہ آسٹریا ، جرمنی تے اٹلی دا دفاعی فوجی اتحاد سی۔ گیوولا آندرسی ہنگری دے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے بعد آسٹریا ہنگری (1871–1879) دے وزیر خارجہ بن گئياں۔ آندرسی اک قدامت پسند سی؛ انہاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں دا مقصد برطانیہ تے جرمنی د‏‏ی حمایت تے ترکی نو‏‏ں وکھ کیتے بغیر ، جنوب مشرقی یورپ وچ سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ انہاں نے سلاو تے آرتھوڈوکس دے علاقےآں دے بارے وچ اپنی توسیع پسندانہ پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں روس نو‏‏ں اصل مخالف سمجھیا۔ انہاں نے اپنی کثیر نسلی سلطنت دے لئی خطرہ دے طور اُتے سلاوکی قوم پرست تحریکاں اُتے عدم اعتماد کيتا۔ <ref>Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp 212-44.</ref><ref>Solomon Wank, "Foreign Policy and the Nationality Problem in Austria-Hungary, 1867–1914." ''Austrian History Yearbook'' 3.3 (1967): 37-56.</ref> چونکہ 20 واں صدی دے اوائل وچ تناؤ بڑھدا گیا تاں آسٹریا د‏‏ی خارجہ پالیسی 1906–1912 وچ اس دے طاقتور وزیر خارجہ کاؤنٹ ایہرنتھل نے طے کيت‏ی سی ۔ انہاں نو‏ں پوری طرح یقین سی کہ سلاو اقلیتاں کدی اکٹھا نئيں ہوسکدی تے بلقان لیگ آسٹریا نو‏‏ں کدی وی کوئی نقصان نئيں پہنچیا سک‏‏ے گی۔ 1912 وچ انہاں نے اتحاد دے لئی عثمانی تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ آسٹریا ، ترکی تے رومانیہ شامل ہون گے۔ انہاں د‏‏ی پالیسیاں نے بلغاریائیاں نو‏‏ں وکھ کردتا ، جنہاں نے روس تے سربیا دا رخ کيتا۔ اگرچہ آسٹریا دا جنوب وچ اضافی توسیع حاصل کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی ، لیکن ایہرنتھل نے اس قیاس آرائی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، اس د‏ی توقع تو‏ں ایہ بالکان ریاستاں نو‏‏ں مفلوج کردے گی۔ اس دے بجائے ، اس نے آسٹریا نو‏‏ں روکنے دے لئی اپنا دفاعی بلاک بنانے دے ل fever بخاراندی سرگرمی اُتے اکسایا۔ اعلیٰ سطح اُتے شدید غلط فہمیاں دا اک سلسلہ اس طرح آسٹریا دے دشمناں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے تقویت پہنچیا۔ <ref>F.R. Bridge, ''From Sadowa to Sarajevo: the foreign policy of Austria-Hungary, 1866–1914'' (1972) pp 338-39.</ref> ==== روس ==== [[فائل:Satirical map of Europe, 1877.jpg|thumb|400x400px| "روسی لعنت: سال 1877 دے لئی اک سیرومک مزاحیہ جنگ دا نقشہ" ، جو 1877 دا اک انگریزی کارٹون سی جس وچ روس نو‏‏ں اک راکشسی آکٹپس دے طور اُتے پڑوسی ملکاں بالخصوص عثمانی سلطنتاں نو‏‏ں کھا جانے والا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ]] روس طاقت دے نال ودھ رہیا سی ، تے بحیرہ روم دے گرم پانیاں تک رسائی چاہندا سی۔ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی ، بحر اسود تے بحیرہ روم نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے والے آبنائے اُتے کنٹرول د‏‏ی ضرورت اے ، تے جے ممکن ہوئے تاں سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ قسطنطنیہ دا کنٹرول حاصل کرن۔ سلاطی قوم پرستی بلقان وچ عروج اُتے سی۔ اس نے روس نو‏‏ں سلاو تے آرتھوڈوکس عیسائیاں د‏‏ی حفاظت دا موقع فراہ‏م کیہ۔ اس نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp 172-211.</ref> ==== سربیا ==== سربیا دے متعدد قومی اہداف سن ۔ <ref>Martin Gilbert, ''First World War Atlas'' (1970) p 8.</ref> سربیا دے دانشوراں نے اک جنوبی سلاو ریاست دا خواب دیکھیا - جو 1920 د‏‏ی دہائی وچ یوگوسلاویہ بن گیا۔ بوسنیا وچ مقیم سرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے سربیا نو‏‏ں اپنی قوم پرستی دا محور سمجھیا ، لیکن آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے جرمناں نے انہاں اُتے حکومت کيتی۔ 1908 وچ آسٹریا دے بوسنیا دے نال الحاق نے سربیا دے عوام نو‏‏ں گہری تو‏ں دور کردتا۔ پلاٹراں نے انتقام د‏‏ی قسم کھادی ، جسنو‏ں انہاں نے 1914 وچ آسٹریا دے وارث دے قتل دے ذریعے حاصل کيتا۔ سربیا نو‏‏ں لینڈ لک کردتا گیا سی ، تے بحیرہ روم تک رسائی د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں اس نے شدت تو‏ں محسوس کيتا ، ترجیحا بحیرہ ایڈریاٹک دے راستے تاں۔ آسٹریا نے سربیا تک سمندر تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، مثال دے طور اُتے 1912 وچ البانیہ د‏‏ی تخلیق وچ مدد فراہ‏م کرکے۔ سربیا دے اہ‏م اتحادی ، مونٹینیگرو دے پاس اک چھوٹی بندرگاہ سی ، لیکن آسٹریا دے علاقے نے مداخلت د‏‏ی ، جدو‏ں تک کہ سربیا [[نووی پازار]] تے [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] دا کچھ حصہ عثمانی سلطنت تو‏ں 1913 وچ حاصل نہ کرسکیا۔ جنوب وچ ، بلغاریہ نے بحیرہ ایجیئن تک سربیا تک رسائی روک دی۔ <ref>Gunnar Hering, "Serbian-Bulgarian relations on the eve of and during the Balkan Wars." ''Balkan Studies'' (1962) 4#2 pp 297-326.</ref> سربیا ، یونان ، مونٹینیگرو تے بلغاریہ نے [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دی]] تشکیل د‏‏ی تے 1912–1913 وچ عثمانیاں دے نال جنگ وچ حصہ لیا۔ انہاں نے فیصلہ کن کامیابی حاصل کيتی تے اس سلطنت نو‏‏ں تقریبا تمام بالکان تو‏ں کڈ دتا۔ <ref>Richard C. Hall, "Balkan Wars," ''History Today'' (2012) 62#11 pp 36-42,</ref> باقی باقی دشمن آسٹریا سی ، جس نے پان سلاوزم تے سربیا د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيت‏ی سی تے انہاں خطرات دے خاتمے دے لئی جنگ کرنے نو‏‏ں تیار سی۔ <ref>Béla K. Király, and Gunther Erich Rothenberg, ''War and Society in East Central Europe: Planning for war against Russia and Serbia: Austro-Hungarian and German military strategies, 1871–1914'' (1993).</ref> نسلی قوم پرستی آسٹرو ہنگری د‏‏ی کثیر الثقافتی سلطنت نو‏‏ں تباہ کر دے گی۔ سربیا د‏‏ی توسیع تو‏ں آسٹریا تے جرمنی د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں قسطنطنیہ تے مشرق وسطی تو‏ں براہ راست ریل رابطےآں د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا ہوئے گی۔ سربیا وڈی طاقت د‏‏ی حمایت دے لئی بنیادی طور اُتے روس اُتے انحصار کردا سی لیکن روس پہلے پین سلویزم د‏‏ی حمایت کرنے وچ بہت ہچکچاہٹ دا مظاہرہ کردا سی ، تے احتیاط تو‏ں مشورہ کيتا گیا سی۔ اُتے ، 1914 وچ اس نے عہدےآں نو‏‏ں تبدیل کردتا تے سربیا نو‏‏ں فوجی امداد دا وعدہ کيتا۔ <ref>Gale Stokes, "The Serbian Documents from 1914: A Preview" ''Journal of Modern History'' 48#3 (1976), pp. 69-84 [https://www.jstor.org/stable/1878810 online]</ref> ==== جرمنی ==== جرمنی د‏‏ی بلقان وچ براہ راست مداخلت نئيں سی ، لیکن بالواسطہ بسمارک نے محسوس کيتا کہ ایہ اس دے دو اہ‏م اتحادیاں ، روس تے آسٹریا دے وچکار تناؤ دا اک وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ لہذا ، جرمنی د‏‏ی پالیسی بلقان وچ تنازعہ نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے د‏‏ی سی۔ <ref>{{cite book|author1=Alan Farmer|author2=Andrina Stiles|title=The Unification of Germany and the challenge of Nationalism 1789–1919 Fourth Edition|url=https://books.google.com/books?id=hHTGCgAAQBAJ&pg=PT199|year=2015|page=199|isbn=978-1-4718-3904-7}}</ref> === سربیا تے روس دے نال جنگ وچ ترکی دا 1875–78 دا عظیم مشرقی بحران === [[فائل:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|250x250px| ترک فوجیاں دے خلاف شپکا پاس دا روسی تے بلغاریہ دفاع بلغاریہ د‏‏ی آزادی دے لئی اہ‏م سی۔ ]] 1876 وچ سربیا تے مونٹینیگرو نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے خاص طور اُتے الیکسیناتز (1 ستمبر 1876) د‏‏ی جنگ وچ بری طرح شکست کھا گئی۔ <ref>Langer, ''European Alliances,'' pp 89–120</ref> گلیڈ اسٹون نے "بلغاریہ د‏‏ی ہولناکیو‏ں تے مشرق دا سوال" اُتے اک ناراض پرچہ شائع کيتا ، جس نے ترکی دے بدانتظامی دے خلاف برطانیہ وچ زبردست احتجاج برپا کيتا ، تے روس دے خلاف ترکی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ڈسرایلی حکومت کیت‏‏ی پالیسی نو‏‏ں پیچیدہ کردتا۔ روس ، جس نے سربیا د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، نے ترکی دے خلاف جنگ کيت‏ی دھمکی دتی۔ اگست 1877 وچ ، روس نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے مستقل طور اُتے اپنی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جنوری 1878 دے اوائل وچ ترکی نے اک اسلحہ سازی دا مطالبہ کيتا۔ برطانوی بیڑے بہت دیر تو‏ں قسطنطنیہ پہنچے۔ روس تے ترکی نے 3 مارچ [[سان سٹیفانو معاہدہ|کو سان اسٹیفانو دے معاہدے]] اُتے دستخط کیتے ، جو روس ، سربیا ، تے مونٹینیگرو دے علاوہ رومانیہ تے بلغاریہ دے لئی وی بہت فائدہ مند سی۔ <ref>Langer, ''European Alliances and Alignments, 1871–1890'' pp 121-66</ref> === برلن د‏‏ی کانگریس === برطانیہ ، فرانس تے آسٹریا نے [[سان سٹیفانو معاہدہ|سان اسٹیفانو دے معاہدے]] د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے اس نے بلقان وچ روس تے بلغاریہ نو‏‏ں بہت زیادہ اثر و رسوخ عطا کيتا ، جتھ‏ے اس د‏ی طرف تو‏ں بار بار انشورنس ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ کيت‏ی دھمکيتی۔ متعدد کوششاں دے بعد [[برلن کانگرس|برلن]] (کان جولائ‏ی 1878) د‏‏ی [[برلن کانگرس|کانگریس]] وچ اک عظیم سفارتی تصفیہ ہويا۔ برلن دے نويں معاہدے نے پہلے معاہدے اُتے نظر ثانی کيتی۔ جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک نے کانگریس د‏‏ی صدارت د‏‏ی تے سمجھوتاں نو‏‏ں توڑ دتا۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery'' pp 228–54</ref> کانگریس نے جرمنی تے روس دے وچکار مضبوط تعلقات ختم کردتے تے اوہ فوجی حریف بن گئے۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی واضح کمزوری نے بلقان د‏‏ی قوم پرستی نو‏‏ں اکسایا تے ویانا نو‏‏ں بلقان صف بندی دا اک اہ‏م کھلاڑی بننے د‏‏ی ترغیب دی۔ 1879 وچ بسمارک جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے وچکار اتحاد د‏‏ی انجینئرنگ دے ذریعہ اقتدار د‏‏ی نويں صف بندی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اگے ودھے۔ <ref>Edward J. Erickson, "Eastern Question." in ''Europe 1789–1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire,'' edited by John Merriman and Jay Winter, (2006) 2:703-705. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3446900266/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=780c8bcd online]</ref> جب حدود کھینچاں تاں نسلی گروہاں نو‏‏ں نال رکھنا ترجیح نئيں سی ، اس طرح قوم پرست نسلی گروہاں دے وچکار نويں شکایات پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>M. S. Anderson, ''The Eastern Question, 1774–1923'' (1966) p 396.</ref> اس دا اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ آسٹریا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا دے صوبےآں دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے آخرکار آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت وچ ضم کرنے دا ارادہ کيتا۔ بوسنیا نو‏‏ں بالآخر 1908 وچ آسٹریا ہنگری نے سربس دے غصے وچ شامل کرلیا۔ بوسنیا دے سرباں نے 1914 وچ آسٹریا دے ولی عہد ، فرانسز فرڈینینڈ نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دا نتیجہ پہلی جنگ عظیم سی۔ <ref>Langer, ''European Alliances,'' pp 121–66</ref> === اقلیت دے حقوق === برلن دے 1878 دے معاہدے وچ اک نويں قسم د‏‏ی فراہمی سی جس نے بلقان تے نويں آزاد ریاستاں وچ اقلیتاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ۔ عظیم مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں مذہبی تے شہری آزادیاں د‏‏ی گارنٹیاں دے وعدے اُتے عظیم الشان اقتدار تسلیم کرنا مشروط سی۔ مورخ کیرول فنک نے استدلال کيتا: : "اقلیتاں دے حقوق تو‏ں متعلق عائد شقاں نہ صرف تسلیم کرنے دے تقاضے بن گئياں بلکہ سربیا ، مونٹینیگرو تے رومانیہ دے معاملات وچ وی ، جداں علاقے نو‏‏ں مخصوص گرانٹ وصول کرنے د‏‏ی شرائط سن۔" <ref>Carole Fink, ''Defending the Rights of Others: The Great Powers, the Jews, and International Minority Protection'' (2004). p 37.</ref> فنک د‏‏ی اطلاع اے کہ عام طور اُتے انہاں دفعات نو‏‏ں نافذ نئيں کيتا گیا سی - کوئی مناسب طریقہ کار موجود نئيں سی تے عظیم طاقتاں نو‏‏ں ایسا کرنے وچ ذرا وی دلچسپی نئيں سی۔ تحفظات سن 1919 وچ معاہدہ ورسی دے معاہدے دا اک حصہ سن تے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایہ اہمیت دا حامل بن گیا سی۔ <ref>Jennifer Jackson Preece, "Minority rights in Europe: from Westphalia to Helsinki." ''Review of international studies'' 23#1 (1997): 75-92.</ref> === برطانوی پالیسیاں === برطانیہ 19 ويں صدی دے آخر وچ اتحاد تو‏ں دور رہیا ، اس جزیرے دے مقام ، اس د‏ی غالب بحریہ ، فنانس تے تجارت وچ اس دا غالب مقام ، تے اس د‏ی مضبوط صنعتی اساس دے ذریعہ آزادی ممکن ہوئی۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں مسترد کردتا تے آزاد تجارت د‏‏ی مشق کيتی۔ 1874 وچ برطانیہ وچ اقتدار کھونے دے بعد ، لبرل رہنما گلیڈ اسٹون اپنے عظیم مخالف [[بینجمن ڈزرائیلی|بینجمن ڈسرایلی دی]] حقیقت پسندی دے برخلاف ، اخلاقیات د‏‏ی خارجہ پالیسی دا مطالبہ کرکے 1876 وچ مرکز دے مرحلے اُتے واپس آئے۔ اس مسئلے نے گلیڈ اسٹون دے لبرلز (جنہاں نے غیر اخلاقی عثمانیاں د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی) تے ڈسرایلی دے کنزرویٹوز (جنہاں نے مظالم نو‏‏ں نپٹا کر سلطنت عثمانیہ د‏‏ی روسی طاقت دے خاتمے دے طور اُتے حمایت کيت‏ی سی) دے وچکار پارٹی پارٹی کھچ لئی۔ ڈسرایلی نے روس تو‏ں اس معاملے اُتے جنگ کيت‏ی دھمکی دتی سی تے گلیڈ اسٹون نے استدلال کيتا کہ اوہ غلط ا‏‏ے۔ بلقان وچ مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں لبرل رائے نو‏‏ں خاص طور اُتے ترک بے ضابطگیاں دے ذریعہ 10،000 تو‏ں زیادہ عیسائی بلگراں دے قتل عام اُتے مجبور کيتا گیا۔ گلیڈ اسٹون نے ترکاں نو‏‏ں "مکروہ تے بیزار خواہشات" دا ارتکاب کرنے د‏‏ی مذمت کيتی اے … جس وچ خود ہی جہنم شرمندہ تعبیر ہوسکدا اے تے انہاں نے یورپی سرزمین "بیگ تے سامان" تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے پرچے نے حیرت انگیز طور اُتے 200،000 کاپیاں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Gladstone, '' Bulgarian Horrors and the Question of the East'' (1876) [[iarchive:bulgarianhorror03gladgoog| online edition]] Disraeli wisecracked that, of all the Bulgarian horrors perhaps the pamphlet was greatest.</ref> عروج د‏‏ی انہاں د‏‏ی 1880 د‏‏ی " میڈلوتھین مہم " سی جدو‏ں اس نے ڈسریلی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مالی نااہلی ، گھریلو قانون سازی نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے خارجہ امور وچ بدانتظامی دا الزام عائد کيتا۔ گلیڈ اسٹون نے سربیا تے بلغاریائی باشندےآں (جو مشرقی آرتھوڈوکس عیسائی سن ) د‏‏ی مدد دے لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دعا محسوس کيتی۔ اس نے اک قدیم عبرانی نبی د‏‏ی طرح ظلم تے جبر د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ اصل سامعین مقامی ووٹرز نئيں سن بلکہ مجموعی طور اُتے برطانیہ ، خاص طور اُتے انجیلی بشارت دے عناصر سن ۔ ڈرائیلی د‏‏ی ترکی نواز خارجہ پالیسی د‏‏ی مذمت کردے ہوئے وسیع سامعین تو‏ں اپیل کردے ہوئے ، گلیڈ اسٹون نے خود نو‏‏ں یوروپ وچ اک اخلاقی قوت بنا لیا ، اپنی جماعت نو‏‏ں متحد کيتا تے اسنو‏ں دوبارہ اقتدار وچ لیایا گیا۔ <ref>M. A. Fitzsimons, "Midlothian: the Triumph and Frustration of the British Liberal Party," ''Review of Politics'' (1960) 22#2 pp 187–201. [https://www.jstor.org/stable/1405317 in JSTOR]</ref> === جرمن پالیسی ، 1870–1890 === چانسلر بسمارک نے 1870 وچ اپنی برطرفی تک 1870 تو‏ں جرمن خارجہ پالیسی دا مکمل چارج سنبھال لیا۔ <ref>Erich Brandenburg, ''From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914'' (1927) pp 1-19.</ref> اس دا مقصد اک پرامن یوروپ سی ، طاقت دے توازن د‏‏ی بنیاد اُتے ، جرمنی نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ اس د‏ی پالیسی کامیاب رہی۔ <ref>Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 145–206</ref> براعظم د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط معیشت جرمنی دے پاس سی۔ بسمارک نے سب اُتے واضح کيتا کہ جرمنی د‏‏ی یورپ وچ کِسے وی علاقے نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی خواہش نئيں اے ، تے اس نے جرمن نوآبادیات‏ی توسیع د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بسمارک نے خدشہ ظاہر کيتا کہ آسٹریا ، فرانس تے روس دا معاندانہ امتزاج جرمنی نو‏‏ں مغلوب کرسکدا ا‏‏ے۔ جے انہاں وچو‏ں دو اتحادی ہوجاندے نيں ، تاں تیسرا جرمنی دے نال صرف اس صورت وچ اتحادی ہوئے گا جدو‏ں جرمنی ضرورت تو‏ں زیادہ مطالبات اُتے راضی ہوجائے۔ حل تن وچو‏ں دو دے نال اتحادی سی۔ 1873 وچ اس نے [[تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ|تھری امپائراں د‏‏ی لیگ]] تشکیل دتی ، جو جرمنی دے قیصر ، روس دا زار ، تے آسٹریا ہنگری دے شہنشاہ دا اتحاد سی۔ اس نے جرمنی نو‏‏ں فرانس دے نال جنگ تو‏ں بچایا۔ تِناں شہنشاہ مل ک‏ے مشرقی یورپ نو‏‏ں کنٹرول کرسکدے نيں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے نيں کہ پول جداں مزاحمتی نسلی گروہاں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ بلقان نے اک ہور سنگین مسئلہ پیدا کيتا ، تے بسمارک دا حل ایہ سی کہ مغربی علاقےآں وچ آسٹریا تے مشرقی علاقےآں وچ روس نو‏‏ں فوقیت دتی جائے۔ ایہ نظام 1887 وچ گر گیا۔ قیصر ولہیلم نے بسمارک نو‏‏ں 1890 وچ بے دخل کردتا تے اپنی جارحانہ خارجہ پالیسی تیار کيتی۔ قیصر نے روسی اتحاد نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے روس بدلے وچ فرانس دے نال اتحاد وچ بدل گیا۔ <ref>Raymond James Sontag, ''European Diplomatic History: 1871–1932'' (1933) pp 3–58</ref> ==== 1875 دے بحران وچ جنگ ==== 1873 تے 1877 دے درمیان ، جرمنی نے فرانس دے ہمسایہ ملکاں دے اندرونی معاملات وچ بار بار مداخلت کيتی۔ <ref>Lothar Gall, ''Bismarck: The White Revolutionary, Volume 2: 1871–1898'' (1986) pp 46–48</ref> بیلجیم ، اسپین تے اٹلی وچ ، بسمارک نے لبرل ، اینٹیکلر حکومتاں دے انتخاب یا تقرری د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی اک مضبوط تے مستقل سیاسی دباؤ ڈالیا۔ فرانس وچ جمہوریہ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایہ اک مربوط حکمت عملی دا حصہ سی جس وچ صدر پیٹرس ڈی میک ماہن د‏‏ی علمی - بادشاہت پسندی د‏‏ی حکمت عملی تے نظریا‏تی طور اُتے وکھ تھلگ رہنا سی ۔ امید د‏‏ی جا رہی سی کہ فرانس نو‏‏ں متعدد لبرل ریاستاں دے نال ملاپ کرنے تو‏ں ، فرانسیسی جمہوریہ میک میکہون تے اس دے رجعت پسند حامیاں نو‏‏ں شکست دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دے جدید تصور سیم اس پالیسی د‏‏ی حرکیات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک مفید ماڈل فراہ‏م کردا اے .<ref>James Stone, "Bismarck and the Containment of France, 1873–1877," ''Canadian Journal of History'' (1994) 29#2 pp 281–304 [http://utpjournalsreview.com/index.php/CJOH/article/download/10365/9240 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214134224/http://utpjournalsreview.com/index.php/CJOH/article/download/10365/9240|date=14 December 2014}}</ref> 1875 وچ "جنگ وچ نگاہ" دے بحران وچ کنٹینمنٹ تقریبا ہتھ تو‏ں نکل گئی۔ اس د‏ی ابتدا برلن دے اک بااثر اخبار ''پوسٹ'' وچ "کریگ انہاں سیچٹ" دے عنوان تو‏ں اک اداریہ نے د‏‏ی سی۔ اس نے کچھ انتہائی بااثر جرمناں دا اشارہ کيتا ، جو سن 1871 وچ فرانس د‏‏ی شکست تو‏ں تیزی تو‏ں بازیافت تے اس دے تخفیف پروگرام تو‏ں گھبرا گئے سن ، تے اسنو‏ں روکنے دے لئی فرانس دے خلاف اک احتیاطی جنگ شروع کرنے د‏‏ی گل کيتی سی۔ جرمنی تے فرانس وچ جنگ دا خوف سی تے برطانیہ تے روس نے واضح کيتا کہ اوہ اک روک سیم د‏‏ی جنگ نو‏‏ں برداشت نئيں کرن گے۔ بسمارک وی کوئی جنگ نئيں چاہندا سی ، لیکن غیر متوقع بحران نے اسنو‏ں اس خوف تے خطرے نو‏‏ں مدنظر رکھنے اُتے مجبور کردتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی غنڈہ گردی تے جرمنی د‏‏ی تیز رفتار ودھدی ہوئی طاقت اس دے پڑوسیاں وچ پیدا ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اس بحران نے بسمارک دے اس عزم نو‏‏ں تقویت بخشی کہ جرمنی نو‏‏ں یورپ وچ امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فعال انداز وچ کم کرنا ہوئے گا ، بجائے اس دے کہ غیر فعال طور اُتے واقعات نو‏‏ں اپنا راستہ اختیار کرن تے انہاں اُتے اپنا رد عمل ظاہر کرن۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery,'' pp 225–27</ref><ref>William L. Langer, ''European Alliances and Alignments, 1871–1890'' (2nd ed. 1950) pp 44–55</ref><ref>T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," ''Diplomacy and Statecraft'' (2006) 17#4 pp 693–714.</ref> === روس تے فرانس دے وچکار اتحاد ، 1894–1914 === روسی خارجہ پالیسی وچ مرکزی ترقی جرمنی تو‏ں تے فرانس د‏‏ی طرف ہٹنا سی۔ ایہ 1890 وچ ممکن ہويا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں عہدے تو‏ں برخاست کردتا گیا ، تے جرمنی نے روس دے نال معاہدہ 1887 وچ دوبارہ معاہدہ کرنے د‏‏ی تجدید تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے بلغاریہ تے آبنائے وچ روسی توسیع د‏‏ی ترغیب دی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ فرانس تے روس دونے وڈے اتحادیاں دے بغیر سن ۔ فرانس نے روسی اقتصادی ترقی تے اک فوجی اتحاد د‏‏ی تلاش وچ پہل تے مالی اعانت کيتی۔ <ref>Norman Rich, ''Great power diplomacy, 1814–1914'' (1992) pp 260-62.</ref> روس فرانس دے نال کدی وی دوستانہ نئيں رہیا سی ، تے کریمیا تے نیپولین حملے وچ ہونے والی جنگاں نو‏‏ں یاد کردا سی۔ اس نے جمہوریہ فرانس نو‏‏ں مطلق العنان بادشاہت دے روس دے انداز نو‏‏ں پامال کرنے دے خطرنا‏‏ک فونٹ دے طور اُتے دیکھیا۔ فرانس ، جسنو‏ں بسمارک نے اتحاد دے پورے نظام تو‏ں دور کردتا سی ، نے روس دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے روسیاں نو‏‏ں قرض دتا ، تجارت وچ توسیع د‏‏ی ، تے 1890 دے بعد جنگی جہاز فروخت کرنا شروع کردتے۔ دراں اثنا ، سن 1890 وچ بسمارک دے عہدے تو‏ں محروم ہونے دے بعد ، روس تے جرمنی دے وچکار بحالی دے معاہدے د‏‏ی کوئی تجدید نئيں ہوئی۔ جرمن بینکراں نے روس نو‏‏ں قرض دینا چھڈ دتا ، جس دا تیزی تو‏ں پیرس بینکاں اُتے انحصار سی۔ <ref>Barbara Jelavich, ''St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974'' (1974) pp 213–220</ref> 1894 وچ اک خفیہ معاہدے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ جے جرمنی نے فرانس اُتے حملہ کيتا تاں روس فرانس د‏‏ی مدد دے لئی حاضر ہوئے گا۔ اک ہور شرط ایہ سی کہ جرمنی دے خلاف جنگ وچ ، فرانس فوری طور اُتے 1.3 ملین جواناں نو‏‏ں متحرک کريں گا ، جدو‏ں کہ روس 700،000 تو‏ں 800،000 نو‏‏ں متحرک کريں گا۔ اس نے ایہ فراہ‏م کیہ اے کہ جے کسی ٹرپل الائنس (جرمنی ، آسٹریا ، اٹلی) نے جنگ دے لئی تیاری دے لئی اپنے ذخائر نو‏‏ں متحرک کيتا تاں روس تے فرانس دونے ہی انہاں نو‏‏ں متحرک کردین گے۔ 1892 وچ فرانسیسی چیف آف اسٹاف نے زار سکندر نو‏‏ں دسیا کہ "متحرک ہونا جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔" "متحرک کرنا اپنے پڑوسی نو‏‏ں وی ایسا کرنے اُتے مجبور کرنا ا‏‏ے۔" اس نے جولائ‏ی 1914 دے لئی ٹرپائر نو‏‏ں قائم کيتا۔ <ref>For more elaborate detail, see Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918''(1954) pp 334–345, and William L. Langer, ''The Diplomacy of Imperialism: 1890–1902'' (2nd ed, 1950) pp 3–60</ref> جارج ایف کینن دا استدلال اے کہ روس بنیادی طور اُتے یورپ وچ بسمارک د‏‏ی اتحاد د‏‏ی پالیسی دے خاتمے تے پہلی عالمی جنگ دے لئی تھلے د‏‏ی طرف آنے والی ڈھال دا ذمہ دار سی۔ کینن نے بلقان وچ اپنے عزائم اُتے مبنی غریب روسی سفارت کاری دا الزام لگایا۔ کینن دا کہنا اے کہ بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسی کسی وی وڈی جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بنائی گئی سی ایتھ‏ے تک کہ بہتر فرانکو روس تعلقات دے باوجود۔ روس نے بسمارک د‏‏ی تھری امپائرس لیگ (جرمنی تے آسٹریا دے نال) چھڈ دتی تے اس دے بجائے نیڑےی تعلقات تے فوجی اتحاد دے لئی فرانسیسی تجویز پیش کيتی۔ <ref>George F. Kennan, ''The Decline of Bismarck's European Order: Franco-Russian Relations, 1875–1890'' (1979)</ref> == بلقان بحران: 1908–1913 == [[فائل:Le Petit Journal Balkan Crisis (1908).jpg|کھبے|thumb|319x319px| بوسنیا دے بحران تو‏ں متعلق فرانسیسی میعاد ''لی پیٹٹ جرنل کا'' سرورق: بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے اسنو‏ں زار قرار دتا اے ، تے آسٹریا دے شہنشاہ فرانز جوزف نے بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں جوڑ دتا اے ، جدو‏ں کہ عثمانی سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبد الحمید دوم]] دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] === بوسنیا دا بحران 1908–09 === 1908–09 دے [[بوسنیائی بحران|بوسنیا دے بحران]] دا آغاز 8 اکتوبر 1908 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں ویانا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں الحاق کرنے دا اعلان کيتا سی۔ ایہ علاقے ناموری طور اُتے سلطنت عثمانیہ دے پاس سن لیکن انہاں نو‏ں 1878 وچ [[برلن کانگرس|برلن د‏‏ی کانگریس]] وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی تحویل وچ دتا گیا سی۔ اس یکطرفہ کاروائی - جو سلطنت عثمانیہ تو‏ں بلغاریہ دے اعلان آزادی (5 اکتوبر) دے نال ہونے والی سی ، نے تمام عظیم طاقتاں تے خصوصا سربیا تے مونٹی نیگرو دے مظاہرےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ اپریل 1909 وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم کيتی گئی تاکہ غلطیاں د‏‏ی عکاسی کيت‏ی جائے تے بحران نو‏‏ں ختم کيتا جا.۔ اس بحران نے اک طرف آسٹریا - ہنگری تے دوسری طرف سربیا ، اٹلی تے روس دے وچکار تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے نقصان پہنچایا۔ اس وقت ایہ ویانا دے لئی مکمل سفارتی فتح ثابت ہويا سی ، لیکن روس اک بار فیر پِچھے ہٹنے دا عزم نئيں کرسکیا تے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر وچ جلد بازی کيتی۔ آسٹریا – سربیا دے تعلقات مستقل طور اُتے دباؤ بن گئے۔ اس تو‏ں سربیا دے قوم پرستاں وچ شدید غم و غصہ پیدا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1914 وچ فرانز فرڈینینڈ دا قتل ہويا۔ <ref>{{cite book|author=Richard C. Hall|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA41|date=2014|publisher=ABC-CLIO|pages=40–43|isbn=978-1-61069-031-7}}</ref> === بلقان دیاں جنگاں === سلطنت عثمانیہ دے مسلسل خاتمے تو‏ں بلقان وچ 1912 تے 1913 وچ دو جنگاں ہوئیاں ، جو پہلی جنگ عظیم دا پیش خیمہ سن۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 16</ref> 1900 تک [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، مونٹی نیگرو تے [[مملکت سربیا|سربیا]] وچ قومی ریاستاں تشکیل [[مملکت سربیا|پاواں]] ۔ اس دے باوجود ، انہاں دے بوہت سارے نسلی اسيں وطن [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] زیر اقتدار رہندے سن ۔ 1912 وچ ، انہاں ملکاں نے [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دی]] تشکیل کيتی۔ [[پہلی بلقان جنگ|پہلی بلقان جنگ کيت‏ی]] تن اہ‏م وجوہات سن۔ سلطنت عثمانیہ اپنے مختلف لوکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی نسلی قوم پرستی تو‏ں خود نو‏‏ں بہتر بنانے ، اطمینان بخش حکومت کرنے ، یا نمٹنے وچ قاصر سی۔ دوم ، وڈی طاقتاں آپس وچ آپس وچ جھگڑا کر گئياں تے ایہ یقینی بنانے وچ ناکا‏م رہی کہ عثمانیاں وچ ضروری اصلاحات عمل وچ لاواں گی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بلقان د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اپنا حل خود مسلط کرنا پيا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ، بلقان لیگ دے ممبراں نو‏‏ں اعتماد سی کہ اوہ ترکاں نو‏‏ں شکست دے سکدی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیش گوئی درست سی ، کیو‏ں کہ قسطنطنیہ نے چھ ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد شرائط طلب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Ernst C. Helmreich, ''The diplomacy of the Balkan wars, 1912–1913'' (1938)</ref><ref>Richard C. Hall, ''The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War'' (2000) [https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first-world online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162958/https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first |date=2018-06-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162958/https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first |date=2018-06-12 }}</ref> پہلی بلقان جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں لیگ نے 8 اکتوبر 1912 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کيتا تے ست ماہ بعد معاہدہ لندن دے نال ختم ہويا۔ پنج صدیاں دے بعد ، سلطنت عثمانیہ نے عملی طور اُتے اپنا سارا حصہ بلقان وچ کھو دتا۔ معاہدہ عظیم طاقتاں دے ذریعہ عائد کيتا گیا سی ، تے بلقان د‏‏ی فاتح ریاستاں اس تو‏ں مطمئن نئيں سن۔ بلغاریہ نو‏‏ں اس دے سابق اتحادیاں سربیا تے یونان نے خفیہ طور اُتے [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] وچ ہونے والے مال غنیمت د‏‏ی تقسیم اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ بلغاریہ نے [[دوسری بلقان جنگ|دوسری بلقان جنگ دا]] آغاز کردے ہوئے انہاں نو‏ں مقدونیہ تو‏ں زبردستی باہر کرنے دے لئی حملہ کيتا۔ سربیا تے یونانی لشکراں نے بلغاریہ دے جارحانہ حملہ تے پسپائی نو‏‏ں بلغاریہ وچ پسپا کردتا ، جدو‏ں کہ [[رومانیہ]] تے عثمانی سلطنت نے وی بلغاریہ اُتے حملہ کيتا تے (یا دوبارہ) قبضہ کرلیا۔ بخارسٹ دے معاہدے دے نتیجے وچ ، بلغاریہ نے پہلی بالکان جنگ وچ حاصل کردہ بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا۔ طویل مدتی نتیجہ تو‏ں بلقان وچ تناؤ وچ اضافہ ہويا۔ آسٹریا تے سربیا دے وچکار تعلقات تیزی تو‏ں تلخ ہوگئے۔ آسٹریا تے جرمنی نے سربیا د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں روکنے دے بعد روس نو‏‏ں ذلت دا احساس ہويا۔ بلغاریہ تے ترکی وی مطمئن نئيں سن ، تے بالآخر پہلی جنگ عظیم وچ آسٹریا تے جرمنی وچ شامل ہوگئے۔ <ref name="Matthew S. Anderson 1966">Matthew S. Anderson, ''The Eastern Question, 1774–1923'' (1966)</ref> == عالمی جنگ دا آنا == [[فائل:WWIchartX.svg|thumb|350x350px| جنگ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی یورپی سفارتی صف بندی ]] [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دی]] بنیادی وجوہات ، جو سن 1914 دے موسم گرما وچ وسطی یورپ وچ غیر متوقع طور اُتے پھوٹ پئی سن ، انہاں وچ جنگ دے نتیجے وچ چار دہائیاں دے تنازعات تے دشمنی جداں بوہت سارے عوامل شامل سن ۔ عسکریت پسندی ، اتحاد ، سامراج تے نسلی قوم پرستی نے وڈے کردار ادا کیتے۔ اُتے ، جنگ کيت‏ی فوری ابتداء 1914 دے بحران دے دوران ریاست دے ماہرین تے جرنیلاں دے فیصلےآں تو‏ں ہوئی اے ، جو اک سربیا د‏‏ی خفیہ تنظیم ، بلیک ہینڈ دے ذریعہ آرچ ڈوک فرانز فرڈینینڈ (آسٹریا ہنگری دا آرچڈیوک) دے قتل تو‏ں پھیل گئی سی۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012) [https://www.amazon.com/dp/B008B1BL4E?keywords=sleepwalkers excerpt and text search]</ref> 1870 یا 1880 د‏‏ی دہائی تک تمام وڈی طاقتاں وڈے پیمانے اُتے جنگ کيت‏ی تیاری کر رہ‏ی سن ، حالانکہ کسی نو‏‏ں وی اس د‏ی توقع نئيں سی۔ برطانیہ نے اپنی رائل بحریہ د‏‏ی تعمیر اُتے توجہ دتی ، جو اگلی دو بحری افواج دے مشترکہ مقابلے وچ پہلے تو‏ں ہی مضبوط ا‏‏ے۔ جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، اٹلی تے روس ، تے کچھ چھوٹے ملکاں نے نوکری دے نظام قائم کیتے جس دے تحت جوان 1 تو‏ں 3 سال تک فوج وچ خدمات انجام دتیاں گے ، فیر اگلے 20 سال یا اس تو‏ں زیادہ سالانہ موسم گرما د‏‏ی تربیت والے ذخائر وچ گزاراں گے۔ اعلیٰ سماجی تھ‏‏اںو‏اں دے مرد افسر بن گئے۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> ہر ملک نے متحرک کرنے دا نظام وضع کيتا جس دے تحت ذخائر نو‏‏ں تیزی تو‏ں طلب کيتا جاسکدا اے تے ریل دے ذریعہ اہ‏م نکات اُتے بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہر سال پیچیدگی دے معاملے وچ منصوبےآں نو‏‏ں اپ ڈیٹ تے توسیع دتی جاندی سی۔ ہر ملک نے لکھاں افراد د‏‏ی فوج دے لئی اسلحہ تے سامان جمع کيتا۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> 1874 وچ جرمنی دے پاس اک باقاعدہ پیشہ ورانہ فوج سی جس وچ 4 لکھ 20 ہزار اضافی ذخائر سن ۔ 1897 تک باقاعدہ فوج 545،000 مضبوط سی تے اس دے ریزرو 3.4 ملین سن ۔ 1897 وچ فرانسیسیاں وچ 3.4 ملین ریزرویٹرز ، آسٹریا وچ 2.6 ملین ، تے روس وچ 4.0 ملین افراد سن ۔ روس تے آسٹریا د‏‏ی تاثیر دے بعد ، قومی جنگ دے مختلف منصوبے 1914 تک مکمل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ تمام منصوبےآں وچ فیصلہ کن افتتاحی تے مختصر جنگ دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> === فرانس === 1871 وچ اپنی شکست دے بعد کچھ سالاں دے لئی ، فرانس نے اک تلخ ریوناچزم دکھایا: جرمنی دے خلاف تلخی ، نفرت تے انتقام دا گہرا احساس ، خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ السیسی تے لورین دے ہتھو‏ں کھو گیا۔ <ref>Karine Varley, "The Taboos of Defeat: Unmentionable Memories of the Franco-Prussian War in France, 1870–1914." in Jenny Macleod, ed., ''Defeat and Memory: Cultural Histories of Military Defeat in the Modern Era'' (Palgrave Macmillan, 2008) pp. 62-80; also Karine Varley, ''Under the Shadow of Defeat: The War of 1870–71 in French Memory'' (2008)</ref> ایسی پینٹنگز جنہاں نے شکست نو‏‏ں ذلیل کرنے اُتے زور دتا سی انہاں د‏‏ی زیادہ منگ ہوئی ، جداں کہ الفونسی ڈی نیوئے د‏‏ی ۔ <ref>Robert Jay, "Alphonse de Neuville's 'The Spy' and the Legacy of the Franco-Prussian War," ''Metropolitan Museum Journal'' (1984) 19: pp. 151-162 [https://www.jstor.org/stable/1512817 in JSTOR]</ref> فرانسیسی پالیسی سازاں نو‏‏ں بدلہ لینے دے لئی قطعیت نئيں دتی گئی سی۔ اُتے السیس لورین دے بارے وچ سخت رائے عامہ دا مطلب ایہ اے کہ جرمنی دے نال دوستی اس وقت تک ناممکن نئيں سی جدو‏ں تک کہ صوبے واپس نہ کیتے جاواں تے جرمنی وچ عوام د‏‏ی رائے واپسی نئيں ہونے دے گی۔ لہذا جرمنی نے فرانس نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی کم کيتا تے فرانس نے جرمنی بالخصوص روس تے برطانیہ دے خلاف اتحادیاں د‏‏ی تلاش کيتی۔ <ref>Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp</ref> شاید جرمن خطرے دے علاوہ ، زیادہ تر فرانسیسی شہریاں نے خارجہ امور تے نوآبادیات‏ی امور نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ 1914 وچ ، چیف پریشر گروپ ''پارٹی نوآبادیات‏ی سی'' ، 50 تنظیماں دا اتحاد جس دے مشترکہ 5000 ممبر سن ۔ <ref>Anthony Adamthwaite, ''Grandeur and Misery: France's Bid for Power in Europe, 1914–1940'' (1995) p 6</ref> فرانس نے ایشیاء وچ نوآبادیات رکھی سن تے اتحاد د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے جاپان وچ اک ممکنہ اتحادی پایا۔ جاپان د‏‏ی درخواست اُتے پیرس نے 1872–1880 وچ ، 1884–1889 وچ تے 1918–1919 وچ جاپانی فوج نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد دے لئی فوجی مشن بھیجے۔ چین-فرانسیسی جنگ (1884–1885) دے دوران انڈوچائنا اُتے چین دے نال تنازعات عروج اُتے سن ۔ ایڈمرل کوربیٹ نے فوکو وچ لنگر انداز چینی بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا۔ جنگ دے خاتمے دے معاہدے نے فرانس نو‏‏ں شمالی تے وسطی ویتنام اُتے محافظت خانہ وچ ڈال دتا ، جسنو‏ں اس نے ٹنکن تے انعم وچ تقسیم کردتا۔ <ref name="wak">Frederic Wakeman, Jr., ''The Fall of Imperial China'' (1975) pp. 189–191.</ref> بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسیاں نے کامیابی دے نال فرانس نو‏‏ں دوسری وڈی طاقتاں تو‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ بسمارک د‏‏ی برطرفی دے بعد ، قیصر ولہیلم نے غیر اخلاقی پوزیشن سنبھالی جس تو‏ں سفارت کار حیران رہ گئے۔ کوئی وی اپنے اہداف دا کافی حد تک پتہ نئيں لگیا سکدا سی۔ جرمنی نے روس دے نال اپنے خفیہ معاہدے ختم کردتے ، تے برطانیہ دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ فرانس نے اپنا موقع دیکھیا ، کیو‏ں کہ روس اک نويں ساتھی د‏‏ی تلاش وچ سی تے فرانسیسی فنانس والےآں نے روسی معاشی ترقی وچ بھاری سرمایہ کاری کيتی۔ 1893 وچ پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نے اک معاہدہ کيتا۔ فرانس ہن وکھ تھلگ نئيں سی - لیکن جرمنی تیزی تو‏ں وکھ تھلگ تے عدم اعتماد دا شکار سی ، صرف آسٹریا ہی اک سنجیدہ اتحادی سی۔ ٹرپل الائنس وچ جرمنی ، آسٹریا ، تے اٹلی شامل سن ، لیکن اٹلی نے آسٹریا دے نال شدید تنازعات کھڑے کیتے سن ، تے جدو‏ں عالمی جنگ شروع ہوئی سی تاں اس نے اپنا رخ تبدیل کردتا سی۔ برطانیہ وی اپنی وکھ تھلگ تنہائی د‏‏ی پالیسی ترک کردے ہوئے اتحاد د‏‏ی طرف گامزن سی۔ 1903 تک ، فرانس نے برطانیہ دے نال اپنے تنازعات طے کرلئے۔ سن 1907 وچ روس تے برطانیہ نے پارسیہ اُتے اپنے تنازعات طے کرنے دے بعد ، فرانس ، برطانیہ تے روس دے ٹرپل اینٹینٹ دے لئی راستہ کھلا سی۔ اس نے پہلی جنگ عظیم دے اتحادیاں د‏‏ی بنیاد تشکیل دی۔ ==== فرانکو روسی اتحاد ==== فرانس اک طرف بادشاہت پسنداں تے دوسری طرف ریپبلکن دے وچکار گہری تقسیم ہوچکيا سی۔ ریپبلیکنز پہلے تاں روس دے نال کسی فوجی اتحاد دا خیرمقدم کرنے دا بے حد امکان محسوس کردے سن ۔ اوہ وڈی قوم غریب سی تے صنعتی نئيں سی۔ ایہ نہایت ہی مذہبی تے آمرانہ سی ، جس وچ اپنے لوکاں دے لئی جمہوریت یا آزادی دا کوئی احساس نئيں سی۔ اس نے پولینڈ اُتے ظلم ڈھایا ، تے جلاوطنی د‏‏ی تے ایتھ‏ے تک کہ سیاسی لبرلز تے بنیاد پرستاں نو‏‏ں پھانسی وی دی۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں فرانسیسی ری پبلیکن [[ڈریفس معاملہ|دیمیت مخالفاں دے]] خلاف [[ڈریفس معاملہ|ڈریفس دے معاملے]] وچ [[ڈریفس معاملہ|جھگڑا کررہے]] سن ، روس یہودیاں دے خلاف متعدد قاتلانہ وڈے پیمانے اُتے پوگرمس سمیت سامی مخالف مظالم دا دنیا دا سب تو‏ں بدنام زمانہ مرکز سی۔ دوسری طرف ، فرانس بسمارک د‏‏ی سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ کرنے وچ کامیابی تو‏ں مایوسی دا شکار سی۔ فرانس دے اٹلی دے نال معاملات سن ، جو جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے نال ٹرپل الائنس وچ منسلک سن ۔ پیرس نے برلن تو‏ں کچھ اگے ودھ لیا ، لیکن انہاں د‏‏ی سرزنش کردتی گئی ، تے 1900 دے بعد جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں مراکش وچ فرانسیسی توسیع نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی جرمنی د‏‏ی کوشش اُتے فرانس تے جرمنی دے وچکار جنگ دا خطرہ سی۔ برطانیہ حالے وی اپنے "شاندار تنہائی" دے انداز وچ سی تے جرمنی دے نال 1890 وچ اک وڈے معاہدے دے بعد ، ایہ خاص طور اُتے برلن دے لئی سازگار نظر آیا۔ افریقہ وچ نوآبادیات‏ی تنازعات نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں اک وڈے بحران د‏‏ی طرف لیایا 1898 دے فشودہ بحران نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں تقریبا جنگ دے دہانے اُتے پہنچایا تے فرانس د‏‏ی ذلت دے نال اختتام پذیر ہويا جس نے اسنو‏ں برطانیہ تو‏ں معاندانہ کردتا۔ 1892 تک روس دے لئی واحد موقع سی کہ اوہ اپنی سفارتی تنہائی نو‏‏ں توڑ سک‏‏ے۔ روس نے جرمنی دے نال اتحاد کيتا سی ، نواں قیصر ولہیلم نے 1890 وچ بسمارک نو‏‏ں ہٹایا تے 1892 وچ روس دے نال "انشورنس معاہدہ" ختم کيتا۔ روس ہن سفارتی طور اُتے تنہا سی تے فرانس د‏‏ی طرح جرمنی د‏‏ی مضبوط فوج تے فوجی جارحیت دے خطرے اُتے قابو پانے دے لئی اسنو‏ں فوجی اتحاد د‏‏ی ضرورت سی۔ جرمن انسداد کیتھولک ازم تو‏ں ناراض پوپ نے پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نو‏‏ں نال لیانے دے لئی سفارتی طور اُتے کم کيتا۔ روس نو‏‏ں ساڈے ریلوے تے بندرگاہاں د‏‏ی سہولیات دے بنیادی ڈھانچے دے ل رقم د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی حکومت نے اپنے بینکاں نو‏‏ں روس نو‏‏ں قرض دینے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن فرانسیسی بینکاں نے بے تابی تو‏ں ایسا کردتا۔ مثال دے طور اُتے ، اس نے ضروری ٹرانس سائبیرین ریلوے نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ۔ گل گل تیزی تو‏ں کامیاب رہی ، تے 1895 ء تک۔ جے جرمنی نے انہاں وچو‏ں کسی اُتے حملہ کيتا تاں فرانس تے روس نے اک مضبوط فوجی اتحاد فرانکو-روسی اتحاد اُتے دستخط کیتے سن ۔ فرانس بالآخر اپنی سفارتی تنہائی تو‏ں بچ گیا سی۔ <ref>John B. Wolf, ''France 1814–1919: The rise of a Liberal-Democratic Society'' (1963)</ref><ref>William L. Langer, ''The diplomacy of Imperialism: 1890–1902'' (1960), pp 3-66.</ref> جرمنی نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی اپنی مسلسل کوششاں وچ ، فرانس نے عظیم برطانیہ نو‏‏ں آموز کرنے دے لئی سخت تکلیفاں اٹھاواں ، خاص طور اُتے 1904 وچ برطانیہ دے نال اینٹینٹی کورڈیال تے آخر کار 1907 وچ [[اینگلو روسی اینٹینٹی]] ، جو [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] بن گیا۔ پیرس تے لندن دے وچکار جرمنی دے خلاف مشترکہ جنگ وچ ہ‏م آہنگی دے بارے وچ اعلیٰ سطح اُتے فوجی تبادلہ خیال ہويا۔ 1914 تک ، روس تے فرانس نے مل ک‏ے کم کيتا ، تے جرمنی نے بیلجیئم اُتے حملہ ہُندے ہی جرمنی دے نال انہاں دا نال دتا۔ <ref>Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918'' (1954) pp 345, 403-26</ref> سن 1880 د‏‏ی دہائی وچ ، برطانیہ تے جرمنی دے وچکار تعلقات وچ بہتری آئی کیونجے کلیدی پالیسی ساز ، وزیر اعظم لارڈ سیلسبری تے چانسلر بسمارک دونے ہی حقیقت پسندانہ قدامت پسند سن تے وڈی حد تک پالیسیاں اُتے اتفاق رائے رکھدے سن ۔ <ref>J. A. S. Grenville, ''Lord Salisbury and Foreign Policy: The Close of the Nineteenth Century'' (1964).</ref> جرمنی تے برطانیہ دے وچکار معاہدہ دے باضابطہ تعلقات دے لئی متعدد تجاویز پیش کيتیاں گئیاں ، لیکن اوہ کدرے وی نئيں گئياں۔ برطانیہ نے اسنو‏ں "شان دار تنہائی" دے طور اُتے کھڑے ہونے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ <ref>John Charmley, "Splendid Isolation to Finest Hour: Britain as a Global Power, 1900–1950." ''Contemporary British History'' 18.3 (2004): 130-146.</ref> بہر حال ، بہت ساری پیشرفت دے سلسلے نے انہاں دے تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے 1890 تک بہتر بنایا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں جارحانہ نواں قیصر ولہیلم II نے برطرف کردتا۔ جنوری 1896 وچ ، انہاں نے اپنے کروگر ٹیلیگرام نے جیمسن دے چھاپے نو‏‏ں پیٹنے دے لئی ٹرانسسوال دے بوئر صدر کروگر نو‏‏ں مبارکباد دیندے ہوئے تناؤ وچ اضافہ کيتا۔ برلن وچ جرمنی دے عہدیداراں نے ٹیسول تو‏ں متعلق جرمن حفاظت کيتی تجویز پیش کرنے تو‏ں قیصر نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب کردتا سی۔ دوسری بوئیر جنگ وچ ، جرمنی نے بوئرز دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا۔ 1897 وچ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز جرمن بحریہ دے سیکریٹری خارجہ بن گئے تے انہاں نے جرمن بحریہ نو‏‏ں چھوٹے ، ساحلی دفاعی قوت تو‏ں بحری بیڑے وچ تبدیل کرنا شروع کيتا جس دا مقصد برطانوی بحری طاقت نو‏‏ں چیلنج کرنا سی۔ ''ٹرپٹز نے'' رسک فپرت (رسک فلیٹ) دا مطالبہ کيتا اے جو جرمنی دے حق وچ فیصلہ کن فیصلے تو‏ں بین الاقوامی طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی وسیع تر بولی دے حصے دے طور اُتے جرمنی تو‏ں مقابلہ کرنا وی خطرنا‏‏ک بنا دے گا۔ <ref>William L. Langer, ''The diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1951) pp 433-42.</ref> ايس‏ے دے نال ہی جرمن وزیر خارجہ برن ہارڈ وون ''بلو'' نے ''ویلٹپولیٹک'' (عالمی سیاست) اُتے زور دتا۔ ایہ جرمنی د‏‏ی نويں پالیسی سی کہ اس نے عالمی طاقت ہونے دا دعویٰ کيتا سی۔ بسمارک د‏‏ی قدامت پسندی ترک کردتی گئی سی کیونجے جرمنی بین الاقوامی آرڈر نو‏‏ں چیلنج کرنے تے پریشان کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔ <ref>Grenville, ''Lord Salisbury,'' pp 368-69.</ref> اس دے بعد تعلقات مستحکم ہُندے گئے۔ لندن نے برلن نو‏‏ں اک دشمن قوت دے طور اُتے دیکھنا شروع کيتا تے اوہ فرانس دے نال دوستانہ تعلقات د‏‏ی طرف گامزن ہوگیا۔ <ref>Bernadotte Everly Schmitt, ''England and Germany, 1740–1914'' (1916) pp 133-43.</ref> ==== مراکش وچ دو بحران ==== افریقہ دے شمال مغربی ساحل اُتے واقع مراکش ، افریقہ دا آخری اہ‏م علاقہ سی جو نوآبادیات‏ی طاقت دے زیر کنٹرول نئيں سی۔ مراکش اُتے برائے ناں اس دے سلطان حکومت کردے سن ۔ لیکن 1894 وچ اک بچہ دفتر سنبھالیا ، تے جلد ہی انتشار چھڈ ک‏‏ے چل بسا۔ سن 1900 تک ، مراکش متعدد مقامی جنگاں دا منظر سی جو سلطنت دے ڈھونگے ، خزانے نو‏‏ں دیوالیہ کرکے تے متعدد قبائلی بغاوتاں دے ذریعہ شروع کيتا گیا سی۔ کوئی انچارج نئيں سی۔ فرانسیسی وزیر خارجہ تھیوفائل ڈیلکاس نے صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے تے فرانسیسی بیرون ملک سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دا موقع دیکھیا۔ جنرل ہیوبرٹ لیؤٹی الجیریا وچ مقیم اپنی فرانسیسی فوج دا استعمال کردے ہوئے ہور جارحانہ فوجی پالیسی دا خواہاں سن ۔ فرانس نے سفارت کاری تے فوجی طاقت دونے استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ برطانوی منظوری تو‏ں ، ایہ سلطان نو‏‏ں اپنے ناں اُتے حکمرانی کريں گا تے فرانسیسی کنٹرول وچ توسیع کريں گا۔ 1904 دے اینٹینٹی کورڈیال وچ برطانوی منظوری حاصل ہوئی۔ <ref>Dennis Brogan, ''The Development of modern France, 1870–1939'' (1940) 392-95.</ref><ref>Kim Munholland, "Rival Approaches to Morocco: Delcasse, Lyautey, and the Algerian-Moroccan Border, 1903–1905." ''French Historical Studies'' 5.3 (1968): 328-343.</ref> جرمنی خود مراکش نئيں چاہندا سی ، لیکن اس نے شرمندگی محسوس کيت‏ی کہ فرانس فائدہ اٹھا رہیا اے جدو‏ں کہ جرمنی نئيں سی۔ 31 مارچ 1905 نو‏‏ں ، جرمنی دے قیصر ولہم II نے مراکش دے راجگڑھ ، تنگیئر دا دورہ کيتا ، تے جنگ دے متبادل دے نال مراکش د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اک بین الاقوامی کانفرنس دا مطالبہ کرنے والے اک ہنگامہ خیز تقریر کيتی۔ پہلے مراکشی بحران وچ جرمنی دا ہدف اپنے وقار نو‏‏ں بڑھانا تے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں جوڑنے والے ''اینٹینٹی کورڈیال'' نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ مورخ ہیدر جونز دا مؤقف اے کہ جرمنی دا جنگی بیان بازی دا استعمال دانستہ طور اُتے اک سفارتی چال سی: : اک ہور جرمن حکمت عملی وچ ڈرامائی اشاراں دا آغاز کرنا ، تے خطرنا‏‏ک طور اُتے جنگ دے خطرے دا مقابلہ کرنا سی ، اس عقیدے وچ کہ ایہ ہور یورپی طاقتاں اُتے جرمنی دے نال سامراجی امور اُتے مشاورت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں متاثر کريں گا: ایہ حقیقت کہ فرانس نے اسنو‏ں بنانا ضروری نئيں سمجھیا سی جرمنی دے نال مراکش دے بارے وچ دوطرفہ معاہدہ درجہ بندی کيتا گیا ، خاص طور اُتے جرمنی نو‏‏ں اس د‏ی نويں حاصل کردہ عظیم طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں گہرا عدم تحفظ حاصل سی۔ لہذا جرمنی نے متضاد بیان بازی وچ اضافہ دا انتخاب کيتا تے تھیٹر دے لحاظ تو‏ں ، قیصر ولہم II نے ٹینگیئر دا دورہ کرنے دے لئی بحیرہ روم دے اک بحری جہاز نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے روک دتا ، جتھ‏ے اس نے سلطان د‏‏ی آزادی تے اپنی بادشاہت د‏‏ی سالمیت دے لئی جرمنی د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا ، تے مراکش نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اک بین الاقوامی بحران وچ بدل دتا۔ <ref>Heather Jones, "Algeciras Revisited: European Crisis and Conference Diplomacy, 16 January-7 April 1906." (EUI WorkingPaper MWP 2009/1, 2009), p 5 [http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/10527/MWP_2009_01.pdf?...1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204194335/http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/10527/MWP_2009_01.pdf?...1 |date=2020-02-04 }}</ref> جرمنی دے اس منصوبے د‏‏ی حمایت اس وقت ہوئی جدو‏ں برطانیہ نے ایہ واضح کردتا کہ فرانس اُتے جرمنی دے حملے د‏‏ی صورت وچ ، برطانیہ فرانس د‏‏ی طرف مداخلت کريں گا۔ 1906 وچ الجزیرس کانفرنس نے جرمنی دے لئی اک حیرت انگیز سفارتی شکست دے نال اس بحران دا خاتمہ کيتا کیونجے مراکش وچ فرانس نے غالب کردار حاصل کيتا سی۔ اس تجربے نے لندن تے پیرس نو‏‏ں بہت نیڑے لیایا تے ایہ خیال قائم کيتا کہ جے جرمنی نے کسی اُتے حملہ کيتا تاں اوہ اتحادی بن جاواں گے۔ <ref>Margaret MacMillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914''(2012) pp 378--398.</ref> جرمنی د‏‏ی مہم جوئی دے نتیجے وچ ناکامی دا سامنا کرنا پيا کیونجے جرمنی زیادہ تنہا تے وکھ تھلگ رہ گیا سی۔ اک اہ‏م نتیجہ جرمنی وچ جنگ دے لئی مایوسی تے تیاری دا شدت تو‏ں احساس سی۔ ایہ سیاسی اشرافیہ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے بہت ساری پریس تک تے کھبے بازو دے لبرلز تے سوشل ڈیموکریٹس دے علاوہ زیادہ تر سیاسی جماعتاں تک پھیل گیا۔ پان جرمن عنصر طاقت دے نال ترقی کردے ہوئے اپنی حکومت تو‏ں پسپائی نو‏‏ں غداری د‏‏ی حیثیت تو‏ں مذمت کردے ہوئے جنگ دے لئی شاونی حمایت نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ <ref>Immanuel Geiss, ''German Foreign Policy 1871–1914'' (1976) 133-36.</ref> 1911 دے [[اگادیر بحران]] وچ فرانس نے مراکش اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی طاقت دا استعمال کيتا۔ جرمنی دے وزیر خارجہ الفریڈ وون کیڈرلن واچٹر انہاں اقدامات د‏‏ی مخالفت نئيں ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن انہاں نو‏ں لگیا کہ جرمنی افریقہ وچ کدرے تے معاوضے دا حقدار ا‏‏ے۔ اس نے اک چھوٹا جہا جنگی جہاز بھیجیا ، حیرت زدہ دھمکیاں داں تے جرمن قوم پرستاں وچ غم و غصہ پھٹایا۔ فرانس تے جرمنی جلد ہی اک سمجھوتہ اُتے متفق ہوگئے۔ اُتے ، جرمنی د‏‏ی فرانس دے خلاف جارحیت اُتے برطانوی کابینہ خوفزدہ ہوگئی۔ ڈیوڈ لائیڈ جارج نے ڈرامائی انداز وچ "مینشن ہاؤس" تقریر د‏‏ی جس وچ جرمنی دے اس اقدام د‏‏ی ناقابل برداشت توہین د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جنگ کيت‏ی گل ہوئے رہی سی ، تے جرمنی نے اس د‏ی حمایت کردتی۔ برلن تے لندن دے وچکار تعلقات تلخ رہ‏‏ے۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012) pp 204-13.</ref><ref>Frank Maloy Anderson, and Amos Shartle Hershey, eds. ''Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914'' (1918) [https://web.archive.org/web/20071028152339/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos137.htm online].</ref> === برطانوی جرمن بحری ہتھیار دوڑ === [[فائل:HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg|thumb|300x300px| برٹش ''ڈریڈناٹ'' (1906) نے تمام لڑاکا جہازاں نو‏‏ں متروک کردتا کیونجے اس وچ دس لمبی رینج 12 انچ وڈی بندوقاں ، مکینیکل کمپیوٹر نما رینج فائنڈرز ، تیز رفتار ٹربائن انجن سن جو 21 گرہیاں بناسکدے سن ، تے کوچ پلیٹاں 11 انچ موٹی سن۔ ]] 1805 دے بعد برطانیہ د‏‏ی رائل نیوی دا غلبہ غیرمقابل سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی وچ جرمنی نے اسنو‏ں میچ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ گرینڈ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز (1849–1930) نے جرمن بحری پالیسی اُتے 1897 تو‏ں لے ک‏ے 1916 تک غلبہ حاصل کيتا۔ <ref>[[Michael Epkenhans]], ''Tirpitz: Architect of the German High Seas Fleet'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/1574887327/ excerpt and text search], pp 23-62</ref> سن 1871 وچ جرمنی د‏‏ی سلطنت د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ، پرشیا دے پاس کدی وی بحری جہاز نئيں سی ، نہ ہی دوسری جرمن ریاستاں وچ ۔ ٹرپٹز نے معمولی معمولی بیڑے نو‏‏ں عالمی سطح د‏‏ی طاقت وچ تبدیل کردتا جو برطانوی رائل بحریہ نو‏‏ں خطرہ بن سکدی ا‏‏ے۔ انگریزاں نے ڈریڈناٹ انقلاب دے ذریعہ ٹائپ کيتی گئی نويں ٹکنالوجی دا جواب دتا ، تے اوہ پیش پیش رہ‏‏ے۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 5</ref><ref>Brandenburg, ''From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914'' (1927) pp 266=99, 394-417.</ref> پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی بحریہ انگریز دا مقابلہ کرنے دے لئی اِنّی مضبوط نئيں سی۔ جٹلینڈ د‏‏ی اک بہت وڈی بحری جنگ برطانیہ دے سمندراں اُتے کنٹرول ختم کرنے یا روکنے والی ناکہ بندی نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہی۔ جرمنی آبدوز د‏‏ی جنگ کيت‏ی طرف متوجہ ہويا۔ جنگی قوانین دے تحت جہاز نو‏‏ں ڈوبنے تو‏ں پہلے مسافراں تے عملے نو‏‏ں لائف بوٹ اُتے سوار ہونے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی اک کوشش کيتی ضرورت ا‏‏ے۔ جرمناں نے اس قانون نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے انتہائی ڈرامائی انداز وچ 1915 وچ چند منٹ وچ ہی لوسیطانیہ نو‏‏ں ڈُبیا۔ امریکا نے اسنو‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا ، تے جرمنی نے وی ایسا ہی کيتا۔ ایڈمرل ہیننگ وان ہولٹزنڈورف (1853–1919) ، جو ایڈمرلٹی اسٹاف دے سربراہ سن ، نے 1917 دے اوائل وچ ہی حملے دوبارہ شروع کرنے تے انگریزاں نو‏‏ں بھکھ مارنے دے لئی کامیابی تو‏ں استدلال کيتا۔ جرمن ہائی کمان نو‏‏ں احساس ہويا کہ غیر محدود آبدوزاں د‏‏ی بحالی دا مطلب امریکا نال جنگ اے لیکن اس نے اندازہ لگایا کہ مغربی محاذ اُتے جرمنی د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی امریکی متحرک ہونا بہت سست ہوئے گا۔ <ref>Dirk Steffen, "The Holtzendorff Memorandum of 22 December 1916 and Germany's Declaration of Unrestricted U-boat Warfare." ''Journal of Military History'' 68.1 (2004): 215-224. [https://muse.jhu.edu/article/50680/summary excerpt]</ref><ref>See [http://www.gwpda.org/naval/holtzendorffmemo.htm The Holtzendorff Memo (English translation) with notes]</ref> == عظیم جنگ == [[فائل:WWI-re.png|thumb|400x400px| پہلی جنگ عظیم وچ شریک۔ [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دے]] نال مل ک‏ے لڑنے والے ، سبز رنگ دے ، سنتری وچ [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں]] تے سرمئی رنگ دے غیر جانبدار ملکاں۔ ]] پہلی جنگ عظیم اک عالمی تنازعہ سی جو 1914 تو‏ں 1918 تک جاری رہیا۔ اس نے وسطی طاقتاں (جرمنی تے آسٹریا - ہنگری ، بعد وچ سلطنت عثمانیہ تے بلغاریہ دے نال مل ک‏ے) ، 1914 تو‏ں برطانیہ ، روس تے فرانس د‏‏ی سربراہی وچ "اینٹینٹی" یا "اتحادی" طاقتاں تو‏ں لڑدے ہوئے دیکھیا ، جو بعد وچ اٹلی وچ شامل ہوئے۔ 1915 ، تے دوسرے ملکاں جداں رومانیہ 1916 وچ ۔ <ref name="John Horne 2012">John Horne, ed. ''A Companion to World War I'' (2012)</ref> ابتدائی طور اُتے غیر جانبدار امریکا نے تصفیہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اپریل ، 1917 وچ اس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ امریکا نے اتحادیاں دے نال تعاون کيتا لیکن باضابطہ طور اُتے انہاں وچ شامل نئيں ہويا ، تے اس نے علیحدہ علیحدہ امن دے لئی گل گل کيتی۔ 1916 وچ رومانیہ تے مارچ 1918 وچ روس اُتے قابو پانے دے باوجود ، نومبر ، 1918 وچ مرکزی طاقتاں منہدم ہوگئياں۔ تے جرمنی نے اک "اسلحہ سازی" قبول کيتی جو عملی طور اُتے مکمل ہتھیار سُٹن والی سی۔ وڈی طاقتاں د‏‏ی سفارتی کوششاں دا بیشتر حصہ غیر جانبدار ملکاں نو‏‏ں اتحاد دے لئی متمول علاقائی انعامات دے وعدےآں دے نال مبنی سی۔ برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے جرمنی نے اپنے اتحادیاں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی وڈی رقم خرچ کيتی۔ گھراں وچ حوصلے برقرار رکھنے تے دشمناں دے کیمپ وچ ، خاص طور اُتے اقلیتاں وچ ، دے حوصلے پست کرنے دے لئی پروپیگنڈا مسانو‏ں وڈی طاقتاں د‏‏ی ترجیح سن۔ اوہ وی انہاں سیاسی گروہاں نو‏‏ں سبسڈی دے ک‏ے جو بغاوت وچ مصروف رہے ، جداں کہ 1917 وچ روس وچ روس نے کيتا سی۔ <ref>David Stevenson, ''The First World War and International Politics'' (1988).</ref> دونے فریقاں نے غیرجانبداراں دے نال خفیہ معاہدے کیتے تاکہ انہاں نو‏ں فتح دے حصول دے بعد دشمن دے علاقے دے اک ٹکڑے دے بدلے وچ جنگ وچ شامل ہونے اُتے آمادہ کيتا جاسک‏‏ے۔ کچھ زمیناں دا متعدد ملکاں تو‏ں وعدہ کيتا گیا سی ، لہذا کچھ وعدےآں نو‏‏ں توڑنا پيا۔ اس تو‏ں مستقل تلخ وراثت باقی رہی ، خاص طور اُتے اٹلی وچ ۔ <ref>J.A.S. Grenville, ed., ''The Major International Treaties of the Twentieth Century: A History and Guide with Texts, Vol. 1'' (Taylor & Francis, 2001) p. 61.</ref><ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: Since 1914'' (2002) pp 12-20.</ref> خفیہ معاہداں نو‏‏ں جزوی طور اُتے جنگ دا ذمہ دار قرار دیندے ہوئے ، صدر ولسن نے اپنے چودہ نکات وچ "کھلے عام معاہدے ، کھلے دل تو‏ں پہنچنے" دے لئی مطالبہ کيتا۔ == پیرس پیس کانفرنس تے ورسییلس ٹریٹی 1919 == [[فائل:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|thumb|400x400px| ''28 جون 1919 وچ ہال آف آئینہ ، ورسیلز ، وچ '' ولیم اورپین د‏‏ی پینٹنگ ''پر امن'' د‏‏ی علامت تو‏ں متعلق تفصیل ، جس وچ فتح دے طاقتاں دے نمائندےآں دے برعکس اک نابالغ جرمن عہدیدار نے امن معاہدے اُتے دستخط ظاہر کیتے ]] [[فائل:Big-Four-Paris 1919.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس]] وچ [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|"بگ فور"]] : [[ڈیوڈ لائیڈ جارج]] ، [[وٹیریو ایمانوئل اورلینڈو|وٹوریو ایمانوئل اورلینڈو]] ، [[جورجس کلیمنکیو|جورجز کلیمینساؤ]] تے [[ووڈرو ولسن]] ]] عالمی جنگ 1919 وچ پیرس امن کانفرنس وچ فاتحین نے طے د‏‏ی سی۔ 27 اقوام نے وفود بھیجے ، تے بہت سارے غیر سرکاری گروپ سن ، لیکن شکست خوردہ طاقتاں نو‏‏ں مدعو نئيں کيتا گیا۔ <ref>Margaret Macmillan, [[Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War]] (2002)</ref><ref>Robert O. Paxton, and Julie Hessler. ''Europe in the Twentieth Century'' (2011) pp 141-78 [https://www.amazon.com/dp/0495913197/ excerpt and text search]</ref> " [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|بگ فور]] " وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر [[ووڈرو ولسن]] ، عظیم برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج ، فرانس دے [[جورجس کلیمنکیو|جارجس کلیمینساؤ]] ، تے اٹلی دے وزیر اعظم وٹوریو اورلینڈو سن ۔ انھاں نے 145 بار غیر رسمی طور اُتے اک نال ملاقات کيت‏ی تے تمام اہ‏م فیصلے کیتے ، جس دے نتیجے وچ دوسرےآں نے وی اس د‏ی توثیق کردتی۔ <ref>by Rene Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) p 363</ref> اہ‏م فیصلے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] تشکیل سن ۔ پنج شکست خوردہ دشمناں دے نال معاہدہ (خاص طور اُتے جرمنی دے نال [[معاہدۂ ورسائے|ورسیاں دا معاہدہ]] )؛ جرمنی اُتے زبردست معاوضہ عائد کيتا گیا۔ جرمنی تے عثمانیاں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم املاک نو‏‏ں "مینڈیٹ" دے طور اُتے عطا کرنا ، خاص طور اُتے برطانیہ تے فرانس نو‏ں۔ تے قوم پرستی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی بہتر عکاسی کرنے دے لئی نويں قومی حدود د‏‏ی ڈرائنگ (کدی کدی رائے شماری دے نال)۔ "جرم د‏‏ی شق" (دفعہ 231) وچ ، "جرمنی تے اس دے حلیفاں د‏‏ی طرف تو‏ں جارحیت" اُتے جنگ دا الزام لگایا گیا سی۔ جرمنی نے 1931 وچ معطل ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں معاوضاں دا اک چھوٹا جہا حصہ ادا کيتا۔ <ref>Sally Marks, ''The Illusion of Peace: International Relations in Europe 1918–1933'' (2nd ed. 2003)</ref><ref>Zara Steiner, ''The Lights that Failed: European International History 1919–1933'' (2007)</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|سیاست}}{{Div col}}* [[جدید عظیم طاقتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[آزاد تجارت]] * [[فرانسیسی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ]] * [[جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ]] * [[روسی سلطنت د‏‏ی خارجہ پالیسی]] * [[برطانوی سلطنت د‏‏ی تریخ نگاری]] * [[برطانیہ دے خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ]] * [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)]] * '' [[پیکس برٹانیکا]] '' * [[دوسری فرانسیسی سلطنت]] * [[عظیم مشرقی بحران]] * [[نويں سامراجیت]] * [[نوآبادیات د‏‏ی تریخ]] * [[عالمگیریت د‏‏ی تریخ]] * [[یوروپ دا کنسرٹ]] * [[برطانوی سفارتی تریخ د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[سامراجیت د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[امریکا د‏‏ی سفارتی تریخ دا ٹائم لائن]] * [[یورپ د‏‏ی تریخ]] * [[طاقت دا یورپی توازن]] * [[اٹلی دے خارجہ تعلقات]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے}} == ہور پڑھو == [[فائل:Naval-race-1909.jpg|کھبے|thumb|349x349px| ''پک'' شو (گھڑی) امریکا، جرمنی، برطانیہ، فرانس تے جاپان وچ 1909 کارٹون اک "کوئی حد" کھیل وچ بحری دوڑ وچ مصروف. ]] === سروے === * ''نیو کیمبرج جدید تریخ'' (13 جلد 1957–1979) ، پرانی لیکن پوری کوریج ، زیادہ تر یورپ کا؛ ڈپلومیسی اُتے مضبوط ** بیوری ، جے پی ٹی ایڈ۔ ''نیو کیمبرج جدید تریخ: جلد۔ 10: یوروپی پاور د‏‏ی زینتھ ، 1830–70'' (1964) [https://archive.org/stream/iB_CMH/10#page/n3/mode/1up آن لائن] *** کریگ ، گورڈن۔ "اتحاد دا نظام تے طاقت دا توازن۔" جے پی ٹی بیوری وچ ، ایڈ۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 10: زینتھ آف یورپی پاور ، 1830–70'' (1960) پی پی 246–73۔ ** کرولی ، سی ڈبلیو ، ایڈ [https://archive.org/stream/iB_CMH/09#page/n4/mode/1up آن لائن] ''1793–1830'' (1965) [https://archive.org/stream/iB_CMH/09#page/n4/mode/1up آن لائن دے] ''زمانے وچ نیو کیمبرج جدید ہسٹری جلد IX جنگ تے امن'' ** ایچ سی ڈاربی تے ایچ فلارڈ ''دی نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد Vol۔ 14: اٹلس'' (1972) ** ہنسلے ، ایف ایچ ، ایڈی ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 11 ، مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل 1870 181898'' (1979) [https://archive.org/stream/iB_CMH/11#page/n3/mode/1up آن لائن] ** مووت ، سی ایل ، ایڈی۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 12: عالمی قوتاں دا شفٹنگ بیلنس ، 1898–1945'' (1968) [https://archive.org/stream/iB_CMH2/12#page/n3/mode/1up آن لائن] * ابین ہیوس ، مارٹجے۔ ''غیر جانبداراں دا دور: عظیم طاقت د‏‏ی سیاست ، 1815–1914'' (کیمبرج یوپی ، 2014)۔ 297 پی پی۔ غیر جانبداری [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=42388 آن لائن جائزے دے] کردار پر * البرچٹ کیری ، رینی۔ ''یوروپ د‏‏ی اک سفارتی تریخ چونکہ ویانا د‏‏ی کانگریس'' (1958) ، 736 پی پی؛ بنیادی سروے * اینڈرسن ، فرینک مالائے ، تے اموس شارلٹ ہرشی ، ای ڈی۔ ''ڈپلومیٹک تریخ برائے یورپ ، ایشیا تے افریقہ دے لئی ہینڈ بک ، 1870–1914'' (1918) ، امریکی وفد د‏‏ی طرف تو‏ں 1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس دے لئی استعمال دے لئی تیار کردہ انتہائی مفصل خلاصہ۔ [https://books.google.com/books?id=RdSwAAAAIAAJ&pg=PA1 مکمل متن] * بارٹلیٹ ، چیف جسٹس ''پیس ، وار اینڈ یورپی پاورز ، 1814–1914'' (1996) دا مختصر جائزہ 216pp * سیاہ ، جیریمی ''ڈپلومیسی د‏‏ی تریخ'' (2010)؛ اس اُتے توجہ داں کہ سفارتکار کِداں منظم ہُندے نيں * برج ، ایف آر تے راجر بلن۔ ''عظیم طاقتاں تے یوروپی ریاستاں دا نظام 1814–1914'' ، دوسرا ایڈ۔ (2005) * ڈوپیوئی ، آر ارنسٹ تے ٹریور این ڈوپیوئی۔ ''انسائیکلوپیڈیا آف ملٹری ہسٹری 3500 ق م تو‏ں موجودہ'' (1986 تے دوسرے ایڈیشن) تک ، پاسیم۔ * ایونس ، رچرڈ جے ''۔ حصول اقتدار: یورپ 1815–1914'' (2016) ، 934 پی پی۔ * Figes ، اورلینڈو ''کریمین جنگ: اک تریخ'' (2011) دا [https://www.amazon.com/dp/1250002524/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گلڈیا ، رابرٹ۔ ''بیریکیڈز تے بارڈرز: یورپ 1800–1914'' (جدید دنیا د‏‏ی مختصر آکسفورڈ ہسٹری) (تیسرا ادارہ 2003) 544 پی پی دا [https://www.amazon.co.uk/dp/0199253005#reader_0199253005 اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] ۔ [https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 آن لائن دوسری ترمیم ، 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820132641/https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 |date=2020-08-20 }} * گوچ ، جی پی ''ہسٹری آف ماڈرن یورپ: 1878–1919'' (1923) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.86299|آن لائن]] * ہاس ، مارک ایل۔ ''عظیم نظریا‏تی سیاست د‏‏ی نظریا‏تی اصل ، 1789–1989'' (کارنیل یوپی ، 2005) ، * [[پال کینیڈی|کینیڈی ، پال]] ۔ [[عظیم طاقتاں دا عروج و زوال|''عظیم طاقتاں د‏‏ی معاشی تبدیلی تے فوجی تنازعات دا عروج تے زوال 1500–2000'']] (1987) تو‏ں ، معاشی تے فوجی عوامل اُتے دباؤ * کسنجر ، ہنری ''ڈپلومیسی'' (1995) ، 940 پی پی؛ 18 ويں صدی دے آخر تو‏ں بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی یادداشت نئيں بلکہ بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی اک ترجمانی تریخ اے * لینگر ، ولیم ایل۔ ''عالمی تریخ دا اک انسائیکلوپیڈیا'' (5 ويں سن 1973)؛ [[iarchive:encyclopediaofwo00lang|آن لائن مفت]] واقعات دا انتہائی تفصیلی خاکہ * لینجر ، ولیم ایل۔ ''یورپی اتحاد تے صف بندی 1870–1890'' (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.237096|آن لائن]] * لینگر ، ولیم ایل ''ڈپلومیسی آف امپیریل ازم 1890–1902'' (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.177815|آن لائن]] * لینجر ، ولیم ایل ''سیاسی تے معاشرتی ہلچل ، 1832–1852'' (1969) CH 10–14 [[iarchive:politicalsocialu00lang|آن لائن مفت ادھار]] * مووت ، آر بی ''یورپی سفارتکاری د‏‏ی تریخ ، 1815–1914'' (1922) [[iarchive:historyofeuropea00mowauoft|آن لائن مفت]] * پیٹری ، چارلس۔ ''سفارتی تریخ ، 1713–1933'' (1946) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.503129|آن لائن مفت]] ؛ تفصیلی خلاصہ * امیر ، نارمن ''زبردست پاور ڈپلومیسی: 1814–1914'' (1992) ، جامع سروے * شروئڈر ، پال ڈبلیو ''. یوروپی سیاست د‏‏ی تبدیلی 1763–1848'' (1994) 920 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے [https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407225933/https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 |date=2019-04-07 }} اُتے وڈی سفارتکاری دا تجزیہ * شروئڈر ، پال ڈبلیو. ، "بین الاقوامی سیاست ، امن تے جنگ ، 1815–1914 ،" TCW بلننگ ، وچ ، ایڈی۔ ''انیہويں صدی: یوروپ 1789–1914'' (آکسفورڈ یوپی پریس ، 2000) * سکلز ، میتھیئس۔ "توازن ایکٹ: عظیم طاقتاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں وچ گھریلو دباؤ تے بین الاقوامی نظامی رکاوٹاں ، 1848–1851۔" ''جرمن تریخ'' 21.3 (2003): 319–346۔ * سییمن ، ایل سی بی ''سے ویانا سے'' ورسی ''تک'' (1955) 216 پی پی؛ [https://www.questia.com/read/103522402/from-vienna-to-versailles آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802203858/https://www.questia.com/read/103522402/from-vienna-to-versailles |date=2017-08-02 }} سفارتی تریخ دا مختصر جائزہ * سونٹاگ ، ریمنڈ۔ ''یورپی سفارتی تریخ: 1871–1932'' (1933) ، بنیادی خلاصہ؛ [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.503351/2015.503351.european-diplomatic_text.pdf آن لائن] 425 پی پی * اسپنڈر ، جے اے ''یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات'' (1933) ''ماں مطالعہ'' 1871 تا 1914 ، 436 پی پی اُتے محیط ا‏‏ے۔ * ٹیلر ، AJP ''جدوجہد برائے'' ماہرت ''ماں یورپ 1848–1918'' (1954) 638 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے اہ‏م سفارتکاری دا تجزیہ۔ [[iarchive:struggleformaste00ajpt|آن لائن مفت]] * ایف ایچ ہنسلے وچ ٹیلر ، اے جے پی "بین الاقوامی تعلقات" ، ایڈی. ، ''نیو کیمبرج جدید تریخ: الیون: مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل ، 1870–98'' (1962): 542–66۔ * اپٹن ، ایموری۔ ''ایشیاء تے یورپ د‏‏ی فوج: جاپان ، چین ، ہندوستان ، فارس ، اٹلی ، روس ، آسٹریا ، جرمنی ، فرانس ، تے انگلینڈ د‏‏ی فوجاں'' (1878) ''پر سرکاری رپورٹس نو‏‏ں گلے لگانا'' ۔ [[iarchive:armiesofasiaeuro00uptouoft|آن لائن]] * واٹسن ، آدم۔ ''بین الاقوامی معاشرے دا ارتقاء: اک تقابلی تاریخی تجزیہ'' (دوسرا ادارہ۔ 2009) دا [https://www.amazon.com/dp/0415452090/ اقتباس] === نقشہ جات === * بینک ، آرتھر ''ملٹری ہسٹری دا اک عالمی اٹلس 1861–1945'' (1988) صفحہ 29-94 * کیمبرج ماڈرن ہسٹری اٹلس ''(1912) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.78914|آن لائن مفت]] ۔ 141 نقشے'' * کیچپول ، برائن۔ ''جدید دنیا د‏‏ی نقشہ ہسٹری'' (1982) پی پی 2-32. * ہییووڈ ، جان۔ ''دنیا د‏‏ی تریخ دے اٹلس'' (1997) [https://archive.org/search.php?query=atlas%20world%20history%20haywood آن لائن مفت] * او برائن ، پیٹرک کے. ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (2007) [[iarchive:atlas-of-world-history/page/n2|آن لائن مفت]] * ''رینڈ میک'' نیلی ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (1983) ، نقشے # 76–81۔ ''ہیملن تاریخی اٹلس دے بطور'' [[iarchive:randmcnallyatlas00|آن لائن مفت]] برطانیہ وچ شائع ہويا * رابرٹسن ، چارلس گرانٹ۔ ''اک تاریخی تے وضاحتی متن'' (1922) [[iarchive:HistoricalAtlas|آن لائن مفت دے]] ''نال 1789 تو‏ں 1922 تک جدید یورپ دا اک تاریخی اٹلس'' * ٹیلر ، جارج ''اک خاکہ نقشہ ہسٹری آف یورپ ، 1789–1914'' (1936) پی پی 32–65۔ [[فائل:Maurice Neumont, War is the National Industry of Prussia, 1917, Cornell CUL PJM 1185 01.jpg|thumb| 1917 دے فرانسیسی پروپیگنڈہ دے اک پوسٹر وچ پروسیا نو‏‏ں آکٹپس دے بطور تصویر پیش کيتا گیا اے جس وچ قابو پانے دے لئی اپنے خیمے کھینچدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا عنوان 18 ويں صدی دے اک اقتباس دے نال دتا گیا اے: "ایتھ‏ے تک کہ 1788 وچ ، میراباؤ ایہ کہہ رہے سن کہ جنگ پرشیا د‏‏ی قومی صنعت ا‏‏ے۔" ]] === پہلی جنگ عظیم دا آغاز === * کلارک ، کرسٹوفر ۔ ''نیند واکر: کس طرح یورپ 1914'' (2013) وچ [https://www.amazon.com/dp/006114665X/ اقتباست تے متن د‏‏ی تلاش] ''ماں جنگ وچ گیا'' ۔ [[iarchive:isbn 9780061146657|آن لائن قرض لینے دے لئی]] وی [[iarchive:isbn 9780061146657|مفت]] * فے ، سڈنی بی ''۔ اوریجن آف ورلڈ وار'' (2 جلدتیاں دوسری ایڈیشن۔ 1930)۔ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.499097|آن لائن]] * گوچ ، جی پی ''ہسٹری آف جدید یورپ ،'' 1878 181919 (دوسرا ادارہ 1956) پی پی 386 38413۔ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.125610|آن لائن]] ، سفارتی تریخ * ''جنگ تو‏ں پہلے'' گوچ ، جی پی '': ڈپلومیسی وچ تعلیم'' (جلد 1 1936) برطانیہ دے لینڈس ڈاون اُتے [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2275|آن لائن]] طویل ابواب؛ فرانس دا تھیوفائل ڈیلکاس ؛ جرمنی دے برنارڈڈ وان بولو پی پی 187–284؛ روس دے الیگزنڈر اززوسکی 285–365؛ تے آسٹریا دے ایہرنتھل پی پی 366–438۔ * ہورن ، جان ، ایڈی۔ ''اک صحابی د‏‏ی پہلی جنگ'' (2012) 38 عنوانات دے مضامین اسکالرز * جول ، جیمز تے گورڈن مارٹل۔ ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا'' ، تیسری ایڈی (2006) [[iarchive:originsoffirstwo00jame 1|آن لائن 2000 ایڈیشن]] * کینیڈی ، پال ایم ، ایڈ. ''عظیم طاقتاں دے جنگی منصوبے ، 1880–1914'' (1979) * کرامر ، ایلن "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ ''تریخ'' نگاری - حصہ اول" ، ''جدید یورپی تریخ دا جریدہ'' (فروری۔ 2014) 12 # 1 صفحہ 5۔27؛ "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ تریخ نگاری (حصہ دوم)" ، (مئی 2014) 12 # 2 صفحہ 155–74 * میک ڈونو ، فرینک۔ ''پہلی تے دوسری عالمی جنگ کيت‏ی ابتداء'' (1997) نصابی کتاب ، 125 پی پی دا [http://assets.cambridge.org/97805215/68616/excerpt/9780521568616_excerpt.pdf اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028032629/http://assets.cambridge.org/97805215/68616/excerpt/9780521568616_excerpt.pdf |date=2020-10-28 }} * میک ملن ، مارگریٹ۔ ''جنگ جو امن ختم ہوگئی: روڈ ٹو 1914'' (2013) [[iarchive:CSPAN2 20140209 123000 Book Discussion on The War That Ended Peace|CSPANJ بحث]] * ملیگن ، ولیم۔ "آزمائش جاری اے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا دے مطالعہ وچ نويں سمت۔" ''انگریزی تاریخی جائزہ'' (2014) 129 # 538 پی پی: 639–66۔ * نیبرگ ، مائیکل ایس ''ڈانس آف دی'' فروری '': یورپ تے عالمی جنگ دا آغاز'' (2011) عوام د‏‏ی رائے پر * اسپنڈر ، جے اے ''یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات'' (1933) ''ماں مطالعہ'' 1871 تا 1914 ، 438 پی پی اُتے محیط اے * اسٹویل ، ایلری کوری ''ڈپلومیسی آف جنگ 1914'' (1915) 728 پی پی [[iarchive:diplomacyofwarof00stow|آن لائن مفت]] * ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: انسائیکلوپیڈیا'' (1999) ==== جنگ دے آنے دے ابتدائی ذرائع ==== * کولنز ، راس ایف ''پہلی جنگ عظیم: واقعات اُتے ابتدائی دستاویزات 1914 تو‏ں 1919'' (2007) دا [https://www.amazon.com/dp/0313320829/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ ''جنگ کيت‏ی ابتداء اُتے برطانوی دستاویزات ، 1898–1914'' (11 جلد) [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28gooch%20%20temperley%29 آن لائن] ** جلد برطانوی تنہائی دا اختتام - v.2۔ کیو چو دے قبضے تو‏ں لے ک‏ے اینگلو-فرانسیسی اینٹینٹ دسمبر 1897 – اپریل تک۔ 1904 .3V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ ہتھیاراں تے گفت و شنید ، 1907–12 - بمقابلہ 7۔ اگادیر بحران - بمقابلہ 8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی۔ v. 9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt 1-2 – v.10 ، pt.1. جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt 2 امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا پھیلنا V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ اسلحہ تے گفت و شنید ، 1907–12 — v.7۔ اگاڈیر دا بحران — v.8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی — v.9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt.1-2 – v.10 ، pt.1۔ جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt.2. امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا آغاز ** گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ [[iarchive:britishdocuments11grea|آن لائن]] ''جنگ دے اصلیت اُتے برطانوی دستاویزات ، حجم الیون ، جنگ خارجہ دے دستاویزات د‏‏ی ابتداء'' (1926) [[iarchive:britishdocuments11grea|آن لائن]] * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی دے دستاویزات 1914–22'' (جلد 3 ، 1972) ، پی پی 423–759 * ممباؤر ، انیکا۔ ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء: سفارتی تے فوجی دستاویزات'' (2013) ، 592 پی پی؛ === جنگ دے وقت د‏‏ی سفارت کاری === * اسٹیونسن ، ڈیوڈ۔ ''پہلی جنگ عظیم تے بین الاقوامی سیاست'' (آکسفورڈ یوپی ، 1988) ، پوری اسکالرشپ د‏‏ی کوریج * اسٹراچن ، ہیو۔ ''پہلی جنگ عظیم: جلد اول: اسلحہ'' (آکسفورڈ یوپی ، 2003)۔ * ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: اک انسائیکلوپیڈیا'' (1999)۔ * زیمن ، زیب ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اک سفارتی تریخ'' (1971)؛ بطور ''شریفین مذاکرات کار'' وی شائع ''ہوئے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ'' (1971) === سامراجیت === * الڈرچ ، رابرٹ۔ ''گریٹر فرانس: فرانسیسی بیرون ملک توسیع د‏‏ی تریخ'' (1996) * بومگرٹ ، ڈبلیو ڈبلیو ''امپیریل ازم: برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی توسیع دا آئیڈیا تے حقیقت 1880–1914'' (1982) * بیٹس ، ریمنڈ ایف۔ ''یورپ اوورسیز: سامراج دے مراحل'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }} 206 پی پی ، بنیادی سروے * کیڈی ، جان فرینک ''مشرقی ایشیاء وچ فرانسیسی سامراج د‏‏ی جڑاں'' (1967) * کنکلن ، ایلس ایل۔ ''اک مشن برائے رہتل: فرانس تے مغربی افریقہ وچ سلطنت دا ریپبلکن آئیڈیا ، 1895–1930'' (1997) [https://www.questia.com/read/65668021/a-mission-to-civilize-the-republican-idea-of-empire آن لائن] * ہوج ، کارل کيتاناگ۔ ''دور دا سامراج دا انسائیکلوپیڈیا ، 1800–1914'' (2 جلد ، 2007) * میننگ ، پیٹرک ''فرانسوفون سب صحارا افریقہ ، 1880–1995'' (1998) [https://www.questia.com/read/105166421/francophone-sub-saharan-africa-1880-1995 آن لائن] * اولسن ، جیمز اسٹورٹ ، ایڈ۔ ''یورپی سامراج د‏‏ی تاریخی ڈکشنری'' (1991) دا [https://books.google.com/books?id=n1AI4Je4zS0C اقتباس] * مون ، پارکر ٹی ''سامراج تے عالمی سیاست'' (1926)؛ 583 پی پی؛ وسیع پیمانے اُتے تاریخی سروے۔ آن لائن * پیج ، میلوین ای۔ وغیرہ۔ ای ڈی ''نوآبادیات: اک بین الاقوامی سماجی ، ثقافتی تے سیاسی انسائیکلوپیڈیا'' (2 جلد 2003) * پاکنہم ، سیمس۔ ''افریقہ دے لئی جدوجہد: 1876–1912'' (1992) ''تک ڈارک براعظم اُتے وائٹ مین د‏‏ی فتح'' * پوددار، پریم، تے لارس Jensen کی، EDS، ''postcolonial ادب دے لئی اک تاریخی ساتھی: کانٹنےنٹل یورپ تے اس سلطنتاں'' (ایڈنبرا UP، 2008)، [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ اقتباس] وی [https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b6vw پورے متن آن لائن] * اسٹوٹی ، بینیڈکٹ ، ایڈی۔ [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025319 ''نوآبادیات تے سامراجیت ، 1450–1950''] ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011 * یو ایس ٹیرف کمیشن۔ ''نوآبادیات‏ی محصولات د‏‏ی پالیسیاں'' (1922) [[iarchive:colonialtariffpo00unit|آن لائن]] ؛ 922 پی پی؛ دنیا بھر وچ کوریج؛ === برطانیہ === * بارٹلیٹ ، چیف جسٹس ''دفاع تے ڈپلومیسی: برطانیہ تے عظیم طاقتاں 1815–1914'' (1993) مختصر سروے ، 160 پی پی * بورن ، کینتھ۔ ''وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902'' (1970) * کین ، پی جے تے ہاپکنز ، اے جی "برطانوی توسیع اوورسیز د‏‏ی سیاسی معیشت 1750–1914" ، ''اقتصادی تریخ دا جائزہ ،'' (1980) 33 # 4 پی پی 463–90۔ [https://www.jstor.org/stable/2594798 جے ایس ٹی او آر وچ ] * چیمبرلین ، ''موریئل'' ای ''پیکس برٹینیکا ؟: برطانوی خارجہ پالیسی 1789–1914'' (1989) * چارملے ، جان ''شاندار تنہائی ؟: برطانیہ ، بیلنس آف پاور تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل'' (1999) ، 528 پی پی * گیلغر ، جان تے رابنسن ، رونالڈ۔ "آزاد تجارت دا امپیریلزم" ، ''معاشی تریخ دا جائزہ'' (1953) 6 # 1 پی پی 1-15۔ * گُلاد ، گراہ‏م ڈی ''برطانوی خارجہ تے امپیریل پالیسی 1865–1919'' (1999) دا [https://www.amazon.com/dp/0415203384/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * ہیم ، رونالڈ۔ ''برطانیہ د‏‏ی امپیریل صدی 1815–1914: سلطنت تے توسیع دا مطالعہ'' (تیسرا ادارہ 2002) [https://www.amazon.com/dp/033399311X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * لو ، سی جے ''تذبذب سامراجی: برطانوی خارجہ پالیسی ، 1878–1902'' (1969) 257 پی پی دے علاوہ دستاویزات دے 150 پی پی * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل۔ ''طاقت دا معجزہ: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–14'' (بمقابلہ 1 ، 1972)؛ ''بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی 1914–22'' (بمقابلہ 2 ، 1972)؛ تجزیا‏‏تی تریخ * لو ، جان۔ ''برطانیہ تے امور خارجہ 1815–1885: یورپ تے اوورسیز'' (1998) دا [https://www.amazon.com/dp/0415136172/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * ملیگن ، ولیم ، تے برینڈن سیمز ، ایڈی۔ ''برطانوی تریخ وچ خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیادی حیثیت ، 1660–2000'' ( ''پالگریو'' میکملن؛ 2011) 345 صفحات * اولسن ، جیمز ایس تے رابرٹ ایس شاڈل ، ای ڈی۔ ''برطانوی سلطنت د‏‏ی تاریخی ڈکشنری'' (1996) [https://www.questia.com/library/7774952/historical-dictionary-of-the-british-empire آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021032541/https://www.questia.com/library/7774952/historical-dictionary-of-the-british-empire |date=2019-10-21 }} * پربرم ، اے ایف ''انگلینڈ تے یورپی عظیم طاقتاں د‏‏ی بین الاقوامی پالیسی ، 1871–1914'' (1931) [https://www.questia.com/library/99369979/england-and-the-international-policy-of-the-european آن لائن کوئسٹیا وچ ] * Rose, John Holland, ed. (1929). برطانوی سلطنت د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ۔ کیمبرج یوپی۔ پی 10 ایف۔ * سیلگیمن ، میتھیو ایس "عظیم جنگ کيت‏ی تیاری وچ ناکا‏م؟ 1914 تو‏ں پہلے برطانوی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی وچ عظیم حکمت عملی د‏‏ی غیر موجودگی " ''تریخ وچ جنگ'' (2017) 24 # 4 414–37۔ * سیٹن-واٹسن ، ''یورپ وچ '' آر ڈبلیو ''برطانیہ (1789–1914):'' [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.226175/2015.226175.Britain-In.pdf آن لائن] ''سروے آف فارن پالیسی'' (1937) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.226175/2015.226175.Britain-In.pdf آن لائن] * اسٹینر ، زارا۔ ''برطانیہ تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل'' (1977)۔ * ٹیمپرلے ، ہیرالڈ ڈبلیو وی ''انگلینڈ تے نیڑےی وسطی: کریمیا'' (1936) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.174587|آن لائن]] * وارڈ ، اے ڈبلیو تے جی پی گوچ ، ای ڈی۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی کیمبرج ہسٹری ، 1783–1919'' (3 جلد ، 1921–23) ، قدیم تفصیلی کلاسک؛ [[iarchive:cambridgehistory00ward|جلد 1 ، 1783–1815]] ؛ [[iarchive:cambridgehistory02warduoft|جلد 2 ، 1815–1866]] ؛ [[iarchive:cambridgehistory03warduoft|جلد 3. 1866–1919]] * ویبسٹر ، چارلس۔ ''فارن پالیسی برائے پامیرسن'' (1951) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99495321 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105101433/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99495321 |date=2005-01-05 }} ؛ 1830–1865 اُتے محیط اے * ویگل ، ڈیوڈ۔ ''برطانیہ تے دنیا ، 1815–1986: بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی اک لغت'' (1989) * ونکس ، رابن ڈبلیو ، ایڈی. ''آکسفورڈ ہسٹری آف برطانوی سلطنت - جلد.۔ 5: ہسٹوریگرافی'' (1999) [https://www.questia.com/library/117192922/the-oxford-history-of-the-british-empire آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910204147/https://www.questia.com/library/117192922/the-oxford-history-of-the-british-empire |date=2018-09-10 }} ==== برطانیہ دے لئی بنیادی ذرائع ==== * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا اعجاز: جلد 3: دستاویزات: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–22'' (1972)؛ 350 پی پی * وینر ، جوئیل ایچ ایڈ. ''برطانیہ: خارجہ پالیسی تے سلطنت دا دورانیہ ، 1689–1971: دستاویزی تریخ'' (4 جلد 1972) [https://www.questia.com/library/6963234/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 1 آن لائن] ؛ [https://www.questia.com/library/120074154/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 2 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225101158/http://www.questia.com/library/120074154/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire |date=2013-12-25 }} ؛ [https://www.questia.com/library/120073878/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 3] ؛ [https://www.questia.com/library/120073810/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 4] 4 جلد 3400 صفحات === فرانس === * آدمتھویٹ ، انتھونی۔ ''شان و شوکت: فرانس د‏‏ی یورپ وچ اقتدار دے لئی بولی ، 1914–1940'' (A&C بلیک ، 2014)۔ * گوچ ، جی پی ''فرانکو-جرمنی تعلقات 1871–1914'' (1923) * ہٹن ، پیٹرک ایچ۔ وغیرہ۔ ای ڈی ''تیسری فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی تاریخی لغت ، 1870–1940'' (2 جلد 1986) [https://www.questia.com/library/96788627/historical-dictionary-of-the-third-french-republic آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623005707/https://www.questia.com/library/96788627/historical-dictionary-of-the-third-french-republic |date=2020-06-23 }} * جارڈین ، آندرے ، تے آندرے ژن ٹیوڈسک۔ ''بحالی تے رد عمل 1815–1848'' (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) * کیگر ، جے ایف وی ''فرانس تے دنیا 1870'' (2001) دے ''بعد سے'' ۔ 261 پی پی؛ اہ‏م اختیارات قومی سلامتی ، انٹیلی جنس تے وڈی طاقتاں دے نال تعلقات اُتے زور دیندے نيں * کیجر ، جان۔ ''فرانس تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء'' (1985) * لینگر ، ولیم ایل ''۔ فرانسکو روسی اتحاد ، 1880–1894'' (1929) * مایور ، ژان میری تے میڈیلین ریبیریوکس۔ ''تیسری جمہوریہ اپنی اصل تو‏ں لے ک‏ے جنگ عظیم تک ، 1871–1914'' (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) دا [https://www.amazon.com/dp/0521358574/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * نیئر ، جے۔ ''فرانس د‏‏ی خارجہ پالیسی 1914 تو‏ں 1945'' (2001) * اسٹوارٹ ، گراہ‏م ہنری۔ ''فرانسیسی خارجہ پالیسی تو‏ں فوشودہ تو‏ں سرائیوو (1898–1914)'' (1921)۔ [[iarchive:frenchforeignpol00stuaiala|آن لائن]] * ویٹزیل ، ڈیوڈ۔ ''جنات دا دوسرا کم: بسمارک ، نپولین III ، تے فرانکو - پرشین جنگ کيت‏ی ابتداء'' (2003) === جرمنی تے آسٹریا === * برینڈن برگ ، ایرک۔ ''بسمارک تو‏ں عالمی جنگ تک: جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ 1870–1914'' (1933) [https://www.questia.com/library/1369211/from-bismarck-to-the-world-war-a-history-of-german آن لائن کوئٹیا وچ ] ؛ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.12322|آن لائن]] * برج ، ایف آر ''سے سدووا تو‏ں سرائیوو تک: آسٹریا ہنگری د‏‏ی خارجہ پالیسی 1866–1914'' (1972 ''rep'' دوبارہ طباعت 2016) [https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/from-sadowa-to-sarajevo-the-foreign-policy-of-austriahungary-18661914-by-bridge-f-r-london-and-boston-routledge-kegan-paul-1972-xvi-480-pp-2000/FD96EE46EECBD7EDA7DEE2935694E9E5 آن لائن جائزہ] ؛ [https://books.google.com/books?id=vdqCCwAAQBAJ اقتباس] * بروز ، ایرک ڈورن۔ ''جرمن تریخ ، 1789–1871: مقدس رومی سلطنت تو‏ں لے ک‏ے بسمارکین ریخ تک۔'' (1997) [https://www.questia.com/read/10401562 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201220843/https://www.questia.com/read/10401562 |date=2010-12-01 }} * کیرول ، ای میلکم۔ ''جرمنی تے وڈی طاقتاں ، 1866–1914: عوام د‏‏ی رائے تے خارجہ پالیسی'' (1938) [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015002369133;view=1up;seq=6 آن لائن پر] ''اک مطالعہ'' ؛ [https://www.questia.com/library/80995518/germany-and-the-great-powers-1866-1914-a-study-in آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801024342/https://www.questia.com/library/80995518/germany-and-the-great-powers-1866-1914-a-study-in |date=2020-08-01 }} [http://www.unz.org/Pub/SaturdayRev-1939mar18-00016?View=PDF لائن جائزہ وچ آن لائن جائزہ] بھی * کلارک ، کرسٹوفر۔ ''آئرن کنگڈم: پرشیا دا عروج و زوال ، 1600–1947'' (2006) * کریگ ، گورڈن اے ''جرمنی 1866–1945'' (1965) ، اک وڈا علمی سروے * ڈیٹ ویلر ، ڈونلڈ ایس ''جرمنی: اک مختصر تریخ'' (تیسری سن 1999) 341 پی پی؛ [https://www.questia.com/library/book/germany-a-short-history-by-donald-s-detwiler.jsp آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231132404/https://www.questia.com/library/book/germany-a-short-history-by-donald-s-detwiler.jsp |date=2011-12-31 }} * ڈگڈیل ، ای ٹی ایس ایڈ۔ انگریزی ترجمہ وچ ''جرمن سفارتی دستاویزات 1871–1914'' (4 جلد 1928–1931)۔ [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28Dugdale%29%20german آن لائن] * آئیک ، ایرک ''بسمارک تے جرمن سلطنت'' (1964) دا [https://www.amazon.com/dp/0393002357/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گیس ، ایمانوئل ''جرمن خارجہ پالیسی ، 1871 181914'' (1979) دا [https://www.amazon.com/dp/0415606357/ اقتباس] * ہیویٹسن ، مارک۔ "پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے جرمنی تے فرانس: ولہمین خارجہ پالیسی دا ازسر نو جائزہ۔" ''انگریزی تاریخی جائزہ'' 115.462 (2000): 570–606؛ دلیل اے کہ جرمنی وچ فوجی برتری دا بڑھدا ہويا احساس سی * ہولورن ، ہاجو۔ ''جدید جرمنی د‏‏ی تریخ'' (1959–64)؛ جلد 1: اصلاح؛ جلد 2: 1648–1840؛ جلد 3: 1840–1945؛ معیاری علمی سروے * کینیڈی ، پال۔ ''1860 Anglo1914'' (1980) دا [https://www.amazon.com/dp/157392301X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] ''ماں اینگلو جرمن عناد دا عروج'' * میہل ، ولیم ہاروی۔ ''مغربی رہتل وچ جرمنی'' (1979) ، 833 پی پی؛ سیاست تے سفارتکاری اُتے توجہ دتیاں * میڈلکوٹ ، ولیم نورٹن ، تے ڈوروندی کیتھلین کووینی ، ای ڈی۔ ''بسمارک تے یوروپ'' (ہوڈر آرنلڈ ، 1971) ، انہاں دے سفارتی کیریئر نو‏‏ں کور کرنے والے بنیادی ذرائع تو‏ں 110 مختصر اقتباست۔ * مچل ، اے ویس ہیبس ''سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی'' (پرنسٹن یوپی ، 2018) * کل ، ایان ایف ڈی "پرنس وان بلو د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1898-1909۔" ''کیمبرج ہسٹوریکل جرنل'' 4 # 1 (1932): 63-93۔ [https://www.jstor.org/stable/3020573 آن لائن] * پیڈ فیلڈ ، پیٹر ۔ ''عظیم بحریہ د‏‏ی ریس: اینگلو جرمن بحری حریف 1900–1914'' (2005) * پامر ، ایلن ''میٹرنچ: یورپ دے کونسلر'' (1972) * پامر ، ایلن ''ہیبسبرگ د‏‏ی گودھولی: شہنشاہ فرانسس جوزف د‏‏ی زندگی تے ٹائمز'' (1995) * پامر ، ایلن ''بسمارک'' (2015) * شیک ، رافیل۔ "لیکچر نوٹ ، جرمنی تے یورپ ، 1871–1945" (2008) [http://www.colby.edu/personal/r/rmscheck/Contents.html مکمل متن آن لائن] ، اک ممتاز اسکالر د‏‏ی اک مختصر نصابی کتاب * شمٹ ، برناڈوٹی ایورلی۔ ''انگلینڈ تے جرمنی ، 1740–1914'' (1916) [[iarchive:englandandgerma02schmgoog|آن لائن]] * شیہن ، جیمز جے ''جرمن تریخ ، 1770–1866'' (1993) ، اک وڈا علمی سروے * اسٹین برگ ، جوناتھن۔ ''بسمارک: اک زندگی'' (2011) ، حالیہ علمی سوانح حیات * اسٹورمر ، مائیکل۔ "بسمارک انہاں تناظر وچ ،" ''وسطی یورپی تریخ'' (1971) 4 # 4 pp. &nbsp; جے ایس ٹی او آر [https://www.jstor.org/stable/4545614 وچ ] 291–331 * ٹیلر ، اے ''جے'' پی ''بسمارک: دتی مین اینڈ دتی اسٹیٹس مین'' (1967) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624020231/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 |date=2011-06-24 }} * ٹیلر ، AJP ''جرمن تریخ دا کورس: 1815 دے بعد تو‏ں جرمن تریخ د‏‏ی ترقی دا اک سروے'' ۔ (2001)۔ 280 پی پی؛ [https://www.questia.com/read/107459655 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231121419/http://www.questia.com/read/107459655 |date=2011-12-31 }} * ٹیلر ، اے ''جے'' پی ''دی ہیبس بادشاہت 1809–1918'' (1948) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.151580|آن لائن]] * واورو ، جیوفری ''اک پاگل تباہی: پہلی جنگ عظیم دا آغاز تے ہیپس برگ سلطنت دا خاتمہ'' (2014) === روس تے بلقان === * فوربس ، نیویل ، وغیرہ۔ ''بلقان: بلغاریہ ، سربیا ، یونان ، رومانیہ ، ترکی کی'' تریخ (1915) علمائے کرام د‏‏ی [[iarchive:balkanshistoryof00forbuoft|مفت]] تریخ * فلر ، ولیم سی ''اسٹریٹیجی تے پاور روس وچ 1600–1914'' (1998) * ہال ، رچرڈ سی ایڈ. ''بلقان وچ جنگ: سلطنت عثمانیہ دے زوال تو‏ں یوگوسلاویہ دے خاتمے تک اک انسائیکلوپیڈک تریخ'' (2014) * جیلاویچ ، باربرا۔ ''سینٹ پیٹرزبرگ تے ماسکو: سارسٹ تے سوویت خارجہ پالیسی ، 1814 181974'' (1974)؛ پہلا ایڈیشن ''روسی خارجہ پالیسی د‏‏ی سنچری'' سی ''1814–1914'' (1964) * جیلاویچ ، چارلس ، تے باربرا جیلاویچ۔ ''بلقان د‏‏ی قومی ریاستاں دا قیام ، 1804–1920'' (1977) [[iarchive:establishmentof00char|آن لائن قرض لینے دے لئی مفت]] * لیڈون ، جان پی ''۔ روسی سلطنت تے دنیا ، 1700–1917: توسیعی تے کنٹینمنٹ د‏‏ی جیو پولیٹکس'' (آکسفورڈ یوپی ، 1997) * میک میکن ، شان۔ ''پہلی تے جنگ کيت‏ی روسی اصل'' (2011) دا [https://www.amazon.com/dp/0674062108/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * میریٹ ، جار ''مشرقی سوال؛'' [[iarchive:cu31924027798622|آن لائن]] ''یورپی سفارتکاری'' (1917) ''ماں اک تاریخی مطالعہ'' * نیومن ، آئیور بی۔ "اک عظیم طاقت دے طور اُتے روس ، 1815–2007۔" ''بین الاقوامی تعلقات تے ترقی دا جرنل'' 11.2 (2008): 128-1515۔ [https://link.springer.com/article/10.1057/jird.2008.7 آن لائن] * نیش ، ایان ہل۔ ''روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا'' (1985) * رگسڈیل ، ہیو ، تے ویلری نیکولاویچ پونوماریو ایڈ۔ ''امپیریل روسی خارجہ پالیسی'' (ووڈرو ولسن سینٹر پریس ، 1993) دا [https://www.amazon.com/dp/052144229X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * رینالڈز ، مائیکل۔ ''بکھرتی ہوئی سلطنتاں: عثمانی تے روسی سلطنتاں دا تصادم تے گر ، 1908–1918'' (2011) [https://link.gale.com/apps/doc/A337619941/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=63f6e975 آن لائن جائزہ] * شیول ، فرڈینینڈ ''جزیرہ نما بلقان د‏‏ی تریخ؛ ابتدائی اوقات تو‏ں لے ک‏ے اج'' تک (1922) [[iarchive:historyofbalkanp00scheuoft|آن لائن]] * سیٹن-واٹسن ، ہیو۔ ''روسی سلطنت 1801–1917'' (1967) دا [https://www.amazon.com/dp/0198221525/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * اسٹویرانوس ، ایل ایس ''دی بلقان 1453'' (1958) دے ''بعد سے'' ، اک اہ‏م علمی تریخ۔ [[iarchive:balkanssince145300lsst|آن لائن قرض لینے دے لئی مفت]] === ریاستہائے متحدہ === * بزنر ، رابرٹ ایل ایڈ ، ''امریکی خارجہ تعلقات 1600 دے بعد سے: ادب دے لئی اک گائڈ'' (2003) ، 2 جلد۔ 16،300 تشریح شدہ اندراجات ہر وڈی کتاب تے علمی مضمون دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ * بیمس ، سموئیل فلاگ۔ ''امریکی خارجہ پالیسی تے سفارتکاری د‏‏ی اک مختصر تریخ'' (1959) [[iarchive:shorthistoryofam00bemi|آن لائن مفت]] * برون ، لیسٹر ایچ ''تاریخی تریخ برائے امریکی خارجہ تعلقات'' (2003) ، 1400 صفحات * ڈی سینڈ ، سکندر ، تے ال ای ڈی ''انسائیکلوپیڈیا آف امریکن فارن پالیسی'' 3 جلد (2001) ، 2200 پی پی۔ &nbsp; ماہرین دے 120 طویل مضامین۔ [https://archive.org/search.php?query=%22Encyclopedia%20of%20American%20foreign%20policy%22 آن لائن] * ڈی سینڈ ، سکندر ''امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ'' (1963) [[iarchive:historyofamerica02alex|آن لائن مفت]] * فائنڈنگ ، جان ، ایڈی۔ ''امریکن ڈپلومیٹک ہسٹری کی'' دوسری ''لغت'' ۔ 1989. 700 پی پی؛ 1200 مختصر مضامین۔ * ہیرنگ ، جارج ''کالونی تو‏ں سپر پاور تک: 1776 تو‏ں امریکی خارجہ تعلقات'' (ریاستہائے متحدہ دا آکسفورڈ ہسٹری) (2008) ، 1056 پی پی ، عام سروے * ہوگن ، مائیکل جے ایڈ. ''طاقت دے راستے: امریکی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ نگاری 1941'' (2000) دے اہ‏م عنوانات اُتے مضامین * جونز ، ہاورڈ ''بلیو اینڈ گرے ڈپلومیسی: یونین تے کنفیڈریٹ فارن ریلیشنز د‏‏ی اک تریخ'' (2010) [https://www.questia.com/read/121729290/blue-gray-diplomacy-a-history-of-union-and-confederate آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211213621/https://www.questia.com/read/121729290/blue-gray-diplomacy-a-history-of-union-and-confederate |date=2017-12-11 }} * لافیبر ، والٹر۔ ''امریکی عمر: ریاستہائے متحدہ د‏‏ی خارجہ پالیسی برائے گھر تے بیرون ملک ، 1750 تو‏ں پیش کرنا'' (دوسرا ایڈ 1994) یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب؛ 884pp [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98818311 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604232427/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98818311 |date=2011-06-04 }} * لیوپولڈ ، رچرڈ۔ ''امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی ترقی: اک تریخ'' (1963) [[iarchive:growthofamerican00leop|آن لائن مفت]] * پیٹرسن ، سیمس ، وغیرہ۔ ''امریکی خارجہ تعلقات: اک تریخ'' (ستويں نمبر 2 جلد 2009) ، یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب * سیکسٹن ، جے۔ "خانہ جنگی دے دور ، 1848–77 وچ غیر ملکی تعلقات د‏‏ی ترکیب د‏‏ی طرف۔" ''امریکی انیہويں صدی د‏‏ی تریخ'' 5.3 (2004): 50–73۔ === جاپان تے چین === * داکاگی ، رائے ہیڈمیچی۔ ''جاپان دے خارجہ تعلقات 1542–1936: اک مختصر تریخ'' (1936) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.226231|آن لائن]] 560 پی پی * بیسلے ، ولیم جی ''جاپانی سامراج ، 1894–1945'' (آکسفورڈ یوپی ، 1987) * ''ہسو، عمانیل سی وائی چین دا خاندانی ملکاں وچ داخلہ: سفارتی مرحلہ ، 1858–1880'' (1960) * جانسن ، ماریس بی ایڈ. ''جاپان د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ، جلد.۔ 5: انیہويں صدی'' (1989) * کباٹا ، وائی تے I. نش ، ایڈی۔ ''اینگلو جاپانی ریلیشنز، 1600–2000 د‏‏ی تریخ: حجم وچ : سیاسی سفارتی و عرض، 1600–1930'' (2000) [https://www.amazon.com/History-Anglo-Japanese-Relations-1600-2000-Political-Diplomatic/dp/0333753879/ اقتباس] ، وی جاپان تے برطانیہ دے درمیان سماجی، اقتصادی تے فوجی تعلقات نو‏‏ں ڈھکنے پہلے دے پنج حالات جلداں. * مورس ، ہوسیہ بلouو۔ ''چینی سلطنت والیوم دے بین الاقوامی تعلقات جلد۔ 1'' (1910) ، کوریج 1859؛ [[iarchive:internationalrel01mors|آن لائن]] ''چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات'' جلد 2 1861–1893 (1918) [[iarchive:internationalrel1917mors2|آن لائن]] ؛ ''چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات'' جلد 1894–1916۔ (1918) [[iarchive:internationalrel1917mors3|آن لائن]] * نیش ، ایان (1990) "چین تے جاپان دے وچکار تعلقات دا اک جائزہ ، 1895–1945۔" ''چین سہ ماہی'' (1990) 124 (1990): 601–623. [https://www.jstor.org/stable/654639 آن لائن] * نیش ، ایان ''جاپانی خارجہ پالیسی ، 1869–1942: قصومیگسکی تو‏ں میاکیزاکا'' (2001) * نیش ، ایان ہل۔ ''روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا'' (1985) === ہور === * بوس ورتھ ، رچرڈ۔ ''اٹلی: گھٹ تو‏ں گھٹ عظیم طاقت: پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے اٹلی د‏‏ی خارجہ پالیسی'' (1979) * ہیل ، ولیم۔ ''ترکی د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1774–2000۔'' (2000) 375 پی پی۔ * لو ، چیف جسٹس تے ایف مارزاری۔ ''اطالوی خارجہ پالیسی ، 1870–1940'' (2001) * ملر ، ولیم۔ ''سلطنت عثمانیہ تے اس دے جانشین ، 1801–1922'' (دوسرا ایڈ 1927) [https://ia802804.us.archive.org/26/items/ottomanempireitsmill/ottomanempireitsmill.pdf آن لائن] ، خارجہ پالیسی اُتے مضبوط سن == بنیادی ذرائع == * بورن ، کینتھ۔ ''وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902'' (آکسفورڈ یوپی ، 1970.) پی پی 195-504 147 منتخب دستاویزات نيں * کوک ، ڈبلیو ہنری ، تے ایڈتھ پی. اسٹکنی ، ای ڈی۔ ''1879'' (1931) دے ''بعد تو‏ں یورپی بین الاقوامی تعلقات وچ پڑھیاں'' 1060 پی پی * گوچ ، جی پی ''حالیہ انکشافات جو یورپی سفارتکاری'' (1940) دے بارے وچ سی۔ 475 پی پی وچ تمام وڈے جھگڑےآں تو‏ں یادداشتاں دے مفصل خلاصے * جول ، جیمز ، ایڈ۔ ''برطانیہ تے یورپ 1793–1940'' (1967)؛ دستاویزات دے 390 پی پی * جونز ، ایڈگر ریس ، ایڈ۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی ، 1738–1914'' (1914) تو‏ں متعلق ''تقاریر'' ۔ [https://www.amazon.com/Selected-Speeches-British-Foreign-1738-1914-ebook/dp/B008400H7O/ آن لائن مفت] * کرٹیز ، جی اے ایڈ ''دستاویزات برائے سیاسی تریخ وچ یوروپی براعظم د‏‏ی 1815–1939'' (1968) ، صفحہ 1––85؛ 200 مختصر دستاویزات * لو ، سی جے ''تذبذب سامراجی: جلد 2: دستاویزات'' (1967) ، 140 دستاویزات 1878-1902۔ (امریکی ایڈیشن 1969 جلد 1 تے 2 اک دوسرے دے نال پابند نيں)۔ * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا معجزہ: جلد 3: دستاویزات برطانوی خارجہ پالیسی ، 1902–22۔'' (1972) ، 191 دستاویزات۔ * ٹیمپرلے ، ہیرالڈ تے ایل ایم پینسن ، ایڈی۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیاد: پٹ (1792) تو‏ں لے ک‏ے سلیسبری (1902)'' (1938) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2629|آن لائن]] ، 608 پی پی بنیادی ذرائع * واکر ، میک۔ ایڈ ''میٹرنچ دا یورپ ، 1813–48'' (1968) انگریزی ترجمہ وچ بنیادی ذرائع دا 352 پی پی [https://books.google.com/books?id=ExmvCwAAQBAJ&pg=PA352&lpg=PA352&dq=%27%27Metternich%27s+Europe,+1813-48%27%27&source=bl&ots=dF0CkgU7mD&sig=Qje_eixgsiUT2gdX_23GzM7y3vc&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwitob7F5rPcAhVkja0KHf3TCtYQ6AEITzAG#v=onepage&q= ''میٹرنینچ کا٪ 20 یوروپ٪ 2C٪ 201813-48'' & f = غلط اقتباس] {{Great power diplomacy}} [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی تریخ نویسی]] [[گٹھ:سیاست وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:سیاست وچ انیہويں صدی]] [[گٹھ:تریخ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] eua0l11fztc90w8bdu86s968gcmeuvd 0 90552 712009 709593 2026-09-26T06:58:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712009 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=War in Darfur|commander3={{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{flagicon|United Nations}} [[Martin Ihoeghian Uhomoibhi]]<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1600.doc.htm : Le Secrétaire général et la Présidente de la Commission de l’Union africaine nomment M. Martin Ihoeghian Uhomoibhi, du Nigéria, Représentant spécial conjoint pour le Darfour et Chef de la MINUAD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012040529/https://www.un.org/press/fr/2015/sga1600.doc.htm |date=12 October 2017}}, ''UN'', 27 October 2015</ref><br /> {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{flagicon|United Nations}} [[Frank Mushyo Kamanzi]]<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1618.doc.htm : Le Secrétaire général et l’Union africaine nomment le général de corps d’armée Frank Mushyo Kamanzi, du Rwanda, Commandant de la force de la MINUAD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012040850/https://www.un.org/press/fr/2015/sga1618.doc.htm |date=12 October 2017}}, ''UN'', 14 December 2015</ref>|notes={{notelist}} {{Note label|SRF|a}} Known as the [[National Redemption Front]] prior to 2011.<br /> {{Note label|Doha|b}} Signed the [[2011 Darfur Peace Agreement|Doha Darfur Peace Agreement]] in 2011.<ref name="Doha">{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/IMG/pdf?DPA-_Doha_draft.pdf|title=Darfur Peace Agreement – Doha draft|work=Sudan Tribune|access-date=10 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121554/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/?DPA-_Doha_draft.pdf|archive-date=22 December 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><br /> {{Note label|SAF|c}} Number does not represent the number of soldiers stationed in Darfur, but the total number of military personnel.<ref name="IISS2007Sudan">Military Balance 2007, 293.</ref><ref name="GFP1">{{cite web|url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Sudan|title=Sudan Military Strength|publisher=GFP|accessdate=27 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413164906/http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=sudan|archive-date=13 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>|casualties3=235 killed<ref>[https://www.un.org/en/peacekeeping/fatalities/documents/stats_5a.pdf : (5a) Fatalities by Year, Mission and Incident Type up to 31 Aug 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113115252/http://www.un.org/en/peacekeeping/fatalities/documents/stats_5a.pdf |date=13 January 2017}}, ''UN'', 8 September 2016</ref>|casualties2=Unknown|casualties1=Unknown|strength3='''UNAMID:'''<br />15,845 soldiers and 3,403 police officers<ref>[https://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/unamid/facts.shtml : Faits et chiffres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630071545/http://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/unamid/facts.shtml |date=30 June 2017}}, ''UN'', 26 October 2016</ref>|strength2='''SAF:''' 109,300{{Ref label|SAF|c}} * '''RSF:''' 17,500<ref name="IISS2007Sudan" /> '''Janjaweed:''' <25,000|strength1='''SRF:''' 60,000 * '''JEM:''' 35,000<ref name="WhoAreJem">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/05/20095721141953829.html|title=Who are Sudan's Jem rebels?|publisher=Al Jazeera|access-date=28 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318142434/http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/05/20095721141953829.html|archive-date=18 March 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>|units3=No specific units|units2=[[Sudanese Armed Forces]] * [[Popular Defence Forces]] (until April 2019)<ref>{{cite news|title=Series of explosions at weapons cache rock town in West Kordofan|date=6 June 2016|work=Sudan Tribune|url=http://sudantribune.com/spip.php?article59192|access-date=6 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606130014/http://sudantribune.com/spip.php?article59192|archive-date=6 June 2016|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=6 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160606130014/http://sudantribune.com/spip.php?article59192}}</ref> * [[Rapid Support Forces]]|units1={{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Sudan Liberation Army|SLA]] * SLA-AW<ref name="detention pows" /> * SLA-MM<ref name="detention pows" /> * SLA-Second Revolution<ref>{{cite news|url=http://sudantribune.com/spip.php?article59187|title=Sudan, two rebel factions discuss ways to hold peace talks on Darfur conflict|work=Sudan Tribune|date=5 June 2016|access-date=6 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606120702/http://sudantribune.com/spip.php?article59187|archive-date=6 June 2016|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=6 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160606120702/http://sudantribune.com/spip.php?article59187}}</ref> * SLA-Unity<ref name="SLFA">{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|title=Three Darfur factions establish new rebel group|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|accessdate=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709104828/http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|archive-date=9 July 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]] * Gibril Ibrahim faction * Abdallah Bishir Jali faction<ref name="SLFA" />|commander2={{flagicon|Sudan}} [[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان]]<br />{{flagicon|Sudan}} [[عمر البشیر]] (until April 2019)<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics/sudans-bashir-forced-to-step-down-sources-say-idUSKCN1RN0AY|title=Sudan's Bashir Forced to Step Down|agency=[[روئٹرز]]|accessdate=April 11, 2019|date=11 April 2019}}</ref><br /> {{flagicon|Sudan}} [[Musa Hilal]] (until 2017)<br /> {{flagicon|Sudan}} [[Hamid Dawai]]<br /> {{flagicon|Sudan}} [[Ali Kushayb]]<br /> {{flagicon|Sudan}} [[Ahmed Haroun]] (until April 2019)<ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/library/info/IOR10/002/2007/en |title=Sudan: Application for summonses for two war crimes suspects a small but significant step towards justice in Darfur &#124; Amnesty International |publisher=Amnesty.org |date=27 February 2007 |accessdate=24 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809195324/http://amnesty.org/en/library/info/IOR10/002/2007/en |archive-date=9 August 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics/sudanese-authorities-arrest-members-of-bashirs-party-source-idUSKCN1RW09C | title=Sudanese authorities arrest members of Bashir's party: Source| newspaper=Reuters| date=20 April 2019}}</ref><br /> {{flagicon|Sudan}} [[Mohamed Hamdan Dagalo]]<br /> {{flagicon|Sudan}}{{flagicon image|Flag of Chad.svg}} [[Mohammed Nour Abdelkerim]]{{efn|Although a Chadian rebel leader and head of an insurgent militia, Mohammed Nour Abdelkerim was so close to the Sudanese Armed Forces that he enlisted as officer in the [[Popular Defence Forces]], while his troops were temporarily organized has regular pro-government militia. He and his militia factually left Sudanese service in 2005 to take part in the [[Chadian Civil War (2005–2010)]].{{sfn|Debos|2016|p=86}} }}|partof=the [[Sudanese Civil War (disambiguation)|Sudanese Civil Wars]]|commander1={{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Ahmed Diraige]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Khalil Ibrahim]]{{KIA}}<br /> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Gibril Ibrahim]]<br /> {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Abdul Wahid al Nur]] (SLA-AW)<br /> {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Minni Minnawi]] (SLA-MM)<br /> [[Musa Hilal]]{{POW}}<ref name="detention pows">{{cite web|url=https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4448 |title=Continued Detention of Rebel POWs suggests Sudan's military rulers are not ready to settle with the Armed Opposition |author=Andrew McGregor |work=Aberfoyle Inzernational Security |date=31 May 2019 |access-date=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624094359/https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4448 |archive-date=24 June 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> (SARC)|combatant3={{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{flagicon|United Nations}} [[UNAMID]] (from 2007)|combatant2={{flag|Sudan}} * [[Sudanese Armed Forces|SAF]] * [[Janjaweed]] {{flagicon image|Flag of Chad.svg}} Chadian rebel groups{{sfn|Debos|2016|p=86}}<br /> '''Supported by:'''<br /> {{flag|China}}<br />{{flag|Iran}} (until 2016)<br />{{flag|Russia}}<br />{{Flag|Belarus}}<ref>[https://udf.by/news/economic/100206-top-10-obvineniy-belarusi-v-somnitelnyh-oruzheynyh-sdelkah.html Тоp-10 обвинений Беларуси в сомнительных оружейных сделках]</ref><ref>[http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Белоруссии]</ref><ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?]</ref>|combatant1={{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Sudan Revolutionary Front|SRF]]{{Ref label|SRF|a}}<br />(until 2020) * {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]] * {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Sudan Liberation Army|SLA]] * [[Liberation and Justice Movement|LJM]] (from 2010){{Ref label|Doha|b}} [[Sudanese Awakening Revolutionary Council|SARC]] (from 2014)<br /> [[Sudan Liberation Force Alliance|SLFA]] (from 2017)<ref name=SLFAsuperman1125article62933>{{cite news|title=Three Darfur factions establish new rebel group|author=|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|accessdate=<!-- 20 July 2017 -->}}</ref> * {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} SLA-Unity * [[Sudan Liberation Movement for Justice|SLMJ]] * {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} JEM (Jali) '''Supported by:'''<br /> {{flag|South Sudan}}<ref>{{cite news|title=Al Bashir threatens to 'disarm Darfur rebels' in South Sudan|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/al-bashir-threatens-to-disarm-darfur-rebels-in-south-sudan|work=Radio Dabanga|date=29 April 2015|language=en|access-date=7 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208064613/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/al-bashir-threatens-to-disarm-darfur-rebels-in-south-sudan|archive-date=8 December 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><br /> {{flag|Chad}} (2005–2010)<br /> {{flag|Eritrea}} (until 2008)<ref>[http://www.afrol.com/printable_article/13898 Afrol News – Eritrea, Chad accused of aiding Sudan rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129040420/http://www.afrol.com/printable_article/13898 |date=29 January 2011 }} 7 de septiembre de 2007</ref><br /> {{flagdeco|Libyan Arab Jamahiriya|1977}} [[History of Libya under Muammar Gaddafi#Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (1977–2011)|Libya]] (until 2011)<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4 |title=Archived copy |accessdate=2015-11-24 |url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120805142419/http://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4 |archivedate=5 August 2012|df=dmy}} Sudan adjusting to post-Gaddafi era</ref><br /> {{flag|Uganda}} (until 2015)<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-02-13/uganda-signals-diplomatic-breakthrough-with-sudan-over-rebels|title=Uganda Signals Diplomatic Breakthrough With Sudan on Rebels|date=13 February 2015|access-date=22 January 2018|via=www.Bloomberg.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122235025/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-02-13/uganda-signals-diplomatic-breakthrough-with-sudan-over-rebels|archive-date=22 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><br />|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * Intertwined with the [[Sudanese conflict in South Kordofan and Blue Nile]] * Comprehensive peace agreement signed with most rebel groups|result=|place=[[دارفور]], [[سوڈان]]|date=26 February 2003 – present<br />({{Age in months, weeks and days|month1=02|day1=26|year1=2003}})|caption=Military situation in Sudan on 6 June 2016. <!-- NOTICE: This is not a live map and does not auto-update daily. DO NOT change the date unless it has been manually updated. --> (Darfur on the far left)<br /> {{legend|#ebc0b3|Under control of the Sudanese Government and allies}} {{legend|#e3d975|Under control of the [[Sudan Revolutionary Front]] and allies}} {{legend|#b4b2ae|Under control of the [[Sudanese Awakening Revolutionary Council]]}} For a more detailed map of the current military situation in Sudan, see [[Template:Sudanese Internal Conflict detailed map|here]].|image_size=300px|image=[[File:Sudanese Internal Conflict.svg|350px]]|casualties4='''Total killed:'''<br /> 300,000 ([[اقوام متحدہ]] estimate)<br /> <small>10,000 ([[سوڈان]] estimate)<ref name="Thomson Reuters Foundation">{{cite web|url=http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|title=Darfur Conflict|publisher=[[Thomson Reuters Foundation]]|access-date=5 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524045929/http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|archive-date=24 May 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref></small><br /> ---- '''Total displaced:'''<br /> 2,850,000–3,000,000<ref>{{cite web|url=http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|title=Sudan|work=United to End Genocide|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713040615/http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|archive-date=13 July 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ([[اقوام متحدہ]] estimate)<br /><small>450,000 ([[سوڈان]] estimate)</small>}} '''دارفور وچ ''' '''جنگ''' ، جسنو‏ں '''لینڈ کروزر وار وی کہندے نيں''' ، {{Efn|The name "Land Cruiser War" for the conflict in Darfur is primarily used by [[Justice and Equality Movement]] (JEM) rebels due to the widespread use of [[Toyota Land Cruiser]]s as [[Technical (vehicle)|technicals]] on both sides of the war.{{sfnp|Neville|2018|p=20}}}} [[سوڈان|سوڈان دے]] [[دارفور]] خطے وچ اک وڈا مسلح تنازع اے جو فروری 2003 وچ شروع ہويا سی جدو‏ں سوڈان لبریشن موومنٹ (ایس ایل ایم) تے انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک (جے ای ایم) ) باغی گروپاں نے سوڈان د‏‏ی حکومت تو‏ں لڑنا شروع کيتا ، جس اُتے انہاں نے دارفور د‏‏ی غیر [[عرب قوم|عرب]] آبادی اُتے ظلم کرنے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/SD_DAR.htm|title=Reuters AlertNet – Darfur conflict|publisher=Alertnet.org|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501160059/http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/SD_DAR.htm|archivedate=1 May 2010}}</ref> حکومت نے دارفور دے غیر عرباں دے خلاف نسلی صفائی د‏‏ی مہم چلاندے ہوئے حملےآں دا جواب دتا۔ اس دے نتیجے وچ [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] نے سیکڑاں ہزاراں شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے سوڈان دے صدر [[عمر البشیر|عمر البشیر پر]] [[نسل کشی]] ، [[جنگی جرائم]] تے انسانیت دے خلاف جرائم دا الزام عائد کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al Bashir|url=https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|website=International Criminal Court|accessdate=24 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160508041245/https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|archivedate=8 May 2016}}</ref> تنازعہ دا اک رخ بنیادی طور اُتے سوڈانی فوج ، پولیس تے جنجاوید اُتے مشتمل اے ، جو سوڈانی ملیشیا دا گروپ اے جس دے ممبر زیادہ تر عربی دیسی افریقیاں تے شمالی رایزیگٹ دے بیڈوین د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد وچ بھرتی کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ دارفور وچ دوسرے عرب گروپاں د‏‏ی اکثریت غیر حل طلب رہی۔ دوسری طرف باغی گروپاں تو‏ں بنا اے ، خاص طور اُتے ایس ایل ایم / اے تے جے ای ایم ، بنیادی طور اُتے غیر عرب مسلم فر ، زغاوہ تے مسالیت نسلی گروہاں تو‏ں بھرتی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دا]] وی خطے وچ مشترکہ امن مشن اے جس دا ناں UNAMID رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اگرچہ سوڈانی حکومت عوامی طور اُتے اس تو‏ں انکار کردی اے کہ اس نے جنجاوید د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن شواہد انہاں دعوواں د‏‏ی حمایت کردے نيں کہ اس نے مالی مدد تے اسلحہ فراہ‏م کیہ اے تے مشترکہ حملےآں نو‏‏ں مربوط کيتا ، بوہت سارے عام شہریاں دے خلاف۔ انساناں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ کئی لکھ مردہ افراد تک اے ، جنہاں وچو‏ں کسی دا مقابلہ جنگ یا فاقہ کشی تے بیماری تو‏ں ا‏‏ے۔ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی تے زبردستی نقل مکانی نے لکھاں افراد نو‏‏ں پناہ گزین کیمپاں یا سرحد پار پار کرنے اُتے مجبور کردتا ، تے اک انسانی بحران پیدا کيتا ۔ سابق امریکی وزیر خارجہ [[کولن پاول]] نے اس صورتحال نو‏‏ں نسل کشی یا نسل کشی د‏‏ی کارروائیاں تو‏ں تعبیر کيتا۔ <ref name="Jones2006">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RnO_Z3y5elgC|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Adam Jones|date=27 September 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25980-9|page=373|access-date=19 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084804/http://books.google.com/books?id=RnO_Z3y5elgC|archive-date=19 March 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> سوڈانی حکومت تے جے ای ایم نے امن دے حصول دے لئی عارضی معاہدے دے نال فروری 2010 وچ جنگ بندی معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ۔ جے ای ایم نو‏‏ں مذاکرات تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھانا اے تے اوہ [[جنوبی سوڈان|جنوبی سوڈان دی]] طرح نیم خودمختاری نو‏‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں گل گل متاثر ہوئی کہ سوڈانی فوج نے طلو معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے اک پنڈ دے خلاف چھاپے تے ہوائی حملے شروع کیتے۔ دارفور دے سب تو‏ں وڈے باغی گروپ جے ای ایم نے مذاکرات دا بائیکاٹ کرنے دا عزم کيتا۔ سوڈانی انقلاب دے دوران فوجی تے سویلین نمائندےآں دے ذریعہ دستخط کیتے جانے والے اگست 2019 دے مسودے دے آئینی اعلامیے وچ ، مطالبہ کيتا گیا اے کہ سوفتان وچ دارفور تے سوڈان وچ مسلح تصادم دے ہور علاقےآں وچ 39 ماہ دے پہلے چھ ماہ دے اندر امن معاہدے دا باعث بننے والا امن عمل عمل وچ لیایا جائے۔ جمہوری شہری حکومت وچ منتقلی د‏‏ی مدت۔ سوڈانی حکا‏م تے متعدد باغی دھڑاں دے وچکار مسلح دشمنیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی 31 اگست 2020 نو‏‏ں اک جامع امن معاہدہ کيتا گیا۔ <ref name="aljazeera2020">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/sudan-signs-peace-deal-rebel-groups-darfur-200831091517458.html|title=Sudan signs peace deal with rebel groups from Darfur|website=Al Jazeera|date=31 August 2020}}</ref> {| style="float: left; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 200px; font-size:85%;" | اس مضمون وچ استعمال ہونے والے مخففات د‏‏ی لسٹ اے یو: [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] ڈی ایل ایف: دارفور لبریشن فرنٹ آئی سی سی: [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] آئی ڈی پی: اندرونی طور اُتے بے گھر شخص جے ای ایم: انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک ایس ایل ایم / اے / اے: سوڈان لبریشن موومنٹ / فوج ایس ایل ایم / اے: سوڈان لبریشن موومنٹ SPLA: سوڈان پیپلز لبریشن آرمی اقوام متحدہ: اقوام متحدہ UNAMID: دارفور وچ اقوام متحدہ دے افریقی یونین مشن یو این ایس سی: [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] |} {{Short description|Ongoing genocidal conflict in Southwestern Sudan}}{{Campaignbox Sudan internal conflicts}} {{War in Darfur}} == تنازع د‏‏ی اصل == دارفور ، [[عربی زبان|عربی]] " فر دا گھر" دے لئی ، وادی [[دریائے نیل|نیل دے]] اوپری حصے وچ منظم ریاستاں دا روايتی حصہ نئيں سی بلکہ اس د‏ی بجائے 14 ويں صدی وچ آزاد [[سلطان|سلطانی دے]] طور اُتے منظم سی۔ گیارہويں صدی عیسوی وچ [[بنو ہلال]] قبیلے د‏‏ی ہجرت دے سبب ، وادی نیل دے عوام بہت زیادہ عربی ہوئے گئے جدو‏ں کہ پینڈو علاقےآں وچ سوڈانی ثقافتاں دے نیڑے ہی رہ‏‏ے۔ اسنو‏ں پہلے 1875 وچ [[خديويت مصر|مصر دے]] سوڈان تو‏ں منسلک کيتا گیا سی تے فیر اس دے گورنر سلاتین پاشا نے 1883 وچ مہدیہ دے سامنے ہتھیار ڈال دتے سن ۔ مہدسٹ جنگ وچ اینگلو مصری د‏‏ی فتح دے بعد ، [[سلطنت دارفور|سلطان]] علی دینار نو‏‏ں [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] دوران [[سلطنت عثمانیہ|ترکی]] دے حق وچ پیش قدمی کرنے دے بعد 1916 دے اک مہم دے ذریعہ معزول ہونے تو‏ں پہلے ہی اک [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] مؤکل د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کردتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، دارفر [[اینگلو مصری سوڈان|اینگلو - مصری سوڈان]] تے آزاد [[سوڈان|جمہوریہ]] [[اینگلو مصری سوڈان|سوڈان دا]] اک صوبہ رہیا۔ موجودہ تنازعہ د‏‏ی ابتدا دے لئی کئی مختلف وضاحتاں ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی اک وضاحت وچ نیم خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] مویشیاں دے چرواہے تے بیٹھے زراعت اُتے عمل کرنے والےآں دے درمیان زمینی تنازعات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Genocide Debate 2005 pp. 123-133">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/60434/scott-straus/darfur-and-the-genocide-debate|title=Darfur and the Genocide Debate|first=Scott|last=Straus|journal=Foreign Affairs|volume=84|issue=1|date=January–February 2005|pages=123–133|doi=10.2307/20034212|access-date=23 March 2014}}</ref> پانی تک رسائی نو‏‏ں تنازعہ دا اک وڈا ذریعہ وی سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ دارفور دا بحران دوسرے تنازعہ تو‏ں وی وابستہ ا‏‏ے۔ جنوبی سوڈان وچ ، شمالی ، عرب اکثریت‏ی حکومت تے عیسائی تے سیاہ فام جنوبی دے باشندےآں دے درمیان کئی دہائیاں تو‏ں خانہ جنگی جاری ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اک ہور اصل اسلام ، خرطوم اُتے مبنی قومی حکومت تے دارفور وچ قائم دو باغی گروپاں : سوڈان لبریشن آرمی تے انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک دے درمیان تنازعہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Straus|first=Scott|title=Darfur and the Genocide Debate|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_january-february-2005_84_1/page/123|journal=Foreign Affairs|date=January–February 2005|volume=84|issue=1|pages=123–133|doi=10.2307/20034212}}</ref> === اپارتھائیڈ دا الزام === 1991 دے اوائل وچ ، سوڈان دے زغاوہ قبیلے دے غیر عرباں نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ اوہ عرباں تے غیر عرباں نو‏‏ں وکھ کردے ہوئے ، اک تیز تر [[اپارتھائیڈ|اپارتھائیڈ نسل]] پرستی مہم دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Johnson2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WhlarBGyoQQC|title=Waging Peace in Sudan: The Inside Story of the Negotiations that Ended Africa's Longest Civil War|last=Johnson|first=Hilde F.|publisher=Sussex Academic Press|year=2011|isbn=978-1-84519-453-6|page=38|access-date=19 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629161134/https://books.google.com/books?id=WhlarBGyoQQC|archive-date=29 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> حکومت اُتے قابو پانے والے سوڈانی عرباں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سوڈان دے غیر عرب شہریاں دے خلاف رنگ برنگے رنگ بردار کرنے دا حوالہ دتا گیا۔ حکومت اُتے رنگین تے نسلی صفائی د‏‏ی پالیسیاں چلانے دے لئی "وڈی تدبیر تو‏ں عرب یکجہت‏ی" دا الزام لگایا گیا سی۔ <ref name="Lasaga">Vukoni Lupa Lasaga, "The slow, violent death of apartheid in Sudan," 19 September 2006, Norwegian Council for Africa.</ref> [[امریکی یونیورسٹی|امریکی یونیورسٹی دے]] ماہر معاشیات جارج آئٹی نے سوڈان د‏‏ی عرب حکومت اُتے سیاہ فام شہریاں دے خلاف [[نسل پرستی|نسل پرستی دی]] کارروائی دا الزام عائد کيتا۔ <ref>George Ayittey, Africa and China, [[دی اکنامسٹ]], 19 February 2010</ref> آئیندی دے بقول ، "سوڈان وچ … عرباں نے اقتدار اُتے اجارہ داری بنائی تے کالاں نو‏‏ں خارج کر دتا - عربی رنگ برداری۔" <ref>"How the Multilateral Institutions Compounded Africa's Economic Crisis", George B.N. Ayittey; Law and Policy in International Business, Vol. 30, 1999.</ref> بہت سارے افریقی مبصرین نے سوڈان اُتے ایہ الزام عائد کيتا کہ اوہ عربی رنگ امتیازی سلوک اُتے عمل پیرا ني‏‏‏‏ں۔ ایلن ڈارشوٹز نے سوڈان نو‏‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی مثال دے طور اُتے نشان زد کيتا جو "دراصل مستحق (زبان)" د‏‏ی طرف تو‏ں اپیل "رنگبرداری" دے عنوان تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="Dershowitz2008">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/caseagainstisrae0000ders|title=The Case Against Israel's Enemies: Exposing Jimmy Carter and Others Who Stand in the Way of Peace|last=Alan Dershowitz|date=3 November 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-44745-1|page=[https://archive.org/details/caseagainstisrae0000ders/page/24 24]|access-date=19 March 2016|url-access=registration|df=dmy-all}}</ref> کینیڈا دے سابق وزیر انصاف ایرون کوٹلر نے اس الزام د‏‏ی بازگشت کيتی۔ == ٹائم لائن == === آغاز === فلنٹ تے ڈی وال نے 26 فروری 2003 نو‏‏ں اس نسل کشی د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں ڈارفور لبریشن فرنٹ (ڈی ایل ایف) کہنے والے اک گروپ نے جیبل ماررا ڈسٹرکٹ دے صدر دفاتر گول اُتے حملے دا سرعام دعوی کيتا۔ اُتے ، اس حملے تو‏ں پہلے ، تنازع پھوٹ پيا سی ، کیونجے باغیاں نے پولیس اسٹیشناں ، فوج د‏‏ی چوکیو‏ں تے فوجی قافلاں اُتے حملہ کيتا سی تے حکومت مرہ پہاڑاں وچ باغی دے مضبوط گڑھ اُتے وڈے پیمانے اُتے فضائی تے زمینی حملے وچ مصروف سی۔ باغیاں دا پہلا فوجی کارروائی 25 فروری 2002 نو‏‏ں اک فوجی دستے اُتے اک کامیاب حملہ سی۔ جون 2002 وچ گولو پولیس اسٹیشن اُتے حملے دے بعد تو‏ں حکومت متحد باغی تحریک تو‏ں آگاہ سی۔ فلنٹ تے ڈی وال نے اس بغاوت د‏‏ی شروعات 21 جولائ‏ی 2001 نو‏‏ں د‏‏ی ، جدو‏ں غضاؤ تے فر دے اک گروپ نے ابو گامرا وچ ملاقات کيت‏ی تے [[قرآن]] اُتے حلف لیا کہ اوہ اپنے پنڈ اُتے حکومت دے زیر اہتمام حملےآں دے خلاف دفاع دے لئی مل ک‏ے کم کرن گے۔ {{Sfn|Flint|de Waal|2005}} دارفور دے لگ بھگ تمام رہائشی مسلما‏ن نيں ، جنہاں وچ جانجاوید دے علاوہ [[خرطوم]] وچ حکومت‏ی رہنما وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/dh/sudan/com_inq_darfur.pdf#search=%22un%20report%20darfur%20genocide%22|title=Report of the International Commission of Inquiry on Darfur to the United Nations Secretary-General (PDF)|publisher=United Nations|page=129|date=January 25, 2005|accessdate=August 14, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901153924/http://www.un.org/news/dh/sudan/com_inq_darfur.pdf#search=%22un%20report%20darfur%20genocide%22|archivedate=September 1, 2013}}</ref> 25 مارچ ، 2003 نو‏‏ں ، باغیاں نے چاڈیان د‏‏ی سرحد دے نال واقع گیرسن شہر ٹائن اُتے قبضہ کرلیا ، جس نے وڈی مقدار وچ سامان تے اسلحہ ضبط کيتا۔ صدر [[عمر البشیر|عمر البشیر دی]] طرف تو‏ں فوج نو‏‏ں "اتارنے" د‏‏ی دھمکی دے باوجود ، فوج دے پاس بوہت گھٹ رقم بچی ا‏‏ے۔ فوج پہلے ہی دونے جنوب وچ تعینات سی ، جتھ‏ے دوسری سوڈانی خانہ جنگی دا خاتمہ ہورہیا سی ، تے مشرق ، جتھ‏ے [[ارتریا|اریٹیریا دے]] زیر سرپرستی باغی مرکزی آئل فیلڈز تو‏ں [[پورٹ سوڈان]] تک اک نويں تعمیر شدہ پائپ لائن نو‏‏ں دھمکی دے رہے سن ۔ ہٹ اینڈ رن رنز د‏‏ی باغی [[گوریلا جنگ|گوریلا تدبیر]] ، صحرا د‏‏ی کارروائیاں وچ غیر تربیت یافتہ ، فوج دا مقابلہ کرنا تقریبا ناممکن ثابت ہوئی۔ اُتے ، اس پہاڑ اُتے باغیاں دے ٹھکانےآں اُتے فضائی بمباری تباہ کن سی۔ {{Sfn|Flint|de Waal|2005}} [[فائل:Darfur report - Page 4 Image 2.jpg|thumb|317x317px| اس تنازعہ وچ عرب [[جنجاوید]] قبیلے اک وڈا کھلاڑی رہیا ا‏‏ے۔ ]] ساڈھے 5 بجے &nbsp; 25 اپریل 2003 نو‏‏ں ، دارفور نسل کشی اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں سوڈان لبریشن موومنٹ تے جے ای ایم ، جو دارفور دا سب تو‏ں وڈا باغی گروہ اے ، شمالی دارفر دے راجگڑھ شہر [[الفاشر|الفاشیر]] وچ داخل ہويا تے نیند د‏‏ی چوکی اُتے حملہ کيتا۔ اگلے چار گھنٹےآں وچ ، چار انٹونوف بمبار تے ہیلی کاپٹر گن شپ (حکومت دے مطابق؛ باغیاں دے مطابق ست) زمین اُتے تباہ ہوگئے ، 75 فوجی ، پائلٹ تے ٹیکنیشن ہلاک ہوگئے تے 32 نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، جنہاں وچ ہوائی اڈے دے کمانڈر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ، اک [[میجر جنرل]] ۔ چھاپہ د‏‏ی کامیابی سوڈان وچ غیر معمولی سی۔ جنوب وچ جنگ دے ویہہ سالاں وچ ، باغی سوڈان پیپلز لبریشن آرمی (ایس پی ایل اے) نے اس تو‏ں پہلے کدی وی ایسا آپریشن نئيں کيتا سی۔ {{Sfn|Flint|de Waal|2005}} الفشیر دا چھاپہ فوجی تے نفسیا‏‏تی طور اُتے اک اہ‏م مقام سی۔ اس چھاپے تو‏ں مسلح افواج نو‏‏ں ذلیل و خوار کيتا گیا ، جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں اک مشکل تزویراندی صورتحال دا سامنا کرنا پيا۔ بہت سارے دارفوران نان کمشنڈ افسران تے فوجیاں د‏‏ی وفاداری دے خدشےآں دے باوجود نااہل مسلح افواج نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں تربیت دینے تے دوبارہ ملازمت کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اس جنگ دے مقدمے چلانے د‏‏ی ذمہ داری سوڈانی فوجی انٹیلیجنس نو‏‏ں دتی گئی سی۔ بہر حال ، 2003 دے وسط مہینےآں وچ ، باغیاں نے 38 وچو‏ں 34 مصروفیات جیت لاں۔ مئی وچ ، ایس ایل اے نے کچم وچ اک بٹالین نو‏‏ں تباہ کيتا ، جس وچ 500 افراد ہلاک تے 300 قیدی سن ۔ جولائ‏ی دے وسط وچ ، ٹائن اُتے دوسرے حملے وچ 250 افراد مارے گئے۔ ایس ایل اے نے [[کردفان|کاردوفان]] وچ جنگ ودھانے د‏‏ی دھمکی دیندے ہوئے مشرق بعید تک دراندازی شروع کردتی۔ اس دے پیش نظر کہ فوج مسلسل ہار رہی اے ، جنگی کوششاں نے تن عناصر: فوجی انٹیلیجنس ، ایئرفورس تے جنجاوید اُتے زور دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بعد دے باگارا گلہ بنے ہوئے مسلح افراد سن جنہاں نو‏ں حکومت نے 1986 تو‏ں لے ک‏ے 1999 ء تک اک ملیسیندی بغاوت نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کيتا سی۔ جنجاوید بغاوت د‏‏ی نويں حکمت عملی دا مرکز بن گئے۔ اگرچہ حکومت نے مستقل طور اُتے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کيتا ، لیکن فوجی وسائل دارفور وچ ڈال دتے گئے تے جنجاوید نو‏‏ں نیم فوجی دستے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا ، ایہ مواصلات دے سامان تے کچھ توپ خاناں تو‏ں مکمل سی۔ فوجی منصوبہ ساز اس طرح د‏‏ی حکمت عملی دے ممکنہ نتائج تو‏ں بخوبی واقف سن : ايس‏ے طرح دے طریقے 1990 دے دہائیاں دے دوران نوبا پہاڑاں تے جنوبی تیل دے اطراف وچ کيتے گئے سن جس دے نتیجے وچ انسانی حقوق د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے خلاف ورزی تے جبری نقل مکانی ہوئی تھی۔{{Sfn|Flint|de Waal|2005}} === 2004–2005 === 2004 وچ ، چاڈ نے نجمینہ وچ مذاکرات نو‏‏ں [[نجامینا|توڑ دتا]] ، جس دے نتیجے وچ سوڈانی حکومت ، جے ای ایم ، تے ایس ایل اے دے وچکار 8 اپریل نو‏‏ں ہونے والے انسان دوستی تو‏ں متعلق جنگ بندی معاہدہ ہويا۔ اک گروہ جس نے اپریل وچ ہونے والے فائر فائر مذاکرات یا معاہدے ، نیشنل موومنٹ فار ریفارم اینڈ ڈویلپمنٹ ، وچ حصہ نئيں لیا سی ، اوہ اپریل وچ جے ای ایم تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ جنگ بندی دے باوجود جنجاوید تے باغی حملے جاری رہے تے [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] (اے یو) نے اس دے عمل د‏‏ی نگرانی دے لئی سیز فائر کمیشن (سی ایف سی) تشکیل دتا۔ [[فائل:Refugee camp Chad.jpg|thumb| چاڈ ، 2005 وچ دارفور مہاجر کیمپ]] اگست وچ افریقی یونین نے جنگ بندی اُتے نظر رکھنے والےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی 150 [[روانڈا|روانڈا دے]] فوجی بھیجے سن ۔ اُتے ، جلد ہی ایہ گل عیاں ہوگئی کہ 150 فوجی کافی نئيں ہون گے ، تے بعد وچ انہاں وچ 150 [[نائیجیریا|نائیجیریا دے]] فوجی وی شامل ہوگئے۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے قرار داد 1564 جاری د‏‏ی جس وچ اعلان کيتا گیا کہ سوڈان حکومت اپنے وعدےآں اُتے عمل نئيں کردی اے تے جنجاوید دے ہیلی کاپٹر حملےآں تے حملےآں اُتے تشویش دا اظہار کردی ا‏‏ے۔ اس نے افریقی یونین دے اپنے مانیٹرنگ مشن نو‏‏ں ودھانے دے ارادے دا خیرمقدم کيتا تے تمام ممبر ملکاں اُتے زور دتا کہ اوہ اس طرح د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کرے۔ اپریل ، 2005 دے دوران ، سوڈان د‏‏ی حکومت نے سوڈان پیپلز لبریشن آرمی دے نال جنگ بندی معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دے نتیجے وچ دوسری سوڈانی خانہ جنگی دا خاتمہ ہويا ، سوڈان وچ افریقی یونین مشن (اے ایم آئی ایس) فورس وچ 600 فوجیاں تے 80 فوجی مبصرین دا اضافہ کيتا گیا۔ جولائ‏ی وچ ، اس فورس وچ تقریبا 3،300 (220 ملین ڈالر دے بجٹ دے نال) اضافہ کيتا گیا سی &nbsp; اپریل ، 2005 وچ ، AMIS نو‏‏ں ودھیا کر 7000 کردتا گیا۔ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[کوفی عنان]] نے نسل کشی دے خطرے تو‏ں متعلق انتباہ دے نال ، بحران دے پیمانے اُتے اک آنے والی تباہی د‏‏ی وارننگ دی۔ جنجاوید مہم دے وڈے پیمانے اُتے [[روانڈیائی نسل کشی|روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے]] نال موازنہ کرنے دا سبب بنی ، اس متوازی طور اُتے سوڈانی حکومت نے انکار کيتا۔ آزاد مبصرین نے نوٹ کيتا کہ جنہاں ہتھکنڈاں وچ ، چھوٹے بچےآں تے نوزائیدہ بچےآں سمیت بچےآں نو‏‏ں تقسیم کرنا تے انہاں وچ شامل کرنا شامل سی ، یوگوسلاو جنگاں وچ استعمال ہونے والی نسلی صفائی دے زیادہ یکساں سن تے متنبہ کيتا کہ اس خطے د‏‏ی دور دراز دا مطلب ایہ اے کہ سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں منقطع کردتا گیا سی۔ امداد تو‏ں برسلز وچ مقیم انٹرنیشنل کرائسس گروپ نے مئی 2004 وچ اطلاع دتی سی کہ فاقہ کشی تے بیماری دے نتیجے وچ 350،000 تو‏ں زیادہ افراد ممکنہ طور اُتے ہلاک ہوئے سکدے نيں<ref name="Dozens killed2">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3741875.stm 'Dozens killed' in Sudan attack] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201025316/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3741875.stm|date=1 December 2005}} (BBC) 24 May 2004</ref>۔ [[فائل:Rwandan Soldiers airlifted to Darfur 17july2005.jpg|کھبے|thumb|229x229px| [[روانڈا|روانڈا دے اے ایم آئی ایس]] فوجی 2005 وچ دارفر روانہ ہونے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ]] 10 جولائ‏ی 2005 نو‏‏ں ، ایس پی ایل دے سابق رہنما جان گرانگ نے سوڈان دے نائب صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا۔ اُتے ، 30 جولائ‏ی نو‏‏ں ، گارنگ اک ہیلی کاپٹر دے حادثے وچ ہلاک ہوگیا۔ بہتر سلامتی دے باوجود ، دارفور خطے وچ مختلف باغیاں دے درمیان گل گل آہستہ آہستہ ہوئی۔ سوڈانی سرحد دے نیڑے [[ادرے|چاڈیان]] قصبے [[ادرے|اڈری]] اُتے اک حملے دے نتیجے وچ دسمبر وچ 300 باغی ہلاک ہوگئے۔ سوڈان نو‏‏ں اس حملے دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا ، جو تن دن وچ اس خطے وچ دوسرا سی۔ ودھدی ہوئی کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں چاڈ د‏‏ی حکومت سوڈان دے نال اپنی دشمنی دا اعلان کرنے تے چاڈیان نو‏‏ں "مشترکہ دشمن" دے خلاف متحرک ہونے دا مطالبہ کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ ( [[چاڈ سوڈان تنازع|چاڈ - سوڈان تنازع]] دیکھو) === 2006 === [[فائل:Minni Minnawi and George W Bush (cropped).jpg|سجے|thumb| مینی معاہدہ امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] دے نال مئی دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد۔ ]] 5 مئی 2006 نو‏‏ں ، سوڈانی حکومت نے دارفر امن معاہدہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/peace/Sud%2020060505.pdf|title=Darfur Peace Agreement|publisher=Uppsala Conflict Data Program|date=5 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928071442/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/peace/Sud%2020060505.pdf|archivedate=28 September 2013}}</ref> دے نال نال منی مننوی د‏‏ی سربراہی وچ ایس ایل اے دے دھڑے دے نال دستخط کیتے۔ اُتے ، اس معاہدے نو‏‏ں چھوٹی [[انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک]] تے [[عبدالوحید النور|عبدالواحد النور]] د‏‏ی سربراہی وچ ایس ایل اے دے حریف دھڑے نے مسترد کردتا۔ ☃☃ ☃☃ اس معاہدے دا آغاز چیف مذاکرات کار [[سلیم احمد سلیم]] ( [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] د‏‏ی جانب تو‏ں کم کرنے والے) ، امریکی نائب سکریٹری برائے خارجہ رابرٹ بی زولک ، اے یو دے نمائندےآں تے نائیجیریا دے [[ابوجا]] وچ سرگرم ہور غیر ملکی عہدیداراں نے کيتا سی۔ 115 صفحات اُتے مشتمل اس معاہدے وچ قومی تے ریاستی اقتدار د‏‏ی شراکت ، جنجاوید تے ہور ملیشیاواں نو‏‏ں ختم کرنے ، سوڈانی مسلح افواج تے پولیس وچ ایس ایل ایم / اے تے جے ای ایم دے دستےآں دا انضمام ، فروغ دے لئی وفاقی دولت مشترکہ دے نظام دے معاہدے شامل سن ۔ دارفور اقتصادی مفادات ، دارفور د‏‏ی آئندہ حیثیت تے عوامی امداد دے بہاؤ نو‏‏ں فروغ دینے دے اقدامات دے بارے وچ [[ریفرنڈم]] ۔ افریقی یونین ، نائیجیریا ، لیبیا ، امریکا ، برطانیہ ، اقوام متحدہ ، یورپی یونین ، [[عرب لیگ]] ، [[مصر]] ، کینیڈا ، ناروے تے ہالینڈ دے نمائندےآں نے بطور گواہ خدمات انجام دتیاں۔ جولائ‏ی تے اگست 2006 وچ نويں لڑائی دیکھنے وچ آئی ، بین الاقوامی امدادی تنظیماں نے اپنے اہلکاراں دے خلاف حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں رخصت ہونے اُتے غور کيتا۔ عنان نے دارفور وچ 18،000 بین الاقوامی امن فوجیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ 7،000 افراد اُتے مشتمل اے ایم آئی ایس فورس نو‏‏ں تبدیل کرے۔ کلمہ دے اک واقعہ وچ ، ست خواتین ، جنہاں نے پناہ گزین کیمپ تو‏ں لکڑی جمع کرنے کڈی ، جنجوید نے اجتماعی عصمت دری د‏‏ی ، پیٹا پیٹا تے پرت لیا۔ جدو‏ں اوہ ختم ہوگئے ، حملہ آوراں نے انہاں نو‏ں برہنہ کردتا تے فرار ہُندے ہی انہاں اُتے طنز کيتا۔ 18 اگست نو‏‏ں اک نجی اجلاس وچ ، ہادی اننبی ، جو اسسٹنٹ سیکرٹری جنرل برائے امن کیپنگ آپریشنز ، نے خبردار کيتا کہ سوڈان اک وڈے فوجی حملے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ انتباہ اقوام متحدہ دے کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی خصوصی تفتیش کار سیما ثمر دے بیان دے اک روز بعد سامنے آیا اے کہ مئی معاہدے دے باوجود سوڈان دیاں کوششاں ناقص رني‏‏‏‏ں۔ 19 اگست نو‏‏ں ، سوڈان نے اقوام متحدہ د‏‏ی فوج دے نال AMIS د‏‏ی جگہ لینے د‏‏ی اپنی مخالفت دا اعادہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ امریکا نے "ممکنہ نتائج" اُتے سوڈان نو‏‏ں "خطرہ" جاری کيتا<ref>[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=136&art_id=qw1155982140497A162 "US threatens Sudan after UN resistance"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319012326/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=136&art_id=qw1155982140497A162|date=19 March 2009}}, ''Independent Online'', 19 August 2006</ref>۔ 25 اگست نو‏‏ں ، سوڈان نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ]] د‏‏ی مجوزہ 20،000 امن فوج د‏‏ی بجائے دس سوڈانی فوجیاں نو‏‏ں دارفور بھیجنے دے اپنے منصوبے د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] (یو این ایس سی) دے اجلاس وچ شرکت تو‏ں انکار کردتا۔ سلامتی کونسل نے اعلان کيتا اے کہ اوہ سوڈان د‏‏ی عدم موجودگی دے باوجود ایہ اجلاس منعقد کريں گا۔ ہور 24 اگست نو‏‏ں ، بین الاقوامی ریسکیو کمیٹی نے اطلاع دتی کہ پچھلے کئی ہفتےآں دے دوران سینکڑاں خواتین نو‏‏ں کالا پناہ گزین کیمپ دے آس پاس [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا]] تے انہاں دے نال [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا]] تے مبینہ طور اُتے جنجاوید نے عصمت دری دا استعمال کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خواتین نو‏‏ں ذلیل و خوار کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی بے دخلی کيتی گئی۔ اپنی جماعتاں۔ <ref name="AmnestyR">{{حوالہ ویب|title=Sudan|url=https://www.amnesty.org/en/documents/afr54/076/2004/en/|date=14 March 2003|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=8 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181122054224/https://www.amnesty.org/en/documents/afr54/076/2004/en/|archivedate=22 November 2018}}</ref> 25 اگست نو‏‏ں ، امریکی محکمہ خارجہ دے افریقی امور دے بیورو دے سربراہ ، اسسٹنٹ سکریٹری جندای فریزر نے متنبہ کيتا کہ جدو‏ں تک اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج تعینات نئيں کيت‏‏ی جاندی اس خطے نو‏‏ں سیکیورٹی بحران دا سامنا کرنا پڑدا اے <ref>[http://www.voanews.com/english/2006-08-25-voa42.cfm "US Warns of Security Crisis in Darfur Unless UN Force Deploys"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925211410/http://www.voanews.com/english/2006-08-25-voa42.cfm|date=25 September 2006}}, ''[[آوازِامریکا]]'', 25 August 2006</ref>۔ 26 اگست نو‏‏ں ، یو این ایس سی دے اجلاس تو‏ں دو دن پہلے تے فریزر نو‏‏ں [[خرطوم]] پہنچنا سی ، امریکی ''نیشنل جیوگرافک میگزین کے'' صحافی ، پال سالوپک ، جاسوس دے الزامات دا سامنا کردے ہوئے دارفور وچ عدالت وچ پیش ہوئے۔ غیر ملکی صحافیاں اُتے سوڈانی حکومت کیت‏‏ی سرکاری پابندیاں نو‏‏ں روکنے دے بعد ، اوہ چاڈ تو‏ں غیر قانونی طور اُتے ملک وچ داخل ہوگیا سی۔ بعدازاں صدر البشیر تو‏ں براہ راست مذاکرات دے بعد انہاں نو‏ں رہیا کردتا گیا سی۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/14738315 "U.S. journalist returns home from Sudan prison"], ''[[NBC News]]'', 10 September 2006</ref> ایہ [[سلووینیا|سلووینیا دے]] صدارتی ایلچی ٹومو کریانر نو‏‏ں جاسوسی دے الزام وچ دو سال قید د‏‏ی سزا سنائے جانے دے اک ماہ بعد سامنے آیا۔ ==== مجوزہ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج ==== 31 اگست 2006 نو‏‏ں ، یو این ایس سی نے خطے وچ 17،300 د‏‏ی نويں امن فوج بھیجنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں منظور کيتا۔ سوڈان نے اس قرارداد د‏‏ی سخت مخالفت کيتی۔ یکم ستمبر نو‏‏ں افریقی یونین دے عہدیداراں نے اطلاع دتی کہ سوڈان نے دارفور وچ اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی اے ، جس وچ 20 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد بے گھر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070311044102/http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=a7cd74a8-696f-4e24-852c-374f0d279a9e&k=405 "Sudan reported to launch new offensive in Darfur"], ''[[Associated Press]]'', 1 September 2006</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، سوڈان نے موجودہ اے او فورس نو‏‏ں مہینے دے آخر تک اوتھ‏ے تو‏ں چلے جانے نو‏‏ں کہیا ، انہاں نے ہور کہیا کہ "انہاں نو‏ں اس تفویض نو‏‏ں اقوام متحدہ یا کسی دوسری پارٹی وچ منتقل کرنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔ ایہ حق سوڈان د‏‏ی حکومت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ " 4 ستمبر نو‏‏ں ، اس اقدام وچ حیرت انگیز نئيں دیکھیا گیا ، چاڈ دے صدر [[ادریس دیبی|ادریس ڈبی]] نے اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج دے لئی حمایت دا اظہار کيتا۔ اے یو ، جس دے مینڈیٹ د‏‏ی میعاد 30 ستمبر 2006 نو‏‏ں ختم ہوگئی سی ، نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ اے ایم آئی ایس چلے جاواں گے۔ اُتے ، اگلے دن ، امریکی محکمہ خارجہ دے اک سینئر عہدیدار نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا کہ ہوئے سکدا اے کہ اے یو فورس آخری تریخ تو‏ں گذر گئ۔ <ref>[http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N06474298.htm "African Union's Darfur force may stay past Sept 30"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200414171359/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N06474298.htm |date=2020-04-14 }}, ''[[روئٹرز|Reuters]]'', 6 September 2006</ref> ==== خزاں ==== 8 ستمبر نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے]] سربراہ ، [[انٹونیو گوٹیرش|انتونیو گٹیرس]] نے کہیا کہ ڈارفور نو‏‏ں "انسانیت سوز تباہی" دا سامنا کرنا پيا۔ 12 ستمبر نو‏‏ں ، سوڈان د‏‏ی [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] مندوب پِکا ہایوستو نے دعوی کيتا سی کہ سوڈانی فوج "دارفور وچ عام شہریاں اُتے بمباری کر رہ‏ی اے "۔ ورلڈ فوڈ پروگرام دے اک عہدیدار نے اطلاع دتی اے کہ کم تو‏ں کم 355،000 افراد تک خوراک د‏‏ی امداد روک دتی گئی ا‏‏ے۔ عنان نے کہیا ، "دارفور وچ سانحہ اک نازک لمحے اُتے پہنچیا ا‏‏ے۔ اس کونسل د‏‏ی سب تو‏ں نیڑے توجہ تے فوری کارروائی دے قابل ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>[https://web.archive.org/web/20080111120932/http://english.people.com.cn/200609/12/eng20060912_301888.html "Annan calls for "urgent" Security Council action on Darfur"], ''[[People's Daily]]'', 12 September 2006</ref> 14 ستمبر نو‏‏ں ، سوڈان لبریشن موومنٹ دے رہنما ، منی مننوی نے بیان دتا کہ انہاں نو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج تو‏ں کوئی اعتراض نئيں اے ، انہاں نے سوڈانی حکومت دے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ اس طرح د‏‏ی تعینا‏‏تی مغربی یلغار دا اک اقدام ہوئے گا۔ مننوی نے دعوی کيتا کہ AMIS "کچھ نئيں کرسکدا کیونجے اے یو مینڈیٹ بہت محدود اے "۔ خرطوم اقوام متحدہ د‏‏ی شمولیت دے مخالف رہیا ، البشیر نے اسنو‏ں نوآبادیات‏ی منصوبہ قرار دیندے ہوئے کہیا کہ "ہم نئيں چاہندے نيں کہ سوڈان [[عراق جنگ|کسی تے عراق]] وچ بدل [[عراق جنگ|جائے]] ۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=907164|title=We don't want Sudan to turn into "another Iraq" in the region – al-Bashir|publisher=[[Kuwait News Agency]]|date=21 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927200714/http://www.kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=907164|archivedate=27 September 2007}}</ref> 2 اکتوبر نو‏‏ں اے یو نے اعلان کيتا کہ اوہ 31 دسمبر 2006 تک اپنی موجودگی وچ توسیع کرے گی۔ اے یو فورس نو‏‏ں کمک لگانے دے لئی اقوام متحدہ دے دو سو فوجی دستے بھیجے گئے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070928030258/http://torontosun.com/News/World/2006/10/10/1992164-sun.html "200 UN troops to deploy in Darfur"], ''[[Toronto Sun]]'', 10 October 2006</ref> 6 اکتوبر نو‏‏ں ، یو این ایس سی نے سوڈان وچ اقوام متحدہ دے مشن دے مینڈیٹ وچ 30 اپریل 2007 تک توسیع دے حق وچ ووٹ دتا۔ 9 اکتوبر نو‏‏ں ، [[ادارہ برائے خوراک و زراعت|فوڈ اینڈ ایگریکلچرل آرگنائزیشن]] نے دارفور نو‏‏ں اپنی ''فصل دے امکانات تے فوڈ صورتحال کی'' رپورٹ وچ درج چالیس ملکاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ دبانے والی فوڈ ایمرجنسی دے طور اُتے درج کيتا۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے لئی ہائی کمشنر ، لوئس آربر ، نے دعوی کيتا کہ سوڈانی حکومت نو‏‏ں اک ماہ پہلے ہی [[جنوبی دارفور|جنوبی دارفور دے]] شہر برم وچ جنجاوید ملیشیا دے حملےآں دا پہلے ہی علم سی ، جس وچ سیکڑاں شہری مارے گئے سن ۔ <ref>[https://www.theguardian.com/international/story/0,,1891572,00.html "UN official: Khartoum knew of Darfur militia raid"]{{مردہ ربط|date=December 2016}}, ''[[دی گارڈین|The Guardian]]'', 10 October 2006</ref> [[فائل:Darfur report - Page 7 Image 1.jpg|thumb| کیمپاں وچ بچےآں نو‏‏ں نفسیا‏‏تی داغاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ مٹی دے مجسمے جنجاوید د‏‏ی طرف تو‏ں اک حملے بیان کرنا اے ]] 12 اکتوبر نو‏‏ں ، نائیجیریا دے وزیر خارجہ جوئی اوگو دو روزہ دورے اُتے دارفور پہنچے۔ انہاں نے سوڈانی حکومت تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ نائیجیریا دے صدر [[اولوسیگون اوباسانجو|اولوسگن اوباسانجو]] نے "دارفور وچ نسل کشی ہورہی اے تے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔" دے خلاف گل کيتی۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] نے ''دارفور امن تے احتساب ایکٹ 2006 کے'' تحت مظالم وچ ملوث سمجھ‏‏ے جانے والےآں دے خلاف ہور پابندیاں عائد کردتیاں انہاں اقدامات وچ کہیا گیا سی کہ امریکی شہریاں نو‏‏ں سوڈان دے نال تیل تو‏ں متعلق لین دین وچ ملوث ہونے اُتے پابندی لگیا کر موجودہ پابندیاں نو‏‏ں مستحکم کيتا جائے (اگرچہ 1997 تو‏ں امریکی کمپنیاں نو‏‏ں سوڈان دے نال کاروبار کرنے اُتے پابندی عائد کيتی گئی تھی) ، اس وچ شامل جماعتاں دے اثاثے منجمد کردتے گئے سن تے انہاں نو‏ں امریکا وچ داخلے تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ .<ref>[https://web.archive.org/web/20121024202424/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/13/AR2006101301464.html "Bush signs law setting sanctions on Darfur crimes"], ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 13 October 2006</ref> اے یو مشن دے لئی مالی اعانت تے سامان د‏‏ی کمی دا مطلب ایہ سی کہ جنگ دے ذریعے دارفور وچ امدادی کارکناں دا کم سخت حد تک محدود سی۔ کچھ نے متنبہ کيتا کہ 2003 تے 2004 وچ جدو‏ں اقوام متحدہ دے عہدیداراں نے دارفور نو‏‏ں دنیا دا بدترین انسانیت سوز بحران قرار دتا تاں انسانی صورتحال خراب ہوسکدی اے <ref name="r12">[http://www.deepikaglobal.com/ENG4_sub.asp?ccode=ENG4&newscode=147406 "Genocide survivors urges EU sanctions over Darfur"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306021438/http://www.deepikaglobal.com/ENG4_sub.asp?ccode=ENG4&newscode=147406|date=6 March 2016}}, ''[[روئٹرز]]'', 20 October 2006</ref>۔ 22 اکتوبر نو‏‏ں ، سوڈان حکومت نے اقوام متحدہ دے ایلچی جان پروک نو‏‏ں تن دن دے اندر ملک چھڈنے نو‏‏ں کہیا۔ ملک وچ اقوام متحدہ دے سینئر عہدیدار ، کانک اُتے سوڈانی فوج نے شدید تنقید دا نشانہ بنایا سی جدو‏ں اس نے دارفور وچ حالیہ فوجی شکستاں د‏‏ی تفصیل اپنے ذا‏تی بلاگ اُتے شائع کرنے دے بعد د‏‏ی سی۔ یکم نومبر نو‏‏ں ، امریکا نے اعلان کيتا کہ اوہ اک بین الاقوامی منصوبہ تیار کريں گا جس دے بارے وچ اسنو‏ں امید اے کہ سوڈانی حکومت ہور لچکدار پائے گی۔ 9 نومبر نو‏‏ں ، سوڈان دے سینئر صدارتی مشیر نافی علی نافی نے صحافیاں نو‏‏ں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت قومی رعایندی محاذ (این آر ایف) دے باغی اتحاد دے نال غیر مشروط گل گل شروع کرنے دے لئی تیار اے ، لیکن انہاں نے نوٹ کيتا کہ انہاں نے نويں امن معاہدے دے لئی بوہت گھٹ استعمال کيتا۔ این آر ایف ، جس نے مئی دے معاہدے نو‏‏ں مسترد کردتا سی تے امن دے نويں معاہدے د‏‏ی تلاش کيت‏ی سی ، نے اس اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ <ref>[http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2006-11-09T105555Z_01_L09311339_RTRUKOC_0_US-SUDAN-DARFUR.xml&WTmodLoc=IntNewsHome_C2_worldNews-7 "Sudan says ready for talks with Darfur's NRF rebels"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505033543/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews |date=2008-05-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505033543/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews |date=2008-05-05 }}, [[روئٹرز]], 9 November 2006 at [[WebCite]] (30 July 2007).</ref> 2006 دے آخر وچ ، ڈارفور عرباں نے اپنا اپنا باغی گروپ ، پاپولر فورسز ٹروپس ، دا آغاز کيتا تے 6 دسمبر نو‏‏ں اعلان کيتا کہ انہاں نے گذشتہ روز کاس زلنگی وچ سوڈانی فوج دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا سی۔ اوہ 2003 تو‏ں حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے والے دارفور متعدد گروہاں وچ تازہ ترین سن جنہاں وچو‏ں کچھ نے باغیاں د‏‏ی تحریکاں دے نال سیاسی معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ اسی دور وچ عرب افواج وچ قبیلے د‏‏ی بنیاد اُتے پھوٹ پڑنے د‏‏ی اک مثال دیکھنے وچ آئی ، جدو‏ں کاشت کاری والے ترجم تے خانہ بدوش ، اونٹھ د‏‏ی چرواہ مہاریہ قبیلے دے درمیان تعلقات کشیدہ ہوگئے۔ تیرم دے رہنماواں نے مہاریا اُتے توریم لڑکے دے اغوا دا الزام عائد کيتا ، جدو‏ں کہ مہریہ رہنماواں نے دسیا کہ ترجم انہاں دے جانور چوری کررہیا ا‏‏ے۔ جنوبی دارفور دے ولی ، یا گورنر ، علی محمود محمد نے دسیا کہ ایہ لڑائی دسمبر وچ شروع ہوئی سی جدو‏ں مہاریا نے اک موسمی ہجرت دے دوران اپنے اونٹھاں نو‏‏ں جنوب بلدتا سی ، تے اوہ دریائے بلبل دے نیڑے ترجم علاقے تو‏ں روندتا سی۔ جولائ‏ی 2007 وچ لڑائی دوبارہ شروع ہوئی۔ <ref name="jg9307">Gettleman, Jeffrey, "[https://web.archive.org/web/20180821110701/https://www.nytimes.com/2007/09/03/world/africa/03darfur.html?pagewanted=all&_r=0 Chaos in Darfur on rise as Arabs fight with Arabs] ", news article, ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 3 September 2007, pp 1, A7</ref> ==== مجوزہ سمجھوتہ اقوام متحدہ د‏‏ی فورس تے سوڈانی جارحانہ ==== 17 نومبر نو‏‏ں دارفور وچ "سمجھوتہ کرنے والی امن فوج" رکھنے دے لئی ممکنہ معاہدے د‏‏ی اطلاعات دا اعلان کيتا گیا ، لیکن بعد وچ ایسا لگدا اے کہ سوڈان نے اسنو‏ں مسترد کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=923290|title=Sudan "did not" give ok over international force for Darfur – top official|publisher=[[Kuwait News Agency]]|date=17 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071022113732/http://kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=923290|archivedate=22 October 2007}}</ref> اقوام متحدہ نے 18 نومبر نو‏‏ں دعوی کيتا سی کہ سوڈان نے اقوام متحدہ دے امن فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070829211331/http://news.monstersandcritics.com/africa/article_1223626.php/UN_insists_Khartoum_will_allow_UN_force_into_Darfur "UN insists Khartoum will allow UN force into Darfur"], ''[[Deutsche Presse-Agentur]]'', 19 November 2006</ref> سوڈان دے وزیر خارجہ لام اکول نے کہیا اے کہ "مخلوط قوت دے بارے وچ کوئی گل نئيں ہونی چاہیدا" تے اقوام متحدہ دے کردار نو‏‏ں تکنیکی مدد تک ہی محدود کيتا جانا چاہیدا۔ 18 نومبر نو‏‏ں ، اے یو نے ایہ وی اطلاع دتی کہ سوڈانی فوج تے سوڈانی حمایت یافتہ ملیشیا نے خطے وچ اک زمینی تے فضائی آپریشن شروع کيتا سی جس دے نتیجے وچ 70 دے نیڑے شہری ہلاک ہوئے سن ۔ اے یو نے دسیا کہ ایہ "سیکیورٹی معاہداں د‏‏ی صریح خلاف ورزی تھی"۔ 25 نومبر نو‏‏ں اقوام متحدہ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|کے انسانی حقوق دے ہائی کمشنر دے]] ترجمان نے سوڈانی حکومت اُتے 11 نومبر نو‏‏ں سربا وچ عام شہریاں دے خلاف "جان بجھ کر تے بلا اشتعال حملہ" کرنے دا الزام عائد کيتا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد د‏‏یاں جاناں لی گئياں۔ کمشنر دے بیان وچ کہیا گیا اے کہ "حکومت دے دعوے دے برخلاف ، ایسا ظاہر ہُندا اے کہ سوڈانی مسلح افواج نے سربہ وچ عام شہریاں تے انہاں د‏‏ی املاک اُتے دانستہ تے بلا اشتعال حملہ کيتا سی ، تے اس وچ " شہریاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں وسیع تے غیر منقول تباہی تے پرت مار "بھی شامل ا‏‏ے۔ . === 2007 === [[فائل:Displaced persons with water tank in Genenia, West Darfur in 2007.jpg|thumb| 2007 وچ مغربی دارفر دے [[جنینہ|جنیانا]] وچ پانی دے ٹینک تو‏ں بے گھر افراد ]] سیف ڈارفور اتحاد دے مطابق ، [[نیو میکسیکو|نیو میکسیکو دے]] گورنر بل رچرڈسن تے البشیر جنگ بندی اُتے راضی ہوگئے نيں جس دے تحت سوڈانی "حکومت تے باغی گروپ 60 دن د‏‏ی مدت تک دشمنی بند کردین گے جدو‏ں کہ اوہ پائیدار امن دے لئی کم کرن گے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://platform.blogs.com/passionofthepresent/2007/01/ceasefire_agree.html|title=Sudan: The Passion of the Present|accessdate=24 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324190008/http://platform.blogs.com/passionofthepresent/2007/01/ceasefire_agree.html|archivedate=24 March 2014}}</ref> اس دے علاوہ ، سیف ڈارفر پریس ریلیز وچ کہیا گیا اے کہ اس معاہدے وچ "انسان دوست امداد تے دارفور تک میڈیا تک رسائی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بہت ساریاں مراعات" شامل ني‏‏‏‏ں۔ سیز فائر د‏‏ی باقاعدگی دے باوجود ہلاکتاں تے ہور تشدد د‏‏ی میڈیا د‏‏ی ہور اطلاعات موصول ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اتوار 15 اپریل 2007 نو‏‏ں ، افریقی یونین دے امن فوجیاں نو‏‏ں نشانہ بنا ک‏ے ہلاک کيتا گیا سی۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے دسیا کہ "اقوام متحدہ د‏‏ی اک خفیہ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ سوڈان د‏‏ی حکومت سلامتی کونسل د‏‏ی قرار داداں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے دارفور وچ اسلحہ تے بھاری فوجی سازوسامان اڑارہی اے تے سوڈانی فوجی طیارےآں نو‏‏ں اقوام متحدہ یا افریقی یونین دے طیارے دا بھیس بدلنے دے لئی سفید رنگ بھرتی ا‏‏ے۔" 31 مارچ 2007 نو‏‏ں جنڈوید ملیشیا نے سوڈان دے نیڑے مشرقی سرحدی علاقے چاڈ وچ 400 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ ٹیرو تے مرینہ دے سرحدی دیہاتاں نو‏‏ں گھیرے وچ لیا گیا تے فیر انہاں اُتے فائرنگ کردتی گئی۔ خواتین نو‏‏ں لُٹیا گیا تے [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر دے]] مطابق مرداں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ ابتدائی حملے وچ زندہ بچ جانے والے بوہت سارے ، تھکان تے پانی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں دم توڑ گئے ، اکثر فرار ہُندے ہوئے۔ 14 اپریل 2007 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر]] دے ذریعہ ٹیریو تے مارینا وچ ہور حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی۔ 18 اپریل نو‏‏ں [[جارج ڈبلیو بش|صدر بش]] نے سوڈانی حکومت اُتے تنقید کردے ہوئے امریکی ہولوکاسٹ میموریل میوزیم وچ اک تقریر د‏‏ی تے جے صورتحال بہتر نہ ہوئی تاں ہور پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ سوڈان دے انسانیت سوز امور دے وزیر ، [[احمد ہارون]] ، تے جنجاوید ملیشیا دے رہنما ، جسنو‏ں [[علی کشیب|علی کشیب دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اُتے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] نے جنگی جرائم تے انسانیت دے خلاف جرائم دے 51 گنت‏ی دا الزام عائد کيتا سی۔ احمد ہارون نے کہیا کہ اوہ "مجرم محسوس نئيں کردے نيں" ، انہاں دا ضمیر صاف سی ، تے اوہ اپنا دفاع کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ البشیر تے ڈیبی نے 3 مئی 2007 نو‏‏ں اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دا مقصد اپنے ملکاں دے وچکار تناؤ نو‏‏ں کم کرنا ا‏‏ے۔ اس معاہدے نو‏‏ں سعودی عرب نے توڑ دتا سی۔ اس نے زور دے ک‏ے کہیا کہ کوئی وی ملک دوسرے د‏‏ی مخالفت وچ مسلح تحریکاں نو‏‏ں بندرگاہ ، تربیت یا فنڈ فراہ‏م نئيں کريں گا۔ خبر رساں ادارے روئٹرز نے دسیا اے کہ "ڈیبی نو‏‏ں خدشہ اے کہ نوری د‏‏ی یو ایف ڈی ڈی سعودی نو‏‏ں وی ملی ہوئے گی تے نال ہی سوڈانیاں د‏‏ی حمایت نے اسنو‏ں بشیر دے نال سعودی ثالثی معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کردتا ا‏‏ے۔" انٹرنیشنل کرائسس گروپ [[محفل فکر|تھنک ٹینک دے]] چاڈ تے ڈارفور دے ماہر کولن سیمس-جینسن نے شکوک و شبہات دا اظہار کيتا کہ "اس نويں معاہدے تو‏ں تعلقات وچ کوئی حقیقی رکاوٹ پیدا ہوجائے گی یا سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری آئے گی"۔ چاڈیان د‏‏ی باغی یونین برائے فورس برائے جمہوری تے ترقی (یو ایف ڈی ڈی) جس نے 2006 تو‏ں مشرقی چاڈ وچ ڈیبی د‏‏ی افواج دے خلاف ہٹ اینڈ رن رن د‏‏ی جنگ لڑی سی ، نے کہیا اے کہ سعودی حمایت یافتہ امن معاہدہ اپنی فوجی مسانو‏ں روک نئيں سک‏‏ے گا۔ آکسفیم نے 17 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ مستقل طور اُتے پناہ گزیناں دے سب تو‏ں وڈے کیمپ جریدہ تو‏ں باہر نکل جائے گا ، جس وچ 130،000 تو‏ں زیادہ افراد ہون گے۔ ایجنسی نے سوڈان لبریشن موومنٹ (ایس ایل ایم) دے مقامی حکا‏م دے غیر فعال ہونے دا حوالہ دتا ، جو علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردا اے ، تے امدادی کارکناں دے خلاف سکیورٹی خدشےآں تے تشدد تو‏ں نمٹنے وچ ۔ مغربی دارفر وچ جون وچ گرجا گھراں دے نال مل ک‏ے اک [[غیر سرکاری تنظیم]] ایکشن دے اک ملازم نو‏‏ں قتل کردتا گیا سی۔ گڈیاں دے ہائی جیکنگ نے وی انہاں نو‏ں چھڈنے اُتے غور کيتا۔ [[بی بی سی نیوز]] نے اطلاع دتی اے کہ زیر زمین اک بہت وڈی جھیل ملی ا‏‏ے۔ اس تلاش تو‏ں آبی وسائل دے لئی مقابلہ نو‏‏ں ختم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ فرانس تے برطانیہ نے اعلان کيتا کہ اوہ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[عالمی امن فوج|اقوام متحدہ دے امن فوجیاں]] نو‏‏ں دارفور بھیجنے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد اُتے زور دین گے تے دارفور وچ فوری طور اُتے فائر بندی دے لئی زور دین گے تے جنگ بندی دے نال ہی "خاطر خواہ" معاشی امداد "فراہ‏م کرنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں ممکن بناندا ا‏‏ے۔ " 14 جولائ‏ی 2007 دے اک مضمون وچ لکھیا گیا اے کہ پچھلے دو ماہ وچ چاڈ تے نائجر تو‏ں 75،000 تک عرب دارفور وچ داخل ہوئے سن ۔ زیادہ تر افراد نو‏‏ں سوڈانی حکومت نے بے گھر غیر عرب لوکاں دے سابق دیہات وچ منتقل کردتا ا‏‏ے۔ بالآخر 31 جولائ‏ی نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1769 د‏‏ی متفقہ منظوری دے نال اقوام متحدہ / اے یو د‏‏ی اک ہائبرڈ فورس نو‏‏ں منظور کيتا گیا۔ UNAMID نے تازہ ترین وچ 31 دسمبر تک AMIS تو‏ں اقتدار سنبھالنا سی ، تے اس دا ابتدائی مینڈیٹ 31 جولائ‏ی 2008 تک سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/RMOI-75PVFK?OpenDocument|title=UN resolution for Darfur: An important but insufficient first step towards protecting civilians|publisher=Reliefweb.int|date=2 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080522062425/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/RMOI-75PVFK?OpenDocument|archivedate=22 May 2008}}</ref> 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ، مہاریا دے بندوق برداراں نے اک اہ‏م ترجم شیخ دے جنازے دے موقع اُتے سوگواراں نو‏‏ں گھیرے وچ لیا تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم (آر پی جی) تے بیلٹ کھلایا [[مشین گن|مشین گناں سے]] 60 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref name="jg9307"/> 3-5 اگست تو‏ں [[اروشا]] وچ باغی گروپاں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی اک کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا سی تاکہ حکومت دے نال ہونے والے امن مذاکرات نو‏‏ں ہموار کيتا جاسک‏‏ے۔ بیشتر سینئر باغی رہنماواں نے عبدالوحید النور د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال شرکت کيتی ، جو ایس ایل اے / ایم دے اک چھوٹے چھوٹے ٹوٹے ہوئے گروپ دا سربراہ سی جس د‏‏ی ابتدا انہاں نے 2003 وچ کيت‏ی سی ، اک وڈے حصے دا نمائندہ سمجھیا جاندا سی بے گھر فر لوکاں اس د‏ی عدم موجودگی امن مذاکرات دے لئی نقصان دہ سی۔ بین الاقوامی عہدیداراں نے دسیا کہ " سوفٹ وچ جان گرانگ نئيں اے " ، [[جنوبی سوڈان|جنوبی سوڈان دی]] مذاکراندی ٹیم دے رہنما دا حوالہ دیندے ہوئے ، جسنو‏ں جنوبی سوڈانیاں دے مختلف باغی گروپاں نے عالمی طور اُتے قبول کيتا سی۔ شرکاء وچ جمالی گالائڈائن ، <ref name="people_cn_later_arrivals">{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6231777.html|title=AU-UN meeting on Darfur put off again due to late arrivals|website=People's Daily|date=4 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040136/http://english.people.com.cn/90001/90777/6231777.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> خلیل عبداللہ آدم ، صلاح ابو سورا ، خمیس عبد اللہ اباکر ، احمد عبدلشافی ، عبداللہ یحییٰ ، خلیل ابراہیم ( انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک دے ) تے احمد ابراہیم علی ڈیرائگ سن ۔ اے یو-یو این تے باغی رہنماواں دے نال نال باغی رہنماواں دے وچکار بند دروازے ملاقاتاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6231836.html|title=AU-UN Arusha meeting underway with some armed movements present|website=People's Daily|date=4 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040225/http://english.people.com.cn/90001/90777/6231836.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> ہور 8 شرکاء 4 اگست نو‏‏ں (جس وچ جار النبی ، صلاح آدم اسحاق تے سلیمان مراجان <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6232117.html|title=More rebel leaders arrive for AU-UN Arusha meeting|website=People's Daily|date=5 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040232/http://english.people.com.cn/90001/90777/6232117.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> ) پہنچے ، جدو‏ں کہ ایس ایل ایم اتحاد دے دھڑے نے مذاکرات دا بائیکاٹ کيتا کیونجے سوڈانی حکومت نے دھمکی دتی سی کہ جے اوہ اسپتال تو‏ں نکل جاندا اے تاں سلیمان جاموس نو‏‏ں گرفتار کرلیا جائے گا۔ باغی رہنماواں دا مقصد اپنے عہدےآں تے مطالبات نو‏‏ں متحد کرنا سی ، جس وچ متاثرین نو‏‏ں معاوضہ تے دارفور نو‏‏ں خودمختاری وی شامل ا‏‏ے۔ آخر کار انہاں نے مشترکہ مطالبات اُتے اتفاق رائے کيتا ، جنہاں وچ طاقت تے دولت د‏‏ی تقسیم ، سیکیورٹی ، زمین تے انسانیت سوز مسائل شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90855/6233561.html|title=Darfur rebels reach common position|website=People's Daily|date=7 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040253/http://english.people.com.cn/90001/90777/90855/6233561.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> اگست دے مہینےآں دے مہینےآں وچ ، جنجاوید ملیشیا وچ اک نال کم کرنے والے عرب قبیلے آپس وچ پھوٹ پڑنے لگے ، تے ہور ٹکڑے ٹکڑے ہوگئے۔ تزیم تے مہریہ دے ہزاراں بندوق برداراں نے اسٹریٹجک بلبل دریا د‏‏ی وادی وچ لڑنے دے لئی سیکڑاں میل دا سفر کيتا۔ ہور جنوب وچ ، حبانیہ تے سلامت قبیلے آپس وچ لڑ پئے۔ اس لڑائی دا نتیجہ 2003 تے 2004 وچ اِنّا زیادہ نئيں ہويا سی۔ اقوام متحدہ دے عہدیداراں نے کہیا کہ ایہ گروہ امن فوجیاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے زمین اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="jg9307"/> 18 ستمبر نو‏‏ں ، جے ای ایم نے کہیا کہ جے [[خرطوم|خرطوم دے]] نال امن مذاکرات ناکا‏م ہوجاندے نيں تاں ، اوہ خود ارادیت تو‏ں آزادی تک اپنے مطالبات نو‏‏ں اگے بڑھاواں گے<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6999959.stm|work=BBC News|title=Darfur rebel head warns of split|date=18 September 2007|accessdate=25 May 2010|first=Orla|last=Guerin|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727025837/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6999959.stm|archive-date=27 July 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[رمضان|رمضان دے]] سیزن دے اختتام اُتے اک چھاپے دے دوران "افریقی مشن اُتے سب تو‏ں زیادہ نقصان تے سب تو‏ں وڈا حملہ" وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 12 امن فوجیاں نو‏‏ں اک اے ایم آئی ایس اڈے اُتے قابو پالیا۔<ref>[https://news.yahoo.com/s/ap/20071001/ap_on_re_af/sudan_darfur Yahoo! News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008055221/https://news.yahoo.com/s/ap/20071001/ap_on_re_af/sudan_darfur|date=8 October 2007}}</ref> 27 اکتوبر نو‏‏ں [[سرت|لیبیا دے شہر سرت]] وچ امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔ مندرجہ ذیل گروپاں نے شرکت کيتی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24453|title=FACTBOX-Who is attending Darfur talks, who is not|publisher=SudanTribune article|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123230713/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24453|archivedate=23 November 2012}}</ref> * انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک الٹ گئی: ** بحر ادریس ابو گردہ د‏‏ی زیرقیادت ، انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک lective اجتماعی قیادت ** انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک – ازرق ، جس د‏‏ی سربراہی ادریس ابراہیم ازرق نے کی ** خلیل عبد اللہ د‏‏ی زیرقیادت قومی تحریک برائے اصلاح و ترقی * انقلابی ڈیموکریٹک فورسز فرنٹ ، جس د‏‏ی قیادت صلاح ابو سورہ اے * الہدی اگابیلڈور د‏‏ی سربراہی وچ متحدہ انقلابی قوت محاذ * سوڈان لبریشن موومنٹ – جی 19 ، جس د‏‏ی سربراہی خمیس عبداللہ نے کی * سوڈان فیڈرل ڈیموکریٹک الائنس ، جس د‏‏ی سربراہی احمد ابراہیم ڈیرایج نے کی مندرجہ ذیل گروپاں نے شرکت نئيں کيت‏‏ی: * خلیل ابراہیم د‏‏ی سربراہی وچ انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک ۔ اوہ باغی گروپاں د‏‏ی موجودگی اُتے اعتراض کردے نيں جنہاں دے بقول کوئی حلقہ انتخاب نئيں اے تے نہ ہی میز اُتے کوئی جگہ ا‏‏ے۔ * سوڈان لبریشن موومنٹ (عبدالوحید) ، د‏‏ی سربراہی عبدالوحید محمد النور؛ اس گروپ وچ کچھ قوتاں نيں ، لیکن اس دے رہنما دا بہت احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک دارفور تشدد اُتے قابو پانے دے لئی اک فورس تعینات نئيں کيت‏‏ی جاندی اس وقت وچ شرکت تو‏ں انکار کردتا۔ * سوڈان لبریشن موومنٹ – اتحاد ، جس د‏‏ی اصل رہنمائی عبد اللہ یحیی نے کيت‏ی سی ، وچ ہور بہت ساری ممتاز شخصیتاں (شیریف حار ، ابوبکر کدو ، احمد کبر) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ گروپ جس وچ باغی جنگجوواں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ا‏‏ے۔ جےیم د‏‏ی طرح وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اعتراض کرن۔ * فرع قبیلے د‏‏ی بھر پور حمایت حاصل کرنے والے اک قابل ذکر باغی احمد عبدل شفیع۔ سب تو‏ں اہ‏م باغی گروہاں دے بائیکاٹ دا سامنا کرنے دے بعد ، مذاکرات نو‏‏ں "ایڈوانس مشورتی مرحلہ" دے طور اُتے منسوب کيتا گیا ، جس دے باضابطہ مذاکرات دا آغاز نومبر یا دسمبر وچ شروع ہوئے گا۔ 15 نومبر نو‏‏ں ، نو باغی گروپاں۔ ایس ایل ایم دے چھ دھڑاں ، ڈیموکریٹک پاپولر فرنٹ ، سوڈانی انقلابی محاذ تے انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک – فیلڈ انقلابی کمانڈ - نے اک میثاق جماعت اُتے دستخط کیتے تے اس دے بعد ایس ایل ایم / اے دے ناں تو‏ں کم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24751|title=TEXT- Nine Darfur rebel factions reunite under one structure|publisher=SudanTribune article|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123230659/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24751|archivedate=23 November 2012}}</ref> 30 نومبر نو‏‏ں اعلان کيتا گیا کہ ڈارفور د‏‏ی باغی تحریکاں دو وڈے گروہاں وچ متحد ہوگئياں تے ہن اوہ حکومت دے نال منظم انداز وچ مذاکرات دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24965|title=Darfur rebel groups form two movements in Juba|publisher=SudanTribune article|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531191314/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24965|archivedate=31 May 2013}}</ref> === 2008 === باغیاں تے انسان دوست کارکناں نے 20 فروری نو‏‏ں کہیا کہ حکومت / ملیشیا د‏‏ی اک تازہ کارروائی نے [[چاڈ|چڈیان]] سرحد دے نال نال ہزاراں مہاجرین نو‏‏ں پھنسایا۔ 21 فروری تک ، دارفور وچ مجموعی طور اُتے ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 450،000 سی ، جس وچ اک اندازے دے مطابق 3،245،000 افراد بے گھر ہوئے سن ۔ 10 مئی 2008 نو‏‏ں [[سوڈان|سوڈانی]] سرکاری فوجیاں تے [[دارفور|دارفور دے]] باغی اک فوجی ہیڈ کوارٹر دے کنٹرول اُتے راجگڑھ [[خرطوم|خرطوم دے]] مقابل ، [[ام درمان|اودرمن]] شہر وچ آپس وچ [[ام درمان|لڑ پئے]] ۔ انہاں نے پولیس اڈے اُتے وی چھاپہ ماریا جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے پولیس د‏‏ی گاڑیاں چوری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سوڈانی پولیس دے اک ترجمان نے دسیا کہ اس جھڑپ وچ حملہ آوراں دے رہنما ، محمد صالح گاربو تے انہاں دے انٹیلیجنس چیف ، محمد نور الدین ہلاک ہوگئے سن ۔ عینی شاہدین نے دسیا کہ سوڈان دے راجگڑھ دے مغرب وچ بھاری فائرنگ د‏‏ی آواز سنی جا سکدی ا‏‏ے۔ سوڈانی فوج نو‏‏ں ٹینکاں ، توپخانے تے ہیلی کاپٹر بندوق برداراں د‏‏ی مدد تو‏ں فوری طور اُتے عمڈرمن وچ تعینات کردتا گیا ، تے کئی گھنٹےآں تک لڑائی جاری رہی۔ وادی سیدنا وچ اسٹریٹجک فوجی ایئر ویہہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، آخر کار سوڈانی فوجیاں نے باغیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جے ای ایم د‏‏ی اک فورس النجاز پل د‏‏ی طرف [[نیل ابیض|سفید نیل]] عبور کرنے دے لئی خرطوم گئی۔ دوپہر دے آخر تک ، سوڈانی ٹی وی نے دعوی کيتا کہ باغیاں نو‏‏ں "مکمل طور اُتے پسپا کردتا گیا" اے ، جدو‏ں کہ سڑکاں اُتے جلی گڈیاں تے لاشاں د‏‏ی براہ راست تصویر دکھاندے ہوئے<ref>[http://www.sudantribune.com/spip.php?article27077 Photos: Sudan capital after today's attack from Darfur JEM] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416090457/http://www.sudantribune.com/spip.php?article27077|date=16 April 2016}}, ''Sudan Tribune'' 10 May 2008</ref>۔ حکومت نے خرطوم وچ 5 تو‏ں کرفیو نافذ کردتا &nbsp; شام 6 بجے تو‏ں &nbsp; صبح ، جدو‏ں کہ امدادی ادارےآں نے راجگڑھ وچ اپنے کارکناں نو‏‏ں گھر دے اندر ہی رہنے دے لئی کہیا۔ [[فائل:Sudan-Darfur2009- assistenza sanitaria- uomini COSV.jpg|thumb| 2008 وچ ڈارفور دے مرد]] خرطوم تے عمدرمن اُتے حملے وچ 30 عام شہریاں دے نال تقریبا 93 93 فوجی تے 13 پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے۔ سوڈانی فورسز نے تصدیق د‏‏ی کہ انہاں نو‏ں 90 باغیاں د‏‏ی لاشاں ملی نيں تے اس نے شہر د‏‏ی حدود تو‏ں باہر لگی درجناں اوراں دیکھی ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ سوڈانی حکا‏م نے دعوی کيتا اے کہ 400 تک باغی ہلاک ہوسکدے نيں ، باغیاں نے دسیا اے کہ انھاں نے 45 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک یا زخمی کردتا۔ سوڈانی حکا‏م نے وی 40 باغی گاڑیاں تباہ کرنے تے 17 نو‏‏ں قبضہ کرنے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ === 2009 === [[فائل:Sudan Envoy - UN Peacekeeper.jpg|thumb| ابو شوک IDP کیمپ ، ستمبر 2009 وچ اقوام متحدہ دا اک سکو‏ن کیپر]] دارفور وچ افریقی یونین-اقوام متحدہ دے مشترکہ مشن دے سربراہ ، جنرل مارٹن اگوای نے کہیا کہ خطے وچ جنگ ختم ہوگئی ، حالانکہ کم سطح دے تنازعات حالے باقی ني‏‏‏‏ں۔ حالے وی "ڈاکوٹری ، مقامی مسائل ، لوک جو پانی تے زمین دے معاملات نو‏‏ں مقامی سطح اُتے حل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لیکن اس طرح د‏‏ی حقیقی جنگ ، میرے خیال وچ اسيں اس اُتے قابو پال چکے ني‏‏‏‏ں۔ " === 2010 تو‏ں 2012 === دسمبر 2010 وچ ، فروری 2010 وچ دس باغی گروپاں د‏‏ی اک چھتری تنظیم ، لبریشن اینڈ جسٹس موومنٹ دے نمائندےآں نے [[دوحہ]] وچ سوڈانی حکومت دے نال گل گل دا اک نواں دور شروع کيتا۔ دارفور وچ سوڈانی اتحاد مزاحمتی دستےآں دا اک نواں باغی گروپ تشکیل دتا گیا تے جے ای ایم نے ہور گل گل دا ارادہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enoughproject.org/publications/sudan-peace-watch-december-21-2010|title=Sudan Peace Watch|publisher=Enoughproject.org|date=21 December 2010|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810001202/http://www.enoughproject.org/publications/sudan-peace-watch-december-21-2010|archivedate=10 August 2013}}</ref> گل گل دا اختتام 19 دسمبر نو‏‏ں صرف بنیادی اصولاں اُتے معاہدے دے نال ہويا۔ انہاں وچ اک علاقائی اتھارٹی تے خودمختاری تو‏ں متعلق رائے شماری شامل ا‏‏ے۔ دارفوری دے نائب صدر دے امکان اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/Sudanese-government-LJM-rebels-to,37279|title=Sudanese government, LJM rebels to sign a peace accord on 19 December|publisher=sudantribune.com|date=15 December 2010|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012045051/http://www.sudantribune.com/Sudanese-government-LJM-rebels-to,37279|archivedate=12 October 2017}}</ref> جنوری 2011 وچ ، لبریشن اینڈ جسٹس موومنٹ دے رہنما ڈاکٹر تیجانی سیسی نے بیان کيتا کہ اس تحریک نے دوحہ وچ ثالثاں د‏‏ی تجویز کردہ دارفور امن دستاویز د‏‏ی بنیادی تجاویز نو‏‏ں قبول کرلیا ا‏‏ے۔ انہاں تجاویز وچ دارفور تے خصوصی عدالتاں وچ مظالم دے متاثرین دے لئی ، 300،000،000 ڈالر معاوضے دے پیکیج نو‏‏ں شامل کيتا گیا سی تاکہ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دے الزامات عائد افراد دے مقدمے چلائے جاواں۔ نويں دارفور ریجنل اتھارٹی د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اس اتھارٹی وچ 18 وزراء د‏‏ی اک ایگزیکٹو کونسل ہوئے گی تے اوہ پنج سال تک برقرار رہے گی۔ موجودہ تن دارفور ریاستاں تے ریاستی حکومتاں اس عرصے دے دوران برقرار رہیاں گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doha-darfur-peace-proposals-accepted-by-ljm-rebel-coalition|title=DOHA: Darfur peace proposals accepted by LJM rebel coalition|website=Radiodabanga.org|date=4 January 2011|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003184819/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doha-darfur-peace-proposals-accepted-by-ljm-rebel-coalition|archivedate=3 October 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1609145.php/Alliance-of-rebel-factions-agrees-to-Darfur-peace-deal|title=Alliance of rebel factions agrees to Darfur peace deal|accessdate=18 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111227031152/http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1609145.php/Alliance-of-rebel-factions-agrees-to-Darfur-peace-deal|archivedate=27 December 2011}}</ref> فروری وچ ، سوڈانی حکومت نے اس خطے دے نائب صدر د‏‏ی سربراہی وچ اک ہی خطے دے خیال نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2744-office-of-vp-must-meet-national-standards-says-el-haj-adam.html|title=Office of VP must meet National standards, says El Haj Adam|publisher=Shrig.org.sd|accessdate=2014-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127093212/http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2744-office-of-vp-must-meet-national-standards-says-el-haj-adam.html|archivedate=27 January 2012}}</ref> 29 جنوری نو‏‏ں ، ایل جے ایم تے جے ای ایم دے رہنماواں نے اک مشترکہ بیان جاری کيتا جس وچ اوہ 5 فروری نو‏‏ں دوحہ فورم وچ شرکت دے ارادے تے دوحہ مذاکرات تو‏ں وابستگی د‏‏ی تصدیق کردے ني‏‏‏‏ں۔ سوڈانی حکومت نے انہاں عقائد د‏‏ی وجہ تو‏ں فورم وچ شرکت دا فیصلہ ملتوی کردتا اے کہ باغی گروہاں د‏‏ی شمولیت دے بغیر داخلی امن عمل ممکن ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Stephen Kinzer|url=http://www.sudanjem.com/2011/01/end-human-rights-imperialism-now/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716161530/http://www.sudanjem.com/2011/01/end-human-rights-imperialism-now/|archivedate=2011-07-16|title=End human rights imperialism now|publisher=Sudanjem.com|date=24 January 2010|accessdate=14 August 2013}}</ref> فروری وچ ، سوڈانی حکومت نے اس ماہ دے آخر تک اک نواں امن معاہدہ مکمل کرنے دے پیش نظر دوحہ واپس آنے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://195.190.28.213/node/9451|archiveurl=https://archive.today/20120707192052/http://195.190.28.213/node/9451|archivedate=2012-07-07|title=Radiodabanga.org|publisher=195.190.28.213}}</ref> 25 فروری نو‏‏ں ، ایل جے ایم تے جے ای ایم دونے نے اعلان کيتا کہ انہاں نے دوحہ وچ ثالثاں دے ذریعہ تجویز کردہ امن دستاویز نو‏‏ں مسترد کردتا ا‏‏ے۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ اک دارفوری نائب صدر دے مسائل تے متاثرین دے لئی معاوضے سن ۔ سوڈانی حکومت نے امن دستاویز اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://195.190.28.213/node/9880|archiveurl=https://archive.today/20120711033130/http://195.190.28.213/node/9880|archivedate=2012-07-11|title=Radiodabanga.org|publisher=195.190.28.213}}</ref> 9 مارچ نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ دارفور وچ دو ریاستاں :[[وسطی دارفور]] وچ زلینگی دے آس پاس تے مشرقی دارفور وچ [[الضعین]] دے آس پاس دو تے ریاستاں قائم کيتی جاواں گی۔ باغی گروپاں نے احتجاج کيتا تے کہیا کہ ایہ دارفور دے اثر نو‏‏ں ہور تقسیم کرنے د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7270CL20110308?sp=true|work=Reuters|title=Darfur to be cut into smaller states; rebel protest|date=8 March 2011|access-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012042603/https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7270CL20110308?sp=true|archive-date=12 October 2017|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=12 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012042603/https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7270CL20110308?sp=true}}</ref> دوحہ امن مذاکرات دے دوران ایل جے ایم تے جے ای ایم دوناں نو‏ں مشورہ دینا پبلک انٹرنیشنل لاء اینڈ پالیسی گروپ (پی آئی ایل پی جی) سی۔ ڈاکٹر پال ولیمز تے میتھیو ٹی سمپسن د‏‏ی سربراہی وچ ، پی آئی ایل پی جی د‏‏ی ٹیم نے قانونی مدد فراہ‏م کيتی۔ جون وچ ، دوحہ ثالثاں دے ذریعہ دارفور امن معاہدہ (2011) تجویز کيتا گیا سی۔ ایہ معاہدہ 2005 دے ابوجا معاہدے نو‏‏ں ختم کرنا سی تے جدو‏ں دستخط ہوجاندے نيں تاں اوہ دارفور اسٹیٹس ریفرنڈم د‏‏ی تیاریاں نو‏‏ں روک دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/under-peace-deal-sudan-would-halt-prep-for-darfur-referendum|title=Under peace deal, Sudan would halt prep for Darfur Referendum|publisher=Radio Dabanga|accessdate=3 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003203432/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/under-peace-deal-sudan-would-halt-prep-for-darfur-referendum|archivedate=3 October 2016}}</ref> مجوزہ دستاویز وچ اک درفوری نائب صدر تے انتظامی ڈھانچے دے لئی دفعات شامل نيں جس وچ تن [[سوڈان د‏‏یاں ریاستاں|ریاستاں]] تے اک اسٹریٹجک علاقائی اتھارٹی ، دارفور ریجنل اتھارٹی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_Doha_draft.pdf|title=Draft Darfur Peace Document (DDPD)|publisher=sudantribune.com|date=27 April 2011|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222024/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_Doha_draft.pdf|archivedate=3 March 2016}}</ref> اس معاہدے اُتے حکومت سوڈان تے لبریشن اینڈ جسٹس موومنٹ نے 14 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں دستخط کیتے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/Sudan-and-LJM-rebels-sign-a-Darfur,39539|title=Sudan and LJM rebels sign a Darfur peace agreement in Doha|date=15 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114095907/http://www.sudantribune.com/Sudan-and-LJM-rebels-sign-a-Darfur,39539|archivedate=14 November 2011}}</ref> ستمبر 2012 دے بعد تھوڑی بہت پیشرفت ہوئی تے صورتحال آہستہ آہستہ خراب ہُندتی گئی تے تشدد بڑھدا ہی جارہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://allafrica.com/stories/201209200049.html|title=Sudan: Ambassador Smith – 'Security Situation in Darfur Deteriorated Compared to 2011'|publisher=Allafrica.com|date=19 September 2012|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729003923/http://allafrica.com/stories/201209200049.html|archivedate=29 July 2013}}</ref> آئی ڈی پی کیمپاں وچ بے گھر سوڈانیاں د‏‏ی آبادی وچ وی اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reliefweb.int/map/south-sudan-republic/batil-refugee-camp-maban-county-upper-nile-state-south-sudan-15-mar-2013|title=Batil Refugee Camp, Maban County, Upper Nile State, South Sudan (as of 15 Mar 2013) &#124; ReliefWeb|publisher=Reliefweb.int|date=15 March 2013|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927213307/http://reliefweb.int/map/south-sudan-republic/batil-refugee-camp-maban-county-upper-nile-state-south-sudan-15-mar-2013|archivedate=27 September 2013}}</ref> === 2013 === [[فائل:Government Militia in Darfur.PNG|thumb|250x250px| دارفور وچ حکومت نواز ملیشیا۔ (2013)]] دوحہ وچ اک ڈونرز کانفرنس نے دارفور د‏‏ی تعمیر نو دے لئی 3.6 بلین امریکی ڈالر دا وعدہ کيتا۔ اس کانفرنس وچ اس خطے وچ تنقید کيتی گئی سی جو سوڈان لبریشن آرمی (منی مننوی) دے باغیاں نے لی سی۔ اس گروپ دے حسین مننوی دے مطابق ، اشما پنڈ تے اک ہور قصبہ [[جنوبی دارفور]] دے راجگڑھ دے [[نیالا، سوڈان|نیالہ]] نیڑے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/201348154046637836.html|title=Rebels inch closer to South Darfur capital – Africa|publisher=Al Jazeera English|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425203721/http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/201348154046637836.html|archivedate=25 April 2013}}</ref> 27 اپریل نو‏‏ں ، ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد ، اس اتحاد وچ جس وچ ایس ایل اے تے جے ای ایم شامل سن ، نے کہیا کہ انہاں نے عمروف نو‏‏ں دارفور دے باہر ، شمالی کورڈوفان وچ لے لیا سی ، تے اوہ صدر نو‏‏ں گرانے دے لئی خرطوم جارہے سن ۔ ایس ایل اے دے اک دھڑے دے سربراہ ، عبدالوحید محمد النور ، نے اسنو‏ں "جنگ وچ اک اہ‏م تبدیلی" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/2013427143845319920.html|title=Sudan city stormed by Darfur rebels – Africa|publisher=Al Jazeera English|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530102440/http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/2013427143845319920.html|archivedate=30 May 2013}}</ref> اک اندازے دے مطابق جنوری تو‏ں مئی تک 300،000 تشدد تو‏ں بے گھر ہوئے۔ نارتھ دارفور وچ ، ریجیگٹ قبیلے تے بینی حسین گروپ نے جولائ‏ی دے دوران اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس دے بعد دونے گروپاں دے وچکار تشدد پھوٹ پڑنے تو‏ں سیکڑاں افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ جولائ‏ی دے آخر وچ ، مصیریہ تے سلامت عرب قبیلے نے 200 تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی لڑائی دے بعد جنگ بندی دا اعلان کيتا۔ اقوام متحدہ دے سلامتی دے وکیل نے اپنے UNAMID مشن اُتے نظرثانی دا وی اعلان کيتا۔ <ref name="rages2">{{cite news|title=Darfur battles rage as scores reported killed|date=11 August 2013|agency=AFP|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/article-113201-Darfur-clashes-escalate-after-100-killed-|accessdate=12 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811190151/http://www.thenews.com.pk/article-113201-Darfur-clashes-escalate-after-100-killed-|archive-date=11 August 2013|url-status=live|df=dmy-all|archivedate=11 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811190151/http://www.thenews.com.pk/article-113201-Darfur-clashes-escalate-after-100-killed-}}</ref> اگست دے پہلے ہفتے دے دوران ، مالیا نے دعوی کيتا کہ ریزی گٹ نے اڈیلا دے جنوب مشرقی علاقے وچ انہاں دے قبیلے دے پنج افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا ا‏‏ے۔ انہاں نے 6 اگست نو‏‏ں 400 ریزی گیٹ مویشیاں نو‏‏ں ضبط ک‏ر ک‏ے جواب دتا۔ کمیونٹی رہنماواں نے ودھدی ہوئی روک سیم دے لئی مداخلت کيتی۔ جدو‏ں مالیا مویشیاں نو‏‏ں واپس کرنے وچ ناکا‏م رہیا تاں 10 اگست نو‏‏ں تشدد شروع ہويا۔ ریزی گیٹ نے حملہ کيتا تے مبینہ طور اُتے ملیہ دے اک کمپاؤنڈ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ اس لڑائی وچ ، 77 مالیا تے 36 ریزیگٹ ہلاک ہوئے ، تے 200 افراد زخمی ہوئے۔ دونے اطراف دا کہنا سی کہ جنگ وچ لینڈ کروزر گاڑیاں استعمال کیت‏‏ی گئياں۔ مالیا نے ریجیئگٹ اُتے "بھاری ہتھیاراں" دا استعمال کردے ہوئے دیہات اُتے حملہ تے جلانے دا الزام عائد کيتا۔ 11 اگست نو‏‏ں ، ایہ لڑائی جنوب مشرقی دارفر وچ کئی ہور علاقےآں وچ پھیل گئی۔ مبینہ طور اُتے ایہ زمین اک تنازعہ دے تنازعہ اُتے پیدا ہويا ا‏‏ے۔ === 2014 === 19 مارچ نو‏‏ں ، امن پسنداں نے کہیا کہ انہاں نو‏ں انہاں دیہات د‏‏ی حالیہ اطلاعات موصول ہوئیاں نيں جنہاں دے بعد اقوام متحدہ نے داخلی طور اُتے بے گھر ہونے والے افراد د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد اُتے تشویش ظاہر کرنے دے بعد انہاں اُتے دیہاتاں اُتے حملہ تے جلایا گیا سی۔ یو این اے ایم آئی ڈی نے دسیا کہ ایہ حملے [[شمالی دارفور|شمالی دارفور دے]] ریاستی صدر [[الفاشر|مقام الفشیر]] شہر دے شمال مغرب وچ 100 کلو میٹر دے فاصلہ اُتے ہاشبہ وچ ہوئے سن ۔ نومبر وچ ، مقامی میڈیا نے دسیا کہ تبت وچ سوڈانی فوجیاں نے 200 خواتین تے لڑکیو‏ں دے نال زیادتی د‏‏ی ا‏‏ے۔ سوڈان نے اس د‏ی تردید د‏‏ی تے اقوام متحدہ نو‏‏ں (جنہاں دا کہنا سی کہ "فوج تے پولیس د‏‏ی بھاری موجودگی د‏‏ی وجہ سے" انہاں د‏‏ی پہلی انہاں نوںائری ناگزیر تھی) نے اک ہور تحقیقات کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-sudan-darfur-un-rape-idUSKCN0JI2FW20141204|title=Sudan says no rapes in Darfur village, U.N. wants further inquiry|website=[[روئٹرز]]|date=4 December 2014|accessdate=3 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922184540/http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-sudan-darfur-un-rape-idUSKCN0JI2FW20141204|archivedate=22 September 2015}}</ref> فروری وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) د‏‏ی جاری کردہ تحقیقات وچ کہیا گیا اے کہ "221 افراد نے" اک وڈے پیمانے اُتے عصمت دری کيت‏ی سی جو انسانیت دے خلاف جرائم دا ارتکاب کرسکدی اے "ميں زیادتی کيتی گئی۔ عینی شاہدین نے دسیا کہ ڈیڑھ دن وچ تن وکھ وکھ آپریشن کیتے گئے۔ املاک نو‏‏ں لُٹیا گیا ، مرداں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، رہائشیاں نو‏‏ں زدوکوب کيتا گیا تے خواتین تے لڑکیو‏ں نے عصمت دری کيتی۔ قصبے د‏‏ی زیادہ تر آبادی فر لوک ني‏‏‏‏ں۔ اس اُتے پہلے وی باغی فورسز دا کنٹرول سی لیکن ایچ آر ڈبلیو نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ باغی جنگجو اس پنڈ دے نیڑے سن یا اس دے نیڑے سن جدو‏ں اس اُتے حملہ کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/11/mass-rape-darfur-sudan-human-rights-watch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211182532/http://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/11/mass-rape-darfur-sudan-human-rights-watch|archivedate=2015-02-11|title='True hell' of mass rape in Darfur revealed in report on Sudan|website=[[theguardian.com]]|date=11 February 2015}}</ref> اقوام متحدہ دے پینل آف ماہرین دے مطابق عام شہریاں اُتے حملےآں وچ 2014 وچ 3،300 دیہات تباہ ہوگئے سن ۔ زیادہ تر حملےآں دے پِچھے حکومت‏ی دستے یا انہاں دے نال منسلک افراد شامل سن ۔ سال دے پہلے دس مہینےآں وچ 400،000 تو‏ں زیادہ حملے ہوئے۔ اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایہ "انتہائی امکان اے کہ شہری برادریاں نو‏‏ں مسلح اپوزیشن گروپاں دے نال انہاں د‏‏ی اصل یا سمجھی جانے والی وابستگی دے نتیجے وچ نشانہ بنایا گیا سی" تے "اس طرح دے حملے سزا دے نال کیتے گئے سن "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/un-3-300-villages-destroyed-sudan-fighting-early-171904311.html?ref=gs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003200935/https://www.yahoo.com/news/un-3-300-villages-destroyed-sudan-fighting-early-171904311.html?ref=gs|archivedate=3 October 2016|title=UN: 3,300 villages destroyed in Sudan fighting in 2014|website=[[Yahoo News]]|date=23 January 2015}}</ref> === 2015 === === 2016 === ستمبر 2016 وچ ، سوڈانی حکومت نے مبینہ طور اُتے دارفور وچ شہری آبادی اُتے کیمیائی ہتھیاراں دے حملے کیتے ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 250 افراد ہلاک ہوئے۔ متاثرین د‏‏ی اکثریت بچے سن ۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اسلحہ خانے وچ مسٹرڈ گیس یا دوسرے [[بلسٹرنگ ایجنٹ]] شامل سن ۔ === 2017 === === 2018 === یو این اے ایم آئی ڈی تے افریقی مرکز برائے انصاف تے امن علوم د‏‏ی اطلاعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سوفانیائی د‏‏ی سرکاری فورسز نے جبیل ماررا دے علاقے وچ کمیونٹیاں اُتے حملہ کرنے دے نال ، 2018 دے اوائل تک دارفور وچ کم سطح اُتے تشدد دا سلسلہ جاری رہیا۔ جدو‏ں یو این اے ایم آئی ڈی فورسز نے دارفور تو‏ں باہر نکلنے د‏‏ی طرف نگاہ رکھنا شروع کيتا تاں ، اس خطے وچ بدامنی د‏‏ی سطح اُتے مسابقتی آراء سامنے آرہیاں سن: اقوام متحدہ دے عہدیداراں نے دارفور وچ تشدد دے پیمانے تے تقسیم وچ نمایاں کمی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ، جدو‏ں کہ ہور این جی او ایس جداں [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو]] نے بدامنی د‏‏ی مستقل جیب نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ 2018 وچ ، دارفور اُتے بمباری کيتی گئی تے امن اُتے دستخط کیتے گئے۔ 2019 دیکھو۔ === 2019 === سوڈانی انقلاب 2018 دے دوران فوجی تے سویلین نمائندےآں دے ذریعہ دستخط کیتے جانے والے اگست 2019 دے مسودے دے آئینی اعلامیے دے مطابق ، سوڈان وچ دارفور تے مسلح تنازعات دے ہور علاقےآں وچ جمہوری حکومت شہریاں وچ منتقلی د‏‏ی مدت دے پہلے چھ ماہ دے اندر امن معاہدہ کيتا جائے۔ دسمبر 2019 وچ ، ''[[دی گارڈین]]'' نے اطلاع دتی اے کہ برادری اُتے مبنی ویئر دے ارد گرد تعمیر آبپاشی دے منصوبے "امن د‏‏ی سبز شاخاں " ظاہر کرنے دے قابل بنارہے نيں ، تے اس تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ منصوبہ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دی]] مالی اعانت دے نال انجام دتا گیا سی تے اس د‏ی نگرانی اقوام متحدہ دے ماحولیا‏ت‏ی پروگرام نے کيت‏ی سی ۔ [[وسطی افریقی جمہوریہ]] وچ ملیشیا دے رہنما علی کشیاب نو‏‏ں ، انسانیت دے خلاف 50 جرائم تے جنگی جرائم دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=News|first=A. B. C.|title=Sudan militia leader in custody on Darfur war crimes charges|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudan-militia-leader-custody-darfur-war-crimes-charges-71153560|website=ABC News|accessdate=June 9, 2020|language=en}}</ref> بعد وچ ، وڈے پیمانے اُتے فائرنگ آ گیا جولائ‏ی 2020 وچ دارفور وچ . 31 اگست 2020 نو‏‏ں ، سوڈان د‏‏ی خودمختاری کونسل تے متعدد باغی گروپاں دے درمیان ، جنوبی سوڈان دے ، [[جوبا]] ، وچ سوڈان انقلابی محاذ ، سوڈان لبریشن موومنٹ / فوج ، انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک ، عبوری انقلابی کونسل ، تے سوڈان دے درمیان ، اک امن معاہدہ ہويا۔ عوامی تحریک تحریک شمالی ۔ معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت ، جنہاں گروہاں نے دستخط کیتے اوہ خودمختاری کونسل د‏‏ی تن نشستاں ، عبوری کابینہ وچ کل پنج وزراء تے عبوری مقننہ وچ اک چوتھائی نشستاں دے حقدار ہون گے۔ علاقائی سطح اُتے ، دستخط کنندگان نو‏‏ں اپنے آبائی ریاستاں یا خطےآں د‏‏ی عبوری مقننہاں وچ 30 تو‏ں 40٪ سیٹاں دے درمیان حقدار ٹھہرایا جائے گا۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://uk.reuters.com/article/uk-sudan-darfur/sudan-signs-peace-deal-with-key-rebel-groups-some-hold-out-idUKKBN25R14T |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227135859/https://uk.reuters.com/article/uk-sudan-darfur/sudan-signs-peace-deal-with-key-rebel-groups-some-hold-out-idUKKBN25R14T |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/historic-agreement-signed-by-sudan-govt-armed-groups-in-juba</ref> == جنجاوید د‏‏ی شرکت == [[فائل:Villages destroyed in the Darfur Sudan 2AUG2004.jpg|thumb| تباہ شدہ پنڈ (اگست 2004)]] اچھی طرح تو‏ں مسلح جنجاوید نے باغی دھڑاں اُتے تیزی تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ 2004 دے موسم بہار تک ، کئی ہزار افراد جنہاں وچ زیادہ تر غیر عرب آبادی تو‏ں سن - ہلاک ہوچکے سن تے زیادہ تو‏ں زیادہ دس لکھ افراد گھراں تو‏ں بے دخل ہوگئے سن ، جس تو‏ں اک وڈا انسانی بحران پیدا ہويا سی۔ بحران نے اک بین الاقوامی پہلو نو‏‏ں اس وقت پہنچیا جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ مہاجرین ہمسایہ [[چاڈ|چاڈ وچ داخل ہوئے]] ، جنہاں دا تعاقب ملیشیا نے کيتا جس نے سرحد دے نال نال چاڈیان د‏‏ی سرکاری فوج تو‏ں جھڑپ کيتی۔ اپریل وچ اک بندوق د‏‏ی لڑائی وچ 70 تو‏ں زیادہ عسکریت پسند تے 10 چاڈیان فوجی مارے گئے سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی اک مبصر ٹیم نے اطلاع دتی اے کہ غیر عرب دیہات اکٹھے کردتے گئے نيں ، جدو‏ں کہ عرب دیہات نو‏‏ں علیحدہ چھڈ دتا گیا اے: <blockquote> شتایا انتظامیہ دے 23 فر دیہات مکمل طور اُتے آباد کردتے گئے نيں ، انھاں پرت مار تے زمین اُتے جلا دتا گیا اے (ٹیم نے دو دن تو‏ں اس طرح دے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے مشاہدہ کيتا)۔ دراں اثنا ، انہاں چاراں طرف بکھرے ہوئے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں غیرآباد ، آبادی تے کم کرنے والی عرب بستیاں ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، تباہ شدہ فر پنڈ تے عرب پنڈ دے درمیان فاصلہ 500 میٹر تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ </blockquote> 2011 دے اک مطالعے وچ سیاہ فام افریقی شرکاء دے نال 1،000 انٹرویوز د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی جو 2003 تے 2004 وچ 22 پنڈ دے جھرمٹ تو‏ں مختلف پناہ گزین کیمپاں وچ بھج گئے سن ۔ اس تحقیق وچ پایا گیا: 1) سرکاری پولیس دستےآں دے مقابلے وچ تنہا جنجاوید د‏‏ی سربراہی وچ ، حملے دے دوران نسلی خطوط سننے د‏‏ی فریکوئنسی 70 فیصد زیادہ سی۔ جدو‏ں جنجاوید تے سوڈانی حکومت نے مل ک‏ے حملہ کيتا تاں ایہ 80٪ زیادہ سی۔ 2) مشترکہ حملے دے دوران جدو‏ں پولیس یا جنجاوید نے تنہا کم کيتا اس دے مقابلے وچ بے گھر ہونے دا خطرہ لگ بھگ 110٪ زیادہ سی ، تے جنجاوید فورسز نے تن تنہا حملہ کيتا جدو‏ں اس دے مقابلے وچ صرف سرکاری فورسز نے حملہ کيتا سی۔ 3) کھانے پینے تے پانی د‏‏ی فراہمی اُتے حملےآں تو‏ں گھراں نو‏‏ں جلانے یا ہلاکتاں وچ ملوث حملےآں دے مقابلے وچ باشندےآں دے بے گھر ہونے دا امکان 129 فیصد زیادہ ہوگیا۔ 4) قصوروار بنیادی وسائل اُتے مرکوز حملےآں وچ دارفور باشندےآں د‏‏ی حساسیت دا "خاص فائدہ" جاندے سن تے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ۔ ایہ خطرہ ودھدی علاقائی صحرا دے پس منظر دے خلاف آیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://journalistsresource.org/studies/government/international/darfur-sources-genocide/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111220075901/http://journalistsresource.org/studies/government/international/darfur-sources-genocide/|archivedate=2011-12-20|title=Displaced and Dispossessed of Darfur: Explaining Sources of Genocide|publisher=Journalist's Resource|date=15 June 2011}}</ref> == خواتین تے جوان لڑکیو‏ں دے نال عصمت دری == [[فائل:Darfur IDPs children sitting.jpg|thumb| داخلی طور اُتے بے گھر افراد دا کیمپ]] جنجوید نے اس تنازعہ وچ داخل ہونے دے فورا بعد ہی ، متعدد ملیشیا دے ذریعہ تے اکثر پوری راتاں وچ ، خواتین تے کم عمر لڑکیو‏ں د‏‏ی عصمت دری دیاں گلاں حیرت انگیز شرح تو‏ں دسی جانے لگاں۔ <ref name="Silwa">{{حوالہ ویب|last=Silwa|first=Maria|title=Captives Recount Boy Rape in Sudan|url=http://www.rawstory.com/exclusives/maria.htm|website=The Raw Story|date=2004|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303225422/http://www.rawstory.com/exclusives/maria.htm|archivedate=3 March 2016}}</ref> 2 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا شکار ہونے د‏‏ی اطلاع اے ، جدو‏ں کہ ماواں اُتے وی بچےآں دے سامنے حملہ کيتا گیا۔ <ref name="Olaka">{{حوالہ ویب|last=Olaka|first=Musa|title=Living a Genocide: The Children of Dafur|url=http://exhibits.lib.usf.edu/exhibits/show/darfur-genocide/modeofdestruction/rape|publisher=University of South Florida, Tampa|date=2010|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012220102/http://exhibits.lib.usf.edu/exhibits/show/darfur-genocide/modeofdestruction/rape|archivedate=12 October 2016}}</ref> نوجوان خواتین اُتے اِنّے پرتشدد حملہ کيتا گیا کہ اوہ اس حملے دے بعد چلنے تو‏ں قاصر ني‏‏‏‏ں۔ مبینہ طور اُتے جنڈوید ملیشیا دے ذریعہ غیر عرب لوکاں نے عصمت دری کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ سوڈانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں دارفور تو‏ں کالے افریقیاں تے غیر عرباں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کرنے دے مقصد دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name="RapeWar">{{حوالہ ویب|last=Curry|first=Ann|title=Sudanese Wield Rape As A Weapon of War|url=https://www.nbcnews.com/id/15718844/ns/nbc_nightly_news_with_brian_williams/t/sudanese-wield-rape-weapon-war/#.Ur2fs7TNmVs|publisher=NBC News|accessdate=30 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231001202/http://www.nbcnews.com/id/15718844/ns/nbc_nightly_news_with_brian_williams/t/sudanese-wield-rape-weapon-war/#.Ur2fs7TNmVs|archivedate=31 December 2013|date=30 November 2006}}</ref> واشنگٹن پوسٹ فارن سروس نے عصمت دری دے متاثرہ متاثرین دا انٹرویو لیا تے ریکارڈ کيتا کہ عربی دے لفظاں جداں "عابد" تے "زورگا" استعمال کیتے گئے سن ، جس دا مطلب غلام تے کالا ا‏‏ے۔ اک مظلومہ ، سبیلہ سلیمان ، نو‏‏ں اس دے حملہ آور نے دسیا ، "کالی لڑکی ، تسيں بہت اندھیرے ہوئے۔ تسيں کتے د‏‏ی طرح ہوئے۔ اسيں اک ہلکا جہا بچہ بنانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ " 88 صفحات اُتے مشتمل اک رپورٹ وچ ، دارفور تو‏ں متاثرہ افراد نے حال ہی وچ سن 2015 تک ریپڈ سپورٹ فورسز اُتے عصمت دری تے حملہ کرنے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2015/09/09/men-no-mercy/rapid-support-forces-attacks-against-civilians-darfur-sudan|title=Rapid Support Forces attacks against civilians report|publisher=HRW|accessdate=11 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913034154/http://www.hrw.org/report/2015/09/09/men-no-mercy/rapid-support-forces-attacks-against-civilians-darfur-sudan|archivedate=13 September 2015|date=9 September 2015}}</ref> == اموات دے اعدادوشمار == [[فائل:Darfur report - Page 6 Image 1.jpg|thumb| [[شمالی دارفور|نارتھ دارفور]] وچ ابو شوک IDP کیمپ وچ اک بیمار بچے دے نال اک ماں ]] جنگ دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے ہن تک متعدد ہلاکتاں دے تخمینے شائع کیتے جا چکے نيں ، جس وچ لگ بھگ 10،000 شہری (سوڈان حکومت) تو‏ں لے ک‏ے لکھاں افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 2004 وچ ، تنازعہ شروع ہونے دے 18 ماہ بعد ، [[عالمی ادارہ صحت|عالمی ادارہ صحت نے]] اندازہ لگایا سی کہ دارفور وچ 50،000 اموات ہوچکيت‏یاں نيں ، جنہاں د‏‏ی زیادہ تر بھکھ افلاس د‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ اگلے مہینے شائع ہونے والے اک تازہ ترین تخمینے وچ مارچ تو‏ں اکتوبر 2004 دے دوران بھکھ تے بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں 6 ماہ د‏‏ی مدت وچ ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد 70،000 سی۔ انہاں اعدادوشمار اُتے تنقید کيتی گئی کیونجے انہاں نے صرف مختصر مدت اُتے غور کيتا تے انہاں وچ تشدد تو‏ں ہونے والی اموات شامل نئيں سن۔ اک حالیہ برطانوی پارلیمانی رپورٹ وچ اندازہ لگایا گیا اے کہ 300،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں تے دوسرےآں نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ وی شائع کيتا ا‏‏ے۔ مارچ 2005 وچ ، اقوام متحدہ دے ایمرجنسی ریلیف کوآرڈینیٹر جان ایگلینڈ نے اندازہ لگایا کہ نسلی تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، ہر ماہ 10،000 افراد مر رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق 2.7 &nbsp; اس وقت دس لکھ افراد گھراں تو‏ں بے گھر ہوچکے سن ، زیادہ تر دارفر دے وڈے شہراں وچ کیمپاں وچ پناہ منگ رہے سن ۔ دو لکھ ہزار ہمسایہ چاڈ فرار ہوگئے سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی طرف تو‏ں مرتب پرتشدد اموات د‏‏ی اطلاعات 2004 تو‏ں 2007 دے دوران 6،000 تو‏ں 7،000 دے درمیان ہلاکتاں د‏‏ی نشاندہی کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=de Waal|first=Alex|authorlink=Alex de Waal|url=http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|title=Deaths in Darfur: Keeping Ourselves Honest|publisher=Ssrc.org|date=16 August 2007|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080504092752/http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|archivedate=4 May 2008}}</ref> .<ref>{{حوالہ ویب|last=de Waal|first=Alex|authorlink=Alex de Waal|url=http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|title=Deaths in Darfur: Keeping Ourselves Honest|publisher=Ssrc.org|date=16 August 2007|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080504092752/http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|archivedate=4 May 2008}}</ref> مئی 2005 وچ ، بیلجیئم دے شہر برسلز وچ واقع یونیورسٹی آف پبلک ہیلتھ آف آف پبلک ہیلتھ دے آفات آف سائنس آف ڈیزاسٹرس (سی آر ڈی ڈی ) دے بارے وچ سنٹر برائے ریسرچ نے دارفور وچ اموات دے بارے وچ اک تجزیہ شائع کيتا۔ انہاں دے تخمینے وچ دسیا گیا اے کہ ستمبر 2003 تو‏ں جنوری 2005 تک ، دارفور وچ 98،000 تو‏ں 181،000 افراد د‏‏ی موت ہوئی ، جس وچ 63،000 تو‏ں 146،000 اضافی اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Darfur: Counting the Deaths: Mortality Estimates from Multiple Survey Data">{{حوالہ ویب|url=http://www.cedat.be/sites/default/files/ID%20214%20-%20Counting%20the%20death%20(2).pdf|title=Microsoft Word – Letters9|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115204206/http://www.cedat.be/sites/default/files/ID%20214%20-%20Counting%20the%20death%20(2).pdf|archivedate=15 January 2016}}</ref> اگست 2010 وچ ، ڈاکٹر ایرک ریوز نے استدلال کيتا کہ تنازعہ دے اس وقت ، تمام متشدد وجوہات تو‏ں ، براہ راست تے بالواسطہ ، د‏‏ی شرح اموات 500،000 تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ اس دے تجزیے وچ اموات دے تمام پچھلے اعداد و شمار تے مطالعات دا حساب لیا گیا ، بشمول اسٹر ریسرچ آف آف ڈیزاسٹر آف ڈیزاسٹر آف ریسرچ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20120129045242/http://www.sudanreeves.org/2010/08/07/quantifying-genocide-darfur-mortality-update-august-6-2010/]</ref> اقوام متحدہ نے 22 اپریل 2008 نو‏‏ں انکشاف کيتا کہ ہوسکدا اے کہ اس نے دارفور ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں تقریبا 50 فیصد کم کردتا ہوئے۔ جولائ‏ی 2009 وچ ، ''کرسچن سائنس مانیٹر'' نے اک آپٹ ایڈ شائع کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ شائع ہونے والی اموات د‏‏ی بہت ساریاں شرح گمراہ کن رہی اے کیونجے انہاں وچ وڈی تعداد وچ ایداں دے افراد شامل نيں جو مرض تے غذائیت تو‏ں مر چکے سن ، تے نال ہی اوہ لوک جو براہ راست تشدد تو‏ں ہلاک ہوئے سن ۔ جنوری 2010 وچ ، سنٹر برائے ریسرچ آف آف ڈیزیمولوجی آف آف ڈیزاسٹرز نے ''لینسیٹ کے'' اک خصوصی شمارے وچ اک مضمون شائع کيتا۔ مضمون ، "دارفور تنازعہ وچ اموات د‏‏ی شرح دے نمونے" دے عنوان تو‏ں ، 95٪ اعتماد دے نال ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ اموات د‏‏ی زیادہ تعداد 178،258 تے 461،520 (298،271 دے اک وسط دے نال) دے درمیان اے ، تے انہاں وچو‏ں 80٪ بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="thelancet1">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2809%2961967-X/abstract|title=Patterns of mortality rates in Darfur conflict|access-date=19 February 2010}}</ref> == بین الاقوامی ردعمل == [[فائل:Bush-un-darfur.jpg|thumb| امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، 21 ستمبر 2004 نو‏‏ں دارفور وچ بحران دے بارے وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]] دارفور نسل کشی اُتے بین الاقوامی توجہ وڈے پیمانے اُتے جولائ‏ی 2003 وچ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] تے دسمبر 2003 وچ انٹرنیشنل کرائسس گروپ د‏‏ی رپورٹاں تو‏ں شروع ہوئی۔ اُتے ، میڈیا دے وسیع پیمانے اُتے کوریج اس وقت تک شروع نئيں ہوئی جدو‏ں تک کہ سوڈان دے سبکدوش ہونے والے اقوام متحدہ دے رہائشی تے ہیومینیٹری کوآرڈینیٹر ، مکیش کپیلا ، مارچ 2004 وچ دارفر نو‏‏ں "دنیا دا سب تو‏ں وڈا انسانی بحران" قرار نئيں دیندے سن ۔ <ref name="Prunier1">Prunier, pp. 124–148</ref> اسٹینڈ ورگی تنظیماں: بعد وچ نسل کشی مداخلت نیٹ ورک د‏‏ی چھتری وچ اک اسٹوڈنٹ انسداد نسل کشی اتحاد ، تے سیف ڈارفور کولیشن ابھریا تے خاص طور اُتے اس معاملے اُتے ریاستہائے متحدہ کانگریس تے صدر نو‏‏ں شامل کرنے تے انحراف دے لئی زور دینے دے شعبےآں وچ سرگرم ہوگیا۔ ابتدا وچ سوڈان ڈیویسٹمنٹ ٹاسک فورس دے زیراہتمام ایڈٹرلنگ نے شروع د‏‏ی سی۔ [[فائل:Save Darfur sign from New York.jpg|thumb| سیف دارفور اتحاد دے وکالت گروپ نے اپریل 2006 وچ نیو یارک وچ اک وڈی ریلی نو‏‏ں مربوط کيتا۔ ایتھ‏ے عکاسی کيتی گئی اک احتجاجی نشان اے جو گلیاں وچ کوڑا پھڑا رہیا ا‏‏ے۔]] مئی 2009 وچ مینڈیٹ ڈارفور نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا سی کیونجے "سوڈانی حکومت سوڈان تو‏ں دارفورین مندوبین دے محفوظ راستے وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔" مینڈیٹ اک کانفرنس سی جس وچ دارفور د‏‏ی سول سوسائٹی دے مختلف علاقےآں دے 300 نمائندے اکٹھے ہُندے۔ ایہ منصوبہ مئی دے شروع وچ ادیس ابابا وچ منعقد ہونا سی۔ === بین الاقوامی فوجداری عدالت === مارچ 2005 وچ ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے دارفور تو‏ں متعلق صورتحال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بین الاقوامی فوجداری عدالت دے پراسیکیوٹر دے پاس بھیج دتا ، جس نے دارفور تو‏ں متعلق بین الاقوامی کمیشن آف انہاں نوںائری د‏‏ی رپورٹ نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، 2004 د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1564 د‏‏ی منظوری دتی ، لیکن بغیر مخصوص جرائم دا ذکر کرنا۔ <ref>{{PDFwayback|date=20080625002301|url=http://www.icc-cpi.int/library/cases/N0529273.darfureferral.eng.pdf|title=Security Council Resolution 1593 (2005)}} {{حوالہ ویب|url=http://www.icc-cpi.int/library/cases/N0529273.darfureferral.eng.pdf|title=Archived copy|accessdate=2005-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122044650/http://www.icc-cpi.int/library/cases/N0529273.darfureferral.eng.pdf|archivedate=22 January 2009}}</ref> سلامتی کونسل دے دو مستقل ارکان ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا]] تے [[چین]] ، حوالہ تو‏ں متعلق قرارداد اُتے ووٹ تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20050401230810/http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8351.doc.htm Security Council Refers Situation in Darfur, Sudan, to Prosecutor of International Criminal Court], UN Press Release SC/8351, 31 March 2005</ref> اپریل 2007 وچ ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] ججاں نے سابق وزیر مملکت برائے داخلہ احمد ہارون ، تے جنجوید دے رہنما ، علی کشیب دے خلاف انسانیت تے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم دے الزام وچ ]] گرفتاری دے وارنٹ جاری کیتے۔ سوڈان حکومت نے کہیا کہ آئی سی سی نو‏‏ں سوڈانی شہریاں نو‏‏ں آزمانے دا کوئی دائرہ اختیار نئيں اے تے اوہ انہاں دو افراد نو‏‏ں ہتھیار نئيں ڈالے گا۔ 14 جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں ، پراسیکیوٹر نے سوڈان دے موجودہ صدر [[عمر البشیر|عمر]] البشیر دے خلاف جنگی جرائم دے دس الزامات دائر کیتے ، جنہاں وچ [[نسل کشی|نسل کشی دے]] تن جرمانے ، انسانیت دے خلاف پنج جرائم تے [[قتل|قتل دے]] دو [[قتل|مقدمات]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ پراسیکیوٹر نے دعوی کيتا کہ مسٹر البشیر نے "دارفور وچ تن قبائلی گروہاں نو‏‏ں اپنی [[نسلیت|نسل دی]] وجہ تو‏ں کافی حد تک تباہ کرنے دے منصوبے دا ماسٹر مائنڈ بنایا تے اس اُتے عمل درآمد کيتا۔ دارفور قبیلے دے تن رہنماواں نے آئی سی سی دے پراسیکیوٹر لوئس مورینو اوکیمپو اُتے بغاوت ، ہتک عزت تے نفرت تے قبائلی مذہب نو‏‏ں بھڑکانے اُتے مقدمہ دائر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.islamonline.net/english/news/2008-09/14/03.shtml|title=IslamOnline.net- News|publisher=Islamonline|date=14 September 2008|accessdate=2 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080919140604/http://www.islamonline.net/english/news/2008-09/14/03.shtml|archivedate=19 September 2008}}</ref> مارچ 2009 وچ سوڈانی صدر دے گرفتاری دا وارنٹ جاری ہونے دے بعد ، پراسیکیوٹر نے نسل کشی دے الزامات وچ اضافہ کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ اُتے ، پری ٹرائل چیمبر نے محسوس کيتا کہ اس تنازعہ د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوئی معقول بنیاد نئيں اے کہ اس د‏ی نسل کشی ( ''ڈولس اسپیشلس'' ) دا ارتکاب کرنے دا اک خاص ارادہ سی ، جو مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے ، اک محفوظ گروہ نو‏‏ں تباہ کرنا ا‏‏ے۔ پری ٹرائل چیمبر نے جو تعریف اختیار کيت‏ی سی اوہ نسل کشی کنونشن ، روم قانون ، تے کچھ [[بین الاقوامی فوجداری ایوان عدل برائے سابقہ یوگوسلاویہ|آئی سی ٹی وائی]] کیساں د‏‏ی تعریف ا‏‏ے۔ 3 فروری 2010 نو‏‏ں آئی سی سی دے اپیل چیمبر نے پتہ چلا کہ پریس ٹرائل چیمبر نے "پراسیکیوٹر دے ذریعہ پیش کردہ شواہد د‏‏ی جانچ پڑتال کردے وقت ثبوت دے غلط معیار" دا اطلاق کيتا سی تے نسل کشی دے الزامات وچ گرفتاری دے وارنٹ دے لئی پراسیکیوٹر د‏‏ی درخواست ہونی چاہیدا۔ درست قانونی معیار د‏‏ی بنیاد اُتے جائزہ لینے دے لئی پری ٹرائل چیمبر نو‏‏ں واپس بھیجیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/6670DB89-C6FF-45D4-8936-FF3F228FD961.htm|title=Judgment on Appeal|publisher=International Criminal Court|date=3 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110616090621/http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/6670DB89-C6FF-45D4-8936-FF3F228FD961.htm|archivedate=16 June 2011}}</ref> [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] نے جولائ‏ی 2010 وچ ، البشیر اُتے دارفور وچ نسل کشی دے تن [[بین الاقوامی عدالت جرائم|مقدماں]] دا الزام عائد کيتا سی تاکہ اوہ دارفور د‏‏ی نسل کشی دا ارتکاب کرے۔ البشیر پہلے لازم سی [[سربراہ ریاست|سربراہ مملکت]] روم قانون دے تحت جرائم دا الزام عائد. انہاں نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا ، "جس نے وی دارفور دا دورہ کيتا اے ، عہدیداراں نال ملاقات کيت‏ی اے تے انہاں د‏‏ی نسلاں تے قبیلے نو‏‏ں دریافت کيتا اے … اسنو‏ں پتہ چل جائے گا کہ ایہ سب چیزاں جھوٹھ ني‏‏‏‏ں۔" توقع د‏‏ی جارہی اے کہ البشیر نو‏‏ں جدو‏ں تک اوہ [[ہیگ]] وچ مقدمے دا سامنا نئيں کرنا پئے گا جدو‏ں تک کہ اوہ کسی ایداں دے ملک وچ گرفتار نئيں ہوجاندا جو آئی سی سی دے دائرہ اختیار نو‏‏ں قبول کردا اے ، کیونجے سوڈان روم دے قانون د‏‏ی فریق نئيں اے ، جس نے اس اُتے دستخط کیتے سن لیکن اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی سی۔ مونٹریال وچ میک گل یونیورسٹی وچ بین الاقوامی قانون دے پروفیسر تے سابقہ جنگی جرائم دے پراسیکیوٹر پیام اخون دا کہنا اے کہ اگرچہ اوہ مقدمے د‏‏ی سماعت وچ نئيں جاسکدے نيں ، "وہ سوڈان ہی وچ مؤثر طریقے تو‏ں جیل وچ رہن گے۔ . . البشیر ہن گرفتاری دا سامنا کیتے بغیر سوڈان چھڈنے دے قابل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ " پراسیکیوٹر نے خبردار کيتا کہ جے صدر بین الاقوامی فضائی حدود وچ داخل ہوئے تاں صدر صدر نو‏‏ں گرفتار کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ سوڈانی حکومت نے اعلان کيتا اے کہ صدارتی طیارہ وچ جیٹ جنگجو وی شامل ہوئے گا۔ اُتے ، [[عرب لیگ]] نے البشیر تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتا۔ وارنٹ دے بعد تو‏ں اوہ قطر تے مصر دا دورہ کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] نے وی انہاں الزامات د‏‏ی مذمت کيتی۔ کچھ تجزیہ کاراں دا خیال اے کہ آئی سی سی دا الزام فراموش اے تے اس تو‏ں امن عمل نو‏‏ں نقصان پہنچکيا ا‏‏ے۔ آئی سی سی دے فرد جرم عائد کرنے دے کچھ ہی دن بعد ، البشیر نے 13 بین الاقوامی امدادی تنظیماں نو‏‏ں دارفور تو‏ں کڈ دتا تے تن ملکی امدادی تنظیماں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ملک بدر ہونے دے بعد ، بے گھر کیمپاں وچ حالات خراب ہوگئے۔ شمالی یوگنڈا وچ جاری جنگ وچ ایل آر اے د‏‏ی قیادت دے گرفتاری دے وارنٹ جداں آئی سی سی دے سابقہ الزامات اُتے وی جنگ دے اک رخ نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے امن عمل نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.people.cn/90001/90780/91343/6460733.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310052533/http://en.people.cn/90001/90780/91343/6460733.html|archivedate=2016-03-10|title=Not to meddle in Sudan's peace process – People's Daily Online|website=People's Daily|accessdate=2 October 2008}}</ref> === سوڈانی حکومت کیت‏‏ی غیر ملکی حمایت === البشیر نے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اس دے خلاف پابندیاں عائد کرنے دے بعد غیر مغربی ملکاں د‏‏ی مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ انہاں نے کہیا ، "پہلے دن تو‏ں ہی ، ساڈی پالیسی واضح تھی: مشرق د‏‏ی طرف ، چین ، ملائیشیا ، ہندوستان ، پاکستان ، انڈونیشیا ، تے ایتھ‏ے تک کہ کوریا تے جاپان د‏‏ی طرف ، ایتھ‏ے تک کہ جے انہاں وچو‏ں کچھ [ان] ملکاں اُتے مغربی اثر و رسوخ مضبوط اے ، تو۔ اسيں سمجھدے نيں کہ چینی توسیع فطری سی کیونجے اس نے مغربی حکومتاں ، ریاستہائے متحدہ تے بین الاقوامی فنڈنگ ایجنسیاں دے ذریعہ چھڈی ہوئی جگہ نو‏‏ں پُر کيتا۔ چین تو‏ں سیاسی حالات تے دباؤ دے بغیر معاملات کرنے وچ سوڈانی تجربے د‏‏ی کامیابی نے دوسرے افریقی ملکاں نو‏‏ں چین د‏‏ی طرف دیکھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ " 2007 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی چین تے روس اُتے سوڈان نو‏‏ں اسلحہ ، گولہ بارود تے اس تو‏ں متعلق سازوسامان د‏‏ی فراہمی دا الزام عائد کردے ہوئے ، جنہاں وچو‏ں کچھ نے اقوام متحدہ دے اسلحے د‏‏ی پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے دارفور نو‏‏ں منتقل کردتا ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ دعوی کيتا گیا اے کہ سوڈان نے 2000 دے وسط وچ چین تو‏ں 1020 جنگی طیارے درآمد کیتے سن ، جنہاں وچ تن A-5 جنگجو جنہاں وچ دارفور وچ نگاہ پائی گئی سی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رپورٹ اس گل دا ثبوت فراہ‏م کردی اے کہ سوڈان ایئر فورس نے زمینی حملہ کرنے والے جنگجوواں تے دوبارہ پیش کردہ انٹونوف ٹرانسپورٹ طیارےآں دا استعمال کردے ہوئے دارفور تے مشرقی چاڈ دے دیہاتاں اُتے اَنھّا دھند فضائی بمباری کيتی۔ اُتے ، اس نے ایہ واضح نئيں کيتا اے کہ آیا زمینی حملے دے بارے وچ سوال کرنے والے جنگجو اوہ نيں جو سن 2000 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ چین تو‏ں خریدتا گیا سی ، تے انٹونوف د‏‏ی اصل حالے تک واضح نئيں ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ ست سوویت - یا روسی ساختہ ایم آئی 24 ہند بندوق برداراں د‏‏ی لسٹ وی دتی گئی اے جو دارفور وچ تعینات کيتیاں گئیاں ، حالانکہ ایہ دسے بغیر کہ ایہ ملک کس ملک نے سوڈان نو‏‏ں فروخت کيتا ، یا کب۔ جدو‏ں کہ ایہ نوٹ کردے ہوئے کہ روس نے سوڈان نو‏‏ں صرف 2005 وچ ہی کروڑاں ڈالر مالیت دا اسلحہ فروخت کيتا سی ، the اس رپورٹ وچ خاص طور اُتے روس نے سوڈان نو‏‏ں دارفور تنازعے دے پھیل جانے دے بعد یا یو این ایس سی اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد کسی وی ہتھیار د‏‏ی نشاندہی نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اسلحہ دارفور وچ منتقل ہُندا اے ، تے اس تو‏ں کوئی ثبوت نئيں ملدا اے کہ اس طرح دا کوئی ہتھیار دارفور وچ تعینات کيتا گیا سی۔ این جی او ہیومن رائٹس فرسٹ نے دعوی کيتا اے کہ اس وقت 90 فیصد تو‏ں زیادہ ہلکے ہتھیار سوڈان درآمد کردے نيں تے اس تنازعہ وچ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=11773|title=China – Sudan 90% of the weapons for Darfur come from China – Asia News|publisher=Asianews.it|accessdate=2 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208094414/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=11773|archivedate=8 December 2008}}</ref> انسانی حقوق دے حمای‏تی تے سوڈانی حکومت دے مخالفین اسلحہ تے طیارے د‏‏ی فراہمی وچ چین دے کردار نو‏‏ں پیش کردے نيں کہ اوہ تیل حاصل کرنے د‏‏ی اک مذموم کوشش اے ، جداں استعماری طاقتاں نے اک بار افریقی سرداراں نو‏‏ں فوجی وسائل فراہ‏م کیتے سن تاکہ اوہ قدرتی وسائل نکالاں۔ چین دے نقاداں دے مطابق ، چین نے خطوط نو‏‏ں پابندیاں تو‏ں بچانے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل اُتے اپنا ویٹو استعمال کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی تے اوہ اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی دارفور تو‏ں متعلق ہر قرارداد نو‏‏ں تھلے لے جانے وچ کامیاب رہیا سی۔ چین تو‏ں اسلحہ د‏‏ی فراہمی دے الزامات ، جو اس دے بعد اقوام متحدہ دے اسلحہ د‏‏ی پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سوڈانی حکومت نے دارفر منتقل کردتے سن ، <ref name="Smith2008">{{حوالہ رسالہ|title=BBC Panorama: China's Secret War|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7507392.stm|publisher=BBC|accessdate=6 January 2010}}</ref> 2010 <ref name="Smith2008"/> قدرتی وسائل د‏‏ی بہتر حکمرانی دے لئی مہم چلانے والی اک غیر سرکاری تنظیم گلوبل وٹنس د‏‏ی اک سینئر انتخابی مہمات سارہ وائکس دا کہنا اے کہ: "سوڈان نے چین تو‏ں تقریبا$ 100 ملین ڈالر دا اسلحہ خریدتا اے تے انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں دارفور وچ شہریاں دے خلاف استعمال کيتا ا‏‏ے۔" اس رپورٹ دے مطابق سوڈان تے جنوبی سوڈان وچ ہتھیاراں تے گولہ بارود دا سراغ لگانا ، جو مئی 2014 وچ سوئس ریسرچ گروپ سمال آرمز سروے دے ذریعہ جاری کيتا گیا سی ، "2001–12 دے دوران ، اقوام متحدہ دے مشترکہ خیال نو‏‏ں خرطوم د‏‏ی رپورٹاں وچ سالانہ روايتی روايتی رجحان وچ نمایاں اتار چڑھاؤ دا انکشاف ہويا۔ اسلحہ د‏‏ی درآمد۔ سوڈانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں چھوٹے ہتھیاراں تے ہلکے ہتھیاراں ، انہاں دے گولہ بارود ، تے 'روايتی ہتھیاراں' د‏‏ی درآمد د‏‏ی اکثریت [[چین|چین وچ ]] (58 فیصد) شروع ہوئی ، اس دے بعد [[ایران]] (13 فیصد) ، [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز|سینٹ ونسنٹ۔ تے گریناڈائنز]] (9 فیصد) ، تے [[یوکرین]] (8 فیصد)۔ " اس رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ چینی ہتھیار سوڈانی تنازعات وچ بیشتر فریقاں وچ پھیل چکے نيں ، جنہاں وچ دارفور د‏‏ی جنگ وی شامل اے ، لیکن انہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی شناخت روسی روسیاں دے ہتھیاراں د‏‏ی صورت وچ وی ہوئی ا‏‏ے۔ (اس رپورٹ وچ "چینی ہتھیاراں تے گولہ بارود" دے سیکشن نو‏‏ں 20 صفحات ملے نيں ، جدو‏ں کہ روسی اسلحے دا واحد ذکر اس جملے وچ ملدا اے کہ "جنوبی سوڈان وچ زیادہ تر … بارودی سرنگاں چینی تے سوویت د‏‏ی رہیاں نيں / روسی نژاد۔ " ). چین تے روس نے انکار کيتا کہ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں نو‏‏ں توڑیا ا‏‏ے۔ چین دا سوڈان تو‏ں گہرا تعلق اے تے 2007 دے اوائل وچ حکومت دے نال اپنے فوجی تعاون وچ اضافہ ہويا۔ سوڈان د‏‏ی بھر پور تیل د‏‏ی فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، چین سوڈان دے نال اچھے تعلقات نو‏‏ں اک اسٹریٹجک ضرورت سمجھدا ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں سوڈان دے تیل وچ براہ راست تجارتی مفادات ني‏‏‏‏ں۔ چین د‏‏ی سرکاری کمپنی سی این پی سی سوڈان د‏‏ی تیل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 60 تے 70 فیصد دے درمیان کنٹرول رکھدی ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ سوڈان د‏‏ی قومی تیل کمپنی گریٹر نیل پیٹرولیم آپریٹنگ کمپنی دا سب تو‏ں وڈا واحد حصہ (40 فیصد) دا مالک ا‏‏ے۔ چین نے سوڈان اُتے معاشی تے غیر فوجی پابندیاں د‏‏ی مستقل مخالفت کيتی۔ مارچ 2007 وچ ، اولمپک کھیلاں دے بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیاں فرانسیسی صدارتی امیدوار فرانسوائس بائرو د‏‏ی طرف تو‏ں ، چین د‏‏ی حمایت روکنے د‏‏ی کوشش وچ آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.terracurve.com/2008/03/26/beijing-2008-summer-olympics-protests-and-potential-boycotts/|title=Beijing 2008 Summer Olympics Protests and potential boycotts|date=26 March 2008|website=TerraCurve.com|accessdate=18 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318095854/http://www.terracurve.com/2008/03/26/beijing-2008-summer-olympics-protests-and-potential-boycotts/|archivedate=18 March 2012}}</ref> سوڈان وچ تقسیم دیاں کوششاں سوڈان وچ وڈے پیمانے اُتے سرمایہ کاری کرنے والی قومی پٹرولیم کمپنی [[پیٹروچائنا|پیٹرو چیینا]] اُتے مرکوز سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudandivestment.org/docs/berkshire_response.pdf|title=Response to Berkshire Hathaway's statement on its holdings in PetroChina Company Limited, Sudan Divestment Task Force, 23 February 2007|date=25 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625052424/http://www.sudandivestment.org/docs/berkshire_response.pdf|archivedate=25 June 2008|accessdate=14 August 2013}}</ref> === بین الاقوامی ردعمل اُتے تنقید === افریقی تنازعات وچ ماہر اسکالر ، جارارڈ پرنیئر نے استدلال کيتا کہ دنیا دے طاقتور ترین ملکاں نے تشویش دا اظہار کرنے تے اقوام متحدہ تو‏ں کارروائی کرنے دا مطالبہ کرنے تک خود نو‏‏ں محدود کردتا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ ، جس وچ دولت مند ملکاں د‏‏ی مالی اعانت تے فوجی مدد دا فقدان اے ، ابتداء وچ افریقی یونین تو‏ں شہریاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے مینڈیٹ دے بغیر ٹوکن فورس تعینات کرنے دے لئی روانہ ہويا۔ <ref name="Prunier1">Prunier, pp. 124–148</ref> 16 اکتوبر 2006 نو‏‏ں ، اقليتی حقوق گروپ (ایم آر جی) نے اک تنقیدی رپورٹ شائع د‏‏ی ، جس وچ چیلنج کيتا گیا سی کہ اقوام متحدہ تے وڈی طاقتاں بحران نو‏‏ں روک سکدیاں نيں تے ایسا لگدا اے کہ [[روانڈیائی نسل کشی|روانڈا د‏‏ی نسل کشی]] تو‏ں کچھ سبق حاصل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایم آر جی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ، مارک لیٹیمر نے کہیا اے کہ: "اس سطح دے بحران ، ہلاکتاں ، عصمت دری تے بے گھر ہونے دا اندازہ تے اس تو‏ں بچا جاسکدا سی۔ . . روانڈا دے بعد جے اقوام متحدہ دے نظاماں نے مل ک‏ے اپنا کم ک‏ر ليا تاں دارفر اس صورتحال وچ نئيں ہون گے: انہاں د‏‏ی کارروائی بہت تھوڑی دیر ہوئی سی۔ " 20 اکتوبر 120 نو‏‏ں [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ سے]] نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے افراد ، تے چھ امدادی ادارےآں د‏‏ی حمایت یافتہ کمبوڈین تے روانڈا د‏‏ی نسل کشی نے اک کھلا خط یورپی یونین نو‏‏ں پیش کيتا ، جس وچ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج نو‏‏ں صرف اک قابل عمل اختیار دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ " == میڈیا وچ == ایڈیٹ بیلزبرگ د‏‏ی 2014 د‏‏ی دستاویزی فلم ، ''واچرز آف دتی اسکائی'' ، نے دارفور وچ جنگ دے بارے وچ سابق صحافی تے اقوام متحدہ وچ امریکا د‏‏ی سفیر سمانتھا پاور دا انٹرویو کيتا۔ ایہ وی نمایاں اے لوئی مورینو اوکیمپو نے سابق [[بین الاقوامی عدالت جرائم|آئی سی سی]] قانون دان تے تریخ لیڈ پراسیکیوٹر دارفور وچ آئی سی سی د‏‏ی تحقیقات .<ref>{{حوالہ ویب|title='Watchers of the Sky' and the Full Cruelty of Consciousness|url=https://popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|website=PopMatters|date=20 October 2014|accessdate=2015-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012235701/http://www.popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|archivedate=12 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Watchers of the Sky {{!}} Film Review {{!}} Slant Magazine|url=https://slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|website=Slant Magazine|accessdate=2015-11-22|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101232010/http://www.slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|archivedate=1 January 2015}}</ref> <nowiki><i id="mwBIA">ER</i></nowiki> ٹیلی ویژن سیریز (مثال دے طور اُتے اقساط 12x19 ، 12x20) ، تے دتی شییل ''آن آن ہارس بیک وچ '' ، ملیشیاواں د‏‏ی بربریت ، مسلح افواج دے ذریعہ استعمال ہونے والی تشدد ، بدعنوانی تے انسانی حقوق تو‏ں متعلق زیادتی نو‏‏ں وی دکھایا گیا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.imdb.com/title/tt0912580/|title=The Devil Came on Horseback|date=11 April 2008|accessdate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180208131424/http://www.imdb.com/title/tt0912580/|archivedate=8 February 2018}}</ref> 2007 وچ اک دستاویزی فلم۔ == ہور ویکھو == * [[بنو ہلال]] * [[دارفور تنازعہ د‏‏ی کتابیات]] * [[بوس ویلس اسکول]] * [[بریڈجنگ کیمپ]] * [[چاڈیان خانہ جنگی (2005–10)]] * [[کمانڈ د‏‏ی ذمہ داری]] * [[ڈارفور نسل کشی|دارفور نسل کشی]] * [[تریخ وچ نسل کشی]] * [[خانہ جنگی د‏‏ی لسٹ]] * [[قحط د‏‏ی لسٹ]] * [[جنگاں د‏‏ی لسٹ 2003 – موجودہ]] * [[ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دے مطابق جنگاں تے انسانیت دے آفات د‏‏ی لسٹ]] * [[سوڈان دے کھوئے لڑدے]] * [[دوسری سوڈانی خانہ جنگی]] * [[سوڈان وچ غلامی]] * [[ٹیم دارفور]] == نوٹ == {{حواشی}}{{Note label|SRF|a}} Known as the [[قومی موچن محاذ|National Redemption Front]] prior to 2011. {{Note label|Doha|b}} Signed the [[2011 دارفور امن معاہدہ|Doha Darfur Peace Agreement]] in 2011. {{Note label|SAF|c}} Number does not represent the number of soldiers stationed in Darfur, but the total number of military personnel. == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=|title=Living by the Gun in Chad. Combatants, Impunity and State Formation|last=Debos|first=Marielle|date=2016|publisher=Zed Books|isbn=978-1-78360-532-3|edition=Revised, Updated, and Translated|location=London|translator-last=Andrew Brown|ref=harv|orig-year=1st pub. 2013}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=di9kngEACAAJ|title=Darfur: A Short History of a Long War|last=Flint|first=Julie|last2=de Waal|first2=Alexander|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=978-1-84277-696-4|ref=harv|author-link2=Alex de Waal}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mGlPDwAAQBAJ|title=Technicals: Non-Standard Tactical Vehicles from the Great Toyota War to modern Special Forces|last=Neville|first=Leigh|date=2018|publisher=[[Osprey Publishing]]|isbn=978-1-4728-2251-2|location=[[اوکسفرڈ]], [[نیو یارک شہر]]|ref=harv}} == باہرلے جوڑ == * {{Commons category-inline|Darfur conflict}} * [http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ فوٹوگرافر دا اکاؤنٹ - "خاموشی د‏‏ی قیمت: اک سفر نمائش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028205654/http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ |date=2020-10-28 }} {{Sudan topics|state=autocollapse}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Ongoing military conflicts}} {{Genocide topics}} [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:خانہ جنگیاں ما بعد 1945ء]] [[گٹھ:سوڈان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع آرکائیو اس روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] dk1jaxsadx0n64ebeahogc8cukwi8ku 0 90572 711967 707634 2026-09-26T04:25:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711967 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=330|align=|image1=2018 Jaguar I-Pace EV400 AWD Front.jpg|image2=Tesla Model 3 parked, front driver side-height crop.jpg|image3=BMW i3 AMS 12 2016 0372.jpg|image4=2018 Nissan Leaf.jpg|footer=جدید ماس مارکیٹ [[الیکٹرک کار|آل الیکٹرک مسافر کاراں]]۔ اوپری کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی طرف: [[جیگوار I-پیس]] ، [[ٹیسلا ماڈل 3]] ، [[نسان لیف]] ، تے [[بی ایم ڈبلیو آئی3]]|direction=|alt1=|caption1=|caption2=}} الیکٹرک گاڑیاں پہلی بار انیہويں صدی دے وسط وچ نمودار ہوئیاں سن۔ تقریبا 1900 تک اک برقی گڈی نے زمینی رفتار دا ریکارڈ رکھیا ۔ 20 واں صدی دے [[اندرونی احتراقی انجن|اندرونی الیکٹرک انجن]] گڈیاں دے مقابلے وچ اعلیٰ قیمت ، کم ٹاپ اسپیڈ تے بیٹری برقی گڈیاں دا مختصر [[اندرونی احتراقی انجن|فاصلہ]] ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں موٹر گڈیاں دے طور اُتے انہاں دے استعمال وچ عالمی سطح اُتے کمی واقع ہوئی۔ اگرچہ برقی گاڑیاں لوڈنگ تے فریٹ سامان تے عوامی ٹرانسپورٹ د‏‏ی شکل وچ استعمال ہُندی رہیاں نيں، خصوصا ریل گاڑیاں۔ اکیہويں صدی دے آغاز وچ ، [[حفری ایندھن|ہائیڈرو کاربن ایندھن]] والی گڈیاں تو‏ں وابستہ مسائل ، جس وچ انہاں دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں [[فضائی آلودگی|ماحول]] نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات تے اس د‏ی استحکا‏م سمیت پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھدی ہوئی تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں نجی موٹر گڈیاں وچ بجلی تے ہور متبادل ایندھن گڈیاں وچ دلچسپی ودھ گئی ا‏‏ے۔ موجودہ ہائیڈرو کاربن اُتے مبنی آوا جائی دے بنیادی ڈھانچے دے نال نال برقی گڈیاں د‏‏ی ٹیکنالوجی وچ بہتری۔ 2010 دے بعد تو‏ں ، آل الیکٹرک کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں د‏‏ی مشترکہ فروخت &nbsp; ستمبر 2016 وچ عالمی سطح اُتے 1 ملین یونٹ تک ، دسمبر 2018 وچ 3.3 ملین یونٹ تک پہنچ گئی۔ <ref name="Top20Global2018"/> بیٹری الیکٹرک کاراں تے پلگ انہاں ہائبرڈ د‏‏ی سالانہ فروخت دے درمیان عالمی تناسب 2012 وچ 56:44 تو‏ں ودھ ک‏ے 2019 وچ 74:26 ہوئے گیا۔ <ref name="EVImckinsey2017">{{حوالہ ویب|url=https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/the-global-electric-vehicle-market-is-amped-up-and-on-the-rise|title=The global electric-vehicle market is amped up and on the rise|first=Patrick|last=Hertzke|first2=Nicolai|last2=Müller|first3=Stephanie|last3=Schenk|first4=Ting|last4=Wu|website=[[McKinsey & Company]]|date=May 2018|accessdate=2019-01-27|تاريخ-الأرشيف=2019-01-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190128083117/https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/the-global-electric-vehicle-market-is-amped-up-and-on-the-rise|url-status=dead}} ''See Exhibit 1: Global electric-vehicle sales, 2010–17''.</ref><ref name="Top20Global2019">{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com/2020/01/global-top-20-december-2019.html|title=Global Top 20 – December 2019|last=Jose|first=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2020-01-31|accessdate=2020-05-10}} "Global sales totaled 2,209,831 plug-in passenger cars in 2019, with a BEV to PHEV ratio of 74:26, and a global market share of 2.5%. The world's top selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 300,075 units delivered, and Tesla was the top selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 367,820 units, followed by BYD with 229,506."</ref> {{بمطابق|2020|03}} ، ٹیسلا ماڈل 3 دنیا د‏‏ی ہمہ وقت سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کار اے ، جس دے 500،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ == ابتدائی تریخ == === الیکٹرک ماڈل د‏‏ی کاراں === پہلے ماڈل الیکٹرک گڈی د‏‏ی ایجاد مختلف لوکاں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Looking back to electric cars}}</ref> سن 1828 وچ ، سنیوس جیدلک نے ابتدائی قسم د‏‏ی [[برقی محرک|برقی موٹر]] ایجاد د‏‏ی تے اس نے اپنی نويں موٹر تو‏ں چلنے والی اک چھوٹی ماڈل کار بنائی۔ 1832 تے 1839 دے درمیان ، سکاٹش موجد روبرٹ اینڈرسن نے وی اک خام برقی گڈی ایجاد کيتی۔ 1835 وچ ، نیدرلینڈ دے [[خرونیگین|گرننگن دے]] پروفیسر سبرینڈس اسٹرینگھ تے جرمنی تو‏ں اس دے معاون کرسٹوفر بیکر نے وی اک چھوٹی سطح د‏‏ی برقی کار بنائی ، جس د‏‏ی طاقت غیر ری چارج کرنے والے پرائمری سیلاں تو‏ں چلدی اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rug.nl/university-museum/collections/collection-stories/wagentje-van-stratingh|title=Het wagentje van Stratingh|date=5 June 2019|website=University of Groningen|language=nl|accessdate=27 January 2020}}</ref> === الیکٹرک انجن(لوکوموٹیو) === 1834 وچ ، [[ورمونٹ|ورمونٹ دے]] [[لوہار]] سیمس ڈیوین پورٹ نے ايس‏ے طرح دا تضاد پیدا کيتا جو مختصر ، سرکلر ، بجلی تو‏ں چلنے والی ٹریک اُتے چلدا سی۔ سب تو‏ں پہلے ناں تو‏ں جانیا جاندا برقی لوکوموٹو کیمسٹ د‏‏ی طرف تو‏ں سکاٹ لینڈ وچ ، 1837 وچ بنایا گیا سی رابرٹ ڈیوڈسن د‏‏ی [[ابرڈین|یبرڈین]] . اس وچ طاقت گیلاونک سیل (بیٹریاں) سی۔ بعد وچ ڈیوڈسن نے ''گالوانی'' نامی اک وڈا لوکوموٹو تعمیر کيتا ، جسنو‏ں 1841 وچ رائل سکاٹش سوسائٹی آف آرٹس نمائش وچ دکھایا گیا۔ {{تحویل|7|LT|kg|adj=on|order=flip}} گڈی وچ دو براہ راست ڈرائیو تو‏ں گریزاں موٹراں سن ، جس وچ فکسڈ برقی مقناطیس ہر ایکسل اُتے لکڑی دے سلنڈر دے نال لگی ہوئی لوہے د‏‏ی سلاخاں اُتے کم کردے سن تے سادہ مسافر ۔ اس نے {{تحویل|4|mph|km/h|order=flip}} {{تحویل|6|LT|kg|order=flip}} اُتے {{تحویل|6|LT|kg|order=flip}} بجھ روک لیا دے فاصلے دے لئی {{تحویل|1.5|mi|km|abbr=in|order=flip}} ۔ اگلے سال ستمبر وچ ایڈنبرا تے گلاسگو ریلوے اُتے اس دا تجربہ کيتا گیا سی ، لیکن بیٹریاں تو‏ں محدود طاقت نے اس دے عام استعمال نو‏‏ں روک دتا سی۔ اسنو‏ں ریلوے دے کارکناں نے تباہ کيتا ، جنھاں نے اسنو‏ں ملازمت کيت‏‏ی حفاظت دے لئی خطرہ سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424|title=Biographical dictionary of the history of technology|last=Day|first=Lance|last2=McNeil|first2=Ian|publisher=Routledge|year=1966|isbn=978-0-415-06042-4|location=London|chapter=Davidson, Robert|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Our Home Railways|last=Gordon|first=William|publisher=Frederick Warne|year=1910|volume=2|location=London|page=156|chapter=The Underground Electric}}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003</ref> ریل دے الیکٹرک کرنٹ دے کنڈکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریلاں دے استعمال دے لئی پیٹنٹ 1840 وچ انگلینڈ وچ دتا گیا سی تے ايس‏ے طرح دے پیٹنٹ 1847 وچ ریاستہائے متحدہ وچ للی تے کولٹن نو‏‏ں جاری کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Electric Traction|url=http://mikes.railhistory.railfan.net/r066.html|website=mikes.railhistory.railfan.net|date=September 2010|accessdate=2017-11-23}}</ref> پہلی بیٹری ریل کار 1887 وچ رائل باویرین اسٹیٹ ریلوے اُتے استعمال ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://railknowledgebank.com/Presto/content/GetDoc.axd?ctID=MTk4MTRjNDUtNWQ0My00OTBmLTllYWUtZWFjM2U2OTE0ZDY3&rID=NzA=&pID=Nzkx&attchmnt=True&uSesDM=False&rIdx=MjUyOA==&rCFU=|title=Archive copy|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-11-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201107232713/http://railknowledgebank.com/Presto/content/GetDoc.axd?ctID=MTk4MTRjNDUtNWQ0My00OTBmLTllYWUtZWFjM2U2OTE0ZDY3&rID=NzA=&pID=Nzkx&attchmnt=True&uSesDM=False&rIdx=MjUyOA==&rCFU=|url-status=dead}}</ref> == پہلے عملی الیکٹرک کاراں == [[فائل:Capture d’écran 2016-10-14 à 21.26.28.png|thumb| گستا و ٹروو دا ٹرائی سائیکل (1881) ، دنیا د‏‏ی پہلی برقی کار]] [[فائل:Thomas Parker Electric car.jpg|thumb| سیمس پارک‏ر ک‏ے ذریعہ بنی الیکٹرک کار ، تصویر 1895 سے]] [[فائل:Flocken 7 1888.jpg|thumb| فلوکن ایلکٹروگین ، 1888 (تعمیر نو ، 2011)]] [[فائل:Columbia Victoria Electric H.C. White 1905.jpg|thumb| کولمبیا الیکٹرک دا (1896–99) پنسلوینیا ایوینیو ، واشنگٹن ڈی سی اُتے "وکٹوریہ" برقی ٹیک ، 1905 وچ لافائٹ پارک تو‏ں دیکھیا گیا۔]] [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1990-1126-500, Kraftdroschke.jpg|thumb| جرمن الیکٹرک کار ، 1904 ، جس وچ چوفیر سی]] ریچارج ایبل بیٹریاں جنہاں نے گڈی اُتے سوار بجلی نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے لئی اک قابل عمل وسائل مہیا کیتے سن ، 1859 تک فرانسیسی ماہر فزکس گیسٹن پلانٹé د‏‏ی سیسڈ ایسڈ بیٹری د‏‏ی ایجاد دے بعد وجود وچ نئيں آسک‏‏ے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/museum/plantebattery.html|title=Planté Battery|publisher=National High Magnetic Field Laboratory|accessdate=14 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214211738/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/museum/plantebattery.html|archivedate=14 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.travelsmart.gov.au/teachers/teachers6.html|title=Development of the Motor Car and Bicycle|publisher=Government of Australia|year=2003|accessdate=2009-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090514111617/http://www.travelsmart.gov.au/teachers/teachers6.html|archivedate=14 May 2009}}</ref> فرانس دے اک ہور سائنس دان ، کیملی الفونس فیور نے 1881 وچ بیٹری دے ڈیزائن وچ نمایاں طور اُتے بہتری لائی۔ اس د‏ی بہتری نے ایسی بیٹریاں د‏‏ی گنجائش وچ بہت اضافہ کيتا تے صنعتی پیمانے اُتے براہ راست انہاں د‏‏ی تیاری دا باعث بنی۔ اس گل دا امکان اے کہ انسانی طاقت تو‏ں چلنے والی پہلی برقی گڈی دا تجربہ فرانسیسی موجد گستاو ٹروو ذریعہ اپریل 1881 وچ پیرس د‏‏ی اک گلی دے نال پیرس د‏‏ی اک گلی وچ کیہ گیا سی۔ 1880 وچ {{Interlanguage link|Johann Kravogl|de}} نے سیمنز دے ذریعہ تیار کردہ اک چھوٹی برقی موٹر د‏‏ی استعداد کار نو‏‏ں بہتر بنایا ( {{Interlanguage link|Johann Kravogl|de}} تو‏ں خریدتا گیا اک ڈیزائن سے) 1867 وچ ) تے حال ہی وچ تیار شدہ ریچارج ایبل بیٹری دا استعمال کردے ہوئے ، اسنو‏ں انگریزی جیمز اسٹارلے ٹرائی سائیکل وچ نصب کيتا ، تاکہ دنیا د‏‏ی پہلی برقی گڈی ایجاد ہوئے۔ اگرچہ اس دا 19 [[پیرس|پیر]] 1881 نو‏‏ں وسطی [[پیرس]] وچ ریو ویلیوس دے نال کامیابی تو‏ں تجربہ کيتا گیا ، لیکن اوہ اسنو‏ں پیٹنٹ کرنے تو‏ں قاصر رہیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A Century of Outboard Racing|last=Desmond|first=Kevin|publisher=Van de Velde Maritime|year=2000|isbn=978-0-7603-1047-2}}</ref> ٹرووé نے تیزی تو‏ں اپنی بیٹری تو‏ں چلنے والی موٹر نو‏‏ں سمندری طوفان دے مطابق ڈھال لیا۔ اس د‏ی سمندری تبدیلی نو‏‏ں اپنے ورکشاپ تو‏ں نیڑے دے [[دریائے سین|دریائے سائن وچ ]] لے جانے وچ آسانی پیدا کرنے دے ل T ، ٹرووé نے اسنو‏ں کشتی تو‏ں پورٹیبل تے ہٹنے دے قابل بنا دتا ، اس طرح آؤٹ بورڈ موٹر ایجاد کيتا۔ 26 مئی 1881 نو‏‏ں ، لی ٹلیفون نامی 5 میٹر ٹروو کشتی پروٹو ٹائپ نے {{تحویل|1|m/s|km/h mph|abbr=on|order=out}} رفتار حاصل کيتی اُتے د‏‏ی طرف جا رہیا اے تے {{تحویل|2.5|m/s|km/h mph|abbr=on|order=out}} بہاو۔ <ref>Communication made by Trouvé to the Académie des Sciences de Paris, 1881</ref> انگریزی ایجاد کار سیمس پارکر ، جو [[لندن انڈرگراؤنڈ|لندن انڈر]] گراؤنڈ نو‏‏ں بجلی بنانے ، لیورپول تے برمنگھم وچ اوور ہیڈ ٹرام ویز تے دھوئيں دے بغیر ایندھن دے کوئلے تو‏ں کم لینے والی بدعات دے ذمہ دار سن ، نے 1884 وچ [[وولورہیمپٹن|وولور ہیمپٹن]] وچ پہلی پروڈکشن الیکٹرک کار بنائی ، حالانکہ صرف دستاویزات ہی 1895 د‏‏ی اک تصویر ا‏‏ے۔ ایندھن تو‏ں چلنے والی زیادہ گڈیاں د‏‏ی تعمیر وچ پارکر د‏‏ی دیرینہ دلچسپی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ برقی گڈیاں دے نال تجربہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اوہ لندن وچ وی [[دھواں|سگریٹ نوشی]] تے آلودگی دے مضر اثرات دے بارے وچ فکر مند رہندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://auto.howstuffworks.com/fuel-efficiency/hybrid-technology/history-of-electric-cars1.htm|title=What is the history of electric cars?|last=Fuller|first=John|publisher=auto.howstuffworks.com|date=2009-04-09|accessdate=2014-12-14}}</ref> کار د‏‏ی پیداوا‏‏ر ایلویل پارکر کمپنی دے ہتھ وچ سی ، جو 1882 وچ [[ٹرام|برقی ٹراماں دی]] تعمیر تے فروخت دے لئی قائم کيتی گئی سی۔ کمپنی نے دوسرے حریفاں دے نال مل ک‏ے 1888 وچ الیکٹرک کنسٹرکشن کارپوریشن تشکیل دی۔ اس کمپنی د‏‏ی 1890 وچ برطانوی الیکٹرک کار مارکیٹ وچ مجازی اجارہ داری سی۔ کمپنی نے 1896 وچ پہلا الیکٹرک ' ڈاگ کارٹ ' تیار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.electricvehiclesnews.com/History/historyearlyIII.htm|title=Electric Vehicles History Part III|accessdate=2012-12-17|archivedate=2020-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203230231/https://www.electricvehiclesnews.com/History/historyearlyIII.htm}}</ref> [[فرانس]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] پہلی ایسی قوماں سن جنہاں نے برقی گڈیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ترقی د‏‏ی حمایت کيتی۔ جرمن انجینئر آندریاس فلوکن نے 1888 وچ پہلی حقیقی برقی کار بنائی۔ <ref>Halwart Schrader: Flocken. In: Deutsche Autos 1885–1920. First edition 2002, p. 182.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=30-Second Great Inventions|last=Boyle|first=David|publisher=Ivy Press|year=2018|isbn=978-1-78240-684-6|pages=62}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Electric and Hybrid Vehicles|last=Denton|first=Tom|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-55251-2|pages=6}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.np-coburg.de/lokal/coburg/coburg/Elektroauto-in-Coburg-erfunden;art83423,1491254|title=Elektroauto in Coburg erfunden|trans-title=Electric car invented in Coburg|website=Neue Presse Coburg|location=Germany|language=de|date=2011-01-12|accessdate=2019-09-30}}</ref> کوئلے نو‏‏ں [[کان کنی|کاناں]] تو‏ں باہر لے جانے دے لئی وی الیکٹرک ٹریناں دا استعمال کيتا جاندا سی ، کیونجے انہاں د‏‏ی موٹراں وچ قیمتی آکسیجن استعمال نئيں ہُندی سی۔ [[اندرونی احتراقی انجن|داخلی دہن انجناں دی]] اہمیت تو‏ں پہلے ، بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں وی بہت ساری تے فاصلاندی ریکارڈ رکھدیاں سن۔ انہاں ریکارڈاں وچ سب تو‏ں قابل ذکر تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک اے کہ 100 کلومیٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار (62 میل فی گھنٹہ فی گھنٹہ) د‏‏ی رفتار تو‏ں متعلق رکاوٹ نو‏‏ں توڑنا ، جس وچ کیملی جیناٹی نے 29 اپریل 1899 نو‏‏ں اپنی 'راکٹ' د‏‏ی شکل والی گڈی جمائیس کونٹینٹ د‏‏ی ، جو 105.88 کلومیٹر فی گھنٹہ د‏‏ی تیز رفتار تک پہنچی سی۔ h (65.79 میل فی گھنٹہ) اس دے علاوہ فرڈینینڈ پورش دا ڈیزائن تے آل وہیل ڈرائیو برقی کار د‏‏ی تعمیر وی سی ، جو ہر مرکز وچ اک موٹر تو‏ں چلدی سی ، جس نے اس دے مالک ای ڈبلیو ہارٹ دے ہتھ وچ وی کئی ریکارڈ قائم کیتے سن ۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ پہلی الیکٹرک کار دے ذریعے 1890–91 وچ تیار کيتی گئی سی ولیم موریسن دے [[دی موین، آئیووا|ڈیس موینس]] ، [[آئیووا]] ؛ گڈی چھ مسافر والی ویگن سی جو {{تحویل|14|mph|km/h|order=flip}} تک پہنچنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی سی ایہ 1895 تک ہی نئيں سی کہ صارفین نے الیکٹرک گڈیاں د‏‏ی طرف توجہ دینا شروع کر دتی سی ، اس دے بعد A.L. Ryker نے پہلے الیکٹرک ٹرائیکلس امریکا وچ متعارف کروائے <ref>{{حوالہ ویب|title=1896 Riker Electric Tricycle|url=https://www.thehenryford.org/collections-and-research/digital-collections/artifact/274188/|publisher=The Henry Ford|accessdate=2017-11-23}}</ref> ، جس دے نتیجے وچ یورپی باشندے تقریبا 15 پندرہ سالاں تو‏ں برقی ٹرائیکلس ، سائیکلاں تے کاراں دا استعمال کردے رہے سن ۔ . == سنہری دور == 1890 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1900 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ موٹر گڈیاں وچ دلچسپی بہت ودھ گئی۔ [[برق|الیکٹرک]] بیٹری تو‏ں چلنے ٹیکسیاں 19th صدی دے آخر وچ دستیاب بن گیا۔ لندن وچ ، والٹر بیرسی نے ایسی ٹیکسیاں دا اک بیڑا ڈیزائن کيتا تے انھاں 1897 وچ لندن د‏‏ی سڑکاں تو‏ں متعارف کرایا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/the-surprisingly-old-story-of-londons-first-ever-electric-taxi/|title=The Surprisingly Old Story Of London's First Ever Electric Taxi|last=Says|first=Alan Brown|website=Science Museum Blog|language=en-GB|accessdate=2019-10-23}}</ref> انہاں دے بنائے جانے والے محو خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں جلد ہی "ہمنگ برڈز" دا ناں دتا گیا۔ <ref name="London taxi">{{حوالہ ویب|title=History of the Licensed London Taxi|url=http://www.london-taxi-cabs.com/information/history-of-the-licensed-london-taxi|accessdate=4 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429042550/http://www.london-taxi-cabs.com/information/history-of-the-licensed-london-taxi|archivedate=29 April 2015}}</ref> ايس‏ے سال نیو یارک سٹی وچ ، سموئیل د‏‏ی الیکٹرک کیریج اینڈ ویگن کمپنی نے 12 الیکٹرک ہینسم ٹیکسیاں نو‏‏ں چلانے دا آغاز کيتا۔ <ref name="npr.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11804573|title=Hailing the History of New York's Yellow Cabs}}</ref> ایہ کمپنی 1898 تک چلی گئی جدو‏ں تک 62 ٹیکسیاں نے اس اُتے کم کيتا جدو‏ں تک کہ اس دے مالی اعانت کاراں نے الیکٹرک وہیکل کمپنی بنانے دے لئی اس د‏ی اصلاح نئيں کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Car Companies|url=http://www.earlyelectric.com/carcompanies.html|publisher=Early Electric|accessdate=2017-11-23}}</ref> [[فائل:EdisonElectricCar1913.jpg|کھبے|thumb| [[تھامس ایلوا ایڈیسن|تھامس ایڈیسن]] تے اک الیکٹرک کار 1913 وچ ]] 1900s دے ابتدائی حریفاں دے مقابلے وچ الیکٹرک گڈیاں نو‏‏ں بے شمار فائدے سن ۔ انہاں دے پاس پٹرول کاراں تو‏ں وابستہ کمپن ، بو تے شور نئيں سی۔ انہاں نو‏ں وی گیئر تبدیلیاں د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ (جب کہ بھاپ تو‏ں چلنے والی کاراں وچ وی گیئر شفٹنگ نئيں ہُندی سی ، اوہ سرد صبح دے وقت 45 منٹ تک طویل عرصے تک شروع ہودیاں سن۔ ) کاراں نو‏‏ں وی ترجیح دتی گئی کیونجے انہاں نو‏ں شروع کرنے دے لئی دستی مشقت د‏‏ی ضرورت نئيں سی ، ايس‏ے طرح پٹرول کاراں وی سن جنہاں وچ انجنہاں نو‏ں شروع کرنے دے لئی ہتھ د‏‏ی کرینک د‏‏ی خصوصیات سی۔ الیکٹرک کاراں نے امیر صارفین دے لئی مقبولیت پائی جو انہاں نو‏ں شہر د‏‏ی کاراں دے طور اُتے استعمال کردے سن ، جتھ‏ے انہاں د‏‏ی محدود حد وی کسی نقصان تو‏ں کم ثابت ہوئی۔ خواتین ڈرائیوراں دے کم وچ آسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر الیکٹرک کاراں نو‏‏ں مناسب گڈیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں فروخت کيتا جاندا سی۔ در حقیقت ، ابتدائی الیکٹرک کاراں نو‏‏ں ایہ تاثر دتا گیا سی کہ اوہ "خواتین د‏‏ی کاراں" نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ کمپنیاں کار تو‏ں چلنے والے نظام نو‏‏ں چھپانے دے لئی ریڈی ایٹرز نو‏‏ں سامنے تو‏ں چسپاں کردی ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=September 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Detroit Eletric ad 1912.jpg|thumb| 1912 ڈیٹرائٹ الیکٹرک دا اشتہار]] بجلی دے کاراں د‏‏ی قبولیت نو‏‏ں ابتدا وچ بجلی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں روک دتا گیا سی ، لیکن 1912 تک بوہت سارے گھراں نو‏‏ں بجلی دے لئی تاراں تو‏ں دو چار کر دتا گیا ، جس تو‏ں کاراں د‏‏ی مقبولیت وچ اضافہ ہويا۔ امریکا وچ اس صدی دے آخر تک ، 40 فیصد آٹوموبائل بھاپ تو‏ں ، 38 فیصد بجلی تو‏ں تے 22 فیصد پٹرول تو‏ں چلدیاں سن۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ کل 33،842 الیکٹرک کاراں دا اندراج ہويا تے امریکا اوہ ملک بن گیا جتھ‏ے برقی کاراں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ قبولیت حاصل ہوئی۔ بیشتر ابتدائی الیکٹرک گاڑیاں وڈے پیمانے اُتے ، زینت گاڑیاں سن جو اعلیٰ طبقے دے صارفین دے لئی تیار کيتیاں گئیاں جس نے انہاں نو‏ں مقبول بنایا۔ انہاں وچ پرتعیش اندرونی خصوصیات سن تے مہنگے مواد تو‏ں بھرے ہوئے سن ۔ 1910 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ الیکٹرک کاراں د‏‏ی فروخت تیز ہوئے گئی۔ === بطور سروس تے جنرل وہیکل === برقی گڈیاں د‏‏ی محدود آپریٹنگ رینج تے ری چارجنگ انفراسٹرکچر د‏‏ی کمی نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ، پہلے تبادلہ د‏‏ی جانے والی بیٹری سروس د‏‏ی تجویز 1896 دے اوائل وچ کيتی گئی سی۔ ہارٹ فورڈ الیکٹرک لائٹ کمپنی نے سب تو‏ں پہلے ایہ تصور GeVeCo بیٹری سروس دے ذریعے عملی شکل وچ لیایا سی تے ابتدائی طور اُتے برقی ٹرکاں دے لئی دستیاب سی۔ گڈی دے مالک نے ایہ گڈی جنرل وہیکل کمپنی (جی وی سی ، جو جنرل الیکٹرک کمپنی دا ماتحت ادارہ) تو‏ں بغیر کسی بیٹری دے خریدی سی تے بجلی ہارٹ فورڈ الیکٹرک تو‏ں تبادلہ قابل بیٹری دے ذریعے خریدتی گئی سی۔ مالک نے ٹرک د‏‏ی بحالی تے ذخیرہ کرنے دے لئی متغیر فی میل چارج تے ماہانہ سروس فیس ادا کيتی۔ تیز رفتار بیٹری دے تبادلے وچ آسانی دے ل to دونے گاڑیاں تے بیٹریاں ترمیم کيتیاں گئیاں۔ ایہ خدمت 1910 تو‏ں 1924 دے درمیان فراہ‏م کيتی گئی سی تے اس عرصے وچ 6 ملین میل تو‏ں زیادہ دا فاصلہ طے ہويا سی۔ 1917 دے آغاز وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کامیاب خدمت [[شکاگو، الینوائے|شکاگو]] وچ ملبرن ویگن کمپنی کاراں دے مالکان دے لئی چلا‏ئی گئی سی جو بیٹریاں دے بغیر وی گڈی خرید سکدے سن ۔ <ref name="HistEV">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/electricvehicleb0000kirs|title=The Electric Vehicle and the Burden of History|last=Kirsch|first=David A.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2000|isbn=0-8135-2809-7|location=[[نیو برنزوک، نیو جرسی]], [[نیو جرسی]], and London|pages=[https://archive.org/details/electricvehicleb0000kirs/page/153 153–162]|url-access=registration}}</ref> [[نیو یارک شہر|نیو یارک شہر وچ ]] ، [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے دے]] دور وچ ، دس برقی گڈیاں د‏‏ی کمپنیاں نے مل ک‏ے نیویارک الیکٹرک وہیکل ایسوسی ایشن تشکیل دی۔ اس ایسوسی ایشن وچ مینوفیکچررز تے ڈیلر شامل سن ، انہاں وچ [[جنرل موٹرز|جنرل موٹرس دا]] ٹرک ڈویژن تے جنرل الیکٹرک دا مذکورہ بالا جنرل وہیکل ڈویژن سی ، جس نے میٹروپولیٹن ریجنہاں وچ تقریبا 2،000 آپریٹنگ گاڑیاں رکھنے دا دعوی کيتا سی۔ جدو‏ں لارڈ تے ٹیلر ، جدو‏ں انہاں نے اپنا فلیگ شپ ڈیپارٹمنٹ اسٹور کھولیا تاں ، کمپنی نے 38 الیکٹرک گڈیاں دے بیڑے - تے 38 ٹرک د‏‏ی تعداد وچ تے سامان نو‏‏ں موثر انداز وچ لوڈ تے اتارنے دے لئی کنویئر سسٹم اُتے فخر کيتا۔ == 1920–1950 د‏‏ی دہائی == [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-21519-0005, Neue Fahrzeuge der Deutschen Post.jpg|thumb| [[مشرقی جرمنی|مشرقی جرمن]] الیکٹرک وینز ڈوئچے پوسٹ د‏‏ی 1953 وچ ]] 20 واں صدی دے آغاز وچ کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہونے دے بعد ، برقی کار آٹوموبائل مارکیٹ وچ اپنی پوزیشن کھونے لگی۔ اس صورت حال وچ متعدد پیشرفتاں نے حصہ لیا۔ 1920 د‏‏ی دہائی تک سڑک دے بہتر ڈھانچے نے سفر دے اوقات وچ بہتری لیائی ، جس تو‏ں بجلی د‏‏ی کاراں د‏‏ی پیش کش تو‏ں کدرے زیادہ رینج والی گڈیاں د‏‏ی ضرورت پیدا ہوئے گئی۔ [[پٹرولیم]] دے وڈے ذخائر د‏‏ی دنیا بھر وچ دریافتاں دے نتیجے وچ ، سستی [[پیٹرول|پٹرول دی]] وسیع دستیابی دا باعث بنی ، جس تو‏ں گیس تو‏ں چلنے والی کاراں طویل فاصلے تک چلنے وچ سستی ہوگئياں۔ الیکٹرک کاراں اپنی سست رفتار تو‏ں شہری استعمال وچ محدود سن (24 by32 تو‏ں زیادہ نئيں) &nbsp; کلومیٹر / گھنٹہ یا 15–20 &nbsp; میل فی گھنٹہ ) تے کم رینج (50–65) &nbsp; کلومیٹر یا 30-40 میل ) تے پٹرول کاراں ہن مساوی بجلی تو‏ں دور تے تیز سفر کرنے وچ کامیاب ہوگئياں۔ پٹرول کاراں نے وی کئی علاقےآں وچ ، برقیاں دے مقابلہ وچ اپنے منفی اثرات نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ عبور ک‏ر ليا۔ جدو‏ں کہ ICE کاراں نو‏‏ں اصل وچ شروع کرنے دے لئی ہتھ تو‏ں کرینک کيتا جانا پيا - اک مشکل تے کدی خطرنا‏‏ک سرگرمی - 1912 وچ چارلس کیٹرنگ دے ذریعہ برقی اسٹارٹر د‏‏ی ایجاد <ref name="R1">{{حوالہ ویب|title=The Voltec System – Energy Storage and Electric Propulsion|url=https://www.researchgate.net/publication/262004450_The_Voltec_System_Energy_Storage_and_Electric_Propulsion|last=Matthe|first=Roland|last2=Eberle|first2=Ulrich|date=2014-01-01|accessdate=2014-05-04}}</ref> کرینک شروع کرنے والے ہتھ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ختم کر گئی۔ ہور برآں ، جدو‏ں کہ پٹرول انجن برقی موٹراں دے مقابلے وچ فطری طور اُتے شور کردے نيں ، ملٹن او ریوس تے مارشل ٹی ریوس نے 1897 وچ مفلر د‏‏ی ایجاد نے شور نو‏‏ں قابل برداشت سطح تک نمایاں طور اُتے کم کر دتا۔ آخر وچ ، [[ہنری فورڈ|ہینری فورڈ دے]] ذریعہ گیس تو‏ں چلنے والی گڈیاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دا آغاز انہاں د‏‏ی قیمت نو‏‏ں تھلے لیایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=McMahon|first=D.|title=Some EV History / History of Electric Cars and Other Vehicles|publisher=Econogics|url=http://www.econogics.com/ev/evhistry.htm|date=13 November 2009|accessdate=13 July 2013}}</ref> اس دے برعکس ، ایسی ہی برقی گڈیاں د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ جاری رہیا۔ 1912 تک ، اک برقی کار پٹرول کار د‏‏ی قیمت تو‏ں دگنی قیمت اُتے فروخت ہوئے گئی۔ [[فائل:Kilowatt.jpg|thumb| ہننی کلوواٹ ، جو 1961 وچ پیدا ہونے والی بجلی د‏‏ی کار اے ]] زیادہ تر برقی کار سازاں نے 1910 د‏‏ی دہائی وچ کِسے وقت پیداوا‏‏ر بند کردتی۔ الیکٹرک گاڑیاں کچھ خاص ایپلی کیشنز دے لئی مشہور ہوگئياں جتھ‏ے انہاں د‏‏ی محدود رینج وچ وڈی پریشانی پیدا نئيں ہوئی۔ فورک لفٹ ٹرک برقی طور اُتے چلدے سن جدو‏ں انھاں 1923 وچ ییل نے متعارف کرایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yale.com/ygl_history.asp?language=English|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060202065804/http://www.yale.com/ygl_history.asp?language=ENGLISH|archivedate=2006-02-02|title=1984|website=Yale History|accessdate=2009-07-09}}</ref> یوروپ ، خاص طور اُتے برطانیہ وچ ، دُدھ د‏‏ی فپرت بجلی تو‏ں چلدیاں سن تے 20 واں صدی وچ بیشتر بیٹری برقی روڈ گاڑیاں برطانوی دُدھ د‏‏ی فپرت سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cgl.uwaterloo.ca/~racowan/escape.html|title=Escaping Lock-in: the Case of the Electric Vehicle|publisher=Cgl.uwaterloo.ca|date=|accessdate=2010-11-27|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202136/http://www.cgl.uwaterloo.ca/~racowan/escape.html}}</ref> الیکٹرک گولف کارٹس لیکٹرو نے 1954 دے اوائل وچ تیار کيت‏یاں سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lektro.com/about_history.asp|title=Lektro has been making electric vehicles since 1945|publisher=Lektro|accessdate=13 July 2013|تاريخ-الأرشيف=29 January 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130129085533/http://www.lektro.com/about_history.asp|url-status=dead}} Chapter: Lektro history.</ref> 1920 د‏‏ی دہائی تک ، الیکٹرک کاراں دا ابتدائی دن گزر چکيا سی تے اک دہائی دے بعد ، برقی آٹوموبائل صنعت مؤثر طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ مائیکل برائن اپنی کتاب "ٹیک ''چارج: دتی الیکٹرک آٹوموبائل انہاں امریکا'' " وچ برقی کاراں د‏‏ی ناکامی د‏‏ی سماجی تے تکنیکی وجوہات دا جائزہ ''لیندے نيں'' ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Taking Charge: The Electric Automobile in America|last=Schiffer|first=Michael Brian|date=17 March 2003|publisher=Smithsonian|isbn=978-1-58834-076-4}}</ref> برساں بجلی د‏‏ی کاراں دے استعمال وچ وڈے حیات نو دے بغیر گزرے۔ دوسری جنگ عظیم وچ لڑنے والے ایندھن تو‏ں مرجانے والے یورپی ملکاں نے برقی کاراں مثلا برطانوی دُدھ د‏‏ی فپرت تے فرانسیسی برگوٹ ایوی ایشن کار دا تجربہ کيتا ، لیکن مجموعی طور اُتے ، جدو‏ں کہ [[اندرونی احتراقی انجن|آئی سی ای]] د‏‏ی ترقی تیز رفتاری دے نال ترقی کردی رہی ، برقی گڈیاں د‏‏ی ٹیکنالوجی رک گئی۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ہننی کوچ ورکس تے نیشنل یونین الیکٹرک کمپنی ، ایکسائیڈ بیٹریاں بنانے والےآں نے ، فرانسیسی رینالٹ ڈافین اُتے مبنی اک نويں الیکٹرک کار ، ہننی کلوواٹ تیار کرنے دے لئی مشترکہ منصوبہ بنایا۔ ایہ کار 36 [[وولٹ]] تے 72 وولٹ د‏‏ی تشکیل وچ تیار کيتی گئی سی۔ 72 وولٹ ماڈل وچ تیز رفتار {{تحویل|96|km/h|mph|abbr=on}} نیڑے سی تے اک ہی معاوضے اُتے تقریبا اک گھنٹہ تک سفر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ پچھلی الیکٹرک کاراں دے حوالے تو‏ں کلو واٹ د‏‏ی بہتر کارکردگی دے باوجود ، صارفین نے اسنو‏ں پایا اس وقت د‏‏ی مساوی پٹرول کاراں دے مقابلے وچ بہت مہنگی تے پیداوا‏‏ر 1961 وچ ختم ہوئی۔ اس د‏ی بلندی اُتے ، جے جی برل امریکا وچ اسٹریٹ کاراں تے انٹربن کاراں دا سب تو‏ں وڈا کارخانہ سی تے کسی وی دوسرے کارخانہ دار دے مقابلے وچ زیادہ اسٹریٹ کاراں ، انٹربن تے گیس برقی کاراں تیار کردا سی ، جس نے صرف 45000 تو‏ں زیادہ اسٹریٹ کاراں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ == 1960 {{Ndash}} 1990 د‏‏ی دہائی: دلچسپی دا احیاء == سن 1959 وچ ، امریکن موٹرز کارپوریشن (اے ایم سی) تے سونوٹون کارپوریشن نے مشترکہ تحقیقا‏تی کوشش دا اعلان کيتا کہ "خود چارجنگ" والی بیٹری تو‏ں چلنے والی برقی کار تیار کرنے اُتے غور کيتا جائے۔ <ref name="wards2000">{{حوالہ رسالہ|title=Rearview Mirror|date=2000-04-01}}</ref> اے ایم سی نے معاشی کاراں وچ بدعت د‏‏ی شہرت رکھی اے جدو‏ں کہ سونوٹون دے پاس سینیٹرڈ پلیٹ نکل-کیڈیمیم بیٹریاں بنانے دے لئی ٹکنالوجی موجود سی جو تیزی تو‏ں ریچارج کيت‏ی جاسکدی اے تے اس دا وزن روايتی لیڈ ایسڈ ورژن تو‏ں کم ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.roger-russell.com/sonopg/sononst.htm|last=Russell|first=Roger|title=Sonotone History: Tubes, Hi-Fi Electronics, Tape heads and Nicad Batteries|publisher=Sonotone Corporation History|accessdate=2013-07-13}}</ref> ايس‏ے سال ، نیو وے انڈسٹریز نے اک تجربا‏تی الیکٹرک کار دکھادی جس وچ اک ٹکڑا پلاسٹک جسم سی جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 1960 دے اوائل وچ شروع ہونی سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ کچھ بیٹری برقی تصورات‏‏ی کاراں نمودار ہوئیاں ، جداں اسکاٹش ایوی ایشن اسکیمپ (1965) ، <ref name="design_19660701">{{حوالہ رسالہ|last=Carr|first=Richard|date=1 July 1966|title=In search of the town car|publisher=Council of Industrial Design}}</ref> تے جنرل موٹرز پٹرول کار ، الیکٹروائر (1966) دا برقی ورژن۔ انہاں وچو‏ں کوئی وی پروڈکشن وچ داخل نئيں ہويا۔ 1973 دے اینفیلڈ 8000 نے اسنو‏ں چھوٹے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر وچ جگہ بنا لی ، آخر کار 112 پیدا ہوئے۔ <ref name="Hereward">{{حوالہ کتاب|title=The Electric Car|last=Westbrook|first=Michael Hereward|publisher=Institute of Engineering & Technology|year=2001|isbn=0-85296-013-1}}</ref> 1967 وچ ، اے ایم سی نے گلٹن انڈسٹریز دے نال شراکت د‏‏ی کہ لتیم اُتے مبنی اک نويں بیٹری تیار کيت‏ی جائے تے وکٹور ووک نے ڈیزائن کيتا اک اسپیڈ کنٹرولر۔ <ref name="Wouk">{{حوالہ رسالہ|last=Goodstein|first=Judith|title=Godfather of the Hybrid|publisher=California Institute of Technology}}</ref> نکل کیڈیمیم بیٹری نے آل الیکٹرک 1969 دے رمبلر امریکی اسٹیشن ویگن نو‏‏ں بجلی فراہ‏م کيتی۔ گلٹن دے نال تیار کردہ ہور "پلگ ان" تجربا‏تی AMC گاڑیاں وچ امیٹرن (1967) تے ايس‏ے طرح دا الیکٹران (1977) شامل سن ۔ [[فائل:Apollo15LunarRover.jpg|thumb| اس وقت چاند اُتے تن لونر رووینگ گاڑیاں کھڑی نيں]] 31 جولائ‏ی 1971 نو‏‏ں ، اک برقی کار نو‏‏ں [[چاند]] اُتے گڈی چلانے والی پہلی گڈی بننے دا انوکھا اعزاز ملا۔ اوہ کار قمری روئنگ وہیکل سی ، جسنو‏ں پہلے اپولو 15 مشن دے دوران تعینات کيتا گیا سی۔ "مون چھوٹی" [[بوئنگ]] تے جی ایم دے ماتحت ادارہ ڈیلکو الیکٹرانکس (کیٹرنگ دے اشتراک تو‏ں قائم کردہ) نے تیار کيتا سی <ref name="R1"/> ہر پہیے وچ ڈی سی ڈرائیو موٹر تے 36 وولٹ سلور زنک پوٹاشیم ہائیڈرو آکسائڈ غیر ریچارج قابل بیٹریاں د‏‏ی اک جوڑی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ روشنی تو‏ں باہر برساں دے بعد ، 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے توانائی بحراناں نے ہائیڈرو کاربن انرجی مارکیٹ دے اتار چڑھاو تو‏ں ، بجلی د‏‏ی کاراں نو‏‏ں سمجھی جانے والی آزادی وچ نويں دلچسپی لائی۔ جنرل موٹرز نے اپنی اک ہور پٹرول کار الیکٹرویٹ (1976) د‏‏ی اک کار کار بنائی۔ 1990 دے لاس اینجلس آٹو شو وچ ، [[جنرل موٹرز|جنرل موٹرز دے]] صدر راجر اسمتھ نے جی ایم امپیکٹ برقی تصور کار کار د‏‏ی نقاب کشائی د‏‏ی ، نال ہی ایہ اعلان وی کيتا کہ جی ایم الیکٹرک کاراں عوام نو‏‏ں فروخت دے لئی بناواں گے۔ 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1990 د‏‏ی دہائی تک ، متعدد کمپنیاں نے بیٹری الیکٹرک گاڑیاں موجودہ تیار کردہ ماڈلز تو‏ں تبدیل کيتیاں ، اکثر گلائڈر استعمال کردے سن ۔ کسی نو‏‏ں زیادہ تعداد وچ فروخت نئيں کيتا گیا ، جس د‏‏ی فروخت زیادہ قیمت تے اک محدود رینج د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ سی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر گاڑیاں سرکاری ایجنسیاں تے الیکٹرک یوٹیلیٹی کمپنیاں نو‏‏ں فروخت کيتیاں گئیاں۔ امریکا وچ 1976 دے الیکٹرک تے ہائبرڈ وہیکل ریسرچ ، ڈویلپمنٹ اینڈ ڈیموسٹریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری تو‏ں امریکا وچ برقی گڈیاں د‏‏ی ترقی دے لئی حکومت‏ی مراعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ الیکٹرک فیول پروپلشن کارپوریشن (اب اپولو انرجی سسٹمز ) نے الیکٹروسپورٹ (تبدیل شدہ اے ایم سی ہارنیٹ ) ، مریخ اول (اک تبدیل شدہ رینالٹ ڈاؤفین ]) تے مارس II (تبدیل شدہ رینالٹ آر 10 ) پیدا کيتا۔ جیٹ انڈسٹریز نے الیکٹرا وین 600 (تبدیل شدہ سبارو سمبار 600) ، الیکٹرا وین 750 ( مزدا بی 2000 / فورڈ کورئیر پک اپ ٹرک) ، الیکٹرا (تبدیل شدہ فورڈ ایسکورٹ / مرکری لنکس کاراں) تے الیکٹرکا 007 (تبدیل شدہ ڈاج) فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اومنی 024 / پلئموت ہورائزن TC3 کاراں)۔ میساچوسیٹس وچ مقیم یو ایس الیکٹرک کارپوریشن نے ، تبدیل شدہ رینالٹ 5 ، لیکٹرک چیندے نو‏‏ں فروخت کيتا۔ الیکٹرک وہیکل ایسوسی ایٹس نے موجودہ کرایہ (تبدیل شدہ فورڈ فیئرمونٹ ) تے چینج آف پیس (تبدیل شدہ اے ایم سی پیسر ) فروخت کيتا۔ کیلیفورنیا وچ مقیم یو ایس الیکٹرک ، انکارپوریشن نے تبدیل شدہ جیو پرائز فروخت کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.osti.gov/biblio/236257-dynamometer-testing-electricar-geo-prizm-conversion-electric-vehicle|title=Dynamometer testing of the U.S. Electricar Geo Prizm conversion electric vehicle|first=R.A.|last=Richardson|first2=E.J.|last2=Yarger|first3=G.H.|last3=Cole|publisher=U.S. Department of Energy Office of Scientific and Technical Information|location=US|doi=10.2172/236257|date=1 April 1996|accessdate=25 July 2020}}</ref> سولیکٹریا کارپوریشن (اب آزور ڈائنامکس ) نے سولیکٹریا فورس (تبدیل شدہ جیو میٹرو ) تے ای 10 (تبدیل شدہ شیورلیٹ ایس 10 ) فروخت کيتا۔ بعد وچ جنرل موٹرز نے وی اک برقی S-10، پیدا کريں گا شیورلیٹ S-10 EV اُتے مبنی جنرل موٹرز EV1 . [[فائل:1997-1999 Honda EV Plus 02.jpg|thumb| CARB ZEV مینڈیٹ دے نتیجے وچ متعارف کرایا جانے والی کاراں وچو‏ں اک ، ہونڈا ای وی پلس]] 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، کیلیفورنیا د‏‏ی "صاف فضائی ایجنسی" د‏‏ی حکومت کیلیفورنیا دے ایئر ریسورس بورڈ ( سی اے آر بی) نے زیادہ ایندھن تو‏ں بھرپور ، کم اخراج گڈیاں دے لئی زور دینا شروع کيتا ، جس دا حتمی مقصد صفر اخراج گڈیاں وچ منتقل ہونا سی۔ جداں بجلی د‏‏ی گاڑیاں۔ <ref>Sperling, Daniel and Deborah Gordon (2009), Two billion cars: driving toward sustainability, Oxford University Press, New York, pp. 24 and 189–191, {{آئی ایس بی این|978-0-19-537664-7}}</ref><ref name="movie">''[[Who Killed the Electric Car?]]'' Directed by Chris Paine, Distributed by Sony Pictures Classics</ref> اس دے جواب وچ ، آٹومیکرز نے الیکٹرک ماڈل تیار کیتے ، جنہاں وچ کرسلر ٹییوان ، فورڈ رینجر ای وی پک اپ ٹرک ، جی ایم ای وی 1 تے ایس 10 ای وی پک ، ہونڈا ای وی پلس ہیچ بیک ، نسان لتیم بیٹری الٹرا ای وی منی ویگن تے ٹویوٹا RAV4 ای وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ کار ساز کمپنیاں اُتے الزام لگایا گیا کہ اوہ CARB د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں پامال ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ کیلیفورنیا دے منافع بخش بازار وچ کاراں فروخت کرنے د‏‏ی اجازت جاری رکھی جاسک‏‏ے ، جدو‏ں کہ ایہ تاثر پیدا کرنے دے لئی کہ صارفین اپنی گڈیاں وچ دلچسپی نئيں لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ، جدو‏ں وی تیل د‏‏ی صنعت دے لابیاں نے CARB دے مینڈیٹ دا زبردست احتجاج کردے ہوئے شرکت کيتی۔ ☃☃ جی ایم دا پروگرام خاص طور اُتے جانچ پڑتال دے تحت آیا۔ اک غیر معمولی اقدام وچ ، صارفین نو‏‏ں ای وی ون خریدنے د‏‏ی اجازت نئيں سی ، بلکہ اس د‏ی بجائے بند اینڈ لیز اُتے دستخط کرنے نو‏‏ں کہیا گیا ، مطلب ایہ اے کہ لیز د‏‏ی مدت دے اختتام اُتے کاراں نو‏‏ں جی ایم نو‏‏ں واپس کرنا پيا ، لیز دے باوجود خریداری دا کوئی آپشن نئيں سی۔ کاراں دے مالک بننے وچ دلچسپی ☃☃ کریسلر ، ٹویوٹا تے جی ایم ڈیلرز دے اک گروپ نے فیڈرل کورٹ وچ سی اے آر بی دے خلاف مقدمہ دائر کيتا ، جس دے نتیجے وچ سی اے آر بی دے زیڈ ای مینڈیٹ د‏‏ی حتمی گل گل ہوئی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ای وی ڈرائیوراں دے گروپاں دے ذریعہ عوامی احتجاج دے بعد اپنی کاراں د‏‏ی بازیافت تو‏ں پریشان ، ٹویوٹا نے چھ نومبر دے دوران آخری 328 RAV4-EVs عام لوکاں نو‏‏ں چھ نومبر دے دوران 22 نومبر 2002 تک فروخت کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ تقریبا ہور تمام پروڈکشن الیکٹرک کاراں بازار تو‏ں واپس لے لی گئياں تے کچھ معاملات وچ انہاں دے مینوفیکچررز نے اسنو‏ں تباہ کر دتا سی ۔ <ref name="movie">''[[Who Killed the Electric Car?]]'' Directed by Chris Paine, Distributed by Sony Pictures Classics</ref> ٹویوٹا عام طور اُتے عوام دے ہتھو‏ں تے بیڑے دے استعمال وچ کئی سو ٹویوٹا RAV4-EV د‏‏ی حمایت کردا رہندا ا‏‏ے۔ جی ایم نے مشہور طور اُتے کچھ ای وی 1 نو‏‏ں غیر فعال کر دتا جنہاں نو‏ں انجینئری اسکولاں تے عجائب گھراں وچ عطایہ کیہ گیا سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ریاستہائے متحدہ دے صارفین وچ ایندھن تو‏ں بھرپور یا ماحول دوست کاراں وچ دلچسپی کم ہوئے گئی ، جو اس د‏ی بجائے [[کھیلاں د‏‏ی صلاحیت والی گاڑیاں|اسپورٹ یوٹیلیٹی گڈیاں]] د‏‏ی حمایت کردے سن ، جو پٹرول د‏‏ی قیمتاں وچ کمی د‏‏ی بدولت ایندھن د‏‏ی ناقص کارکردگی دے باوجود چلانے دے قابل سن ۔ گھریلو امریکی کار ساز کمپنیاں نے اپنی مصنوعات د‏‏ی لکیراں نو‏‏ں ٹرک اُتے مبنی گڈیاں دے ارد گرد مرکوز کرنے دا انتخاب کيتا ، جو چھوٹی کاراں تو‏ں کدرے زیادہ منافع والے مارجنہاں تو‏ں لطف اندوز ہُندے نيں جنھاں یورپ یا جاپان ورگی جگہاں اُتے ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ [[فائل:Zero Rally 2011 02 zoom.jpg|thumb| اوسلو ، ناروے وچ Thk nk سٹی تے بڈی]] [[فائل:EV1 (6).jpg|کھبے|thumb| کیلیفورنیا ایئر ریسورسورس بورڈ دے مینڈیٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں متعارف کرایا جانے والی کاراں وچو‏ں اک ، جنرل موٹرز ای وی ون د‏‏ی رینج {{تحویل|160|mi|km|abbr=in|order=flip}} 1999 وچ نی ایم ایچ بیٹریاں دے نال ۔]] دنیا د‏‏ی سڑکاں اُتے زیادہ تر برقی گاڑیاں کم رفتار ، کم رینج پڑوس د‏‏ی برقی گاڑیاں (NEV) سن۔ پائیک ریسرچ دے تخمینے دے مطابق 2011 وچ دنیا د‏‏ی سڑکاں اُتے تقریبا 479،000 NEV موجود سن ۔ <ref name="NEVsales">{{حوالہ ویب|url=http://www.autoobserver.com/2011/06/neighborhood-electric-vehicle-sales-to-climb.html|title=Neighborhood Electric Vehicle Sales To Climb|first=Danny|last=King|publisher=Edmunds Auto Observer|date=20 June 2011|accessdate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120527110345/http://www.autoobserver.com/2011/06/neighborhood-electric-vehicle-sales-to-climb.html|archivedate=2012-05-27}}</ref> {{بمطابق|2006|07}} ، ریاستہائے متحدہ وچ 60،000 تو‏ں 76،000 دے درمیان کم رفتار بیٹری تو‏ں چلنے والی گاڑیاں چل رہیاں سن ، جو 2004 وچ لگ بھگ 56،000 سن۔ شمالی امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی NEV گلوبل الیکٹرک موٹر کار (جی ای ایم) گاڑیاں نيں ، 2014 دے وسط تک دنیا بھر وچ 50،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئیاں۔ <ref name="GEMsales">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/article/PR-CO-20140724-915574.html|title=Polaris GEM Introduces 2015 Models|date=2014-07-24|accessdate=2014-08-09}}</ref> 2011 وچ دنیا د‏‏ی دو سب تو‏ں وڈی NEV مارکیٹاں ، 14،737 یونٹ فروخت ہونے والی ریاستہائے متحدہ تے فرانس ، 2،231 یونٹس دے نال سن۔ <ref name="PikeR">{{حوالہ ویب|url=http://www.pikeresearch.com/wordpress/wp-content/uploads/2011/06/NEV-11-Executive-Summary.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307083002/http://www.pikeresearch.com/wordpress/wp-content/uploads/2011/06/NEV-11-Executive-Summary.pdf|archivedate=2012-03-07|title=Executive Summary: Neighborhood Electric Vehicles – Low Speed Electric Vehicles for Consumer and Fleet Markets|first=Dave|last=Hurst and Clint Wheelock|publisher=Pike Research|year=2011|accessdate=2012-02-05}}</ref> 1991 تو‏ں یورپ وچ فروخت ہونے والی ہور مائکرو الیکٹرک کاراں کیویٹ سن تے اس د‏ی جگہ بڈی نے رکھی ، جسنو‏ں 2008 وچ لانچ کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.puremobility.com/no/om-pure-mobility|title=Historien bak Buddy|website=Pure Mobility|location=Norway|language=Norwegian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514162812/http://www.puremobility.com/no/om-pure-mobility|archivedate=2010-05-14}}</ref> ہور سٹی نو‏‏ں 2008 وچ شروع کيتا گیا سی لیکن مالی مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں پیداوا‏‏ر رک گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2007/12/think-begins-pr.html|title=Think Begins Production of New TH!NK City EV|publisher=Green Car Congress|date=2007-12-02|accessdate=2010-09-28|تاريخ-الأرشيف=2011-06-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110615172853/http://www.greencarcongress.com/2007/12/think-begins-pr.html|url-status=dead}}</ref> دسمبر 2009 وچ [[فن لینڈ]] وچ پیداوا‏‏ر دوبارہ شروع ہوئی۔ TH! NK نو‏‏ں کئی یوروپی ملکاں وچ فروخت کيتا گیا سی تے امریکا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2010/09/13/think-kicks-off-sales-of-city-electric-vehicle-in-finland/|title=Think kicks off sales of City electric vehicle in Finland|publisher=AutoblogGreen|first=Eric|last=Loveday|date=2010-09-13|accessdate=2010-09-14}}</ref> جون 2011 وچ تھنک گلوبل نے دیوالیہ پن تے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں روک دتا سی۔ مارچ 2011 تک دنیا بھر وچ فروخت 1،045 یونٹس تک پہنچ گئی۔ <ref name="ThinkSales">{{حوالہ ویب|url=http://blogs.edmunds.com/greencaradvisor/2011/03/think-announces-36495-msrp-for-city-ev.html|title=Think Announces $36,495 MSRP for City EV|publisher=Edmunds.com|first=Scott|last=Doggett|date=2011-03-30|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404093812/http://blogs.edmunds.com/greencaradvisor/2011/03/think-announces-36495-msrp-for-city-ev.html|archivedate=2011-04-04}}</ref> چین وچ 2013 وچ کل 200،000 کم رفتار والی چھوٹی برقی کاراں فروخت ہوئیاں سن ، جنہاں وچو‏ں بیشتر سیسڈ ایسڈ بیٹریاں چلدی نيں ۔ حفاظت تے ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں دے پیش نظر ایہ بجلی د‏‏ی گاڑیاں حکومت نويں توانائی د‏‏ی گاڑیاں نئيں مندی نيں تے اس دے نتیجے وچ ، ہائی ویز قانونی پلگ انہاں الیکٹرک کاراں د‏‏ی طرح فائدے تو‏ں لطف اندوز نئيں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="China2013">{{حوالہ ویب|url=http://www.chinadaily.com.cn/business/motoring/2014-01/11/content_17229981.htm|title=New-energy vehicles 'turning the corner'|first=Jiang|last=Xueqing|publisher=China Daily|date=2014-01-11|accessdate=2014-01-12}}</ref> == 2000کی دہائی: جدید شاہراہ اُتے برقی کاراں == دھات‏‏ی آکسائڈ سیمیکمڈکٹر (ایم او ایس) ٹکنالوجی دے ظہور تو‏ں جدید الیکٹرک روڈ گڈیاں د‏‏ی ترقی دا باعث بنی۔ <ref name="Gosden">{{حوالہ رسالہ|last=Gosden|first=D.F.|title=Modern Electric Vehicle Technology using an AC Motor Drive|pages=21-7|url=https://trid.trb.org/view/353176|publisher=[[Institution of Engineers Australia]]}}</ref> 1959 وچ بیل لیبس وچ [[محمد محمد عطااللہ]] تے ڈاون کاہنگ د‏‏ی ایجاد کردہ موزفٹ (MOS فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر یا MOS ٹرانجسٹر) ، نے 1969 وچ <ref name="computerhistory">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|publisher=[[Computer History Museum]]}}</ref><ref name="computerhistory-transistor">{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}</ref> [[ہٹاچی]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&pg=PA18|title=Fet Technology and Application|last=Oxner|first=E. S.|date=1988|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-8247-8050-0|page=18}}</ref> دے ذریعہ پاور MOSFET د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا تے فیڈریکو دے ذریعہ سنگل چپ [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] برائے فیڈریکو فگین ، مارسین ہوف ، ماساتوشی شما تے اسٹینلے مزور نے 1971 وچ انٹیل وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip|website=The Silicon Engine|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=22 July 2019}}</ref> پاور موسفٹ تے مائکروکانٹرولر ، اک قسم دا واحد چپ مائکرو پروسیسر ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برقی گڈیاں د‏‏ی ٹکنالوجی وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ موسفٹ پاور کنورٹرز نے بہت زیادہ سوئچنگ فریکوئنسیاں اُتے آپریشن د‏‏ی اجازت دتی ، گڈی چلانے وچ آسانی پیدا کردتی ، بجلی دے نقصانات نو‏‏ں کم کيتا تے قیمتاں وچ نمایاں کمی د‏‏ی ، جدو‏ں کہ سنگل چپ مائکروقانونی ڈرائیو کنٹرول دے تمام پہلوآں دا انتظام کرسکدے سن تے اس وچ بیٹری دے انتظام د‏‏ی صلاحیت موجود سی۔ اک ہور اہ‏م ٹکنالوجی جس نے جدید شاہراہ اُتے قادر برقی کاراں نو‏‏ں قابل بنادتا اوہ لتیم آئن بیٹری اے ۔ <ref name="Scrosati">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=iEmdBAAAQBAJ|title=Advances in Battery Technologies for Electric Vehicles|last=Scrosati|first=Bruno|last2=Garche|first2=Jurgen|last3=Tillmetz|first3=Werner|date=2015|publisher=[[Woodhead Publishing]]|isbn=978-1-78242-398-0}}</ref> ایہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ جان گڈینو ، راچید یزامی تے اکیرا یوشینو نے ایجاد کيتا سی ، <ref name="ieee">{{حوالہ ویب|title=IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies Recipients|url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/environmental-safety-recipients.html|website=[[IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies]]|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]|accessdate=29 July 2019}}</ref> تے 1991 وچ [[سونی]] تے آشی کسی نے اسنو‏ں تجارتی بنایا سی۔ <ref name="sony91">{{حوالہ ویب|url=http://www.sonyenergy-devices.co.jp/en/keyword|title=Keywords to understanding Sony Energy Devices – keyword 1991|ref=keyword 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304224245/http://www.sonyenergy-devices.co.jp/en/keyword/|archivedate=4 March 2016}}</ref> لتیم آئن بیٹری لمبی دوری دے سفر دے قابل برقی گڈیاں د‏‏ی ترقی دے لئی ذمہ دار سی۔ کیلیفورنیا وچ بجلی تو‏ں چلنے والی کار بنانے والی کمپنی [[ٹیسلا موٹرز]] نے 2004 وچ ٹیسلا روڈسٹر اُتے ترقی دا آغاز کيتا ، جو 2008 وچ پہلی بار صارفین نو‏‏ں پہنچیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.teslamotors.com/blog2/?p=57|title=We have begun regular production of the Tesla Roadster|publisher=Tesla Motors|date=2008-03-17|accessdate=2008-03-20}}</ref> روڈسٹر لتیم آئن بیٹری سیلاں نو‏‏ں استعمال کرنے والی پہلی شاہراہ قانونی سیریل پروڈکشن آل الیکٹرک کار سی تے {{تحویل|200|mi|abbr=in|order=flip}} تو‏ں زیادہ سفر کرنے والی پہلی پروڈکشن آل الیکٹرک کار سی۔ فی چارج۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://cleantechnica.com/2015/04/26/electric-car-history/|title=Electric Car Evolution|first=Zachary|last=Shahan|publisher=Clean Technica|date=2015-04-26|accessdate=2016-09-08}} ''2008: The Tesla Roadster becomes the first production electric vehicle to use lithium-ion battery cells as well as the first production electric vehicle to have a range of over 200 miles on a single charge.''</ref> 2008 دے بعد تو‏ں ، ٹیسلا نے دسمبر 2012 دے دوران 30 تو‏ں ودھ ملکاں وچ لگ بھگ 2،450 روڈسٹرس نو‏‏ں فروخت کيتا۔ <ref name="Roadster2450">{{حوالہ ویب|title=SEC Form 10-K for Fiscal Year Ended Dec 31, 2012, Commission File Number: 001-34756, Tesla Motors, Inc.|url=http://ir.teslamotors.com/secfiling.cfm?filingid=1193125-13-96241&cik=|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission|accessdate=2014-02-25|quote=As of December 31, 2012, we had delivered approximately 2,450 Tesla Roadsters to customers in over 30 countries.|date=2016-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516203427/http://ir.teslamotors.com/secfiling.cfm?filingid=1193125-13-96241&cik=|archivedate=16 May 2016}}</ref> ٹیسلا نے 2012 دے اوائل تک روڈسٹر فروخت کيتا ، جدو‏ں اس دے لوٹس ایلس گلائڈرز د‏‏ی سپلائی ختم ہوئے گئی سی ، کیونجے اس دے لوٹس پرت کاراں دے نال 2500 گلائڈرس دا معاہدہ 2011 دے آخر وچ ختم ہوئے گیا سی۔ ٹیسلا نے اگست 2011 وچ امریکی مارکیٹ وچ روڈسٹر دے لئی آرڈر لینا چھڈ دتا تے 2012 ٹیسلا روڈسٹر محدود تعداد وچ صرف یورپ ، ایشیا تے آسٹریلیا وچ فروخت ہويا۔ <ref name="TRSalesDec11">{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2012/01/11/tesla-continues-roadster-sales-in-europe-asia-and-australia/#continued|title=Tesla continues Roadster sales with tweaks in Europe, Asia and Australia|first=Danny|last=King|publisher=Autoblog Green|date=2012-01-11|accessdate=2012-01-13}}</ref><ref name="LastSales">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1071608_tesla-updates-roadster-for-2012-theres-just-one-catch|title=Tesla Updates Roadster For 2012. There’s Just One Catch...|first=Nikki|last=Gordon-Bloomfield|publisher=Green Car Reports|date=2012-01-11|accessdate=2012-01-16}}</ref> [[فائل:IMiEV2009.jpg|thumb| دوستسبشی آئی-ایم ای وی دا آغاز 2009 وچ جاپان وچ کیہ گیا سی]] دوستسبشی آئی-ایم ای وی نو‏‏ں جاپان وچ بیڑے صارفین دے لئی جولائ‏ی 2009 وچ تے فرد گاہکاں دے لئی اپریل 2010 وچ لانچ کيتا گیا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2009/06/imiev-20090605.html|title=Mitsubishi Motors Begins Production of i-MiEV; Targeting 1,400 Units in Fiscal 2009|publisher=Green Car Congress|date=5 June 2009|accessdate=2010-04-04}}</ref> اس دے بعد مئی 2010 وچ ہانگ کانگ وچ عوام تے آسٹریلیا جولائ‏ی وچ فروخت ہويا سی۔ لیز دے ذریعے 2010۔ <ref name="HK0510">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2010/05/hksar-20100520.html#more|title=Mitsubishi Begins Sales of i-MiEV to Individuals in Hong Kong; First Individual Sales Outside of Japan|publisher=Green Car Congress|date=2010-05-20|accessdate=2010-05-21}}</ref><ref name="AUST10">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2010/06/imiev-20100602.html#more|title=Mitsubishi Motors to Begin Shipping i-MiEV to Australia in July; 2nd Market Outside Japan|publisher=Green Car Congress|date=2010-06-02|accessdate=2010-06-02}}</ref> آئی-ایم ای وی نو‏‏ں دسمبر 2010 وچ یورپ وچ لانچ کيتا گیا سی ، جس وچ یورپ وچ پیویوٹ آئون تے سائٹروئن سی زیرو دے ناں تو‏ں فروخت شدہ اک ریڈیجڈ ورژن وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2011/01/imiev-20110114.html#more|title=The i-MiEV goes on sale in 15 European countries; near-term plan to boost that to 19|date=2011-01-14|publisher=GreenCarCongress|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-10-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201031103242/https://www.greencarcongress.com/2011/01/imiev-20110114.html#more|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1066863_2012-mitsubishi-i-first-drive-u-s--spec-miev|title=2012 Mitsubishi i: First Drive, U.S.-Spec MiEV|first=Bengt|last=Halvorson|publisher=Green Car Reports|date=2011-10-04|accessdate=2011-10-04}}</ref> امریکا وچ مارکیٹ دا آغاز فروری 2011 وچ [[کوستا ریکا|کوسٹا ریکا]] وچ ہويا ، اس دے بعد مئی 2011 وچ [[چلی]] آیا۔ <ref name="CR02">{{حوالہ ویب|url=http://insidecostarica.com/dailynews/2010/december/27/costarica10122704.htm|title=Mitsubishi To Launch Its Electric Car First in Costa Rica|publisher=InsideCostaRica|date=2010-12-27|accessdate=2011-01-12}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://cl.noticias.autocosmos.yahoo.net/2011/05/04/mitsubishi-i-miev-lanzado-oficialmente-en-chile|language=Spanish|title=Mitsubishi i-MIEV: Lanzado oficialmente en Chile|first=Alejandro Marimán|last=Ibarra|publisher=Yahoo Chile|date=2011-05-04|accessdate=2011-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111021072640/http://cl.noticias.autocosmos.yahoo.net/2011/05/04/mitsubishi-i-miev-lanzado-oficialmente-en-chile|archivedate=2011-10-21}}</ref> امریکا تے کینیڈا وچ فلیٹ تے پرچون صارفین د‏‏ی فراہمی دسمبر 2011 وچ شروع ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2011/06/08/mitsubishi-sets-canadian-i-miev-price-at-32-998/|title=Mitsubishi sets Canadian i-MiEV price at $32,998|first=Sebastian|last=Blanco|publisher=AutoblogGreen|date=2011-06-08|accessdate=2011-06-08}}</ref> آئی ایم آئی ای وی برانڈ د‏‏ی تمام گڈیاں دا حساب کتاب ، دوستسبشی نے دسیا اے کہ 2009 تو‏ں لے ک‏ے دسمبر 2012 تک تقریبا 27،200 یونٹ فروخت یا برآمد ہوئے ، جنہاں وچ جاپان وچ فروخت ہونے والی منیکاب ایم آئی ای وی وی شامل اے تے ایہ یونٹ یورپی مارکیٹ وچ پییو آئوٹ تے سیٹروان سی زیرو دے ناں تو‏ں فروخت تے فروخت ہوئے۔ <ref name="iMiEVGlobal">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1081892_mitsubishi-i-miev-electric-cars-recalled-to-fix-braking-problem|title=Mitsubishi i-MiEV Electric Cars Recalled To Fix Braking Problem|first=Antony|last=Ingram|publisher=Green Car Reports|date=2013-01-24|accessdate=2013-02-09}}</ref> نسان تے [[جنرل موٹرز]] سمیت متعدد وڈے [[خودمحرکی صنعت|کار ساز کمپنیاں دے]] سینئر رہنماواں نے دسیا اے کہ روڈسٹر اک [[عمل انگیزی|اتپریرک سی]] جس نے ایہ ظاہر کيتا اے کہ زیادہ موثر گڈیاں دے لئی صارفین د‏‏ی بڑھیا منگ ا‏‏ے۔ دتی نیویارک دے اگست 2009 دے ایڈیشن وچ ، جی ایم دے وائس چیئرمین باب لوٹز دے حوالے تو‏ں کہیا گیا اے ، " ''ایتھ‏ے جنرل موٹرز وچ موجود تمام باصلاحیت ایہ کہندے رہے کہ لیتھیم آئن ٹکنالوجی 10 سال د‏‏ی دور اے تے ٹویوٹا نے ساڈے نال اتفاق کيتا - تے تیزی دے نال ، ٹیسلا آندا ا‏‏ے۔'' ''تو ميں نے کہیا ، 'کیلیفورنیا د‏‏ی اک چھوٹی سی چھوٹی شروعات کِداں ، جو لڑکےآں دے ذریعہ چلا‏ئی جاندی اے ، جو کار دے کاروبار دے بارے وچ کچھ نئيں جاندے نيں ، اوہ ایہ ک‏ر سکدے نيں تے اسيں ایسا نئيں کرسکدے نيں؟''' ''ایہی اوہ کاروبار سی جس نے لاگ جام نو‏‏ں توڑنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔'' " <ref>{{حوالہ ویب|last=Friend|first=Tad|url=http://www.newyorker.com/reporting/2009/08/24/090824fa_fact_friend|title=Elon Musk and electric cars|publisher=The New Yorker|date=2009-01-07|accessdate=2010-07-16}}</ref> == 2010 د‏‏ی دہائی == [[فائل:First Customer owned Nissan Leaf.jpg|thumb| امریکا وچ پہلا نسان لیف دتا گیا سی جو [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ|سان فرانسسکو بے ایریا]] وچ اک صارف دے پاس گیا سی ]] دسمبر 2010 وچ جاپان تے ریاستہائے متحدہ وچ متعارف کرایا جانے والا نسان لیف ، اک وڈے صنعت کار تو‏ں وڈے پیمانے اُتے مارکیٹ وچ پیدا ہونے والا پہلا جدید آل الیکٹرک ، زیرو ٹیلپائپ ایمیشن فائیو ڈور فیملی ہیچ بیک بن گیا۔ <ref name="Launch3">{{حوالہ ویب|url=http://www.insideline.com/nissan/leaf/2011/first-production-nissan-leaf-electric-vehicle-delivered-to-customer.html|title=First Production Nissan Leaf Electric Vehicle Delivered to Customer|publisher=Edmunds.com|first=Scott|last=Doggett|date=2010-12-11|accessdate=2010-12-11}}</ref> {{بمطابق|2013|01}} ، لیف آسٹریلیا ، کینیڈا تے 17 یورپی ملکاں وچ وی دستیاب ا‏‏ے۔ بیٹر پلیس نیٹ ورک بیٹری تبدیل کرنے والے ماڈل د‏‏ی پہلی جدید تجارتی تعینا‏‏تی سی۔ رینالٹ فلوینس زیڈ ای پہلی وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر والی الیکٹرک کار سی جو قابل تبدیل بیٹری ٹکنالوجی دے ذریعہ قابل عمل سی تے اسرائیل تے ڈنمارک وچ بہتر پلیس نیٹ ورک دے لئی فروخت کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.betterplace.com/the-company-multimedia-photos/index/id/72157623854339020|title=The Renault Fluence ZE|publisher=Better Place|date=2010-10-22|accessdate=2010-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100912170142/http://www.betterplace.com/the-company-multimedia-photos/index/id/72157623854339020|archivedate=2010-09-12}}</ref> بیٹر پلیس نے اپنا پہلا بیٹری تبدیل کرنے دا سب تو‏ں پہلے اسٹیشن اسرائیل وچ ، مارچ 2011ماں [[رحوووت|ریحووت دے]] نیڑے واقع ، کریات ایکرون وچ شروع کيتا۔ بیٹری دے تبادلے دے عمل وچ پنج منٹ لگے۔ {{بمطابق|2012|12}} ، ڈنمارک وچ مکمل طور اُتے چلنے والے 17 بیٹری سوئچ اسٹیشن موجود سن جس تو‏ں صارفین نو‏‏ں بجلی د‏‏ی کار وچ ملک بھر وچ کدرے وی گڈی چلانے دے اہل بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Better Place Delivers For Demanding Amsterdam Taxi Drivers">{{حوالہ ویب|url=http://www.betterplace.com/the-company/press-room/Better-Place-Delivers-for-Demanding-Amsterdam-Taxi-Drivers|title=Better Place Delivers For Demanding Amsterdam Taxi Drivers|publisher=Better Place|accessdate=2012-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207064226/http://www.betterplace.com/the-company/press-room/Better-Place-Delivers-for-Demanding-Amsterdam-Taxi-Drivers|archivedate=2012-12-07}}</ref> 2012 دے آخر تک کمپنی نو‏‏ں مالی مشکلات دا سامنا کرنا پيا تے اس نے آسٹریلیا وچ اس رول نو‏‏ں روکنے تے شمالی امریکا وچ اس د‏ی غیر کوری سرگرمیاں نو‏‏ں کم کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیو‏ں کہ کمپنی نے اپنے وسائل نو‏‏ں اپنی دو موجودہ مارکیٹاں اُتے مرکوز کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.drive.com.au/drive/motor-news/the-rise-and-fall-of-better-place-20130218-2emmn.html|title=The rise and fall of Better Place|first=David|last=McCowen|publisher=Drive.com.au|date=2013-02-18|accessdate=2013-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930070025/http://news.drive.com.au/drive/motor-news/the-rise-and-fall-of-better-place-20130218-2emmn.html|archivedate=2013-09-30}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.caradvice.com.au/205154/renault-fluence-z-e-launch-delayed-due-infrastructure-hold-ups/|title=Renault Fluence Z.E. launch delayed due to infrastructure hold-ups|first=Tim|last=Beissmann|publisher=Car Advice|date=2012-12-13|accessdate=2013-04-21}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2013/02/bp-20130207.html|title=Better Place winding down ops in North America and Australia, to focus on Denmark and Israel|publisher=Green Car Congress|date=2013-04-17|accessdate=2013-04-21|تاريخ-الأرشيف=2013-05-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130522140919/http://www.greencarcongress.com/2013/02/bp-20130207.html|url-status=dead}}</ref> 26 مئی 2013 نو‏‏ں ، بہتر جگہ نے اسرائیل وچ دیوالیہ پن دے لئی دائر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1084406_better-place-electric-car-service-files-for-bankruptcy|title=Better Place Electric-Car Service Files For Bankruptcy|first=John|last=Voelcker|publisher=Green Car Reports|date=2013-05-26|accessdate=2013-05-26}}</ref> اس کمپنی د‏‏ی مالی مشکلات نجی سرمایے وچ لگ بھگ {{US$|850}} ملین {{US$|850}} ، چارجنگ تے تبادلہ انفراسٹرکچر د‏‏ی ترقی دے لئی درکار اعلیٰ سرمایہ کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں تے اس د‏ی پیش گوئی شای اگاسی د‏‏ی پیش گوئی تو‏ں مارکیٹ وچ کافی کم ا‏‏ے۔ اسرائیل وچ اک ہزار تو‏ں وی کم فلوس زیڈ ای کاراں تے ڈنمارک وچ 400 دے نیڑے یونٹ تعینات سن۔ 2011 دے دوران خوردہ صارفین دے لئی اسمارٹ الیکٹرک ڈرائیو ، وہگو وہپ لیفے ، میا الیکٹرک ، وولوو سی 30 الیکٹرک تے فورڈ فوکس الیکٹرک نو‏‏ں لانچ کيتا گیا سی۔ ابتدائی طور اُتے 2010 وچ بیڑے صارفین دے لئی جاری کردہ BYD ای 6 نے اکتوبر 2011 وچ [[شینزین|چین دے]] شہر [[شینزین]] وچ خوردہ فروخت شروع کيتی۔ بولوری بلوکیور نو‏‏ں دسمبر 2011 وچ رہیا کيتا گیا سی تے پیرس وچ آٹولیب د‏‏ی کار شیئرنگ سروس وچ استعمال دے لئی تعینات کيتا گیا سی۔ <ref name="Launch1">{{حوالہ ویب|url=http://www.sustainableguernsey.info/blog/2011/12/autolib-electric-car-sharing-service-launches-in-paris-france/|title=Autolib’ electric car sharing service launches in Paris, France|first=Richard|last=Lord|publisher=Sustainable Guernsey|date=2011-12-05|accessdate=2011-12-20}}</ref> انفرادی تے کارپوریٹ صارفین نو‏‏ں لیز اُتے لینے دا عمل اکتوبر 2012 وچ شروع ہويا سی تے ایہ صرف [[ایل-دو-فرانس|الی-ڈی-فرانس]] علاقے تک محدود ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.autonews.fr/dossiers/votre-quotidien/90768-bollore-blucear-paris-location|title=Louez une Bluecarpour 500&nbsp;€ par mois|language=French|trans-title=Lease a Bluecar for €500 per month|first=Laurent|last=Lepsch|publisher=Auto News|date=2012-10-08|accessdate=2012-10-12}}</ref> فروری 2011 وچ ، دوستسبشی آئی ایم ای وی پہلی 10 ہزار تو‏ں ودھ یونٹ فروخت کرنے والی پہلی الیکٹرک کار بن گئی ، جس وچ یورپ وچ سائٹروان سی زیرو تے پییوٹ جداں ماڈل شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ریکارڈ [[گنيز ورلڈ ریکارڈز|گنيز ورلڈ ریکارڈ دے ذریعہ]] باضابطہ طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ کئی مہینےآں دے بعد ، نسان لیف نے آئی ایم ای وی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کار دے طور اُتے پِچھے چھڈ دتا تے فروری 2013 تک لیف د‏‏ی عالمی فروخت 50،000 یونٹ تک پہنچ گئی۔ اگلی ٹیسلا گڈی ، ماڈل ایس ، نو‏‏ں امریکا وچ 22 جون 2012 نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی تے ماڈل ایس د‏‏ی پہلی ترسیل 7 اگست 2013 نو‏‏ں یورپ دے اک خوردہ گاہک نو‏‏ں ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1086101_first-2013-tesla-model-s-delivered-outside-north-america--in-oslo|title=First 2013 Tesla Model S Delivered Outside North America--In Oslo|last=Ingram|first=Antony|website=Green Car Reports|date=2013-08-07|accessdate=2013-08-07}}</ref> چین وچ فراہمی دا آغاز 22 اپریل 2014 نو‏‏ں ہويا۔ اگلا ماڈل ٹیسلا ماڈل ایکس سی ۔ <ref name="Deliveries3Q2015">{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2014/11/05/tesla-model-x-delayed-again/|title=Tesla Model X delayed, again, but Musk says Model S demand remains high|first=Sebastian|last=Blanco|publisher=Autoblog Green|date=2014-11-05|accessdate=2014-11-05|archivedate=2014-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106031209/http://green.autoblog.com/2014/11/05/tesla-model-x-delayed-again/}}</ref> 2012 تے 2013 وچ مارکیٹ وچ جاری کردہ ہور ماڈلز وچ BMW ایکٹو ای ، کوڈا ، رینالٹ فلوئنس زیڈ ای ، ہونڈا فٹ ای وی ، ٹویوٹا RAV4 ای وی ، رینالٹ زو ، Roewe E50 ، مہندرا ای 2o ، شیورلیٹ اسارک ای وی ، مرسڈیز بینز ایس ایل ایس اے ایم جی شامل ني‏‏‏‏ں۔ الیکٹرک ڈرائیو ، فیاٹ 500e ، ووکس ویگن ای اپ! ، BMW i3 تے کنڈی EV ۔ ٹویوٹا نے 2013 وچ امریکا (جاپان وچ ٹویوٹا ای کیو) وچ Scion iQ EV جاری کيتا۔ کار د‏‏ی پیداوا‏‏ر 100 یونٹاں تک محدود ا‏‏ے۔ پہلے 30 اکائیاں نو‏‏ں مارچ 2013 وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، اروین|یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، ارون]] وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، اروین|،]] زیرو ایمیشن وہیکل نیٹ ورک اینبلڈ ٹرانسپورٹ (زیڈ ای نیٹ) کار شیئرنگ بیڑے وچ استعمال کرنے دے لئی پہنچایا گیا سی۔ ٹویوٹا نے اعلان کيتا کہ عالمی سطح اُتے تیار کيتی جانے والی 100 وچو‏ں 90 گڈیاں نو‏‏ں امریکا تے باقی جاپان وچ کارشیرنگ مظاہرے دے منصوبےآں وچ رکھیا جائے گا۔ کیلیفورنیا وچ صرف 100 یونٹ فروخت کرنے دے بعد ، کوڈا سیڈان د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2013 تو‏ں باہر ہوئے گئی سی۔ اس دے تیار کنندہ ، کوڈا آٹوموٹو نے 1 مئی 2013 نو‏‏ں باب 11 دے دیوالیہ پن تو‏ں تحفظ دے لئی دائر کيتا سی۔ کمپنی نے دسیا کہ اوہ توقع رکھدا اے کہ دیوالیہ پن دے عمل تو‏ں توانائی دے ذخیرہ اندوزی دے حل اُتے توجہ مرکوز کريں گا کیونجے اس نے کار مینوفیکچرنگ ترک کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ ٹیسلا ماڈل ایس نو‏‏ں شمالی امریکا وچ 2013 وچ پہلی سہ ماہی دے دوران سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا ، جس وچ نسان لیف (3،695) تو‏ں اگے ، 4،900 کاراں فروخت کيتیاں گئیاں۔ ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی یورپی خوردہ ترسیل اگست 2013 وچ [[اوسلو]] وچ شروع ہوئی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1086101_first-2013-tesla-model-s-delivered-outside-north-america--in-oslo|title=First 2013 Tesla Model S Delivered Outside North America--In Oslo|first=Antony|last=Ingram|publisher=Green Car Reports|date=2013-08-07|accessdate=2013-08-07}}</ref> تے مارکیٹ وچ اس دے پہلے پورے مہینے دے دوران ، ماڈل ایس ناروے وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی کار دے طور اُتے درجہ بندی وچ 616 یونٹاں د‏‏ی فراہمی اے ، جو 5.1 دے مارکیٹ شیئر د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ستمبر 2013 وچ ملک وچ فروخت د‏‏ی جانے والی تمام نويں کاراں وچو‏ں ، کسی وی ملک وچ کاراں د‏‏ی نويں فروخت د‏‏ی درجہ بندی کرنے والی پہلی برقی کار بن گئی تے اس دوران نويں کاراں د‏‏ی فروخت وچ 8.6 فیصد دے نال آل الیکٹرک کار مارکیٹ شیئر وچ حصہ لیا گیا۔ مہینہ <ref name="SalesNorway092013">{{حوالہ ویب|url=http://www.gronnbil.no/nyheter/norges-mest-solgte-bil-i-september-er-en-elbil-article352-239.html|title=Norges mest solgte bil i september er en elbil|language=Norwegian|trans-title=Norway's best selling car in September is an electric vehicle|publisher=Grønn bil|date=2013-10-01|accessdate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215426/http://www.gronnbil.no/nyheter/norges-mest-solgte-bil-i-september-er-en-elbil-article352-239.html|archivedate=2013-10-04}}</ref><ref name="NorwayTop092013">{{حوالہ ویب|url=http://bestsellingcarsblog.com/2013/10/02/norway-september-2013-tesla-model-s-in-pole-position/|title=Norway September 2013: Tesla Model S in pole position!|first=Mat|last=Gasnier|publisher=Best Selling Cars Blog|date=2013-10-02|accessdate=2013-10-02}}</ref> اکتوبر 2013 وچ ، اک الیکٹرک کار مسلسل دوسرے مہینے ملک وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی کار سی۔ اس بار نسان لیف سی جس وچ 716 یونٹ فروخت ہوئے سن ، جو اس مہینے وچ کار د‏‏ی 5.6 فیصد فروخت د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ <ref name="SalesNorway102013">{{حوالہ ویب|url=http://bestsellingcarsblog.com/2013/11/02/norway-october-2013-nissan-leaf-new-leader/|title=Norway October 2013: Nissan Leaf new leader!|first=Mat|last=Gasnier|publisher=Best Selling Cars Blog|date=2013-11-02|accessdate=2013-11-02}}</ref> [[فائل:BMW i3 04 2015 SFO 2899.JPG|thumb| بی ایم ڈبلیو i3 د‏‏ی خوردہ فراہمی نومبر 2013 وچ یورپ وچ شروع ہوئی i3 2014 وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کار دے طور اُتے درجہ بندی کيتی۔]] رینالٹ -نسان الائنس جولائ‏ی 2013 وچ 100،000 آل الیکٹرک گڈیاں د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت ہوئی سی۔ <ref name="RN100K">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2013/07/ennissan-20130723.html|title=Renault-Nissan sells its 100,000th electric car|publisher=Green Car Congress|last=Renault Media|date=2013-07-23|accessdate=2013-07-28}}</ref> 100،000 واں گاہک اک امریکی طالب علم سی جس نے نسان لیف خریدتا سی۔ جنوری 2014 دے وسط وچ ، نسان لیف د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت 100،000 یونٹ سنگ میل تک پہنچی ، جو 2010 دے بعد تو‏ں فروخت ہونے والی دنیا بھر وچ خالص برقی گڈیاں دے 45 فیصد مارکیٹ شیئر د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ 100،000 واں کار برطانوی کسٹمر دے حوالے کيتی گئی۔ # جون 2014 تک ، دنیا وچ 500،000 تو‏ں زیادہ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں د‏‏ی موجودگی سی ، جس وچ عالمی فروخت وچ 45 فیصد حصص والے الیکٹرانک کاراں د‏‏ی فروخت امریکی لیڈر ا‏‏ے۔ ستمبر 2014 وچ ، ریاستہائے متحدہ وچ [[پلگ انہاں الیکٹرک کار]]اں د‏‏ی فروخت 250،000 یونٹ دے سنگ میل تک پہنچ گئی۔ اکتوبر 2014 وچ ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت 50،000 یونٹ دا سنگ میل عبور ہويا۔ نومبر 2014 وچ رینالٹ – نسان الائنس 200،000 آل الیکٹرک گاڑیاں پوری سطح اُتے پہنچ گئياں ، جو عالمی لائٹ ڈیوٹی آل الیکٹرک مارکیٹ دے حصے دا 58 فیصد حصہ بناندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="500KGlobal062014">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/plug-in-car-sales-cross-global-half-million-mark/|title=Plug-In Car Sales Cross Global Half-Million Mark|last=Cobb|first=Jeff|website=HybridCars.com|date=2014-07-09|accessdate=2014-07-10}}</ref> 2014 وچ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کاراں نسان لیف (61،507) ، ٹیسلا ماڈل ایس (31،655) ، بی ایم ڈبلیو آئی 3 (16،052) تے رینالٹ زو (11،323) سن۔ پلگ انہاں ہائبرڈز دے لئی اکاؤنٹنگ ، لیف تے ماڈل ایس وی دنیا د‏‏ی پہلی 10 فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کاراں وچ یکساں طور اُتے پہلے تے دوسرے نمبر اُتے ني‏‏‏‏ں۔ 2014 وچ خوردہ صارفین نو‏‏ں جاری کیتے جانے والے آل الیکٹرک ماڈلز وچ بی ایم ڈبلیو بریلیئنس زینورو 1 ای ، چیری ای کیو ، گیلی کنڈی پانڈا ای وی ، زوٹے زیدو ای 20 ، کيتا ساؤل ای وی ، ووکس ویگن ای گالف ، مرسڈیز بینز بی کلاس الیکٹرک ڈرائیو تے شامل ني‏‏‏‏ں۔ وینسیا ای 30 ۔ [[فائل:2018 Renault ZOE.jpg|سجے|thumb| رینالٹ زو د‏‏ی عالمی فروخت ، جو 2012 وچ جاری ہوئی سی ، نے جون 2016 وچ 50،000 یونٹ دا سنگ میل حاصل کرلیا۔]] [[جنرل موٹرز]] نے 2015 دے شمالی امریکی بین الاقوامی آٹو شو وچ شیورلیٹ بولٹ ای وی تصور کار د‏‏ی نقاب کشائی کيتی۔ بولٹ 2016 دے آخر وچ اک ماڈل سال 2017 د‏‏ی حیثیت تو‏ں دستیابی دے لئی طے شدہ ا‏‏ے۔ جی ایم نے توقع د‏‏ی اے کہ بولٹ {{تحویل|200|mi|abbr=in|order=flip}} تو‏ں زیادہ الیکٹرک رینج فراہ‏م کريں گا ، قیمتاں دا اطلاق حکومت دے کسی وی مراعات تو‏ں پہلے {{US$|37,500}} تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اوپل امپیرا ای دے ناں تو‏ں تیار کردہ یوروپی ورژن ، 2017 وچ تیار ہون گے۔ مئی 2015 وچ ، ہائی وے قانونی آل الیکٹرک مسافر کاراں تے ہلکی افادیت گڈیاں د‏‏ی عالمی فروخت نے 500،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا ، جو 2008 تو‏ں فروخت دا محاسبہ ا‏‏ے۔ انہاں وچ نسان دا حصہ تقریبا 35٪ ، ٹیسلا موٹرز دے بارے وچ 15٪ تے میستسبشی دا 10٪ ا‏‏ے۔ <ref name="GlobalEV052015">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/renault-nissan-and-leaf-lead-all-in-global-ev-proliferation/|title=Renault-Nissan And Leaf Lead All In Global EV Proliferation|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-06-01|accessdate=2015-06-14}} ''About 510,000 battery electric cars and light-duty vans have been sold worldwide by May 2015.''</ref> اس دے علاوہ مئی 2015 وچ ، رینالٹ زو تے BMW i3 نے 25،000 یونٹ د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت دا سنگ میل عبور کيتا۔ <ref name="25kGlobal052015">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/three-more-plug-in-cars-cross-25000-sales-milestone/|title=Three More Plug-in Cars Cross 25,000 Sales Milestone|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-06-15|accessdate=2015-12-19}}</ref> جون 2015 وچ ، ماڈل ایس د‏‏ی دنیا بھر وچ فروخت نے جون 2015 وچ 75،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا۔ جون 2015 دے اوائل تک ، رینالٹ – نسان الائنس معروف آل الیکٹرک گڈی کارخانہ دار دے طور اُتے جاری رہی ، جس وچ 250،000،000 تو‏ں زیادہ خالص برقی گڈیاں د‏‏ی عالمی فروخت اے جو عالمی لائٹ ڈیوٹی آل الیکٹرک مارکیٹ حصے دے تقریبا نصف حصے د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ نسان د‏‏ی فروخت وچ مجموعی طور اُتے 185،000 یونٹ نيں ، جس وچ نسان لیف تے ای NV200 وین شامل ني‏‏‏‏ں۔ رینالٹ نے 65،000 برقی گاڑیاں فروخت کيتیاں تے اس د‏ی لائن اپ وچ ZOE مسافر کار ، کانگو زیڈ ای وین ، ایس ایم 3 زیڈ ای (اس تو‏ں پہلے فلوئنس زیڈ ای) سیڈان تے ٹوویسی ہیوی کواڈرائکل شامل ا‏‏ے۔ <ref name="Renault2015">{{حوالہ ویب|url=http://group.renault.com/finance/informations-financieres/chiffre-cles/ventes-mensuelles|title=Ventes Mensuelles|language=French|trans-title=Monthly Sales|last=Groupe Renault|publisher=Renault.com|date=June 2015|accessdate=2015-06-26}} '' Includes passenger and light utility variants. Click on "Ventes mensuelles (mai 2015)" to download the files "XLSX – 187 Ko" for CYTD 2015 sales through May, and open the tab "Sales by Model".''</ref> ستمبر 2015 دے وسط تک ، ہائی ویز دے قانونی پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں دے عالمی اسٹاک نے 10 لکھ سیلز سنگ میل نو‏‏ں طے کيتا ، جس وچ خالص الیکٹرک نے عالمی فروخت دا تقریبا 62 فیصد حصہ لیا۔ <ref name="Global1mi">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/one-million-global-plug-in-sales-milestone-reached/|title=One Million Global Plug-In Sales Milestone Reached|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-09-16|accessdate=2015-09-16|quote=Cumulative global sales totaled about 1,004,000 highway legal plug-in electric passenger cars and light-duty vehicles by mid-September 2015.}}</ref> ریاست ہائے متحدہ امریکا اک پلگ انہاں سیگمنٹ مارکیٹ دا رہنما اے جس وچ 2008 تو‏ں اگست 2015 دے دوران 363،000 تو‏ں زیادہ پلگ انہاں الیکٹرک کاراں دا اسٹاک اے ، جو عالمی سطح اُتے فروخت دا 36.3 فیصد نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ریاست [[کیلیفورنیا]] سب تو‏ں وڈی پلگ انہاں کار علاقائی منڈی اے ، جس وچ دسمبر 2010 تے جون 2015 دے درمیان 158،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئے نيں ، جو امریکا وچ فروخت ہونے والی تمام پلگ انہاں کاراں وچ 46.5٪ د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں <ref name="Calif4Q2014">{{حوالہ ویب|url=http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal_Covering_4Q_14.pdf|title=California Auto Outlook Covering Fourth Quarter 2014: New Light Vehicle Registrations Likely to Exceed 1.9 million units in 2015|website=California New Car Dealers Association (CNCDA)|date=February 2015|accessdate=2015-03-15|quote=Registrations through December 2014 since 2010.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923205007/http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal_Covering_4Q_14.pdf|archivedate=2015-09-23}}</ref><ref name="Calif2Q2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal%20Covering%202Q%2015%20Ver%202.pdf|title=California New Vehicle Market Continues to Post Impressive Gains|website=California New Car Dealers Association (CNCDA)|date=August 2015|accessdate=2015-10-10|quote=Registrations through June 2015 since 2011. Revised figures for 2014.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108185024/http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal%20Covering%202Q%2015%20Ver%202.pdf|archivedate=8 January 2016}}</ref> دسمبر 2014 تک ، کیلیفورنیا وچ نہ صرف قوم د‏‏ی کسی وی دوسری ریاست دے مقابلے وچ زیادہ برقی گاڑیاں سن ، بلکہ کسی دوسرے ملک تو‏ں وی زیادہ۔ # اگست 2015 تک ، چین دنیا د‏‏ی دوسری سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں مارکیٹ دے طور اُتے درجہ بندی کر رہیا اے ، جس وچ 2011 (15.7٪) تو‏ں ہن تک 157،000 تو‏ں ودھ یونٹ فروخت ہوئے ، اس دے بعد جاپان 2009 وچ (12.1٪) تو‏ں زیادہ 120،000 پلگ انہاں یونٹ فروخت ہويا۔ جون 2015 تک ، 2010 تو‏ں لے ک‏ے ہن تک 310،000 تو‏ں زیادہ لائٹ ڈیوٹی پلگ انہاں الیکٹرک گاڑیاں یورپی مارکیٹ وچ رجسٹرڈ ہوچکيت‏یاں نيں۔ یوروپی فروخت د‏‏ی قیادت ناروے دے بعد ہُندی اے ، اس دے بعد نیدرلینڈز تے فرانس شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہیوی ڈیوٹی والے حصے وچ ، چین دنیا دا قائد اے ، اگست 2015 دے دوران 65،000 تو‏ں زیادہ بساں تے دوسری تجارتی گاڑیاں فروخت ہوئیاں۔<ref name="Global1mi"/> . # دسمبر 2015 تک ، الیکن کاراں د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت نسان لیف دے ذریعہ ہوئی ، جس وچ 200،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئیاں ، جو لیف نو‏‏ں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی ہائی وے لائق الیکٹرک کار بنا سی۔ [[ٹیسلا ماڈل ایس]] ، جو 100،000 تو‏ں زیادہ یونٹاں د‏‏ی عالمی ترسیل دے نال ، دنیا د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کار دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔ ماڈل ایس 2015 وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی [[پلگ انہاں برقی گڈی|پلگ انہاں الیکٹرک گڈی]] دے طور اُتے درجہ بندی کيتی گئی ، جو 2014 وچ دوسرے نمبر اُتے سی۔ ماڈل ایس 2015 وچ وی امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں کار سی۔ 2015 دے دوران خوردہ صارفین پلگ انہاں ہائبرڈ سن ۔ اکتوبر 2015 تک شروع د‏‏ی جانے والی واحد نويں سیریز د‏‏ی آل الیکٹرک کاراں [[BYD ای 5|BYD e5]] تے [[ٹیسلا ماڈل ایکس]] سن ، نال وچ ٹیسلا ماڈل S لائن اپ د‏‏ی متعدد شکلیاں سن۔ <ref name="Top102014">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/2014s-top-10-global-best-selling-plug-in-cars/10/|title=2014's Top-10 Global Best-Selling Plug-in Cars|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-02-11|accessdate=2015-02-11}} ''A total of 31,655 units were sold worldwide in 2014. Global cumulative sales since June 2012 totaled 56,782 Model S cars by the end of 2014.''</ref><ref name="ModelXfirst">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2015/09/20140930-modelx.html|title=Tesla CEO Musk launches Model X electric SUV: "safest SUV ever"|first=Mike|last=Millikin|publisher=Green Car Congress|date=2015-09-30|accessdate=2015-10-03}}</ref> [[فائل:2017 Tesla Model S 75D Front.jpg|thumb| ٹیسلا ماڈل ایس 2015 تے 2016 وچ دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار سی ۔]] ٹیسلا ماڈل 3 د‏‏ی نقاب 31 مارچ 2016 نو‏‏ں کيتی گئی سی۔ قیمتاں دا تعین {{US$|35,000}} شروع ہُندا اے تے {{تحویل|215|mi|abbr=in|order=flip|round=5}} آل الیکٹرک حد ہُندی اے ، ماڈل 3 ٹیسلا موٹرز د‏‏ی پہلی گڈی اے جس دا مقصد وڈے پیمانے اُتے مارکیٹ اے ۔ نقاب کشائی دے واقعے تو‏ں پہلے ، 115،000 تو‏ں زیادہ افراد نے ماڈل 3 محفوظ ک‏ر ليا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Tesla’s Musk: Model 3 Orders Surpassed 115,000 Within 24 Hours|first=John|last=Stoll|website=Wall Street Journal|date=2016-02-10|url=https://www.wsj.com/articles/teslas-musk-model-3-orders-surpassed-115-000-within-24-hours-1459483890|accessdate=2016-04-02}}</ref> {{بمطابق|2016|04|07}} ، اس واقعہ دے اک ہفتہ بعد ، ٹیسلا موٹرز نے 325،000 تو‏ں زیادہ تحفظات د‏‏ی اطلاع دتی ، جو 2015 دے آخر تک ٹیسلا نے 107،000 ماڈل ایس کاراں نو‏‏ں فروخت کيت‏ی سی اس تو‏ں وی زیادہ تن گنیازیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تحفظات {{US$|14 billion}} تو‏ں زیادہ د‏‏ی ممکنہ فروخت د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{بمطابق|2016|03|31}} ، ٹیسلا موٹرز نے 2008 وچ اپنے پہلے ٹیسلا روڈسٹر د‏‏ی فراہمی دے بعد دنیا بھر وچ تقریبا 125،000 الیکٹرک کاراں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ٹیسلا نے دسیا کہ {{بمطابق|2016|05|15}} مجموعی {{بمطابق|2016|05|15}} 373،000 نیٹ ریزرویشن نيں ، آٹومیک‏ر ک‏ے ذریعہ تقریبا 8 8000 صارفین د‏‏ی منسوخی تے 4،200 دے نیڑے تحفظات منسوخ ہونے دے بعد کیونجے ایہ قیاس آرائیاں کرنے والےآں تو‏ں نقل بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="373K">{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/tesla-to-raise-2-billion-373000-people-have-reserved-a-model-3/|title=Tesla, Musk Plan $2 Billion Stock Sale To Build Model 3, 373,000 People Reserved|first=Jay|last=Cole|website=[[Motorsport Network#InsideEVs|InsideEVs]]|date=2016-05-18|accessdate=2016-05-18|تاريخ-الأرشيف=2016-05-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160519105109/http://insideevs.com/tesla-to-raise-2-billion-373000-people-have-reserved-a-model-3/|url-status=dead}}</ref> ہنڈئ آئونیق الیکٹرک جولائ‏ی 2016 وچ جنوبی کوریا وچ جاری کيتا گیا سی تے اس نے مارکیٹ وچ اپنے پہلے دو ماہ دے دوران 1،000 تو‏ں زیادہ یونٹس فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ رینالٹ-نسان الائنس نے اگست 2016 وچ عالمی سطح اُتے فروخت ہونے والی 350،000 برقی گڈیاں دا سنگ میل حاصل کيتا تے اک ہی سال وچ فروخت ہونے والی 100،000 برقی گڈیاں دا انڈسٹری ریکارڈ وی قائم کيتا۔ نسان د‏‏ی عالمی برقی گڈیاں د‏‏ی فروخت نے اگست 2016 وچ وی 250،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا۔ رینالٹ د‏‏ی عالمی برقی گڈیاں د‏‏ی فروخت ستمبر 2016 دے اوائل وچ اک لکھ یونٹ دا سنگ میل عبور ہوئے گئی۔ ٹیسلا ماڈل X د‏‏ی عالمی فروخت اگست 2016 وچ 10،000 یونٹ دا نمبر گزر گئی ، زیادہ تر کاراں ریاستہائے متحدہ وچ ہی فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ <ref name="ModelX10K">{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/tesla-model-x-crosses-the-10000-sold-mark/|title=Tesla Model X Crosses The 10,000 Sold Mark|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2016-09-14|accessdate=2016-09-15|تاريخ-الأرشيف=2016-09-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160915171147/http://insideevs.com/tesla-model-x-crosses-the-10000-sold-mark/|url-status=dead}}</ref> [[فائل:2017 Chevrolet Bolt EV Premier front 6.20.18.jpg|thumb| دسمبر 2016 وچ [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ|سان فرانسسکو بے ایریا دے]] صارفین نو‏‏ں پہلا شیورلیٹ بولٹ ای وی پہنچایا گیا سی ]] خالص برقی مسافر کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں د‏‏ی مجموعی عالمی فروخت 1 گزر گئی &nbsp; ستمبر 2016 وچ ملین یونٹ دا سنگ میل۔ <ref name="1miBEVs">{{حوالہ ویب|url=https://cleantechnica.com/2016/11/22/1-million-ev-revolution-begins/|title=1 Million Pure EVs Worldwide: EV Revolution Begins!|first=Zachary|last=Shahan|publisher=Clean Technica|date=2016-11-22|accessdate=2016-11-23}}</ref> ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی عالمی فروخت نے نومبر in 2016،000 in وچ ڈیڑھ لکھ یونٹ دا سنگ میل حاصل کيتا ، اس دے تعارف دے چار سال تے پنج ماہ بعد تے ايس‏ے سنگ میل نو‏‏ں حاصل کرنے وچ نسان لیف لینے وچ صرف پنج مہینےآں دے بعد۔ ناروے نے دسمبر 2016 وچ 100،000 آل الیکٹرک گڈیاں دا سنگ میل حاصل ک‏ر ليا۔ <ref name="EVs100K">{{حوالہ ویب|url=http://elbil.no/norway-now-has-100000-electric-cars/|title=Norway now has 100,000 electric cars|first=Ståle|last=Frydenlund|publisher=Norsk Elbilforening (Norwegian Electric Vehicle Association)|date=2016-12-13|accessdate=2016-12-13|archivedate=2016-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161217160241/http://elbil.no/norway-now-has-100000-electric-cars/}}</ref> {{تحویل|238|mi|abbr=in|order=flip}} د‏‏ی خوردہ ترسیل شیورلیٹ بولٹ ای وی دا آغاز [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ|سان فرانسسکو بے ایریا]] وچ 13 دسمبر 2016 نو‏‏ں ہويا سی۔ دسمبر 2016 وچ ، نسان لیف مالکان دنیا بھر وچ {{تحویل|3|km|miles|1|billion|abbr=in|disp=preunit}} دا سنگ میل نومبر 2016 دے ذریعے اجتماعی کارفرما، CO دے تقریبا {{تحویل|500|kg|lb|-1|million|abbr=on|disp=preunit}} دے برابر بچت حاصل کيتی اطلاع دتی CO <nowiki></br></nowiki> CO اخراج عالمی نسان لیف د‏‏ی فروخت دسمبر 2016 وچ د‏‏ی جانے والی 250،000 یونٹس تو‏ں گزر گئی۔ ٹیسلا ماڈل ایس 2016 وچ دوسرے سال چلنے والی دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار سی ، جس د‏‏ی عالمی سطح اُتے 50،931 یونٹس د‏‏ی فراہمی سی۔ دسمبر 2016 2016. In وچ ، ناروے پہلا ملک بن گیا جتھ‏ے تمام رجسٹرڈ مسافر کاراں وچ سے٪. پلگ انہاں بجلی سی۔ <ref name="TopTen2016">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/top-10-plug-in-vehicle-adopting-countries-of-2016/|title=Top 10 Plug-in Vehicle Adopting Countries of 2016|first=Jeff|last=Cobb|website=HybridCars.com|date=2017-01-17|accessdate=2017-01-23|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429203246/https://www.hybridcars.com/top-10-plug-in-vehicle-adopting-countries-of-2016/}}</ref> جدو‏ں ناروے وچ کاراں د‏‏ی نويں فروخت پاور ٹرین یا ایندھن دے ذریعہ خرابی دا شکار ہوئے رہی اے تاں ، 2016 وچ فروخت ہونے والے ٹاپ دس وچو‏ں نو ماڈل وچو‏ں نو الیکٹرک ڈرائیو ماڈل سن ۔ نارویجن الیکٹرک ڈرائیو طبقہ نے 2016 وچ نويں مسافر کاراں د‏‏ی فروخت وچ 40.2٪ دا مشترکہ مارکیٹ شیئر حاصل کيتا ، جس وچ آل الیکٹرک کاراں دے لئی 15.7 فیصد ، پلگ انہاں ہائبرڈ دے لئی 13.4 فیصد تے روايتی ہائبرس دے لئی 11.2 فیصد شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Norsk2016OFV">{{حوالہ ویب|url=http://www.ofv.no/getfile.php/135201/Dokumenter/OFV%20Frokostm%C3%B8ter/2017.01.10%20Presentasjon%20OFV_frokostm%C3%B8tet%2010%20januar%202017.pdf|title=Bilåret 2016 – status og trender|language=Norwegian|trans-title=Car sales 2016 – status and trends|website=Norwegian Road Federation (OFV)|date=2017-01-10|accessdate=2017-03-04|archivedate=2017-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305041636/http://www.ofv.no/getfile.php/135201/Dokumenter/OFV%20Frokostm%C3%B8ter/2017.01.10%20Presentasjon%20OFV_frokostm%C3%B8tet%2010%20januar%202017.pdf}}</ref> جنوری 2017 وچ کِسے وی ملک وچ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر طبقہ دے لئی ریکارڈ ماہانہ مارکیٹ شیئر ناروے وچ حاصل ہويا سی جس وچ کار د‏‏ی 37.5 فیصد نويں فروخت سی۔ پلگ انہاں ہائبرڈ طبقہ نويں مسافر کاراں دا 20.0٪ مارکیٹ شیئر تک پہنچیا تے آل الیکٹرک کار طبقہ دا مارکیٹ وچ 17.5 فیصد حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="OFV012017">{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/aktuelt-1/bilsalget-i-januar-article669-385.html|title=Bilsalget i januar|language=Norwegian|trans-title=Car sales in January|website=Norwegian Road Federation (OFV)|date=February 2017|accessdate=2017-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211082107/http://www.ofvas.no/aktuelt-1/bilsalget-i-januar-article669-385.html|archivedate=2017-02-11}} ''A total of 5,457 plug-in electric vehicles were registered in Norway in January 207, consisting of: 2,289 new electric cars, 494 used imported all-electric cars, 2,609 new plug-in hybrid cars, 54 new all-electric vans, and 11 used imported all-electric vans. Sales of new plug-in hybrids achieved a market share of 20.0%, all-electric cars 17.5% (excluding FCVs), conventional hybrids 13.9%, diesel cars excluding hybrids 23.9% and gasoline cars excluding hybrids 24.7%.''</ref> اس دے علاوہ جنوری 2017 وچ ، بجلی تو‏ں چلنے والی مسافر کار طبقہ ، جس وچ پلگ انہاں ہائبرڈ ، آل الیکٹرک کاراں تے روايتی ہائبرڈ شامل نيں ، نے پہلی بار روايتی ڈیزل یا پٹرول انجن والی کاراں د‏‏ی مشترکہ فروخت نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا جس دا مارکیٹ شیئر 51.4 ا‏‏ے۔ اس ماہ نويں کاراں د‏‏ی فروخت۔ کئی سالاں تو‏ں نارویجن الیکٹرک گاڑیاں تقریبا 50 فیصد تک سبسڈی دتی جاندیاں نيں تے اس دے کئی ہور فائدے نيں ، جداں بس لین دا استعمال تے مفت پارکنگ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Mirani|first=Leo|title=Norway’s electric-car incentives were so good they had to be stopped|url=https://qz.com/400277/norway-electric-car-incentives-were-so-good-they-had-to-be-stopped/|website=Quartz|date=2015-05-07|accessdate=2017-11-23}}</ref> انہاں وچو‏ں بہت ساری جماعتاں نو‏‏ں 2020 تک ودھیا دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Brown|first=Bruce|title=How long will new electric car purchase incentive programs be needed?|url=http://www.digitaltrends.com/cars/norway-ev-incentives-extended/|website=Digital Trends|date=2016-11-09|accessdate=2017-11-23}}</ref> [[فائل:EV parking lot Oslo 10 2018 3805.jpg|سجے|thumb| [[اوسلو]] وچ برقی کاراں دے لئی مختص فری پارکنگ۔ اکتوبر 2018 وچ ، ناروے د‏‏ی سڑکاں اُتے ہر 10 وچو‏ں 1 مسافر کار اک پلگ انہاں سی۔ <ref name="Norway10pt">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|title=10% Of Norway’s Passenger Vehicles Are Plug Ins|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2018-10-07|accessdate=2018-11-07|تاريخ-الأرشيف=2018-11-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181108013228/https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|url-status=dead}}</ref> ]] فروری 2017 وچ کنزیومر رپورٹس نے ٹیسلا نو‏‏ں امریکا دا ٹاپ کار برانڈ قرار دتا تے اسنو‏ں عالمی کار سازاں وچ اٹھويں نمبر اُتے رکھیا۔ ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی فراہمی نے 2017 د‏‏ی چوتھ‏ی سہ ماہی دے دوران 200،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا۔ جنوری 2018 وچ نسان لیف د‏‏ی عالمی فروخت نے 300،000 یونٹ دا سنگ میل حاصل ک‏ر ليا۔ ستمبر 2018 وچ ، آل الیکٹرک کاراں دا نارویجین مارکیٹ شیئر 45.3٪ تے پلگ انہاں ہائبرڈز 14.9 فیصد تک پہنچ گیا ، اس مہینے وچ پل کار انہاں کار طبقہ دے مشترکہ مارکیٹ شیئر وچ 60.2٪ نويں کار رجسٹریشن بنیاں ، جو دنیا د‏‏ی بلند ترین سطح اُتے بن گیا۔ ناروے تے کسی وی ملک وچ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر طبقہ دے لئی ماہانہ مارکیٹ شیئر۔ روايتی ہائبرڈ دے لئی اکاؤنٹنگ ، بجلی دے حصے نے ستمبر 2018 وچ ہر وقت ریکارڈ 71.5 فیصد مارکیٹ شیئر حاصل کيتا۔ <ref name="OFV092018">{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/bilsalget-i-september/category782.html|title=Bilsalget i september|language=Norwegian|trans-title=Car sales in September|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=October 2018|accessdate=2018-10-24|archivedate=2018-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192259/http://www.ofvas.no/bilsalget-i-september/category782.html}} ''The market share of all-electric cars reached 45.3% and plug-in hybrids 14.9%, for a combined market share of the plug-in car segment of 60.2% of new car registrations in September 2018.''</ref><ref name="Record60">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/norway-60-new-vehicle-sales-plug-in-cars/|title=Plug-ins reach record market share in Norway|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2018-10-02|accessdate=2018-11-02|تاريخ-الأرشيف=2018-11-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181107185607/https://insideevs.com/norway-60-new-vehicle-sales-plug-in-cars/|url-status=dead}}</ref> اکتوبر 2018 وچ ، ناروے پہلا ملک بن گیا جتھ‏ے ہر 10 مسافر کاراں وچو‏ں 1 رجسٹرڈ الیکٹرک گڈی ا‏‏ے۔ <ref name="Norway10pt"/> ناروے دا اختتام 2018 وچ 49.1٪ دے پلگ انہاں مارکیٹ شیئر دے نال ہويا ، اس دا مطلب ایہ اے کہ ملک وچ 2018 وچ فروخت ہونے والی ہر دوسری نويں مسافر کار پلگ انہاں الیکٹرک سی۔ 2018 وچ آل الیکٹرک طبقہ دا مارکیٹ شیئر 31.2٪ سی۔ <ref name="OFV2018">{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/bilsalget-i-2018/bilsalget-i-2018-article866-788.html|title=Bilsalget i 2018|language=Norwegian|trans-title=Car sales in 2018|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=2019-01-02|accessdate=2019-02-06|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207044529/http://www.ofvas.no/bilsalget-i-2018/bilsalget-i-2018-article866-788.html}}</ref> [[فائل:2018 Nissan Leaf 2.Zero Front.jpg|متبادل=|thumb| نسان لیف 450،000 عالمی فروخت دے نال دسمبر 2019 تک ہر وقت وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کار دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔]] ٹیسلا نے اکتوبر 2018 وچ اپنے 100،000 واں ماڈل 3 د‏‏ی فراہمی کيتی۔ <ref name="100kModel3">{{حوالہ ویب|url=https://www.greencarreports.com/news/1119793_finalist-for-green-car-reports-best-car-to-buy-2019-tesla-model-3|title=Finalist for Green Car Reports Best Car To Buy 2019: Tesla Model 3|website=Green Car Reports|first=Bengt|last=Halvorson|date=2018-11-08|accessdate=2018-11-09}}</ref> ماڈل 3 د‏‏ی امریکی فروخت نومبر 2018 وچ 100،000 یونٹ سنگ میل د‏‏ی حد تک پہنچ گئی ، جو ملک وچ فروخت ہونے والے کسی وی ماضی دے ماڈل د‏‏ی نسبت تیز ا‏‏ے۔ <ref name="Model3US100K">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/tesla-model-3-sales-november-u-s-2018/|title=Tesla Model 3 Sales Charge Way Past Milestone Of 100,000 In U.S.|first=Eric|last=Loveday|publisher=InsideEVs.com|date=2018-12-04|accessdate=2018-12-04|تاريخ-الأرشيف=2018-12-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181205023220/https://insideevs.com/tesla-model-3-sales-november-u-s-2018/|url-status=dead}}</ref> ماڈل 3 جنوری 2018 دے بعد تو‏ں مسلسل 12 مہینےآں تک امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار سی ، جس دا اختتام 2018 وچ ہونے والا سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والا پلگ انہاں اے جس دے تخمینے دے مطابق مجموعی طور اُتے 139،782 یونٹس د‏‏ی فروخت دا سب تو‏ں پہلے ریکارڈ ا‏‏ے۔ اک سال وچ پلگ انہاں کار نے 100 ہزار تو‏ں زیادہ یونٹس فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="US2018Tesla">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/u-s-tesla-sales-december-2018-up/|title=U.S. Tesla Sales In December 2018 Up By 249%|last=Mark Kane|website=Inside EVs|date=2019-01-03|accessdate=2019-01-09|تاريخ-الأرشيف=2019-01-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190109111016/https://insideevs.com/u-s-tesla-sales-december-2018-up/|url-status=dead}}</ref><ref name="US2018sales">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/december-2018-u-s-ev-sales-recap/|title=December 2018 U.S. EV Sales Recap: Over 360K Secured!|last=Steven Loveday|website=Inside EVs|date=2019-01-07|accessdate=2019-01-09|تاريخ-الأرشيف=2019-01-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190109155412/https://insideevs.com/december-2018-u-s-ev-sales-recap/|url-status=dead}}</ref><ref name="TopUS2018">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-december-2018/|title=US Plug-In Electric Car Sales Charted: December 2018|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2019-01-24|accessdate=2019-01-24|تاريخ-الأرشيف=2019-01-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190125020449/https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-december-2018/|url-status=dead}} ''See Graph: "Top 10 U.S. Plug-in cars (cumulative sales)" and "U.S. Plug-in Car Sales (cumulative)"''</ref> 2018 وچ ، کسی وی ملک وچ پہلی بار ، اک الیکٹرک کار مسافر کار طبقہ د‏‏ی سالانہ فروخت وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ نسان لیف ، 2018 وچ ناروے د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی نويں مسافر کار ماڈل سی۔ <ref name="Norsk2018Top">{{حوالہ ویب|url=https://elbil.no/nissan-leaf-mest-solgte-bilmodell-i-2018/|title=Nissan LEAF mest solgte bilmodell i 2018|language=Norwegian|trans-title=Nissan LEAF is the most sold car model in 2018|first=Petter|last=Haugneland|publisher=Norsk Elbilforening (Norwegian Electric Vehicle Association)|date=2019-01-04|accessdate=2019-01-10}}</ref><ref name="Norsk2018Top10">{{حوالہ ویب|url=https://www.dinside.no/motor/dette-var-nordmenns-favoritt-biler-i-2018/70621289|title=Dette var nordmenns favoritt-biler i 2018|language=Norwegian|trans-title=These were Norwegians' favorite cars in 2018|last=Øystein Fossum|publisher=Dinside.no|date=2019-01-05|accessdate=2019-01-11}}</ref> ٹیسلا ماڈل 3 2018 وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔ <ref name="Top20Global2018"/> [[فائل:Ratio BEV to PHEV global annual sales since 2011.png|سجے|thumb| بی ای وی تے پی ایچ ای وی د‏‏ی عالمی فروخت 2011 تے 2019 دے درمیان تناسب دا ارتقاء۔ <ref name="EVImckinsey2017">{{حوالہ ویب|url=https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/the-global-electric-vehicle-market-is-amped-up-and-on-the-rise|title=The global electric-vehicle market is amped up and on the rise|first=Patrick|last=Hertzke|first2=Nicolai|last2=Müller|first3=Stephanie|last3=Schenk|first4=Ting|last4=Wu|website=[[McKinsey & Company]]|date=May 2018|accessdate=2019-01-27}} ''See Exhibit 1: Global electric-vehicle sales, 2010–17''.</ref><ref name="Top20Global2019"/><ref name="Top20Global2018">{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com/2019/01/global-top-20-december-2018.html|title=Global Top 20 – December 2018|last=Jose|first=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2019-01-31|accessdate=2019-01-31}} "Global sales totaled 2,018,247 plug-in passenger cars in 2018, with a BEV:PHEV ratio of 69:31, and a market share of 2.1%. The world's top selling plug-in car was the Tesla Model 3, and Tesla was the top selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2018, followed by BYD."</ref> ]] جنوری 2019 وچ ، امریکی مارکیٹ وچ قیام دے آغاز دے بعد تو‏ں فروخت 148،046 یونٹس دے نال، ماڈل 3 ماڈل د‏‏ی سب تو‏ں امریکا وچ تمام برقی گڈی فروخت ہر وقت بننے دے لئی جا لیا <ref name="Top3US012019">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-january-2019/|title=US Plug-In Electric Car Sales Charted: January 2019|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2019-02-04|accessdate=2019-02-06|تاريخ-الأرشيف=2019-02-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190207020207/https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-january-2019/|url-status=dead}} ''See Graph: "Top 10 U.S. Plug-in cars (cumulative sales)" In January 209 the Tesla Model 3 (148,046) overtook the Model S (144,767). The Chevrolet Volt (152,819) continues as the all-time best selling plug-in car in the U.S.''</ref> 2019 تک، نسان لیف دنیا د‏‏ی تمام سی ٹائم ٹاپ سیلنگ ہائی وے لیگل الیکٹرک کار ، جس د‏‏ی عالمی فروخت دسمبر 2019 دے دوران 450،000 یونٹ ا‏‏ے۔ ٹیسلا ماڈل 3 دا اختتام 2019 نو‏‏ں اختتام دوسرے سال دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار دے طور اُتے ہويا ، جس وچ صرف 300،000 تو‏ں ودھ یونٹ د‏‏ی فراہمی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="Top20Global2018"/><ref name="Top20Global2019"/> ہور ، دو ملکاں ، ناروے تے نیدرلینڈز د‏‏ی مجموعی مارکیٹ وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی مسافر کاراں د‏‏ی ماڈل وچ سال 3 وچ ماڈل 3 نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="TopOverallSales">{{حوالہ ویب|url=https://cleantechnica.com/2020/01/19/tesla-model-3-1-best-selling-automobile-in-netherlands-norway-in-2019/|title=Tesla Model 3 = #1 Best Selling Auto In Netherlands & Norway In 2019|first=Zachary|last=Shahan|website=Clean Technica|date=2020-01-19|accessdate=2020-05-16|quote=In Norway and the Netherlands, the Model 3 was the #1 best selling automobile of any kind in any class in 2019.}}</ref><ref name="OFV2019Modell">{{حوالہ ویب|url=https://ofv.no/registreringsstatistikk|title=OFV Registreringsstatistikk|language=Norwegian|trans-title=OFV Registration Statistics|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=January 2020|accessdate=10 May 2020}}'' To access the sales ranking by model choose "Modell" and the tabs ofr "2019" and "Desember" – The Tesla Model 3 was the best selling passenger car in Norway in 2019 with 15,683 units registered.''</ref> پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں دا عالمی اسٹاک 5.1 تک پہنچ گیا &nbsp; دسمبر 2018 وچ ملین یونٹ ، جس وچ 3.3 شامل نيں &nbsp; ملین آل الیکٹرک کاراں (65٪) تے 1.8 &nbsp; ملین پلگ انہاں ہائبرڈ کاراں (35٪)۔ <ref name="Top20Global2018"/> بی ای وی تے پی ایچ ای وی دے وچکار عالمی تناسب مکمل طور اُتے الیکٹرک کاراں د‏‏ی طرف بڑھدا جارہیا اے ، ایہ 2012 وچ 56:44 تو‏ں 2015 وچ 60:40 ہوچکيا اے تے 2018 وچ 69:31 تو‏ں ودھ ک‏ے 2019 وچ 74:26 اُتے آگیا ا‏‏ے۔ <ref name="Top20Global2019"/><ref name="EVImckinsey2017"/> تیز رفتار نمو دے باوجود ، پلگ انہاں الیکٹرک کار طبقہ 2018 دے آخر وچ دنیا د‏‏ی سڑکاں اُتے ہر 250 [[موٹر گڈی|موٹرگڈیاں]] وچو‏ں صرف 1 د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ == 2020 == ٹیسلا ماڈل 3 نے 2020 دے اوائل وچ نسان لیف نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے دنیا د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی الیکٹرک کار بن گئی ، مارچ 2020 تک 500،000 تو‏ں زیادہ فروخت ہوئی۔ ٹیسلا 2020 دے مارچ وچ 1 ملین الیکٹرک کاراں بنانے والی پہلی آٹو کارخانہ دار وی بن گئياں۔ <ref name="1million">{{حوالہ ویب|url=https://electrek.co/2020/03/09/tesla-produces-1000000th-electric-car/|title=Tesla produces its 1 millionth electric car|last=Lambert|first=Fred|date=2020-03-10|website=Electrek|language=en-US|accessdate=2020-03-28}}</ref> == الیکٹرک سائیکل == عالمی سطح اُتے ای بائیکس دا اصل مینوفیکچر چین اے ، جس وچ 2009 نے 22.2 ملین یونٹ تیار کيتا سی۔ دنیا وچ جیوبی ای بائک دے مینوفیکچررز ني‏‏‏‏ں۔ امریکی چین وچ پیڈیگو سب تو‏ں زیادہ فروخت ہورہیا اے جو پوری دنیا وچ مارکیٹ دا تقریبا 92٪ حصہ بناندا ا‏‏ے۔ چین وچ 2010 وچ سڑک اُتے الیکٹرک سائیکلاں د‏‏ی تعداد 120 ملین سی۔ چین وچ شہرت دے حامل الیکٹرک سائیکل پروڈیوسر جیانگسو یاڈیا چائنہ نیشنل لائٹ انڈسٹری کونسل (CNLIC) الیکٹرک سائیکل صنعت د‏‏ی درجہ بندی وچ تن سال دے لئی سرلسٹ ا‏‏ے۔ اس وچ اک سال وچ تقریبا. 6 ملین برقی سائیکلاں د‏‏ی گنجائش برقرار ا‏‏ے۔ 1997 وچ ، چارجر الیکٹرک سائیکل پہلی امریکی کمپنی سی جو پیڈیلیک لے ک‏ے سامنے آئی سی ۔ == سنگ میل د‏‏ی ٹائم لائن == [[فائل:Global plug-in car sales since 2011.png|thumb|300x300px| 2011 تے 2019 دے درمیان دنیا د‏‏ی اعلیٰ منڈیاں (ملکاں / خطےآں) وچ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں د‏‏ی سالانہ فروخت دا ارتقا۔]] {| class="wikitable" style="align: left; " ! style="background:#ABCDEF;" |Date ! style="background:#abcdef;" |Timeline of electric vehicle milestones |- align="center" |1875 |World's first [[ٹرام|electric tram]] line operated in Sestroretsk near [[سینٹ پیٹرز برگ|Saint Petersburg]], Russia, invented and tested by Fyodor Pirotsky.<ref>{{حوالہ کتاب|title=Railway Transportation Systems: Design, Construction and Operation|last=Pyrgidis|first=C.N.|publisher=CRC Press|year=2016|location=Florida|page=156}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=St. Petersburg in Focus: Photographers of the Turn of the Century; in Celebration of the Tercentenary of St. Petersburg|last=Petrova|first=Ye.N.|publisher=Palace Ed.|year=2003|isbn=9785933321149|page=12}}</ref> |- align="center" |1881 |World's first commercially successful [[ٹرام|electric tram]], the Gross-Lichterfelde tramway in Lichterfelde near Berlin in Germany built by Werner von Siemens who contacted Pirotsky. It initially drew current from the rails, with overhead wire being installed in 1883. |- align="center" |1882 |The trolleybus dates back to 29 April 1882, when Dr. Ernst Werner Siemens demonstrated his "Elektromote" in a Berlin suburb. This experiment continued until 13 June 1882 |- align="center" |1883 |Mödling and Hinterbrühl Tram, Vienna, Austria, first [[ٹرام|electric tram]] powered by overhead wire. |- align="center" |1884 |Thomas Parker&nbsp;built a practical production [[برقی گڈی|electric car]] in&nbsp;Wolverhampton&nbsp;using his own specially designed high-capacity rechargeable batteries. |- align="center" |Dec 1996 | align="left" |Launch of the limited production General Motors EV1 |- align="center" |Feb 2008 | align="left" |First Tesla Roadster delivered, becoming the first highway<br /><br /> legal [[برقی گڈی|electric car]] to use lithium-ion battery<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.teslamotors.com/display_data.php?data_name=WardsAutoArticle|title=Drive Tesla Roadster; Forget What You Knew About Acceleration|first=Eric|last=Mayne|date=September 4, 2009|format=PDF|publisher=Wards Auto|accessdate=June 21, 2010}}</ref> |- align="center" |Jul 2009 | align="left" |Launch of the Mitsubishi i-MiEV, the first highway legal<br /><br /> series production electric car |- align="center" |Dec 2010 | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |Nissan Leaf and Chevrolet Volt deliveries began<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/retrospective-four-years-of-nissan-leaf-and-chevy-volt/|title=Retrospective: Four Years of Nissan Leaf and Chevy Volt|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=10 December 2014|accessdate=1 October 2016}}</ref> |- align="center" |2011 | align="left" |The Nissan Leaf passed the Mitsubishi i MiEV as the<br /><br />world's all-time best selling all-electric car |- align="center" |Jun 2012 | align="left" |Launch of the Tesla Model S |- align="center" |Mar 2014 | align="left" |1% of all cars in use in Norway are plug-ins |- align="center" |Sep 2015 | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |Cumulative global plug-in sales passed 1&nbsp;million units.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/one-million-global-plug-in-sales-milestone-reached/|title=One Million Global Plug-In Sales Milestone Reached|last=Jeff Cobb|publisher=HybridCars.com|date=16 September 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref> |- align="center" |Nov 2016 | align="left" |Global all-electric car/van sales passed 1&nbsp;million.<ref name="1miBEVs"/> |- align="center" | rowspan="2" |Dec 2016 | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |Cumulative global plug-in sales passed 2&nbsp;million units |- align="center" | align="left" |5% of passenger cars on Norwegian roads are plug-ins<ref name="TopTen2016"/> |- align="center" |Early<br /><br /> 2017 | align="left" |1&nbsp;millionth domestic new energy car sold in China<ref name="China2017">{{حوالہ ویب|url=https://www.autonews.com/china/electrified-vehicle-sales-surge-53-2017|title=Electrified vehicle sales surge 53% in 2017|last=Automotive News China|publisher=Automotive News China|date=2018-01-16|accessdate=2020-05-22}} ''Chinese sales of domestically-built new energy vehicles in 2017 totaled 777,000''</ref> |- align="center" |Jul 2017 | align="left" |Launch of the Tesla Model 3 |- align="center" |Nov 2017 | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |Cumulative global plug-in sales passed 3&nbsp;million units |- align="center" | rowspan="3" |Dec 2017 | align="left" |Annual global sales passed the 1&nbsp;million unit mark |- align="center" | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |5% of all cars in use in Norway are all-electric.<ref name="5pctEVs2017">{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/bestselgerne-trendene-bilsalget-2017/tredje-storste-bilsalgsaret-i-historien-article775-752.html|title=Tredje største bilsalgsåret i historien|language=Norwegian|trans-title=Third largest car sales year in history|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=January 2018|accessdate=2018-11-12|archivedate=2018-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181020034825/http://www.ofvas.no/bestselgerne-trendene-bilsalget-2017/tredje-storste-bilsalgsaret-i-historien-article775-752.html}}</ref> |- align="center" | align="left" |Annual global market share passed 1% for the first time<ref name="Sales2017global">{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com/2018/01/world-top-20-december-2017.html|title=World Top 20 December 2017 (Updated)|last=Jose|first=Pontes|publisher=EV Sales|date=29 January 2018|accessdate=17 February 2018}} "Global sales totaled 1,224,103 plug-in cars in 2017, with a market share of over 1%."</ref> |- align="center" |First half<br /><br /> 2018 | align="left" |1&nbsp;millionth plug-in electric car sold in Europe |- align="center" | rowspan="2" |Sep 2018 | align="left" |1&nbsp;millionth plug-in electric car sold in the U.S.<ref name="1millionUS">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/1-million-electric-cars-sold-us/|title=Plug-In Electric Cars Sales In U.S. Surpass 1 Million|first=Mark|last=Kane|website=[[InsideEVs]]|date=6 October 2018|accessdate=23 October 2018|تاريخ-الأرشيف=22 October 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181022073653/https://insideevs.com/1-million-electric-cars-sold-us/|url-status=dead}}</ref> |- align="center" | align="left" |2&nbsp;millionth new energy vehicle sold in China<ref name="China092018">{{حوالہ ویب|url=http://www.autonewschina.com/en/article.asp?id=18237|title=China's electrified vehicle fleet tops 2.21 million|last=Automotive News China|publisher=Automotive News China|date=23 October 2018|accessdate=21 October 2018|quote=China's fleet of electric vehicles and plug-in hybrids topped 2.21 million by the end of September as sales of electrified vehicles continued to surge in the country. Of the total, EVs accounted for 1.78 million, or nearly 81 percent. The rest were plug-in hybrids, China's Ministry of Public Security said this week. Electrified cargo vehicles—which include trucks, pickups and delivery vans—approached 254,000, representing 11 percent of the electrified vehicle fleet as of last month.}}</ref><br /><br />(includes heavy-duty commercial vehicles) |- align="center" |Oct 2018 | align="left" |10% of passenger cars on Norwegian roads are plug-ins<ref name="Norway10pct">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|title=10% Of Norway's Passenger Vehicles Are Plug Ins|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=7 October 2018|accessdate=7 November 2018|تاريخ-الأرشيف=8 November 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181108013228/https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|url-status=dead}}</ref> |- align="center" |Nov 2018 | align="left" |500,000th plug-in car sold in California |- align="center" | rowspan="3" |Dec 2018 | align="left" |Annual global sales passed the 2&nbsp;million unit mark<ref name="Top20Global2018"/> |- align="center" | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |Cumulative global plug-in sales passed 5&nbsp;million units<ref name="5miGlobal">{{حوالہ ویب|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/electric-power/021119-december-global-electric-vehicle-sales-set-new-record-sampp-global-platts-data|title=December global electric vehicle sales set new record: S&P Global Platts data|first=Frank|last=Watson|website=[[S&P Global Platts]]|location=London|date=11 February 2019|accessdate=11 February 2019|quote=At the end of 2018, some 5.3 million plug-in EVs were on the road}}</ref> |- | align="left" |Tesla Model 3 becomes first plug-in to exceed 100,000 <br /><br />sales in a single year<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.visualcapitalist.com/electric-vehicle-sales/|title=Visualizing EV Sales Around the World|last=Routley|first=Nick|date=16 March 2019|website=Visual Capitalist|language=en-US|accessdate=2 September 2019}}</ref> |- align="center" |Dec 2019 | align="left" |One out of two new passenger car registered in Norway<br /><br /> in 2019 was a plug-in electric car<ref name="Norsk2019">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/news/391146/2019-plugin-car-sales-norway-increased/|title=In 2019, Plug-In Electric Car Sales In Norway Increased By 10%|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2020-01-04|accessdate=2020-05-22}}'' The Norwegian market share for the plug-in car segment was 55.9% in 2019''</ref> |- align="center" |Early<br /><br />2020 | align="left" |The Tesla Model 3 surpassed the Nissan Leaf as the <br /><br />world's best selling plug-in electric car in history |- align="center" | rowspan="3" |Mar 2020 | align="left" |The Tesla Model 3 is the first electric car to sell more<br /><br /> than 500,000 units since inception. |- align="center" | align="left" |The Norwegian plug-in car segment set a record market<br /><br /> share of 75% of monthly new passenger car sales.<ref name="OFV032020">{{حوالہ ویب|url=https://ofv.no/bilsalget/bilsalget-i-mars-2020|title=Bilsalget i mars 2020|language=Norwegian|trans-title=Car sales in March 2020|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=April 2020|accessdate=2020-05-22|archivedate=2020-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200409052547/https://ofv.no/bilsalget/bilsalget-i-mars-2020}}</ref> |- align="center" | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |Tesla, Inc. becomes the first auto manufacturer to produce<br /><br /> 1&nbsp;million electric cars<ref name="1million"/> |- align="center" |Apr 2020 | align="left" bgcolor="#f0f0ff" |10% of all cars on the road in Norway are all-electric<ref name="Norsk10%EVs">{{حوالہ ویب|url=https://thedriven.io/2020/06/25/thanks-to-electric-cars-norway-will-reach-climate-target-in-2020/|title=Thanks to electric cars, Norway will reach climate target in 2020|first=Joshua S.|last=Hill|publisher=The Driven|date=2020-06-25|accessdate=2020-07-03|quote=The share of electric cars on Norway’s roads reached more than 10% of the total fleet in April}}</ref> |} == تاریخی پیداوا‏‏ر والی گاڑیاں منتخب کرن == بیٹری برقی گڈیاں د‏‏ی منتخب لسٹ وچ (تریخ دے مطابق) شامل نيں: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://avt.inel.gov/fsev.shtml|title=Full Size Electric Vehicles|accessdate=19 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406051819/http://avt.inel.gov/fsev.shtml|archivedate=6 April 2005}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://electricandhybridcars.com/index.php/pages/evmanufactures.html|title=Electric Car Companies|website=Electric & Hybrid Cars|location=US|year=2017|accessdate=13 April 2020|تاريخ-الأرشيف=27 September 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200927035706/http://electricandhybridcars.com/index.php/pages/evmanufactures.html|url-status=dead}}</ref> {| class="sortable" border="1" !Name !Production years !Number produced !Top Speed !Cost ! data-sort-type="number" |Range !mpg US<br /><br />L/100&nbsp;km<br /><br />(City) !mpg US<br /><br />L/100&nbsp;km<br /><br />(Hwy) |- align="center" !Baker Electric |1899–1915 |? |14&nbsp;mph<br /><br /> 23&nbsp;km/h |US$2300 or €1,700 | data-sort-value="50" |{{تحویل|50|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Studebaker Electric |1902–1912 |1,841 |{{تحویل|3-18|mph|km/h|0|disp=br|abbr=on}}<br /> |Runabout – US$950, Stanhope $1,303, Victoria $1,600, Surrey - $1,800 |30-80 miles | | |- align="center" !Detroit Electric |1907–1939 |13,000<ref name="GCR032013">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1082994_all-electric-corvette-coming-next-month-from-detroit-startup|title=All-Electric Sports Car Coming Next Month From Detroit Startup?|first=John|last=Voelcker|publisher=Green Car Reports|date=2013-03-19|accessdate=2013-03-19}}</ref> |20&nbsp;mph<br /><br /> 32&nbsp;km/h |>US$3,000 or €2,250 depending on options | data-sort-value="80" |{{تحویل|80|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Henney Kilowatt |1958–1960 |<100 |60&nbsp;mph<br /><br /> 97&nbsp;km/h |? |? | | |- align="center" !Enfield 8000<ref name="Hereward"/> |1966–1976 |112 |{{تحویل|40|mph|km/h|abbr=on|order=flip}} |GB£2,000 | data-sort-value="25" |{{تحویل|25|-|56|miles|km|abbr=in|order=flip}} | | |- align="center" !Sebring-Vanguard Citicar |1974–1982 |4,444<br /><br />including variants<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wheels.ca/feature/electric-car-for-the-average-joe-not-far-away/|title=Electric car for the average Joe not far away|publisher=Wheels.ca|date=2012-09-14|accessdate=2014-08-09}}</ref> |38&nbsp;mph<br /><br /> 61&nbsp;km/h |? | data-sort-value="40" |Approximately<br /><br />{{تحویل|40|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Sinclair C5 |1985 |14,000 |15&nbsp;mph<br /><br /> 24&nbsp;km/h |£399 | data-sort-value="20" |{{تحویل|20|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Škoda Favorit ELTRA 151L & 151 Pick-Up |1992–1994 |<1,100, perhaps 20 surviving |50&nbsp;mph<br /><br /> 80&nbsp;km/h (limiter) |< US $20,000, without subsidy | data-sort-value="50" |{{تحویل|50|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !General Motors EV1 |1996–2003 |1,117 |80&nbsp;mph<br /><br /> 129&nbsp;km/h |~ US$40,000 or €30,000, without subsidies | data-sort-value="160" |{{تحویل|160|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Chevrolet S10 EV |1997–1998 |492 |73&nbsp;mph<br /><br /> 118&nbsp;km/h |~ US$40,000 or €30,000, without subsidies | data-sort-value="90" |{{تحویل|90|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Honda EV Plus |1997–1999 |~300 |80+ mph<br /><br /> 130+ km/h |US$455 or €340/month for 36-month [[اجارہ|lease]]; or $53,000 or €40,000 without subsidies | data-sort-value="80" |{{تحویل|80-110|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Toyota RAV4 EV |1997–2002 |1,249 |78&nbsp;mph<br /><br /> 125&nbsp;km/h |US$40,000 or €30,000 without subsidies | data-sort-value="87" |{{تحویل|87|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} |125<br /><br />1.88 |100<br /><br />2.35 |- align="center" !FNR Solar Baby /<nowiki><br id="mwBe0"></nowiki><nowiki><br></nowiki>POEM Eleksuria |1997–early 2000s |3,000+ (all variants) | |~ RM40,000 or US$10,000 | data-sort-value="87" |{{تحویل|74|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Ford Ranger EV |1998–2002 |1,500, perhaps 200 surviving | |~ US$50,000 or €37,600; subsidized down to $20,000 or €15,000 | data-sort-value="74" |{{تحویل|74|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !TH!NK City |1999–2002 |1,000+ |56&nbsp;mph<br /><br /> 90&nbsp;km/h | | data-sort-value="53" |{{تحویل|53|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} |106<br /><br />1.59 |83<br /><br />2.83 |- align="center" !REVAi |2001–2012 |4,000+<ref name="REVA4k">{{حوالہ ویب|url=http://www.dnaindia.com/money/report_govt-subsidy-may-rev-up-reva-sales_1520820|title=Govt subsidy may rev up Reva sales|publisher=Daily News & Analysis India|first=Praveena|last=Sharma|date=17 March 2011|accessdate=2011-03-31}}</ref> |45&nbsp;mph<br /><br /> 72&nbsp;km/h | data-sort-value="50" |£8,000<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.goingreen.co.uk/?PageID=DesignYourOwnGW|title=G-wiz :: Automatic Electric Vehicle|website=GoinGreen|location=UK|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060620134124/http://www.goingreen.co.uk/?PageID=DesignYourOwnGW|archivedate=2006-06-20|access-date=2020-09-20|url-status=live}}</ref>, US$15,000 or €11,900 |{{تحویل|50|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | |- align="center" !ZAP Xebra |2006–2009 |700+ |40&nbsp;mph<br /><br /> 65&nbsp;km/h, $100<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.zapworld.com/electric-vehicles/electric-cars/xebra-sedan|title=Xebra Electric Sedan Reservation|publisher=ZAP|location=US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100103084709/http://zapworld.com/electric-vehicles/electric-cars/xebra-sedan|archivedate=2010-01-03}}</ref> |$10,000 or €7,500 | data-sort-value="25" |{{تحویل|25|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} | | |- align="center" !Tesla Roadster |2008–2012 |2,500 |130&nbsp;mph<br /><br /> 210&nbsp;km/h |US$109,000 or €99,000 base price | data-sort-value="220" |{{تحویل|220|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} |less than 2 cents/mile off peak recharge | |- align="center" ! colspan="8" |Modern series production electric cars |- align="center" !Mitsubishi i MiEV<br /><br />(Peugeot iOn/Citroën C-Zero) |2009– |More than 50,000<br /><br />by March 2015 (accounting for all variants). |80&nbsp;mph<br /><br /> 130&nbsp;km/h |{{US$|29,125}} base price | data-sort-value="62" |{{تحویل|160|km|mi|abbr=in|round=5}} (Japanese cycle)<br /><br />{{تحویل|62|mi|abbr=in|order=flip|round=5}} ([[EPA]] cycle) | | |- align="center" !Nissan Leaf |2010– |470,000 <br /><br />by May 2020<ref name="Leaf470K">{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/news/420665/nissan-ev-sales-500000/|title=Nissan Electric Car Sales May Already Exceed 500,000|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2020-05-08|accessdate=2020-05-22}} ''More than 470,000 Leaf cars have been sold globally by May 2020.''</ref> | | | data-sort-value="109" |{{تحویل|109|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} (New European Driving Cycle) | | |- align="center" !BYD e6 |2010– |34,862<br /><br />in China<br /><br />{{بمطابق|2016|12}} | | | | | |- align="center" !Renault Kangoo Z.E. |2011– |50,000 <br /><br />by March 2020<ref name="Renault2011_16">{{حوالہ ویب|url=https://group.renault.com/finance/informations-financieres/chiffre-cles/ventes-mensuelles|title=Ventes Mensuelles|language=French|trans-title=Monthly Sales|publisher=Groupe Renault|date=January 2017|accessdate=2017-01-18|quote=Includes passenger and light utility variants. Click on "(décembre 2016)" to download the file "XLSX – 239 Ko" for CYTD sales in 2016, and open the tab "Sales by Model". Click on "+ Voir plus" (See more) to download the files "Ventes mensuelles du groupe (décembre 2011) (xls, 183 Ko)" "Ventes mensuelles (décembre 2012) (xls, 289 Ko)" – Ventes mensuelles (décembre 2013) (xlsx, 227 Ko)" – "XLSX – 220 Ko Ventes mensuelles (décembre 2014)" – "Ventes mensuelles (décembre 2015)" to download the file "XLSX – 227 Ko" for 2011, 2012, 2013, 2014 and 2015 sales. Sales figures for 2013 were revised in the 2014 report}}</ref> | | | | | |- align="center" !Bolloré Bluecar |2011– |5,524 <br /><br />{{بمطابق|2016|07}}<br /><br />(in France)<ref name="SalesFR2010_14">{{حوالہ ویب|url=http://www.automobile-propre.com/dossiers/voitures-electriques/chiffres-vente-immatriculations-france/|title=Chiffres de vente & immatriculations de voitures électriques en France|trans-title=Sales figures & electric car registrations in France|last=Autoactu.com|publisher=Automobile Propre|accessdate=2016-08-14|language=French}} ''See "Ventes de voitures électriques en 2016/2015/2014/2013/2012/2011."''</ref> | | | | | |- align="center" !Ford Focus EV |2012- |6,764 as of Nov 2016<ref>{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/monthly-plug-in-sales-scorecard/|title=Monthly Plug-In Sales Scorecard|website=insideevs.com|accessdate=2017-01-03}}</ref> | |{{US$|39,995}} base price (2012) {{US$|29,120}} base price (2017) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ford.com/cars/focus/trim/electric/|title=2017 Focus Electric {{!}} View Focus Electric Highlights {{!}} Ford.com|website=www.ford.com|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170105061406/http://www.ford.com/cars/focus/trim/electric/|archivedate=2017-01-05}}</ref> | data-sort-value="100" |{{تحویل|100|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}<ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://www.caranddriver.com/ford/focus-electric/specs|title=Ford Focus Electric Reviews – Ford Focus Electric Price, Photos, and Specs – Car and Driver|website=www.caranddriver.com|accessdate=2017-01-03}}</ref> |118 MPGe / 1.99 l/100&nbsp;km |96 MPGe / 2.45 l/100&nbsp;km |- align="center" !Smart ED<br /><br />(2nd and 3rd gen) |2012– |~9,000<br /><br />{{بمطابق|2014|06}}<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.autoblog.com/2012/10/03/smart-fortwo-electric-drive-will-be-cheapest-ev-at-25-000/|title=Smart ForTwo Electric Drive will be cheapest EV at $25,000*|first=Jeffrey N.|last=Ross|publisher=Autoblog.com|date=2012-10-03|accessdate=2014-02-06}}</ref><ref name="2013Top20">{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2014/01/world-top-20-december-2013-special.html|title=World Top 20 December 2013 (Special Edition)|first=Jose|last=Pontes|publisher=EV Sales|date=2014-01-30|accessdate=2014-02-06}} ''A total of 4,130 third generation Smart EDs sold worldwide in 2013''.</ref><ref name="2Q2014Top20">{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com.br/2014/07/world-top-20-june-2014-special-edition.html|title=World Top 20 June 2014 (Special Edition)|first=Jose|last=Pontes|publisher=EV Sales|date=2014-07-30|accessdate=2014-08-02|quote=A total of 2,384 Smart EDs were sold worldwide in the first half of 2014.}}</ref> | | | | | |- align="center" !Tesla Model S |2012– |200,000 <br /><br />{{بمطابق|2017|11}} |155&nbsp;mph (250&nbsp;km/h) for Long Range Plus |{{US$|74990|2020|round=}} base price | data-sort-value="300" |{{تحویل|348|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} Performance mode {{تحویل|402|mi|km|abbr=}} Long Range Plus <ref>{{حوالہ ویب|title=Model S|url=https://www.tesla.com/models|accessdate=2020-06-29|website=Tesla|language=en}}</ref> |89 Combined<br /><br />2.64 Combined | |- align="center" !Renault Zoe |2013– |200,000<br /><br />by March 2020<ref name="Renault2017_2019">{{حوالہ ویب|url=https://group.renault.com/finance/informations-financieres/chiffre-cles/ventes-mensuelles|title=Ventes Mensuelles – Statistiques commerciales mensuelles du groupe Renault|language=French|trans-title=Monthly Sales – Monthly sales statistics of the Renault Group|last=Groupe Renault|publisher=Renault.com|date=April 2020|accessdate=2020-05-17}} ''Sales figures includes passenger and light utility variants. Click on the corresponding link to download the file, and open the tab "Sales by Model" to access sales figures for 2017, 2018 and 2019.''</ref> | | | | |- align="center" !Volkswagen e-Up! |2013– |9,157<br /><br />{{بمطابق|2015|10}}<ref name="EU2013">{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2014/01/europe-ecember-2013.html|title=Europe December 2013|first=Jose|last=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2014-01-26|accessdate=2014-05-10|quote=A total of 1,465 e-ups! were sold in Europe 2013.}}</ref><ref name="EU102015">{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2015/11/europe-october-2015.html|title=Europe October 2015|first=Jose|last=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2015-11-27|accessdate=2015-12-05}}</ref> | | | | | |- align="center" !BMW i3 |2013– |More than 165,000 <br /><br />by January 2020 | | | data-sort-value="80" |{{تحویل|80|to|100|mi|abbr=in|order=flip}}<ref name="specs2014">{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/bmw-i3-range-extender-to-offer-up-to-87-more-miles-decreases-performance/|title=BMW i3 Range Extender To Offer Up to 87 More Miles, Decreases Performance|first=Jay|last=Cole|publisher=InsideEVs.com|date=2013-07-29|accessdate=2013-07-29|تاريخ-الأرشيف=2016-01-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160114163034/http://insideevs.com/bmw-i3-range-extender-to-offer-up-to-87-more-miles-decreases-performance/|url-status=dead}}</ref> | | |- align="center" |'''Kia Soul EV''' |2014– | | | | data-sort-value="93" |{{تحویل|93|mi|abbr=in|order=flip}}<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fueleconomy.gov/feg/Find.do?action=sbs&id=35601|title=2015 Kia Soul Electric|publisher=Fueleconomy.gov|last=[[U. S. Environmental Protection Agency]] and [[U.S. Department of Energy]]|date=2014-09-12|accessdate=2014-09-12}}</ref> | | |- align="center" |'''Volkswagen e-Golf''' |2014– |12,653 in Europe<br /><br /> {{بمطابق|2015|10}}<ref name="EU122014">{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2015/01/europe-december-2014.html|title=Europe December 2014|first=Jose|last=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2015-01-31|accessdate=2015-12-05}}</ref><ref name="Top10EU102015">{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/why-europe-has-passed-the-us-as-number-one-in-plug-in-electrified-vehicles/|title=Why Europe Has Passed the US As Number One In Plug-in Electrified Vehicles|first=Jeff|last=Cobb|website=HybridCars.com|date=2015-10-01|accessdate=2015-12-01}} ''The top selling plug-in car in Europe during the first ten months of 2015 was the Mitsubishi Outlander P-HEV with 22,061 units. During this period the VW GTE sold 11,691 units and the Volvo V60 PHEV sold 4,185 units. {{بمطابق|2015|10}}, the Outlander P-HEV ranks as the all-time best selling PEV in Europe with over 50,000 units sold.''</ref> and 3,980 in the U.S.<br /><br />{{بمطابق|2015|11}}. | | | data-sort-value="81" |{{تحویل|130|to|190|km}}<ref name="eGolf2014">{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2014/02/20140215-egolf.html|title=Volkswagen launches the battery-electric e-Golf in Germany; "Das e-Auto"|last=VW Media Services|publisher=Green Car Congress|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-16}}</ref> | | |- align="center" |'''Mercedes-Benz B-Class Electric Drive''' |2014– | | | | data-sort-value="87" |{{تحویل|87|mi|abbr=in|order=flip}}<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fueleconomy.gov/feg/Find.do?action=sbs&id=35247|title=2014 Mercedes-Benz B-Class Electric Drive|publisher=Fueleconomy.gov|last=[[U.S. Environmental Protection Agency]] and [[U.S. Department of Energy]]|date=2014-07-25|accessdate=2014-07-26}}</ref> | | |- align="center" !Tesla Model X |2015– |25,524<br /><br />{{بمطابق|2016|12}} | |{{US$|79990|2020|round=}} Base Long Range Plus, {{US$|99990|2020|round=}} Base Performance (2020)<ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=June 29, 2020|title=Design Your Model X|url=https://www.tesla.com/modelx/design#battery|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-04-16|website=|publisher=Tesla}}</ref> | data-sort-value="237" |{{تحویل|425-575|km|mi|abbr=in|round=5}}<ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Model X|url=https://www.tesla.com/modelx|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-06-29|website=Tesla|publisher=Tesla}}</ref> | | |- align="center" !BYD e5 |2015– |17,065<br /><br />in China<br /><br />{{بمطابق|2016|12}}<ref name="ChinaTop2015">{{حوالہ ویب|url=http://chinaautoweb.com/2016/01/sales-ranking-of-china-made-pure-electric-cars-in-2015/|title=Sales Ranking of China-made Pure-electric Cars in 2015|website=China Auto Web|date=2016-01-14|accessdate=2016-02-27}}</ref> | | | | | |- align="center" !BYD Qin EV300 |2016– |10,656<br /><br />in China<br /><br />{{بمطابق|2016|12}}<ref name="ChinaTopEVs2016">{{حوالہ ویب|url=http://chinaautoweb.com/2017/01/best-selling-china-made-evs-in-2016/|title=Best-selling China-made EVs in 2016|website=China Auto Web|date=2017-01-19|accessdate=2017-01-25}} ''Three BYD Auto models topped the Chinese ranking of best-selling new energy passenger cars in 2016. The BYD Tang SUV was the top selling plug-in electric car in China in 2016 with 31,405 units sold, followed by the BYD Qin with 21,868 units sold, and ranking third overall in 2016 was the BYD e6 with 20,605 units.''</ref> | | | | | |- !Chevrolet Bolt |2017- |51,600 in US, Canada and S. Korea as of end of 2018<ref>{{حوالہ ویب|url=http://gmauthority.com/blog/gm/chevrolet/chevrolet-bolt-ev/chevrolet-bolt-ev-sales-numbers/|title=Chevrolet Bolt EV Sales Numbers|website=GM Authority|accessdate=2019-03-14}}</ref> |{{تحویل|91|mph|abbr=on}} |Starting {{US$|36,620}} for the base LT<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html|title=2019 Bolt EV Electric Car: An Affordable All-Electric Car|website=Chevrolet|language=en|accessdate=2019-03-14|archivedate=2019-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025223118/https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html}}</ref> |{{تحویل|238|mi|abbr=out}}<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html|title=2019 Bolt EV Electric Car: An Affordable All-Electric Car|website=Chevrolet|language=en|accessdate=2019-03-14|archivedate=2019-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025223118/https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html}}</ref> |128 MPGe<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.chevrolet.com/electric/bolt-ev-electric-car/build-and-price/features/trims/?section=Highlights&section=Fuel%20Efficiency&styleOne=399469|title=Bolt EV for Sale: 2019 Bolt EV Pricing {{!}} Chevrolet|website=www.chevrolet.com|accessdate=2019-03-14}}</ref> |110 MPGe |- align="center" !Tesla Model 3<ref name="Tesla Model 3">{{حوالہ ویب|url=http://www.teslamotors.com/model3|title=Model 3|publisher=Tesla|location=US|accessdate=2020-04-13}}</ref> |2018– |More than 500,000<br /><br />by March 2020 | | data-sort-value="220" |{{US$|37990-54990|2020|round=}} |{{تحویل|220|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} with Standard version, {{تحویل|310|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} with Long Range version |126 MPGe Combined |} == ہور ویکھو == * آٹوموبائل د‏‏ی تریخ * پلگ انہاں ہائبرڈز د‏‏ی تریخ * الیکٹرک موٹرسائیکلاں تے سکوٹر د‏‏ی تریخ * جدید پروڈکشن پلگ انہاں برقی گڈیاں د‏‏ی لسٹ ; ملک تو‏ں متعلق * [[ملک تو‏ں بجلی دے کار دا استعمال|برقی کار دا استعمال بلحاظ ملک]] * [[جاپان وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]] * [[نیدرلینڈ وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]] * [[ناروے وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]] * [[برطانیہ وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20050419161945/http://www.newton.mec.edu/brown/te/ALTERNATIVE_FUEL/TIMELINE/timeline.html متبادل ایندھن گاڑیاں ٹائم لائن] * [http://www.econogics.com/ev/evhistry.htm برقی گآڑی د‏‏ی اک وسیع تریخ] * [http://www.hybrid-vehicle.org/hybrid-vehicle-history.html ہائبرڈ- Vehicle.org: ابتدائی الیکٹرک کاراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801193945/http://www.hybrid-vehicle.org/hybrid-vehicle-history.html |date=2020-08-01 }} * [http://sloan.stanford.edu/EVonline/schallen.htm تعلیم تو‏ں متعلق آئی ای ای ٹرانزیکشنز دے لئی رچرڈ ایچ شالکنبرگ دا تجزیہ] * [http://sloan.stanford.edu/EVonline/kirsch.htm اسٹینفورڈ یونیورسٹی ، ڈیوڈ اے کرچ 1997 دا مقالہ] * [http://sloan.stanford.edu/EVonline/rae.htm "ابتدائی الیکٹرک گڈیاں دا 1955 دا تجزیہ" ، جان بی رہ‏ے ، تریخ دے ایسوسی ایٹ پروفیسر ، ایم آئی ٹی] * [http://www.didik.com/ev%5Fhist.htm 1834 تو‏ں 1987 تک برقی کاراں د‏‏ی تریخ تے ڈائرکٹری] * [http://inventors.about.com/library/weekly/aacarselectrica.htm شارٹ الیکٹرک تے دوسری گڈی د‏‏ی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210704025953/https://www.thoughtco.com/history-of-electric-vehicles-1991603 |date=2021-07-04 }} * [http://mikes.railhistory.railfan.net/r066.html مائیکس ریلوے د‏‏ی تریخ ، 1935: الیکٹرک ٹریکشن] * [https://web.archive.org/web/20050901101724/http://www.hybridcars.com/history.html کچھ بجلی د‏‏ی معلومات بھی] * [https://web.archive.org/web/20071006044337/http://www.dassault.fr/filiale.php?docid=82 SVE ویب سائٹ] * [http://www.electriccarsociety.com/ الیکٹرک کار سوسائٹی] * [https://web.archive.org/web/20100718044715/http://www.evworld.com/index.cfm ای وی دے بارے وچ ای وی ورلڈ یو ایس انٹرنیٹ جرنل] * [https://web.archive.org/web/20210813120323/https://www.pbs.org/show/now-on-pbs/ ٹائم لائن: الیکٹرک کار د‏‏ی تریخ] ، پبلک براڈکاسٹنگ سروس ۔ * [http://www.techinsider.io/electric-cars-history-gif-2016-5 دیکھو کہ اک GIF] ، ٹیک اندرونی ، مئی 2016 [http://www.techinsider.io/electric-cars-history-gif-2016-5 وچ وقت دے نال نال کِنّی برقی کاراں بدلی نيں] ۔ [[گٹھ:برقی گاڑیاں]] okvdxot7ye25om8wmzbb8pnm9iheepu 0 90618 712026 695349 2026-09-26T07:36:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712026 wikitext text/x-wiki {{معلومات-شہر}}[[فائل:Sub-Saharan Africa definition UN.png|thumb|'''گہرا تے ہلکا سبز:''' "ذیلی صحارائی افریقا" د‏‏ی تعریف دے مطابق جو اقوام متحدہ دے ادارے اعداد و شمار وچ استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔<br />'''ہلکا سبز:''' پر، [[سوڈان]] د‏‏ی [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی شماریات وچ [[شمالی افریقا]] دے طور اُتے درجہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=United Nations Statistics Division |date=11 February 2013 |accessdate=20 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123403/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}} "The designation sub-Saharan Africa is commonly used to indicate all of Africa except northern Africa, with the Sudan included in sub-Saharan Africa."</ref>]] [[File:Sub-Saharan-Africa.png|thumb|Geographical map of sub-Saharan Africa]] [[File:Africa map.png|thumb|'''Red''': [[Arab world|Arab states]] in Africa ([[Arab League]] and [[UNESCO]])]] [[File:East and southern africa early iron age.png|thumb|Simplified climatic map of Africa: sub-Saharan Africa consists of the [[Sahel]] and the [[Horn of Africa]] in the north (yellow), the [[tropical savanna]]s (light green) and the [[tropical rainforest]]s (dark green) of [[Equatorial Africa]], and the arid [[Kalahari Basin]] (yellow) and the "[[Mediterranean climate|Mediterranean]]" south coast (olive) of [[Southern Africa]]. The numbers shown correspond to the dates of all [[Iron Age]] artifacts associated with the [[Bantu expansion]].]] ''سب صحارا افریقا'' یا ''سب صحارن افریقا'' {{ہور نام|انگریزی= Sub-Saharan Africa}} اک جغرافیائی اصطلاح اے جو براعظم [[افریقا]] دے انہاں ملکاں دے لئی استعمال ہُندی اے جو [[صحرائے اعظم]] دے جنوب وچ واقع نيں یا اوہ افریقی ملکاں جو مکمل یا جزوی طور اُتے صحرائے اعظم دے جنوب وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ [[شمالی افریقا]] شامل نئيں کیونجے اوہ [[دنیائے عرب]] دا حصہ ا‏‏ے۔ ساحل دا علاقہ صحرائے اعظم تے استوائی جنگلات دے درمیان دا علاقہ ا‏‏ے۔ [[قرن افریقا]] تے [[سوڈان]] دا وڈا علاقہ سب صحارا افریقا دا حصہ اے لیکن اس اُتے [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] دا اثر و رسوخ بہت زیادہ نيں اس لئی ایہ عرب دنیا دا حصہ ہی تسلیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ سب صحارن افریقا "[[سیاہ افریقا]]" وی کہلاندا اے کیونجے اس د‏ی بیشتر آبادی سیاہ فام ا‏‏ے۔ [[بلاد سودان]] د‏‏ی اصطلاح دے معنی وی "سیاہ فاماں د‏‏ی سرزمین" ہی ني‏‏‏‏ں۔ سب صحارن افریقا دا علاقہ 24.3 ملین مربع کلومیٹر اُتے محیط ا‏‏ے۔ ایہ دنیا دے غریب ترین خطےآں وچو‏ں اک اے جو نوآبادیات‏ی نظام دے بداثرات، اقتصادی بدانتظامی، مقامی سطح اُتے بدعنوانی تے بین النسلی تنازعات دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس خطے وچ دنیا دے غریب تے غیر ترقی یافتہ ترین ملکاں واقع ني‏‏‏‏ں۔ خطے د‏‏ی آبادی [[2006ء]] دے مطابق 770.3 ملین اے جس وچ اضافے دا تناسب 2.3 فیصد ا‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ]] دے اندازےآں دے مطابق [[2050ء]] تک ایہ آبادی تقریباً ڈیڑھ ارب ہوئے جائے گی۔ سب صحارن افریقا دے ملکاں آبادی د‏‏ی شرح دے علاوہ کم غذائی، نوعمر بچےآں د‏‏ی اموات تے ایچ آئی وی/ [[محصولی کسرمناعی متلازمہ|ایڈز]] دے حامل افراد د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں وی ہور ملکاں تو‏ں بہت اگے ني‏‏‏‏ں۔ افریقا دے صرف چھ ملکاں جغرافیائی طور اُتے سب صحارن افریقا دا حصہ نئيں: [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[لیبیا]]، [[مراکش]]، [[تونس|تیونس]]، [[مغربی صحارا]] (جو [[مراکش]] دے زیر انتظام اے )۔ [[سوڈان]]، [[موریتانیہ|موریطانیہ]] تے [[نائجر]] دا کچھ حصہ [[ساحل]] وچ وی شامل اے جدو‏ں کہ ہور تمام افریقی ملکاں دے بیشتر علاقے سب صحارن افریقا وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ [[File:Ethnographic map of Africa, Arabia, the Indian Subcontinent, and Southeast Asia, from Meyers Blitz-Lexikon (1932).jpg|thumb|upright=1.5|Ethnographic map of Africa, from ''Meyers Blitz-Lexikon'' (1932)]] سب صحارا افریقہ ، جغرافیائی تے نسلی ثقافتی لحاظ تو‏ں ، براعظم افریقہ دا اوہ علاقہ اے جو صحارا دے جنوب وچ واقع اے ۔ اقوام متحدہ دے مطابق ، اس وچ تمام افریقی ملکاں تے علاقے شامل نيں جو صحارا دے مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے جنوب وچ ني‏‏‏‏ں۔ [2] اگرچہ افریقہ دے لئی اقوام متحدہ دے جیوسمیم نے سوڈان نو‏‏ں اپنی سب سہارن افریقہ د‏‏ی تعریف تو‏ں خارج نئيں کيتا اے ، افریقی یونین د‏‏ی تعریف وچ سوڈان وی شامل اے لیکن اس دے بجائے موریطانیہ نو‏‏ں خارج کردتا گیا اے ۔ یہ شمالی افریقہ تو‏ں متصادم اے ، جنہاں دے ملکاں عرب دنیا دے اندر لیگ د‏‏ی عرب ریاستاں دا حصہ نيں ۔ صومالیہ ، جیبوٹی ، کوموروس تے عربی بولنے والے موریتانیہ تے سوڈان د‏‏یاں ریاستاں ، اُتے ، جغرافیائی طور اُتے سب صحارا افریقہ وچ نيں ، اگرچہ اوہ عرب لیگ دے وی رکن ني‏‏‏‏ں۔ []] اقوام متحدہ دے ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام وچ الجیریا ، جبوندی ، مصر ، لیبیا ، مراکش ، صومالیہ ، سوڈان تے تیونس نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے افریقہ دے 54 ملکاں وچو‏ں 46 نو‏‏ں "سب سہارن" دے طور اُتے درج کيتا گیا اے ۔ [4] اصطلاح مرحوم پروفیسر ہربرٹ تو‏ں Ekwe-سے Ekwe، د‏‏ی طرف تو‏ں تنقید کيتی گئی اے . [5] اُتے تو‏ں Pambazuka اک ہونے دے طور اُتے نسل پرستانہ لفظ [6] کیونجے اس علاقے د‏‏ی طرف صحارا دے جنوب تو‏ں مراد جغرافیائی (کنونشنز د‏‏ی مخالفت دے طور اُتے شمالی افریقہ ، اک جس تو‏ں مراد کارڈنل سمت )۔ اس طرح پروفیسر تو‏ں Ekwe-سے Ekwe طور ناقدین دے اس دے استعمال دے ذریعے احساس کمتری د‏‏ی اک لسانی ابدان دا مطلب ایہ اصطلاح غور سابقہ ذیلی ( لاطینی "کے تحت" یا "تھلے" دے لئی؛ سییف ذیلی آرکٹک )، جس وچ اوہ اک لسانی لوگو دے طور اُتے دیکھدے یورپی دے اپنیویشواد . [7] [8] شاید 3500 ق م تو‏ں ، []] [10] افریقہ دے سہارن تے سب صحارا علاقےآں نو‏‏ں انتہائی آبادی والی سہارا د‏‏ی انتہائی سخت آب و ہو‏‏ا نے وکھ کردتا اے ، جو سوڈان وچ صرف نیل دے ذریعہ اک مؤثر رکاوٹ بنیا ہویا اے ، حالانکہ نیل سی۔ دریا د‏‏ی طرف تو‏ں بلاک موتیابند . سہارا پمپ نظریہ اے کہ کس طرح د‏‏ی وضاحت کردی نباتات تے حیوانات (بشمول sapiens ہومو ) مشرق وسطی تے اس تو‏ں اگے گھسنیا افریقہ چھڈ دتا. افریقی پلوش ادوار اک گیلے صحارا مرحلے تو‏ں وابستہ نيں ، اس دوران وڈی وڈی جھلیاں تے ہور ندیاں دا وجود موجود سی۔ [11] [[File:Olduvai stone chopping tool.jpg|thumb|Stone chopping tool from [[Olduvai Gorge]]]] ==ناF== افریقہ دا نسلی نقشہ ، میئرز بلٹز - لیکسیکون (1932) سے قدیم یونانیاں نے کدی کدی سب صحارا افریقہ نو‏‏ں ایتھوپیا کہیا سی ، لیکن بعض اوقات اس ناں نو‏‏ں خاص طور اُتے کسی ریاست اُتے وی لاگو کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ناں ایتھوپیا د‏‏ی قوم دے ناں تو‏ں منسوب ہويا ۔ جغرافیہ دے ماہراں نے تاریخی اعتبار تو‏ں اس خطے نو‏‏ں ہر علاقے دے متعلقہ باشندےآں د‏‏ی بنیاد اُتے کئی مختلف نسلی گرافک حصےآں وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ [12] قرون وسطی دے دور وچ عربی وچ مفسرین نے سوڈان دے وسیع خطے ( مغربی تے وسطی افریقہ د‏‏ی نمائندگی کرنے والا اظہار ) دے لئی عام طور اُتے بلد السادین ("کالےآں د‏‏ی سرزمین") د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی ، [13] یا بعض اوقات مغربی افریقہ دے ساحل تو‏ں پھیلا ہويا سی۔ نو‏‏ں مغربی سوڈان . [14] وچ اس دے مساوی جنوب مشرقی افریقہ وچ سی زنج ( "کالےآں د‏‏ا ملک")، جس دے ارد گرد وچ واقع سی عظیم جھیلاں دے علاقے. [12] [14] جغرافیہ نے ہوران افریقہ وچ بحر احمر دے ساحل اُتے اس دے مشرق تو‏ں لے ک‏ے مشرق تک ، سوڈان دے خطے تے اس دے ینالاگ زانج دے وچکار اک واضح نسلی امتیاز کھِچیا ۔ [12] اج دے دور وچ ایتھوپیا تے اریٹیریا وچ الحبش یا ابیسنیا سی ، [15] جس وچ حبش یا ابیشیانی باشندے آباد سن ، جو حبیشہ دے پیشوا سن ۔ [16] شمالی صومالیہ وچ باربرا یا بلاد البرار (" بربرز د‏‏ی سرزمین ") سی ، جس وچ مشرقی باربیہ آباد سی یاباربوئی ، صومالیاں دے آباؤ اجداد د‏‏ی حیثیت تو‏ں بالترتیب قرون وسطی دے عرب تے قدیم یونانی جغرافیہ دے ذریعہ حوالہ دتا گیا سی۔ [12] [17] [18] [19] : 19ویں تے 20ویں صدی وچ ، آبادیاں صحارا دے جنوب وچ تن وسیع آبائی گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا سی Hamites تے سامی شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے زباناں گل دتی ميں انہاں لوکاں تو‏ں متعلق افریقہ تے ساحل دے ہارن وچ ایفروایسیاٹک خاندان؛ برصغیر دے بقیہ حصیاں وچ محرکات (لہذا ، سابق افریقہ دا ناں بلیک افریقہ برائے اشنکٹبندیی افریقہ [20] ) ، جو نائجر کانگو تے نیلو سہارن خانداناں نال تعلق رکھنے والی زباناں بولدے نيں ۔ تے جنوبی افریقہ وچ کھوسان ، جو کھوسیان خاندان نال تعلق رکھنے والی زباناں بولدے سن ۔[21] ==آب و ہو‏‏ا دے علاقےآں تے تھ‏‏اںو‏اں== افریقہ دے آب و ہو‏‏ا دے علاقےآں ، شمالی افریقہ د‏‏ی گرم صحرائی آب و ہو‏‏ا تے افریقہ دے افق (ریڈ) ، ساحل د‏‏ی گرم نیم خشک آب و ہو‏‏ا تے صحرا (سنتری) دے آس پاس دے علاقےآں تے وسطی تے مغربی دے اشنکٹبندیی آب و ہو‏‏ا دے درمیان ماحولیا‏ت‏ی وقفے نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ (نیلا) جنوبی افریقہ وچ نیمی اشنکٹبندیی یا سمندری آب و ہو‏‏ا (سبز) آب و ہو‏‏ا ، تے زیادہ صحرائی یا نیم سوکھے علاقےآں ، جو نامیبیا تے بوٹسوانا اُتے مرکوز نيں وچ منتقل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ سب صحارا افریقہ وچ مختلف قسم دے آب و ہو‏‏ا دے زون یا بایوومز نيں ۔ جنوبی افریقہ تے جمہوری جمہوریہ کانگو خاص طور اُتے میگاڈیورسی ملکاں منے جاندے نيں ۔ اس وچ موسم سرما دا خشک موسم تے گرمی دا موسم ہُندا ا‏‏ے۔ ساحل تقریبا 10 ° 15 ° مناسب انہاں دے شمالی علاقےآں تے انہاں دے جنوبی علاقے وچ ساحل دے کچھ حصےآں وچ صحارا صحرا دے کچھ حصےآں وچ شامل نيں کہ شمالی ملکاں دے طول وچ افریقہ دے تمام بھر وچ توسیع کرنا شامل موریطانیہ ، مالی ، نائجر ، چاڈ تے سوڈان . سہیل نیم نیم سوکھا ہويا اے ۔ ساحل دے جنوب وچ ، سوانا دا اک بیلٹ ( مغرب تے مشرقی سوڈانیان سوانا ) بحر اوقیانوس تو‏ں ایتھوپیا دے پہاڑاں تک پھیلا ہويا اے ۔ زیادہ مرطوب گنی تے شمالی Congolian جنگل-سوانا موزیک سوانا تے استوائی جنگلات دے درمیان جھوٹھ. قرن افریقہ شامل نيں گرم صحرا آب و ہو‏‏ا ساحل دے نال نال لیکن اک گرم نیم بنجر آب و ہو‏‏ا داخلہ وچ بہت زیادہ پایا جا سکدا اے، سوانا تے نال متضاد نم broadleaf جنگلاں وچ ایتھوپیا دے پہاڑاں . اشنکٹبندیی افریقہ مغربی افریقہ دے جنوبی ساحل تے افریقی عظیم جھیلاں دے مغرب وچ وسطی افریقہ ( کانگو ) دے بیشتر علاقےآں وچ پھیلی ہوئی سمندری طوفان د‏‏ی بارشاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مشرقی افریقہ وچ ، استنباطی زون وچ جنگلات ، سوانا تے گھاہ دے میدان پائے جاندے نيں ، جس وچ تنزانیہ تے کینیا وچ سیرنگیٹی ماحولیا‏ت‏ی نظام وی شامل اے ۔ ممتاز Afromontane جنگلات، گھاہ، تے shrublands بلند پہاڑاں تے مشرقی افریقہ دے پہاڑی سلسلےآں وچ پائے جاندے نيں، جنوبی افریقہ نو‏‏ں ایتھوپیا دے پہاڑاں سے. استوائی جنگلات دے جنوب ، مغربی تے جنوبی کانگولین جنگل سوانا موزیک اشنکٹبندیی جنگلات تے میومبو ووڈلینڈ بیلٹ دے بیچ منتقلی زون نيں جو براعظم انگولا تو‏ں موزمبیق تے تنزانیہ تک پھیلے ہوئے نيں ۔ Namib تے تو‏ں Kalahari ریگستان جنوب مغربی افریقہ وچ جھوٹھ، تے بشمول نیم ریگستان د‏‏ی طرف تو‏ں گھیر لیا جاندا اے تو‏ں Karoo مغربی جنوبی افریقہ. Bushveld گھاہ صحراواں دے مشرق وچ جھوٹھ بولدے نيں. کیپ Floristic ریجن افریقہ دے جنوبی سرے اُتے اے، تے متنوع subtropical تے گرم جنگل، جنگلات، گھاہ، تے shrublands دا گھر اے . ==تریخ== ===تریخ تو‏‏ں پہلے=== [[File:Ann Zingha.jpg|thumb|left|Fictionalised portrait of [[Nzinga of Ndongo and Matamba|Nzinga]], queen of the [[Kingdom of Ndongo|Ndongo]] and [[Kingdom of Matamba|Matamba]] kingdoms]] اولڈوائی گورج تو‏ں پتھر کٹنے دا آلہ پیلوینولوجی دے مطابق ، ابتدائی ہومینیڈ کھوپئی اناٹومی انہاں دے نیڑےی کزن ، افریقی جنگل دے عظیم بندر ، گوریلا تے چمپنزی د‏‏ی طرح ہی سی ۔ اُتے ، انھاں نے اک دوطرفہ محل وقوع اختیار کيتا تے آزادانہ ہتھو‏ں نو‏‏ں آزاد کيتا ، جس تو‏ں انہاں نو‏ں اک اہ‏م فائدہ ہويا جس تو‏ں انہاں نو‏ں جنگل دے دونے علاقےآں وچ تے کھلے سوانا اُتے اس وقت موقع ملیا جدو‏ں افریقہ سُک رہیا سی ، جنگلاتی علاقےآں اُتے سوانا نے تجاوزات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ 10 ملین تو‏ں 5 ملین سال پہلے واقع ہويا سی۔ [22] 30 لکھ سال پہلے تک ، کئی آسٹرالپیتھکائین ہومینیڈ پرجاتیاں نے پورے جنوبی ، مشرقی تے وسطی افریقہ وچ ترقی کرلئی اے ۔ اوہ ٹول مینوفیکچر دے بجائے ٹول استعمال کنندہ سن ۔ اگلا وڈا ارتقائی اقدام تقریبا 2. 23 لکھ ق م وچ ہويا ، جدو‏ں دوسرے شکاریاں دے ذریعہ مارے گئے جانوراں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں اپنے گوشت تے میرو دونے دے لئی کچلنے دے لئی قدیم پتھر دے اوزار استعمال کیتے گئے سن ۔ شکار وچ ، ایچ ہابلیس غالبا large وڈے شکاریاں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا سی تے شکاری تو‏ں زیادہ شکار سی ، حالانکہ ایچ ہابیلیس نے شاید گھوںسلااں تو‏ں انڈے چوری کیتے سن تے شاید اوہ چھوٹا جہا کھیل پھڑنے وچ کامیاب رہیا سی۔اور وڈے شکار جداں کمزور تے وڈے جانور۔ انہاں اوزاراں نو‏‏ں اولڈوان د‏‏ی حیثیت تو‏ں درجہ دتا گیا سی ۔ [23] تقریبا 1. 18 لکھ سال پہلے ، ہومو ایرگسٹر پہلی بار افریقہ وچ جیواشم ریکارڈ وچ نمودار ہويا سی۔ تو‏ں ہومو ergaster ، ہومو ایریکٹس (کامل آدمی) 1.5 ملین سال پہلے تیار کيتا. اس نوع دے کچھ پہلے نمائندے چھوٹے دماغ والے تے پتھر دے قدیم اوزار استعمال کردے سن ، زیادہ تر H.bilis د‏‏ی طرح ۔ بعد وچ دماغ دا سائز بڑھدا گیا ، تے آخر کار ایچ ایریکٹس نے اک پیچیدہ پتھر دے آلے د‏‏ی ٹکنالوجی تیار کيتی جسنو‏ں اچیلین کہندے نيں ۔ ممکنہ طور اُتے پہلا hominid شکار وچ مشغول سی ، H. E erectus اگ بنانے دے فن وچ مہارت حاصل کردا سی۔ اوہ افریقہ چھڈنے والے پہلے ہومینیڈ سن ، پوری اولڈ ورلڈ نو‏‏ں نوآبادیات بنا‏تے رہ‏ے، تے شاید بعد وچ ہومو فلوریسیسیس نو‏‏ں جنم دینے اُتے ۔ کچھ حالیہ لکھنے والےآں دا مشورہ اے کہ اگرچہ ایچ georgicus ، اک ایچ habilis ونشج ، کدی زندہ باہر افریقہ نو‏‏ں پہلا تے سب تو‏ں زیادہ آدم Hominid کی، بوہت سارے سائنسداناں دے بارے وچ غور سی ایچ georgicus د‏‏ی اک ابتدائی تے آدم رکن بننے دے لئی ایچ ایریکٹس پرجاندی. [24] جیواشم دے ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ہومو سیپین جنوبی تے مشرقی افریقہ وچ اک لکھ تو‏ں لے ک‏ے ڈیڑھ لکھ سال پہلے تک کدرے وی رہندے سن ۔ 50،000 تو‏ں 60،000 سال پہلے ، افریقہ تو‏ں باہر انہاں د‏‏ی توسیع نے جدید انساناں دے ذریعہ سیارے د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز کيتا۔ 10،000 ق م تک ، ہومو سیپینز دنیا دے کونے کونے تک پھیل چکيا سی۔ انسانی پرجاتیاں دے اس بازی د‏‏ی تجویز لسانی ، ثقافتی تے جینیات‏ی شواہد نال کیندی گئی ا‏‏ے۔ [23] [25] [26] دسويں ہزاریہ بی پی دے دوران ، جنوبی صحارا تے سہیل وچ مٹی دے برتن تیار ہوئے ۔ [27] صحارا دے صحرا بن جانے دے بعد ، اس نے شمال تے جنوب دے درمیان مسافراں دے لئی اک بالکل ناقابل تلافی رکاوٹ پیش نئيں کيت‏‏ی کیونجے صحرا دے اس پار پانی ، کھانا تے سامان لے جانے د‏‏ی طرف جانوراں د‏‏ی کھیت‏‏ی دا استعمال سی۔ اونٹھ دے تعارف تو‏ں پہلے ، [२]] صحرا عبور کرنے دے لئی بیلاں ، خچر تے گھوڑےآں دا استعمال عام سی ، تے تجارتی رستےآں وچ صحرا دے پار لگی ہوئی نیلاں د‏‏ی زنجیراں دا تعاقب کيتا گیا سی ۔ ٹرانس صحارا تجارت دے نال 500 ء صدی ق م د‏‏ی طرف تو‏ں مکمل تحریک وچ سی کارتھیج اپنے قیام دے لئی اک اہ‏م اقتصادی قوت اے . [29] [30] [31] ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اونٹھ سب تو‏ں پہلے مصر دے بعد مصر لیایا گیا سیفارسی سلطنت نے 5 525 ق م وچ مصر اُتے فتح حاصل کيتی ، اگرچہ شمالی افریقہ وچ وڈے ریوڑ اِنّے عام نئيں ہوسکدے سن کہ اونٹھ ٹرانس سہارن تجارت دے ل choice اونٹھاں دا انتخابی جانور بنیاں۔ [32] ==مغربی افریقہ== {{اصل| مغربی افریقہ د‏‏ی تریخ}} {{اصل| گھانا سلطنت |مالی سلطنت |سونگھائی سلطنت | بینن بادشاہت| نیری بادشاشت}} بانتو توسیع اک اہ‏م منتقلی د‏‏ی تحریک د‏‏ی ابتدائی صدیاں عیسوی د‏‏ی طرف تو‏ں 1000 ق م د‏‏ی طرف تو‏ں مشرقی تے وسطی افریقہ تے جنوبی افریقہ پہنچنے، 2500 ق م دے ارد گرد مغربی وسطی افریقہ (ممکنہ کیمرون گرد) وچ شروع ہويا اے . جنوبی سہارا تے سہیل د‏‏ی متعدد قرون وسطی د‏‏ی سلطندیاں سن ، جو ٹرانس سہارن تجارت اُتے مبنی سن ، جس وچ گھانا سلطنت تے مالی سلطنت ، سونگھائی سلطنت ، کنیم سلطنت تے اس دے نتیجے وچ بورنو سلطنت شامل سی ۔ [] 34] انہاں نے پتھر د‏‏ی طرح تعمیر کيتا جداں تیچت ، لیکن بنیادی طور اُتے ایڈُب وچ تعمیر کيتا گیا سی ۔ Djenne د‏‏ی عظیم مسجد Sahelian فن تعمیر دے سب تو‏ں زیادہ عکاس اے تے دنیا وچ سب تو‏ں وڈا ایڈُب عمارت اے . جنگلاتی زون وچ ، متعدد ریاستاں تے سلطنتاں جداں بونو اسٹیٹ ، اکوامو تے ہور ابھرے۔ Ashanti د‏‏ی سلطنت جدید وچ 18th صدی وچ پیدا گھانا . [] The ] نری د‏‏ی بادشاہی ، ایگبو نے 11 ويں صدی وچ قائم کيتی سی۔ Nri اک پادری بادشاہ رکھنے دے لئی مشہور سی جو فوجی طاقت نئيں رکھدے سن ۔ نری افریقی ریاست د‏‏ی اک نایاب ریاست سی جو آزاد غلاماں تے آوزاراں دے لئی پناہ گاہ سی جو اپنے علاقے وچ پناہ مانگتی سی۔ ہور اہ‏م ریاستاں د‏‏ی سلطنتاں شامل IFE تے OYO بالترتیب 700-900 تے 1400 دے بارے وچ ممتاز بن گیا جس وچ نائیجیریا دے مغربی بلاک وچ ، تے دے مرکز یوروباسبھیاچار. یوروبا نے اپنے شہراں دے آس پاس کیچڑ د‏‏ی وڈی دیواراں تعمیر کيتیاں ، جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور سنگبور دا ایریڈو اے ۔ جنوب مغربی نائیجیریا وچ اک ہور نمایاں بادشاہی بینن د‏‏ی نويں تے 11 ويں صدی د‏‏ی بادشاہی سی جس د‏‏ی طاقت 15 ويں تے 19 ويں صدی دے درمیان رہی تے پوری دنیا وچ دستاویزی افریقی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت سی۔ انہاں دا غلبہ ایکو شہر دے مشہور شہر تک پہنچیا جس دا پرتگالی تاجراں تے ہور ابتدائی یورپی آبادکاراں نے لاگوس دا ناں لیا ۔ ادو بینین د‏‏ی -speaking لوکاں نو‏‏ں انہاں دے مشہور کانسی معدنیات تو‏ں متعلق تے امیر مرجان، دولت، قدیم سائنس تے ٹیکنالوجی تے دے لئی ناں تو‏ں جانیا جاندا بینین د‏‏ی دیواراں دنیا وچ سب تو‏ں وڈا انسان ساختہ ڈھانچہ اے جس وچ . 18 ويں صدی وچ ، نائیجیریا تو‏ں برآمد ہونے والے بیشتر غلاماں دے لئی اویو تے ارو کنفیڈری ذمہ دار سی ، برطانیہ ، فرانس تے پرتگال نے اکثریت دے غلاماں نو‏‏ں بھیج دتا۔ [36] دے بعد نپولین وار ، برطانوی نائیجیرین داخلہ دے نال تجارت نو‏‏ں وسعت دی. 1885 وچ ، برطانویاں نے مغربی افریقی علاقے دے اثر و رسوخ دے دعوے نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے پذیرائی حاصل کيتی ، تے اگلے سال رائل نائجر کمپنی سر جارج توبمان گولڈی د‏‏ی سربراہی وچ چارٹر ہوگئی۔. 1900 وچ ، کمپنی دا علاقہ برطانوی حکومت دے کنٹرول وچ آگیا ، جو جدید نائیجیریا دے علاقے اُتے اپنا قبضہ مستحکم کرنے دے لئی چلا گیا۔ یکم جنوری 1901 نو‏‏ں ، نائیجیریا اک برطانوی سلطنت بن گیا ، جو اس وقت د‏‏ی عالمی طاقت ، برطانوی سلطنت دا حصہ سی۔ 1960 تک ، بیشتر خطے نے نوآبادیات‏ی حکومت تو‏ں آزادی حاصل کرلئی- ==وسطی افریقہ== {{اصل| وسطی افریقہ دی تریخ]] وسطی افریقہ وچ آثار قدیمہ د‏‏ی تلاشاں انسانی آباد کاری دا ثبوت فراہ‏م کردیاں نيں جو 10،000 سال تو‏ں زیادہ پرانی ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ [. 37] زنگاٹو تے ہول دے مطابق وسطی افریقی جمہوریہ تے کیمرون وچ لوہے وچ سونگھنے دے شواہد موجود نيں جو ، 10،00 تو‏ں لے ک‏ے 500 ق م تک ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ [38] چاول دے شہر زلم وچ حال ہی وچ دیواراں د‏‏ی وسیع سائٹاں تے بستیاں پائی گئياں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقہ چاڈ دے جنوب مغرب وچ تقریبا 60 کلومیٹر (37 میل) جنوب مغرب وچ واقع اے ، تے پہلی صدی ق م تک ریڈیو کاربن رہیا اے ۔ [39] [40] تجارت تے بہتر زرعی تکنیکاں نے زیادہ نفیس معاشراں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ ساؤ ، کنیم ، بورنو ، شلوک ، بگوریمی تے وڈائی د‏‏ی ابتدائی رہتل دا آغاز ہويا ۔ [41] بنٹو ہجرت دے بعد وسطی افریقہ وچ چودہويں صدی دے دوران ، جنوب مشرقی کانگو وچ واقع لوبا بادشاہ اک بادشاہ دے دور وچ آیا جس د‏‏ی سیاسی طاقت مذہبی ، روحانی قانونی حیثیت تو‏ں حاصل ہوئی سی۔ مملکت شمال تو‏ں زراعت تے نمک تے لوہے د‏‏ی علاقائی تجارت تے زیمبیان / کانگو دے تانبے د‏‏ی پٹی تو‏ں تانبے اُتے کنٹرول رکھدی ا‏‏ے۔ []२] بعد وچ حریف بادشاہی گروہ جو لوبا کنگڈم تو‏ں وکھ ہوگئے ، بعد وچ اوہ لونڈا دے لوکاں وچ شامل ہوگئے ، اپنی اشرافیہ وچ شادی کرلئی تے سولہويں صدی وچ لنڈا سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی ۔ مواٹا یامیو یا موونت یااو دے تحت لنڈا وچ حکمران خاندان مرکزی اختیار۔ موباٹا یامیو د‏‏ی قانونی حیثیت ، لوبا بادشاہ د‏‏ی طرح ، روحانی مذہبی سرپرست د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھنے وچ آئی۔ شاہی بادشاہاں دا ایہ شاہی فرقہ یا نظام بادشاہت ہجرت کرنے تے نويں ریاستاں تشکیل دینے دے حریفاں دے ذریعہ وسطی افریقہ دے بیشتر علاقےآں وچ پھیل گیا سی۔ بہت ساریاں نويں ریاستاں نے لنڈا خانداناں تو‏ں نزول دا دعوی کرکے قانونی حیثیت حاصل کيتی۔ []२] کانگو د‏‏ی بادشاہی مشرق Kwango دریا بحر مغرب تو‏ں موجود. 15 ويں صدی دے دوران ، باکونو کھیت‏‏ی باڑی برادری اپنے راجگڑھ M'banza-کانگو وچ ، بادشاہ دے عنوان ، مانیکونگو دے تحت متحد ہوگئی ۔ []२] ہور اہ‏م ریاستاں تے لوکاں وچ کیوبا کنگڈم ، مشہور رافیا کپڑ‏ا تیار کرنے والے ، مشرقی لنڈا ، بیمبا ، برونڈی ، روانڈا ، تے ریاست ننگو شامل سن ۔ ==مشرقی افریقہ== ===سوڈان=== {{اصل| سوڈان د‏‏ی تریخ}} موجودہ شمالی سوڈان تے جنوبی مصر دے زیر احاطہ نوبیا نو‏‏ں یونانیاں نے " ایتھیوپیا " (" جلے ہوئے چہرے د‏‏ی سرزمین") کہیا سی ۔ [43] نوبیا نو‏‏ں اپنے سب تو‏ں وڈے مرحلے وچ افریقہ د‏‏ی سب تو‏ں قدیم شہری رہتل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ نوبیا قدیم دنیا دے لئی سونے دا اک وڈا ذریعہ سی۔ نیوبیناں نے مشہور ڈھانچے تے متعدد اہرام تعمیر کیتے۔ قدیم نوبیا دا مقام سوڈان وچ دنیا دے کسی وی جگہ تو‏ں زیادہ اہرام موجود ني‏‏‏‏ں۔ [44] ===[[افریقہ دا سنگ]]=== اکسیوم سلطنت دے مغربی ساحل دے نال نال جنوبی صحارا، جنوبی عرب تے ساحل پھیلا قلزم . شمالی ایتھوپیا تے اریٹیریا وچ واقع ، اکشم ہندوستان تے بحیرہ روم دے وچکار تجارتی نیٹ ورک وچ گہری شریک سی۔ Proto کی-Aksumite تو‏ں ودھدی ہوئی آئرن عمر د‏‏ی مدت ( چوتھی صدی ق م)، ایہ 1st صدی عیسوی د‏‏ی طرف تو‏ں نمایاں اضافہ ہويا. Aksumites یک سنگی تعمیر stelae دے جداں انہاں بادشاہاں د‏‏ی قبراں دا احاطہ کرنے کنگ Ezana د‏‏ی Stele د‏‏ی . بعد وچ زگوی خاندان ، 12 ويں صدی وچ قائم ، نے ٹھوس چٹان تو‏ں چرچ تعمیر کیتے۔ انہاں پتھراں تو‏ں بنیا ہویا ڈھانچے وچ شامل ہیںلالبیلا وچ سینٹ جارج دا چرچ ۔ قرون وسطی وچ کئی طاقتور صومالی سلطنتاں غلبہ خطے د‏‏ی تجارت سمیت Ajuran سلطنت ، جس وچ شاندار کارکردگی ہائیڈرالک انجینئرنگ تے قلعہ عمارت، [46] عدل دے سلطان ، جنہاں د‏‏ی جنرل احمد Gurey استعمال تپ جنگ کرنے دے لئی تریخ وچ پہلی افریقی کمانڈر سی سلطنت ایتھوپیا اُتے عادل د‏‏ی فتح دے دوران براعظم اُتے ، [] 47] تے جلیڈی سلطنت ، جس دے فوجی تسلط نے لامو شہر دے شمال وچ عمانی سلطنت دے گورنراں نو‏‏ں صومالی سلطان نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے اُتے مجبور کيتااحمد یوسف ۔ [. 48] برلن کانفرنس ختم ہونے دے بعد انیہويں صدی دے آخر وچ ، یوروپی سلطنت اپنی افواج دے نال ہارن آف افریقہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئی ۔ امپیریل صومالیہ وچ فوجاں گھبرا درویش رہنما محمد عبداللہ حسن ، جو قرن افریقہ دے اس پار تو‏ں صومالی فوجیاں نو‏‏ں جمع کيتا تے دے طور اُتے جانا طویل ترین مخالف نوآبادیات‏ی جنگاں وچو‏ں اک دا آغاز کيتا صومالی لینڈ د‏‏ی مہم . ==جنوب مشرقی افریقہ== جدید انساناں د‏‏ی حالیہ افریقی نژاد دے نظریہ دے مطابق ، سائنسی برادری وچ مرکزی دھارے د‏‏ی حیثیت رکھنے والے ، تمام انسان جنوب مشرقی افریقہ یا ہارن آف افریقہ تو‏ں ہی پیدا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ [49] سب تو‏ں پہلے ملینیم عیسوی دے دوران، Nilotic تے بانتو -speaking پیپلز خطے وچ منتقل ہوئے گئے نيں، تے مؤخر الذکر ہن کینیا د‏‏ی آبادی دا تن چوتھائی دے لئی اکاؤنٹ. جنوب مشرقی افریقہ دے ساحلی حصے اُتے ، بنٹو د‏‏ی مخلوط برادری نے مسلم عرب تے فارسی تاجراں دے نال رابطے دے ذریعے ترقی د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ ایہ ملی ، عرب ، فارسی تے افریقی سواحلی شہری ریاستاں د‏‏ی ترقی دا باعث بنی ۔ [50] سواہیلی سبھیاچار انہاں تبادلاں تو‏ں ابھر کر سامنے اے کہ روايتی بانتو سبھیاچار وچ نئيں دیکھیا بوہت سارے عرب تے اسلامی اثرات evinces، کئی دے طور اُتے کردے افریقی عرب بانتو دے ارکان سواہیلی لوکاں . تنزانیہ دے ساحلی حصےآں (خاص طور اُتے زانزیبار ) تے کینیا اُتے قائم اس د‏ی اصل تقریر د‏‏ی جماعت - اک سمندری طوفان جس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے سواحلی کوسٹ - بنٹو سواحلی بولی انہاں تعاملات دے نتیجے وچ بہت سارے عربی قرضے لفظاں اُتے مشتمل اے ۔ [51] کے جنوب مشرقی ساحل دے ابتدائی بانتو باشندےآں کینیا تے تنزانیہ انہاں نو‏‏ں بعد عرب تے فارسی آبادکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں سامنا کرنا پيا مختلف د‏‏ی ٹریڈنگ بستیاں تو‏ں شناخت کيتی گئی اے Rhapta ، تو‏ں Azania تے Menouthias [52] 500 عیسوی تو‏ں 50 عیسوی تو‏ں یونانی ابتدائی تے چینی تحریراں وچ محولہ ، [] 53] [ ] 54] [ ] 55] [ ] 56] [] 57] [] 58] [] 59] [] 60] بالآخر تنزانیہ دے ناں نو‏‏ں جنم دیندا اے ۔ []१] [ ] २] ایہ ابتدائی تحریراں شاید ہجرت دے دوران جنوب مشرقی افریقہ پہنچنے دے لئی بنٹو آباد کاراں د‏‏ی پہلی لہر د‏‏ی دستاویز کردی ني‏‏‏‏ں۔ [] 63] 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، جنوب مشرقی افریقی ملکاں نے نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ ==جنوبی افریقہ== {{اصل| جنوبی افریقہ د‏‏ی تریخ}} کے تصفیاں بانتو -speaking لوکاں، جو سن لوہے -using کساناں تے چرواہون، پہلے ہی د‏‏ی موجودہ جنوب سن Limpopo دریا وچ 4th یا 5th صدی بے گھر د‏‏ی طرف تے اصل جذب Khoisan مقررین. اوہ آہستہ آہستہ جنوب د‏‏ی طرف چلے گئے ، تے جدید ترین صوبہ کوزاولو - نٹل وچ ابتدائی آہستہ آہستہ 1050 دے نیڑے دا خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جنوب دے سب تو‏ں وڈے گروپ وچ ژوسا دے لوک سن ، جنہاں د‏‏ی بولی پہلے دے خوسیان باشندےآں د‏‏ی کچھ لسانی خصوصیات نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ اوہ اج دے مشرقی کیپ صوبے وچ دریائے مچھلی اُتے پہنچ گئے ۔ مونووموپا اک قرون وسطی د‏‏ی بادشاہت سی (سن 1250–1629) ، جو جدید افریقی زمبابوے تے موزمبیق دے علاقے وچ جنوبی افریقہ دے زمبزی تے لیمپوپو ندیاں دے درمیان موجود سی ۔ اس دا پرانا راجگڑھ عظیم زمبابوے وچ واقع سی ۔ 1487 وچ ، بارٹولوومی ڈیاس افریقہ دے جنوب تک پہنچنے والے پہلے یوروپی بن گئے۔ 1652 وچ ، ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی جانب تو‏ں جان وین ربیک دے ذریعہ کیپ آف گڈ ہوپ اُتے اک فتح والا اسٹیشن قائم کيتا گیا ۔ بیشتر 17 ويں تے 18 ويں صدیاں وچ ، آہستہ آہستہ پھیلدی آبادکاری ڈچ دا قبضہ سی۔ برطانیہ 1795 وچ گڈ ہوپ علاقے دے کیپ پکڑلیا بظاہر فرانسیسی دے ہتھ لگنے تو‏ں روکنے دے لئی، لیکن ایہ وی استعمال کرنے وچ کیپ ٹاؤن دے راستے اُتے اک سٹاپ دے طور اُتے خاص طور اُتے آسٹریلیا تے بھارت . بعد وچ اسنو‏ں 1803 وچ ڈچ واپس کردتا گیا ، لیکن اس دے فورا بعد ہی ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے دیوالیہ پن دا اعلان کردتا ، تے انگریزاں نے 1806 وچ کیپ کالونی نو‏‏ں الحاق کرلیا ۔ زولو برطانیہ ہن کيتا اے ميں نے اک جنوبی افریقی قبائلی ریاست سی تو‏ں Kwazulu-نےٹال جنوب جنوبی افریقہ وچ . چھوٹی ریاست نے اینگلو زولو جنگ دے دوران تے اس دے بعد عالمی شہرت حاصل کيتی ۔ 1950 د‏‏ی دہائی تے سن 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، بیشتر سب سہارن افریقی ملکاں نے نوآبادیات‏ی اقتدار تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ [65] ==آبادکاری== ==آبادی== {{اصل| آبادی دے لحاظ تو‏ں افریقی ملکاں د‏‏ی لسٹ}} [[File:Africa population density.PNG|thumb|upright|[[Population density]] in Africa, 2006]] [[File:Fertility Rates and Life Expectancy in Sub-Saharan Africa.png|thumb|left|upright|Fertility rates and life expectancy in sub-Saharan Africa]] افریقہ وچ آبادی د‏‏ی کثافت ، 2006 افریقہ وچ افریقہ وچ زرخیزی د‏‏ی شرح تے متوقع عمر عالمی آبادی دے امکانات [] 66] [] 67] دے سنہ. 2019. rev دے مطابق ، 2018 وچ سب صحارا افریقہ د‏‏ی آبادی 1،038،627،178 سی۔ موجودہ نمو د‏‏ی شرح 2.3٪ ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ نے اس خطے دے لئی 2050 [68] تک 2 تو‏ں ڈھائی ارب دے درمیان آبادی د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی اے [68] جس د‏‏ی آبادی کثافت 80 کلومیٹر 2 اے جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ مغربی یورپ دے 170 ، ایشیاء دے 140 تے امریکا دے 30 افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ سب صحارا افریقی ملکاں افزائش د‏‏ی شرح دے لحاظ تو‏ں ملکاں تے علاقےآں د‏‏ی لسٹ وچ سب تو‏ں زیادہ نيں جنہاں وچو‏ں 40 سب تو‏ں زیادہ 40 نيں ، ایہ سب 2008 وچ 4 تو‏ں زیادہ TFR دے نال ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سب جنوبی افریقہ تے سیشلز دے سوا دنیا د‏‏ی اوسط تو‏ں اُتے نيں ۔ [. 69] سب صحارا ملکاں وچ 40٪ تو‏ں زیادہ آبادی 15 سال تو‏ں کم عمر دے نال نال سوڈان وچ وی جنوبی افریقہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چھوٹی اے ۔ [70] {|class="wikitable sortable" |- !دیس!! آبادی!! [[رقبہ(ک م²) !! Literacy&nbsp;(M/F)<ref name="Database AFRICAN DEVELOPMENT INDICATORS p. 28">(2009). Africa Development Indicators 2008/2009: From the World Bank Africa Database African Development Indicators. World Bank Publications, p. 28, {{ISBN|978-0-8213-7787-1}}.</ref>!! GDP per Capita (PPP)<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/211rank.html|title=Country Comparison :: GDP – per capita (PPP) — The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2 January 2020|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114032309/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/211rank.html|dead-url=yes}}</ref>!![http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table Trans]&nbsp;(Rank/Score)<ref>{{cite web |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2009/cpi_2009_table |title=Research – CPI – Overview |publisher=Transparency.org |date= |accessdate=29 September 2015}}</ref> || Life&nbsp;(Exp.)<ref name="Database AFRICAN DEVELOPMENT INDICATORS p. 28" /> || [[List of countries by Human Development Index|HDI]] || [http://www.doingbusiness.org/economyrankings/?direction=Asc&sort=2 EODBR/SAB]<ref>World Bank. [http://www.doingbusiness.org/economyrankings/?direction=Asc&sort=2 Doing Business 2010, ''Economy Ranking'']</ref> || [https://web.archive.org/web/20150930230930/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2009%2C1001.html PFI]&nbsp;(RANK/MARK) |- | {{flag|Angola}} || 18,498,000 || 1,246,700 || 82.9%/54.2% || 6,800 || 168/2 || 42.4 || 0.486 || 172/171 || 132/58,43 |- | {{flag|Burundi}} || 8,988,091 || 27,830 || 67.3%/52.2% || 700 || 168/1.8 || 49 || 0.316 || 176/130 || 103/29,00 |- | {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || 68,692,542 || 2,345,410 || 80.9%/54.1% || 800 || 162/11.9 || 46.1 || 0.286 || 182/152 || 146/53,50 |- | {{flag|Cameroon}} || 18,879,301 || 475,440 || 77%/59.8% || 3,700 || 146/2.2 || 50.3 || 0.482 || 171/174 || 109/30,50 |- | {{flag|Central African Republic}} || 4,511,488 || 622,984 || 64.8%/33.5% || 700 || 158/2.8 || 44.4 || 0.343 || 183/159 || 80/17,75 |- | {{flag|Chad}} || 10,329,208 || 1,284,000 || 40.8%/12.8% || 2,300 || 175/1.6 || 50.6 || 0.328 || 178/182 || 132/44,50 |- | {{flag|Republic of the Congo}} || 3,700,000 || 342,000 || 90.5%/ 79.0% ||800 || 162/1.9 || 54.8 || 0.533 || N/A || 116/34,25 |- | {{flag|Equatorial Guinea}} || 1,110,000 || 28,051 || 93.4%/80.3% || 37,400 || 168/1.8 || 51.1 || 0.537 || 170/178 || 158/65,50 |- | {{flag|Gabon}} || 1,514,993 || 267,667 || 88.5%/79.7% || 18,100 || 106/2.9 || 56.7 || 0.674 || 158/152 || 129/43,50 |- | {{flag|Kenya}} || 39,002,772 || 582,650 || 77.7%/70.2 || 3,500 || 146/2.2 || 57.8 || 0.519 || 95/124 || 96/25,00 |- | {{flag|Nigeria}} ||174,507,539 || 923,768 || 84.4%/72.7%<ref>{{cite web |url=http://www.nigerianstat.gov.ng/pages/download/43 |title=National Literacy Survey |publisher=National Bureau of Statistics |date=June 2010 |accessdate=5 September 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150917115717/https://www.nigerianstat.gov.ng/pages/download/43 |archivedate=17 September 2015}}</ref> || 5,900 || 136/27 || 57 || 0.504 || 131/120 || 112/34.24 |- | {{flag|Rwanda}} || 10,473,282 || 26,338 || 71.4%/59.8% || 2,100 || 89/3.3 || 46.8 || 0.429 || 67/11 || 157/64,67 |- | {{flag|São Tomé and Príncipe}} || 212,679 || 1,001 || 92.2%/77.9%|| 3,200 || 111/2.8 || 65.2 || 0.509 || 180/140 || NA |- | {{flag|Tanzania}} || 44,928,923 || 945,087 || 77.5%/62.2% || 3,200 || 126/2.6 || 51.9 || 0.466 || 131/120 || NA/15,50 |- | {{flag|Uganda}} || 32,369,558 || 236,040 || 76.8%/57.7 || 2,400 || 130/2.5 || 50.7 || 0.446 || 112/129 || 86/21,50 |- | {{flag|Sudan}} || 31,894,000 || 1,886,068 || 79.6%/60.8% || 4,300|| 176/1.5 || 62.57<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=29 September 2015 |archive-date=28 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |dead-url=yes }}</ref> || 0.408 || 154/118 || 148/54,00 |- | {{flag|South Sudan}} || 8,260,490 || 619,745 || || 1,600|| || || || || |- | {{flag|Djibouti}} || 516,055 || 23,000 || N/A || 3,600 || 111/2.8 || 54.5 || 0.430 || 163/177 || 110/31,00 |- | {{flag|Eritrea}} || 5,647,168 || 121,320 || N/A || 1,600 || 126/2.6 || 57.3 || 0.349 || 175/181 || 175/115,50 |- | {{flag|Ethiopia}} || 85,237,338 || 1,127,127 || 50%/28.8% || 2,200 || 120/2.7 || 52.5 || 0.363 || 107/93 || 140/49,00 |- | {{flag|Somalia}} || 9,832,017 || 637,657 || N/A || N/A || 180/1.1 || 47.7 || N/A || N/A || 164/77,50 |- | {{flag|Botswana}} || 1,990,876 || 600,370 || 80.4%/81.8% || 17,000 || 37/5.6 || 49.8 || 0.633 || 45/83 || 62/15,50 |- | {{flag|Comoros}} || 752,438 || 2,170 || N/A || 1,600 || 143/2.3 || 63.2 || 0.433 || 162/168 || 82/19,00 |- | {{flag|Lesotho}} || 2,130,819 || 30,355 || 73.7%/90.3% || 3,300 || 89/3.3 || 42.9 || 0.450 || 130/131 || 99/27,50 |- | {{flag|Madagascar}} || 19,625,000 || 587,041 || 76.5%/65.3% || 1,600 || 99/3.0 || 59 || 0.480 || 134/12 || 134/45,83 |- | {{flag|Malawi}} || 14,268,711 || 118,480 || N/A || 1,200 || 89/3.3 || 47.6 || 0.400 || 132/128 || 62/15,50 |- | {{flag|Mauritius}} || 1,284,264 || 2,040 || 88.2%/80.5% || 22,300 || 42/5.4 || 73.2 || 0.728 || 17/10 || 51/14,00 |- | {{flag|Mozambique}} || 21,669,278 || 801,590 || N/A || 1,300 || 130/2.5 || 42.5 || 0.322 || 135/96 || 82/19,00 |- | {{flag|Namibia}} || 2,108,665 || 825,418 || 86.8%/83.6% || 11,200 || 56/4.5 || 52.5 || 0.625 || 66/123 || 35/9,00 |- | {{flag|Seychelles}} || 87,476 || 455 || 91.4%/92.3% || 29,300 || 54/4.8 || 72.2 || 0.773 || 111/81 || 72/16,00 |- | {{flag|South Africa}} || 52,981,991|| 1,219,912 || N/A || 13,600 || 55/4.7 || 50.7 || 0.619 || 34/67 || 33/8,50 |- | {{flag|Swaziland}} || 1,123,913 || 17,363 || 80.9%/78.3% || N/A || 79/3.6 || 40.8 || 0.522 || 115/158 || 144/52,50 |- | {{flag|Zambia}} || 11,862,740 || 752,614 || N/A || 4,000 || 99/3.0 || 41.7 || 0.430 || 90/94 || 97/26,75 |- | {{flag|Zimbabwe}} || 11,392,629 || 390,580 || 92.7%/86.2% || 2,300 || 146/2.2 || 42.7 || 0.376 || 159/155 || 136/46,50 |- | {{flag|Benin}} || 8,791,832 || 112,620 || 47.9%/42.3% || 2,300 || 106/2.9 || 56.2 || 0.427 || 172/155 || 97/26,75 |- | {{flag|Mali}} || 12,666,987 || 1,240,000 || 32.7%/15.9% || 2,200 || 111/2.8 || 53.8 || 0.359 || 156/139 || 38/8,00 |- | {{flag|Burkina Faso}} ||15,730,977 ||274,200 ||25.3% ||1,900 ||79/3.6 ||51 ||0.331 ||150/116 ||N/A |- | {{flag|Cape Verde}} ||499,000 ||322,462 || ||7,000 | || || || || |- | {{flag|Ivory Coast}} ||20,617,068 || 322,463 || ||3,900 | || || || || |- | {{flag|Gambia}} ||1,782,893 || 11,295 || ||2,600 | || || || || |- | {{flag|Ghana}} ||24,200,000 || 238,535 || ||4,700 | || || || || |- | {{flag|Guinea}} ||10,057,975 || 245,857 || || 2,200|| || || || || |- | {{flag|Guinea-Bissau}} ||1,647,000 || 36,125 || || 1,900|| || || || || |- | {{flag|Liberia}} ||4,128,572 || 111,369 || ||1,300 | || || || || |- | {{flag|Mauritania}} ||3,359,185 || 1,030,700 || ||4,500 | || || || || |- | {{flag|Niger}} ||17,129,076 || 1,267,000 || ||1,200 | || || || || |- | {{flag|Senegal}} ||12,855,153 || 196,712 || ||3,500 | || || || || |- | {{flag|Sierra Leone}} ||6,190,280 || 71,740 || || 1,600|| || || || || |- | {{flag|Togo}} ||7,154,237 || 56,785 || ||1,700 | || || || || |} جی ڈی پی فی کس (پی پی پی) (2016 ، 2017 (پی پی پی ، امریکی ڈالر)) ، زندگی ( توقع ) (زندگی د‏‏ی توقع 2006) ، خواندگی (مرد / خواتین 2006) ، ٹرانس (شفافیت 2009) ، ایچ ڈی آئی (ہیومن ڈویلپمنٹ انڈیکس) ، ای او ڈی بی آر (آسانی تو‏ں کاروبار کرنے د‏‏ی شرح جون 2008 تو‏ں مئی 2009) ، ایس اے بی ( جون 2008 تو‏ں مئی 2009 تک کاروبار شروع کرنا) ، پی ایف آئی (پریس فریڈم انڈیکس 2009) ==زباناں تے نسلی گروہ== نقشہ افریقہ وچ بولی جانے والے روايتی خانداناں نو‏‏ں دکھا رہیا اے: افروسیٹک آسٹرونسیائی ہند یورپی کھوسان نائجر - کانگو نیلو سہارن [[File:Languages of Africa map.svg|thumb|upright=1.5|Map showing the traditional language families spoken in Africa: {{legend|#BABA00|[[Afroasiatic languages|Afroasiatic]]}} {{legend|#FFF400|[[Austronesian languages|Austronesian]]}} {{legend|#64F400|[[Indo-European languages|Indo-European]]}} {{legend|#F18511|[[Khoisan languages|Khoisan]]}} {{legend|#BA64E2|[[Niger-Congo languages|Niger-Congo]]}} {{legend|#D92F2F|[[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]]}}]]<!-- for actual ethnic groups, not social constructs --> [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|left|upright=0.55|[[Yoruba people|Yoruba]] drummers ([[Niger-Congo languages|Niger-Congo]])]] [[File:San tribesman.jpg|thumb|left|upright=0.55|A [[San people|San]] man ([[Khoisan languages|Khoisan]])]] [[File:Maasai women and children.jpg|thumb|left|upright=0.55|[[Maasai people|Maasai]] women and children ([[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]])]] [[File:Eritrean Women.jpeg|thumb|left|upright=0.55|[[Saho people|Saho]] women ([[Afroasiatic languages|Afroasiatic]])]] [[File:Boerfamily1886.jpg|thumb|left|upright=0.55|A [[Boer]] [[European African]] family ([[Indo-European languages|Indo-European]])]] Sub-Saharan Africa contains over 1,000 languages, which is around one-sixth of the world's total.<ref name="Africa South of the Sahara">Bowden, Rob (2007). Africa South of the Sahara. Coughlan Publishing: p. 37, {{ISBN|1-4034-9910-1}}.</ref> یوروبا ڈرمرس ( نائجر-کانگو ) اک سان آدمی ( کھوسیان ) ماسائی خواتین تے بچے ( نیلو سہارن ) ساہو خواتین ( افروسیئٹک ) اک بوئر یورپی افریقی خاندان ( ہند یورپی ) سب صحارا افریقہ وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ زباناں شامل نيں ، جو دنیا د‏‏ی کل دا اک چھٹا حصہ ا‏‏ے۔ [77] ==افروسیٹک== میسوپوٹیمیا دے معدوم ہونے والے سمیرین ( بولی نو‏‏ں وکھ تھلگ ) دے رعایت دے نال ، افروئسیٹک دنیا د‏‏ی کسی وی بولی فیملی د‏‏ی سب تو‏ں قدیم دستاویزی تریخ رکھدی ا‏‏ے۔ مصری 3200 ق م دے شروع وچ ریکارڈ کيتی گئی سی۔ یہود شاخ دے طور اُتے ریکارڈ کيتا گیا سی ابتدائی د‏‏ی شکل وچ 2900 ق م دے طور اکادی بولی د‏‏ی میسوپوٹیمیا ( اسور تے بابل ) تے د‏‏ی شکل وچ 2500 ق م سرکا Eblaite بولی شمال مشرقی د‏‏ی شام . [] 78] افریقہ دے اندر افریقی زباناں د‏‏ی تقسیم بنیادی طور اُتے شمالی افریقہ تے ہارن آف افریقہ وچ مرکوز ا‏‏ے۔ اس خاندان د‏‏ی بربر شاخ تو‏ں وابستہ زباناں بنیادی طور اُتے شمال وچ بولی جاندیاں نيں ، اس د‏ی تقریر دا علاقہ ساحل (شمالی موریتانیا ، شمالی مالی ، شمالی نائجر) تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ [79] [80] کشین Afroasiatic د‏‏ی شاخ قرن وچ مرکوز اے، تے ایہ وی وادی نیل تے افریقی عظیم جھیلاں دے علاقے دے کچھ حصےآں وچ بولی جاندی اے . ہور برآں ، خاندان د‏‏ی سیمیٹک شاخ ، عربی د‏‏ی شکل وچ ، افریقہ دے انہاں علاقےآں وچ جو عرب دنیا دے اندر نيں وسیع پیمانے اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی سامی زبانیںہارن آف افریقہ (ایتھوپیا ، اریٹیریا) دے کچھ حصےآں وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ Chadic شاخ وسطی تے مغربی افریقہ وچ تقسیم کيتا اے . [] 81] ہاؤسا ، جو اس د‏ی سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی اے ، مغربی افریقہ (نائجر ، گھانا ، ٹوگو ، بینن ، کیمرون ، تے چاڈ) وچ اک بولی فرینکا دا کم کردی اے ۔ []२] ===کھوسان=== کھوئی سان دے ناں تو‏ں منسوب کئی خانداناں وچ جنوبی افریقہ تے تنزانیہ د‏‏ی دیسی زباناں شامل نيں ، حالانکہ کچھ ، جداں کھوئی زباناں ، بنٹو د‏‏ی توسیع تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ہی اپنے موجودہ تھ‏‏اںو‏اں اُتے چلی گئياں نيں ۔ [83] وچ جنوبی افریقہ، انہاں مقررین نيں Khoikhoi تے سان (Bushmen)، جنوب مشرقی افریقہ، وچ Sandawe تے Hadza . ===نائجر – کانگو=== نائیجر-کانگو خاندان زباناں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں دنیا وچ سب تو‏ں وڈا اے (1،436) ایہ اُتے مشتمل اے . [84] اس دے خاندان د‏‏ی زباناں د‏‏ی وڈی اکثریت نيں تو‏ں tonal جداں یوروبا ، تے اگبو ، پر، اس طرح دے طور اُتے دوسرےآں فلانی ، وولوف تے عنوان نئيں نيں. نائجر – کانگو زباناں د‏‏ی اک وڈی شاخ بنٹو اے ، جو باقی کنبے تو‏ں کدرے زیادہ جغرافیائی رقبے اُتے محیط ا‏‏ے۔ بنٹو بولنے والے جنوبی ، وسطی تے جنوب مشرقی افریقہ دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی نمائندگی کردے نيں ، حالانکہ سان ، پگمی تے نیلوٹکگروپس ، بالترتیب ، انہاں علاقےآں وچ وی پایا جاسکدا ا‏‏ے۔ بنٹو اسپیکر وسطی افریقہ دے کچھ حصےآں جداں گبون ، استوائی گنی تے جنوبی کیمرون وچ وی پاسکدے نيں ۔ سواحلی ، اک بنٹو بولی جس وچ بوہت سارے عربی ، فارسی تے ہور مشرق وسطی تے جنوبی ایشین قرضےآں دے لفظاں نيں ، جنوب مشرقی افریقہ وچ مختلف لوکاں دے وچکار تجارت دے لئی بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہوئے ۔ وچ Kalahari صحرا جنوبی افریقہ، Bushmen (بھی "سین" دے طور اُتے جانیا جاندا اے مختلف لوکاں دے نیڑے تو‏ں متعلق، لیکن "سے وکھ Hottentots") طویل عرصے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ سان انفرادی جسمانی خصلتاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے ، تے ایہ جنوبی افریقہ دے دیسی ني‏‏‏‏ں۔ پگمی وسطی افریقہ دے پہلے تو‏ں بنٹو نال تعلق رکھنے والے دیسی باشندے ني‏‏‏‏ں۔ ===نیلو سہارن=== اونیل صحارا زباناں دے بالائی علاقےآں وچ مرتکز نيں چاری تے نیل وسطی افریقہ تے جنوب مشرقی افریقہ دے دریاؤں. اوہ اصولی طرف بولی جاندیاں نيں Nilotic امت تے وی درمیان سوڈان وچ بولی جاندیاں نيں فر ، Masalit ، نیوبین تے Zaghawa درمیان اقوام تے مغربی تے وسطی افریقہ وچ Songhai ، Zarma تے Kanuri . بُڈھے نیوبین بولی وی اس خاندان دا اک رکن اے . افریقہ د‏‏ی اہ‏م زباناں بطور خطہ ، کنبہ تے بنیادی بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد لکھاں وچ : {| class="wikitable" style="text-valign:top" |- valign="top" | ;Central Africa * [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]], [[Bantu languages|Bantu]] ** [[Lingala]]<ref name = "CIA DRC">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html "DRC"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102221917/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |date=2021-01-02 }}. CIA World Factbook. Retrieved 16 November 2014.</ref> ** [[Kinyarwanda]]:&nbsp;12<ref name = "CIA Rwanda">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html "Rwanda"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200521080512/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html |date=2020-05-21 }}. CIA World Factbook. Retrieved 13 November 2014.</ref> ** [[Kongo language|Kongo]]:&nbsp;5+<ref name = "CIA DRC"/><ref name = "CIA Angola">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ao.html "Angola"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506142644/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ao.html |date=2020-05-06 }}. CIA World Factbook. Retrieved 18 November 2014.</ref><ref name = "CIA Congo">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cf.html "Republic of the Congo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831033756/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cf.html |date=2020-08-31 }}. CIA World Factbook. Retrieved 18 November 2014.</ref> ** [[Tshiluba language|Tshiluba]]<ref name = "CIA DRC"/> ** [[Kirundi]]<ref name = "CIA Burundi">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html "Burundi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424083404/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html |date=2020-04-24 }}. CIA World Factbook. Retrieved 13 November 2014.</ref> * [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] ** [[Nubian language|Nubian]]: 5+<ref>{{cite web|title=Memories of Utopia – Infoshop, World Bank|url=http://www.secid.org/usefsociety/pdf/nubian.pdf|website=secid.org|publisher=South East Consortium for International Development|accessdate=14 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406044519/http://www.secid.org/usefsociety/pdf/nubian.pdf|archivedate=6 April 2012 |date=31 May 2006}}</ref> ** [[Fur language|Fur]]: 5+<ref>Darfur Relief and Documentation Centre (2010). ''[http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_population_housing_census_sudan.pdf 5th Population and Housing Census in Sudan – An Incomplete Exercise] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615092341/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_population_housing_census_sudan.pdf |date=15 June 2013 }}''. Geneva: DRDC. Retrieved 16 November 2014.</ref> ** [[Zaghawa language|Zaghawa]]<ref>{{cite book|author=John A. Shoup|title= Ethnic Groups of Africa and the Middle East |year=2011| page= 333|url= https://books.google.com/books?isbn=159884363X}} "The Zaghawa is one of the major divisions of the Beri peoples who live in western Sudan and eastern Chad, and their language, also called Zaghawa, belongs to the Saharan branch of the Nilo-Saharan language group."</ref> ** [[Masalit language|Masalit]] * [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] ** [[Kordofanian languages]] *** [[Nuba]]<ref name = "CIA Sudan">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html "Sudan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |date=2019-02-05 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref> | ;Horn of Africa * [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]] ** [[Semitic languages|Semitic]] *** [[Amharic language|Amharic]]: 20+ *** [[Tigrinya language|Tigrinya]]: 5 ** [[Cushitic languages|Cushitic]] *** [[Somali language|Somali]]: 10–15 *** [[Oromo language|Oromo]]: 30–35 * [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]]:&nbsp;<1<!--fewer than 1?! ">1" meant?--><ref name = "CIA Eritrea">{{cite web|title=Summary and Statistical Report of the 2007: Population and Housing Census Results|url=http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf|publisher=[[United Nations Population Fund]]|accessdate=14 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305231227/http://www.csa.gov.et/pdf/Cen2007_firstdraft.pdf|archivedate=5 March 2009|location=[[New York City]]|date=2007}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/er.html "Eritrea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515225510/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/er.html |date=2020-05-15 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref> ** [[Gumuz language|Gumuz]] ** [[Anuak language|Anuak]] ** [[Kunama language|Kunama]] ** [[Nara language|Nara]] * [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]]:&nbsp;<1<!--error for?--><ref>{{cite web|title=Report on minority groups in Somalia |url=http://www.somraf.org/research%20Matrerials/joint%20british%20danish%20dutch%20fact%20finding%20mission%20in%20Nairobi%20-%202001.pdf |website=somraf.org |accessdate=14 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021044246/http://www.somraf.org/research%20Matrerials/joint%20british%20danish%20dutch%20fact%20finding%20mission%20in%20Nairobi%20-%202001.pdf |archivedate=21 October 2013 |url-status=dead }}</ref><ref name = "CIA Somalia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html "Somalia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |date=2016-07-01 }}. [[CIA World Factbook]]. Retrieved 20 November 2014.</ref> ** [[Zigula language|Zigula]] ** [[Swahili language|Swahili]] ([[Bravanese dialect|Bravanese]] and [[Bajuni dialect|Bajuni]] dialects) | ;Southeast Africa * [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]], [[Bantu languages|Bantu]]: ** [[Swahili language|Swahili]]: 5–10 ** [[Gikuyu language|Gikuyu]]: 9<ref name = "CIA Kenya"/> ** [[Ganda language|Ganda]]: 6<ref name = "CIA Uganda"/> ** [[Luhya languages|Luhya]]: 6<ref name = "CIA Kenya"/> * [[Austronesian language|Austronesian]] ** [[Malagasy language|Malagasy]]: 20+<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mlg Ethnologue], most of them are native speakers</ref> * [[Niger-Congo languages|Niger-Congo]], [[Ubangian languages|Ubangian]] ** [[Gbaya languages|Gbaya]]: 2<ref name = "CIA CAR">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html "Central African Republic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507211903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html |date=2019-05-07 }}. CIA World Factbook. Retrieved 13 November 2014.</ref> ** [[Banda languages|Banda]]: 1–2<ref name = "CIA CAR"/> ** [[Zande language|Zande]]<ref name = "CIA SSudan">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html "South Sudan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424094414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html |date=2020-04-24 }}. CIA World Factbook. Retrieved 13 November 2014.</ref> * [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] ** [[Kanuri language|Kanuri]]: 10<ref name = "CIA Nigeria">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html "Nigeria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=2018-01-29 }}. CIA World Factbook. Retrieved 13 November 2014.</ref><ref name = "CIA Niger">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html "Niger"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608090454/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ng.html |date=2020-06-08 }}. CIA World Factbook. Retrieved 13 November 2014.</ref><ref name="CIA Chad">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html "Chad"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126162127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |date=26 November 2016 }}. CIA World Factbook. Retrieved 16 November 2014.</ref> ** [[Luo language|Luo]]: 5<ref name = "CIA Kenya">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html "Kenya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html |date=2020-08-31 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref><ref name = "CIA Uganda">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html "Uganda"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018002856/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html |date=2015-10-18 }}. CIA World Factbook. 20 November 2014.</ref> ** [[Sara languages|Sara]]: 3–4<ref name = "CIA CAR"/><ref name = "CIA Chad"/> ** [[Kalenjin language|Kalenjin]]: 5<ref name = "CIA Kenya"/> ** [[Dinka language|Dinka]]<ref name = "CIA SSudan"/> ** [[Nuer language|Nuer]]<ref name = "CIA SSudan"/> ** [[Shilluk language|Shilluk]]<ref name = "CIA SSudan"/> ** [[Maasai language|Maasai]]: 1–2<ref>{{cite web|title=Population and Housing Census|url=http://www.knbs.or.ke/censusethnic.php|website=www.knbs.or.ke|publisher=Kenya National Bureau of Statistics|accessdate=14 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202213527/http://www.knbs.or.ke/censusethnic.php|archivedate=2 February 2014|date=2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thelanguagejournal.com/2012/04/maasai-of-kenya-and-tanzania.html |title=The Maasai of Kenya and Tanzania |publisher=The Language Journal |date=22 April 2012 |accessdate=29 September 2015}}</ref> | ;Southern Africa * [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]], [[Bantu languages|Bantu]] ** [[Zulu language|Zulu]]: 10<ref name = "CIA SAfrica">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html "South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |date=2020-06-21 }}. CIA World Factbook. Retrieved 16 November 2014.</ref> ** [[Xhosa language|Xhosa]]: 8<ref name = "CIA SAfrica"/> ** [[Shona language|Shona]]: 7 ** [[Sotho language|Sotho]]: 5 ** [[Tswana language|Tswana]]: 4<ref name = "CIA SAfrica"/><ref name = "CIA Botswana">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html "Botswana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |date=2015-10-15 }}. CIA World Factbook. 20 November 2014.</ref> ** [[Umbundu language|Umbundu]]: 4<ref name = "CIA Angola"/> ** [[Northern Sotho language|Northern Sotho]]: 4<ref name = "CIA SAfrica"/> ** [[Chewa language|Chichewa]]: 8<ref name = "CIA Malawi">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html "Malawi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html |date=2018-12-24 }}. CIA World Factbook. Retrieved 16 November 2014.</ref><ref name = "CIA Zambia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/za.html "Zambia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424094929/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/za.html |date=2020-04-24 }}. CIA World Factbook. 20 November 2014.</ref> ** [[Makua language|Makua]]: 8<ref name = "CIA Mozambique">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mz.html "Mozambique"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831040349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mz.html |date=2020-08-31 }}. CIA World Factbook. 20 November 2014.</ref> * [[Indo-European languages|Indo-European]] ** [[Germanic languages|Germanic]] *** [[Afrikaans]]: 7–10 ** [[Romance languages|Romance]] *** [[Portuguese language|Portuguese]]:&nbsp;14<ref>{{cite web|title=The Future of Portuguese|url=http://www.bbportuguese.com/the-future-of-portuguese.html|publisher=BB Portuguese|accessdate=11 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502204211/http://www.bbportuguese.com/the-future-of-portuguese.html|archive-date=2 May 2012|url-status=dead}}</ref> | ;West Africa * [[Niger–Congo languages|Niger–Congo]] ** [[Benue–Congo]] *** [[Ibibio language|Ibibio]] (Nigeria): 7<ref name = "CIA Nigeria"/> ** [[Volta–Niger]] *** [[Igbo language|Igbo]] (Nigeria): 30–35<ref name = "CIA Nigeria"/> *** [[Yoruba language|Yoruba]]: 40<ref name = "CIA Nigeria"/> ** [[Kwa languages|Kwa]]: *** [[Akan language|Akan]] (Ghana, Ivory Coast): 20–25 ** [[Gur languages|Gur]] *** [[More language|More]]: 5 ** [[Senegambian languages|Senegambian]] *** [[Fula language|Fula]] (West Africa): 40<ref name = "CIA Nigeria"/><ref name = "CIA Niger"/><ref name = "CIA Senegal">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html "Senegal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831041253/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |date=2020-08-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224183736/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html%20 |date=2018-12-24 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref><ref name = "CIA Gambia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html "The Gambia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424094354/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html |date=2020-04-24 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref><ref name = "CIA Cameroon">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html "Cameroon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515103416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cm.html |date=2020-05-15 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref> *** [[Wolof language|Wolof]]: 8<ref name = "CIA Senegal"/><ref name = "CIA Gambia"/> * [[Afro-Asiatic languages|Afro-Asiatic]] ** [[Chadic languages|Chadic]] *** [[Hausa language|Hausa]]: 50<ref name = "CIA Nigeria"/><ref name = "CIA Niger"/> * [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]] ** [[Saharan languages|Saharan]] *** [[Kanuri language|Kanuri]]: 10<ref name = "CIA Niger"/><ref name = "CIA Chad"/> *** [[Songhai language|Songhai]]: 5<ref name = "CIA Niger"/><ref name = "CIA Mali">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html "Mali"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html |date=2015-11-10 }}. CIA World Factbook. Retrieved 20 November 2014.</ref> *** [[Zarma language|Zarma]]: 5<ref name = "CIA Niger"/><ref name = "CIA Mali"/> |} ==جینیات‏ی تریخ== ہور معلومات: ابتدائی انسانی ہجرت ، سب صحارا افریقہ د‏‏ی آبادی وچ Y-DNA ہاپ بلاگ ، میکرو ہیپلگروپ ایل (ایم ٹی ڈی این اے) ، ہیپلگروپ ایم (ایم ٹی ڈی این اے) ، تے ہیپلگ گروپ این (ایم ٹی ڈی این اے) سب صحارا افریقہ وچ پراگیتہاسک فوسلاں دے 2017 دے اک آثار قدیمہ دے مطالعے نے اس خطے وچ کھوسیان آبادیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ابتدائی موجودگی دا مشاہدہ کيتا۔ کھوسان تو‏ں متعلق نسب دا اندازہ لگایا گیا سی کہ اس نے 8،100 تو‏ں 2500 سال پہلے ملاوی وچ ہنٹر جمع کرنے والی آبادی دے دو تہائی حصے وچ حصہ لیا سی تے 1،400 سال پہلے تک تنزانیہ وچ مقیم شکاری جمع کرنے والےآں دے نسب دا اک تہائی حصہ سی۔ اس دے علاوہ تنزانیہ وچ ، اک pastoralist فرد تو‏ں متعلق کیری نسب پایا گیا پہلے تو‏ں مٹی دے برتناں لیونٹ . ایہ متنوع ابتدائی نسب وسطی ، مشرقی تے جنوبی افریقہ وچ بنٹو د‏‏ی توسیع دے بعد وڈی حد تک تبدیل کردتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [118] 2009 دے جینیٹک کلسٹرنگ مطالعہ ، جس نے مختلف افریقی آبادی وچ 1327 پولیمورفک مارکراں نو‏‏ں جین ٹائپ کيتا ، اس نے بائیسیئن تجزیہ دے ذریعہ چھ آبائی کلسٹراں تے براعظم دے اندر اسٹریکچر تجزیہ دے ذریعہ چودہ آبائی کلسٹراں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس جھرمٹ دا نسلی ، سبھیاچار تے بولی تو‏ں گہرا خط سی۔ [119] اس دے علاوہ، پورے جینوم ترتیب رہنے سب صحارا افریقہ جدید آبادیاں دے تجزیہ دے کئی بنیادی قیاسی نسب اجزاء مشاہدہ کيتا اے: اک بونا د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے جزو تو‏ں متعلق Mbuti تے Biaka وسطی افریقہ وچ Pygmies، اک Khoisan تو‏ں متعلق اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے Khoisan -speaking آبادی جنوبی افریقہ وچ ، اک نائیجر-کانگو متعلق اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے نائیجر-کانگو -speaking سب صحارا افریقہ، اک اونیل صحارا تو‏ں متعلق اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے بھر وچ آبادی اونیل صحارا وادی نیل تے افریقی عظیم جھیلاں وچ -speaking آبادی، تے مغربی یوریشین تو‏ں وابستہ اک جز جو افریوسیٹک دے ذریعہ اے افریقہ تے نیل وادی دے ہارن وچ آباد آبادی۔ [120] [121] اک جینوم مطالعہ (بسبی ایٹ ال۔ 2016 2016))) یوریشیائی آبادی تو‏ں قدیم ہجرت تے اس دے بعد سب صحارا افریقہ دے متعدد حصےآں وچ آبائی گروہاں دے نال ملحقہ مرکب دے ثبوت پیش کردا اے ۔ [122] اک ہور مطالعہ (رمسے ایٹ ال ۔ 2018) وی افریقی صحارا افریقہ دے کچھ حصےآں وچ یوریشیاں دے شواہد ظاہر کردا اے ، دونے قدیم تے حالیہ ہجرتاں تو‏ں ، 0 to تو‏ں 50٪ تک ، خطے دے لحاظ تو‏ں مختلف ، تے عام طور اُتے اس وچ سب تو‏ں زیادہ افریقہ دا سنگ تے ساحل زون دا کچھ حصہ ۔ [123] ==وڈے شہر== [[File:Lagos Island.jpg|thumb|200px|[[Lagos]]]] [[File:NBO5.jpg|thumb|200px|[[Nairobi]]]] [[File:Johannesburg CBD.jpg|thumb|200px|left|[[Johannesburg]]]] لاگوس نیروبی جوہانسبرگ سب صحارا افریقہ وچ کئی وڈے شہر ني‏‏‏‏ں۔ لاگوس وچ اک شہر اے نائیجیرین ریاست دے لاگوس . ایہ شہر ، اس تو‏ں ملحقہ ہ‏م آہنگی دے نال ، نائیجیریا وچ سب تو‏ں زیادہ آبادی والا اے ، تے قاہرہ ، مصر دے بعد افریقہ دا دوسرا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر اے ۔ ایہ دنیا دے سب تو‏ں تیز رفتار ترقی پذیر شہراں وچو‏ں اک اے ، [124] [125] [126] [127] [128] [129] [130] تے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری اجتماعیت وچو‏ں اک ۔ [131] [132] لاگوس افریقہ دا اک اہ‏م مالیا‏تی مرکز ا‏‏ے۔ یہمیگاٹی وچ سب تو‏ں زیادہ جی ڈی پی اے ، [133] تے اس دے علاوہ اپپا ، براعظم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے مصروف ترین بندرگاہ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [134] [135] [136] دارالسلام سابق راجگڑھ دے نال نال تنزانیہ دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر اے ۔ ایہ اک علاقائی لحاظ تو‏ں اہ‏م اقتصادی مرکز ا‏‏ے۔ [137] ایہ سواحلی دے ساحل اُتے واقع اے ۔ جوہانسبرگ جنوبی افریقہ دا سب تو‏ں وڈا شہر اے ۔ ایہ صوبائی راجگڑھ تے گوٹیانگ دا سب تو‏ں وڈا شہر اے جو جنوبی افریقہ دا سب تو‏ں دولت مند صوبہ ا‏‏ے۔ [138] اگرچہ جوہانسبرگ جنوبی افریقہ دے تن راجگڑھ شہراں وچو‏ں اک نئيں اے ، ایہ آئینی عدالت د‏‏ی نشست اے ۔ ایہ شہر معدنیات تو‏ں مالا مال ویتوٹرسرینڈ پہاڑیاں د‏‏ی حدود وچ واقع اے ، تے وڈے پیمانے اُتے سونے تے ہیراں د‏‏ی تجارت دا مرکز ا‏‏ے۔ نیروبی راجگڑھ تے کینیا دا سب تو‏ں وڈا شہر اے ۔ ناں تو‏ں آندا Maasai د‏‏ی جملہ Enkare Nyrobi "ٹھنڈا پانی"، کرنے دے لئی اک ریفرنس دا ترجمہ جو، نیروبی دریا شہر دے ذریعے بہندی اے . شہر نو‏‏ں سورج وچ گرین سٹی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ [139] سب صحارا افریقہ دے دوسرے وڈے شہراں وچ عابدجان ، کیپ ٹاؤن ، کنشاسا ، لونڈا ، موگادیشو تے ادیس ابابا شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==معیشت== [[File:Greater Cape Town 12.02.2007 16-41-31.2007 16-41-33.JPG|thumb|The [[Athlone Power Station]] in [[Cape Town]], [[South Africa]] ]] وسط 2010s وچ ، نجی سرمایہ سب صحارا افریقہ بہندی - بنیادی طور تو‏ں برکس ، نجی شعبے د‏‏ی سرمایہ کاری محکمےآں، تے ترسیلات زر - سرکاری ترقیا‏ت‏‏ی امداد تو‏ں تجاوز کرنے لگے. [140] 2011 دے مطابق ، افریقہ دنیا دے تیزترین ترقی پذیر علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ پچھلی دہائی دے دوران دنیا د‏‏ی دس تیز رفتار ترقی پذیر معیشتاں وچو‏ں چھ صحارا دے تھلے واقع سن ، باقی چار مشرقی تے وسطی ایشیا وچ ۔ توقع اے کہ 2011 تے 2015 دے درمیان ، افریقہ وچ اوسط قوم د‏‏ی معاشی نمو د‏‏ی شرح ایشیاء د‏‏ی اوسط قوم تو‏ں کدرے زیادہ ہوجائے گی۔ اس وقت تخمینہ اے کہ سب صحارا افریقہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں تیز رفتار ترقی پذیر دس معیشتاں وچو‏ں ست حصہ ڈالے گا۔ [141] ورلڈ بینک دے مطابق ، 2013 وچ اس خطے وچ معاشی نمو د‏‏ی شرح 4.7 فیصد ہوگئی سی ، جس د‏‏ی شرح 2014 دے لئی 5.2 فیصد سی۔ اس مسلسل اضافے نو‏‏ں بنیادی ڈھانچے تے وسائل وچ ودھدی ہوئی سرمایہ کاری دے نال نال مستحکم وی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ فی گھرانہ اخراجات۔ [142] ==توانائی تے طاقت== {| class="wikitable sortable" style="float:right; font-size:80%;" |+ Oil production by country <br />(with other key actors of African or oil economy) |- ! Rank || Area || bb/day || Year || Like... |- ! _ || W: World || 85540000 || 2007 est. || |- | 01 || E: Russia || 9980000 || 2007 est. || |- | 02 || Ar: Saudi Arb || 9200000 || 2008 est. || |- | 04 || As: Libya || 4725000 || 2008 est. || Iran |- | 10 || Af: Nigeria/Africa || 2352000 || 2011 est. || Norway |- | 15 || Af: Algeria || 2173000 || 2007 est. || |- | 16 || Af: Angola || 1910000 || 2008 est. || |- | 17 || Af: Egypt || 1845000 || 2007 est. || |- | 27 || Af: Tunisia || 664000 || 2007 est. || Australia |- | 31 || Af: Sudan || 466100 || 2007 est. || Ecuador |- | 33 || Af: Eq.Guinea || 368500 || 2007 est. || Vietnam |- | 38 || Af: DR Congo || 261000 || 2008 est. |- | 39 || Af: Gabon || 243900 || 2007 est. || |- | 40 || Af: Sth Africa || 199100 || 2007 est. || |- | 45 || Af: Chad || 156000 || 2008 est. || Germany |- | 53 || Af: Cameroon || 87400 || 2008 est. || France |- | 56 || E: France || 71400 || 2007 || |- | 60 || Af: Ivory Coast || 54400 || 2008 est. || |- ! _ || Af: Africa || 10780400 || 2011 || Russia |- ! colspan="5"| Source: [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html CIA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |date=2012-05-12 }}, World Facts Book > Oil exporters. |} [[File:Sub-Saharan Africa electricity generation mix (2005-2015) (30010633237).png|thumb|Energy sources in sub-Saharan Africa. Fossil Fuels and hydroelectric power make up the largest share of sub-Saharan African electricity.]] 2009 تک ، 50٪ افریقہ پینڈو سی جتھ‏ے بجلی تک رسائی نئيں سی۔ افریقہ وچ 47 گیگا واٹ بجلی پیدا ہُندی اے ، جو عالمی منڈی دے شیئر دے 0.6 فیصد تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ بوہت سارے ملکاں بجلی د‏‏ی قلت تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ [143] کوئلہ تے تیل ورگی اشیا وچ قیمتاں وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، توانائی دے تھرمل ذرائع بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی بہت مہنگے ثابت ہورہے ني‏‏‏‏ں۔ توقع د‏‏ی جا رہی اے کہ سب صحارا افریقہ 2014 تک کم تو‏ں کم 20،165 میگاواٹ بجلی د‏‏ی اضافی بجلی د‏‏ی گنجائش پیدا کريں گا۔ اس خطے وچ 1،750 TWh توانائی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت موجود اے ، جس وچو‏ں صرف 7٪ د‏‏ی کھوج کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی پوری توانائی تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکامی وڈی حد تک اہ‏م انوسٹمنٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ، کیونجے گھٹ تو‏ں گھٹ چار گنیا(اک سال وچ تقریبا$ 23 ارب ڈالر) تے اس وقت جو خرچ کيتا جاندا اے اوہ زیادہ لاگت والے بجلی دے نظاماں نو‏‏ں چلانے وچ لگایا جاندا اے نہ کہ انفراسٹرکچر نو‏‏ں ودھانے پر۔ [144] افریقی حکومتاں اپنے توانائی دے مکس نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی آسانی تو‏ں دستیاب آبی وسائل تو‏ں فائدہ اٹھا رہیاں نيں۔ سب صحارا افریقہ وچ ہائیڈرو ٹربائن مارکیٹس نے 2007 وچ .0 120.0 ملین د‏‏ی آمدنی حاصل کيت‏ی سی تے اس دا تخمینہ $ 425.0 ملین تک پہنچنے دا امکان ا‏‏ے۔ [ کب؟ ] ایشیائی ملکاں ، خاص طور اُتے چین ، ہندوستان تے جاپان ، افریقی براعظم وچ بجلی دے منصوبےآں وچ سرگرم کردار ادا ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں پاور پراجیکٹس د‏‏ی اکثریت ہائیڈرو پاور پروجیکٹس د‏‏ی تعمیر وچ چین دے وسیع تجربے تے انرجی اینڈ پاور گروتھ پارٹنرشپ سروسز پروگرام دا اک حصہ ا‏‏ے۔ [145] بجلی دے اعداد دے نال ، سب صحارا افریقہ وچ سہارا تک رسائی تے اشنکٹبندیی زون وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شمسی فوٹو وولٹک برقی صلاحیت د‏‏ی وڈی صلاحیت ا‏‏ے۔ [146] چھ سو ملین لوکاں نو‏‏ں بجلی تو‏ں اس د‏ی فوٹو وولٹک صلاحیت د‏‏ی بنیاد اُتے خدمت کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ [147] چین اگلے پنج سالاں وچ افریقہ تے ہور ترقی پذیر ملکاں دے 10،000 ٹیکنیشناں نو‏‏ں شمسی توانائی د‏‏ی ٹکنالوجی دے استعمال وچ تربیت دینے دا وعدہ کر رہیا ا‏‏ے۔ شمسی توانائی نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی افریقی تکنیکی ماہرین نو‏‏ں تربیت دینا چین-افریقہ دے سائنس تے ٹکنالوجی تعاون دے معاہدے دا اک حصہ اے جو دسمبر 2003 وچ وزیر اعظم وین جیا باؤ دے ایتھوپیا دے دورے دے موقع اُتے چینی وزیر سائنس سو گوانوا تے افریقی اسيں منصباں دے ذریعہ دستخط کیتے سن ۔ [148] افریقہ د‏‏ی ترقی دے لئی نويں پارٹنرشپ (NEPAD) اک مربوط، براعظم بھر وچ توانائی د‏‏ی حکمت عملی تیار کر رہیا اے . اس دے لئی دوسرےآں دے درمیان ، افریقی ترقیا‏ت‏‏ی بینک (اے ایف ڈی بی) تے یورپی یونین افریقہ انفراسٹرکچر ٹرسٹ فنڈ نے مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی اے ۔ انہاں منصوبےآں نو‏‏ں پائیدار ہونا چاہیدا ، سرحد پار طول و عرض وچ شامل ہونا چاہیدا تے / یا اس دا علاقائی اثر ہونا چاہیدا ، سرکاری تے نجی سرمائے نو‏‏ں شامل کرنا ، غربت دے خاتمے تے معاشی ترقی وچ شراکت کرنا چاہیدا ، تے گھٹ تو‏ں گھٹ اک ملک سب صحارا افریقہ وچ شامل ہونا چاہیدا۔ [144] ==میڈیا== سب صحارا افریقہ وچ ریڈیو معلومات دا سب تو‏ں وڈا وسیلہ ا‏‏ے۔ [149] اوسطا کوریج آبادی دے اک تہائی تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ گبون ، سیچلیس تے جنوبی افریقہ جداں ملکاں تقریبا 100 100٪ دخول اُتے فخر کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف پنج ملکاں - برونڈی ، جبوندی ، اریٹیریا ، ایتھوپیا ، تے صومالیہ - حالے وی 10٪ تو‏ں وی کم دخول رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی افریقہ تو‏ں باہر براڈ بینڈ دخول محدود کردتا گیا اے جتھ‏ے ایہ انتہائی مہنگا ہُندا ا‏‏ے۔ [150] [151] سیل فون دے ذریعے انٹرنیٹ تک رسائی وچ اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ [152] ٹیلیویژن معلومات دا دوسرا وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ [149] بجلی د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ٹیلیویژن دیکھنے دا پھیلاؤ محدود ہوگیا ا‏‏ے۔ اٹھ فیصد ٹیلی ویژن رکھدے نيں ، کل 62 ملین۔ لیکن ٹیلی ویژن د‏‏ی صنعت وچ شامل افراد اس خطے نو‏‏ں غیر عملی سبز منڈی دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ڈیجیٹل ٹیلی ویژن تے خدمات د‏‏ی ادائیگی وچ اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ [153] ==انفراسٹرکچر== اوورسیز ڈویلپمنٹ انسٹی ٹیوٹ دے محققاں دے مطابق ، بہت سارے ترقی پذیر ملکاں وچ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی کمی اقتصادی ترقی تے ہزاریہ ترقیا‏ت‏‏ی اہداف (ایم ڈی جی) د‏‏ی کامیابی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م حدود وچو‏ں اک اے ۔ [144] [154] [155]40 تو‏ں کم پینڈو افریقی باشندے پوری سڑک دے دو کلومیٹر دے فاصلے اُتے رہندے نيں جو ترقی پذیر دنیا وچ پینڈو رسائی د‏‏ی سب تو‏ں کم سطح ا‏‏ے۔ ملکاں وچ مختلف ڈگری دے نال جی ڈی پی دے اوسطا اوسطا 2٪ تو‏ں کم سڑکاں اُتے خرچ کرنا۔ اس دا موازنہ جی ڈی پی دے 1٪ تو‏ں ہُندا اے جو صنعتی ملکاں وچ عام اے ، تے جی ڈی پی دا 2–3 فیصد تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی ابھرتی ہوئی معیشتاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اخراجات د‏‏ی سطح افریقہ د‏‏ی معیشتاں دے سائز دے مقابلہ وچ اعلیٰ اے ، لیکن ایہ قطعیت دے لحاظ تو‏ں بوہت گھٹ اے ، کم آمدنی والے ملکاں ہر سال اوسطا 7 امریکی ڈالر فی کس خرچ کردے ني‏‏‏‏ں۔ [156] انفراسٹرکچر سرمایہ کاری تے دیکھ بھال بہت مہنگا ہوسکدا اے ، خاص طور اُتے ایداں دے علاقےآں جداں کہ لینڈ لک ، پینڈو تے افریقہ دے کم آبادی والے ملکاں وچ ۔ [144] انفراسٹرکچر سرمایہ کاری نے افریقہ د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، تے ترقی نو‏‏ں برقرار رکھنے تے غربت تو‏ں نمٹنے دے لئی ودھدی ہوئی سرمایہ کاری ضروری ا‏‏ے۔ [144] [154] [155] بنیادی ڈھانچے وچ سرمایہ کاری د‏‏ی واپسی بہت اہ‏م اے ، اوسطا with ٹیلی مواصلات (آئی سی ٹی) د‏‏ی سرمایہ کاری دے لئی 30–40 returns منافع ، 40 فیصد تو‏ں زیادہ بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے 80٪ سڑکاں دے لئی۔ [144] افریقہ وچ ، ایہ استدلال کيتا جاندا اے کہ ایم ڈی جیاں نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی 2015 تک بنیادی ڈھانچے د‏‏ی سرمایہ کاری نو‏‏ں جی ڈی پی دے 15 فیصد (اک سال وچ تقریبا$ 93 ارب ڈالر) تک پہنچنے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ [144] فی الحال ، فنانسنگ دا ذریعہ سیکٹراں وچ نمایاں طور اُتے مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ [१44] کچھ شعبےآں وچ ریاست دے اخراجات دا غلبہ اے ، دوسرےآں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم ترقیا‏ت‏‏ی امداد (او ڈی اے) تے دوسرے نجی سرمایہ کاراں دے ذریعہ۔ [144] سب صحارا افریقہ وچ ، ریاست نے کل 24.9 بلین ڈالر وچو‏ں 9.4 بلین ڈالر خرچ کیتے۔ [144] وچ آبپاشی ، SSA ریاستاں تقریبا تمام اخراجات د‏‏ی نمائندگی؛ ٹرانسپورٹ تے توانائی وچ زیادہ تر سرمایہ کاری ریاستی اخراجات ا‏‏ے۔ وچ آئی سی ٹی تے پانی د‏‏ی فراہمی اورصفائی ستھرائی ، نجی شعبہ راجگڑھ دے اخراجات د‏‏ی اکثریت د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ [144] مجموعی طور اُتے ، امداد ، نجی شعبے تے انہاں دے وچکار غیر او ای سی ڈی دے مالی اعانت کار ریاستی اخراجات تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ [144] صرف نجی شعبے دے اخراجات ریاستی سرمایی اخراجات دے برابر نيں ، اگرچہ اکثریت آئی سی ٹی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی سرمایہ کاری اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ [144] بیرونی فنانسنگ 7 بلین ڈالر (2002) تو‏ں ودھ ک‏ے 27 بلین (2009) ہوگئی۔ چین خاص طور اُتے اک اہ‏م سرمایہ کار دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ [144] ==تیل تے معدنیات== ایہ خطہ سونے ، یورینیم ، کرومیم ، وینڈیم ، اینٹیمونی ، کولٹن ، باکسیٹ ، آئرن ایسک ، تانبے تے مینگنیج د‏‏ی دنیا دا اک وڈا برآمد کنندہ اے ۔ جنوبی افریقہ کرومیم دے نال نال مینگنیج [157] دا وی وڈا برآمد کنندہ اے ۔ 2001 دا اک اندازہ اے کہ دنیا دے کرومیم دے ذخائر دا 42٪ جنوبی افریقہ وچ پایا جاسکدا ا‏‏ے۔ [158] جنوبی افریقہ پلاٹینیم دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے ، دنیا د‏‏ی سالانہ کاناں د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 80٪ تے دنیا دا 88٪ پلاٹینیم ریزرو ا‏‏ے۔ [159]سب صحارا افریقہ دنیا دا 33 فیصد باکسیٹ تیار کردا اے ، گیانا وڈے سپلائر دے طور پر۔ [160] زامبیا تانبے دا اک وڈا پیدا کنندہ ا‏‏ے۔ [161] جمہوری جمہوریہ کانگو کولتن دا اک اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ ڈی آر کانگو د‏‏ی پیداوا‏‏ر بوہت گھٹ اے ، لیکن اس ملک دے پاس افریقہ وچ 80 the ثابت شدہ ذخائر نيں ، جو دنیا بھر وچ 80٪ ني‏‏‏‏ں۔ [162] سب صحارا افریقہ سونے دا اک وڈا پروڈیوسر اے ، جس نے عالمی پیداوا‏‏ر دا 30٪ تک پیداوا‏‏ر حاصل کيتا ا‏‏ے۔ وڈے سپلائرز جنوبی افریقہ ، گھانا ، زمبابوے ، تنزانیہ ، گیانا تے مالی ني‏‏‏‏ں۔ سنہ 1905 تو‏ں سونے د‏‏ی تیاری دے معاملے وچ جنوبی افریقہ دنیا وچ پہلے نمبر اُتے سی ، لیکن جی ایف ایم ایس دے مطابق ، قیمتی دھاتاں د‏‏ی مشاورت ، 2007 وچ اوہ دوسرے نمبر اُتے چلا گیا۔ [163]یورینیم خطے د‏‏ی اک وڈی شے ا‏‏ے۔ اہ‏م فراہ‏م کنندہ نائجر ، نامیبیا تے جنوبی افریقہ ني‏‏‏‏ں۔ نمیبیا 2008 وچ سب صحارا افریقہ تو‏ں سب تو‏ں پہلے سپلائر سی۔ [164] ایہ خطہ دنیا دے 49٪ ہیرے تیار کردا اے ۔ 2015 تک ، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ شمالی امریکا دا 25٪ تیل مشرق وسطی تو‏ں اگے ، سب صحارا افریقہ تو‏ں ہوئے گا۔ مغربی ، چین ، ہندوستان تے ہور ابھرتی ہوئی معیشتاں دے ذریعہ ، سب صحارا افریقہ تیل د‏‏ی اک تیز دوڑ د‏‏ی توجہ دا مرکز رہیا اے ، حالانکہ اس دے پاس تیل دے ثابت شدہ ذخائر دا صرف 10٪ اے ، جو مشرق وسطی تو‏ں کم ا‏‏ے۔ اس ریس نو‏‏ں افریقہ دے لئی دوسرا سکمبل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس عالمی جدوجہد د‏‏ی تمام وجوہات ذخائر دے معاشی فائدے تو‏ں آندی ني‏‏‏‏ں۔ آوا جائی د‏‏ی لاگت کم اے تے وسطی ایشیاء د‏‏ی طرح کوئی پائپ لائن نئيں بچانی ہوئے گی۔ تقریبا all تمام ذخائر سمندر دے کنارے نيں ، لہذا میزبان ملک دے اندر سیاسی انتشار براہ راست کارروائیاں وچ مداخلت نئيں کريں گا۔ سب صحارا تیل چپچپا ہُندا اے ، جس وچ بوہت گھٹ سلفر مواد ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ تطہیر دے عمل نو‏‏ں تیز کردا اے تے مؤثر طریقے تو‏ں اخراجات نو‏‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ تیل دے نويں وسائل سب صحارا افریقہ وچ کدرے وی کدرے زیادہ کثرت تو‏ں واقع ني‏‏‏‏ں۔ تیل دے تمام نويں ذرائع وچو‏ں ⅓ سب صحارا افریقہ وچ ني‏‏‏‏ں۔[165] ==زراعت== روانڈا دے مشرقی صوبے وچ زرعی شعبے سب صحارا افریقہ وچ اناج د‏‏ی مختلف قسماں دنیا دے کدرے وی زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ 13،000 تو‏ں 11،000 ق م دے درمیان جنگل دے اناج مصر دے جنوب وچ نیل دے موتیابند خطے وچ خوراک دے ذریعہ جمع ہونا شروع ہوئے۔ گیارہويں صدی ق م دے ذریعہ جنگلی اناج جمع کرنے دا ذریعہ شام ، ترکی دے کچھ حص ،اں تے ایران وچ پھیل گیا۔ دسويں تے نويں ہزاریہ تک ، جنوب مغربی ایشیائی باشندےآں نے نیل تو‏ں پھیلی جنگلی دانے اکٹھا کرنے دے تصور دے بعد اپنے جنگلی اناج ، گندم تے جو دا پالنا کيتا۔ [166] خطے وچ متعدد فصلاں نو‏‏ں پالیا گیا اے تے اوہ دنیا دے دوسرے حصےآں وچ پھیل گیا ا‏‏ے۔ انہاں فصلاں وچ جوارم ، ارنڈی لوبیا ، کافی ، روئی [167] بھنڈی ، کالی اکھاں دے مٹر ، تربوز ، لوکی ، تے موندی دا جوار شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور پالنے والی فصلاں وچ ٹیف ، اینسیٹ ، افریقی چاول ، یامس ، کولا گری دار میوے ، تیل د‏‏ی کھجور تے رافیا کھجور شامل سن ۔ [166] [168] گھریلو جانوراں وچ گیانا مرغی تے گدھا شامل ہُندا ا‏‏ے۔ زراعت 20٪ تو‏ں 30٪ جی ڈی پی تے 50٪ برآمدات د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ کچھ معاملات وچ ، 60 to تو‏ں 90 the لیبر فورس زراعت وچ ملازمت کردی ا‏‏ے۔ [169] زیادہ تر زرعی سرگرمی روزی کاشتکاری ا‏‏ے۔ اس تو‏ں زرعی سرگرمیاں آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تے گلوبل وارمنگ دا خطرہ بن گئی ني‏‏‏‏ں۔ بائیوٹیکنالوجی نو‏‏ں چھوٹے کاشتکاراں دے ہتھو‏ں وچ اعلیٰ پیداوا‏‏ر ، کیڑاں تے ماحولیا‏ت‏ی طور اُتے مزاحم فصلاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔ بل تے میلنڈا گیٹس فاؤنڈیشن اس مقصد دے لئی اک مضبوط ایڈوکیٹ تے ڈونر ا‏‏ے۔ بائیوٹیکنالوجی تے جی ایم فصلاں نے مقامی تے ماحولیا‏ت‏ی گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مزاحمت دا مقابلہ کيتا ا‏‏ے۔ [170] کیش فصلاں وچ روئی ، کافی ، چائے ، کوکو ، چینی تے تمباکو شامل ا‏‏ے۔ [77] او ای سی ڈی افریقہ جو کساناں دے قرض دے لئی کولیٹرل دے طور اُتے انہاں د‏‏ی زمین استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دے ک‏ے سوانا نو‏‏ں د‏‏ی دولت نو‏‏ں غیر مقفل ک‏ر سکدے نيں تاں اک زرعی superbloc بننے د‏‏ی صلاحیت اے دا کہنا اے . [171] سب سہارن زراعت وچ اس طرح د‏‏ی بین الاقوامی دلچسپی اے ، کہ ورلڈ بینک نے 2011 دے مالی سال وچ افریقی زرعی پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت وچ 1.3 بلین ڈالر دا اضافہ کيتا۔ [172] حال ہی وچ ، ترقی پذیر ملکاں دے ذریعہ زرعی استعمال دے لئی ذیلی سہارا وچ زمین دے وڈے حصcے خریدنے دا رجحان رہیا ا‏‏ے۔ [154] [155] 2009 دے اوائل وچ ، جارج سوروسودھدی آبادی ، پانی د‏‏ی کم فراہمی تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک نواں کھیتاں والی زمین خریدنے اُتے روشنی پائی۔ چینی مفادات نے اسنو‏ں تل د‏‏ی فراہمی دے لئی سینیگال دے وڈے پیمانے اُتے خریداری کيتی۔ چین ، جنوبی کوریا تے خلیجی ریاستاں دے ذیلی سہارا افریقہ وچ زرعی اراضی دے وسیع خطوط خریدنے دے جارحانہ اقدام نو‏‏ں جلد ہی اک نويں عالمی بین الاقوامی پروٹوکول دے ذریعے محدود کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [173] ==تعلیم== افریقی سائنسداناں دا چالیس فیصد او ای سی ڈی ملکاں وچ رہندے نيں ، خاص طور اُتے یورپ ، امریکا تے کینیڈا وچ ۔ [174] اسنو‏ں افریقی برین ڈرین دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] نیلیڈی پانڈور دے مطابق ، جنوبی افریقی وزیر برائے سائنس و ٹکنالوجی ، ایتھ‏ے تک کہ سب صحارا افریقی یونیورسٹیاں وچ نالیاں دے اندراج 1991 تو‏ں 2005 دے درمیان تن گنیاودھ گئے ، جو 8.7 فیصد د‏‏ی سالانہ شرح تو‏ں ودھ رہے نيں ، جو کہ اک اعلیٰ ترین دنیا وچ علاقائی نمو د‏‏ی شرح۔ [ حوالہ ضروری ] پچھلے 10 تو‏ں 15 سالاں وچ بیرون ملک یونیورسٹی د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے وچ دلچسپی ودھ گئی ا‏‏ے۔ [174] سی آئی اے دے مطابق ، عالمی سطح اُتے خواندگی د‏‏ی شرح سب صحارا افریقہ ، مغربی ایشیاء تے جنوبی ایشیاء وچ مرکوز اے ۔ اُتے ، سب صحارا افریقہ وچ خواندگی د‏‏ی شرح ملکاں دے وچکار نمایاں طور اُتے مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ اس خطے وچ خواندگی د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شرح زمبابوے وچ اے (90.7٪؛ 2003 ء) ۔جدو‏ں کہ شرح خواندگی سب تو‏ں کم جنوبی سوڈان وچ اے (27٪)۔ [175] انسانی سرمائے د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ تحقیق ایہ طے کرنے دے قابل سی ، کہ عام طور اُتے سب صحارا افریقہ تے افریقہ د‏‏ی تعداد د‏‏ی سطح جنوبی ایشیاء وچ اعداد د‏‏ی سطح تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ 1940 دے عشرے وچ ، سب صحارا افریقہ د‏‏ی آبادی دا 75٪ زیادہ سی۔ مغربی افریقی ملکاں ، بینن تے گھانا د‏‏ی تعداد اس تو‏ں وی زیادہ سی جس وچ 80٪ تو‏ں زیادہ آبادی گندیاں سن۔ اس دے برعکس ، جنوبی ایشیاء وچ اعداد د‏‏ی تعداد صرف 50 فیصد سی۔ [176] سب صحارا افریقی ملکاں نے 2007 وچ اپنی جی ڈی پی دا اوسطا 0.3 فیصد سائنس تے ٹکنالوجی اُتے صرف کيتا۔ ایہ 2002 وچ 1.8 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ ک‏ے 2007 وچ 2.8 بلین امریکی ڈالر دے اخراجات وچ 50 فیصد اضافے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ [177] [178] ==تعلیم تک رسائی وچ وڈی پیشرفت== سن 1990 وچ سیئی لینڈ دے شہر جوٹین وچ منعقدہ عالمی کانفرنس وچ ، 155 ملکاں دے مندوبین تے 150 دے نیڑے تنظیماں دے نمائندے اس مقصد دے نال جمع ہوئے سن کہ اس دہائی دے اختتام تو‏ں پہلے عالمگیر بنیادی تعلیم تے ناخواندگی وچ یکسر کمی نو‏‏ں فروغ دتا جائے۔ ورلڈ ایجوکیشن فورم وچ دس سال بعد منعقد ڈاکار ، سینیگال ، اعادہ تے انہاں مقاصد نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی موقع فراہ‏م کیہ. اس اقدام دے ذریعہ تعلیم نے 2000 وچ ہزاریہ ترقیا‏ت‏‏ی اہداف نو‏‏ں ترجیح دتی ، جس دا مقصد آفاقی اسکول (MDG2) نو‏‏ں حاصل کرنا تے خاص طور اُتے ابتدائی تے ثانوی تعلیم (MDG3) وچ صنفی امتیازات نو‏‏ں ختم کرنا ا‏‏ے۔[179] ڈکار وچ ورلڈ ایجوکیشن فورم دے بعد تو‏ں ، تعلیم دے لحاظ تو‏ں انہاں آبادیات‏ی چیلنجاں دا جواب دینے دے لئی کافی کوششاں د‏‏ی جا رہیاں نيں۔ جمع کيتی گئی رقوم دا فیصلہ کن رہیا ا‏‏ے۔ 1999 تے 2010 دے درمیان ، مجموعی قومی پیداوا‏‏ر (GNP) د‏‏ی فیصد دے طور اُتے تعلیم اُتے عوامی اخراجاتماں سب صحارا افریقہ وچ ہر سال 5٪ دا اضافہ ہويا ، ملکاں دے وچکار وڈے تغیرات دے نال ، فی صد کیمرون وچ 1.8 فیصد تو‏ں مختلف ہوک‏ے 6٪ تو‏ں زیادہ برونڈی۔ [180] 2015 تک ، سب صحارا افریقہ وچ حکومتاں اپنے کل بجٹ دا اوسطا 18 فیصد تعلیم اُتے صرف کردیاں نيں ، جدو‏ں کہ باقی دنیا وچ ایہ 15٪ ا‏‏ے۔ [179] ڈکار فورم دے فورا. بعد ، افریقی ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں ای ایف اے دے حصول د‏‏ی کوششاں نے سب صحارا افریقہ وچ متعدد نتائج برآمد کیتے۔ سب تو‏ں وڈی پیش قدمی ابتدائی تعلیم تک رسائی سی ، جسنو‏ں حکومتاں نے اپنی مطلق ترجیح دتی سی۔ اس طرح سب صحارا افریقہ وچ پرائمری اسکول وچ بچےآں د‏‏ی تعداد 1999 وچ 82 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 2011 وچ 136.4 ملین ہوگئی۔ مثال دے طور اُتے ، نائجر وچ ، اسکول وچ داخل ہونے والے بچےآں د‏‏ی تعداد وچ ساڈھے تن گنیاسے زیادہ دا اضافہ ہويا 1999 تے 2011۔ [180]ایتھوپیا وچ ، ايس‏ے عرصے دے دوران ، 8.5 ملین تو‏ں زیادہ بچےآں نو‏‏ں پرائمری اسکول وچ داخل کيتا گیا۔ سب صحارا افریقہ وچ پہلے سال تک رسائی د‏‏ی خالص شرح اس طرح 12 سالاں وچ 19 پوائنٹس ودھ چک‏ی اے ، جو 1999 وچ 58 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 2011 وچ 77 فیصد ہوگئی ا‏‏ے۔ کافی کوششاں دے باوجود ، یونیسکو انسٹی ٹیوٹ برائے شماریات دے تازہ ترین دستیاب اعداد و شمار دے مطابق ، 2012 دے لئی ، ہن وی 57.8 ملین بچے اسکول وچ نئيں سن ۔ انہاں وچو‏ں 29.6 ملین افراد صرف سہارا افریقہ وچ سن ، ایہ تعداد کئی سالاں تو‏ں تبدیل نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ [179]بہت سارے صحارا ملکاں نے بنیادی تعلیم وچ ثانوی اسکول دے پہلے سال نو‏‏ں خاص طور اُتے شامل کيتا ا‏‏ے۔ روانڈا وچ ، سیکنڈری اسکول دا پہلا سال 2009 وچ پرائمری تعلیم تو‏ں وابستہ سی ، جس نے تعلیم د‏‏ی اس سطح اُتے داخل ہونے والے طلباء د‏‏ی تعداد وچ نمایاں اضافہ کيتا۔ [180] [179] 2012 وچ ، پرائمری تکمیل د‏‏ی شرح (پی سی آر) - جو پرائمری اسکول دے آخری سال تک پہنچنے والے بچےآں دے تناسب د‏‏ی پیمائش کردی اے - 70٪ سی ، مطلب ایہ اے کہ پرائمری اسکول وچ داخل ہونے والے دس وچو‏ں تن وچو‏ں زیادہ بچےآں تک نئيں پہنچ پاندے ني‏‏‏‏ں۔ آخری پرائمری سال۔ [179] افریقی صحارا افریقہ وچ خواندگی د‏‏ی شرح وچ اضافہ ہويا اے ، تے انٹرنیٹ تک رسائی وچ کافی حد تک بہتری آئی ا‏‏ے۔ بہر حال ، حالے تک اس دنیا نو‏‏ں پھڑنے دے لئی بہت کچھ ہونا ضروری ا‏‏ے۔ اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ 2017 وچ سب صحارا افریقہ وچ خواندگی د‏‏ی شرح 65٪ سی۔ دوسرے لفظاں وچ ، 15 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے افراد وچو‏ں اک تہائی لوک پڑھنے لکھنے تو‏ں قاصر سن ۔ 1984 دے لئی تقابلی اعداد و شمار د‏‏ی شرح خواندگی 49٪ سی۔ بین الاقوامی ٹیلی مواصلات یونین (آئی ٹی یو) دے مطابق ، 2017 وچ ، صرف 22 فیصد افریقی انٹرنیٹ استعمال کرنے والے سن ۔ [181] 1987 وچ ، ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن دے زیر اہتمام بامکو انیشی ایٹو کانفرنس مالی دے راجگڑھ باماکو وچ منعقد ہوئی تے اس نے سب صحارا افریقہ د‏‏ی صحت د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نويں شکل دینے وچ مدد کيتی۔ [182] نويں حکمت عملی نے کمیونٹی اُتے مبنی صحت د‏‏ی دیکھ بھال وچ اصلاحات دے ذریعہ رسائی نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے ودھایا ، جس دے نتیجے وچ خدمات د‏‏ی زیادہ موثر تے مساوی فراہمی پیدا ہوئی۔ [183] [ خود شائع شدہ ماخذ؟ ] صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اشارے وچ بعد وچ بہتری تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی کارکردگی تے لاگت وچ بہتری دے نال ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے تمام شعبےآں تک اک جامع نقطہ نظر د‏‏ی حکمت عملی ودھیا دتی گئی۔ [184] [185] 2011 وچ ، سب صحارا افریقہ وچ 69٪ دنیا بھر وچ ایچ آئی وی / ایڈز دے نال رہنے والے تمام لوکاں دا گھر سی ۔ [186] اس دے جواب وچ ، لوکاں نو‏‏ں ایچ آئی وی / ایڈز تو‏ں آگاہ کرنے دے لئی متعدد اقدامات شروع کردتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مجموعہ د‏‏ی روک سیم دے پروگرام نيں ، جنہاں نو‏ں سب تو‏ں مؤثر اقدام سمجھیا جاندا اے ، پرہیز ، وفادار ، کنڈوم مہم دا استعمال ، تے ڈیسمونڈ توتو ایچ آئی وی فاؤنڈیشن دے آؤٹ ریچ پروگرام۔ [187] ایچ ای وی / ایڈز تو‏ں متعلق مشترکہ اقوام متحدہ دے پروگرام د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ 2013 د‏‏ی خصوصی رپورٹ دے مطابق(UNAIDS) ، افریقہ وچ ایچ آئی وی مثبت لوکاں د‏‏ی تعداد 2012 وچ انسداد ریٹرو وایرل علاج حاصل کرنے والے افراد د‏‏ی تعداد 2005 وچ علاج تو‏ں منسلک ہونے والے تعداد تو‏ں ست گنیازیادہ سی ، پچھلے سال صرف 1 ملین ہی شامل ہوئے۔ [188] [189] : 15 2011 وچ ذیلی سہارن افریقہ وچ ایڈز تو‏ں وابستہ اموات د‏‏ی تعداد 2005 وچ ہونے والی تعداد تو‏ں 33 فیصد کم سی۔ [190] سب صحارا افریقہ وچ 2011 وچ ایچ آئی وی دے نويں انفیکشن د‏‏ی تعداد 25 سی۔ 2001 د‏‏ی تعداد تو‏ں فیصد کم۔ [190] سب صحارا افریقہ وچ زندگی د‏‏ی توقع 1960 وچ 40 سال تو‏ں ودھ ک‏ے 2017 وچ 61 سال ہوگئی۔ [191] ملیریا سب صحارا افریقہ وچ اک مقامی بیماری اے ، جتھ‏ے ملیریا دے زیادہ تر واقعات تے اموات دنیا بھر وچ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ [193] خسرہ د‏‏ی روک سیم دے لئی معمول دے حفاظتی ٹیکے لگائے گئے نيں ۔ [194] Onchocerciasis ( "ریور بلائنڈنیس")، د‏‏ی اک عام وجہ اَنھّا پن ، وی خطے دے بعض حصےآں اُتے ستانکماری اے . دنیا بھر وچ اس بیماری تو‏ں متاثرہ 99٪ تو‏ں زیادہ افراد اس دے 31 ملکاں وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ [195] اس دے جواب وچ ، بیماری اُتے قابو پانے دے مقصد تو‏ں افریقی پروگرام برائے آنکوسیریاسیز کنٹرول (اے پی او سی) 1995 وچ شروع کيتا گیا سی۔ [195] زچگی د‏‏ی شرح امواتاک ہور چیلنج اے ، دنیا وچ نصف تو‏ں زیادہ زچگیاں د‏‏ی اموات افریقہ وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ [196] اُتے ، ایتھ‏ے عام طور اُتے وی ترقی ہوئی اے ، کیونجے خطے دے متعدد ملکاں نے 1990 دے بعد تو‏ں زچگی د‏‏ی شرح اموات د‏‏ی سطح نو‏‏ں ادھا کردتا ا‏‏ے۔ [196] اضافی طور اُتے ، افریقی یونین نے جولائ‏ی 2003 وچ میپوٹو پروٹوکول د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، جس وچ ایہ وعدہ کيتا گیا اے خواتین دے جننانگ تخفیف (FGM) اُتے پابندی لگانا۔ [197] قومی صحت دے نظام ملکاں دے وچکار مختلف ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ وچ گھانا ، سب تو‏ں زیادہ صحت د‏‏ی دیکھ بھال حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کيتی جاندی اے تے وڈی حد تک زیر انتظام وزارت صحت تے گھانا ہیلتھ سروسز . ہیلتھ کیئر سسٹم وچ فراہ‏م کرنے والے د‏‏ی پنج سطحاں نيں: صحت د‏‏ی آسامیاں جو پینڈو علاقےآں ، صحت دے مراکز تے کلینک ، ضلعی اسپتالاں ، علاقائی اسپتالاں تے ترتیری اسپتالاں د‏‏ی پہلی سطح د‏‏ی بنیادی نگہداشت ني‏‏‏‏ں۔ انہاں پروگراماں نو‏‏ں حکومت گھانا ، مالی کریڈٹ ، اندرونی طور اُتے تیار کردہ فنڈ (آئی جی ایف) ، تے ڈونرز پولڈ ہیلتھ فنڈ نے مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ [198] ==مذہب== پیو فورم ، 2012 دے عالمی مذہبی منظر نامے دے سروے دے مطابق سب صحارا افریقہ وچ مذہب [199] * عیسائیت (62.9٪) * اسلام (30.2٪) * لوک مذہب (3.3٪) * ہندو مت (0.2٪) * دوسرے مذاہب (0.2٪) * غیر منسلک (3.2٪) {{Pie chart |thumb = right |caption = Religion in Sub-Saharan Africa according to the ''Global Religious Landscape'' survey by the [[Pew Research Center|Pew Forum]], 2012<ref name="Survey">{{cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title=The Global Religious Landscape|publisher=Pewforum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|accessdate=7 May 2020|archive-date=25 January 2017}}</ref> |label1 = [[Christianity in Africa|Christianity]] |value1 = 62.9 |color1 = Blue |label2 = [[Islam in Africa|Islam]] |value2 = 30.2 |color2 = DarkGreen |label3 = [[Traditional African religions|Folk religion]] |value3 = 3.3 |color3 = Gold |label4 = [[Hinduism]] |value4 = 0.2 |color4 = Orange |label5 = Other religions |value5 = 0.2 |color5 = Skyblue |label6 = [[Irreligion|Unaffiliated]] |value6 = 3.2 |color6 = Grey }} صحارا تو‏ں تھلے افریقی ملکاں زیادہ تر عیسائی نيں ، جدو‏ں کہ شمالی افریقہ دے صحارا تو‏ں اُتے والے ملکاں بنیادی طور اُتے اسلامی نيں ۔ ہورن آف افریقہ ( جبوندی تے صومالیہ ) تے سہیل تے سوڈان دے علاقےآں ( گیمبیا ، سیرا لیون ، گیانا ، مالی ، نائجر تے سینیگال ) دے نال نال ایتھوپیا تے اریٹیریا د‏‏ی اہ‏م مسلم کمیونٹیز وچ وی مسلم اکثریت موجود ا‏‏ے۔ ، تے سواحلی کوسٹ ( تنزانیہ تے کینیا ) پر۔ [200] ماریشیس افریقہ دا واحد ملک اے جس وچ ہندو اکثریت ا‏‏ے۔ روايتی افریقی مذاہب نو‏‏ں مشترکہ موضوعات دے نال لسانی ثقافتی گروہاں وچ توڑیا جاسکدا ا‏‏ے۔ علاوہ نائیجر-کانگو -speakers پرکھیا اسپرٹ، علاقائی اسپرٹ، برائی بیمار انسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے دے نال نال، اک خالق خدا یا اس تو‏ں زیادہ الوہیت وچ اک عقیدہ اے گا تے نظر انداز کردتا پرکھیا اسپرٹ، تے علاقائی اسپرٹ دے پجاریاں. [201] [202] [203] [204] نويں دنیا دے مذاہب جداں سانٹیریا ، ووڈون ، تے کینڈومبی ، اس دنیا تو‏ں ماخوذ ہون گے۔ نیلو سہارن بولنے والےآں وچ الوہیت اُتے اعتقاد ا‏‏ے۔ بدی خدائی فیصلے تے بدلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ الہامی تے انسان دے وچکار بطور نبی۔ علاوہ افریقی ایشیاٹک-speakers اے henotheism ، اک د‏‏ی اپنی خداواں اُتے ایمان لیکن دوسرے خداواں دے وجود نو‏‏ں قبول؛ شرارتاں بد روحاں د‏‏ی وجہ نال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ یہودیت دے سامیٹک ابراہیمی مذہب دا بعد دے دنیا دے نظارے تو‏ں موازنہ ا‏‏ے۔ [205] [201] [206] سان مذہب غیر مذہبی اے لیکن روح یا وجود د‏‏ی طاقت اُتے یقین اے جسنو‏ں ٹرانس ڈانس وچ ٹیپ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ٹرانس ہیلرز [207] عام طور اُتے ، روايتی افریقی مذاہب اک قدیم پیچیدہ عداوت تے آباؤ اجداد د‏‏ی عبادت تو‏ں متحد ہُندے نيں ۔ [208] سہارا افریقہ دے روايتی مذاہب اکثر پیچیدہ اونٹولوجی ، کائناتیات تے مابعدالطبیعات دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اساطیر مثال دے طور اُتے ، افراتفری تو‏ں نظم و ضبط پیدا کرنے وچ تخلیق دے باپ دادا نو‏‏ں جو مشکل پیش کردے نيں اس دا مظاہرہ کيتا۔ آرڈر اوہی اے جو صحیح تے قدرتی اے تے کوئی انحراف افراتفری ا‏‏ے۔ کاسمولوجی تے آنٹولوجی نہ تاں آسان اے یا لکیری۔ اس تو‏ں طلاق ، ماد dی تے غیر فطری ، مرد تے عورت ، جنت تے زمین د‏‏ی وضاحت ہُندی ا‏‏ے۔ کيتا جا رہیا اے تے بننے دے مشترکہ اصول وڈے پیمانے اُتے نيں: Dogon یا درمیان، دے اصول امما (ہونے) تے Nummo (بندا جا رہیا اے )، تے Bambara درمیان، Pemba (ہونے) تے فیرو (بن رہے). [209] ===مغربی افریقہ=== *اکان اساطیر *اشانتی اساطیر (گھانا) *داہومی (فون) اساطیر اساطیر *ایفک اساطیر (نائیجیریا ، کیمرون) *ایگبو پورانیکستان (نائیجیریا) *سیرر مذہب تے سیرر تخلیق دا افسانہ (سینیگال ، گیمبیا تے موریتانیا) *یوروبا دے قصے (نائجیریا ، بینن) ===وسطی افریقہ=== *ڈنکا پران اساطیر (جنوبی سوڈان) *لوٹوکو اساطیر (جنوبی سوڈان) *بشونگو اساطیر (کانگو) *بامبوٹی (پگمی) اساطیر (کانگو) *لوگبرا افسانہ (کانگو) ===جنوب مشرقی افریقہ=== *اکمبہ اساطیر(مشرقی کینیا) *مسائی اساطیر(کینیا ، تنزانیہ) ===جنوبی افریقہ=== *کھوسان دین *لوزکی اساطیر (زیمبیا) *ٹمبوکا اساطیر(ملاوی) *زولو اساطیر(جنوبی افریقہ) سب سہارن روايتی تقویم دے نظام وچ نفاست دا مظاہرہ ہُندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، بامنیا ریت دا جادو بہتر طریقے تو‏ں قائم کردہ علامتی کوڈز دا استعمال کردا اے جو چار بٹس یا نمبراں دا استعمال کرکے دوبارہ تیار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اک یا دو نمبراں دا اک بائنری نظام جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ بیکار نتائج اک فریکٹل تکرار عمل دا استعمال کردے ہوئے پیدا ہُندے نيں ۔ ایہ اک ڈیجیٹل سرکٹ دے مطابق اے لیکن کسی وی سطح اُتے اک یا دو نمبراں دے نال دوبارہ پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ نظام سب صحارا افریقہ وچ وسیع ا‏‏ے۔ [210] [ صفحہ درکار اے ] ==سبھیاچار== سب صحارا افریقہ متنوع اے ، جس وچ بہت ساری برادری ، گائاں تے شہر نيں ، ہر اک اپنے اپنے عقائد تے روایات دے نال ا‏‏ے۔ روايتی افریقی معاشرے فرقہ وارانہ نيں ، انہاں دا خیال اے کہ بوہت سارے لوکاں د‏‏ی ضروریات انفرادی ضروریات تے کامیابیاں نو‏‏ں وزن دیندی ني‏‏‏‏ں۔ بنیادی طور اُتے ، کسی فرد دا رکھنا لازمی اے کہ اوہ خاندان دے دوسرے افراد دے نال وی شیئر کرے۔ توسیعی خاندان مختلف افراد تے کنبہ اُتے مشتمل اے جنہاں د‏‏ی برادری دے اندر مشترکہ ذمہ داریاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ودھیا ہويا خاندان ہر افریقی معاشرے دا بنیادی پہلو ا‏‏ے۔ "اک افریقی وڈے آدمی نو‏‏ں آنٹی یا چاچا دے طور اُتے حوالہ دے گا۔ والدین دے بہن بھائیاں نو‏‏ں ماماں تے خالہ د‏‏ی بجائے والد یا ماں کہیا جائے گا۔ کزنز نو‏‏ں بھائی یا بہن کہیا جائے گا"۔ ایہ نظام بیرونی لوکاں نو‏‏ں سمجھنا بہت مشکل ہوسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ وی کم اہ‏م نئيں ا‏‏ے۔ "[211] ==فن== مشرقی مراکش دے شہر تفورالٹ وچ غار کبوتر وچ ، دنیا دا سب تو‏ں قدیم تجریدی فن اک شیل دا ہار اے ، جس د‏‏ی تریخ 82،000 سال اے ۔ [212] فن دا دوسرا قدیم تجریدی شکل ، تے قدیم ترین راک آرٹ ، جنوبی افریقہ دے کیپ وچ واقع بلومبوس غار وچ ، جس د‏‏ی تریخ 77،000 سال اے ، پائی جاندی ا‏‏ے۔ [213] سب صحارا افریقہ وچ دنیا وچ راک آرٹ دا سب تو‏ں قدیم تے متنوع انداز ا‏‏ے۔ [214] اگرچہ سب صحارا افریقی فن بہت متنوع اے ، لیکن اس وچ کچھ عام موضوعات ني‏‏‏‏ں۔ اک تاں انسانی اعداد و شمار دا استعمال۔ دوسرا ، مجسمہ سازی د‏‏ی ترجیح اے ۔ سب صحارا افریقی فن دا مطلب تن جہتاں وچ تجربہ کرنا اے ، دو نني‏‏‏‏ں۔ اک گھر دا مطلب تمام زاویاں تو‏ں تجربہ کرنا ا‏‏ے۔ تیسرا ، فن دا مظاہرہ کرنا ا‏‏ے۔ سب صحارا افریقیاں دے ماسک دے لئی مخصوص ناں ني‏‏‏‏ں۔ اس ناں وچ مجسمہ ، رقص تے روح شامل اے جو نقاب نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ ایہ ناں انہاں تِناں عناصر د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ چوتھا ، آرٹ جو عملی کم کردا ا‏‏ے۔ فنکار تے کاریگر وکھ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ہتھ د‏‏ی طرح اک مجسمہ نو‏‏ں پاخانہ دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پنجويں ، تحلیل دا استعمالیا غیر لکیری اسکیلنگ۔ مختلف د‏‏ی ترازو وچ پرزاں د‏‏ی شکل پوری ہُندی ا‏‏ے۔ فریکٹل جیومیٹری] د‏‏ی دریافت تو‏ں پہلے] ، سینیگال دے پہلے صدر ، لیوپولڈ سیدر سینگور نے اسنو‏ں "متحرک توازن" دے طور اُتے حوالہ دتا۔ برطانوی آرٹ مورخ ، ولیم فگ نے اس دا مابعد حیاتیات ڈی آرسی سیمسن دے ذریعہ قدرتی نمو د‏‏ی علامت سازی نقشہ سازی تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ آخر وچ ، سب صحارا افریقی فن فطری نوعیت د‏‏ی بجائے ، ضعف تجرید ا‏‏ے۔ سب صحارا افریقی فن روحانی تصورات ، معاشرتی اصولاں ، نظریات ، اقدار وغیرہ د‏‏ی نمائندگی کردا اے اک فنکار جسم تو‏ں تعلقات وچ کِسے مجسمے دے سر نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کرسکدا اے اس لئی کہ اوہ اناٹومی نو‏‏ں نئيں جاندا اے بلکہ اس لئی کہ اوہ ایہ دسنیا چاہندا اے کہ سر اے علم و حکمت د‏‏ی نشست۔پابلو پکاسو ، ہنری میٹیس تے جیک لیپٹز جداں فنکار۔ [215] [216] ==فن تعمیر== ==موسیقی== روايتی سب صحارا افریقی موسیقی اس خطے د‏‏ی مختلف آبادیاں د‏‏ی طرح متنوع ا‏‏ے۔ سب سہارن افریقی موسیقی دا عام فہم ایہ اے کہ ایہ ڈھول دے ارد گرد مرکوز موسیقی ا‏‏ے۔ ایہ جزوی طور اُتے سچ ا‏‏ے۔ سب صحارا میوزک دا اک بہت وڈا حصہ ، خاص طور اُتے نائجر – کانگو تے نیلو سہارن زباناں دے بولنے والےآں وچ ، تال اے تے ڈھول دے ارد گرد مرکز ا‏‏ے۔ سب سہارن میوزک پولی ریتمک اے ، عام طور اُتے اک کمپوزیشن وچ متعدد تالاں اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ رقص وچ جسم دے متعدد حصےآں نو‏‏ں منتقل کرنا شامل ا‏‏ے۔ سب سہارن میوزک دے انہاں پہلو نو‏‏ں غلام ذیلی سہارن افریقی باشندےآں نے نويں دنیا وچ منتقل کيتا اے تے اسنو‏ں سامبا ، جاز ، تال تے بلوز ، راک اینڈ رول جداں موسیقی د‏‏ی شکلاں اُتے اثر انداز کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔، سالسا ، ریگے تے ریپ میوزک ۔ [217] لیکن سب سہارن میوزک وچ ڈور ، سنگ تے بوہت گھٹ پولی تال دے نال بہت ساریاں موسیقی شامل ا‏‏ے۔ نیلو سہارن دے درمیان ، مشرقی ساحل تے نیل دے کنارے تو‏ں آنے والی موسیقی نے قدیم زمانے وچ تاراں تے سینگاں دا وسیع استعمال کيتا۔ علاوہ افریقی ایشیائی دے شمال مشرقی افریقہ ، اسيں دے وسیع استعمال دیکھو سٹرنگ دے آلات تے pentatonic پیمانے . رقص وچ جسم د‏‏ی حرکت تے پیر دے کم نو‏‏ں روکنا شامل ا‏‏ے۔ علاوہ سان footwork دے اُتے زور دینے دے نال سٹرنگ دے آلات د‏‏ی وسیع استعمال اے . [218] جدید سب سہارن افریقی موسیقی نو‏‏ں نئ ورلڈ (جاز ، سالسا ، تال تے بلیوز وغیرہ) د‏‏ی موسیقی دا اثر پيا اے ، اس دے برعکس غلام ذیلی سہارن افریقیاں د‏‏ی غلامی تو‏ں متاثر ہُندا ا‏‏ے۔ مقبول شیلیاں نيں Mbalax وچ سینیگال تے گیمبیا ، Highlife دتی ميں گھانا ، Zoblazo وچ آئیوری کوسٹ ، تو‏ں Makossa وچ کیمرون ، Soukous وچ جمہوریہ کانگو ، کزومبہ وچ انگولا ، تے Mbaqanga وچ جنوبی افریقہ. سالسا ، آر اینڈ بی / ریپ ، ریگے ، تے زوک جداں نويں عالمی انداز وچ وی وڈے پیمانے اُتے مقبولیت ا‏‏ے۔ ==کھانا== سب صحارا افریقی کھانا بہت مختلف ا‏‏ے۔ بہت ساری علاقائی اوورپلیپنگ ہُندی اے ، لیکن خطے دے لحاظ تو‏ں اوتھ‏ے اُتے غالب عناصر موجود ني‏‏‏‏ں۔ مغربی افریقی کھاناں نو‏‏ں نشاستے دار ، ذائقہ دار مسالہ دار قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ آمدورفت شامل تو‏ں Fufu ، kenkey ، دلئی ، تو‏ں Garri ، foutou، تے تو‏ں Banku. اجزاء اسنو‏ں نشاستہ دار tubers کے، دے نيں یامس ، cocoyams ، تے کساوا . اناج وچ باجرا ، جوار ، تے چاول شامل نيں ، عام طور اُتے سہیل وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تیل وچ پام آئل تے شی مکھن (سحل) شامل ني‏‏‏‏ں۔ کسی نو‏‏ں ایسی ترکیباں ملدی نيں جو مچھلی تے گوشت وچ مل جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مشروبات کھجور د‏‏ی شراب (مٹھا یا کھٹا) تے باجرا بیئر ني‏‏‏‏ں۔ بھوننا ، بیک کرنا ، ابلنا ، کڑاہی ، ماش کرنا ، تے مسالہ کھانا پکانا سبھی تکنیک ني‏‏‏‏ں۔ جنوب مشرقی افریقہ دا کھانا خاص طور اُتے سوہلیاں دا کھانا اس دے اسلامی ، جغرافیائی بحر ہند دے ثقافتی روابط د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ پکوان وچ یوالی ، سکوما ویکی ، تے حلوہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سالن ، زعفران ، لونگ ، دارچینی ، انار دا رس ، الائچی ، گھی تے بابا جداں مصالحے استعمال کیتے جاندے نيں ، خاص طور اُتے مسلماناں وچ ۔ گوشت وچ مویشی ، بھیڑ ، تے بکری شامل نيں ، لیکن اس د‏ی کرنسی تے دولت دے طور اُتے دیکھنے دے بعد تو‏ں کدی کدائيں ہی کھایا جاندا ا‏‏ے۔ ماں قرن افریقہ ، سور دا گوشت تے غیر مچھلی سمندری غذا عیسائیاں تے مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں گریز کيتا جاندا اے . ایتھوپیا دے قرض دینے دے دوران دُدھ د‏‏ی مصنوعات تے تمام گوشت تو‏ں پرہیز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مکئی (مکئی) اک اہ‏م حص .ہ ا‏‏ے۔ کارنیل دا استعمال یوگلی بنانے دے لئی کيتا جاندا اے ، ایہ اک مشہور ڈش اے جس وچ مختلف ناں ني‏‏‏‏ں۔ ٹیف دا استعمال انجیرہ یا کینجیرو (صومالی) روٹی بنانے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م کھانے د‏‏ی اشیاء شامل enset ، noog ، دال، چاول، کیلے، پتیدار سبز، chiles، مرچ، ناریل دُدھ تے ٹماٹر. مشروبات کافی نيں (ایتھوپیا وچ پالنے والے) ، چائے د‏‏ی چائے ، کیلے یا باجرا تو‏ں خمیر شدہ بیئر۔ باورچی خانے تو‏ں متعلق تکنیک وچ روسٹنگ تے میرینٹنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ یہ کھانا ، جس وچ انجائرا تے متعدد قسم دے واٹ (اسٹو) شامل نيں ، ایتھوپیا تے اریٹرین کھاناں دا خاص ا‏‏ے۔ وسطی افریقی کھانا سب صحارا افریقہ دے تمام وڈے علاقےآں دے نال مربوط اے: اس دا کھانا اس د‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ خطے وچ یوالی تے فوفو کھائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ وسطی افریقی کھانا بہت نشاستہ دار تے مسالہ دار گرم ا‏‏ے۔ غالب فصلاں وچ پودے ، کاساوا ، مونگ پھلی ، مرچ تے بھنڈی شامل ني‏‏‏‏ں۔ گوشت وچ گائے دا گوشت ، مرغی ، تے بعض اوقات خار گوشت ہُندا اے جسنو‏ں بش دا گوشت کہندے نيں (ہارٹ ، وارتھگ ، مگرمچھ)۔ مسالیدار گرم ، شہوت انگیز مچھلی دا کھانا مختلف پہلوآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مشروم کدی کدی گوشت دے متبادل دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ روايتی جنوبی افریقی کھانا گوشت دے گرد گھیرا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے روايتی معاشرے د‏‏ی پرورش ، بھیڑ ، بکری تے خاص طور اُتے مویشیاں اُتے ا‏‏ے۔ پکواناں وچ بریائی (باربیکیو گوشت) ، صدزہ ، بوگوبی ، پاپ (خمیر شدہ کارن مِل ) ، دُدھ د‏‏ی مصنوعات (چھاچھ ، دہی) شامل ني‏‏‏‏ں۔ استعمال شدہ فصلاں جنورم ، مکئی (مکئی) ، کدو د‏‏ی پھلیاں ، پتیاں دا ساگ تے گوبھی ني‏‏‏‏ں۔ مشروبات وچ ٹنگ (خمیر شدہ جوار یا مکئی) ، دُدھ ، چیبوکو (دُدھ والا بیئر) شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی تے مالائی برادری دے اثرات اس دے سالن ، سمبل ، اچار والی مچھلی ، فش اسٹوز ، چٹنی تے سموسے دے استعمال وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ یوروپی اثرات بلینٹونگ (خشک گائے دے گوشت د‏‏ی پٹیاں) ، پوٹیز (مکئی دے پیاز ، پیاز ، ٹماٹر) ، فرانسیسی شراب ، تے کریلر یا کوکسسٹر (چینی دا شربت کوکی) ورگے کھاناں وچ دیکھیا جاسکدا اے ۔ ==لباس== دنیا د‏‏ی بیشتر علاقےآں د‏‏ی طرح ، سب صحارا افریقیاں نے وی مغربی طرز دے لباس اپنایا ا‏‏ے۔ زیمبیا جداں کچھ ملکاں وچ ، استعمال شدہ مغربی لباس نے بازاراں نو‏‏ں سیلاب تو‏ں دوچار کردتا اے ، جس تو‏ں خوردہ برادری وچ شدید غم و غصہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ سب صحارا افریقہ نے لباس دے اپنے روايتی انداز اُتے فخر کيتا اے ۔ ایسا لگدا اے کہ کپاس غالب ماد .ہ ا‏‏ے۔ مشرقی افریقہ وچ ، کسی نو‏‏ں روئی دے لباس دا وسیع استعمال ملدا ا‏‏ے۔ شمما ، شما تے کوٹا ایتھوپین لباس د‏ی قسماں ني‏‏‏‏ں۔ Kanga نيں سواہیلی خالص کپاس د‏ی بنا آئتاکار سائز وچ آندا اے کہ کپڑ‏ا، تے لباس بنانے دے لئی اک دوسرے دے نال ڈال دتا. کٹیجس کانگاس تے کیکوئی د‏‏ی طرح ہی نيں ، لیکن ایہ اک گھنے کپڑےآں دے نيں ، تے صرف لمبی طرف ہی کنارا ا‏‏ے۔ کینیا ، یوگنڈا ، تنزانیہ تے جنوبی سوڈان افریقی ملکاں وچو‏ں کچھ نيں جتھ‏ے کیٹیج پہنا جاندا ا‏‏ے۔ وچ مالاوی ، نمیبیا تے زامبیا، کیٹیج چیٹینگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ صومالیہ ، کینیا ، یوگنڈا ، تنزانیہ تے کوموروس وچ آپ کوفیا پہنے ہوئے مرد مل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک اسلامی کھوپئی کیپ ا‏‏ے۔ انوکھے مواد وچو‏ں اک ، جو ریشہ نئيں اے تے لباس بنانے دے لئی استعمال ہُندا اے ، اسنو‏ں بارک کلاتھ کہندے نيں ، [219] یوگنڈا دے باگنڈا دے لوکاں د‏‏ی اک جدت۔ ایہ موٹوبا دے درخت (فِکس ناتالینس) تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ [220] مڈغاسکر اُتے اک قسم دا دھاڑا ہويا کپڑ‏ا پہنا جاندا اے جسنو‏ں لامبا کہندے نيں ۔ ===کانگاس=== مغربی افریقہ وچ ، اک بار فیر روئی انتخاب دا سامان ا‏‏ے۔ سہیل تے مغربی افریقہ دے ہور حصےآں وچ بوبو تے کفتان طرز دے لباس نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ تو‏ں Kente کپڑ‏ا طرف تو‏ں پیدا اکان لوک مغربی افریقہ وچ مختلف کیڑے پرجاتیاں د‏‏ی ریشم تو‏ں، گھانا تے آئیوری کوسٹ کی. تو‏ں Kente تو‏ں آندا اکان ٹیڈبلوآا لفظ kenten جس ٹوکری دا مطلب اے . ایہ بعض اوقات دشقی تے کوفی بنانے وچ استعمال ہُندا اے ۔ اڈیر یوروبا کپڑ‏ا د‏‏ی اک قسم اے جو نشاستہ مزاحم ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ رافیا کپڑ‏ا [221] تے بارک کلاتھ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ وسطی افریقہ وچ ، کوبا دے لوکاں نے رافیا دے پودے دے ریشاں تو‏ں [221] رافیا کپڑ‏ا تیار کيتا ۔ ایہ خطے وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندا سی۔ بارک کلاتھ وی وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندا سی۔ جنوبی افریقہ وچ اک نو‏‏ں لباس دے لغی جانوراں د‏‏ی کھالاں تے کھالاں دے متعدد استعمال ملدے ني‏‏‏‏ں۔ وسطی موزمبیق وچ واقع این ڈاؤ تے شونا مکس نو‏‏ں چھال والے کپڑ‏ے تے سوندی کپڑ‏ے تو‏ں چھپاندے ني‏‏‏‏ں۔ سوندی کپڑ‏ے نو‏‏ں ماکیرا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ژوسا ، سوانا ، سوتھو تے سوازی نے وی چھپیر دا وسیع استعمال کيتا۔ چھپائے مویشی ، بھیڑ ، بکری تے ہاتھی تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ چیندے د‏‏ی کھالاں لالچی سن تے زولو معاشرے وچ بادشاہت د‏‏ی علامت سن۔ کھالاں نو‏‏ں چمڑے د‏‏ی شکل دینے ، رنگنے تے موتیاں د‏‏ی مالا دے نال بنے ہوئے سن ۔ ==تھیٹر== ہور معلومات: تھیٹر د‏‏ی تریخ § افریقی تھیٹر ==فلم انڈسٹری== ہور معلومات: افریقہ دا سنیما تے افریقی فلماں د‏‏ی لسٹ ==کھیل== ہور معلومات: کھیلاں د‏‏ی تریخ § افریقہ کھیل فٹ بال (ساکر) سب صحارا افریقہ دا سب تو‏ں مشہور کھیل ا‏‏ے۔ سب سہارن مرد اس دے مرکزی سرپرست ني‏‏‏‏ں۔ وڈے مقابلاں وچ افریقی چیمپینز لیگ ، براعظم دے بہترین کلباں دے لئی مقابلہ تے کنفیڈریشن کپ شامل اے ، اک مقابلہ بنیادی طور اُتے ہر افریقی ملک دے قومی کپ جیتنے والے دے لئی۔ متحدہ دے افریقہ کپ متعدد افریقی ملکاں تو‏ں 16 قومی ٹیماں ہر دو سال بعد منعقد د‏‏ی اک مقابلہ اے . جنوبی افریقہ نے 2010 دے فیفا ورلڈ کپ د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ، جو اک سب صحارا ملک دے لئی پہلا درجہ ا‏‏ے۔ 2010 وچ ، کیمرون چھیويں بار ورلڈ کپ وچ کھیلے ، جو سب سہارن ٹیم دے لئی موجودہ ریکارڈ ا‏‏ے۔ وچ 1996 نائجیریا فٹ بال دے لئی اولمپک سونے دا تمغہ جِتیا. 2000 وچ کیمرون نے ایہ اعزاز وی جیت کر براعظم د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ سب صحارا افریقی فٹ بال دے لome اہ‏م کارنامے۔ مشہور صحارا فٹ بال دے ستارےآں وچ شامل Abedi پیلے ، عمانوایل Adebayor ، جارج Weah ، مائیکل Essien ، ڈڈیر Drogba ، راجر Milla د‏‏ی ، Nwankwo کانو ، جے جے Okocha ، بروس Grobbelaar د‏‏ی ، سیموئیل Eto'o ، کولو Toure د‏‏ی ، Yaya دے Toure د‏‏ی ، Sadio ایال تے پیری امریک. سب تو‏ں زیادہ باصلاحیت ذیلی سہارن افریقی فٹ بال کھلاڑی اپنے آپ نو‏‏ں یورپی لیگ د‏‏ی طرف تو‏ں شائستہ تے تلاش کردے ني‏‏‏‏ں۔ فی الحال یورپی کلباں دے لئی 1000 تو‏ں زیادہ افریقی کھیل رہے ني‏‏‏‏ں۔ سب صحارا افریقی باشندے اپنے آپ نو‏‏ں یورپی شائقین نے نسل پرستی دا ہدف پایا ا‏‏ے۔ فیفا کھیلاں دے دوران نسل پرستانہ فسادات نو‏‏ں روکنے دے لئی پوری کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ [222] [223] [224] رگبی سب صحارا افریقہ وچ وی مشہور ا‏‏ے۔ افریقی رگبی یونین دے علاقے وچ رگبی دے کھیل نو‏‏ں کنٹرول. جنوبی افریقہ کھیل د‏‏ی اک وڈی طاقت اے تے اس نے 1995 ، 2007 تے 2019 وچ رگبی ورلڈ کپ جِتیا سی ۔ رگبی ورلڈ کپ وچ افریقہ نو‏‏ں اک گارنٹی والی کوالیفائنگ جگہ وی دتی گئی اے ۔ باکسنگ وی اک مشہور کھیل ا‏‏ے۔ سکی تو‏ں لڑنے والا پہلا عالمی چیمپیئن اے جو سب صحارا افریقہ تو‏ں باہر آیا ا‏‏ے۔ نائیجیریا ، گھانا تے جنوبی افریقہ جداں ملکاں نے ڈک ٹائیگر ، ہوگن باسی ، گیری کوٹزی ، سیموئل پیٹر ، اجمہ نیلسن تے جیک متالالا جداں متعدد پیشہ ور عالمی چیمپین تیار کیتے نيں ۔ کرکٹ د‏‏ی اک مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ افریقی کرکٹ ایسوسی ایشن نے اک بین الاقوامی جسم افریقی ملکاں وچ کرکٹ د‏‏ی نگرانی کردا اے . جنوبی افریقہ تے زمبابوے د‏‏ی اپنی گورننگ باڈیز ني‏‏‏‏ں۔ 2003 وچ کرکٹ ورلڈ کپ جنوبی افریقہ وچ ہويا سی ، پہلی بار اس دا انعقاد سب صحارا افریقہ وچ ہويا سی۔ گذشتہ برساں دے دوران ، ایتھوپیا تے کینیا نے بوہت سارے طویل فاصلے دے قابل کھلاڑی تیار کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ہر ملک وچ فیڈریشنز نيں جو اعلیٰ صلاحیتاں د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں تے کاشت کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایتھوپیا تے کینیا دے ایتھلیٹاں دے پاس دو استثناء د‏‏ی بچت اے ، مرداں دے آؤٹ ڈور ریکارڈ برائے 800 میٹر تو‏ں میراتھن تک اولمپک دے فاصلے دے واقعات ۔ [225] مشہور رنرز وچ ہائل جبرسلاسسی ، کینینیسا بیکیل ، پال ٹیرگٹ ، تے جان چیروئٹ کوریر شامل ني‏‏‏‏ں۔ [226] ==سیاحت== اس خطے وچ سیاحت د‏‏ی ترقی د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے کہ اوہ ملازمتاں پیدا کرنے تے معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی صلاحیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی افریقہ ، نامیبیا ، ماریشیس ، بوٹسوانا ، گھانا ، کیپ وردے ، تنزانیہ ، تے کینیا د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے کہ اوہ سیاحت د‏‏ی صنعتاں د‏‏ی ترقی کردے ني‏‏‏‏ں۔ [227] کیپ ٹاؤن تے آس پاس دا علاقہ سیاحاں دے ل very بہت مشہور ا‏‏ے۔ [228] ==ملکاں تے علاقائی تنظیم د‏‏ی لسٹ== ایلن پی میریریم ، 1959 دے بعد ، افریقہ دا جغرافیائی سیاسی نقشہ نسلی موسیقی دے مقاصد دے لئی تقسیم ہويا ۔ صرف ست افریقی ملکاں جغرافیائی طور اُتے سب صحارا افریقہ دا حصہ نئيں نيں: الجیریا ، مصر ، لیبیا ، مراکش ، تیونس ، مغربی صحارا (مراکش دے ذریعہ دعوی کيتا گیا اے ) تے سوڈان ۔ اوہ فارم اقوام متحدہ خطے د‏‏ی شمالی افریقہ وچ وی دا سب تو‏ں وڈا بلاک اپ بناندا اے، جو عرب دنیا . بہر حال ، کچھ بین الاقوامی تنظیماں وچ سوڈان نو‏‏ں سب صحارا افریقہ دے حصے دے طور اُتے شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ د‏‏ی اک دیرینہ رکن اگرچہ عرب لیگ ، سوڈان مغرب وچ تقریبا 30 فی صد غیر عرب آبادی اے ( دارفور ، Masalit ، Zaghawa) ، بہت شمال ( نیوبین ) تے جنوب ( کورڈوفان ، نوبہ )۔ [229] [230] [231] [232] [233] [234] موریتانیا تے نائجر وچ صرف انہاں د‏‏ی جنوبی سرحداں دے نال ساحل دا اک گروپ شامل ا‏‏ے۔ ہور تمام افریقی ملکاں دے پاس اپنے ساحل دا کم تو‏ں کم اہ‏م حص subہ سب صحارا افریقہ وچ ا‏‏ے۔ ===وسطی افریقہ=== [[File:LocationCentralMiddleAfrica.png|right|thumb|upright=0.9| {{legend|#00a000|Central Africa}} {{legend|#00d000|Middle Africa ([[subregion|UN subregion]])}} {{legend|#00ff00|[[Central African Federation]] (defunct)}}]] * {{flagg|unc|South Sudan}}<ref name="CIA SSudan" /><ref>{{cite web|url=http://www.upi.com/Top_News/US/2013/12/24/US-Marines-poised-to-enter-South-Sudan/UPI-73481387863000/ |title=U.N. doubles force in turbulent South Sudan [UPDATE 2 |publisher=UPI.com |date= |accessdate=29 September 2015}}</ref> '''''cap.''''' [[Juba]] '''''cur.''''' [[South Sudanese pound]] (SPP) '''''lang.''''' English ; ECCAS ([[Economic Community of Central African States]]) * {{flagg|unc|Angola}} (also in SADC) '''''cap.''''' [[Luanda]] '''''cur.''''' [[Angolan kwanza]] (Kz) '''''lang.''''' Portuguese * {{flagg|unc|Burundi}} (also in EAC) '''''cap.''''' [[Gitega]] (former [[Bujumbura]]) '''''cur.''''' [[Burundian franc]] (FBu) '''''lang.''''' French * {{flagg|unc|Democratic Republic of the Congo}} (also in SADC) '''''cap.''''' [[Kinshasa]] '''''cur.''''' [[Congolese franc]] (FC) '''''lang.''''' French * {{flagg|unc|Rwanda}} (also in EAC) '''''cap.''''' [[Kigali]] '''''cur.''''' [[Rwandan franc]] (RF) '''''lang.''''' [[Kinyarwanda]], French, English * {{flagg|unc|São Tomé and Príncipe}} '''''cap.''''' [[São Tomé]] '''''cur.''''' [[São Tomé and Príncipe dobra]] (Db) '''''lang.''''' Portuguese ;CEMAC ([[Economic and Monetary Community of Central Africa]]) * {{flagg|unc|Cameroon}} '''''cap.''''' [[Yaoundé]] '''''cur.''''' [[Central African CFA franc]] (FCFA) '''''lang.''''' English, French * {{flag|Central African Republic}} '''''cap.''''' [[Bangui]] '''''cur.''''' [[Central African CFA franc]] (FCFA) '''''lang.''''' [[Sango language|Sango]], French * {{flag|Chad}} '''''cap.''''' [[N'Djamena]] '''''cur.''''' [[Central African CFA franc]] (FCFA) '''''lang.''''' French, Arabic * {{flag|Republic of the Congo}} '''''cap.''''' [[Brazzaville]] '''''cur.''''' [[Central African CFA franc]] (FCFA) '''''lang.''''' French * {{flag|Equatorial Guinea}} '''''cap.''''' [[Malabo]] '''''cur.''''' [[Central African CFA franc]] (FCFA) '''''lang.''''' Spanish, French * {{flag|Gabon}} '''''cap.''''' [[Libreville]] '''''cur.''''' [[Central African CFA franc]] (FCFA) '''''lang.''''' French === چڑھدا افریفا === [[File:LocationEasternAfrica.png|right|thumb|upright=0.9| {{legend|#00a000|Eastern Africa ([[subregion|UN subregion]])}} {{legend|#177245|[[East African Community]]}} {{legend|#ACE1AF|[[Federation of Rhodesia and Nyasaland|Central African Federation]] (defunct)}} {{legend|#00f000|Geographic East Africa, including the UN subregion and East African Community}}]] * {{flag|Sudan}} '''''cap.''''' [[Khartoum]] '''''cur.''''' [[Sudanese pound]] (SDG) '''''lang.''''' Arabic ([[Sudanese Arabic]]) and [[English language|English]] * {{flagg|unc|South Sudan}} '''''cap.''''' [[Juba]] '''''cur.''''' [[South Sudanese pound]] (SPP) '''''lang.''''' [[English language|English]] and Arabic ([[Juba Arabic]]) * {{flag|Somalia}} '''''cap.''''' [[Mogadishu]] '''''cur.''''' [[Somali shilling]] (So.Sh) '''''lang.''''' [[Somali language|Somali]], [[Arabic]] (official) * {{flag|Kenya}} '''''cap.''''' [[Nairobi]] '''''cur.''''' [[Kenyan shilling]] (KSh) '''''lang.''''' [[Swahili culture|Swahili]], English * {{flag|Rwanda}} (also in ECCAS) '''''cap.''''' [[Kigali]] '''''cur.''''' [[Rwandan franc]] (RF) '''''lang.''''' [[Kinyarwanda]], French, English * {{flag|Tanzania}} (also in SADC) '''''cap.''''' [[Dodoma]] '''''cur.''''' [[Tanzanian shilling]] (TSh) '''''lang.''''' [[Swahili culture|Swahili]], English * {{flag|Eritrea}} '''''cap.''''' [[Asmara]] '''''cur.''''' [[Eritrean nakfa]] (Nfk) '<nowiki/>'''''lang.'''''' [[Tigrinya language|Tigrinya]], [[Arabic]], [[Italian language|Italian]], [[English language|English]] (unofficial, lingua franca) * {{flag|Djibouti}} '''''cap.''''' [[Djibouti]] '''''cur.''''' [[Djiboutian franc]] (Fdj) '''''lang.''''' [[Arabic language|Arabic]], [[French language|French]] (official) ==== شمال مشرقی افریقا ==== * '''[[افریقہ دا سنگ]]''' * {{flag|Djibouti}} '''''cap.''''' [[Djibouti]] '''''cur.''''' [[Djiboutian franc]] (Fdj) '''''lang.''''' [[Arabic language|Arabic]], [[French language|French]] (official) * {{flag|Eritrea}} '''''cap.''''' [[Asmara]] '''''cur.''''' [[Eritrean nakfa]] (Nfk) '<nowiki/>'''''lang.'''''' [[Tigrinya language|Tigrinya]], [[Arabic]], [[Italian language|Italian]], [[English language|English]] (unofficial, lingua franca) ** {{flag|Somalia}} '''''cap.''''' [[Mogadishu]] '''''cur.''''' [[Somali shilling]] (So.Sh) '''''lang.''''' [[Somali language|Somali]], [[Arabic]] (official) * '''Sudan & South Sudan''' ** {{flag|Sudan}} '''''cap.''''' [[Khartoum]] '''''cur.''''' [[Sudanese pound]] (SDG) '''''lang.''''' Arabic ([[Sudanese Arabic]]) and [[English language|English]] ** {{flagg|unc|South Sudan}} '''''cap.''''' [[Juba]] '''''cur.''''' [[South Sudanese pound]] (SPP) '''''lang.''''' [[English language|English]] and Arabic ([[Juba Arabic]]) ==== دکھن چڑھدا افریفا ==== ;EAC * {{flag|Burundi}} (also in ECCAS) '''''cap.''''' [[Gitega]] (former [[Bujumbura]]) '''''cur.''''' [[Burundian franc]] (FBu) '''''lang.''''' [[Kirundi]], French * {{flag|Kenya}} '''''cap.''''' [[Nairobi]] '''''cur.''''' [[Kenyan shilling]] (KSh) '''''lang.''''' [[Swahili culture|Swahili]], English * {{flag|Rwanda}} (also in ECCAS) '''''cap.''''' [[Kigali]] '''''cur.''''' [[Rwandan franc]] (RF) '''''lang.''''' [[Kinyarwanda]], French, English * {{flag|Tanzania}} (also in SADC) '''''cap.''''' [[Dodoma]] '''''cur.''''' [[Tanzanian shilling]] (TSh) '''''lang.''''' [[Swahili culture|Swahili]], English * {{flag|Uganda}} '''''cap.''''' [[Kampala]] '''''cur.''''' [[Ugandan shilling]] (USh) '''''lang.''''' [[Swahili culture|Swahili]], English === دکھن افریقا === [[File:LocationSouthernAfrica.png|right|thumb|upright=0.9| {{legend|#00a000|Southern Africa ([[subregion|UN subregion]])}} {{legend|#00d000|geographic, including above}} {{legend|#00ff00|[[Southern African Development Community]] (SADC)}}]] ;SADC (Southern African Development Community) * {{flag|Angola}} (also in ECCAS) '''''cap.''''' [[Luanda]] '''''cur.''''' [[Angolan kwanza]] (Kz) '''''lang.''''' Portuguese * {{flag|Botswana}} '''''cap.''''' [[Gaborone]] '''''cur.''''' [[Botswana pula]] (P) '''''lang.''''' [[Tswana language|Tswana]], English * {{flag|Comoros}} '''''cap.''''' [[Moroni, Comoros|Moroni]] '''''cur.''''' [[Comorian franc]] (CF) '''''lang.''''' [[Comorian language|Comorian]], Arabic, French * {{flag|Lesotho}} '''''cap.''''' [[Maseru]] '''''cur.''''' [[Lesotho loti]] (L)(M) '''''lang.''''' [[Sesotho]], English * {{flag|Madagascar}} '''''cap.''''' [[Antananarivo]] '''''cur.''''' [[Malagasy ariary]] (MGA) '''''lang.''''' [[Malagasy language|Malagasy]], French * {{flag|Malawi}} '''''cap.''''' [[Lilongwe]] '''''cur.''''' [[Malawian kwacha]] (MK) '''''lang.''''' English * {{flag|Mauritius}} '''''cap.''''' [[Port Louis]] '''''cur.''''' [[Mauritian rupee]] (R) '''''lang.''''' English * {{flag|Mozambique}} '''''cap.''''' [[Maputo]] '''''cur.''''' [[Mozambican metical]] (MTn) '''''lang.''''' Portuguese * {{flag|Namibia}} '''''cap.''''' [[Windhoek]] '''''cur.''''' [[Namibian dollar]] (N$) '''''lang.''''' English * {{flag|Seychelles}} '''''cap.''''' [[Victoria, Seychelles|Victoria]] '''''cur.''''' [[Seychellois rupee]] (SR)(SRe) '''''lang.''''' [[Seychellois Creole]], English, French * {{flag|South Africa}} '''''cap.''''' [[Bloemfontein]], [[Cape Town]], [[Pretoria]] '''''cur.''''' [[South African rand]] (R) '''''lang.''''' [[South Africa|11 official languages]] * {{flag|Swaziland}} '''''cap.''''' [[Mbabane]] '''''cur.''''' [[Swazi lilangeni]] (L)(E) '''''lang.''''' [[SiSwati]], English * {{flag|Zambia}} '''''cap.''''' [[Lusaka]] '''''cur.''''' [[Zambian kwacha]] (ZK) '''''lang.''''' English * {{flag|Zimbabwe}} '''''cap.''''' [[Harare]] '''''cur.''''' [[Zimbabwean dollar]] ($) '''''lang.''''' English === سوڈان=== Depending on classification [[Sudan]] is often not considered part of sub-Saharan Africa, as it is considered part of North Africa. * {{flag|Sudan}} '''''cap.''''' [[Khartoum]] '''''cur.''''' [[Sudanese pound]] (SDG) '''''lang.''''' Arabic and English ===لہندا افریقا === [[File:LocationWesternAfrica.png|right|thumb|upright=0.9| {{legend|#00a000|Western Africa ([[subregion|UN subregion]])}} {{legend|#00ff00|[[Maghreb]]}}]] * {{flag|Mauritania}} '''''cap.''''' [[Nouakchott]] '''''cur.''''' [[Mauritanian ouguiya]] (UM)(sometimes, like [[Sudan]], considered part of [[North Africa]]) ;ECOWAS ([[Economic Community of West African States]]) * {{flag|Ivory Coast}} '''''cap.''''' [[Yamoussoukro]], [[Abidjan]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|The Gambia}} '''''cap.''''' [[Banjul]] '''''cur.''''' [[Gambian dalasi]] (D) * {{flag|Ghana}} '''''cap.''''' [[Accra]] '''''cur.''''' [[Ghanaian cedi]] (GH₵) * {{flag|Guinea}} '''''cap.''''' [[Conakry]] '''''cur.''''' [[Guinean franc]] (FG) * {{flag|Liberia}} '''''cap.''''' [[Monrovia]] '''''cur.''''' [[Liberian dollar]] (L$) * {{flag|Nigeria}} '''''cap.''''' [[Abuja]] '''''cur'''.'' [[Nigerian naira]] (₦) * {{flag|Sierra Leone}} '''''cap.''''' [[Freetown]] '''''cur.''''' [[Sierra Leonean leone]] (Le) ;UEMOA ([[West African Economic and Monetary Union]]) * {{flag|Benin}} '''''cap.''''' [[Porto-Novo]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Burkina Faso}} '''''cap.''''' [[Ouagadougou]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Ivory Coast}} '''''cap.''''' [[Yamoussoukro]], [[Abidjan]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Guinea-Bissau}} '''''cap.''''' [[Bissau]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Mali}} '''''cap.''''' [[Bamako]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Niger}} '''''cap.''''' [[Niamey]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Senegal}} '''''cap.''''' [[Dakar]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) * {{flag|Togo}} '''''cap.''''' [[Lomé]] '''''cur.''''' [[West African CFA franc]] (CFA) ==ایہ وی دیکھو=== *افریقی ڈااسپورا *سیاہ فام لوک *جغرافیہ افریقہ ==ذرائع== *مفت ثقافتی کم د‏‏ی علامت لوگو notext.svg د‏‏ی تعریف اس مضمون وچ مفت مشمولاندی کم دے متن نو‏‏ں شامل کيتا گیا اے ۔ وکیمیڈیا العام اُتے CC-BY-SA لائسنس دے بیان / اجازت دے تحت لائسنس یافتہ ۔ افریقہ وچ تعلیم دے لئی ڈیجیٹل سروسز تو‏ں لیا گیا متن ، ایجنسی فرانسیسی ڈی ڈوپلپمنٹ ، ایجنسی عالمگیریت ڈی لا فرانسفونی ، اورنج تے یونیسکو ، ایجنسی فرانسیسی ڈی ڈوپلپمنٹ تے یونیسنو‏ں۔ ویکی پیڈیا دے مضامین وچ اوپن لائسنس متن شامل کرنے دا طریقہ سیکھنے دے لئی ، براہ کرم ایہ صفحہ کِداں دیکھو ۔ ویکیپیڈیا تو‏ں متن نو‏‏ں دوبارہ استعمال کرنے تو‏ں متعلق معلومات دے لئی ، استعمال دی شرائط ملاحظہ کرو ۔ ==ہور پڑھو== * Chido, Diane E. [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo35755 From Chaos to Cohesion: A Regional Approach to Security, Stability, and Development in Sub-Saharan Africa.] Carlisle, Pa.: [[Strategic Studies Institute]] and U.S. Army War College Press, 2013. * Wm. Roger Louis and Jean Stengers: ''E.D. Morel's History of the Congo Reform Movement'', Clarendon Press Oxford, 1968. ==باہرلے جوڑ== * [https://web.archive.org/web/20120715234704/http://www.africanpeople.info/ African People Website] * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/EXTPUBREP/EXTSTATINAFR/0,,contentMDK:21106218~menuPK:824080~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:824043,00.html 50 Factoids about Sub-Saharan Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330041501/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/EXTPUBREP/EXTSTATINAFR/0,,contentMDK:21106218~menuPK:824080~pagePK:64168445~piPK:64168309~theSitePK:824043,00.html |date=2010-03-30 }} * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index.shtml The Story of Africa – BBC World Service] {{Regions of Africa}} {{Navboxes |title = Articles related to Sub-Saharan Africa |list = {{Africa topic|History of}} {{Africa topic|Geography of}} {{Africa topic|Languages of|countries_only=yes}} }} == حوالے == {{حوالے}} {{دنیا دے خطے}} [[گٹھ:ذیلی صحارائی افریقا]] [[گٹھ:افریقا]] [[گٹھ:افریقا دے خطے]] [[گٹھ:جغرافیائی اصطلاحات]] [[گٹھ:جغرافیہ افریقا]] [[گٹھ:وسطی افریقا]] [[گٹھ:تاریخی خطے]] bu1nr8e2o8abj942pp97jx3bhwzzess 0 90720 711918 708086 2026-09-26T01:36:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711918 wikitext text/x-wiki [[تصویر:World Muslim Population Pew Forum.png|400px|thumb|دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی - فیصد ([[پیو ریسرچ سینٹر]])]] {{اسلام بلحاظ ملک}} [[اسلام]] مسیحیت دے بعد دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ 2010 دے جائزہ دے مطابق دنیا بھر وچ مسلم آبادی 1.92 بلین افراد اُتے مشتمل اے، اس لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی 29 فیصد آبادی صرف سنی مسلماناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim4">{{cite web |url=http://pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |title=Executive Summary |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211208/http://www.pewforum.org/the-future-of-the-global-muslim-population.aspx |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref name="pewchristian">{{cite web |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country |work=Global Christianity |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> اسلام [[مشرق وسطی]]، [[شمالی افریقہ]]<ref name="pewmuslim1">{{cite web |url=http://features.pewforum.org/muslim-population/ |title=Muslim Population by Country |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211132/http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref><ref name="pewmuslim2">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx |title=Region: Middle East-North Africa |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211302/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref name="pewmuslim3">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx |title=Region: Sub-Saharan Africa |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211124/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref>Encyclopædia Britannica. Britannica Book of the Year 2003. Encyclopædia Britannica, (2003) ISBN 978-0-85229-956-2 p.306 <br />According to the Encyclopædia Britannica, as of mid-2002, there were 376,453,000 Christians, 329,869,000 Muslims and 98,734,000 people who practiced traditional religions in Africa. [http://www.bellbookandcandlepublications.com/greenwoodsvillage/gor/islam.php Ian S. Markham, (A World Religions Reader. Cambridge, MA: Blackwell Publishers, 1996.)] is cited by Morehouse University as giving the mid 1990s figure of 278,250,800 Muslims in Africa, but still as 40.8% of the total population. These numbers are estimates, and remain a matter of conjecture. See Amadu Jacky Kaba. The spread of Christianity and Islam in Africa: a survey and analysis of the numbers and percentages of Christians, Muslims and those who practice indigenous religions. The Western Journal of Black Studies, Vol 29, Number 2, June 2005. Discusses the estimations of various almanacs and encyclopedium, placing Britannica's estimate as the most agreed figure. Notes the figure presented at the [http://www.afrikaworld.net/afrel/Statistics.htm World Christian Encyclopedia, summarized here], as being an outlier. On rates of growth, Islam and Pentecostal Christianity are highest, see: [http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 The List: The World’s Fastest-Growing Religions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835 |date=2007-05-21 }}, Foreign Policy, May 2007.</ref> تے [[ایشیا]] دے بعض علاقےآں وچ غالب اکثریت دا دین ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20080819200204/http://media-2.web.britannica.com/eb-media/31/3731-004.gif Britannica], [http://library.thinkquest.org/05aug/02016/images/map_of_religions.png Think Quest], [http://www.wadsworth.com/religion_d/special_features/popups/maps/matthews_world/images/w001.jpg Wadsworth.com]</ref> جدو‏ں کہ [[چین]]، [[بلقان]]، [[مشرقی یورپ]] تے [[روس]] وچ وڈی مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim1" /><ref>[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam], [[U.S. News & World Report]]. Information provided by the International Population Center, Department of Geography, [[San Diego State University]] (2005).</ref> ہور مسلم مہاجرین د‏‏ی کثیر تعداد دنیا دے ہور حصےآں مثلا [[مغربی یورپ]] وچ آباد اے، جتھ‏ے مسیحیت دے بعد اسلام دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب اے جدو‏ں کہ مسلما‏ن مجموعی آبادی دے محض 6 فیصد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref>ملاحظہ فرماواں: * Esposito (2004) pp.2,43 * {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | accessdate=2007-05-02}}* {{cite web | url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents | publisher=Adherents.com | accessdate=2007-01-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211318/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=dead}} * {{cite news | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=2005-12-23 | accessdate=2006-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/4385768.stm%20/default.stm | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}} * {{cite web | title=Religion In Britain | url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 | publisher=Office for National Statistics | work=National Statistics | date=2003-02-13 | accessdate=2006-08-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211207/https://www.ons.gov.uk/ | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> مسلم اکثریت والے 57 ملکاں، جنہاں وچ دنیا بھر وچ مسلم آبادی دے لحاظ تو‏ں 62 فیصد یعنی تقریباً 1 بلین مسلما‏ن [[ایشیا]] وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔<ref name="pewmuslim6">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia.aspx |title=Region: Asia-Pacific |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |accessdate=22 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211200/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> سب تو‏ں وڈا مسلم ملک [[انڈونیشیا]] وچ 12.7 فیصد، [[پاکستان]] وچ 11.0 فیصد، [[بھارت]] وچ 10.9 فیصد تے [[بنگلہ دیش]] وچ 9.2 فیصد مسلما‏ن آباد ني‏‏‏‏ں۔<ref name="pewmuslim1" /><ref name="Islam_by_country">{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim |title=Number of Muslim by country |publisher=nationmaster.com |accessdate=2007-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211115/https://www.nationmaster.com/country-info/stats/Religion/Shia-Islam-population/Number-of-Shia-muslims |archivedate=2018-12-24 |url-status=live }}</ref> تقریباً 20 فیصد مسلما‏ن [[عالم عرب|عرب ملکاں]] وچ بستے ني‏‏‏‏ں۔<ref>See: * Esposito (2002b), p.21 * Esposito (2004), pp.2,43</ref> مشرق وسطی وچ غیر [[عرب ملکاں]] [[ترکی]] تے [[ازبکستان]] سب تو‏ں وڈے مسلم اکثریت والے ملکاں ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ وچ [[مصر]] تے [[نائجیریا]] وچ کثیر مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim1" /><ref name="Islam_by_country" /> 2010ء وچ پیو ریسرچ سینٹر دے تحت ہونے والی تحقیق جو 2011ء وچ شائع ہوئی <ref name="pewmuslim1" /><ref name="pewmuslim7">{{citation|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|title=Preface|work=The Future of the Global Muslim Population|publisher=[[پیو ریسرچ سینٹر]]|access-date=2020-10-05|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725164259/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|dead-url=yes}}</ref> دے مطابق دنیا بھر وچ 1.92 بلین سنى مسلما‏ن آباد ني‏‏‏‏ں۔ == اسلام بلحاظ ملک == === لسٹ === [[پیو ریسرچ سینٹر]] دے مطابق ذیل وچ دنیا وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد بمطابق 2011ء دا مکمل جدول درج ا‏‏ے۔<ref name="pewmuslim12" /><ref name="حوالہ 3">{{Citation|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|title=Preface|work=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|access-date=2020-10-05|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725164259/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-preface.aspx|dead-url=yes}}</ref> جدول دے پہلے ستون وچ علاقہ یا ملک دا نام، دوسرے ستون وچ تعداد مجموعی آبادی، تیسرے ستون وچ متعلقہ ملک د‏‏ی کل آبادی دا فیصد جدو‏ں کہ چوتھے ستون وچ دنیا د‏‏ی کل آبادی دے لحاظ تو‏ں فیصد درج ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%;" cellspacing="4" |- valign="top" ! ملک/خطہ ! data-sort-type="number" | مسلم ! data-sort-type="number" style="max-width:8em" | مسلم فیصد (%) کل آبادی کا ! data-sort-type="number" style="max-width:8em" | فی صد (%) عالمی مسلم آبادی کا |- |{{پرچم تصویر|افغانستان}} [[افغانستان وچ اسلام|افغانستان]] |style="text-align:right;"|34,022,437<ref name="حوالہ 2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211201/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;" |99.8 |style="text-align:center;"|1.8 |- |{{پرچم تصویر|البانیا}} [[البانیہ وچ اسلام|البانیہ]] | style="text-align:right;" |1,728,209<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> | style="background:#CCFF66; text-align:center;" |58.79<ref name="البانیہn census 2011">[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf البانیہn census 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=14 November 2014}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|الجزائر}} [[الجزائر وچ اسلام|الجزائر]] |style="text-align:right;"|40,559,749<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.2<ref name="pewmuslim12" />–99<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|2.7 |- |{{پرچم تصویر|امریکی سمووا}} [[امریکی سمووا وچ اسلام|امریکی سمووا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|انڈورا}} [[انڈورہ وچ اسلام|انڈورہ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|انگولہ}} [[انگولا وچ اسلام|انگولا]] |style="text-align:right;"|90,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.0 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اینگویلا}} [[اینگویلا وچ اسلام|اینگویلا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اینٹیگوا و باربوڈا}} [[اینٹیگوا و باربوڈا وچ اسلام|اینٹیگوا و باربوڈا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ارجنٹائن}} [[ارجنٹائن وچ اسلام|ارجنٹائن]] |style="text-align:right;"|784,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.5 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آرمینیا}} [[آرمینیا وچ اسلام|آرمینیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اروبا}} [[اروبا وچ اسلام|اروبا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آسٹریلیا}} [[آسٹریلیا وچ اسلام|آسٹریلیا]] |style="text-align:right;"|604,000<ref>{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features252016 |title = 2071.0 – Reflecting a Nation: Reflecting آسٹریلیا - Stories from the Census، 2016 |publisher = Abs.gov.au |date = |accessdate = 2017-06-27 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211256/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features252016%0A |archivedate = 2018-12-24 |url-status = live }}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آسٹریا}} [[آسٹریا وچ اسلام|آسٹریا]] |style="text-align:right;"|700,000<ref name="derstandard.at">{{cite web|url=http://derstandard.at/2000062250127/Studie-Acht-Prozent-der-Bevoelkerung-sind-Muslime|title=Studie: Acht Prozent der Bevölkerung sind Muslime|work=derStandard.at|date=4 August 2017|accessdate=4 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211226/https://derstandard.at/2000062250127/Studie-Acht-Prozent-der-Bevoelkerung-sind-Muslime|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|8<ref name="derstandard.at" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آذربائیجان}} [[آذربائیجان وچ اسلام|آذربائیجان]] |style="text-align:right;"|9,872,765 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.9 |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|بہاماس}} [[بہاماس وچ مذہب|بہاماس]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بحرین}} [[بحرین وچ اسلام|بحرین]] |style="text-align:right;"|866,888<ref name="cenbah">{{cite web|url=http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf|title=General Tables Census of بحرین|publisher=|access-date=2020-10-05|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908145249/http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf|dead-url=yes}}</ref> – 991,892<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211138/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|70.2<ref name="cenbah" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بنگلہ دیش}} [[بنگلہ دیش وچ اسلام|بنگلہ دیش]] |style="text-align:right;"|148,607,000<ref>{{Cite news|url=http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population-graphic/#/بنگلہ دیش|title=The Future of the Global Muslim Population|date=2011-01-15|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=2017-05-24|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202705/http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/#/بنگلہ|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|90.4 |style="text-align:center;"|9.2 |- |{{پرچم تصویر|بارباڈوس}} [[بارباڈوس وچ اسلام|بارباڈوس]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بیلاروس}} [[بیلاروس وچ اسلام|بیلاروس]] |style="text-align:right;"|19,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بلجئیم}} [[بیلجیم وچ اسلام|بیلجیم]] | style="text-align:right;" |658,463 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.9<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/11/17/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|title=5 facts about the Muslim population in یورپ|website=Pew Research Center|access-date=24 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107134627/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بیلیز}} [[بیلیز وچ اسلام|بیلیز]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بینن}} [[بینن وچ مذہب|بینن]] |style="text-align:right;"|2,710,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|24.5 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|برمودا}} [[برمودا وچ اسلام|برمودا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بھوٹان}} [[بھوٹان وچ اسلام|بھوٹان]] |style="text-align:right;"|≤ 2,000<ref name="pew2010">[http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf Pew Research Center – Global Religious Landscape 2010 – religious composition by country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310101254/https://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf |date=2016-03-10 }}.</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2<ref name="pew2010" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بولیویا}} [[بولیویا وچ اسلام|بولیویا]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ اسلام|بوسنیا تے ہرزیگووینا]] |style="text-align:right;"|1,955,084<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211111/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|50.7<ref>{{cite book|title=Sarajevo، juni 2016. CENSUS OF POPULATION، HOUSEHOLDS AND DWELLINGS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA، 2013 FINAL RESULTS|publisher=BHAS|url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf|accessdate=30 June 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630143615/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |date=30 June 2016 }}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|بوٹسوانا}} [[بوٹسوانا وچ اسلام|بوٹسوانا]] |style="text-align:right;"|8,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برازیل}} [[برازیل وچ اسلام|برازیل]] |style="text-align:right;"| 400,000 – 1,500,000<ref>[https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2013religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222361#wrapper International Religious Freedom Report for 2013]</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"| 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برطانوی ورجن جزیرے}} [[برطانوی جزیرے ورجنہاں وچ اسلام|برطانوی ورجن جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برونائی دار السلام}} [[برونائی وچ اسلام|برونائی]] |style="text-align:right;"|295,000 |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|67<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211310/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[بلغاریہ وچ اسلام|بلغاریہ]] | style="text-align:right;" |577,000<ref>{{cite web|title=Население по местоживеене، възраст и вероизповедание|year=2011|publisher=NSI|url=http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx|accessdate=11 April 2016|language=بلغاریہn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211215/http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx%20|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|برکینا فاسو}} [[برکینا فاسو وچ اسلام|برکینا فاسو]] |style="text-align:right;"|11,270,000 |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|60.5<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211237/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.6 |- |{{پرچم تصویر|میانمار}} [[میانمار وچ اسلام|میانمار]] |style="text-align:right;"|2,237,495 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.3<ref>{{cite web|url=http://میانمار.unfpa.org/sites/asiapacific/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf|title=میانمار Census 2014|publisher=|accessdate=22 July 2016}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|برونڈی}} [[برونڈی وچ اسلام|برونڈی]] |style="text-align:right;"|277,480 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.5<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211121/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کمبوڈیا}} [[کمبوڈیا وچ اسلام|کمبوڈیا]] |style="text-align:right;"|303,187<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.9<ref name="cia.gov" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیمرون}} [[کیمرون وچ اسلام|کیمرون]] |style="text-align:right;"|4,940,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|20.9<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CMR,,4cf2d0ab78,0.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - کیمرون|author=United Nations High Commissioner for 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211203/https://www.refworld.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CMR,,4cf2d0ab78,0.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2012-09-08|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|کینیڈا}} [[کینیڈا وچ اسلام|کینیڈا]] |style="text-align:right;"|1,053,945<ref name="Censusکینیڈا 2011">[http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E National Household Survey (NHS) Profile، 2011 – Option 2: Select from a list]. Statistics کینیڈا.</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.2<ref name="Censusکینیڈا 2011" /><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211221/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2012-09-08|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیپ ورڈی}} [[کیپ ورڈی وچ اسلام|کیپ ورڈی]] |style="text-align:right;"|10,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2<ref name="auto">{{Cite web|title = Numbers and Percentage of Muslims in افریقاn Countries|url = https://muslimsinafrica.wordpress.com/numbers-and-percentage-of-muslims-in-african-countries/|website = Research on Islam and Muslims in افریقا|access-date = 25 January 2016|language = en-US|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211328/https://muslimsinafrica.wordpress.com/numbers-and-percentage-of-muslims-in-african-countries/|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیمین جزیرے}} [[کیمین جزیرے وچ اسلام|کیمین جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|وسطی افریقی جمہوریہ}} [[وسطی افریقی جمہوریہ وچ اسلام|وسطی افریقی جمہوریہ]] |style="text-align:right;"|403,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|15<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CAF,,4cf2d0aac,0.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - وسطی افریقی جمہوریہ|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211138/https://www.refworld.org/refworld/country,,,ANNUALREPORT,CAF,,4cf2d0aac,0.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|چاڈ}} [[چاڈ وچ اسلام|چاڈ]] |style="text-align:right;"|7,827,653 |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|58<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|چلی}} [[چلی وچ اسلام|چلی]] |style="text-align:right;"|2,894<ref name="chile">[http://espino.ine.cl/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPCHL2KCOM&MAIN=WebServerMain.inl چلی 2002 census database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704203925/http://espino.ine.cl/cgibin/RpWebEngine.exe/PortalAction?&MODE=MAIN&BASE=CPCHL2KCOM&MAIN=WebServerMain.inl |date=4 July 2017 }}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1<ref name="chile" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|چین}} [[چین وچ اسلام|چین]] |style="text-align:right;"|24,690,000<ref name=JDB>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections، 2010–2050|date=2 April 2015|publisher=Pew Research Center|access-date=22 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211326/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> – 50,000,000<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d0a85c.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - چین (includes Tibet، ہانگ کانگ، مکاؤ)|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211151/https://www.refworld.org/docid/4cf2d0a85c.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.8 – 3.6 |style="text-align:center;"|1.4 – 2.8 |- |{{پرچم تصویر|جزائر کوکوس}} [[جزائر کوکوس]] |style="text-align:right;"|< 1,000<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html |title=جزائر کوکوس |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=27 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211315/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|80<ref name="cia" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کولمبیا}} [[کولمبیا وچ اسلام|کولمبیا]] |style="text-align:right;"|40,000 – 80,000<ref>{{cite web|url=http://کولمبیاreports.co/کولمبیاs-religious-minorities-muslim-community/|title=کولمبیا’s religious minorities: the growing Muslim community|work=کولمبیا News - کولمبیا Reports|accessdate=14 February 2015}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"| 0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کوموروس}} [[اتحاد القمری وچ اسلام|اتحاد القمری]] |style="text-align:right;"|791,918<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211326/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوری جمہوریہ کانگو}} [[جمہوری جمہوریہ کانگو وچ اسلام|کانگو]] |style="text-align:right;"|8,330,115<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211118/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|کک جزیرے}} [[کک جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کوسٹاریکا}} [[کوسٹاریدا ميں اسلام|کوسٹاریکا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|آئیوری کوسٹ}} [[آئیوری کوسٹ وچ اسلام|آئیوری کوسٹ]] |style="text-align:right;"|10,375,283<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211139/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|40<ref>{{cite web|url=http://www.learn-french-help.com/information-on-cote-divoire.html|title=Fun facts and information on آئیوری کوسٹ|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211307/http://www.learn-french-help.com/information-on-cote-divoire.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://reliefweb.int/node/71197|title=The religious and ethnic faultlines in آئیوری کوسٹ|work=ReliefWeb|accessdate=14 February 2015}}</ref><ref>[http://www.ipsnews.net/africa/Focus/religion/note_8.shtml RELIGION-آئیوری کوسٹ: Women Seek More Leadership Roles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041109103631/http://www.ipsnews.net/africa/Focus/religion/note_8.shtml |date=9 November 2004}}</ref> |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|کرویئشا}} [[کرویئشا وچ اسلام|کرویئشا]] |style="text-align:right;"|60,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.4<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|کیوبا}} [[کیوبا وچ اسلام|کیوبا]] |style="text-align:right;"|10,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|قبرص}} [[قبرص وچ اسلام|قبرص]] |style="text-align:right;"|273,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|22.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|چیک جمہوریہ}} [[چیک جمہوریہ وچ اسلام|چیک جمہوریہ]] |style="text-align:right;"|10,500 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ڈنمارک}} [[ڈنمارک وچ اسلام|ڈنمارک]] | style="text-align:right;" |230,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.1<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جبوتی}} [[جبوندی وچ اسلام|جبوندی]] |style="text-align:right;"|853,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|97.0 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|ڈومینیکا}} [[ڈومینیدا ميں اسلام|ڈومینیکا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوریہ ڈومینیکن}} [[جمہوریہ ڈومینیکن وچ اسلام|جمہوریہ ڈومینیک]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ایکواڈور}} [[ایکواڈور وچ اسلام|ایکواڈور]] |style="text-align:right;"|145 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مصر}} [[مصر وچ اسلام|مصر]] |style="text-align:right;"|87,336,965<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|90<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=مصر|last=|first=|date=|website=The World Factbook. امریکاn Central Intelligence Agency (CIA).|publisher=|access-date=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202700/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|4.9 |- |{{پرچم تصویر|ایل سیلواڈور}} [[ایل سیلواڈور وچ اسلام|ایل سیلواڈور]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|استوائی گنی}} [[استوائی گنی وچ اسلام|استوائی گنی]] |style="text-align:right;"|28,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ارتریا}} [[ارتریا وچ مذہب|ارتریا]] |style="text-align:right;"|1,909,000 |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|36.6<ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/explorer/custom#/?subtopic=15&chartType=pie&data_type=percentage&year=2010&religious_affiliation=all&age_group=all&pdfMode=false&countries=ارتریا|title=Pew-Templeton Global Religious Futures Project|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211221/http://www.globalreligiousfutures.org/explorer/custom#/?subtopic=15&chartType=pie&data_type=percentage&year=2010&religious_affiliation=all&age_group=all&pdfMode=false&countries=ارتریا|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-06-06|url-status=live}}</ref>-48<ref name="webcitation.org">{{cite web |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2854.htm |title=ارتریا |publisher=U.S. State Department |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5ywEZKW1R?url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2854.htm |archivedate=25 May 2011 |df=dmy-all}}</ref>/50 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|استونیا}} [[استونیا وچ اسلام|استونیا]] | style="text-align:right;" |1,508 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ایتھوپیا}} [[ایتھوپیا وچ اسلام|ایتھوپیا]] |style="text-align:right;"|28,680,000<ref name="JDB" /> – 35,713,657<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211140/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|34 |style="text-align:center;"|1.8 |- |{{پرچم تصویر|فارو جزیرے [[فارو جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فاکلینڈ جزیرے}} [[فاک لینڈ جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا}} [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا وچ مذہب|ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فجی}} [[فجی وچ اسلام]] |style="text-align:right;"|54,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|فن لینڈ}} [[فن لینڈ وچ اسلام|فن لینڈ]] |style="text-align:right;"|150,000<ref name="pewresearch.org">{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/07/19/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|title=5 facts about the Muslim population in یورپ|date=19 July 2016|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211253/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.8<ref name="pewresearch.org" /> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|فرانس}} [[فرانس وچ اسلام|فرانس]] |style="text-align:right;"|4,697,431 – 6,039,554<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7.5<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|فرانسیسی گیانا}} [[فرانسیسی گیانا وچ اسلام|فرانسیسی گیانا]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|فرانسیسی پولینیشیا}} [[فرانسیسی پولینیشیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گیبون}} [[گیبون وچ اسلام|گیبون]] |style="text-align:right;"|145,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|9.7 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گیمبیا}} [[گیمبیا وچ اسلام|گیمبیا]] |style="text-align:right;"|2,080,240<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95.3 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|جارجیا}} [[جارجیا (ملک) وچ اسلام|جارجیا]] |style="text-align:right;"|442,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|10.5 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|جرمنی}} [[جرمنی وچ اسلام|جرمنی]] | style="text-align:right;" |3,551,802 – 4,700,000<ref name="pewresearch.org" /><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211106/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"| 4.4-5.8 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|گھانا}} [[گھانا وچ اسلام|گھانا]] |style="text-align:right;"|4,914,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|18<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|جبل الطارق}} [[جبل الطارق وچ اسلام|جبل الطارق]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.0 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|یونان}} [[یونان وچ اسلام|یونان]] |style="text-align:right;"|610,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.3<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گرین لینڈ}} [[گرین لینڈ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گریناڈا}} [[گریناڈا وچ اسلام|گریناڈا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گواڈیلوپ}} [[گواڈیلوپ وچ اسلام|گواڈیلوپ]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گوام}} [[گوام وچ اسلام|گوام]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گواتیمالا}} [[گوئٹے مالا وچ اسلام|گواتیمالا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوریہ گنی}} [[جمہوریہ گنی وچ اسلام|جمہوریہ گنی]] |style="text-align:right;"|8,693,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|84.2 |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|گنی بساؤ}} [[گنی بساؤ وچ اسلام|جمہوریہ گنی بساو]] |style="text-align:right;"|705,000 – 808,344<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211141/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pu.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|45<ref name="unhcr.org">{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d096c.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - گنی بساؤ|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211323/https://www.refworld.org/docid/4cf2d096c.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|گیانا}} [[گیانا وچ اسلام|گیانا]] |style="text-align:right;"|55,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7.2 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہیٹی}} [[ہیٹی وچ اسلام|ہیٹی]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہونڈوراس}} [[ہونڈوراس وچ اسلام|ہونڈوراس]] |style="text-align:right;"|11,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ وچ اسلام|ہانگ کانگ]] |style="text-align:right;"|220,000<ref>ہانگ کانگ Government. ''[http://www.yearbook.gov.hk/2010/en/pdf/E18.pdf 2010 Yearbook – Religion]''. Retrieved 23 September 2012.</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہنگری}} [[ہنگری وچ اسلام|ہنگری]] |style="text-align:right;"|5,579<ref name="Hungarian census 2011">{{cite web|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_10_2011.pdf|title=Hungarian census 2011|publisher=}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|آئس لینڈ}} [[آئس لینڈ وچ اسلام|آئس لینڈ]] |style="text-align:right;"|770<ref name="آئس لینڈIslam">{{Cite web |url = http://www.statice.is/?PageID=1180&src=/temp_en/Dialog/varval.asp?ma=MAN10001%26ti=Populations+by+religious+organizations+1998%2D2012+++++++%26path=../Database/mannfjoldi/Trufelog/%26lang=1%26units=Number |title = Populations by religious organizations 1998–2013 |publisher = [[Statistics آئس لینڈ]] |location = Reykjavík، آئس لینڈ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211334/https://www.statice.is/?PageID=1180&src=%2Ftemp_en%2FDialog%2Fvarval.asp%3Fma%3DMAN10001%26ti%3DPopulations+by+religious+organizations+1998-2012+++++++%26path%3D..%2FDatabase%2Fmannfjoldi%2FTrufelog%2F%26lang%3D1%26units%3DNumber%0A |archivedate = 2018-12-24 |access-date = 2020-09-18 |url-status = live }}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2<ref name="آئس لینڈIslam" /> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|بھارت}} [[بھارت وچ اسلام|بھارت]] |style="text-align:right;"|189,000,000<ref>{{Cite web|url=http://www.بھارتonlinepages.com/population/muslim-population-in-بھارت.html|title=Muslim Population in بھارت - Muslims in بھارتn States|website=www.بھارتonlinepages.com|access-date=2017-10-04}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|14.2<ref>{{cite web|url=http://m.firstpost.com/بھارت/بھارت-has-79-8-percent-hindus-14-2-percent-muslims-2016-census-data-on-religion-2407708.html|publisher=[[فرسٹ پوسٹ]]|accessdate=14 August 2016|date=26 August 2016|title=بھارت has 79.8% Hindus، 14.2% Muslims، says 2011 census data on religion}}</ref> |style="text-align:center;"|10.9 |- |{{پرچم تصویر|انڈونیشیا}} [[انڈونیشیا وچ اسلام|انڈونیشیا]] |style="text-align:right;"|227,226,404<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|87.2<ref>{{cite web |url=http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&wid=0 |title=Penduduk Menurut Wilayah dan Agama yang Dianut |date=15 May 2010 |work=Sensus Penduduk 2010 |publisher=Badan Pusat Statistik |location=Jakarta، انڈونیشیا |at= |trans-title=Population by Region and Religion |accessdate=20 November 2011 |quote=Religion is belief in Almighty God that must be possessed by every human being. Religion can be divided into Muslim، Christian، Catholic، Hindu، Buddhist، Hu Khong Chu، and Other Religion. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211346/https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}} Muslim 207176162 (87.18%)، Christian 16528513 (6.96)، Catholic 6907873 (2.91)، Hindu 4012116 (1.69)، Buddhist 1703254 (0.72)، Confucianism 117091 (0.05)، Other 299617 (0.13)، Not Stated 139582 (0.06)، Not Asked 757118 (0.32)، Total 237641326</ref> |style="text-align:center;"|12.7 |- |{{پرچم تصویر|ایران}} [[ایران وچ اسلام|ایران]] |style="text-align:right;"|81,529,435<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211153/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.7 |style="text-align:center;"|4.6 |- |{{پرچم تصویر|عراق}} [[عراق وچ اسلام|عراق]] |style="text-align:right;"|38,800,190<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211125/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99 |style="text-align:center;"|1.9 |- |{{پرچم تصویر|جزیرہ آئرلینڈ}} [[آئرلینڈ وچ اسلام|آئرلینڈ]] |style="text-align:right;"|70,158 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.3<ref>{{Cite web|url=http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_8_Religion.pdf|title=Irish census religion 2016|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|آئل آف مین}} [[آئل آف مین]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|اسرائیل}} [[اسرائیل وچ اسلام|اسرائیل]] |style="text-align:right;"|1,460,748<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|17.7 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|اطالیہ}} [[اطالیہ وچ اسلام|اطالیہ]] | style="text-align:right;" |1,400,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.3<ref name=2016data>{{Cite web |title=More Orthodox Christians than Muslims in اطالیہ |url=http://www.ismu.org/2016/07/in-italia-ortodossi-piu-numerosi-dei-musulmani/ |access-date=2020-10-05 |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719234727/http://www.ismu.org/2016/07/in-italia-ortodossi-piu-numerosi-dei-musulmani/ |dead-url=yes }}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمیکا}} [[جمیدا ميں اسلام|جمیکا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|جاپان}} [[جاپان وچ اسلام|جاپان]] |style="text-align:right;"|185,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|اردن}} [[اردن وچ اسلام|اردن]] |style="text-align:right;"|9,961,123<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jo.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jo.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|93.8 |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|قازقستان}} [[قازقستان وچ اسلام|قازقستان]] |style="text-align:right;"|13,026,802<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|70.2 (official census)<ref name="2009 Census">{{cite web|url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=12 November 2010 |publisher=Agency of Statistics of the جمہوریہ قازقستان |accessdate=21 January 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142449/http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |archivedate=22 July 2011 |df=}}</ref> |style="text-align:center;"|0.5 |- |{{پرچم تصویر|کینیا}} [[کینیا وچ اسلام|کینیا]] |style="text-align:right;"|2,868,000 – 5,332,963<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html|title=کوسووہ|work=[[کتاب حقائق عالم]]|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=7 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211311/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|10<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USDOS,,KEN,48d5cbb350,0.html|title=Refworld – 2008 Report on International Religious Freedom - کینیا|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211213/https://www.refworld.org/refworld/publisher,USDOS,,KEN,48d5cbb350,0.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|کیریباتی}} [[کیریباندی وچ مذہب|کیریباندی]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|کوسووہ}} [[کوسووہ وچ اسلام|کوسووہ]] |style="text-align:right;"|1,811,859<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|title=کوسووہ|work=[[کتاب حقائق عالم]]|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=7 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95.6 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|کویت}} [[کویت وچ اسلام|کویت]] |style="text-align:right;"|2,636,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|74.1<ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/کویت#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|title=Religions in کویت - PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211211/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%AA#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[کرغیزستان وچ اسلام|کرغیزستان]] |style="text-align:right;"|4,927,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|88.8 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|لاؤس}} [[لاؤس وچ اسلام|لاؤس]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لٹویا}} [[لٹویا وچ اسلام|لٹویا]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لبنان}} [[لبنان وچ اسلام|لبنان]] |style="text-align:right;"|3,364,089<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211319/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/le.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|59.7 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|لیسوتھو}} [[لیسوتھو وچ اسلام|لیسوتھو]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لائبیریا}} [[لائبیریا وچ اسلام|لائبیریا]] |style="text-align:right;"|523,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|12.8 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لیبیا}} [[لیبیا وچ اسلام|لیبیا]] |style="text-align:right;"|6,325,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.6 |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|لیختینستائن}} [[لیختینستائن وچ اسلام|لیختینستائن]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.8 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لتھووینیا}} [[لتھووینیا وچ اسلام|لتھووینیا]] |style="text-align:right;"|3,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|لکسمبرگ}} [[لکسمبرگ وچ اسلام|لکسمبرگ]] |style="text-align:right;"|10,000 – 15,000<ref>Assemblée de la Communauté Musulmane du Grand-Duché de لکسمبرگ - [http://www.shoura.lu/wp-content/uploads/2013/12/Rapport-dactivite%CC%81s-de-la-Shoura-2012-2013-Rapport-du-pre%CC%81sident.pdf Rapport d'activités de la shoura pour l'année 2012/2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101434/http://www.shoura.lu/wp-content/uploads/2013/12/Rapport-dactivite%CC%81s-de-la-Shoura-2012-2013-Rapport-du-pre%CC%81sident.pdf |date=2015-09-24 }}، page 4</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.3 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مکاؤ}} [[مکاؤ وچ اسلام|مکاؤ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مقدونیہ}} [[جمہوریہ مقدونیہ وچ اسلام|مقدونیہ]] |style="text-align:right;"|500,000 |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|33.3<ref name="cia-rel">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#mk|title=Religions|publisher=[[کتاب حقائق عالم]]|date=2002|accessdate=21 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211306/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#mk|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مڈغاسکر}} [[مڈغاسکر وچ اسلام|مڈغاسکر]] |style="text-align:right;"|220,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|7<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211152/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ma.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|ملاوی}} [[ملاوی وچ اسلام|ملاوی]] |style="text-align:right;"|2,399,531<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mi.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|12.8 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|ملائیشیا}} [[ملائیشیا وچ اسلام|ملائیشیا]] |style="text-align:right;"|19,237,161<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211109/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF66; text-align:center;"|61.4 |style="text-align:center;"|1.1 |- |{{پرچم تصویر|مالدیپ}} [[مالدیپ وچ اسلام|مالدیپ]] |style="text-align:right;"|309,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|100 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مالی}} [[مالی وچ اسلام|مالی]] |style="text-align:right;"|15,667,704 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|0.8 |- |{{پرچم تصویر|مالٹا}} [[مالٹا وچ اسلام|مالٹا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|<0.1 |- |{{پرچم تصویر|مارشل جزیرے}} [[مارشل جزیرے وچ اسلام|مارشل جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مارٹینیک}} [[مارٹینیک وچ اسلام|مارٹینیک]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|موریتانیہ}} [[موریتانیہ وچ اسلام|موریتانیہ]] |style="text-align:right;"|4,171,633 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|100<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211108/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|موریشس}} [[موریشس وچ اسلام|موریشس]] |style="text-align:right;"|230,118 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|17.3<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211252/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مایوٹ}} [[مایوٹ وچ اسلام|مایوٹ]] |style="text-align:right;"|197,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|میکسیکو}} [[میکسیکو وچ اسلام|میکسیکو]] |style="text-align:right;"|3,700<ref name="2010-census">{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 — Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía |year=2010 |work= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211325/http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> – 111,000<ref name="pewmuslim12" /> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مالدووا}} [[مالدووا وچ اسلام|مالدووا]] |style="text-align:right;"|15,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|موناکو}} [[موناکو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.5 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|منگولیا}} [[منگولیا وچ اسلام|منگولیا]] |style="text-align:right;"|200,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مونٹینیگرو}} [[مونٹینیگرو وچ اسلام|مونٹینیگرو]] |style="text-align:right;"|118,477<ref name="monstat.org">http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|19.11<ref name="monstat.org" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مانٹسریٹ}} [[مانٹسریٹ وچ اسلام|مانٹسریٹ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مراکش}} [[مراکش وچ اسلام|مراکش]] |style="text-align:right;"|33,646,788<ref name="حوالہ 1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211110/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99<ref name="حوالہ 1" /> |style="text-align:center;"|2.0 |- |{{پرچم تصویر|موزمبیق}} [[موزمبیق وچ اسلام|موزمبیق]] |style="text-align:right;"|5,340,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|22.8 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|نمیبیا}} [[نمیبیا وچ اسلام|نمیبیا]] |style="text-align:right;"|9,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.4 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ناورو}} [[ناورو وچ اسلام|ناورو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیپال}} [[نیپال وچ اسلام|نیپال]] |style="text-align:right;"|1,292,909<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211111/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.2 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیدرلینڈز}} [[نیدرلینڈز وچ اسلام|نیدرلینڈز]] |style="text-align:right;"|825,000 – 1,000,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5<ref name=CBS2>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_393_en.pdf |title=Een op de zes bezoekt regelmatig kerk of moskee |work=Central Bureau of Statistics، نیدرلینڈز |year=2012 |accessdate=30 March 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121202023700/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_393_en.pdf |archivedate= 2 December 2012 |df=}}</ref> – 6<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیدرلینڈز انٹیلیز}} [[آبادیات نیدرلینڈز انٹیلیز|نیدرلینڈز انٹیلیز]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیو کیلیڈونیا}} [[نیو کیلیڈونیا وچ اسلام|نیو کیلیڈونیا]] |style="text-align:right;"|7,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نیوزی لینڈ}} [[نیوزی لینڈ وچ اسلام|نیوزی لینڈ]] |style="text-align:right;"|41,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نکاراگوا}} [[نکاراگوا وچ اسلام|نکاراگوا]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|<0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|نائجر}} [[نائجر وچ اسلام|نائجر]] |style="text-align:right;"|19,502,214 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.3<ref name="auto1">{{cite web|author1=Dominique Lewis|title=نائجیریا Round 5 codebook (2012)|url=http://afrobarometer.org/sites/default/files/data/round-5/nig_r5_codebook.pdf|website=Afrobarometer|publisher=Afrobarometer|accessdate=13 September 2015|page=62|format=PDF|date=May 2013}}</ref> |style="text-align:center;"|1.0 |- |{{پرچم تصویر|نائجیریا}} [[نائجیریا وچ اسلام|نائجیریا]] |style="text-align:right;"|95,316,131<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|41<ref name="auto1" />-50<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html#People%7Ctitle=The%20World%20Factbook%20%E2%80%94%20Central%20Intelligence%20Agency%7Cwebsite=www.cia.gov|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=3 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202706/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html#People%7Ctitle=The%20World%20Factbook%20%E2%80%94%20Central%20Intelligence%20Agency%7Cwebsite=www.cia.gov|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|5.3 |- |{{پرچم تصویر|نیووے}} [[نیووے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|شمالی کوریا}} [[کوریا وچ اسلام|کوریا]] |style="text-align:right;"|3,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|اتلے ماریانا جزیرے}} [[اتلے ماریانا جزیرے وچ اسلام|اتلے ماریانا جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ناروے}} [[ناروے وچ اسلام|ناروے]] |style="text-align:right;"|100,000 – 185,000<ref name="ssb.no">[https://www.ssb.no/befolkning/artikler-og-publikasjoner/muslimsk-flertall-i-norge-i-fremtiden Muslimsk flertall i Norge i fremtiden? - SSB<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|2-4<ref name="ssb.no" />(2016 Dec.) |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سلطنت عمان}} [[سلطنت عمان وچ اسلام|سلطنت عمان]] |style="text-align:right;"|2,427,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|85.9<ref name="CIAٹاں گا">{{cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mu.html|title= Middle East OMAN|publisher= CIA The World Factbook|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181224211136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mu.html|archivedate= 2018-12-24|access-date= 2018-05-07|url-status= live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان وچ اسلام|پاکستان]] |style="text-align:right;"|204,194,370<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.4 |style="text-align:center;"|11.0 |- |{{پرچم تصویر|پلاؤ}} [[پلاؤ وچ اسلام|پلاؤ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فلسطین}} [[فلسطین وچ اسلام|فلسطین]] |style="text-align:right;"|4,298,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|97.5 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|پاناما}} [[پاناما وچ اسلام|پاناما]] |style="text-align:right;"|25,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پاپوا نیو گنی}} [[پاپوا نیو گنی وچ اسلام|پاپوا نیو گنی]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پیراگوئے}} [[پیراگوئے وچ اسلام|پیراگوئے]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پیرو}} [[پیرو وچ اسلام|پیرو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|فلپائن}} [[فلپائن وچ اسلام|فلپائن]] |style="text-align:right;"|5,000,000 – 10,700,000<ref name=2013ifr>{{cite report|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm|title=فلپائن|at=SECTION I. RELIGIOUS DEMOGRAPHY|work=2013 Report on International Religious Freedom|date=July 28، 2014|publisher=ریاستہائے متحدہ Department of State|quote=The 2000 survey states that Islam is the largest minority religion، constituting approximately 5 percent of the population. A 2012 estimate by the National Commission on Muslim Filipinos (NCMF)، however، states that there are 10.7 million Muslims، which is approximately 11 percent of the total population.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211331/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5-11 |style="text-align:center;"|0.3-0.6 |- |{{پرچم تصویر|پولینڈ}} [[پولینڈ وچ اسلام|پولینڈ]] |style="text-align:right;"|20,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"| 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پرتگال}} [[پرتگال وچ اسلام|پرتگال]] |style="text-align:right;"|65,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|پورٹو ریکو}} [[پورٹو ریکو وچ اسلام|پورٹو ریکو]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|قطر}} [[قطر وچ اسلام|قطر]] |style="text-align:right;"|1,566,786<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|77.5 |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو وچ اسلام|جمہوریہ کانگو]] |style="text-align:right;"|77,736 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|Reunion}} [[رے یونیاں]] |style="text-align:right;"|35,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[رومانیہ وچ اسلام|رومانیہ]] |style="text-align:right;"|73,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|روس}} [[روس وچ اسلام|روس]] |style="text-align:right;"|9,400,000<ref name="ArenaAtlas" /> – 20,000,000<ref name="auto4">{{cite web|title=Closed streets، sea of people: 200,000+ Muslims celebrate Eid al-Fitr in Moscow|url=https://www.rt.com/news/349499-fitr-moscow-muslims-celebrate/|publisher=RT|accessdate=20 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211317/https://www.rt.com/news/349499-fitr-moscow-muslims-celebrate/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6.5<ref name="ArenaAtlas">[http://sreda.org/en/arena Arena – Atlas of Religions and Nationalities in روس]. Sreda.org</ref> – 15<ref name="auto4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|1.0 |- |{{پرچم تصویر|روانڈا}} [[روانڈا وچ اسلام|روانڈا]] |style="text-align:right;"|589,429 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.8<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ ہلینا}} [[سینٹ ہلینا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ کیٹز و ناویس}} [[سینٹ کیٹز وچ اسلام|سینٹ کیٹز]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ لوسیا}} [[سینٹ لوسیا وچ اسلام|سینٹ لوسیا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ پیئر و میکیلون}} [[سینٹ پیئر و میکیلون]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز وچ اسلام|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] |style="text-align:right;"|2,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.7 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سامووا}} [[سامووا وچ مذہب|سامووا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سان مارینو}} [[سان مارینو وچ مذہب|سان مارینو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} [[ساؤ ٹومے و پرنسپے وچ اسلام|ساؤ ٹومے و پرنسپے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سعودی عرب}} [[سعودی عرب وچ اسلام|سعودی عرب]] |style="text-align:right;"|31,878,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|97.1 |style="text-align:center;"|1.6 |- |{{پرچم تصویر|سینیگال}} [[سینیگال وچ اسلام|سینیگال]] |style="text-align:right;"|14,584,931 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|95.9 |style="text-align:center;"|0.8 |- |{{پرچم تصویر|سربیا}} [[سربیا وچ اسلام|سربیا]] |style="text-align:right;"|221,460 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.1<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سیچیلیس}} [[سیچیلیس وچ اسلام|سیچیلیس]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سیرالیون}} [[سیرالیون وچ اسلام|سیرالیون]] |style="text-align:right;"|4,171,000 |style="background:#99FF66; text-align:center;"|71.5 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|سنگاپور}} [[سنگاپور وچ اسلام|سنگاپور]] |style="text-align:right;"|721,000 – 842,116<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|14.7<ref name="سنگاپور Census 2010">{{Citation| url=http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/cop2010/census_2010_release1/cop2010sr1.pdf| work=سنگاپور Census 2010، Statistical Release 1| title=Demographic Characteristics، Education، Language and Religion| page=11| accessdate=1 April 2015| archive-date=16 May 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170516214219/http://www.singstat.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/publications/publications_and_papers/cop2010/census_2010_release1/cop2010sr1.pdf| dead-url=yes}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سلوواکیہ}} [[سلوواکیہ وچ اسلام|سلوواکیہ]] |style="text-align:right;"|10,866 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سلووینیا}} [[سلووینیا وچ اسلام|سلووینیا]] |style="text-align:right;"|73,568 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3.6<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سولومن جزیرے}} [[سولومن جزیرے وچ اسلام|سولومن جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|صومالیہ}} [[صومالیہ وچ اسلام|صومالیہ]] |style="text-align:right;"|9,231,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.9<ref>Mohamed Diriye Abdullahi، Culture and Customs of صومالیہ، page 55</ref><ref>Harm De Blij، Why Geography Matters: More Than Ever page 202</ref><ref>Christopher Daniels، Somali Piracy and Terrorism in the Horn of افریقا، page 111</ref><ref>Shaul Shay، صومالیہ Between Jihad and Restoration page 107</ref> |style="text-align:center;"|0.6 |- |{{پرچم تصویر|جنوبی افریقا}} [[جنوبی افریقا وچ اسلام|جنوبی افریقا]] |style="text-align:right;"|1,050,000<ref>{{cite web|url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0318/P03182015.pdf |title=General Household Survey 2015|publisher=|accessdate=8 January 2018}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جنوبی کوریا}} [[کوریا وچ اسلام|کوریا]] |style="text-align:right;"|35,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|جنوبی سوڈان}} [[جنوبی سوڈان وچ اسلام|جنوبی سوڈان]] |style="text-align:right;"| 610,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|6.2 |style="text-align:center;"| <0.1 |- |{{پرچم تصویر|ہسپانیہ}} [[ہسپانیہ وچ اسلام|ہسپانیہ]] |style="text-align:right;"|1,887,906 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.1<ref>http://observatorio.hispanomuslim.es/estademograf.pdf</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|سری لنکا}} [[سریلنکا ميں اسلام|سری لنکا]] |style="text-align:right;"|1,967,227<ref name="SLcensus12">{{cite web|title=A3 : Population by religion according to districts، 2012|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3|publisher=Department of Census & Statistics، سری لنکا|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211239/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3|archivedate=2018-12-24|access-date=2016-06-06|url-status=live}}</ref> – 2,173,710<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|9.71<ref name="SLcensus12" /> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|سوڈان}} [[سوڈان وچ اسلام|سوڈان]] |style="text-align:right;"|39,027,950 |style="background: #66CC33; text-align:center;"|97.0<ref>{{cite web |url=http://www.sd.undp.org/سوڈان%20overview.htm |title=سوڈان Overview |publisher=UNDP |accessdate=2 April 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120605132439/http://www.sd.undp.org/%D8%B3%D9%88%DA%88%D8%A7%D9%86%20overview.htm |archivedate=2012-06-05 |df= |url-status=dead }}</ref> |style="text-align:center;"|1.9 |- |{{پرچم تصویر|سرینام}} [[سرینام وچ اسلام|سرینام]] |style="text-align:right;"|84,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|19.6<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سوازی لینڈ}} [[سوازی لینڈ وچ اسلام|سوازی لینڈ]] |style="text-align:right;"|129,230 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|10<ref>{{Cite web|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html|website = www.cia.gov|access-date = 25 January 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211254/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html|archivedate = 2018-12-24|url-status = live}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سویڈن}} [[سویڈن وچ اسلام|سویڈن]] |style="text-align:right;"|800,000<ref name="pew18">{{cite web|last1=Hackett|first1=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in یورپ|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|website=Pew Research/Fact Tank|publisher=Pew Research Center|accessdate=12 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105202657/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archivedate=2019-01-05|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|8.1<ref name="pew18" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سویٹزرلینڈ}} [[سوئٹزر لینڈ وچ اسلام|سوئٹزر لینڈ]] |style="text-align:right;"|400,000<ref name="eur">{{cite web|url=http://www.euronews.net/2009/11/19/minaret-debate-angers-swiss-muslims/|title=Minaret debate angers Swiss muslims|work=euronews|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211145/https://www.euronews.com/2009/11/19/minaret-debate-angers-swiss-muslims|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5<ref name="eur" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|سوریہ}} [[شام وچ اسلام|شام]] |style="text-align:right;"|18,930,000<ref name="JDB" /> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|82.9<ref>http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/شام_Religion_Detailed_lg.png</ref> |style="text-align:center;"|1.0 |- |{{پرچم تصویر|تائیوان}} [[تائیوان وچ اسلام|تائیوان]] |style="text-align:right;" |60,000<ref>{{cite web|url=http://www.تائیوان.gov.tw/ct.asp?xItem=13332&ctNode=1937&mp=1001|title=- تائیوان Government Entry Point|publisher=|accessdate=14 February 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223051211/http://www.xn--lgbbbj7lk73g.gov.tw/ct.asp?xItem=13332&ctNode=1937&mp=1001|archivedate=2014-12-23|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3<ref>{{cite web|url=http://www.crescentrating.com/تائیوان-city-guide-for-muslim-travelers/item/3308-halal-restaurants-food-in-تائیوان.html|title=Halal Restaurants & Food in تائیوان - Crescentrating|work=Crescentrating|accessdate=14 February 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230234924/http://www.crescentrating.com/%D8%AA%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86-city-guide-for-muslim-travelers/item/3308-halal-restaurants-food-in-%D8%AA%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86.html|archivedate=2013-12-30|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|تاجکستان}} [[تاجکستان وچ اسلام|تاجکستان]] |style="text-align:right;"|7,621,700<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211209/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.7<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/|title=Religious Composition by Country، 2010–2050|date=2 April 2015|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211209/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/تاجکستان#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|title=Religions in تاجکستان - PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211331/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All+Countries&restrictions_year=2013|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |style="text-align:center;"|0.4 |- |{{پرچم تصویر|تنزانیہ}} [[تنزانیہ وچ اسلام|تنزانیہ]] |style="text-align:right;"|19,426,814 |style="background:#CCFF33; text-align:center;"|35<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,,TZA,456d621e2,4cf2d0612,0.html|title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom - تنزانیہ|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211330/https://www.refworld.org/refworld/country,,,,TZA,456d621e2,4cf2d0612,0.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.8 |- |{{پرچم تصویر|تھائی لینڈ}} [[تھائی لینڈ وچ اسلام|تھائی لینڈ]] |style="text-align:right;"|3,952,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.8 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|مشرقی تیمور}} [[مشرقی تیمور وچ مذہب|مشرقی تیمور]] |style="text-align:right;"|1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹوگو}} [[ٹوگو وچ اسلام|ٹوگو]] |style="text-align:right;"|1,593,011 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|20<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211320/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="text-align:center;"|0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹوکیلاؤ}} [[ٹوکیلاؤ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹونگا}} [[ٹونگا وچ اسلام|ٹونگا]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ اسلام|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] |style="text-align:right;"|78,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|5.8 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|تونس}} [[تونس وچ اسلام|تونس]] |style="text-align:right;"|11,190,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.8 |style="text-align:center;"|0.6 |- |{{پرچم تصویر|ترکی}} [[ترکی وچ اسلام|ترکی]] |style="text-align:right;"|80,683,525<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=31 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211220/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|98.6 |style="text-align:center;"|4.6 |- |{{پرچم تصویر|ترکمانستان}} [[ترکمانستان وچ اسلام|ترکمانستان]] |style="text-align:right;"|4,830,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|93.3 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|جزائر کیکس و ترکیہ}} [[جزائر کیکس و ترکیہ وچ مذہب|جزائر کیکس و ترکیہ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|تووالو}} [[تووالو وچ مذہب|تووالو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|یوگنڈا}} [[یوگنڈا وچ اسلام|یوگنڈا]] |style="text-align:right;"|5,030,000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|12.0 |style="text-align:center;"|0.3 |- |{{پرچم تصویر|یوکرین}} [[یوکرین وچ اسلام|یوکرین]] |style="text-align:right;"|393,000<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/|title=The Future of the Global Muslim Population|last4=Inquiries|date=27 January 2011|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211126/http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population/|archivedate=2018-12-24|access-date=2018-05-07|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.9 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|متحدہ عرب امارات}} [[متحدہ عرب امارات وچ اسلام|متحدہ عرب امارات]] |style="text-align:right;"|4,615,081<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#99FF66; text-align:center;"|76<ref name=religiousfreedom>{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148850.htm|title=متحدہ عرب امارات International Religious Freedom Report |publisher=Bureau of Democracy، Human Rights، and Labor |accessdate=2011-01-12}}</ref> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|مملکت متحدہ}} [[برطانیہ وچ اسلام|برطانیہ]] | style="text-align:right;" |3,106,368 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|4.8<ref name=":0" /> |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[امریکا وچ اسلام|امریکا]] |style="text-align:right;"|3,450,000<ref>{{Cite news|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/01/03/new-estimates-show-u-s-muslim-population-continues-to-grow/|title=New estimates show U.S. Muslim population continues to grow|date=2018-01-03|work=Pew Research Center|access-date=2018-01-09|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211204/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/01/03/new-estimates-show-u-s-muslim-population-continues-to-grow/|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> – 7,000,000<ref>{{Cite web|url=http://www.milligazette.com/news/15793-the-politics-of-american-muslim-demographics|title=The Politics of امریکاn Muslim demographics|last=Ghazali|first=Abdus Sattar|website=www.milligazette.com|language=en|access-date=2018-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211119/http://www.milligazette.com/news/15793-the-politics-of-american-muslim-demographics|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1.1 |style="text-align:center;"|0.2 |- |{{پرچم تصویر|امریکی ورجن جزیرے}} [[امریکی جزیرے ورجنہاں وچ اسلام|امریکی ورجن جزیرے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|یوراگوئے}} [[یوراگوئے وچ اسلام|یوراگوئے]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ازبکستان}} [[ازبکستان وچ اسلام|ازبکستان]] |style="text-align:right;"|26,550,000<ref name="JDB" /> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|96.5 |style="text-align:center;"|1.7 |- |{{پرچم تصویر|وانواتو}} [[وانواتو وچ اسلام|وانواتو]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ویٹیکن سٹی}} [[اطالیہ وچ اسلام|اطالیہ]] |style="text-align:right;"|0 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0 |style="text-align:center;"|0 |- |{{پرچم تصویر|وینیزویلا}} [[وینزویلا وچ اسلام|وینزویلا]] |style="text-align:right;"|95,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.3 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|ویت نام}} [[ویتنام وچ اسلام|ویتنام]] |style="text-align:right;"|96,160<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|0.2 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|والس و فتونہ}} [[آبادیات والس و فتونہ|والس و فتونہ]] |style="text-align:right;"|< 1,000 |style="background:#FFFFFF; text-align:center;"|< 0.1 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|مغربی صحارا}} [[مغربی صحارا وچ اسلام|مغربی صحارا]] |style="text-align:right;"|528,000 |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.6 |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|یمن}} [[يمن وچ اسلام|يمن]] |style="text-align:right;"|27,784,498<ref name="حوالہ 2" /> |style="background:#66CC33; text-align:center;"|99.0 |style="text-align:center;"|1.5 |- |{{پرچم تصویر|زیمبیا}} [[زیمبیا وچ اسلام|زیمبیا]] |style="text-align:right;"|140,000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |- |{{پرچم تصویر|زمبابوے}} [[زمبابوے وچ اسلام|زمبابوے]] |style="text-align:right;"|488,656 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|3<ref name="auto" /> |style="text-align:center;"|< 0.1 |} == ہور ویکھو == * [[عالم اسلام]] * [[عرب دنیا وچ شیعیت]] * [[احمدیہ بلحاظ ملک]] '''ہور مذاہب بلحاظ ملک''' * [[مسیحیت بلحاظ ملکاں]] * [[بدھ مت بلحاظ ملک]] * [[ہندومت بلحاظ ملک]] * [[یہودیت بلحاظ ملک]] * [[سکھ مت بلحاظ ملک]] '''عمومی''' * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھو == {{refbegin}} * ''[[United States Department of State]] [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/ International Religious Freedom Report]'' * ''[[کتاب حقائق عالم]] [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=2009-09-12 }}'' * ''[[Adherents.com]] [http://www.adherents.com/Na/Na_321.html#2058 43,941 adherent statistic citations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221235327/http://www.adherents.com/Na/Na_321.html#2058 |date=2014-02-21 }}'' * ''[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/ Religious Freedom page]'' * ''[http://www.religiousintelligence.co.uk/ Religious Intelligence]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715084239/http://www.religiousintelligence.co.uk/ |date=2013-07-15 }} * * ''[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/ Muslim Population Percentage] from U.S Dept. of State'' * ''CIA World Factbook [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=&countryCode=&regionCode=¦ Religions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105005534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=&countryCode=&regionCode=%C2%A6 |date=2012-11-05 }} {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090715195443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=&countryCode=&regionCode=& |date=2009-07-15 }}'' * ''[[بی بی سی نیوز]] [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm Muslims in Europe: Country guide]'' {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [http://pewforum.org/docs/?DocID=450 Official website of the Pew Forum study on Global Muslim Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427035429/http://pewforum.org/docs/?DocID=450 |date=2010-04-27 }} * [http://www.islamicpopulation.com/ Muslim Population-A Site with Extensive information regarding worldwide Muslim population] {{مذہب د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک}} {{مذاہب بلحاظ ملک}} {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:اسلام بلحاظ ملک]] 3r0seon86nrow79ofmeinvxfljx1z8o 0 90917 712097 708539 2026-09-26T11:47:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712097 wikitext text/x-wiki [[فائل:LOC - Jefferson building.jpg|thumbnail|کھبے|250px|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] [[ک‏‏تب خانہ کانگریس]]، جیفرسن بلڈنگ]] کوئی وی [[قومی ک‏‏تب خانہ]] اپنے ملک دا خزانہ ہُندا اے جتھ‏ے متعلقہ ملک د‏‏ی جملہ معلومات یکجا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اس طرز دے کت‏ب خانے [[عوامی ک‏‏تب خانہ]] تو‏ں مختلف ہُندے نيں، ایتھ‏ے تو‏ں کتاباں تے ہور اشیاء مستعار حاصل نئيں کيت‏‏ی جاسکتاں۔ انہاں کتاباں خاناں وچ انتہائی نادر ونایاب کتاباں و تصنیفات وی موجود ہُندیاں نيں، اس وجہ تو‏ں دنیا بھر دے قومی کت‏ب خانے انتہائی اہمیت دے حامل سمجھ‏‏ے جاندے نيں، حکومتاں انہاں نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں نو‏ں باقی رکھنے دے لئی انتہائی حساس ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<br /> ذیل وچ دنیا بھر وچ موجود جملہ '''قومی و ریاستی کتاباں خاناں د‏‏ی لسٹ''' درج ا‏‏ے۔ {{TOC limit|limit=2}} == قومی کت‏ب خانے == {{Compact ToC|side=yes|x=}} === ا === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- | style="width:5%" |{{flagicon|Abkhazia}} |''[[ابخازيا]]'' |{{arrow}} ویکھو ''[[#ہور ریاستاں|ہور ریاستاں]]'' | | | |- |{{flagicon|Afghanistan}} |[[افغانستان]] |[[یونیورسٹی کابل#ک‏‏تب خانہ|قومی ک‏‏تب خانہ افغانستان]] |[[کابل]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Åland Islands}} |''[[جزائر ایلانڈ]]'' |{{arrow}} ویکھو ''[[#ف|فن لینڈ]]'' | | | |- |{{flagicon|Albania}} |[[البانیا]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ البانیا]] (''Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë'') |[[تیرانا]] | |align="right"|[http://www.bksh.al/] |- |{{flagicon|Algeria}} |[[الجزائر]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ الجزائر]] (''Bibliothèque nationale d'Algérie'' <br /> المكتبة الوطنية الجزائرية) |[[الجزائر شہر]] | |align="right"|[http://www.biblionat.dz/fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120110206/http://www.biblionat.dz/fr/ |date=2025-01-20 }} |- |{{flagicon|Andorra}} |[[انڈورا]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ انڈورا]] (''Biblioteca Nacional d'Andorra'') |[[انڈورا لا ویلا]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.ad/] |- |{{flagicon|Angola}} |[[انگولہ]] |[[انگولہ قومی ک‏‏تب خانہ]] (''Biblioteca Nacional de Angola'') |[[لواندا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Antigua and Barbuda}} |[[اینٹیگوا و باربوڈا]] |[[National Library of Antigua and Barbuda]] |[[سینٹ جونز (اینٹیگوا و باربوڈا)|St. John's]] | | |- |{{flagicon|Argentina}} |[[ارجنٹائن]] |[[National Library of the Argentine Republic]] (''Biblioteca Nacional de la República Argentina'') |[[بیونس آئرس]] | |align="right"|[http://www.bn.gov.ar/] |- |{{flagicon|Armenia}} |[[آرمینیا]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ آرمینیا]] (Հայաստանի ազգային գրադարան) |[[یریوان]] | |align="right"|[http://www.nla.am/] |- |{{flagicon|Aruba}} |''[[اروبا]]'' |{{arrow}} ویکھو ''[[#ن|نیدرلینڈز]]'' | | | |- |{{flagicon|Australia}} |[[آسٹریلیا]] |[[National Library of Australia]] |[[کینبرا]] |Yes<ref>{{cite web |url= http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/ca1968133/s201.html |title=COPYRIGHT ACT 1968 – SECT 201 Delivery of library material to the National Library |work=austlii.edu.au |year=2012 |accessdate=4 مارچ 2012}}</ref> |align="right"|[http://www.nla.gov.au/] |- |{{flagicon|Austria}} |[[آسٹریا]] |[[Austrian National Library]] (''Österreichische Nationalbibliothek'') |[[ویانا]] | |align="right"|[http://www.onb.ac.at/] |- |{{flagicon|Azerbaijan}} |[[آذربائیجان]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ آذربائیجان]] (''Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası'') |[[باکو]] | |align="right"|[http://www.anl.az/index_e.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061201091704/http://www.anl.az/index_e.php |date=2006-12-01 }} |} === B === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Bahamas}} |[[بہاماس]] |[[College of The Bahamas Library]] <small>''([[درحقیقت]])''</small> |[[نساؤ|Nassau]] | |align="right"|[http://www.cob.edu.bs/Library/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628191234/http://www.cob.edu.bs/Library/index.php |date=2008-06-28 }} |- |{{flagicon|Bahrain}} |[[بحرین]] |[[Shaikh Isa bin Salman Al Khalifa National Library]] |[[جفیر]] | |align="right"|[http://www.icc.gov.bh/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127061450/http://www.icc.gov.bh/ |date=2009-01-27 }} |- |{{flagicon|Bangladesh}} |[[بنگلہ دیش]] |[[National Library of Bangladesh]] |[[ڈھاکہ]] | |align="right"|[http://www.nanl.gov.bd/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018172306/http://www.nanl.gov.bd/ |date=2005-10-18 }} |- |{{flagicon|Barbados}} |[[بارباڈوس]] |[[National Library Service of Barbados]] |[[برج ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.gov.bb/portal/page/portal/BIG_National_Library_Service] |- |{{flagicon|Belarus}} |[[بیلاروس]] |[[The National Library of Belarus]] (Нацыянальная бібліятэка Беларусі) |[[منسک]] | |align="right"|[http://www.nlb.by/portal/page/portal/index?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920195119/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index?lang=en |date=2010-09-20 }} |- |{{flagicon|Belgium}} |[[بلجئیم]] |[[Royal Library of Belgium]] (''Koninklijke Bibliotheek van België'' = ''Bibliothèque royale de Belgique'') |[[برسلز]] | |align="right"|[http://www.kbr.be/] |- |{{flagicon|Belize}} |[[بیلیز]] |[[National Library Service of Belize]] |[[بیلیز شہر]] | |align="right"|[http://www.nlsbze.bz/] |- |{{flagicon|Benin}} |[[بینن]] |[[National Library of Benin]] (''Bibliothèque nationale du Bénin'') |[[پورٹو نووو]] | |align="right"|[http://www.bj.refer.org/benin_ct/tur/bnb/Pagetitre.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210134326/http://www.bj.refer.org/benin_ct/tur/bnb/Pagetitre.htm |date=2008-02-10 }} |- |{{flagicon|Bermuda}} |''[[برمودا]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Bhutan}} |[[بھوٹان]] |[[National Library of Bhutan]] |[[تھمپو]] | |align="right"|[http://www.library.gov.bt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020604072544/http://www.library.gov.bt/ |date=2002-06-04 }} |- |{{flagicon|Bolivia}} |[[بولیویا]] |[[National Archive and Library of Bolivia]] (''Archivo y Biblioteca Nacional de Bolivia'') |[[سکرے]] | | |- |{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} |[[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] |[[National and University Library of Bosnia and Herzegovina]] (''Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine'') |[[سرائیوو]] | |align="right"|[http://www.nub.ba/] |- |{{flagicon|Republika_Srpska}} |[[سرپسکیا]] |[[National and University Library of the Republic of Srpska]] (''Народна и универзитетска библиотека Републике Српске'') |[[بانیا لوکا]] | |align="right"|[http://www.nub.rs/] |- |{{flagicon|Botswana}} |[[بوٹسوانا]] |[[National Library Service of Botswana]] |[[گبرون]] | |align="right"|[http://www.gov.bw/index.php?option=com_content&task=view&id=154&Itemid=1] |- |{{flagicon|Brazil}} |[[برازیل]] |[[National Library of Brazil]] (''Fundação Biblioteca Nacional'') |[[ریو دے جینیرو]] |Yes<ref>{{cite web |url=http://www.lexml.gov.br/urn/urn:lex:br:federal:lei:2004-12-14;10994 |title=Lei nº 10.994, de 14 de Dezembro de 2004 – 10994/04 :: Legislação::Lei 10994/2004 (Federal – Brasil) |work=lexml.gov.br |year=2012 |accessdate=4 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023047/https://www.lexml.gov.br/urn/urn:lex:br:federal:lei:2004-12-14;10994%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |align="right"|[http://www.bn.br/portal/] |- | |''[[برطانوی ورجن جزیرے]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Brunei}} |[[برونائی دار السلام]] |[[Dewan Bahasa dan Pustaka Library]] (Dewan Bahasa and Pustaka Brunei Library) |[[بندر سری بگاوان]] | |align="right"|[http://www.dewanbahasadanpustakalibrary.org/] |- |{{flagicon|Bulgaria}} |[[بلغاریہ]] |[[SS. Cyril and Methodius National Library]] (Народна Библиотека Св. Св. Кирил и Методий) |[[صوفیہ]] | |align="right"|[http://www.nationallibrary.bg/] |- |{{flagicon|Burkina Faso}} |[[برکینا فاسو]] |[[National Library of Burkina Faso]] (''Bibliothèque nationale du Burkina Faso'') |[[اواگادوگو]] | |align="right"|[http://www.culture.gov.bf/Site_Ministere/textes/ministere/ministere_sr_bn.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517182815/http://www.culture.gov.bf/Site_Ministere/textes/ministere/ministere_sr_bn.htm |date=2008-05-17 }} |- |{{flagicon|Myanmar}} |[[میانمار]] ([[میانمار]]) |[[National Library of Myanmar]] |[[یانگون]] | |align="right"|[http://www.myanmar.com/Ministry/culture/text/P001.htm] |- |{{flagicon|Burundi}} |[[برونڈی]] |[[National Library of Burundi]] (''Bibliothèque nationale du Burundi'') |[[بوجومبرا]] | |align="right"| |} === C === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Cambodia}} |[[کمبوڈیا]] |[[National Library of Cambodia]] |[[پنوم پن]] | |align="right"|[http://www.bibliotheque-nationale-cambodge.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625154230/http://www.bibliotheque-nationale-cambodge.org/ |date=2011-06-25 }} |- |{{flagicon|Cameroon}} |[[کیمرون]] |[[National Library of Cameroun]] (''Bibliothèque nationale du Cameroun'') |[[یاؤندے]] | |align="right"|[https://web.archive.org/web/20120630023212/http://www.uneca.org/library/library_associations.htm] |- |rowspan="2" | {{flagicon|Canada}} |rowspan="2" | [[کینیڈا]] |[[Library and Archives Canada]] (''Bibliothèque et Archives Canada'') |[[اوٹاوا]] |Yes<ref>{{cite web |url= http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/L-7.7/index.html |title=An Act to establish the Library and Archives of Canada, to amend the Copyright Act and to amend certain Acts in consequence |work=laws-lois.justice.gc.ca |year=2012 |accessdate=4 March 2012}}</ref> |align="right"|[http://www.nlc-bnc.ca/index-e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040402081950/http://www.nlc-bnc.ca/index-e.html |date=2004-04-02 }} |- | Canada Institute for Scientific and Technical Information (''Institut canadien de l'information scientifique et technique'') |[[اوٹاوا]] | |align="right"|[http://cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040322050504/http://cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/ |date=2004-03-22 }} |- | {{flagicon|Quebec}} | ♦ [[کیوبیک]] |[[Bibliothèque et Archives nationales du Québec|National Library and Archives of Quebec]] (''Bibliothèque et Archives nationales du Québec'') |[[مانٹریال]] |Yes<ref>{{cite web |url= http://www2.publicationsduquebec.gouv.qc.ca/dynamicSearch/telecharge.php?type=2&file=//B_1_2/B1_2.htm |title=ALOI SUR BIBLIOTHÈQUE ET ARCHIVES NATIONALES DU QUÉBEC |work=laws-lois.justice.gc.ca |year=2012 |accessdate=4 March 2012}}</ref> |align="right"|[http://www.banq.qc.ca/] |- |{{flagicon|Cape Verde}} |[[کیپ ورڈی]] |[[National Library of Cape Verde]] (''Biblioteca Nacional de Cabo Verde'') | | |align="right"|[http://www.bn.cv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227125555/http://www.bn.cv/ |date=2018-02-27 }} |- |{{flagicon|Catalonia}} |''[[کاتالونیا]]'' |{{arrow}} see under ''[[#S|Spain]]'' | | | |- |{{flagicon|Central African Republic}} |[[وسطی افریقی جمہوریہ]] |[national library created in legislation but does not exist yet] |[[بانگوئی]] | |align="right"| |- |style="width:5%"|{{flagicon|Chad}} |[[چاڈ]] |[[National Library of Chad]] (''Bibliothèque nationale du Tchad'') |[[اینجامینا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Chile}} |[[چلی]] |[[National Library of Chile]] (''Biblioteca Nacional de Chile'') |[[سینٹیاگو، چلی|Santiago]] | Yes<ref>{{cite web |url=http://www.bibliotecanacional.cl/Vistas_Publicas/publicContenido/contenidoPublicDetalle.aspx?folio=3846 |title=Ley de Depósito Legal |author=[[National Library of Chile]] |language=Spanish |accessdate=31 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226022959/http://www.bibliotecanacional.cl/Vistas_Publicas/publicContenido/contenidoPublicDetalle.aspx?folio=3846%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://www.dibam.cl/biblioteca_nacional/] |- |{{flagicon|People's Republic of China}} |[[چین|People's Republic of China]] |[[National Library of China]] (中国国家图书馆) |[[بیجنگ]] | Yes<ref>{{cite web | url=http://www.fdi.gov.cn/1800000121_39_2227_0_7.html | title=Regulations on the Administration of Publication | at=Article 23 | publisher=''The State Council'' | date=December 25, 2001 | accessdate=7 September 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023036/http://www.fdi.gov.cn/default.aspx?aspxerrorpath=%2F1800000121_39_2227_0_7.html | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> |align="right"|[http://www.nlc.gov.cn] |- |{{flagicon|Hong Kong}} | ♦ [[ہانگ کانگ]] |[[Hong Kong Central Library]] (香港中央圖書館) |[[ہانگ کانگ]] | |align="right"|[http://www.hkpl.gov.hk/english/aboutus/aboutus_hkcl/aboutus_hkcl_intro/aboutus_hkcl_intro.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705134213/http://www.hkpl.gov.hk/english/aboutus/aboutus_hkcl/aboutus_hkcl_intro/aboutus_hkcl_intro.html |date=2008-07-05 }} |- |{{flagicon|Macau}} | ♦ [[مکاؤ]] |[[Macau Central Library]] (''Biblioteca Central de Macau'', 澳門中央圖書館) |[[مکاؤ]] | |align="right"|[http://www.library.gov.mo/] |- | |''[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]'' |{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Colombia}} |[[کولمبیا]] |[[National Library of Colombia]] (''Biblioteca Nacional de Colombia'') |[[بوگوندا]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.gov.co] |- |{{flagicon|Comoros}} |[[اتحاد القمری]] |[[National Centre for Documentation and Scientific Research]] (''Centre National de Documentation et de Recherche Scientifique'') |[[مورونی|Moroni]] | |align="right"|[http://www.cndrs-comores.org/bibliotheque.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705125858/http://www.cndrs-comores.org/bibliotheque.htm |date=2008-07-05 }} |- |{{flagicon|Republic of the Congo}} |[[جمہوریہ کانگو]] |[[People's National Library of Congo|People's National Library]] (''Bibliothèque nationale populaire'') |[[برازاویل]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[جمہوری جمہوریہ کانگو]] |[[National Library of the Democratic Republic of Congo]] (''Bibliothèque nationale de la République démocratique du Congo'') |[[کنشاسا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Cook Islands}} |''[[کک جزیرے]]'' |{{arrow}} see under ''[[#N|New Zealand]]'' | | | |- |rowspan="2" |{{flagicon|Costa Rica}} |rowspan="2" |[[کوسٹاریکا]] |[[National Library "Miguel Obregon Lizano" of Costa Rica]] (''Biblioteca nacional "Miguel Obregón Lizano" de Costa Rica'') |[[سان ہوزے, کوسٹاریکا|San José]] | |align="right"|[http://www.abinia.org/costarica/] |- |[[National Library of Health and Social Security]] (''Biblioteca Nacional de Salud y Seguridad Social'') |[[سان ہوزے, کوسٹاریکا|San José]] | |align="right"|[http://www.binasss.sa.cr/bina4.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025144238/http://www.binasss.sa.cr/bina4.htm |date=2005-10-25 }} |- |{{flagicon|Côte d'Ivoire}} |[[آئیوری کوسٹ]] |[[National Library of Côte d'Ivoire]] (''Bibliothèque nationale de Côte d'Ivoire'') |[[آبدجان]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Croatia}} |[[کرویئشا]] |[[National and University Library Zagreb]] (''Nacionalna i sveučilišna knjižnica'') |[[زغرب]] | |align="right"|[http://www.nsk.hr/] |- |{{flagicon|Cuba}} |[[کیوبا]] |[[National Library of Cuba|National Library José Martí]] (''Biblioteca Nacional José Martí'')<ref name=stam2001>{{cite book |title=International Dictionary of Library Histories |editor=David H. Stam |publisher=Fitzroy Dearborn |year= 2001 |ISBN=1-57958-244-3}}</ref> |[[ہوانا]] | |align="right"|[http://www.bnjm.cu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626120555/http://www.bnjm.cu/ |date=2015-06-26 }} |- |{{flagicon|Cyprus}} |[[قبرص]] |[[Cyprus Library]] (Κυπριακή Βιβλιοθήκη) |[[نیکوسیا]] | |align="right"|[http://www.cypruslibrary.gov.cy/moec/cl/cl.nsf/DMLindex_en/DMLindex_en?opendocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212060436/http://www.cypruslibrary.gov.cy/moec/cl/cl.nsf/DMLindex_en/DMLindex_en?opendocument |date=2007-12-12 }} |- |{{flagicon|Northern Cyprus}} |''[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]]'' |{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Czech Republic}} |[[چیک جمہوریہ]] |[[Clementinum|National Library of the Czech Republic]] (''Národní knihovna České republiky'') |[[پراگ]] | |align="right"|[http://www.nkp.cz/] |} === D === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"; rowspan=2|{{flagicon|Denmark}} |rowspan=2|[[ڈنمارک]] |[[Danish Royal Library]], The National Library of Denmark and Copenhagen University Library (''Det Kongelige Bibliotek'') |[[کوپن ہیگن]] |Yes<ref name="Pligtaflevering.dk">{{cite web |url=http://www.pligtaflevering.dk/hvaderpligtaflevering/index.htm |title=Pligtaflevering.dk |work=pligtaflevering.dk |year=2008 |accessdate=4 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023040/http://www.pligtaflevering.dk/hvaderpligtaflevering/index.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |align="right"|[http://www.kb.dk/en/index.html] |- |[[State and University Library]] (''Statsbiblioteket'') |[[آرہس]] |Yes<ref name="Pligtaflevering.dk" /> |align="right"|[http://www.statsbiblioteket.dk/] |- |{{flagicon|Faroe Islands}} |♦ [[فارو جزیرے]] |[[National Library of the Faroe Islands]] (''Føroya landsbókasavn'') |[[تورشھاون]] | |align="right"|[http://www.flb.fo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915084806/http://www.flb.fo/ |date=2008-09-15 }} |- |{{flagicon|Greenland}} |♦ [[گرین لینڈ]] |[[Public and National Library of Greenland]] (''Det Grønlandske Landsbibliotek'' = ''Nunatta Atuagaateqarfia'') |[[نوک]] | |align="right"|[http://www.katak.gl/] |- |{{flagicon|Djibouti}} |[[جبوندی]] |[[National Documentation Centre of Djibouti]] (''Centre national de documentation de Djibouti'') |[[جبوندی علاقہ|Djibouti]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Dominica}} |[[ڈومینیکا]] |[[Public Library, Roseau|Public Library]] |[[روسو (شہر)]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Dominican Republic}} |[[جمہوریہ ڈومینیکن]] |[[National Library Pedro Henríquez Ureña]] (''Biblioteca Nacional Pedro Henríquez Ureña'') |[[سانتو دومنگو]] | |align="right"|[http://www.bnrd.gov.do/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430134933/http://www.bnrd.gov.do/ |date=2008-04-30 }} |} === E === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|East_Timor}} |[[مشرقی تیمور]] | | | | |- |{{flagicon|Ecuador}} |[[ایکواڈور]] |[[National Library of Ecuador]] (''Biblioteca Nacional del Ecuador'') |[[کیٹو]] | |align="right"|[http://cce.org.ec/ccenew/index.php?action=areas&seleccion=49&tituloareas=Biblioteca] |- |rowspan=2|{{flagicon|Egypt}} |rowspan=2|[[مصر]] |[[Egyptian National Library and Archives]] |[[قاہرہ]] | |align="right"|[https://web.archive.org/web/20010713134354/http://www.darelkotob.org/English/html/ABOUT.HTM] |- |[[Egyptian National Agricultural Library]] |[[گیزہ]] | |align="right"|[http://nile.enal.sci.eg/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102014252/http://nile.enal.sci.eg/ |date=2005-11-02 }} |- |{{flagicon|El Salvador}} |[[ایل سیلواڈور]] |[[National Library of El Salvador]] (''Biblioteca Nacional [[Francisco Gavidia]]'') |[[سان سلواڈور]] | |align="right"|[http://www.cultura.gob.sv/biblioteca.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212050727/http://www.cultura.gob.sv/biblioteca.php |date=2010-02-12 }} |- |{{flagicon|Equatorial Guinea}} |[[استوائی گنی]] |[[National Library of Equatorial Guinea]] (''Biblioteca Nacional de Guinea Ecuatorial'') |[[ملابو]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacionalge.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822121129/http://www.bibliotecanacionalge.org/ |date=2009-08-22 }} |- |{{flagicon|Eritrea}} |[[اریتریا]] |[[Research and Documentation Center of Eritrea]] |[[اسماریا]] | |align="right"|[http://www.eritreanarchives.org/] |- |{{flagicon|Estonia}} |[[استونیا]] |[[National Library of Estonia]] (''Eesti Rahvusraamatukogu'') |[[ٹالن]] |Yes<ref name=nlib>{{cite web|title=Deposit copies|url=http://www.nlib.ee/deposit-copy|publisher=[[Estonian National Library]]|accessdate=30 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023029/https://www.nlib.ee/deposit-copy|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://www.nlib.ee/] |- |{{flagicon|Ethiopia}} |[[ایتھوپیا]] |[[National Archives and Library of Ethiopia]] |[[ادیس ابابا]] | |align="right"|[http://www.nale.gov.et/national_library.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318110321/http://www.nale.gov.et/national_library.html |date=2019-03-18 }} |} === F === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Faroe Islands}} |''[[فارو جزیرے]]'' |{{arrow}} see under ''[[#D|Denmark]]'' | | | |- |{{flagicon|Fiji}} |[[فجی]] |[[Library Service of Fiji]] |[[سووا]] | |align="right"|[http://www.education.gov.fj/core_7.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123190729/http://www.education.gov.fj/core_7.aspx |date=2010-01-23 }} |- |{{flagicon|Finland}} |[[فن لینڈ]] |[[National Library of Finland]] (''Kansalliskirjasto'' = ''Nationalbibliotek'') |[[ہلسنکی]] | |align="right"|[http://www.lib.helsinki.fi/english/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025044810/http://www.lib.helsinki.fi/english/index.htm |date=2005-10-25 }} |- |{{flagicon|Åland_Islands}} | ♦ [[جزائر ایلانڈ]] |[[Mariehamn's Library]] (''Mariehamns stadsbibliotek'') |[[ماریہامن]] | |align="right"|[http://www.mhbibl.aland.fi/eng/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722051743/http://www.mhbibl.aland.fi/eng/index.html |date=2008-07-22 }} |- |{{flagicon|France}} |[[فرانس]] |[[Bibliothèque nationale de France]] [National Library of France] |[[پیرس]] | |align="right"|[http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051016135133/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm |date=2005-10-16 }} |} === G === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Gabon}} |[[گیبون]] |[[Gabon National Library]] (''Direction générale des Archives nationales, de la Bibliothèque nationale et de la Documentation gabonaise, DGABD'') |[[لبریویل]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Gambia}} |[[گیمبیا]] |[[National Library of The Gambia]] |[[بانجول]] | |align="right"|[http://www.loc.gov/rr/international/amed/gambia/resources/gambia-libraries.html] |- |{{flagicon|Georgia}} |[[جارجیا|Georgia]] |[[National Parliamentary Library of Georgia]] |[[تبلیسی]] | |align="right"|[http://www.nplg.gov.ge/] |- |rowspan=5|{{flagicon|Germany}} |rowspan=5|[[جرمنی]] |[[German National Library]] (''Deutsche Nationalbibliothek'') |[[فرینکفرٹ]] and [[لائپزش]] |Yes |align="right"|[http://www.d-nb.de/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204224723/http://www.d-nb.de/eng/index.htm |date=2012-02-04 }} |- |[[German National Library of Economics]] (''Deutsche Zentralbibliothek für Wirtschaftswissenschaften'') |[[Kiel]] and [[ہامبرگ]] | |align="right"| [http://www.zbw.eu/index-e.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209095603/http://www.zbw.eu/index-e.html |date=2014-02-09 }} |- |[[German National Library of Medicine]] (''Deutsche Zentralbibliothek für Medizin'') |[[کولون (علاقہ)]] and [[بون]] | |align="right"| [http://www.zbmed.de/en/home.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513010952/http://www.zbmed.de/en/home.html |date=2012-05-13 }} |- |[[German National Library of Science and Technology]] (''Technische Informationsbibliothek'') |[[ہینور]] |Yes<ref name = TIBlegal>[http://www.tib-hannover.de/en/special-collections/reports-germany/ TIB Legal Depository for German Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222064451/http://www.tib-hannover.de/en/special-collections/reports-germany/ |date=2012-02-22 }} retrieved 25-May-2012</ref> |align="right"| [http://www.tib-hannover.de/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116185212/http://www.tib-hannover.de/en/ |date=2009-01-16 }} |- |[[Berlin State Library]] (''Staatsbibliothek zu Berlin'') |[[برلن]] |Yes{{Citation needed|date=November 2013}} |align="right"| [http://www.tib-hannover.de/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116185212/http://www.tib-hannover.de/en/ |date=2009-01-16 }} |- |{{flagicon|Ghana}} |[[گھانا]] |[[George Padmore Research Library]] (division of [[Ghana Library Board]]) |[[اکرا]] | |align="right"|[http://www.ghanalibraryboard.com/glb_iSelect_detail.cfm?tblNewsCatID=11&tblNewsID=29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301125356/http://www.ghanalibraryboard.com/glb_iSelect_detail.cfm?tblNewsCatID=11&tblNewsID=29 |date=2012-03-01 }} |- |{{flagicon|Greece}} |[[یونان]] |[[National Library of Greece]] (Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος) |[[ایتھنز]] | |align="right"|[http://www.nlg.gr/english/default.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127043727/http://www.nlg.gr/english/default.htm |date=2005-11-27 }} |- |{{flagicon|Greenland}} |''[[گرین لینڈ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#D|Denmark]]'' | | | |- |{{flagicon|Grenada}} |[[گریناڈا]] |[[Grenada Public Library]] |[[سینٹ جارجز|St. George's]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Guatemala}} |[[گواتیمالا]] |[[National Library of Guatemala]] (''Biblioteca Nacional de Guatemala "Luis Cardoza y Aragón"'') |[[گوئٹے مالا شہر]] | |align="right"|[http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/centros_referencia/biblioteca_nacional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026084338/http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/centros_referencia/biblioteca_nacional |date=2005-10-26 }} |- |{{flagicon|Guinea}} |[[جمہوریہ گنی]] |[[National Library of Guinea]] (''Bibliothèque nationale de Guinée'') |[[کوناکری]] | |align="right"|[http://www.documentarium.info/rub_obc/resultat2.php?langueNav=IT&id=1586] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928010620/http://www.documentarium.info/rub_obc/resultat2.php?langueNav=IT&id=1586 |date=2007-09-28 }} |- |{{flagicon|Guinea-Bissau}} |[[گنی بساؤ]] |[[National Institute for Studies and Research]] (''Instituto Nacional de Estudos e Pesquisa, INEP'') |[[بساؤ]] | |align="right"|[http://www.inep-bissau.org/] |- |{{flagicon|Guyana}} |[[گیانا]] |[[National Library of Guyana]] |[[جارج ٹاؤن، گیانا|Georgetown]] | |align="right"|[http://www.natlib.gov.gy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025110550/http://www.natlib.gov.gy/ |date=2005-10-25 }} |} === H === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Haiti}} |[[ہیٹی]] |[[National Library of Haiti]] (''Bibliothèque nationale d'Haïti'') |[[پورٹ او پرنس]] | |align="right"|[http://www.mcc.gouv.ht/dossiers/dossiers.php?id_dossier=48] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301125715/http://www.mcc.gouv.ht/dossiers/dossiers.php?id_dossier=48 |date=2012-03-01 }} |- |{{flagicon|Honduras}} |[[ہونڈوراس]] |[[National Library of Honduras]] (''Biblioteca Nacional de Honduras'') |[[ٹیگوسیگلپا]] | |align="right"|[http://www.binah.gob.hn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426214325/http://www.binah.gob.hn/ |date=2006-04-26 }} |- |{{flagicon|Hong Kong}} |''[[ہانگ کانگ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#C|People's Republic of China]]'' | | | |- |{{flagicon|Hungary}} |[[ہنگری]] |[[National Széchényi Library]] (''Országos Széchényi Könyvtár'') |[[بوداپست]] | |align="right"|[http://regi.oszk.hu/index_en.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213043244/http://regi.oszk.hu/index_en.htm |date=2015-02-13 }} |} === I === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Iceland}} |[[آئس لینڈ]] |[[National and University Library of Iceland]] (''Landsbókasafn Íslands Háskólabókasafn'') |[[ریکیاوک]] | Yes |align="right"|[http://www.landsbokasafn.is/] |- |rowspan=3|{{flagicon|India}} |rowspan=3|[[بھارت]] |[[قومی لائبریری، بھارت]] |[[کولکاتہ]] | |align="right"|[http://www.nationallibrary.gov.in] |- |[[National Science Library of India]] |[[نويں دہلی]] | |align="right"|[http://www.niscair.res.in/InformationResources/info.asp?a=topframe.htm&b=leftcon.asp&c=nsl/nsl.htm&d=test] |- | National Institute of Science Communication and Information Resources (NISCAIR) |[[نويں دہلی]] | |align="right"|[http://niscair.res.in/] |- |{{flagicon|Indonesia}} |[[انڈونیشیا]] |[[National Library of Indonesia]] (''Perpustakaan Nasional Republik Indonesia'') |[[Central Jakarta]] | |align="right"|[http://www.pnri.go.id/en/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213052533/http://www.pnri.go.id/en/default.aspx |date=2009-12-13 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Iran}} |rowspan=2|[[ایران]] |[[National Library of Iran]] (''Ketabkeneh -e- Melli -e- Iran'') |[[تہران]] |Yes |align="right"|[http://www.nlai.ir/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713210526/http://www.nlai.ir/en |date=2018-07-13 }} |- |[[Malek National Library]] (''Ketabkeneh -e- Melli -e- Malek'') |[[تہران]] | |align="right"|[http://www.caroun.com/Museums/IranMuseum/TehranMuseum/Malek.htm] |- |{{flagicon|Iraq}} |[[عراق]] |[[Iraq National Library and Archive]] |[[بغداد]] | |align="right"|[http://www.iraqnla.org/wpeng/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916191150/http://www.iraqnla.org/wpeng/ |date=2009-09-16 }} |- |{{flagicon|Republic of Ireland}} |[[آئرلینڈ|Ireland]] |[[National Library of Ireland]] = ''Leabharlann Náisiúnta na hÉireann'' |[[ڈبلن]] | |align="right"|[http://www.nli.ie/] |- |{{flagicon|Isle of Man}} |''[[آئل آف مین]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Israel}} |[[اسرائیل]] |[[National Library of Israel]] (הספרייה הלאומית) |[[یروشلم]] | |align="right"|[http://nli.org.il/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227202309/https://www.nli.org.il/ |date=2021-12-27 }} |- |rowspan=3|{{flagicon|Italy}} |rowspan=3|[[اطالیہ]] |[[National Central Library (Florence)]] (''Biblioteca Nazionale Centrale Firenze'') |[[فلورنس]] | |align="right"|[http://www.bncf.firenze.sbn.it/] |- |[[National Central Library (Rome)]] (''Biblioteca Nazionale Centrale di Roma'') |[[روم]] | |align="right"|[http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/index.php?en/1/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415141542/http://www.bncrm.librari.beniculturali.it/index.php?en/1/home |date=2009-04-15 }} |- |[[Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III|Vittorio Emanuele III National Library]] (''Biblioteca Nazionale "Vittorio Emanuele III" di Napoli'') |[[ناپولی]] | |align="right"|[http://www.bnnonline.it/traduzio/eng/engfirst.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714220110/http://www.bnnonline.it/traduzio/eng/engfirst.htm |date=2006-07-14 }} |} === J === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Jamaica}} |[[جمیکا]] |[[National Library of Jamaica]] |[[کنگسٹن، جمیکا|Kingston]] | |align="right"|[http://www.nlj.org.jm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040113000815/http://www.nlj.org.jm/ |date=2004-01-13 }} |- |{{flagicon|Japan}} |[[جاپان]] |[[National Diet Library]] |[[توکیو]] | |align="right"|[http://www.ndl.go.jp/en/index.html] |- |{{flagicon|Jersey}} |''[[جرزی]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Jordan}} |[[اردن]] |[[National Library of Jordan]] |[[عمان (شہر)]] | |align="right"|[http://www.nl.gov.jo/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113233542/http://www.nl.gov.jo/ |date=2011-01-13 }} |} === K === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Kazakhstan}} |[[قازقستان]] |[[National Library of Kazakhstan]] (Қазақстан Республикасының Ұлттық Кітапханасы = Национальная библиотека Республики Казахстан) |[[الماندی]] | |align="right"|[http://www.nlrk.kz/page.php?lang=3] |- |{{flagicon|Kenya}} |[[کینیا]] |[[National Library Service of Kenya]] |[[نیروبی]] |Yes<ref>{{cite web | url = http://www.knls.ac.ke/national-library | year = 2014 | accessdate = 3 June 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226023007/https://www.knls.ac.ke/national-library | archivedate = 2018-12-26 | title = آرکائیو کاپی | url-status = dead}}</ref> | |align="right"|[http://www.knls.ac.ke/] |- |{{flagicon|Kiribati}} |[[کیریباندی]] |[[National Library and Archives of Kiribati]] |[[South Tarawa|Bairiki]] | |align="right"|[http://www.nla.gov.au/initiatives/internat/rcp2000-2001.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223190801/http://www.nla.gov.au/initiatives/internat/rcp2000-2001.html |date=2007-02-23 }} |- |{{flagicon|North Korea}} |[[شمالی کوریا]] |[[Grand People's Study House]] |[[پیانگ یانگ]] | |align="right"|[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018714~menuPK:50015251~nHighlightIndex:4~pagePK:64032996~piPK:50014957~theSitePK:285317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822053309/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018714~menuPK:50015251~nHighlightIndex:4~pagePK:64032996~piPK:50014957~theSitePK:285317,00.html |date=2014-08-22 }} |- |rowspan="3"|{{flagicon|South Korea}} |rowspan="3"|[[جنوبی کوریا]] |[[National Library of Korea]] (국립중앙도서관) |rowspan="3"|[[سیول]] | |align="right"|[http://www.nl.go.kr/nlmulti/index.php?lang_mode=e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625103410/http://www.nl.go.kr/nlmulti/index.php?lang_mode=e |date=2006-06-25 }} |- |[[National Digital Library of Korea]] | |align="right"|[http://www.dlibrary.go.kr/NEL_ENG/Index.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726141339/http://www.dlibrary.go.kr/NEL_ENG/Index.jsp |date=2012-07-26 }} |- |[[National Library for Children and Young Adults]] (국립어린이청소년도서관) | |align="right"|[http://www.nlcy.go.kr/english/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823185536/http://www.nlcy.go.kr/english/ |date=2013-08-23 }} |- |{{flagicon|Kosovo}} |''[[کوسووہ]] |{{arrow}} see under [[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Kuwait}} |[[کویت]] |[[National Library of Kuwait]] |[[کویت]] | |align="right"|[http://www.nlk.gov.kw/] |- |{{flagicon|Kyrgyzstan}} |[[کرغیزستان]] |[[National Library of the Kyrgyz Republic]] (Кыргыз Республикасынын Улуттук Китепканасы) |[[بشکیک]] | |align="right"|[http://www.nlkr.gov.kg/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212182146/http://nlkr.gov.kg/eng/index.htm |date=2006-02-12 }} |} === L === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Laos}} |[[لاؤس]] |[[National Library of Laos]] |[[وینتیان]] | |align="right"|[http://www.nationallibraryoflaos.org/] |- |{{flagicon|Latvia}} |[[لٹویا]] |[[National Library of Latvia]] (''Latvijas Nacionālā bibliotēka'') |[[ریگا]] | |align="right"|[http://www.lnb.lv] |- |{{flagicon|Lebanon}} |[[لبنان]] |[[Lebanon National Library]] (المكتبة الو طنية = ''Bibliothèque Nationale du Liban'') |[[بیروت]] | |align="right"|[http://www.culture.gov.lb/Sections/main.ASP?page=LivreEtLitterature] |- |{{flagicon|Lesotho}} |[[لیسوتھو]] |[[Lesotho National Library Services]] |[[ماسیرو]] | |align="right"|[http://www.lnls.gov.ls/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809093325/http://www.lnls.gov.ls/ |date=2013-08-09 }} |- |{{flagicon|Liberia}} |[[لائبیریا]] |[[National Library of Liberia]] |[[مونروویا]] | | |- |{{flagicon|Libya}} |[[لیبیا]] |[[National Library of Libya]] |[[بنغازی]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Liechtenstein}} |[[لیختینستائن]] |[[Liechtenstein State Library]] (''Liechtensteinische Landesbibliothek'') |[[فادوتس]] | |align="right"|[http://www.lbfl.li] |- |{{flagicon|Lithuania}} |[[لتھووینیا]] |[[Martynas Mažvydas National Library of Lithuania]] (''Lietuvos Nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka'') |[[ولنیس]] | |align="right"|[http://www.lnb.lt/] |- |{{flagicon|Luxembourg}} |[[لکسمبرگ]] |[[National Library of Luxembourg]] (''Bibliothèque nationale de Luxembourg'' = ''Lëtzebuerger Nationalbibliothéik'' = ''Nationalbibliothek Luxemburg'') |[[لکسمبرگ (شہر)|Luxembourg]] | |align="right"|[http://www.bnl.lu/] |} === M === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Macau}} |''[[مکاؤ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#C|People's Republic of China]]'' | | | |- |style="width:5%"|{{flagicon|Macedonia}} |[[جمہوریہ مقدونیہ]] |[[National and University Library "St. Kliment of Ohrid"]] (Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски") |[[اسکوپیہ]] | |align="right"|[http://www.nubsk.edu.mk] |- |{{flagicon|Madagascar}} |[[مڈغاسکر]] |[[National Library of Madagascar]] (''Bibliothèque nationale de Madagascar'') |[[اینٹانانیریو]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Malawi}} |[[ملاوی]] |[[National Library Service of Malawi]] |[[لیلونگوے]] | |align="right"|[http://www.nlsmw.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125030/http://www.nlsmw.org/ |date=2017-10-13 }} |- |{{flagicon|Malaysia}} |[[ملائیشیا]] |[[National Library of Malaysia]] (''Perpustakaan Negara Malaysia'') |[[کوالالمپور]] |Yes<ref>{{cite web |url=http://www.pnm.gov.my/about/annual_report/bi/Annual%20Report%202002.pdf |format=pdf |title=2002 Annual Report |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023014/http://www.pnm.gov.my/about/annual_report/bi/Annual%20Report%202002.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2015-03-07 |url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://www.pnm.gov.my/pnmv3/index.php?id=76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028035333/http://www.pnm.gov.my/pnmv3/index.php?id=76 |date=2009-10-28 }} |- |{{flagicon|Maldives}} |[[مالدیپ]] |[[National Library of the Maldives]] |[[مالے|Galolhu Malé]] | |align="right"|[http://www.nlm.gov.mv/] |- |{{flagicon|Mali}} |[[مالی]] |[[National Library of Mali]] (''Direction nationale des Bibliothèques et de la Documentation'') |[[بماکو]] | |align="right"|[http://www.maliculture.net/index.php?option=com_content&task=view&id=86&Itemid=120] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023024217/http://www.maliculture.net/index.php?option=com_content&task=view&id=86&Itemid=120 |date=2012-10-23 }} |- |{{flagicon|Malta}} |[[مالٹا]] |[[National Library of Malta]] |[[والیٹا]] | |align="right"|[http://www.libraries-archives.gov.mt/nlm/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025170404/http://www.libraries-archives.gov.mt/nlm/index.htm |date=2005-10-25 }} |- |{{flagicon|Marshall Islands}} |[[مارشل جزیرے]] |[[Alele Museum, Library and National Archives]] |[[ماجورو]] | |align="right"|[http://members.tripod.com/~alelemuseum/Index.html] |- |{{flagicon|Mauritania}} |[[موریتانیہ]] |[[National Library of Mauritania]] (''Bibliothèque nationale de Mauritanie'') |[[نواکشوط]] | |align="right"|[http://www.mauritania.mr/fr/index.php?service=5&id=2668] |- |{{flagicon|Mauritius}} |[[موریشس]] |[[National Library of Mauritius]] |[[پورٹ لوئس]] | |align="right"|[http://www.gov.mu/portal/sites/ncb/mac/nlibrary/index.html] |- |rowspan=2|{{flagicon|Mexico}} |rowspan=2|[[میکسیکو]] |[[National Library of Mexico]] (''Biblioteca Nacional de México'') |rowspan=2|[[میکسیکو شہر]] | |align="right"|[http://bnm.unam.mx/] |- |[[National Newspaper and Periodicals Library of Mexico]] (''Hemeroteca Nacional de México'') | |align="right"|[http://biblional.bibliog.unam.mx/hem/hemeroteca.html] |- |{{flagicon|Federated States of Micronesia}} |[[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا]] | | | | |- |{{flagicon|Moldova}} |[[مالدووا]] |[[National Library of Moldova]] (''Biblioteca Naţională a Republicii Moldova'') |[[کیشیناو]] | |align="right"|[http://www.bnrm.md/] |- |{{flagicon|Monaco}} |[[موناکو]] |[[Louis Notari Library]] (''Bibliothèque Louis Notari'') |[[موناکو]] | |align="right"|[http://www.monaco-mairie.mc/06_culture/mediat/mediat_bs.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030511104836/http://www.monaco-mairie.mc/06_culture/mediat/mediat_bs.php |date=2003-05-11 }} |- |{{flagicon|Mongolia}} |[[منگولیا]] |[[National Library of Mongolia]] |[[اولان باتور]] | |align="right"|[http://www.mongoliacenter.org/library/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=61] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722071543/http://www.mongoliacenter.org/library/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=61 |date=2011-07-22 }} |- |{{flagicon|Montenegro}} |[[مونٹینیگرو]] |[[National Library of Montenegro "Djurdje Crnojevic"]] (''Национална библиотека Црне Горе "Ђурђе Црнојевић"'') |[[سیتینیے]] | |align="right"|[http://www.cnb.me/] |- |{{flagicon|Morocco}} |[[مراکش]] |[[General Library and Archives]] (''Bibliothèque Générale et Archives'' <br />= المكتبة الوطنية للمملكة المغربية)<!-- without the manual <br />, the word order is mixed up by an automatic carriage return--> |[[رباط (شہر)]] and [[تطوان]] | |align="right"|[http://www.minculture.gov.ma/fr/Biblioth%E8que%20G%E9n%E9rale%20et%20Archives%20de%20Rabat.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614130047/http://www.minculture.gov.ma/fr/Biblioth%E8que%20G%E9n%E9rale%20et%20Archives%20de%20Rabat.htm |date=2009-06-14 }} |- |{{flagicon|Mozambique}} |[[موزمبیق]] |[[National Library of Mozambique]] (''Biblioteca Nacional de Moçambique'') |[[ماپوتو]] | |align="right"|[http://www.mec.gov.mz/dep.php?sub_id=94] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060519084228/http://www.mec.gov.mz/dep.php?sub_id=94 |date=2006-05-19 }} |} === N === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Namibia}} |[[نمیبیا]] |[[National Library of Namibia]] |[[ونڈہوک]] | |align="right"|[http://www.nln.gov.na/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423063128/http://www.nln.gov.na/ |date=2010-04-23 }} |- |{{flagicon|Nauru}} |[[ناورو]] | | | | |- |{{flagicon|Nepal}} |[[نیپال]] |[[Nepal National Library]] |[[Pulchowk]], [[للتپور ضلع، نیپال|Lalitpur]] | |align="right"|[http://www.nnl.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124025616/http://nnl.gov.np/ |date=2010-01-24 }} |- |{{flagicon|Netherlands}} |[[نیدرلینڈز]] |[[Koninklijke Bibliotheek, National Library of the Netherlands|Koninklijke Bibliotheek]] [National Library of the Netherlands ''or'' Dutch Royal Library] |[[ہیگ]] | |align="right"|[http://www.kb.nl/index-en.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105065056/http://www.kb.nl/index-en.html |date=2007-01-05 }} |- |{{flagicon|Aruba}} |♦ [[اروبا]] |[[Aruba National Library]] (''Biblioteca Nacional Aruba'') |[[اورنجسٹیڈ، اروبا|Oranjestad]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.aw/]({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302085005/http://www.bibliotecanacional.aw/ |date=2015-03-02 }}) |- |{{flagicon|New Zealand}} |[[نیوزی لینڈ]] |[[National Library of New Zealand]] = ''Te Puna Mātauranga o Aotearoa'' |[[ویلنگٹن]] | |align="right"|[http://www.natlib.govt.nz/] |- |{{flagicon|Cook Islands}} |♦ [[کک جزیرے]] |[[National Library of the Cook Islands]]<br />[[Cook Islands Library and Museum Society]] |[[Rarotonga]] | |align="right"|[http://www.mocd.gov.ck/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=23&Itemid=87] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208062209/http://www.mocd.gov.ck/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=23&Itemid=87 |date=2011-12-08 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Nicaragua}} |rowspan=2|[[نکاراگوا]] |[[National Library of Nicaragua Rubén Darío]] (''Biblioteca Nacional de Nicaragua Rubén Darío'') |[[ماناگوا]] | |align="right"|[http://www.bnrd.gob.ni/] |- |[[National Health Library]] (''Biblioteca Nacional de Salud'') |[[ماناگوا]] | |align="right"|[http://www.minsa.gob.ni/bns/indexbns.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114161407/http://www.minsa.gob.ni/bns/indexbns.php |date=2006-11-14 }} |- |{{flagicon|Niger}} |[[نائجر]] |[[Direction of the National Archives of Niger]] (''Direction des Archives nationales du Niger'') |[[نیامی]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Nigeria}} |[[نائجیریا]] |[[National Library of Nigeria]] |[[لاگوس]] | |align="right"|[http://www.nlbn.org/index.html] |- | |''[[شمال]]...'' |{{arrow}} see under the second word | | | |- |{{flagicon|Norway}} |[[ناروے]] |[[National Library of Norway]] (''Nasjonalbiblioteket'') |[[اوسلو]] and [[Mo i Rana]] | |align="right"|[http://www.nb.no/] |} === O === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Oman}} |[[سلطنت عمان]] |[[Sultan Qaboos University Library]] |[[مسقط|Muscat]] | |align="right"|[http://www.squ.edu.om/mainlibrary/tabid/1337/Default.aspx] |} === P === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Pakistan}} |[[پاکستان]] |[[قومی ک‏‏تب خانہ پاکستان]] |[[اسلام آباد]] | |align="right"|[http://www.nlp.gov.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215044747/http://www.nlp.gov.pk/ |date=2015-12-15 }} |- |{{flagicon|Palau}} |[[پلاؤ]] |[[Palau Community College Library]] |[[کورور]] | |align="right"|[http://www.palau.edu/library.htm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805212352/http://www.palau.edu/library.htm/ |date=2013-08-05 }} |- |{{flagicon|Panama}} |[[پاناما]] |[[National Library of Panama]] (''Biblioteca Nacional de Panamá'') |[[پاناما شہر]] | |align="right"|[http://www.binal.ac.pa/] |- |{{flagicon|Papua New Guinea}} |[[پاپوا نیو گنی]] |[[National Library of Papua New Guinea]] |[[بوروکو]] | |align="right"|[http://www.dg.com.pg/~ola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021127174311/http://www.dg.com.pg/~ola |date=2002-11-27 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Paraguay}} |rowspan=2|[[پیراگوئے]] |[[National Library of Paraguay]] (''Biblioteca Nacional del Paraguay'') |[[اسونسیون]] | |align="right"|[http://www.bibliotecanacional.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217010751/http://www.bibliotecanacional.org/ |date=2014-12-17 }} |- |[[National Library of Agriculture (Paraguay)]] (''Biblioteca nacional de Agricultura'') |[[اسونسیون]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Peru}} |[[پیرو]] |[[Biblioteca Nacional del Perú]] [National Library of Peru ''or'' Peruvian National Library] |[[لیما]] ||Yes<ref>{{cite web |url=http://www.bnp.gob.pe/portalbnp/pdf/ley26905.pdf |format=pdf |title=Ley de Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú |accessdate=9 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023021/https://www.bnp.gob.pe/portalbnp/pdf/ley26905.pdf |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |align="right"|[http://bvirtual.bnp.gob.pe/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214110350/http://bvirtual.bnp.gob.pe/ |date=2021-02-14 }} |- |{{flagicon|Philippines}} |[[فلپائن]] |[[National Library of the Philippines]] (''Pambansang Aklatan ng Pilipinas'') |[[منیلا]] | |align="right"|[http://web.nlp.gov.ph] |- |rowspan=2|{{flagicon|Poland}} |rowspan=2|[[پولینڈ]] |[[National Library of Poland]] [''Biblioteka Narodowa''] |[[وارسا]] | |align="right"|[http://www.bn.org.pl] |- |[[Jagiellonian Library]] [''Biblioteka Jagiellońska''] |[[کراکوف]] | |align="right"|[http://www.bj.uj.edu.pl/index_en.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203021846/http://www.bj.uj.edu.pl/index_en.php |date=2010-02-03 }} |- |{{flagicon|Portugal}} |[[پرتگال]] |[[Biblioteca Nacional de Portugal]] [National Library of Portugal ''or'' Portuguese National Library] |[[لزبن]] | |align="right"|[http://www.bn.pt/] |} === Q === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Qatar}} |[[قطر]] |[[Qatar National Library]] |[[دوحہ]] | |align="right"|[http://www.qnl.qa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226121059/https://qnl.qa/ |date=2021-12-26 }} |- |{{flagicon|Quebec}} |''[[کیوبیک]]'' |{{arrow}} see under ''[[#C|Canada]]'' | | | |} === R === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Romania}} |[[رومانیہ]] |[[National Library of Romania]] (''Biblioteca Naţională a României'') |[[بخارسٹ]] | |align="right"|[http://www.bibnat.ro] |- |rowspan=3|{{flagicon|Russia}} |rowspan=3|[[روس]] |[[Russian State Library]] (Российская Государственная Библиотека) |[[ماسکو]] | |align="right"|[http://www.rsl.ru] |- |[[قومی لائبریری، روس]] (Российская Национальная Библиотека) |[[سینٹ پیٹرز برگ]] | |align="right"|[http://www.nlr.ru] |- |[[Boris Yeltsin Presidential Library]] (Президентская библиотека имени Б.Н.Ельцина) |[[سینٹ پیٹرز برگ]] | |align="right"|[http://www.prlib.ru/en-us/] |- |{{flagicon|Tatarstan}} |♦ [[تاتارستان]] |[[National Library of the Republic of Tatarstan]] (Татарстан Республикасы Милли китапханәсендә = Национальная Библиотека Республики Татарстан) |[[قازان]] | |align="right"|[http://kitaphane.tatr.ru/eng/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002829/http://kitaphane.tatr.ru/eng/ |date=2016-03-04 }} |- |{{flagicon|Rwanda}} |[[روانڈا]] |[[National Library of Rwanda]] (''Bibliothèque nationale du Rwanda'') |[[کیگالی]] | |align="right"|[https://web.archive.org/web/20040922025752/http://www.ebad.ucad.sn/sites_heberges/manifestations/colloque_BN_2003/tableau%201%20identification.doc] |} === S === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} |[[سینٹ کیٹز و ناویس]] |[[Charles A. Halbert Public Library]] |[[باسیتیر]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Saint Lucia}} |[[سینٹ لوسیا]] |[[Central Library of Saint Lucia]] |[[کاستریس]] | |align="right"|[http://157.150.195.47/Depts/dhl/deplib/countries/luci.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030607080013/http://157.150.195.47/Depts/dhl/deplib/countries/luci.htm |date=2003-06-07 }} |- |{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} |[[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] |[[Kingstown Public Library]] |[[کنگز ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.education.gov.vc/index.php?option=com_content&view=article&id=36&Itemid=45] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130421185533/http://www.education.gov.vc/index.php?option=com_content&view=article&id=36&Itemid=45 |date=2013-04-21 }} |- |{{flagicon|Samoa}} |[[سامووا]] |[[Nelson Memorial Public Library]] |[[آپیا]] | | |- |{{flagicon|San Marino}} |[[سان مارینو]] |[[National Library and Book Patrimony]] (''Biblioteca di Stato e Beni Librari'') |[[سان مارینو]] | |align="right"| |- |{{flagicon|São Tomé and Príncipe}} |[[ساؤ ٹومے و پرنسپے]] |[[Library of the National Assembly]] (''Assembleia Nacional Biblioteca'') |[[ساؤ ٹومے]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} |[[سعودی عرب]] |[[King Fahad National Library]] (مكٺبة الملك فهد الوطنية) |[[ریاض]] | |align="right"|[http://www.kfnl.gov.sa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070109051855/http://www.kfnl.gov.sa/ |date=2007-01-09 }} |- |{{flagicon|Scotland}} |''[[اسکاٹ لینڈ]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |- |{{flagicon|Senegal}} |[[سینیگال]] |[[National Library of Senegal]] (''Bibliothèque nationale du Sénégal, Bibliothèque des Archives nationales du Sénégal'') |[[ڈاکار]] | |align="right"|[http://www.archivesdusenegal.gouv.sn/biblio.html]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901172440/http://www.archivesdusenegal.gouv.sn/biblio.html |date=2012-09-01 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|Serbia}} |rowspan=2|[[سربیا]] |[[National Library of Serbia]] (Народна библиотека Србије) |[[بلغراد]] | |align="right"|[http://www.nb.rs/index.php?change_lang=en] |- |Library of [[Matica srpska]] (''Biblioteka Matice srpske'') |[[نووی ساد]] | |align="right"|[http://www.bms.ns.ac.rs/bmseng101.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802211008/http://www.bms.ns.ac.rs/bmseng101.htm |date=2020-08-02 }} |- |{{flagicon|Seychelles}} |[[سیچیلیس]] |[[National Library of the Seychelles]] |[[ماہے|Mahé]] | |align="right"|[http://www.national-library.edu.sc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826085645/http://www.national-library.edu.sc/ |date=2009-08-26 }} |- |{{flagicon|Sierra Leone}} |[[سیرالیون]] |[[Sierra Leone Library Board]] |[[فری ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.encompassculture.com/readinggroups/africa@21/africa@21partners/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050728115954/http://www.encompassculture.com/readinggroups/africa@21/africa@21partners/ |date=2005-07-28 }} |- |{{flagicon|Singapore}} |[[سنگاپور]] |[[National Library, Singapore]] |[[سنگاپور]] | |align="right"|[http://www.nl.sg/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820011359/http://www.nl.sg/ |date=2011-08-20 }} |- |{{flagicon|Slovakia}} |[[سلوواکیہ]] |[[Slovak National Library]] (''Slovenská národná knižnica'') |[[مارٹن، سلوواکیہ|Martin]] | |align="right"|[http://www.snk.sk/] |- |{{flagicon|Slovenia}} |[[سلووینیا]] |[[Narodna in univerzitetna knjižnica]] [National and University Library] |[[لیوبلیانا]] | |align="right"|[http://www.nuk.uni-lj.si] |- |{{flagicon|Solomon Islands}} |[[سولومن جزیرے]] |[[National Library Service of the Solomon Islands]] |[[ہونیارا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Somalia}} |[[صومالیہ]] |[[National Library of Somalia]] |[[موغادیشو]] | |align="right"|[https://web.archive.org/web/20120630023212/http://www.uneca.org/library/library_associations.htm] |- | |''[[جنوب]]...'' |{{arrow}} see under the second word, with the two exceptions below | | | |- |{{flagicon|South Africa}} |[[جنوبی افریقا]] |[[National Library of South Africa]] = ''Nasionale Biblioteek van Suid Afrika'' |[[پریٹوریا]] and [[کیپ ٹاؤن]] | |align="right"|[http://www.nlsa.ac.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101190133/http://www.nlsa.ac.za/ |date=2006-11-01 }} |- |{{flagicon|South Sudan}} |[[جنوبی سوڈان]] | | | | |- |{{flagicon|Spain}} |[[ہسپانیہ]] |[[Biblioteca Nacional de España]] |[[میدرد]] | |align="right"|[http://www.bne.es/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221011303/http://www.bne.es/ |date=2009-02-21 }} |- |{{flagicon|Catalonia}} |♦ [[کاتالونیا]] |[[National Library of Catalonia]] (''Biblioteca de Catalunya'') |[[برشلونہ]] | |align="right"|[http://www.bnc.cat/] |- |{{flagicon|Sri Lanka}} |[[سری لنکا]] |[[National Library of Sri Lanka]] |[[کولمبو]] | |align="right"|[http://www.natlib.lk/] |- |{{flagicon|Republika Srpska}} |''[[سرپسکیا]]'' |{{arrow}} see under ''[[#B|Bosnia and Herzegovina]]'' | | | |- |{{flagicon|Sudan}} |[[سوڈان]] |[[Sudan Library]] |[[خرطوم]] | |align="right"|[http://www.uofk.edu/index.php?id=37] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406080805/http://www.uofk.edu/index.php?id=37 |date=2010-04-06 }} |- |{{flagicon|Suriname}} |[[سرینام]] |[No national library, but database available] | | |align="right"|[http://www.nationallibrary.sr/website/home.asp?menuid=96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061030135838/http://www.nationallibrary.sr/website/home.asp?menuid=96 |date=2006-10-30 }} |- |{{flagicon|Swaziland}} |[[سوازی لینڈ]] |[[Swaziland National Library Service]] |[[مبابنے]] | |align="right"|[http://www.gov.sz/home.asp?pid=763] |- |{{flagicon|Sweden}} |[[سویڈن]] |[[National Library of Sweden]] (''Kungliga biblioteket'') |[[اسٹاک ہوم]] |Yes |align="right"|[http://www.kb.se/hjalp/english/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518124938/http://www.kb.se/hjalp/english/ |date=2008-05-18 }} |- |{{flagicon|Switzerland}} |[[سویٹزرلینڈ]] |[[Swiss National Library]] (''Schweizerische Nationalbibliothek'' = ''Bibliothèque nationale suisse'' = ''Biblioteca nazionale svizzera'' = ''Biblioteca naziunala svizra'') |[[برن]] | |align="right"|[http://www.nb.admin.ch/index.html?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323132912/http://www.nb.admin.ch/index.html?lang=en |date=2015-03-23 }} |- |{{flagicon|Syria}} |[[شام]] |[[Al-Assad National Library]] (مكتبة الأسد الوطنية) |[[دمشق]] | |align="right"|[http://www.alassad-library.gov.sy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516072038/http://www.alassad-library.gov.sy/ |date=2008-05-16 }} |} === T === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Taiwan}} |''[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]]'' |{{arrow}} see under ''[[#Other States|Other States]]'' | | | |- |{{flagicon|Tajikistan}} |[[تاجکستان]] |[[National Firdoussi Library]] (Национальная Библиотека Республики Таджикистан имени Абулькасыма Фирдавси) |[[دوشنبہ]] | |align="right"|[http://www.nlrt.tj/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710011715/http://www.nlrt.tj/ |date=2009-07-10 }} |- |{{flagicon|Tanzania}} |[[تنزانیہ]] |[[National Central Library (Dar es Salaam)|National Central Library]] / [[Tanzania Library Services Board]] = ''Bodi Ya Huduma Za Maktaba Tanzania'' |[[دارالسلام]] | |align="right"|[http://www.tlsb.or.tz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124163659/http://www.tlsb.or.tz/ |date=2021-01-24 }} |- |{{flagicon|Tatarstan}} |''[[تاتارستان]]'' |{{arrow}} see under ''[[#R|Russia]]'' | | | |- |{{flagicon|Thailand}} |[[تھائی لینڈ]] |[[National Library of Thailand]] (หอสมุดแห่งชาติ) |[[بینکاک]] | |align="right"|[http://www.nlt.go.th/] |- |{{flagicon|Togo}} |[[ٹوگو]] |[[National Library of Togo]] (''Bibliothèque nationale du Togo'') |[[لومے]] | |align="right"|[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018535~menuPK:50015209~nHighlightIndex:2~pagePK:64032996~piPK:64027952~theSitePK:285317,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416162338/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DEPOLIB/0,,contentMDK:64018535~menuPK:50015209~nHighlightIndex:2~pagePK:64032996~piPK:64027952~theSitePK:285317,00.html |date=2009-04-16 }} |- |{{flagicon|Tonga}} |[[ٹونگا]] | | | | |- |{{flagicon|Trinidad and Tobago}} |[[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] |[[National Library and Information System]] |[[پورٹ آف اسپین]] | |align="right"|[http://www.nalis.gov.tt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906131804/http://www.nalis.gov.tt/ |date=2008-09-06 }} |- |{{flagicon|Tunisia}} |[[تونس]] |[[National Library of Tunisia]] (''Bibliothèque nationale de Tunisie'' = المكتبة الوطنية التونسية) |[[تونس شہر]] | |align="right"|[http://www.bibliotheque.nat.tn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024023417/http://www.bibliotheque.nat.tn/ |date=2005-10-24 }} |- |rowspan="2"|{{flagicon|Turkey}} |rowspan="2"|[[ترکی]] |[[National Library of Turkey]] (''Milli Kütüphane'') |[[انقرہ]] | |align="right"|[http://www.mkutup.gov.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103193035/http://www.mkutup.gov.tr/ |date=2007-01-03 }} |- |[[National Library of İzmir]] (''İzmir Milli Kütüphanesi'') |[[ازمیر]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Turkmenistan}} |[[ترکمانستان]] |[[National Library of Turkmenistan]] |[[اشک آباد]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Tuvalu}} |[[تووالو]] |[[National Library and Archives of Tuvalu]] |[[فونافوندی]] | |align="right"| |} === U === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Uganda}} | [[یوگنڈا]] |[[National Library of Uganda]] |[[کمپالیا]] | |align="right"|[http://www.nlu.go.ug/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201161123/http://www.nlu.go.ug/ |date=2009-12-01 }} |- |{{flagicon|Ukraine}} | [[یوکرین]] |[[Vernadsky National Library of Ukraine]] (Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського) |[[کیف]] | |align="right"|[http://www.nbuv.gov.ua/] |- |{{flagicon|United Arab Emirates}} | [[متحدہ عرب امارات]] |[[Cultural Foundation National Library]] |[[ابوظہبی (شہر)]] | |align="right"|[http://www.adach.ae/en/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310082313/http://www.adach.ae/en/default.aspx |date=2011-03-10 }} |- | rowspan=7|{{flagicon|United Kingdom}} |[[برطانیہ]] |[[British Library]] |[[لندن]] and [[Boston Spa]] ([[Wetherby]]) |Yes |align="right"|[http://www.bl.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326213518/http://www.bl.uk/ |date=2012-03-26 }} |- ||{{flagicon|Scotland}}[[اسکاٹ لینڈ]] |[[National Library of Scotland]] |[[ایڈنبرا]] |Yes |align="right"|[http://www.nls.uk/] |- ||{{flagicon|Wales}}[[ویلز]] |[[National Library of Wales]] (''Llyfrgell Genedlaethol Cymru'') |[[ایبرسٹویتھ]] |Yes |align="right"|[http://www.llgc.org.uk/] |- ||{{flagicon|Bermuda}}[[برمودا]] |[[Bermuda National Library]] |[[ہیملٹن (برمودا)|Hamilton]] | |align="right"|[http://www.bermudanationallibrary.bm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215204632/http://www.bermudanationallibrary.bm/ |date=2008-02-15 }} |- ||{{flagicon|British Virgin Islands}}|[[برطانوی ورجن جزیرے|Virgin Islands, British]] ||[[Library Services Department]] |[[روڈ ٹاون]] | |align="right"|[http://www.bvi.gov.vg/products.asp?iProd=31&iCat=12&hierarchy=0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070507200947/http://www.bvi.gov.vg/products.asp?iProd=31&iCat=12&hierarchy=0 |date=2007-05-07 }} |- ||{{flagicon|Isle of Man}}[[آئل آف مین]] |[[National Library and Archives]] ([[Manx National Heritage]]) |[[ڈگلس، آئل آف مین|ڈگلس]] | |align="right"|[http://www.gov.im/mnh/heritage/library/nationalLibrary.xml] |- ||{{flagicon|Jersey}}[[جرزی]] |[[Jersey Library]] |[[سینٹ ہیلیر]] | |align="right"|[http://www.gov.je/ESC/Lifelong+Learning/Libraries/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516202108/http://www.gov.je/ESC/Lifelong+Learning/Libraries/ |date=2008-05-16 }} |- |rowspan=5|{{flagicon|United States}} |rowspan=5|[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] |[[ک‏‏تب خانہ کانگریس]] (''[[درحقیقت]]'') |[[واشنگٹن ڈی سی]] |Yes |align="right"|[http://www.loc.gov/] |- ||[[National Library of Medicine]] |[[بیتھسڈا، میری لینڈ|Bethesda]] | |align="right"|[http://www.nlm.nih.gov/] |- ||[[National Agricultural Library]] |[[Beltsville, Maryland|Beltsville]] | |align="right"|[http://www.nal.usda.gov/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612005150/http://www.nal.usda.gov/ |date=2010-06-12 }} |- ||[[National Library of Education (United States)|National Library of Education]] |[[واشنگٹن ڈی سی]] | |align="right"|[http://ies.ed.gov/ncee/projects/nat_ed_library.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915124642/http://ies.ed.gov/ncee/projects/nat_ed_library.asp |date=2008-09-15 }} |- ||[[National Transportation Library]] |[[واشنگٹن ڈی سی]] | |align="right"|[http://ntl.bts.gov/] |- |{{flagicon|Uruguay}} |[[یوراگوئے]] |[[National Library of Uruguay]] (''Biblioteca Nacional del Uruguay'') |[[مونٹیویڈیو]] | |align="right"|[http://www.bibna.gub.uy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707160758/http://www.bibna.gub.uy/ |date=2007-07-07 }} |- |{{flagicon|Uzbekistan}} |[[ازبکستان]] |[[National Library of Uzbekistan]] |[[تاشقند]] | |align="right"|[http://www.natlib.uz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116193809/http://www.natlib.uz/ |date=2007-11-16 }} |} === V === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Vanuatu}} |[[وانواتو]] |[[National Library of Vanuatu]] |[[پورٹ ولا]] | |align="right"|[http://www.vanuatuculture.org/site-bm2/library/index.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091123201942/http://www.vanuatuculture.org/site-bm2/library/index.shtml |date=2009-11-23 }} |- |{{flagicon|Vatican City}} |[[ویٹیکن سٹی]] |[[Vatican Library]] (''Biblioteca Apostolica Vaticana'') |[[ویٹیکن سٹی]] | |align="right"|[http://www.vaticanlibrary.va/home.php?ling=eng] |- |{{flagicon|Venezuela}} |[[وینیزویلا]] |[[National Library of Venezuela]] (''Biblioteca Nacional de Venezuela'') |[[کراکس]] | |align="right"|[http://www.bnv.gob.ve/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090118083824/http://www.bnv.gob.ve/ |date=2009-01-18 }} |- |{{flagicon|Vietnam}} |[[ویتنام]] |[[National Library of Vietnam]] (Thư Viện Quốc Gia Việt Nam) |[[ہنوئی]] | |align="right"|[http://www.nlv.gov.vn/] |} === W === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Wales}} |''[[ویلز]]'' |{{arrow}} see under ''[[#U|United Kingdom]]'' | | | |} === Y === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Yemen}} |[[یمن]] |[[National Library of Yemen]] |[[عدن]] | | |} === Z === {| class="wikitable" style="width:98%" |- ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | [[تحویلی ک‏‏تب خانہ]] ! style="width:12%" | ماخذ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Zambia}} |[[زیمبیا]] |[[Zambia Library Service]] |[[لوساکا]] | |align="right"| |- |{{flagicon|Zimbabwe}} |[[زمبابوے]] |[[National Archives of Zimbabwe Library]] |[[ہرارے]]? | |align="right"|[http://www.moha.gov.zw/index.php?link=naz_library] |} === ہور حیثیت === {| class="wikitable" style="width:98%" |- bgcolor=87ceeb ! colspan=2 style="width:25%" | ملک ! style="width:45%" | ک‏‏تب خانہ ! style="width:18%" | شہر ! style="width:12%" | ویب سائٹ |- |style="width:5%"|{{flagicon|Abkhazia}} |[[ابخازيا]] |[[I.G. Papaskir National Library of Abkhazia]] |[[سخومی]] | |- |{{flagicon|Kosovo}} |[[کوسووہ]] |[[National and University Library of Kosovo]] (''Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës'') |[[پریسٹینا]] |align="right"|[http://www.biblioteka-ks.org/index.php] |- |{{flagicon|Northern_Cyprus}} |[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]] |[[National Library of Northern Cyprus]] (''Milli Kütüphane'') |[[نیکوسیا]] |align="right"|[http://mkutup.mebnet.net/] |- |{{flagicon|Republic of China}} |[[جمہوریۂ چین|Republic of China (Taiwan)]] |Bureau of International Exchange of Publications (also known as the [[National Central Library]], 國家圖書館) |[[تائپے]] |align="right"|[http://www.ncl.edu.tw/mp.asp?mp=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513163836/http://www.ncl.edu.tw/mp.asp?mp=5 |date=2013-05-13 }} |} == ریاستی کت‏ب خانے == A state library is established by a [[وفاقی ریاست|state]] to serve as the preeminent repository of information for that region. === [[آسٹریلیا]] === * ''[[ACT Heritage Library]]'' * ''[[Northern Territory Library]]'' * [[State Library of New South Wales]] * [[State Library of Queensland]] * [[State Library of South Australia]] * [[State Library of Tasmania]] * [[State Library of Victoria]] * [[State Library of Western Australia]] === [[جرمنی]] === {{Main|State libraries of Germany}} * [[Bavarian State Library]], [[میونخ]] * [[Central and Regional Library of Berlin]], [[برلن]] * [[Göttingen State and University Library]], [[Göttingen]] * [[Hessian State Library]], [[Wiesbaden]] * [[Saxon State Library]], [[ڈریسڈن]] * [[Württemberg State Library]], [[شٹوٹگارٹ]] === [[بھارت]] === * [[Asafia State Library]] * [[North Bengal State Library]] * [[State Central Library, Kerala]] === [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] === {{Main|List of U.S. state libraries and archives}} == ہور ویکھو == * [[کتب خانےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[List of libraries by country]] * [[قومی دستاویزات مراکز د‏‏ی لسٹ]] * [[Staatsbibliothek]] * [[The European Library]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{cite web| url=http://www.ifla.org/national-libraries| title=National Libraries Section| publisher=International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA)| accessdate=2014-04-01| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023011/https://www.ifla.org/national-libraries%20| archivedate=2018-12-26| url-status=live}} * {{cite web | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218060204/http://www.ifla.org/VI/2/p2/national-libraries.htm | title=National Libraries of the World: Address List| publisher= International Federation of Library Associations and Institutions| url=http://www.ifla.org/VI/2/p2/national-libraries.htm |archivedate=2008-12-18}} Note: the IFLA now links to the Wikipedia list above (partly edited by IFLA members) instead of maintaining its own list, see also the [http://www.ifla.org/files/assets/national-libraries/annual-report/2009.pdf Annual Report 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034655/http://www.ifla.org/files/assets/national-libraries/annual-report/2009.pdf |date=2015-09-24 }} of the National Libraries Section. * {{cite web | url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/access-to-knowledge/libraries/ | title=UNESCO Libraries portal | publisher=[[یونیسکو]] | accessdate=2014-02-01}} [[گٹھ:تنظیماں د‏‏ی فہارست]] [[گٹھ:قومی کت‏ب خانے]] [[گٹھ:کتب خانےآں د‏‏ی فہارست]] gid779klkb8qcx19ayrdspnwrousp0t 0 90927 711943 676476 2026-09-26T03:06:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711943 wikitext text/x-wiki {{Olympic Games infobox}} == گرمائی اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable" |- !rowspan=2| کھیل !rowspan=2| سال !colspan=2| امیدوار شہر !rowspan=2| غیر امیدوار<br />درخواست گزار دے شہر<ref name="shortlist" group="note">Those bids which were not shortlisted for the second and final bidding phase.</ref> !rowspan=2| آئی او سی دے سیشن |- ! میزبان شہر!! ہور |- |align=center| '''I''' |[[1896ء گرمائی اولمپکس|1896ء]] |{{flagicon|Greece|old}}{{Flagicon|Greece}} '''[[ایتھنز]]'''<ref name="IOC Session I" group="note">At the first Session of the International Olympic Committee, in 1894, Athens was chosen to stage the first Olympic Games of the Modern Era, in 1896, as an honour to the birthplace of the [[Ancient Olympics]]۔ Paris was chosen as the site for the II Olympiad, in 1900, despite [[Pierre de Coubertin]]'s wish that Paris would celebrate the first Games. {{cite book |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1896 |title=Athens 1896 |work=Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2007-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070406062852/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1896 |archivedate=2007-04-06 |deadurl=no |url-status=live}}[ {{cite book |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_1029.pdf |title=Factsheet – The Olympic Movement |publisher=International Olympic Committee |date=2007-02-07 |accessdate=2007-04-09 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070418123005/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_1029.pdf |archivedate=2007-04-18 |deadurl=no |url-status=dead}}]</ref> |صرف بولی دی | |rowspan=2 align=center| 1st<br />{{flagicon|FRA}} [[پیرس]]<br />(1894-06-23) |- |align=center| '''II''' |[[1900ء گرمائی اولمپکس]] |{{flagicon|France}} '''[[پیرس]]'''<ref name="IOC Session I" group="note" /> |صرف بولی دی | |- |align=center| '''III''' |[[1904ء گرمائی اولمپکس]] |{{flagicon|USA|1896}} '''[[شکاگو، الینوائے]]'''<br /> ({{flagicon|USA|1896}} '''''[[سینٹ لوئس]]''''')<ref group="note">Chicago was voted the host city of the III Olympiad, but due to pressure from the city of St. Louis, which was staging the [[World's Fair]] on the same year, the Games were transferred to this city. {{cite web |url=http://www.hickoksports.com/history/ol1904.shtml |title=1904 Summer Olympics: St. Louis, Missouri |publisher=Hickok Sports |accessdate=2007-04-09 |archive-date=2016-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619092018/http://www.hickoksports.com/history/ol1904.shtml |dead-url=yes }}</ref> |صرف بولی دی | |align=center| 4th<br />{{flagicon|France}} [[پیرس]]<br /> (22-05-1901) |- |align=center| '''IV''' |[[1908ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1908ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|Italy|1861}} '''[[روم]]'''<br />({{flagicon|GBR}} '''''[[لندن]]''''')<ref group="note">Rome was the choice of the IOC, but the 1906 eruption of [[کوہ ویسوویوس]] forced the Italians to return the Games to the IOC, which reattributed them to London. {{cite web |url=http://www.hickoksports.com/history/ol1908.shtml |title=1908 Olympics: London, England |publisher=Hickok Sports |accessdate=2007-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070413120613/http://www.hickoksports.com/history/ol1908.shtml |archivedate=2007-04-13 |deadurl=no |url-status=dead}}</ref> |{{flagicon|Germany|empire}} [[برلن]]<br />{{flagicon|ITA|1861}} [[میلان]] | |align=center| 6th<br />{{flagicon|GBR}} [[لندن]]<br />(جون، 1904) |- |align=center| '''V''' |[[1912ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1912ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|Sweden}} '''[[اسٹاک ہوم]]''' |صرف بولی دی | |align=center| 10th<br />{{flagicon|GER|empire}} [[برلن]]<br />(1909-05-27) |- |align=center| '''VI''' |''[[1916 Summer Olympics|1916]]<br /><small>''[[Bids for the 1916 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|Germany|empire}} '''''[[برلن]]'''<ref group="note">The Games were cancelled due to the ongoing [[پہلی جنگ عظیم]]۔</ref>'' |{{flagicon|Egypt|1882}} [[اسکندریہ]]<br />{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />{{flagicon|BEL}} [[برسلز]]<br />{{flagicon|HUN|1867}} [[بوداپست]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[کلیولینڈ، اوہائیو]] | |align=center| 14th<br />{{flagicon|SWE}} [[اسٹاک ہوم]]<br />(1912-05-27) |- |align=center| '''VII''' |[[1920ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1920ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|BEL}} '''[[انتورب]]'''<ref group="note">Antwerp was awarded with the Olympic Games as a compensation and to honour the Belgians who fought, suffered and died during the war. {{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1920 |title=Antwerp 1920 |work=Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2007-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070417182109/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1920 |archivedate=2007-04-17 |deadurl=no |url-status=live}}</ref> |{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[اٹلانٹا، جارجیا]]<br />{{flagicon|HUN|1920}} [[بوداپست]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[کلیولینڈ، اوہائیو]]<br />{{flagicon|CUB}} [[ہوانا]]<br />{{flagicon|FRA}} [[لیون]]<ref group="note">Lyon withdrew before the final vote.</ref><br />{{flagicon|USA|1912}} [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا]] | |align=center| 17th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1919-04-05) |- |align=center| '''VIII''' |[[1924ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1924ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|FRA}} '''[[پیرس]]'''<ref group="note">Paris got the Games for the second time to fulfill [[Pierre de Coubertin]]'s wish to see a successful Olympics in his country, erasing the flaws of the 1900 Olympics, before he retired from the IOC. {{cite web |url=http://www.hickoksports.com/history/ol1924.shtml |title=1924 Olympics: Paris, France |publisher=Hickok Sports |accessdate=2007-04-09 |archive-date=2002-02-22 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20020222233153/http%3A//www.hickoksports.com/history/ol1924.shtml |dead-url=yes }}</ref> |{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />{{flagicon|ESP|1785}} [[برشلونہ]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[لاس اینجلس]]<br />{{flagicon|Czechoslovakia}} [[پراگ]]<br />{{flagicon|ITA|1861}} [[روم]] | |rowspan=2 align=center| 19th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1921-06-02) |- |align=center| '''IX''' |[[1928ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1928ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|NED}} '''[[ایمسٹرڈیم]]''' |{{flagicon|USA|1912}} [[لاس اینجلس]] | |- |align=center| '''X''' |[[1932ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1932ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|USA|1912}} '''[[لاس اینجلس]]''' |صرف بولی دی | |align=center| 21st<br />{{flagicon|ITA|1861}} [[روم]]<br />(اپریل، 1923) |- |align=center| '''XI''' |[[1936ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1936ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|GER|Nazi}} '''[[برلن]]''' |{{flagicon|EGY|1922}} [[اسکندریہ]]<br />{{flagicon|ESP|1931}} [[برشلونہ]]<br />{{flagicon|HUN|1920}} [[بوداپست]]<br />{{flagicon|ARG}} [[بیونس آئرس]]<br />{{flagicon|GER|Nazi}} [[کولون (علاقہ)]]<br />{{flagicon|IRL}} [[ڈبلن]]<br />{{flagicon|GER|Nazi}} [[فرینکفرٹ]]<br />{{flagicon|FIN}} [[ہلسنکی]]<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />{{flagicon|GER|Nazi}} [[نورنبرگ]]<br />{{flagicon|BRA|1889}} [[ریو دے جینیرو]]<br />{{flagicon|ITA|1861}} [[روم]]<br /> | |align=center| 30th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1931-05-13) |- |align=center| '''XII''' |''[[1940 Summer Olympics|1940]]'' |{{flagicon|JPN}} '''''[[توکیو]]'''<br />{{flagicon|FIN}} '''[[ہلسنکی]]'''<ref name="TokyoGames" group="note">Due to the outbreak of the [[دوسری چین-جاپانی جنگ]]، Japan relinquished its hosting rights to both the Summer and Winter Games. On 1938-07-15, the IOC relocated the Summer Games to Helsinki and the Winter Games to St. Moritz. Finland's invasion by the [[سوویت اتحاد]]، in 1939, and the ensuing [[دوسری جنگ عظیم]] forced the IOC to cancel the 1940 Summer Games. {{cite web |url=http://www.hickoksports.com/history/ol1948.shtml |title=1948 Olympics: London, England |publisher=Hickok Sports |accessdate=2007-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070414140631/http://www.hickoksports.com/history/ol1948.shtml |archivedate=2007-04-14 |deadurl=no |url-status=dead}} Disagreements with the Swiss officials, concerning the entry of professional skiers in the Games, prompted the IOC to reattribute them for the second consecutive time to Garmisch-Partenkirchen, on 1939-06-09. They were cancelled as well because of the war. {{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1948 |title=St. Moritz 1948 |work=Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2007-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070313063233/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1948 |archivedate=2007-03-13 |deadurl=no |url-status=live}}</ref>'' |صرف بولی دی | |align=center| 35th<br />{{flagicon|Germany|Nazi}} [[برلن]]<br />(1936-07-31) |- |align=center| '''XIII''' |''[[1944 Summer Olympics|1944]]'' |{{flagicon|GBR}} '''''[[لندن]]'''<ref name="WW2" group="note">The Games were cancelled because of the ongoing World War II.</ref>'' |{{flagicon|GRE|old}} [[ایتھنز]]<br />{{flagicon|HUN|1940}} [[بوداپست]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[ڈیٹرائٹ]]<br />{{flagicon|FIN}} [[ہلسنکی]]<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />{{flagicon|CAN|1921}} [[مانٹریال]]<br />{{flagicon|ITA|1861}} [[روم]] | |align=center| 38th<br />{{flagicon|GBR}} [[لندن]]<br />(1939-06-09) |- |align=center| '''XIV''' |[[1948ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1948ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|GBR}} '''[[لندن]]'''<ref name="1948 hosts" group="note">Selected without election, after the end of the World War II.</ref> |{{flagicon|USA|1912}} [[بالٹیمور، میری لینڈ]]<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[لاس اینجلس]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[منیاپولس]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا]] | |align=center| 39th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(September, 1946) |- |align=center| '''XV''' |[[1952ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1952ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|FIN}} '''[[ہلسنکی]]''' |{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[شکاگو، الینوائے]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[ڈیٹرائٹ]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[لاس اینجلس]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[منیاپولس]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا]] | |align=center| 40th<br />{{flagicon|SWE}} [[اسٹاک ہوم]]<br />(1947-06-21) |- |align=center| '''XVI''' |[[1956ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1956ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|AUS}} '''[[ملبورن]]'''<br />{{flagicon|SWE}} [[اسٹاک ہوم]]<ref group="note">Australian's strict quarantine laws concerning the entry of foreign horses made it impossible for the equestrian events to be held within the Games period. In May, 1954, during the 49th IOC Session in Athens, Stockholm was chosen to stage what would be known as "Equestrian Games of the XVIth Olympiad"۔ {{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1956 |title=Melbourne 1956 |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2007-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070519110710/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1956 |archivedate=2007-05-19 |deadurl=no |url-status=live }}{{cite book |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1956/or1956eq.pdf |title=The Official Report of the Organizing Committee for the Equestrian Games of the XVIth Olympiad |publisher=Organizing Committee for the Equestrian Games of the XVIth Olympiad |accessdate=2007-04-10 |format=PDF |language=Swedish, English |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001225/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll8/id/19194/rec/24 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225001225/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll8/id/19194/rec/24 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225001225/https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll8/id/19194/rec/24 |date=2018-12-25 }}</ref> |{{flagicon|ARG}} [[بیونس آئرس]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[شکاگو، الینوائے]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[ڈیٹرائٹ]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[لاس اینجلس]]<br />{{flagicon|MEX|1934}} [[میکسیکو شہر]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[منیاپولس]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[سان فرانسسکو]] | |align=center| 43rd<br />{{flagicon|ITA}} [[روم]]<br />(1949-04-28) |- |align=center| '''XVII''' |[[1960ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1960ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|ITA}} '''[[روم]]''' |{{flagicon|BEL}} [[برسلز]]<br />{{flagicon|HUN}} [[بوداپست]]<br />{{flagicon|USA}} [[ڈیٹرائٹ]]<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />{{flagicon|MEX|1934}} [[میکسیکو شہر]]<br />{{flagicon|JPN}} [[توکیو]] | |align=center| 50th<br />{{flagicon|FRA}} [[پیرس]]<br />(1955-06-15) |- |align=center| '''XVIII''' |[[1964ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1964ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|JPN}} '''[[توکیو]]''' |{{flagicon|BEL}} [[برسلز]]<br />{{flagicon|USA}} [[ڈیٹرائٹ]] {{flagicon|AUT}} [[ویانا]] | |align=center| 55th<br />{{flagicon|GER}} [[میونخ]]<br />(1959-05-26) |- |align=center| '''XIX''' |[[1968ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1968ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|MEX}} '''[[میکسیکو شہر]]''' |{{flagicon|ARG}} [[بیونس آئرس]]<br />{{flagicon|USA}} [[ڈیٹرائٹ]]<br />{{flagicon|FRA}} [[لیون]] | |align=center| 60th<br />{{flagicon|GER}} [[Baden-Baden]]<br />(1963-10-18) |- |align=center| '''XX''' |[[1972ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1972ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|GER}} '''[[میونخ]]''' |{{flagicon|USA}} [[ڈیٹرائٹ]]<br />{{flagicon|ESP|1945}} [[میدرد]]<br />{{flagicon|CAN}} [[مانٹریال]] | |align=center| 64th<br />{{flagicon|ITA}} [[روم]]<br />(1966-04-26) |- |align=center| '''XXI''' |[[1976ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1976ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|CAN}} '''[[مانٹریال]]''' |{{flagicon|USA}} [[لاس اینجلس]]<br />{{flagicon|USSR}} [[ماسنو‏ں]] | |align=center| 69th<br />{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />(1970-05-12) |- |align=center| '''XXII''' |[[1980ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1980ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|USSR}} '''[[ماسنو‏ں]]''' |{{flagicon|USA}} [[لاس اینجلس]] | |align=center| 75th<br />{{flagicon|AUT}} [[ویانا]]<br />(1974-10-23) |- |align=center| '''XXIII''' |[[1984ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1984ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|USA}} '''[[لاس اینجلس]]''' |صرف بولی دی | |align=center| 80th<br />{{flagicon|GRE}} [[ایتھنز]]<br />(1978-05-18) |- |align=center| '''XXIV''' |[[1988ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1988ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|KOR}} '''[[سؤل]]''' |{{flagicon|JPN}} [[ناگویا]] | |align=center| 84th<br />{{flagicon|GER}} [[Baden-Baden]]<br />(1981-09-30) |- |align=center| '''XXV''' |[[1992ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[1992ء گرمائی اولمپکس]]''</small> |{{flagicon|ESP}} '''[[برشلونہ]]''' |{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />{{flagicon|YUG}} [[بلغراد]]<br />{{flagicon|GBR}} [[برمنگہم]]<br />{{flagicon|AUS}} [[برسبین]]<br />{{flagicon|FRA}} [[پیرس]] | |align=center| 91st<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1986-10-17) |- |align=center| '''XXVI''' |[[1996ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 1996 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|USA}} '''[[اٹلانٹا، جارجیا]]''' |{{flagicon|GRE}} [[ایتھنز]]<br />{{flagicon|YUG}} [[بلغراد]]<br />{{flagicon|GBR}} [[مانچسٹر]]<br />{{flagicon|AUS}} [[ملبورن]]<br />{{flagicon|CAN}} [[ٹورانٹو]] | |align=center| 96th<br />{{flagicon|JPN}} [[توکیو]]<br />(1990-09-18) |- |align=center| '''XXVII''' |[[2000ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 2000 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|AUS}} '''[[سڈنی]]''' |{{flagicon|CHN}} [[بیجنگ]]<br />{{flagicon|GER}} [[برلن]]<br />{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]<br />{{flagicon|GBR}} [[مانچسٹر]] |{{flagicon|ITA}} [[میلان]]<ref group="note">bid cancelled</ref><br />{{flagicon|BRA}} [[براسیلیا]]<ref group="note">bid cancelled following IOC inspection</ref><br />{{flagicon|Uzbekistan}} [[تاشقند]]<ref group="note">bid cancelled</ref> |align=center| 101st<br />{{flagicon|MON}} [[مونٹی کارلو]]<br />(1993-09-23) |- |align=center| '''XXVIII''' |[[2004ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 2004 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|GRE}} '''[[ایتھنز]]''' |{{flagicon|ARG}} [[بیونس آئرس]]<br />{{flagicon|RSA}} [[کیپ ٹاؤن]]<br />{{flagicon|ITA}} [[روم]]<br />{{flagicon|SWE}} [[اسٹاک ہوم]] |{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]<br />{{flagicon|FRA}} [[لیل]]<br />{{flagicon|BRA}} [[ریو دے جینیرو]]<br />{{flagicon|RUS}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]<br />{{flagicon|PUR}} [[سان خوآن]]<br />{{flagicon|ESP}} [[اشبیلیہ]] |align=center| 106th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1997-09-05) |- |align=center| '''XXIX''' |[[2008ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 2008 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|CHN}} '''[[بیجنگ]]''' |{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]<br />{{flagicon|JPN}} [[اوساکا]]<br />{{flagicon|FRA}} [[پیرس]]<br />{{flagicon|CAN}} [[ٹورانٹو]] |{{flagicon|THA}} [[بینکاک]]<br />{{flagicon|EGY}} [[قاہرہ]]<br />{{flagicon|CUB}} [[ہوانا]]<br />{{flagicon|MYS}} [[کوالالمپور]]<br />{{flagicon|ESP}} [[اشبیلیہ]] |align=center| 112th<br />{{flagicon|RUS}} [[ماسنو‏ں]]<br />(2001-07-13) |- |align=center| '''XXX''' |[[2012ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 2012 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|GBR}} '''[[لندن]]''' |{{flagicon|ESP}} [[میدرد]]<br />{{flagicon|RUS}} [[ماسنو‏ں]]<br />{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]<br />{{flagicon|FRA}} [[پیرس]] |{{flagicon|CUB}} [[ہوانا]]<br />{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]<br />{{flagicon|GER}} [[لائپزش]]<br />{{flagicon|BRA}} [[ریو دے جینیرو]] |align=center| [[117th IOC Session|117th]]<br />{{flagicon|SIN}} [[سنگاپور]]<br />(2005-07-06) |- |align=center| '''XXXI''' |[[2016ء گرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 2016 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|BRA}} '''[[ریو دے جینیرو]]''' |{{flagicon|USA}} [[شکاگو، الینوائے]]<br />{{flagicon|ESP}} [[میدرد]]<br />{{flagicon|JPN}} [[توکیو]] |{{flagicon|AZE}} [[باکو]]<br />{{flagicon|QAT}} [[دوحہ]]<br />{{flagicon|CZE}} [[پراگ]]<br /> |align=center| [[121st IOC Session|121st]]<br />{{flagicon|DEN}} [[کوپن ہیگن]]<br />(2009-10-02) |- |align=center| '''XXXII''' |[[2020 Summer Olympics|2020]]<br /><small>''[[Bids for the 2020 Summer Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|JPN}} '''[[توکیو]]''' |{{flagicon|TUR}} [[استنبول]]<br />{{flagicon|ESP}} [[میدرد]] |{{flagicon|Italy}} [[روم]]<ref group="note">bid cancelled due to lack of Support from Italian Government</ref><br />{{flagicon|Azerbaijan}} [[باکو]]<br />{{flagicon|Qatar}} [[دوحہ]]<br /> |align=center| [[125th IOC Session|125th]]<br />{{flagicon|ARG}} [[بیونس آئرس]]<br />(2013-09-07) |- |align center| '''XXXIII''' |[[2024 Summer Olympics|2024]] | |{{flagicon|Hungary}} [[بوداپست]]<br />{{flagicon|United States}} [[لاس اینجلس]]<br />{{flagicon|France}} [[پیرس]]<br />{{flagicon|Italy}} [[روم]]<br /> |{{flagicon|United States}} [[بوسٹن، میساچوسٹس]]<ref group="note">bid cancelled</ref><br />{{flagicon|Germany}} [[ہامبرگ]]<ref group="note">bid cancelled</ref> |align=center| [[130th IOC Session|130th]]<br />{{flagicon|PER}} [[لیما]]<br /> (2017-09-13) |- |} == سرمائی اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable" |- !rowspan=2| کھیل !rowspan=2| سال !colspan=2| امیدوار شہر !rowspan=2| غیر امیدوار<br />درخواست گزارشہر<ref name="shortlist" group="note" /> !rowspan=2| آئی او سی سیشن |- ! میزبان شہر!! ہور |- |align=center| '''I''' |[[1924 Winter Olympics|1924]] |{{flagicon|FRA}} '''[[شامونی]]'''<ref group="note">Chamonix was chosen by the [[بین الاقوامی اولمپک کمیٹی|IOC]] to stage the "International Sports Week 1924"، which would later be considered the First Olympic Winter Games. {{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1924 |title=Chamonix 1924 |work=Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2007-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070305140217/http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1924 |archivedate=2007-03-05 |deadurl=no |url-status=live}}</ref> |Only Bid | |align=center| 19th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1921-06-02) |- |align=center| '''II''' |[[1928 Winter Olympics|1928]]<br /><small>''[[Bids for the 1928 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|SUI}} '''[[سینٹ موریتز]]''' |{{flagicon|SUI}} [[Davos]]<br />{{flagicon|SUI}} [[Engelberg]] | |align=center| 24th<br />{{flagicon|POR}} [[لزبن]]<br />(1926-05-06) |- |align=center| '''III''' |[[1932 Winter Olympics|1932]]<br /><small>''[[Bids for the 1932 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|USA|1912}} '''[[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]]'''<ref name="WinterPriority" group="note">Until the 1938 revision of the [[Olympic Charter]]، the IOC rules stated that the host country of the Summer Olympics took priority if it wished to host the Winter Olympics.</ref> |{{flagicon|USA|1912}} [[بئیر ماؤنٹین (ہڈسن ہائلینڈز)|Bear Mountain]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[ڈینور، کولوراڈو]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[ڈولوتھ، مینیسوٹا]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[منیاپولس]]<br />{{flagicon|CAN|1921}} [[مانٹریال]]<br />{{flagicon|NOR}} [[اوسلو]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[یوسمتھے ویلی، کیلی فورنیا]] | |align=center| 27th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1929-04-10) |- |align=center| '''IV''' |[[1936 Winter Olympics|1936]]<br /><small>''[[Bids for the 1936 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|GER|Nazi}} '''[[گارمیش-پارتنکیرشن]]'''<ref name="WinterPriority" group="note" /> |{{flagicon|CAN|1921}} [[مانٹریال]]<br />{{flagicon|SUI}} [[سینٹ موریتز]] | |align=center| 31st<br />{{flagicon|AUT}} [[ویانا]]<br />(1933-06-07) |- | |''[[1940 Winter Olympics|1940]]'' |''{{flagicon|JPN}} '''[[ساپورو]]'''<ref name="WinterPriority" group="note" /><br />{{flagicon|SUI}} '''[[سینٹ موریتز]]'''<ref name="TokyoGames" group="note" /><br />{{flagicon|GER|Nazi}} '''[[گارمیش-پارتنکیرشن]]'''<ref name="TokyoGames" group="note" />'' |Only Bid | |align=center| 36th<br />{{flagicon|POL}} [[وارسا]]<br />(1937-06-09) |- | |''[[1944 Winter Olympics|1944]]'' |''{{flagicon|ITA|1861}} '''[[کورتینا دامپتزو]]'''<ref name="WW2" group="note" />'' |{{flagicon|CAN|1921}} [[مانٹریال]]<br />{{flagicon|NOR}} [[اوسلو]] | |align=center| 38th<br />{{flagicon|GBR}} [[لندن]]<br />(1939-06-09) |- |align=center| '''V''' |[[1948 Winter Olympics|1948]]<br /><small>''[[Bids for the 1948 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|SUI}} '''[[سینٹ موریتز]]'''<ref name="1948 hosts" group="note" /> |{{flagicon|USA|1912}} [[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]] | |align=center| 39th<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(September, 1946) |- |align=center| '''VI''' |[[1952 Winter Olympics|1952]]<br /><small>''[[Bids for the 1952 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|NOR}} '''[[اوسلو]]''' |{{flagicon|ITA}} [[کورتینا دامپتزو]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]] | |align=center| 40th<br />{{flagicon|SWE}} [[اسٹاک ہوم]]<br />(1947-06-21) |- |align=center| '''VII''' |[[1956 Winter Olympics|1956]]<br /><small>''[[Bids for the 1956 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|ITA}} '''[[کورتینا دامپتزو]]''' |{{flagicon|USA|1912}} [[کولاریڈو سپرنگس، کولاریڈو]]<br />{{flagicon|USA|1912}} [[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]]<br />{{flagicon|CAN|1921}} [[مانٹریال]] | |align=center| 43rd<br />{{flagicon|ITA}} [[روم]]<br />(1949-04-28) |- |align=center| '''VIII''' |[[1960 Winter Olympics|1960]]<br /><small>''[[Bids for the 1960 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|USA}} '''[[Squaw Valley, Placer County, California|Squaw Valley]]''' |{{flagicon|GER}} [[گارمیش-پارتنکیرشن]]<br />{{flagicon|AUT}} [[انسبروک]]<br />{{flagicon|SUI}} [[سینٹ موریتز]] | |align=center| 50th<br />{{flagicon|FRA}} [[پیرس]]<br />(1955-06-16) |- |align=center| '''IX''' |[[1964 Winter Olympics|1964]]<br /><small>''[[Bids for the 1964 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|AUT}} '''[[انسبروک]]''' |{{flagicon|CAN|1921}} [[کیلگری]]<br />{{flagicon|FIN}} [[لاہندی]] | |align=center| 55th<br />{{flagicon|GER}} [[میونخ]]<br />(1959-05-26) |- |align=center| '''X''' |[[1968 Winter Olympics|1968]]<br /><small>''[[Bids for the 1968 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|FRA}} '''[[گرونوبل]]''' |{{flagicon|CAN}} [[کیلگری]]<br />{{flagicon|FIN}} [[لاہندی]]<br />{{flagicon|USA}} [[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]]<br />{{flagicon|NOR}} [[اوسلو]]<br />{{flagicon|JPN}} [[ساپورو]] | |align=center| 61st<br />{{flagicon|AUT}} [[انسبروک]]<br />(1964-01-28) |- |align=center| '''XI''' |[[1972 Winter Olympics|1972]]<br /><small>''[[Bids for the 1972 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|JPN}} '''[[ساپورو]]''' |{{flagicon|CAN}} [[بینف، البرٹا]]<br />{{flagicon|FIN}} [[لاہندی]]<br />{{flagicon|USA}} [[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ]] | |align=center| 64th<br />{{flagicon|ITA}} [[روم]]<br />(1966-04-26) |- |align=center| '''XII''' |[[1976 Winter Olympics|1976]]<br /><small>''[[Bids for the 1976 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|USA}} '''[[ڈینور، کولوراڈو]]'''<br />({{flagicon|AUT}} '''''[[انسبروک]]''''')<ref group="note">Denver gave up its hosting rights because a state referendum prohibited allocation of public funds to support the Games. The Austrian city of Innsbruck, which had hosted the Games twelve years earlier, stepped in to replace Denver. {{cite web |url=http://www.olympic.org/innsbruck-1976-winter-olympics |title=Innsbruck 1976 |work=Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2011-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623063831/http://www.olympic.org/innsbruck-1976-winter-olympics |archivedate=2011-06-23 |deadurl=no |url-status=live}}</ref> |{{flagicon|SUI}} [[سیون، سوئٹزرلینڈ]]<br />{{flagicon|FIN}} [[ٹیمپیر]]<br />{{flagicon|CAN}} [[وینکوور]] | |align=center| 69th<br />{{flagicon|NED}} [[ایمسٹرڈیم]]<br />(1970-05-12) |- |align=center| '''XIII''' |[[1980 Winter Olympics|1980]]<br /><small>''[[Bids for the 1980 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|USA}} '''[[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]]''' |{{flagicon|CAN}} [[وینکوور]]<ref group="note">Vancouver-Garibaldi bid was withdrawn on 1974-10-04, leaving Lake Placid as the only bidder.</ref> | |align=center| 75th<br />{{flagicon|AUT}} [[ویانا]]<br />(1974-10-23) |- |align=center| '''XIV''' |[[1984 Winter Olympics|1984]]<br /><small>''[[Bids for the 1984 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|YUG}} '''[[سرائیوو]]''' |{{flagicon|SWE}} [[یوہتیبوری]]<br />{{flagicon|JPN}} [[ساپورو]] | |align=center| 80th<br />{{flagicon|GRE}} [[ایتھنز]]<br />(1978-05-18) |- |align=center| '''XV''' |[[1988 Winter Olympics|1988]]<br /><small>''[[Bids for the 1988 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|CAN}} '''[[کیلگری]]''' |{{flagicon|ITA}} [[کورتینا دامپتزو]]<br />{{flagicon|SWE}} [[فالون]] | |align=center| 84th<br />{{flagicon|GER}} [[Baden-Baden]]<br />(1981-09-30) |- |align=center| '''XVI''' |[[1992 Winter Olympics|1992]]<br /><small>''[[Bids for the 1992 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|FRA}} '''[[آلبیرویل]]''' |{{flagicon|USA}} [[اینکرایج، الاسک‏ا]]<br />{{flagicon|GER}} [[Berchtesgaden]]<br />{{flagicon|ITA}} [[کورتینا دامپتزو]]<br />{{flagicon|SWE}} [[فالون]]<br />{{flagicon|NOR}} [[لیلاہامر]]<br />{{flagicon|BUL}} [[صوفیہ]] | |align=center| 91st<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(1986-10-17) |- |align=center| '''XVII''' |[[1994 Winter Olympics|1994]]<br /><small>''[[Bids for the 1994 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|NOR}} '''[[لیلاہامر]]''' |{{flagicon|USA}} [[اینکرایج، الاسک‏ا]]<br />{{flagicon|SWE}} [[اوسترشوند]]<br />{{flagicon|BUL}} [[صوفیہ]] | |align=center| 94th<br />{{flagicon|KOR}} [[سؤل]]<br />(1988-09-15) |- |align=center| '''XVIII''' |[[1998 Winter Olympics|1998]]<br /><small>''[[Bids for the 1998 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|JPN}} '''[[ناگانو، ناگانو]]''' |{{flagicon|ITA}} [[آئوستا]]<br />{{flagicon|ESP}} [[خاکہ]]<br />{{flagicon|SWE}} [[اوسترشوند]]<br />{{flagicon|USA}} [[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ]] | |align=center| 97th<br />{{flagicon|GBR}} [[برمنگہم]]<br />(1991-06-15) |- |align=center| '''XIX''' |[[2002 Winter Olympics|2002]]<br /><small>''[[Bids for the 2002 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|USA}} '''[[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ]]''' |{{flagicon|SWE}} [[اوسترشوند]]<br />{{flagicon|CAN}} [[کیوبک شہر]]<br />{{flagicon|SUI}} [[سیون، سوئٹزرلینڈ]] |{{flagicon|AUT}} [[گراتز]]<br />{{flagicon|ESP}} [[خاکہ]]<br />{{flagicon|SVK}} [[پوپراڈ]]<br />{{flagicon|RUS}} [[سوچی]]<br />{{flagicon|ITA}} [[Tarvisio]] |align=center| 104th<br />{{flagicon|HUN}} [[بوداپست]]<br />(1995-06-16) |- |align=center| '''XX''' |[[2006 Winter Olympics|2006]]<br /><small>''[[Bids for the 2006 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|ITA}} '''[[تورینو]]''' |{{flagicon|SUI}} [[سیون، سوئٹزرلینڈ]] |{{flagicon|FIN}} [[ہلسنکی]]<br />{{flagicon|AUT}} [[کلیگنفرٹ]]<br />{{flagicon|SVK}} [[پوپراڈ]]<br />{{flagicon|POL}} [[زاکوپانا]] |align=center| 109th<br />{{flagicon|KOR}} [[سؤل]]<br />(1999-06-19) |- |align=center| '''XXI''' |[[2010 Winter Olympics|2010]]<br /><small>''[[Bids for the 2010 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|CAN}} '''[[وینکوور]]''' |{{flagicon|SUI}} [[برن]]<ref group="note">Bern withdrew its bid on 2002-09-27, following a negative referendum outcome over the cost of staging an Olympic Games. {{cite news |url=http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/viewnews.cgi?category=5&id=1033135422 |title=Bern Officially Withdraws Bid |date=2002-09-27 |publisher=[[GamesBids]] |accessdate=2007-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225001231/https://gamesbids.com/eng/?news=1033135422%2520 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><br />{{flagicon|KOR}} [[پیونگچانگ کاؤنٹی]]<br />{{flagicon|AUT}} [[سالزبرگ]] |{{flagicon|AND}} [[انڈورا لا ویلا]]<br />{{flagicon|CHN}} [[ہاربن]]<br />{{flagicon|ESP}} [[خاکہ]]<br />{{flagicon|BIH}} [[سرائیوو]] |align=center| 115th<br />{{flagicon|CZE}} [[پراگ]]<br />(2003-07-02) |- |align=center| '''XXII''' |[[2014ء سرمائی اولمپکس]]<br /><small>''[[Bids for the 2014 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|RUS}} '''[[سوچی]]''' |{{flagicon|KOR}} [[پیونگچانگ کاؤنٹی]]<br />{{flagicon|AUT}} [[سالزبرگ]] |{{flagicon|KAZ}} [[الماندی]]<br />{{flagicon|GEO}} [[بورجومی]]<br />{{flagicon|ESP}} [[خاکہ]]<br />{{flagicon|BUL}} [[صوفیہ]] |align=center| 119th<br />{{flagicon|GUA}} [[گواتیمالا شہر]]<br />(2007-07-04) |- |align=center| '''XXIII''' |[[2018ء سرمائی اولمپکس|2018]]<br /><small>''[[Bids for the 2018 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|KOR}} '''[[پیونگچانگ کاؤنٹی]]''' |{{flagicon|FRA}} [[Annecy]]<br />{{flagicon|GER}} [[میونخ]]<br /> | |align=center| [[123rd IOC Session|123rd]]<br />{{flagicon|RSA}} [[ڈربن]]<br />(2011-07-06) |- |align=center| '''XXIV''' |[[2022 Winter Olympics|2022]]<br /><small>''[[Bids for the 2022 Winter Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|CHN}} '''[[بیجنگ]]''' |{{flagicon|KAZ}} [[الماندی]] |{{flagicon|NOR}} [[اوسلو]]<ref group="note">Oslo withdrew its bid on 1 اکتوبر 2014</ref><br />{{flagicon|POL}} [[کراکوف]]<ref group="note">Krakow withdrew its bid on May 2014, following a negative referendum outcome</ref><br />{{flagicon|UKR}} [[لیویو]]<ref group="note">Lviv withdrew its bid on جون 30, 2014</ref><br />{{flagicon|SWE}} [[اسٹاک ہوم]]<ref group="note">Stockholm withdrew its bid on 17 جنوری 2014</ref><br /> |align=center| [[128th IOC Session|128th]]<br />{{flagicon|MYS}} [[کوالالمپور]]<br />(2015-07-31) |} == گرمائی نوجوانان اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable" |- !rowspan=2| کھیل !rowspan=2| سال !colspan=2| امیدوار شہر !rowspan=2| غیر امیدوار<br />درخواست گزارشہر<ref name="shortlist" group="note" /> !rowspan=2| آئی او سی سیشن |- ! میزبان شہر!! ہور |- |align=center| '''I''' |[[2010 Summer Youth Olympics|2010]]<br /><small>''[[Bids for the 2010 Summer Youth Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|SIN}} '''[[سنگاپور]]''' |{{flagicon|RUS}} [[ماسنو‏ں]] |{{flagicon|CHN}} [[بیجنگ]]<br />{{flagicon|THA}} [[بینکاک]]<br />{{flagicon|HUN}} [[ڈیبراتدین]]<br />{{flagicon|GUA}} [[گواتیمالا شہر]]<br />{{flagicon|MAS}} [[کوالالمپور]]<br />{{flagicon|POL}} [[پوزنان]]<br />{{flagicon|ITA}} [[تورینو]] |align=center| postal vote<br />(2008-02-21) |- |align=center| '''II''' |[[2014 Summer Youth Olympics|2014]]<br /><small>''[[Bids for the 2014 Summer Youth Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|CHN}} '''[[نانجنگ]]''' |{{flagicon|POL}} [[پوزنان]]<br />{{flagicon|MEX}} [[گواڈلہارا]]<ref group="note">bid withdrawn for limited time and financial reasons</ref> |{{Flagicon|IDN}} [[جکاردا]] |align=center| 122nd<br />{{flagicon|CAN}} [[وینکوور]]<br />(2010-02-10) |- |align=center| '''III''' |[[2018 Summer Youth Olympics|2018]]<br /><small>''[[Bids for the 2018 Summer Youth Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|ARG}} ''' [[بیونس آئرس]]''' |{{flagicon|GBR}} [[گلاسگو]]<br />{{flagicon|COL}} [[میڈیئن]] |{{flagicon|MEX}} [[گواڈلہارا]]<br />{{flagicon|POL}} [[پوزنان]]<ref group="note">bid withdrawn for financial reasons</ref><br />{{flagicon|NED}} [[روتردم]]<br /> |align=center| Extraordinary IOC Session<br />{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]<br />(2013-07-04) |- |align=center| '''IV''' |[[2023 Summer Youth Olympics|2023]] | | | |align=center| [[130th IOC Session|130th]]<br />{{flagicon|PER}} [[لیما]]<br /> (2017-09-13) |} == سرمائی نوجوانان اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable" |- !rowspan=2| کھیل !rowspan=2| سال !colspan=2| امیدوار شہر !rowspan=2| غیر امیدوار<br />درخواست گزارشہر<ref name="shortlist" group="note" /> !rowspan=2| آئی او سی سیشن |- ! میزبان شہر!! ہور |- |align=center| '''I''' |[[2012 Winter Youth Olympics|2012]]<br /><small>''[[Bids for the 2012 Winter Youth Olympics|details]]''</small> |{{flagicon|AUT}} '''[[انسبروک]]''' |{{flagicon|FIN}} [[کواوپیو]]<br /> |{{flagicon|CHN}} [[ہاربن]]<br />{{flagicon|NOR}} [[لیلاہامر]]<br /> |align=center| postal vote<br />(2008-12-12) |- |align=center| '''II''' |[[2016 Winter Youth Olympics|2016]]<br /><small>''[[Bids for the 2016 Winter Youth Olympics|details]]''</small> ||{{flagicon|NOR}} '''[[لیلاہامر]]''' | | |align=center| postal vote<br />(2011-12-07) |- |align=center| '''III''' |[[2020 Winter Youth Olympics|2020]]<br /><small>''[[Bids for the 2020 Winter Youth Olympics|details]]''</small> |'''{{flagicon|SUI}} [[لوزان]]''' |{{flagicon|ROU}} [[براشوو]] | |align=center|[[128th IOC Session|128th]]<br />{{flagicon|MYS}} [[کوالالمپور]]<br />(2015-07-31) |} == ہن تک د‏‏ی گرمائی اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable sortable" ! ملک!! شہر!! سال!! Host |- |{{flagicon|GRE}} [[یونان]] || [[ایتھنز]] || 4 ('''1896'''، 1944, 1996, '''2004''') || 2 (1896, 2004) |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]] || [[پیرس]] || 6 ('''1900'''، '''1924'''، 1992, 2008, 2012, 2024) || 2 (1900, 1924) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[شکاگو، الینوائے]] || 4 ('''''1904'''''، 1952, 1956, 2016) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[سینٹ لوئس]] || 1 ('''1904''') || 1 (1904) |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[برلن]] || 4 (1908, '''''1916'''''، '''1936'''، 2000) || 2 (''1916''، 1936) |- |{{flagicon|GBR}} [[مملکت متحدہ]] || [[لندن]] || 4 ('''1908'''، '''''1944'''''، '''1948'''، '''2012''') || 4 (1908, ''1944''، 1948, 2012) |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]] || [[میلان]] || 2 (1908, 2000) || |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]] || [[روم]] || 8 ('''''1908'''''، 1924, 1936, 1944, '''1960'''، 2004, 2020, 2024) || 2 (''1908''، 1960) |- |{{flagicon|SWE}} [[سویڈن]] || [[اسٹاک ہوم]] || 3 ('''1912'''، '''1956'''، 2004) || 2 (1912, 1956) |- ||{{flagicon|EGY}} [[مصر]] || [[اسکندریہ]] || 2 (1916, 1936) || |- |{{flagicon|NED}} [[نیدرلینڈز]] || [[ایمسٹرڈیم]] || 6 (1916, 1920, 1924, '''1928'''، 1952, 1992) || 1 (1928) |- |{{flagicon|BEL}} [[بلجئیم]] || [[برسلز]] || 3 (1916, 1960, 1964) || |- |{{flagicon|HUN}} [[ہنگری]] || [[بوداپست]] || 6 (1916, 1920, 1936, 1944, 1960, 2024) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[کلیولینڈ، اوہائیو]] || 2 (1916, 1920) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[اٹلانٹا، جارجیا]] || 2 (1920, '''1996''') || 1 (1996) |- |{{flagicon|BEL}} [[بلجئیم]] || [[انتورب]] || 1 ('''1920''') || 1 (1920) |- |{{flagicon|CUB}} [[کیوبا]] || [[ہوانا]] || 3 (1920, 2008, 2012) || |- |{{flagicon|France}} [[فرانس]] || [[لیون]] || 2 (1920, 1968) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا]] || 4 (1920, 1948, 1952, 1956) || |- |{{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]] || [[برشلونہ]] || 3 (1924, 1936, '''1992''') || 1 (1992) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[لاس اینجلس]] || 10 (1924, 1928, '''1932'''، 1948, 1952, 1956, 1976, 1980, '''1984'''، 2024) || 2 (1932, 1984) |- |{{flagicon|CZE}} [[چیک جمہوریہ]] || [[پراگ]] || 2 (1924, 2016) || |- |{{flagicon|ARG}} [[ارجنٹائن]] || [[بیونس آئرس]] || 4 (1936, 1956, 1968, 2004) || |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[کولون (علاقہ)]] || 1 (1936) || |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[نورنبرگ]] || 1 (1936) || |- |{{flagicon|SUI}} [[سویٹزرلینڈ]] || [[لوزان]] || 4 (1936, 1944, 1948, 1960) || |- |{{flagicon|BRA}} [[برازیل]] || [[ریو دے جینیرو]] || 4 (1936, 2004, 2012, '''2016''') || 1 (2016) |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]] || [[ہلسنکی]] || 4 (1936, '''''1940'''''، 1944, '''1952''') || 2 (''1940''، 1952) |- |{{flagicon|IRL}} [[جزیرہ آئرلینڈ]] || [[ڈبلن]] || 1 (1936) || |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[فرینکفرٹ]] || 1 (1936) || |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]] || [[توکیو]] || 5 ('''''1940'''''، 1960, '''1964'''، 2016, '''2020''') || 3 (''1940''، 1964, 2020) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[ڈیٹرائٹ]] || 7 (1944, 1952, 1956, 1960, 1964, 1968, 1972) || |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] || [[مانٹریال]] || 3 (1944, 1972, '''1976''') || 1 (1976) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[منیاپولس]] || 3 (1948, 1952, 1956) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[بالٹیمور، میری لینڈ]] || 1 (1948) || |- |{{flagicon|MEX}} [[میکسیکو]] || [[میکسیکو شہر]] || 3 (1956, 1960, '''1968''') || 1 (1968) |- |{{flagicon|AUS}} [[آسٹریلیا]] || [[ملبورن]] || 2 ('''1956'''، 1996) || 1 (1956) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[سان فرانسسکو]] || 1 (1956) || |- |{{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]] || [[ویانا]] || 1 (1964) || |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[میونخ]] || 1 ('''1972''') || 1 (1972) |- |{{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]] || [[میدرد]] || 4 (1972, 2012, 2016, 2020) || |- ||{{flagicon|RUS}} [[روس]] || [[ماسنو‏ں]] || 3 (1976, '''1980'''، 2012) || 1 (1980) |- |{{flagicon|KOR}} [[جنوبی کوریا]] || [[سؤل]] || 1 ('''1988''') || 1 (1988) |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]] || [[ناگویا]] || 1 (1988) || |- |{{flagicon|GBR}} [[مملکت متحدہ]] || [[برمنگہم]] || 1 (1992) || |- |{{flagicon|SRB}} [[سربیا]] || [[بلغراد]] || 2 (1992, 1996) || |- ||{{flagicon|AUS}} [[آسٹریلیا]] || [[برسبین]] || 1 (1992) || |- |{{flagicon|GBR}} [[مملکت متحدہ]] || [[مانچسٹر]] || 2 (1996, 2000) || |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] || [[ٹورانٹو]] || 2 (1996, 2008) || |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]] || [[بیجنگ]] || 2 (2000, '''2008''') || 1 (2008) |- |{{flagicon|TUR}} [[ترکی]] || [[استنبول]] || 5 (2000, 2004, 2008, 2012, 2020) || |- |{{flagicon|AUS}} [[آسٹریلیا]] || [[سڈنی]] || 1 ('''2000''') || 1 (2000) |- |{{flagicon|BRA}} [[برازیل]] || [[براسیلیا]] || 1 (2000) || |- |{{flagicon|UZB}} [[ازبکستان]] || [[تاشقند]] || 1 (2000) || |- |{{flagicon|RSA}} [[جنوبی افریقا]] || [[کیپ ٹاؤن]] || 1 (2004) || |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]] || [[لیل]] || 1 (2004) || |- |{{flagicon|RUS}} [[روس]] || [[سینٹ پیٹرز برگ]] || 1 (2004) || |- |{{flagicon|PUR}} [[پورٹو ریکو]] || [[سان خوآن]] || 1 (2004) || |- |{{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]] || [[اشبیلیہ]] || 2 (2004, 2008) || |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]] || [[اوساکا]] || 1 (2008) || |- |{{flagicon|THA}} [[تھائی لینڈ]] || [[بینکاک]] || 1 (2008) || |- |{{flagicon|EGY}} [[مصر]] || [[قاہرہ]] || 1 (2008) || |- |{{flagicon|MYS}} [[ملائیشیا]] || [[کوالالمپور]] || 1 (2008) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[نیویارک شہر]] || 1 (2012) || |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[لائپزش]] || 1 (2012) || |- |{{flagicon|AZE}} [[آذربائیجان]] || [[باکو]] || 2 (2016, 2020) || |- |{{flagicon|QAT}} [[قطر]] || [[دوحہ]] || 2 (2016, 2020) || |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[بوسٹن، میساچوسٹس]] || 1 (2024) || |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || [[ہامبرگ]] || 1 (2024) || |} === کل بولیاں بلحاظ ملک === {| class="wikitable sortable" ! ملک!! بولیاں!! سال |- |{{flagicon|ARG}} [[ارجنٹائن]] || 4 || (1936, 1956, 1968, 2004) |- |{{flagicon|AUS}} [[آسٹریلیا]] ||5|| ('''1956'''، 1992, 1996, '''2000'''، 2024) |- |{{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]] || 1 || (1964) |- |{{flagicon|AZE}} [[آذربائیجان]] || 2 || (2016, 2020) |- |{{flagicon|BEL}} [[بلجئیم]] || 4 || (1916, '''1920'''، 1960, 1964) |- |{{flagicon|BRA}} [[برازیل]] || 5 || (1936, 2000, 2004, 2012, '''2016''') |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] || 5 || (1944, 1972, '''1976'''، 1996, 2008) |- |{{flagicon|CUB}} [[کیوبا]] || 3 || (1920, 2008, 2012) |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]] || 2 || (2000, '''2008''') |- |{{flagicon|CZE}} [[چیک جمہوریہ]] || 2 || (1924, 2016) |- |{{flagicon|EGY}} [[مصر]] || 3 || (1916, 1936, 2008) |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]] || 4 || (1936, '''''1940'''''، 1944, '''1952''') |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]] || 9 || ('''1900'''، 1920, '''1924'''، 1968, 1992, 2004, 2008, 2012, 2024) |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || 10 || (1908, '''''1916'''''، '''1936''' (x4)، '''1972'''، 2000, 2012, 2024) |- |{{flagicon|GRE}} [[یونان]] || 4 || ('''1896'''، 1944, 1996, '''2004''') |- |{{flagicon|HUN}} [[ہنگری]] || 6 || (1916, 1920, 1936, 1944, 1960, 2024) |- |{{flagicon|IRE}} [[جزیرہ آئرلینڈ]] || 1 || (1936) |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]] || 10 || (1908 (x2)، 1924, 1936, 1944, '''1960'''، 2000, 2004, 2020, 2024) |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]] || 7 || ('''''1940'''''، 1960, '''1964'''، 1988, 2008, 2016, '''2020''') |- |{{flagicon|MYS}} [[ملائیشیا]] || 1 || (2008) |- |{{flagicon|MEX}} [[میکسیکو]] || 3 || (1956, 1960, '''1968''') |- |{{flagicon|NED}} [[نیدرلینڈز]] || 6 || (1916, 1920, 1924, '''1928'''، 1952, 1992) |- |{{flagicon|PUR}} [[پورٹو ریکو]] || 1 || (2004) |- |{{flagicon|QAT}} [[قطر]] || 2 || (2016, 2020) |- |{{flagicon|RUS}} [[روس]] || 4 || (1976, '''1980'''، 2004, 2012) |- |{{flagicon|SER}} [[سربیا]] || 2 || (1992, 1996) |- |{{flagicon|RSA}} [[جنوبی افریقا]] || 1 || (2004) |- |{{flagicon|KOR}} [[جنوبی کوریا]] || 1 || ('''1988''') |- |{{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]] || 9 || (1924, 1936, 1972, '''1992'''، 2004, 2008, 2012, 2016, 2020) |- |{{flagicon|SWE}} [[سویڈن]] || 3 || ('''1912'''، '''1956'''، 2004) |- |{{flagicon|SWI}} [[سویٹزرلینڈ]] || 4 || (1936, 1944, 1948, 1960) |- |{{flagicon|THA}} [[تھائی لینڈ]] || 1 || (2008) |- |{{flagicon|TUR}} [[ترکی]] || 5 || (2000, 2004, 2008, 2012, 2020) |- |{{flagicon|GBR}} [[مملکت متحدہ]] || 7 || ('''1908'''، '''''1944'''''، '''1948'''، 1992, 1996, 2000, '''2012''') |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || 38 || ('''1904''' (x2)، 1916, 1920 (x3)، 1924, 1928, '''1932'''، 1944 (x4)، 1952 (x5)، 1956 (x6)، <br /> 1960, 1964, 1968, 1972, 1976, 1980, '''1984'''، '''1996'''، 2012, 2016, 2024 (x2)) |- |{{flagicon|UZB}} [[ازبکستان]] || 1 || (2000) |} == ہن تک د‏‏ی سرمائی اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable sortable" ! ملک!! شہر!! سال |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]]||[[شامونی]] || 1 ('''1924''') |- |{{flagicon|SUI}} [[سویٹزرلینڈ]]||[[سینٹ موریتز]] || 5 ('''1928'''، 1936, '''''1940'''''، '''1948'''، 1960) |- |{{flagicon|SUI}} [[سویٹزرلینڈ]]||[[Davos]] || 1 (1928) |- |{{flagicon|SUI}} [[سویٹزرلینڈ]]||[[Engelberg]] || 1 (1928) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]|| [[لیک پلاسیڈ، نیو یارک]] || 6 ('''1932'''، 1948, 1952, 1956, 1968, '''1980''') |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]|| [[بئیر ماؤنٹین (ہڈسن ہائلینڈز)|Bear Mountain]] || 1 (1932) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]|| [[ڈینور، کولوراڈو]] || 2 (1932, '''''1976''''') |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]|| [[ڈولوتھ، مینیسوٹا]] || 1 (1932) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]|| [[منیاپولس]] || 1 (1932) |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]]||[[مانٹریال]] || 4 (1932, 1936, 1944, 1956) |- |{{flagicon|NOR}} [[ناروے]]||[[اوسلو]] || 5 (1932, 1944, '''1952'''، 1968, 2022) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]||[[یوسمتھے ویلی، کیلی فورنیا]] || 1 (1932) |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]]||[[گارمیش-پارتنکیرشن]] || 3 ('''1936'''، '''''1940'''''، 1960) |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]]||[[ساپورو]] || 4 ('''''1940'''''، 1968, '''1972'''، 1984) |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]]||[[کورتینا دامپتزو]] || 5 ('''''1944'''''، 1952, '''1956'''، 1988, 1992) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] ||[[کولاریڈو سپرنگس، کولاریڈو]] || 1 (1956) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || [[Squaw Valley, Placer County, California|Squaw Valley]] || 1 ('''1960''') |- |{{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]] ||[[انسبروک]] || 3 (1960, '''1964'''، '''1976''') |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] ||[[کیلگری]] || 3 (1964, 1968, '''1988''') |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]]||[[لاہندی]] || 3 (1964, 1968, 1972) |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]]||[[گرونوبل]] || 1 ('''1968''') |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] ||[[بینف، البرٹا]] || 1 (1972) |- | {{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]||[[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ]] || 3 (1972, 1998, '''2002''') |- |{{flagicon|SUI}} [[سویٹزرلینڈ]]||[[سیون، سوئٹزرلینڈ]] || 3 (1976, 2002, 2006) |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]]|| [[ٹیمپیر]] || 1 (1976) |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]]|| [[وینکوور]] || 3 (1976, 1980, '''2010''') |- | {{flagicon|BIH}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] ||[[سرائیوو]] || 2 ('''1984'''، 2010) |- |{{flagicon|SWE}} [[سویڈن]]|| [[یوہتیبوری]] || 1 (1984) |- |{{flagicon|SWE}} [[سویڈن]]||[[فالون]] || 2 (1988, 1992) |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]] ||[[آلبیرویل]] || 1 ('''1992''') |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]|| [[اینکرایج، الاسک‏ا]] || 2 (1992, 1994) |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]]|| [[Berchtesgaden]] || 1 (1992) |- |{{flagicon|NOR}} [[ناروے]]||[[لیلاہامر]] || 2 (1992, '''1994''') |- |{{flagicon|BUL}} [[بلغاریہ]]|| [[صوفیہ]] || 3 (1992, 1994, 2014) |- | {{flagicon|SWE}} [[سویڈن]]||[[اوسترشوند]] || 3 (1994, 1998, 2002) |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]]||[[ناگانو، ناگانو]] || 1 ('''1998''') |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]]||[[آئوستا]] || 1 (1998) |- | {{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]]||[[خاکہ]] || 4 (1998, 2002, 2010, 2014) |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]]||[[کیوبک شہر]] || 1 (2002) |- | {{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]]||[[گراتز]] || 1 (2002) |- |{{flagicon|SVK}} [[سلوواکیہ]] ||[[پوپراڈ]] || 2 (2002, 2006) |- ||{{flagicon|RUS}} [[روس]]|| [[سوچی]] || 2 (2002, '''2014''') |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]]|| [[Tarvisio]] || 1 (2002) |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]]||[[تورینو]] || 1 ('''2006''') |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]]||[[ہلسنکی]] || 1 (2006) |- | {{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]]||[[کلیگنفرٹ]] || 1 (2006) |- ||{{flagicon|POL}} [[پولینڈ]] ||[[زاکوپانا]] || 1 (2006) |- |{{flagicon|SUI}} [[سویٹزرلینڈ]]||[[برن]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|KOR}} [[جنوبی کوریا]]|| [[پیونگچانگ کاؤنٹی]] || 3 (2010, 2014, '''2018''') |- |{{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]]||[[سالزبرگ]] || 2 (2010, 2014) |- |{{flagicon|AND}} [[انڈورا]]||[[انڈورا لا ویلا]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]]|| [[ہاربن]] || 1 (2010) |- ||{{flagicon|KAZ}} [[قازقستان]]||[[الماندی]] || 2 (2014, 2022) |- |{{flagicon|GEO}} [[جارجیا|Georgia]]||[[بورجومی]] || 1 (2014) |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]]||[[Annecy]] || 1 (2018) |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]]|| [[میونخ]] || 1 (2018) |- |{{flagicon|UKR}} [[یوکرین]]|| [[لیویو]] || 1 (2022) |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]]|| [[بیجنگ]] || 1 ('''2022''') |- ||{{flagicon|POL}} [[پولینڈ]] ||[[کراکوف]] || 1 (2022) |- |{{flagicon|SWE}} [[سویڈن]]|| [[اسٹاک ہوم]] || 1 (2022) |} === کل بولیاں بلحاظ ملک === {| class="wikitable sortable" ! ملک!! بولیاں!! سال |- |{{flagicon|AND}} [[انڈورا]] || 1 || (2010) |- |{{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]] || 7 || (1960, '''1964'''، '''1976'''، 2002, 2006, 2010, 2014) |- |{{flagicon|BIH}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] || 2 || ('''1984'''، 2010) |- |{{flagicon|BUL}} [[بلغاریہ]] || 3 || (1992, 1994, 2014) |- |{{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] || 12 || (1932, 1936, 1944, 1956, 1964, 1968, 1972, 1976, 1980, '''1988'''، 2002, '''2010''') |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]] || 2 || (2010, '''2022''') |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]] || 5 || (1964, 1968, 1972, 1976, 2006) |- |{{flagicon|FRA}} [[فرانس]] || 4 || ('''1924'''، '''1968'''، '''1992'''، 2018) |- |{{flagicon|GEO}} [[جارجیا|Georgia]] || 1 || (2014) |- |{{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || 5 || ('''1936'''، '''''1940'''''، 1960, 1992, 2018) |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]] || 8 || ('''''1944'''''، 1952, '''1956'''، 1988, 1992, 1998, 2002, '''2006''') |- |{{flagicon|JPN}} [[جاپان]] || 5 || ('''''1940'''''، 1968, '''1972'''، 1984, '''1998''') |- |{{flagicon|KAZ}} [[قازقستان]] || 2 || (2014, 2022) |- |{{flagicon|NOR}} [[ناروے]] || 7 || (1932, 1944, '''1952'''، 1968, 1992, '''1994'''، 2022) |- |{{flagicon|POL}} [[پولینڈ]] || 2 || (2006, 2022) |- |{{flagicon|RUS}} [[روس]] || 2 || (2002, '''2014''') |- |{{flagicon|SVK}} [[سلوواکیہ]] || 2 || (2002, 2006) |- |{{flagicon|KOR}} [[جنوبی کوریا]] || 3 || (2010, 2014, '''2018''') |- |{{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]] || 4 || (1998, 2002, 2010, 2014) |- |{{flagicon|SWE}} [[سویڈن]] || 7 || (1984, 1988, 1992, 1994, 1998, 2002, 2022) |- |{{flagicon|SWI}} [[سویٹزرلینڈ]] || 11 || ('''1928''' (x3)، 1936, '''''1940'''''، 1948, 1960, 1976, 2002, 2006, 2010) |- |{{flagicon|UKR}} [[یوکرین]] || 1 || (2022) |- |{{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || 19 || ('''1932''' (x6)، 1948, 1952, 1956 (x2)، '''1960'''، 1968, 1972, '''''1976'''''، '''1980'''، 1992, 1994, 1998, '''2002''') |} == ہن تک د‏‏ی گرمائی نوجوانان اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable sortable" ! ملک!! شہر!! سال |- |{{flagicon|SIN}} [[سنگاپور]]||[[سنگاپور]] || 1 ('''2010''') |- |{{flagicon|RUS}} [[روس]]||[[ماسنو‏ں]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|GRE}} [[یونان]]||[[ایتھنز]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|THA}} [[تھائی لینڈ]]||[[بینکاک]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]]||[[تورینو]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|HUN}} [[ہنگری]]||[[ڈیبراتدین]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|GUA}} [[گواتیمالا]]||[[گواتیمالا شہر]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|MAS}} [[ملائیشیا]]||[[کوالالمپور]] || 1 (2010) |- |{{flagicon|POL}} [[پولینڈ]]||[[پوزنان]] || 3 (2010, 2014, 2018) |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]]||[[نانجنگ]] || 1 ('''2014''') |- |{{flagicon|MEX}} [[میکسیکو]]||[[گواڈلہارا]] || 2 (2014, 2018) |- |{{flagicon|ARG}} [[ارجنٹائن]]||[[بیونس آئرس]] || 1 ('''2018''') |- |{{flagicon|GBR}} [[جزیرہ برطانیہ عظمی]]||[[گلاسگو]] || 1 (2018) |- |{{flagicon|COL}} [[کولمبیا]]||[[میڈیئن]] || 1 (2018) |- |{{flagicon|NED}} [[نیدرلینڈز]]||[[روتردم]] || 1 (2018) |- |{{flagicon|IDN}} [[انڈونیشیا]]||[[جکاردا]] || 1 (2014) |} == ہن تک د‏‏ی سرمائی نوجوانان اولمپکس بولیاں == {| class="wikitable sortable" ! ملک!! شہر!! سال |- |{{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]]||[[انسبروک]] || 1 ('''2012''') |- |{{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]]||[[کواوپیو]] || 1 (2012) |- |{{flagicon|CHN}} [[چین]]||[[ہاربن]] || 1 (2012) |- |{{flagicon|NOR}} [[ناروے]]||[[لیلاہامر]] || 2 (2012, '''2016''') |- |{{flagicon|SWI}} [[سویٹزرلینڈ]]||[[لوزان]] || 1 ('''2020''') |- |{{flagicon|ROU}} [[رومانیہ]]||[[براشوو]]|| 1 (2020) |} == بولیاں بلحاظ ملک == === اولمپکس کھیل === {| class="wikitable sortable" |- ! ملک!! بولیاں!! رہ گیا |- | {{flagicon|AND}} [[انڈورا]] || 1 || (1 سرمائی) |- | {{flagicon|ARG}} [[ارجنٹائن]] || 4 || (4 گرمائی) |- | {{flagicon|AUS}} [[آسٹریلیا]] || 4 || (4 گرمائی) |- | {{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]] || 8 || (1 گرمائی، 7 سرمائی) |- | {{flagicon|AZE}} [[آذربائیجان]] || 2 || (2 گرمائی) |- | {{flagicon|BEL}} [[بلجئیم]] || 4 || (4 گرمائی) |- | {{flagicon|BIH}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] || 2 || (2 سرمائی) |- | {{flagicon|BRA}} [[برازیل]] || 5 || (5 گرمائی) |- | {{flagicon|BUL}} [[بلغاریہ]] || 3 || (3 سرمائی) |- | {{flagicon|CAN}} [[کینیڈا]] || 17 || (5 گرمائی، 12 سرمائی) |- | {{flagicon|CHN}} [[چین]] || 4 || (2 گرمائی، 2 سرمائی) |- | {{flagicon|CUB}} [[کیوبا]] || 3 || (3 گرمائی) |- | {{flagicon|CZE}} [[چیک جمہوریہ]] || 2 || (2 گرمائی) |- | {{flagicon|EGY}} [[مصر]] || 3 || (3 گرمائی) |- | {{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]] || 9 || (4 گرمائی، 5 سرمائی) |- | {{flagicon|FRA}} [[فرانس]] || 12 || (8 گرمائی، 4 سرمائی) |- | {{flagicon|GEO}} [[جارجیا|Georgia]] || 1 || (1 سرمائی) |- | {{flagicon|GER}} [[جرمنی]] || 14 || (9 گرمائی، 5 سرمائی) |- | {{flagicon|GRE}} [[یونان]] || 4 || (4 گرمائی) |- | {{flagicon|HUN}} [[ہنگری]] || 5 || (5 گرمائی) |- | {{flagicon|IRE}} [[جزیرہ آئرلینڈ]] || 1 || (1 گرمائی) |- | {{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]] || 17 || (9 گرمائی، 8 سرمائی) |- | {{flagicon|JPN}} [[جاپان]] || 12 || (7 گرمائی، 5 سرمائی) |- | {{flagicon|KAZ}} [[قازقستان]] || 2 || (2 سرمائی) |- | {{flagicon|MYS}} [[ملائیشیا]] || 1 || (1 گرمائی) |- | {{flagicon|MEX}} [[میکسیکو]] || 3 || (3 گرمائی) |- | {{flagicon|NED}} [[نیدرلینڈز]] || 6 || (6 گرمائی) |- | {{flagicon|NOR}} [[ناروے]] || 6 || (6 سرمائی) |- | {{flagicon|POL}} [[پولینڈ]] || 2 || (2 سرمائی) |- | {{flagicon|PUR}} [[پورٹو ریکو]] || 1 || (1 گرمائی) |- | {{flagicon|QAT}} [[قطر]] || 2 || (2 گرمائی) |- | {{flagicon|RUS}} [[روس]] || 6 || (4 گرمائی، 2 سرمائی) |- | {{flagicon|SER}} [[سربیا]] || 2 || (2 گرمائی) |- | {{flagicon|SVK}} [[سلوواکیہ]] || 2 || (2 سرمائی) |- | {{flagicon|RSA}} [[جنوبی افریقا]] || 1 || (1 گرمائی) |- | {{flagicon|KOR}} [[جنوبی کوریا]] || 4 || (1 گرمائی، 3 سرمائی) |- | {{flagicon|ESP}} [[ہسپانیہ]] || 13 || (9 گرمائی، 4 سرمائی) |- | {{flagicon|SWE}} [[سویڈن]] || 10 || (3 گرمائی، 7 سرمائی) |- | {{flagicon|SWI}} [[سویٹزرلینڈ]] || 15 || (4 گرمائی، 11 سرمائی) |- | {{flagicon|THA}} [[تھائی لینڈ]] || 1 || (1 گرمائی) |- | {{flagicon|TUR}} [[ترکی]] || 5 || (5 گرمائی) |- | {{flagicon|UKR}} [[یوکرین]] || 1 || (1 سرمائی) |- | {{flagicon|GBR}} [[مملکت متحدہ]] || 7 || (7 گرمائی) |- | {{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || 57 || (38 گرمائی، 19 سرمائی) |- | {{flagicon|Uzbekistan}} [[ازبکستان]] || 1 || (1 گرمائی) |} === نوجوانان اولمپکس === {| class="wikitable sortable" |- ! ملک!! بولیاں |- | {{flagicon|ARG}} [[ارجنٹائن]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|AUT}} [[آسٹریا]] || 1 (1 سرمائی) |- | {{flagicon|CHN}} [[چین]] || 2 (1 گرمائی، 1 سرمائی) |- | {{flagicon|COL}} [[کولمبیا]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|FIN}} [[فن لینڈ]] || 1 (1 سرمائی) |- | {{flagicon|GRE}} [[یونان]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|GUA}} [[گواتیمالا]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|HUN}} [[ہنگری]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|IDN}} [[انڈونیشیا]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|ITA}} [[اطالیہ]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|MYS}} [[ملائیشیا]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|MEX}} [[میکسیکو]] || 2 (2 گرمائی) |- | {{flagicon|NED}} [[نیدرلینڈز]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|NOR}} [[ناروے]] || 1 (1 سرمائی) |- | {{flagicon|POL}} [[پولینڈ]] || 3 (3 گرمائی) |- | {{flagicon|ROU}} [[رومانیہ]] || 1 (1 سرمائی) |- | {{flagicon|RUS}} [[روس]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|SIN}} [[سنگاپور]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|SWI}} [[سویٹزرلینڈ]] || 1 (1 سرمائی) |- | {{flagicon|THA}} [[تھائی لینڈ]] || 1 (1 گرمائی) |- | {{flagicon|GBR}} [[مملکت متحدہ]] || 1 (1 گرمائی) |} == Trivia == * London is the only city to have bid more than once and still hold a 100% record. * Detroit has had the most bids whilst failing to win the rights to host the games once. * Hungary and Turkey share the most bids in the Summer Games that have failed to win the rights to host the games at least once. * Sweden has had the most bids in the Winter Games that have failed to win the rights to host the games at least once. == حوالے == {{حوالے|2|group=note}} {{حوالے|2}} * [http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp International Olympic Committee (IOC) — Olympic Games] * [http://www.aldaver.com/votes.html IOC Vote History] * [http://olympic-museum.de/index.html Olympic Games Museum] * [http://www.gamesbids.com/english/archives/past.shtml Olympic Bid Election History] == باہرلے جوڑ == * [http://www.gamesbids.com/english/ GamesBids.com] * [http://www.thebidlibrary.com/ TheBidLibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222160615/http://www.thebidlibrary.com/ |date=2008-02-22 }} {{Olympics bids}} {{Olympic Games}} {{Portal bar|اولمپکس}} [[گٹھ:شہراں د‏‏یاں لسٹاں]] jnb0pvu8bxzxxiqpnhr93rnkmghjpjr 0 90940 711968 707092 2026-09-26T04:29:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711968 wikitext text/x-wiki ''' [[برہمانندم کنگنت‏ی]] ''' (پیدائش 1 فروری 1956) اک [[بھارتی سنیما|بھارتی فلم]] اداکار تے کامیڈینجو بنیادی طور اُتے [[تیلگو سنیما]] اداکاری دے لئی مشہور نيں۔اس دے علاوہ انہاں نے تمل، کنڑا تے ہندی فلماں وچ وی کم کيتا اے ۔ان دا ناں [[گنيز ورلڈ ریکارڈز|گینز بک آف ورلڈ ریکارڈ]] وچ سب تو‏ں زیادہ اسکرین کریڈٹ لینے والے زندہ اداکار دے لئےشامل اے .<ref name="guinnessworldrecords">{{حوالہ ویب|url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/most-screen-credits-for-a-living-actor/|title=Most screen credits for a living actor more than 950|accessdate=2014-01-25|publisher=guinnessworldrecords.com}}</ref> 2009ء وچ انہاں نو‏ں بھارتی فلم انڈسٹری سنیما وچ انہاں د‏‏ی شراکت دے لئی [[پدم شری اعزاز|پدم شری]]<nowiki/>سے نوازیا.<ref name="hindu">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/01/26/stories/2009012658391100.htm|title=The Hindu : Front Page : List of Padma awardees 2009|publisher=hindu.com|accessdate=2014-01-25|location=Chennai, India|date=26 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106005621/https://www.thehindu.com/todays-paper/List-of-Padma-awardees-2009/article16360332.ece|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> برہمانندم نو‏‏ں بھارت دے بہترین مزاحیہ اداکاراں وچ شمار کيتا جاندا اے، خاص طور اُتے اس د‏ی مزاحیہ تاثرات دے لئی مشہور نيں.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/life-and-style/metroplus/article2383392.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | first=M.L. | last=Narasimham | title=It's a mad mad comedy | date=22 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225040446/https://www.thehindu.com/features/metroplus/article2383392.ece%20/ | archivedate=2018-12-25 | access-date=2018-11-23 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-18/regional/29555329_1_films-brahmanandam-nagarjuna | work=The Times of India | title=Brahmanandam felicitated | date=18 May 2011 | accessdate=2020-10-11 | archivedate=2012-09-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927184552/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-18/regional/29555329_1_films-brahmanandam-nagarjuna }}</ref> انہاں نے 1000 تو‏ں ودھ فلماں وچ کم کيتا اے <ref name="timesofindia.indiatimes.com">[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Brahmanandam-breaks-1000-film-record/articleshow/46055975.cms Brahmanandam breaks 1000 film record] – ''The Times of India'' Dated 29 January 2015 Retrieved 10 February 2015</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.imdb.com/name/nm0103977/|title=Brahmanandam|accessdate=3 April 2018|website=IMDb}}</ref> تے ایہ ہندوستانی سنیما وچ سب تو‏ں زیادہ اداکاری کرنے والے مزاحیہ اداکاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ برہمانامم نے بہتین مزحیہ اداکاری دے لئی پنج ریاستی نندی ایوارڈز، اک فلم فئیر ایوارڈ ساؤتھ، چھ سنےما ایوارڈ تے تن سییما ایوارڈ حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اپنی مقبولیت تے ہٹ فلماں د‏‏ی وجہ تو‏ں برہمانند نے جولائ‏ی 2015 وچ اپنی فیس بڑھاکر 1 کروڑ روپے کردتی سی جس دے بعد تو‏ں ہن اوہ سب تو‏ں زیادہ معاوضہ لینے والے بھارتی مزاحیہ اداکار وی بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/news/ENT-BOL-comedy-actor-brahmanandam-charges-one-crore-per-movie-news-hindi-5451381-PHO.html|title=Brahmanandam is now a grandfather|date=2017-04-15|work=deccanchronicle.com/|access-date=2017-11-10|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106005614/https://www.bhaskar.com/news/ENT-BOL-comedy-actor-brahmanandam-charges-one-crore-per-movie-news-hindi-5451381-PHO.html|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jointscene.com/news/Actor-Brahmanandam-gets-paid-Rs.3Lakhs-as-his-daily-payment.../3488|title=Actor Brahmanandam gets paid Rs.3Lakhs as his daily payment...|accessdate=2011-09-20|website=www.jointscene.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100116071023/http://jointscene.com/news/Actor-Brahmanandam-gets-paid-Rs.3Lakhs-as-his-daily-payment.../3488|archivedate=16 January 2010|deadurl=yes}}</ref> == فلماں د‏‏ی لسٹ == {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! فلم ! کردار ! زبان !ساتھی فنکار !ڈب/ری میک ! ایوارڈ /تبصرہ |- | rowspan="12" | 2018|| ''[[1818 (فلم)|1818]]'' || || تمل / تیلگو |ترشا کرشنن، راجیندر پرساد | |زیر تکمیل |- |''[[ |شاباش نائیڈو]]'' |اپپا راؤ |تمل / تیلگو |کمل ہاسن، شروندی ہاسن، رمیا کرشنن، | |زیر تکمیل |- |''[[ آچاری امریکا یاترا]]''|| ||تیلگو |وینیلا کشور | | |- | ''[[ساہو (فلم)|ساہو]]''|| || تیلگو |پربھاس، شردھا کپور | || خصوصی ظہور |- | ''[[Silly Fellows|سلی فیلیوز]]''|| ||تیلگو |اللری نریش، سنیل، پورنا | || |- | ''[[ نلا ٹکٹ]]''|| || تیلگو |روی تیجا، مالویکا شرما، جگپتی بابو | | |- | ''[[گائتری (2018 فلم)|گائتری]]''|| || تیلگو |وشنو منچو، شریا سرن، موہن بابو، |ہندی ڈب: گائتری |- | ''[[ ارادوگلا بلٹ]]'' ''(چھ فیٹ د‏‏ی گولی)'' |نیہان | تیلگو |گوپی چند، نئن تارا | | |- | ''[[MLA (2018 فلم)|ایم ایل اے]]'' || پٹحالے || تیلگو |کلیان رام، کاجل اگروال، روی کشن |ہندی ڈب: ایم ایل اے | |- | ''[[ تھانہ سیرندھا کوٹم]]''|| انکم ٹیکس آفیسر || تمل |سوریا، کیرتھی سریش، رمیا کرشنن |ہندی ڈب: سوریا د‏‏ی گینگ | |- | ''[[ذہانت|انٹیلیجنٹ]]''|| انٹیلیجنٹ|| تیلگو |سائے تیج دھرم، لاونیہ ترپاٹھی | | |- | ''جے سمہا'' || راجو ریڈی || تیلگو |نندموری بالا کرشنا، نئن تارا، ہری پریا | | |- | rowspan="4" | 2017|| ''نینو کڈبیپ ایانو''||کامیڈین | تیلگو |رگھو بابو، بندو باربی | | |- | ''[[Maragadha Naanayam|مرگادھا نانیم]]'' || پائیلٹ || تمل |ادھی، آنند راج، نکی گلرانی | | |- | ''[[Khaidi No. 150|کھیدی نمبر 150]]'' || ڈوبرمین || تیلگو |جرن جیوی، کاجل اگروال، علی |ہندی ڈب: کھلاڑی 150 | |- | ''[[Om Namo Venkatesaya|اوم نمو وینکاٹیشیہ]]''|| سمہا چالم || تیلگو |ناگا ارجنا، انوشکا شیٹی، جگپتی بابو | | |- | rowspan="12" |2016|| ''[[Jaguar (2016 فلم)|جیگوار]]'' || || کنڑا |نکھل گودا، دیپتی ستی، جگپتی بابو |ہندی ڈب: جیگوار | مہمان اداکار |- | ''مینٹل پولیس'' || || تیلگو |سری کانت، آکاشا، ممیت خان |ہندی ڈب: مینٹل | |- | ''[[Nayaki|نایاگی]]'' || rowspan="2" |فلم ڈائریکٹر | تمل | rowspan="2" |ترشا کرشنن، ستیم راجیش | rowspan="2" |ہندی ڈب: نائیکی | |- | ''[[Nayaki|نائیکی]]'' || تیلگو | |- | ''[[Chuttalabbai|چوٹالابائی]]'' || || تیلگو |آدی، نمیندا پرمود، سائے کمار |ہندی ڈب: چوٹالابائی | |- | ''[[سرئنوڈو]]'' || Umapathi's neighbour || تیلگو | | | |- | ''[[سردار گبر سنگھ]]'' || Shekhar Singh || تیلگو | | | |- | ''[[Shourya (2016 فلم)|Shourya]]'' || || تیلگو | | | |- | ''[[Krishnashtami]]'' || || تیلگو | | | |- | ''[[Garam (فلم)|Garam]]'' || Mr.Google <ref>[http://m.greatandhra.com/movies/reviews/garam-review-thanda-thanda-bore-bore-72666.html Aadi, Garam, Garam Rating, Garam Review, Garam Telugu Review, Madan | greatandhra.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119010919/http://m.greatandhra.com/movies/reviews/garam-review-thanda-thanda-bore-bore-72666.html |date=2017-01-19 }}</ref> || تیلگو | | | |- | ''[[Soggade Chinni Nayana]]'' || Athmananda Swamy|| تیلگو | | | |- | ''[[Eluka Majaka]]'' || Vidoosha Mooshika (mouse) || تیلگو | | | |- | rowspan="18" | 2015 || ''[[Loafer (2015 فلم)|Loafer]]'' || Srimanthudu || تیلگو | | | |- | ''[[Size Zero (فلم)|Inji Iduppazhagi]]'' || rowspan="2" | Android Baba || تمل | | | |- | ''[[Size Zero (فلم)|Size Zero]]'' || تیلگو | | | |- | ''[[Bruce Lee (فلم)|Bruce Lee]]'' || Suzuki Subramanyam || تیلگو | | | |- | ''[[Akhil (فلم)|Akhil]]'' || Johnson and Johnson || تیلگو | | | |- |''[[Courier Boy Kalyan]]''|| Nasar || تیلگو | | | |- |''[[Vaalu]]''|| MD || تمل | | | |- | ''[[Kick 2]]'' || Pandit Ravi Teja || تیلگو | | | |- | ''[[Jyothi Lakshmi (فلم)|Jyothi Lakshmi]]'' || Kamalakar || تیلگو | | | |- | ''Vinavayya Ramayya''||Patel pahilwan \pailwan | تیلگو | | | |- | '' Masss '' || Dr. Gnanaprakasham || تمل | | | |- | ''[[Dongaata (2015 فلم)|Dongaata]]'' || Brahmi || تیلگو | | | |- | ''[[جلا (2014ء فلم)]]'' || Gopal ||تیلگو | | | تمل movie partially reshot in تیلگو |- | ''[[Dohchay]]'' || Bullet Babu || تیلگو <ref>[http://www.indiaglitz.com/Naga-Chaitanya-Sudheer-Varma-movie-launched-تیلگو-news-108872 Naga Chaitanya-Sudheer Varma movie launched] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141122132410/http://www.indiaglitz.com/Naga-Chaitanya-Sudheer-Varma-movie-launched-%D8%AA%DB%8C%D9%84%DA%AF%D9%88-news-108872 |date=2014-11-22 }} – ''Indiaglitz''</ref> | | | |- | ''[[Cinema Choopistha Mava]]'' || Daya || تیلگو | | | |- | ''[[Pandaga Chesko]]'' || Weekend Venkat Rao || تیلگو | | | |- | ''[[سن آف ستیہ مورتی]]'' || Koda Rambabu || تیلگو | | | |- | ''Moodu Mukkallo Cheppalante''|| || تیلگو | | | |- | rowspan="25" |2014|| ''[[Rough (فلم)|Rough]]'' || || تیلگو | | | |- | ''[[Joru]]'' || PK || تیلگو | | | |- | ''[[Erra Bus]]'' || || تیلگو | | | |- |''[[Lingaa]]'' || Inspector Raja Varma || تمل | | | |- | ''[[Yamaleela 2]]'' || Chitragupta || تیلگو | | | |- | ''[[Jaihind 2]]'' || Ezhumalai|| تمل | | | |- |''[[Loukyam]]'' || Sippy || تیلگو | | | |- |''[[Aagadu]]'' || Delhi Suri || تیلگو | | | |- |''[[Anukshanam]]'' || Shailaja's brother || تیلگو | | | |- |''[[Power (2014 تیلگو فلم)|''Power'']]'' || Animuthyam || تیلگو | | | |- | ''[[Rabhasa]]'' || Raju || تیلگو | | | |- | ''[[Boochamma Boochodu]]'' || || تیلگو | | | |- | ''[[Anjaan (2014 فلم)|Anjaan]]'' || Guru Shastri || تمل | | | |- |''[[Geethanjali (2014 فلم)|Geethanjali]]'' || Saitan Raj || تیلگو | | | |- |''[[Alludu Seenu]]'' || Dimple || تیلگو | | | |- |''[[Autonagar Surya]]'' || "Super Mechanic" Brahmi ||تیلگو | | | |- |''[[Manam (فلم)|Manam]]'' || Girish Karnad || تیلگو | | | |- |''[[Laddu Babu]]''<ref>[http://www.indiaglitz.com/Laddu-Babu-releasing-on-Apr-18th-in-overseas-تیلگو-news-106203 Laddu Babu releasing on Apr 18th in overseas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926062957/https://www.indiaglitz.com/Laddu-Babu-releasing-on-Apr-18th-in-overseas-%D8%AA%DB%8C%D9%84%DA%AF%D9%88-news-106203 |date=2020-09-26 }}. Indiaglitz.com (15 April 2014). Retrieved on 2017-01-03.</ref> || cameo || تیلگو | | | |- |''[[ریس گروم]]'' ||'''Kill Bill Pandey'''||تیلگو | | | |- |''[[Legend (2014 فلم)|Legend]]'' ||Manikyam ||تیلگو | | | |- |''Malligadu Marriage Bureau''<ref>Updated, Shekhar. (6 February 2014) [http://entertainment.oneindia.in/تیلگو/news/2014/paisa-malligadu-marriage-bureau-dil-deewana-box-office-clash-131402.html Paisa, Malligadu Marriage Bureau, Dil Deewana Set To Clash At Box Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019052951/https://www.filmibeat.com/telugu/news/2014/paisa-malligadu-marriage-bureau-dil-deewana-box-office-clash-131402.html |date=2020-10-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019052951/https://www.filmibeat.com/telugu/news/2014/paisa-malligadu-marriage-bureau-dil-deewana-box-office-clash-131402.html |date=2020-10-19 }}. Entertainment.oneindia.in. Retrieved on 2017-01-03.</ref> || Chotu Bhai || تیلگو | | | |- |''[[Pandavulu Pandavulu Thummeda]]'' || Bapure<ref>{{cite web | url = http://entertainment.oneindia.in/تیلگو/reviews/2014/pandavulu-pandavulu-tummeda-movie-review-131051.html | title = Pandavulu Pandavulu Thummeda – Movie Review | publisher = [[OneIndia]] | accessdate = 7 March 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225040502/https://www.filmibeat.com/telugu/reviews/2014/pandavulu-pandavulu-tummeda-movie-review-131051.html | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref>|| تیلگو | | | |- |''[[Heart Attack (2014 فلم)|Heart Attack]]'' || ISKCON Ramana<ref>{{cite web | url = http://entertainment.oneindia.in/تیلگو/reviews/2014/heart-attack-movie-review-131017.html | title = Heart Attack – Movie Review | publisher = [[OneIndia]] | accessdate = 31 January 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225040458/https://www.filmibeat.com/telugu/reviews/2014/heart-attack-movie-review-131017.html | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> || تیلگو | | | |- |''[[Ninnindale]]'' || Sachin<ref>{{cite web | url = http://entertainment.oneindia.in/کنڑا/news/2013/brahmanandam-sandalwood-debut-puneet-rajkumar-ninnindale-126952.html | title = Brahmanandam enters Sandalwood | publisher = [[OneIndia]] | accessdate = 12 December 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225040505/https://www.filmibeat.com/kannada/news/2013/brahmanandam-sandalwood-debut-puneet-rajkumar-ninnindale-126952.html | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> || [[کنڑا]] | | | |- | ''[[یواڈو]]''<ref>{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/تیلگو/reviews/2014/yevadu-movie-review-129448.html |title=Yevadu – Movie Review |publisher=Oneindia Entertainment |date=12 January 2014 |accessdate=12 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225040456/https://www.filmibeat.com/%d8%aa%db%8c%d9%84%da%af%d9%88/reviews/2014/yevadu-movie-review-129448.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> || Illegal tenant at Satya's home || تیلگو | | | |- | rowspan="20" | 2013||''[[Baadshah (2013 فلم)|Baadshah]]'' ||Padmanabha Simha ||تیلگو | | | |- |''[[Something Something (فلم)|Something Something]]'' || Premji || تیلگو | | | |- |''[[Seethamma Vakitlo Sirimalle Chettu]]'' || || تیلگو | | || Deleted scenes |- |''[[Saradaga Ammayitho]]'' || || تیلگو | | |- | ''[[Masala (2013 فلم)|Masala]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Bhai (2013 فلم)|Bhai]]'' ||Vikram Donor || تیلگو | | |- |''[[Backbench Student]]'' || Kareena Kapoor || تیلگو | | |- | ''[[Greeku Veerudu]]'' ||Kamaraju || تیلگو | | |- | ''[[اددراممالیاتھو]]'' ||"[[Fiddle]]" Brahma || تیلگو | | |- |''[[Attharintiki Daaredhi]]''||Baddam Bhaskar<ref>{{cite web|url=http://timesofap.com/cinema/pawan-kalyan-and-brahmanandam-combination-again.html|title=Pawan Kalyan and Brahmanandam Combination again|publisher=timesofap.com|accessdate=4 March 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927225641/http://timesofap.com/cinema/pawan-kalyan-and-brahmanandam-combination-again.html|archivedate=27 September 2013|df=dmy-all}}</ref> || تیلگو | | |- | ''[[Chukkalanti Ammayi Chakkanaina Abbayi]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Sukumarudu]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Jaffa (تیلگو فلم)|Jaffa]]''|| Jasmine Falguda (Jaffa) | تیلگو | | |- |''[[Doosukeltha]]'' ||Veera Brahmam || تیلگو | | |- |''[[Mirchi (فلم)|Mirchi]]''|| Veera Pratap || تیلگو | | |- |''[[Balupu]]'' || Crazy Mohan || تیلگو | | |- |''[[Okkadine]]'' || || تیلگو | | |- | ''Jagan Nirdoshi'' || || تیلگو | | |- | ''[[Ongole Githa]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Naayak]]''|| Jilebi || تیلگو | | |- | rowspan="24" | 2012|| ''[[Lucky (2012 تیلگو فلم)|Lucky]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Cameraman Gangatho Rambabu]]''|| Bobby || تیلگو | | |- |''[[جولائ‏ی (فلم)]]''|| Thief || تیلگو | | |- |''[[Krishnam Vande Jagadgurum]]''|| Rampam (Rangasthala Pandit) || تیلگو | | |- |''[[Rebel (2012 فلم)|Rebel]]''|| Narsuraju || تیلگو | | |- |''[[Denikaina Ready]]''||Bangaraja || تیلگو | | |- | ''[[Vennela 1 1/2]]''|| Papachand || تیلگو | | |- |''[[Shirdi Sai]]''|| Sandeham || تیلگو | | |- | ''[[Sudigadu]]''|| Jaffa Reddy || تیلگو | | |- |''[[All the Best (فلم)|All the Best]]'' || Gochi Savithri || تیلگو | | |- | ''[[Endukante... Premanta!]]'' || Pandu Ranga Rao || تیلگو | | |- |''[[Rachcha]]'' || Rangeela Master || تیلگو | | |- | ''[[Naa Ishtam]]'' || Kadiyam Bujji || تیلگو | | |- | ''[[Devudu Chesina Manushulu (2012 فلم)|Devudu Chesina Manushulu]]'' || Lord Vishnu || تیلگو | | |- | ''[[Gabbar Singh (2012 فلم)|Gabbar Singh]]'' || Recovery Ranjith ||تیلگو<ref name="indiaglitz">{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/تیلگو/article/71667.html|title=Gabbar Singh to release for Sankranthi – تیلگو Movie News|publisher=indiaglitz.com|accessdate=25 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225040503/https://www.indiaglitz.com/channels/%D8%AA%DB%8C%D9%84%DA%AF%D9%88/article/71667.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> | | |- |''[[Dammu]]''|| Jaanaki || تیلگو | | |- |''[[Adhinayakudu]]'' || Brahmi || تیلگو | | |- |''[[Daruvu]]'' || Vidhya Balan || تیلگو | | |- |''[[Mythri]]'' || Murthy || تیلگو | | |- |''[[Damarukam]]'' || Rudraksha || تیلگو | | |- |''[[Nuvva Nena]]'' || Aaku Bhai|| تیلگو | | |- | ''[[Mr. Nookayya]]'' || Rahul|| تیلگو | | |- |''[[Nippu]]'' || Kaasi || تیلگو | | |- | ''[[Dhoni (فلم)|Dhoni]]'' || Subramaniam's Boss|| تمل <br /> تیلگو | | |- | rowspan="29" |2011|| ''[[Panjaa]]'' || Paparayudu || تیلگو | | |- | ''[[Mugguru]]'' || Chota Don || تیلگو | | |- | ''[[Seema Tapakai]]'' || Melimbangaram ||تیلگو | | |- | ''[[Madatha Kaja]]''||Padmasri ||تیلگو | | |- | ''[[Sri Rama Rajyam]]''||Tippadu ||تیلگو | | |- | ''[[Bejawada (فلم)|Bejawada]]''||Sketch Gopi || تیلگو | | |- |''[[Veedu Theda]]'' || Banana Baba || تیلگو | | |- | ''[[Dookudu]]''||Padmasri / Singapore Rajeswara Rao / Champak Seth || تیلگو | | |- |''[[Money Money, More Money]]'' || Khan Dada || تیلگو | | |- |''[[Kandireega]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Dhada]]'' || || تیلگو | | |- | ''[[Badrinath (فلم)|Badrinath]]''|| Batting Baba|| تیلگو | | |- |''[[Veera (2011 فلم)|Veera]]'' || Tiger || تیلگو | | |- | ''Desadrohii''|| || تیلگو | | |- | ''Mr. Rascal''|| Balu ||تیلگو | | |- |''[[Daggaraga Dooranga]]'' || Johnny || تیلگو | | |- | ''[[Vaanam]]'' || Bhairavan||تمل | | |- | ''[[Mr. Perfect (فلم)|Mr. Perfect]]''|| Jalsa Kishore ||تیلگو | | |- | ''[[Shakti (2011 فلم)|Shakti]]''|| Avatar || تیلگو | | |- | ''[[Prema Kavali]]'' || Serlingam Software Engineer|| تیلگو | | |- | ''[[Katha Screenplay Darshakatvam Appalaraju]]''|| Sri Sailam Anna || تیلگو | | |- | ''[[Payanam (2011 فلم)|Payanam]]<br /> Gaganam ''|| Rajesh Kapoor (فلم Director) ||تمل <br /> تیلگو | | |- |''[[Bhavani IPS]]|| || تمل/تیلگو | | |- | ''[[Wanted (2011 فلم)|Wanted]]''|| || تیلگو | | |- | ''[[Dongala Mutha]]'' || Narayana Murthy / The Ghost || تیلگو | | |- | ''[[Vastadu Naa Raju]]'' || || تیلگو | | |- |''Brahmigadi Katha''|| Brahmi || تیلگو | | |- |''[[Anaganaga O Dheerudu]]''|| Jaffa || تیلگو | | |- | ''[[Aha Naa Pellanta (2011 فلم)|Aha Naa Pellanta]]'' || Balaraju || تیلگو | | |- | rowspan="40" |2010||''[[Ragada]]''|| Brahmam || تیلگو | | |- |''Rs.999 Matrame''|| || تیلگو | | |- |''[[Nagavalli (فلم)|Nagavalli]]''|| Assistant || تیلگو | | |- |''Mukkanti''|| || تیلگو | | |- |''[[Orange (2010 تیلگو فلم)|Orange]]''|| Puppy || تیلگو | | |- |''Prema Pilustondi''|| || تیلگو | | |- |''[[Kalyanram Kathi]]'' || || تیلگو | | |- |''Oka Tupaki Moodu Pittalu''|| || تیلگو | | |- |''[[Baava]]'' || || تیلگو | | |- |''Collector Gari Bharya''|| || تیلگو | | |- |''[[Brindavanam (2010 فلم)|Brindaavanam]]''|| Bommarillu Father || تیلگو | | |- |''Ninnu Choosina Kshanana''|| || تیلگو | | |- |''[[Khaleja]]''|| Miriyam / Banwari || تیلگو | | |- |''Kotha Bandham''|| || تیلگو | | |- |''[[Don Seenu]]''|| Vishwas || تیلگو | | |- |''Mondi Mogullo Penki Pellalu''|| || تیلگو | | |- |''[[Panchakshari]]''||Kala Bhairava || تیلگو | | |- |''Emaindhi Naalo''|| || تیلگو | | |- |''[[Jhummandi Naadam]]'' || || تیلگو | | |- |''Holidays''|| || تیلگو | | |- |''[[Vedam (فلم)|Vedam]]''|| Brother Bairagi || تیلگو | | |- |''9th Class C/o Eleshwaram''|| || تیلگو | | |- |''[[Rama Rama Krishna Krishna]]''||Lechipoyina Subba Rao (LSR) || تیلگو | | |- |''Buridi''|| || تیلگو | | |- |''[[Simha (فلم)|Simha]]''|| Compounder || تیلگو | | |- |''Comedy Express''|| || تیلگو | | |- |''[[وروڈو]]''|| Dilip Raja|| تیلگو | | |- | ''Taj Mahal'' || Fake father to hostel boys|| تیلگو | | |- | ''Chalaki'' || || تیلگو | | |- |''Police Police'' || || تیلگو | | |- |''[[Yagam (2010 فلم)|Yagam]]''|| || تیلگو | | |- |''Visu''|| || | | |- |''[[Kedi (2010 فلم)|Kedi]]''|| Six Feet || تیلگو | | |- |''[[Bindaas (2010 فلم)|Bindaas]]''|| Parabrahmam || تیلگو | | |- |''Sare Nee Istam''|| || تیلگو | | |- |''[[Namo Venkatesa]]''|| Paris Prasad || تیلگو | | |- |''[[Gudu Gudu Gunjam]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Seeta Ramula Kalyanam|Seeta Ramula Kalyanam Lankalo]]''|| Appalaraju / Pappalaraju|| تیلگو | | |- |''[[Adhurs]]''|| Bhattacharya (Bhattu) || تیلگو | | |- |''[[Maa Nanna Chiranjeevi]]''|| Mani Ratnam (Don) || تیلگو | | |- | rowspan="38" |2009||''[[Prayanam (2009 فلم)|Prayanam]]''|| Satyanarayana Swamy|| تیلگو | | |- |''Kasko''||Mahesh Babu || تیلگو | | |- |''[[Saleem (فلم)|Saleem]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Pravarakhyudu]]''|| Lecturer || تیلگو | | |- |''Naa Styley Veru'' || || تیلگو | | |- |''[[Bumper Offer]]'' || || تیلگو | | |- |''[[A Aa E Ee (2009 تیلگو فلم)|A Aa E Ee]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Snehituda...]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Ride (2009 فلم)|Ride]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Prayanam (2009 فلم)|Prayanam]]''|| Satyanarayana Swamy || تیلگو | | |- |''[[آریہ 2]]''|| Mr.Dasavathaaram || تیلگو | | |- |''[[Ek Niranjan]]''|| Tantra || تیلگو | | |- |''[[Jayeebhava]]''|| Narasimha Sastry || تیلگو | | |- |''[[Mahatma (فلم)|Mahatma]]''|| English Professor || تیلگو | | |- |''[[Ganesh Just Ganesh|Ganesh]]''|| Yadagiri, a big don|| تیلگو | | |- |''[[Josh (2009 تیلگو فلم)|Josh]]''|| Durga's P.A. || تیلگو | | |- |''[[Kanthaswamy|Mallanna]]''|| Kobarikayala Subbayya || تیلگو | | |- |''[[Anjaneyulu (فلم)|Anjaneyulu]]''|| Prabhakar || تیلگو | | |- |''[[مگادھیرا]]''|| Indu's neighbour || تیلگو | | |- |''[[Evaraina Epudaina]]''|| Kutumba Rao (cameo)|| تیلگو | | |- |''Srisailam''|| || تیلگو | | |- |''[[Current (فلم)|Current]]''|| ||تیلگو | | |- |''[[Kick (2009 فلم)|Kick]]''|| '''Halwa Raj / Parugu Prakash Raj''' ||تیلگو | | |- |''Kirkit'' || Lal Baadshah || | | |- |''[[Mitrudu]]''|| JB Jan (Jaana Betthudu Janaardhan) ||تیلگو | | |- |''Masth''|| || تیلگو | | |- | ''Junction'' || || تیلگو | | |- | ''Adugu'' || || تیلگو | | |- |''Naa Girlfriend Baaga Rich''|| Tyson || تیلگو | | |- | ''Samrajyam'' || || تیلگو | | |- |''Rajavari Chepala Cheruvu''|| || تیلگو | | |- | ''Samardhudu'' || || تیلگو | | |- | ''Raju Maharaju'' || || تیلگو | | |- |''[[Satyameva Jayate (فلم)|Satyameva Jayate]]''|| || تیلگو | | |- |''Posani Gentleman''|| || تیلگو | | |- |''[[Konchem Ishtam Konchem Kashtam]]''|| '''Gachibowli Diwakar''' ||تیلگو | | |- |''[[Maska (فلم)|Maska]]''|| Doctor ||تیلگو | | |- |''Mental Krishna''|| || تیلگو | | |- | rowspan="53" |2008||''[[King (2008 فلم)|King]]''|| Jayasurya ||تیلگو | | |- |''Adhyakshaa''|| || تیلگو | | |- |''[[Neninthe]]'' || Idli Vishwanath ||تیلگو | | |- |''Andariki Vandanalu''|| || تیلگو | | |- |''Chedugudu''|| ||تیلگو | | |- |''[[Lakshmi Putrudu]]'' || || تیلگو | | |- |''Dongala Bandi''|| McMillon Murthy ||تیلگو | | |- |''[[Blade Babji]]'' || || تیلگو | | |- |''Deepavali''|| || تیلگو | | |- |''[[Kausalya Supraja Rama]]''|| || تیلگو | | |- |''Subham''|| || تیلگو | | |- |''[[Kotha Bangaru Lokam]]'' || College Principal ||تیلگو | | |- |''Sindhuri''|| || تیلگو | | |- |''[[Ninna Nedu Repu]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Chintakayala Ravi]]''|| Pinky ||تیلگو | | |- |''[[Saroja (2008 فلم)|Saroja]]'' || Guest appearance || تمل | | |- |''Nesthama'' || || تیلگو | | |- |''[[Baladur]]'' || Nani ||تیلگو | | |- |''[[Pazhani (2008 فلم)|Pazhani]]'' || || تمل | | |- |''[[Sathyam (2008 فلم)|Salute]]''|| Transport office broker || تمل | | |- |''[[Gajibiji]]''|| ||تیلگو | | |- |''Aalayam''|| ||تیلگو | | |- |''[[Kuselan]]<br />[[Kathanayakudu (2008 فلم)|Kathanayakudu]]''||Koya Dora ||تمل<br />تیلگو | | |- |''[[Ullasamga Utsahamga]]''|| Colony Secretary / Peter ||تیلگو | | |- | ''[[Maa Ayana Chanti Pilladu]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Hare Ram]]''|| Nijam ||تیلگو | | |- |''[[Victory (2008 تیلگو فلم)|Victory]]'' || R. Appa Rao||تیلگو | | |- |''[[Ready (2008 فلم)|Ready]]'' || Mcdowell's Murthy ||تیلگو | | |- |''[[Pandurangadu]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Kantri]]'' || Brahmi ||تیلگو | | |- |''Naa Manasukemaindi'' || ||تیلگو | | |- |''[[Donga Sachinollu]]''|| Stalin ||تیلگو | | |- |''[[Bhale Dongalu]]'' || Vengala Rao ||تیلگو | | |- |''Sawaal'' || || | | |- |''[[Jalsa]]''|| Pranav ||تیلگو | | |- |''[[Premabhishekam (2008 فلم)|Premabhishekam]]''|| ||تیلگو | | |- |''[[Lakshmi Putrudu]]''|| ||تیلگو | | |- | ''Bhadradri'' || || تیلگو | | |- | ''[[Nagaram (2008 فلم)|Nagaram]]'' || || تیلگو | | |- |''Sangamam''|| || تیلگو | | |- |''[[Gamyam]]''|| Person on a highway ||تیلگو | | |- |''[[Krishnarjuna]]''|| Jyotish Brahmanandam Parmanandgaru||تیلگو | | |- |''[[Nenu Meeku Telusa...?]]''|| Barmani||تیلگو | | |- |''[[Mr. Medhavi]]''|| ||تیلگو | | |- |''[[Pourudu]]''|| Church Father Anthony||تیلگو | | |- |''[[Krishna (2008 فلم)|Krishna]]''||Bobby ||تیلگو | | |- |''100 Kotlu'' || ||تیلگو | | |- |''[[Brahmanandam Drama Company]]'' || Anandam||تیلگو | | |- |''[[Bommana Brothers Chandana Sisters]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[John Appa Rao 40 Plus]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Nee Sukhame Ne Koruthunna]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Hero (2008 فلم)|Hero]]'' || Sr. Member at Police Training Academy ||تیلگو | | |- |''Wall Poster''|||| تیلگو | | |- | rowspan="35" |2007||''[[Aata]]'' || Astrologer ||تیلگو | | |- |''[[Raju Bhai]]''|| || تیلگو | | |- |''Aaroje'' || ||تیلگو | | |- |''[[Bhookailas (2007 فلم)|Bhookailas]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Athidhi (2007 فلم)|Athidhi]]'' ||Shivram ||تیلگو | | |- |''Konte Kurrallu''|| || تیلگو | | |- |''Godava''|| || تیلگو | | |- |''[[Operation Duryodhana (فلم)|Operation Duryodhana]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Aadavari Matalaku Ardhalu Verule]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Bhajantrilu]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Brahma – The Creator]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Chiruta]]'' || Krish ||تیلگو | | |- |''[[Dubai Seenu]]'' || Rama Krishna ||تیلگو | | |- |''[[Dhee]]'' || Chari ||تیلگو | | |- |''[[Lakshyam (2007 فلم)|Lakshyam]]'' || College Canteen Owner ||تیلگو | | |- |''[[Poramboku]]''|| || تیلگو | | |- |''Maharajasri'' || ||تیلگو | | |- |''[[Yamagola Malli Modalayindi]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Maisamma IPS]]'' || Minister ||تیلگو | | |- |''[[Mee Sreyobhilashi]]'' || Panthulu ||تیلگو | | |- |''Chandrahas''|| || تیلگو | | |- |''[[Athili Sattibabu LKG]]'' || Ravi Shastri ||تیلگو | | |- |''Ramudu Manchu Baludu''|| || تیلگو | | |- |''[[Okkadunnadu]]'' || Satyanarayana||تیلگو | | |- |''Satyabhama'' || ||تیلگو | | |- |''[[Shankar Dada Zindabad]]'' || Astrologer ||تیلگو | | |- |''[[Mozhi (فلم)|Mozhi]]'' || Apartment President Anantakrishnan || تمل | | |- |''[[Bhagyalakshmi Bumper Draw]]'' || Joshua Gottam ||تیلگو | | |- |''Hello Premistara''|| || تیلگو | | |- |''[[Vijayadasami (فلم)|Vijayadasami]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Bahumati]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Nava Vasantham]]''|| || تیلگو | | |- |''Aadivaram Aadavallaku Selavu''|| || تیلگو | | |- |''[[Yamadonga]]'' || ''[[Chitragupta|Chitraguptudu]]'' ||تیلگو | | |- |''Bangaru Konda''|| || تیلگو | | |- | rowspan="32" |2006||''[[Khatarnak]]''|| Phillips || تیلگو | | |- |''[[اناوارام]]''|| Purohitudu ||تیلگو | | |- |''Pagale Vennela''|| || تیلگو | | |- |''[[Andala Ramudu (2006 فلم)|Andala Ramudu]]'' || ||تیلگو | | |- |''Neeku Naaku''|| || تیلگو | | |- |''[[Chinnodu]]'' || || تیلگو | | |- |''Nanna Aa Pille Kavali''|| || تیلگو | | |- |''[[Gopi – Goda Meeda Pilli]]''|| Sampurnam || تیلگو | | |- |''Nee Navve Chalu''|| || تیلگو | | |- |''[[Bommarillu]]'' || Loan Officer ||تیلگو | | |- |''Raja Babu''|| || تیلگو | | |- |''[[Vikramarkudu]]'' || Duvva Abbulu ||تیلگو | | |- |''[[Party (2006 فلم)|Party]]'' || Dr. Rajendra Prasad / John Abraham|| تیلگو | | |- |''[[Ashok (فلم)|Ashok]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Brahmastram]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Shock (2006 فلم)|Shock]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Pellaina Kothalo]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Boss (2006 فلم)|Boss]]''|| Abhay || تیلگو | | |- |''Photo''|| || تیلگو | | |- |''[[Stalin (2006 فلم)|Stalin]]'' || Purohitudu ||تیلگو | | |- |''[[Sri Krishna 2006]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Rakhi (2006 فلم)|Rakhi]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Pokiri (2006 فلم)|Pokiri]]'' || Brahmi Software Engineer||تیلگو | | |- |''Maa Iddari Madhya''|| || تیلگو | | |- |''[[Sri Ramadasu]]'' || Astrologer ||تیلگو | | |- |''[[Raam (2006 فلم)|Raam]]''|| Dr.Chakravarthi|| تیلگو | | |- |''Veedhi''|| || تیلگو | | |- |''[[Happy (2006 فلم)|Happy]]'' || [[پیزا ہٹ]] Manager ||تیلگو | | |- |''[[Sarada Saradaga]]''|| Kona || تیلگو | | |- |''[[Game (2006 فلم)|Game]]''|| Raghava's boss || تیلگو | | |- |''[[Indian Beauty]]|| Himself || تیلگو | | |- |''[[Tata Birla Madhyalo Laila]]''|| || تیلگو | | |- | rowspan="44" |2005||''[[Jai Chiranjeeva]]'' || Shanthi Swaroop ||تیلگو | | |- |''[[Danger (2005 فلم)|Danger]]'' || Brahmam || تیلگو | | |- |''[[Evadi Gola Vaadidi]]'' || Sankardada R.M.P. ||تیلگو | | |- |''[[Hungama (2005 فلم)|Hungama]]'' || P.A. of Bobbili Raja ||تیلگو | | |- |''[[Mogudu Pellam O Dongodu]]'' || Thief||تیلگو | | |- |''Ayodhya'' || ||تیلگو | | |- |''[[Dhairyam (2005 فلم)|Dhairyam]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Subash Chandra Bose (فلم)|Subash Chandra Bose]]'' || Balram ||تیلگو | | |- |''Slokam'' || ||تیلگو | | |- |''[[Gowtam SSC]]'' || || تیلگو | | |- |''Sravanamasam'' ||one of the Navratnas || تیلگو | | |- |''[[Modati Cinema]]'' || || تیلگو | | |- |''Pourusham''|| || تیلگو | | |- |''[[Allari Bullodu]]'' || || تیلگو | | |- |''786'' || || تیلگو | | |- |''[[Bhageeratha (فلم)|Bhageeratha]]''|| Hotel manager || تیلگو | | |- |''Ayindha Leda''|| || تیلگو | | |- |''[[Naa Alludu]]''|| || تیلگو | | |- |''Beets''|| || تیلگو | | |- |''Keelu Gurram''|| || تیلگو | | |- |''[[Chakram (2005 فلم)|Chakram]]'' || Railway T.C. (cameo)|| تیلگو | | |- |''Adirindayya Chandram''|| || تیلگو | | |- |''[[Vennela]]'' ||Pampachek ||تیلگو | | |- |''[[Athadu]]'' || Kittu ||تیلگو | | |- |''[[Super (2005 فلم)|Super]]'' || Lie-Detector Operator ||تیلگو | | |- |''[[Andarivaadu]]'' || Reporter ||تیلگو | | |- |''[[Soggadu (2005 فلم)|Soggadu]]'' || Servant of Satyannarayana ||تیلگو | | |- |''[[Radha Gopalam]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Balu ABCDEFG]]'' || Hotel Manager ||تیلگو | | |- |''[[Allari Bullodu]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Seenugadu Chiranjeevi Fan]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Sri (2005 فلم)|Sri]]''|| || تیلگو | | |- |''Premikulu''|| || تیلگو | | |- |''[[Athanokkade]]''|| || تیلگو | | |- |''Veerabhadra''|| || تیلگو | | |- |''Swami Shankar''|| || تیلگو | | |- |''[[Oka Oorilo]]''|| || تیلگو | | |- |''Good Boy''|| || تیلگو | | |- |''Orey Pandu''|| || تیلگو | | |- |''[[Narasimhudu]]''|| || تیلگو | | |- |''Kanchanamala Cable TV''|| || تیلگو | | |- |''Sankharavam''|| || تیلگو | | |- |''[[Political Rowdy]]''|| || تیلگو | | |- |''Rambha Neeku Oorvasi Naaku''|| || تیلگو | | |- | rowspan="44" |2004 ||''[[Swarabhishekam]]'' || || تیلگو | | |- |''No''|| || تیلگو | | |- |''[[Apparao Driving School]]'' || Losugula Lakshma Reddy ||تیلگو | | |- |''Mee Intikoste Yem Istaru Maa Intikoste Yem Testaru''|| || تیلگو | | |- |''[[New (فلم)|New]]'' || Satyam || تمل | | |- |''Monalisa''|| || | | |- |''[[Ghilli]]'' || Pundit || تمل | | |- |''Suryam'' || Pujari ||تیلگو | | |- |''[[Andhrawala]]'' || Home Minister ||تیلگو | | |- |''Konchem Touchlo Vunte Cheputanu'' || ||تیلگو | | |- |''[[Intlo Srimathi Veedhilo Kumari]]'' || ||تیلگو | | |- |''Leela Mahal Center'' || Singamalai (cameo) ||تیلگو | | |- |''[[Ammayi Bagundi]]''|| || تیلگو | | |- |''Vidyardhi'' || ||تیلگو | | |- |''[[Vijayendra Varma]]'' || ||تیلگو | | |- |''Valliddaru Okkate'' || ||تیلگو | | |- |''[[Mr & Mrs Sailaja Krishnamurthy]]''|| || تیلگو | | |- |''Satruvu'' || ||تیلگو | | |- |''[[Athade Oka Sainyam]]'' || Prakash Rao's P.A.||تیلگو | | |- |''[[Seenu Vasanthi Lakshmi]]'' || Music Pundit||تیلگو | | |- |''[[143 (فلم)|143]]'' || || تیلگو | | |- |''Soggadi Saradalu''|| || تیلگو | | |- |''[[Venky]]'' || Gajala from Washington D.C.||تیلگو | | |- |''Pellikani Pellam''|| || تیلگو | | |- |''[[Kaasi (2004 فلم)|Kaasi]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Nenunnanu]]'' ||Manmadha Rao||تیلگو | | |- |''Okatavudam''|| || تیلگو | | |- |''Preminchukunnam Pelliki Randi'' || ||تیلگو | | |- |''[[Naani]]'' || Satyam ||تیلگو | | |- |''Shiva Shankar''|| || تیلگو | | |- |''[[Adavi Ramudu (2004 فلم)|Adavi Ramudu]]'' || ||تیلگو | | |- |''Gambeeram''|| || تیلگو | | |- |''Oka Pellam Muddu Rendo Pellam Vaddu'' || ||تیلگو | | |- |''Aithe Enti'' || ||تیلگو | | |- |''Xtra'' || || | | |- |''Koduku'' || ||تیلگو | | |- |''Swamy'' || ||تیلگو | | |- |''Pallakilo Pellikoothuru'' || ||تیلگو | | |- |''Swethanagu''|| || تیلگو | | |- |''Enjoy''|| ||تیلگو | | |- |''Vallidhari Vayasu Padaharelle!'' || || تیلگو | | |- |''Dost''|| || تیلگو | | |- |''[[Andaru Dongale Dorikithe]]'' || Chee ||تیلگو | | |- |''[[Malliswari (2004 فلم)|Malliswari]]'' || Balu (Malliswari's Driver) ||تیلگو | | |- | rowspan="81" |2003||''[[Satyam (2003 فلم)|Satyam]]'' || Lingam ||تیلگو | | |- |''Vishnu''|| || تیلگو | | |- |''Neetho Vastha''|| || تیلگو | | |- |''Indiramma''|| || تیلگو | | |- |''[[Maa Alludu Very Good]]'' || Variety Pulaiah|| تیلگو | | |- |''Ottesi Cheputhunna''|| || تیلگو | | |- |''Dhanush''|| || تیلگو | | |- |''Avuna''|| || تیلگو | | |- |''[[Oka Raju Oka Rani]]''|| Sachin|| تیلگو | | |- |''Priyadarshini''|| || تیلگو | | |- |''Ottu Ee Ammayevaro Thelidu''|| || تیلگو | | |- |''Nenu Seethamahalaxmi''|| || تیلگو | | |- |''[[Simhadri (2003 فلم)|Simhadri]]'' ||Talupulu||تیلگو | | |- |''Uthsaham''|| || تیلگو | | |- |''Golmaal''|| || تیلگو | | |- |''Ori Nee Prema Bangaru Kaanu''|| || تیلگو | | |- |''[[Ninne Ishtapaddanu]]'' || Fellow passenger on train ||تیلگو | | |- |''Tolichupulone''|| || تیلگو | | |- |''[[Sriramachandrulu]]''|| Rambabu|| تیلگو | | |- |''Neeke Manasichanu''|| || تیلگو | | |- |''[[Seetayya]]''|| || تیلگو | | |- |''Ammulu'' || ||تیلگو | | |- |''[[Gangotri (فلم)|Gangotri]]'' || ہندی lecturer ||تیلگو | | |- |''Pellamto Panenti''|| || تیلگو | | |- |''[[Neeku Nenu Naaku Nuvvu]]''|| Priest || تیلگو | | |- |''[[Aayudham (2003 فلم)|Aayudham]]''|| || تیلگو | | |- |''Vijayam''|| || تیلگو | | |- |''[[Aadanthe Ado Type]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Dongodu]]''|| Sastry || تیلگو | | |- |''Chantigadu''|| || تیلگو | | |- |''[[Raghavendra (فلم)|Raghavendra]]'' || Sirisha's brother ||تیلگو | | |- |''[[Kabaddi Kabaddi (2003 فلم)|Kabaddi Kabaddi]]'' || Gochi Baba ||تیلگو | | |- |''Fools'' || || تیلگو | | |- |''[[Ela Cheppanu]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Oka Radha Iddaru Krishnula Pelli]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Pellam Oorelithe]]'' || ||تیلگو | | |- |''Tiger Harischandra Prasad''|| || تیلگو | | |- |''[[Dham (فلم)|Dham]]''|| Shankara Sastry|| تیلگو | | |- |''Sahasa Baludu Vichitra Kothi'' || ||تیلگو | | |- |''Malli Malli Choodali''|| || تیلگو | | |- |''[[Manmadhudu]]'' || Lavangam ||تیلگو | | |- |''Hai''|| || تیلگو | | |- |''[[Nuvvu Leka Nenu Lenu]]'' || Purohitudu ||تیلگو | | |- |''Nenu Ninnu Premistunnanu'' || ||تیلگو | | |- |''Dreams''|| || تیلگو | | |- |''Joruga Husharuga''|| || تیلگو | | |- |''Kalalu Kandam Raa''|| || تیلگو | | |- |''Ramana'' || Gundusoodi Seenu ||تیلگو | | |- |''Lagna Patrika'' || Head Constable Brahmam ||تیلگو | | |- |''[[Nee Premakai]]'' || Srinivas' uncle ||تیلگو | | |- |''Police Sisters''|| || تیلگو | | |- |''Raghava''|| || تیلگو | | |- |''Neetho Cheppalani'' || ||تیلگو | | |- |''Entha Bagundo'' || ||تیلگو | | |- |''[[Lahiri Lahiri Lahirilo]]''|| || تیلگو | | |- |''Aaduthu Paaduthu'' || ||تیلگو | | |- |''Friends'' || ||تیلگو | | |- |''Vendi Mabbulu'' || ||تیلگو | | |- |''[[Santosham (2002 فلم)|Santosham]]''|| Giri from Mangalgiri || تیلگو | | |- |''Tappuchesi Pappukoodu'' || Lawyer||تیلگو | | |- |''[[Adrustam (2002 فلم)|Adrustam]]'' || Valmiki ||تیلگو | | |- |''[[Neetho]]'' || ||تیلگو | | |- |''Manasutho''|| || تیلگو | | |- |''[[Allari Ramudu]]'' || ||تیلگو | | |- |''Bharata Simha Reddy'' || ||تیلگو | | |- |''[[Chennakeshava Reddy]]'' || Purohitudu ||تیلگو | | |- |''Amma''|| || تیلگو | | |- |''[[Gemini (2002 تیلگو فلم)|Gemini]]'' || Car Mechanic||تیلگو | | |- |''2 Much'' || || | | |- |''[[Eeswar]]'' || Priest ||تیلگو | | |- |''Apuroopam''|| || تیلگو | | |- |''[[Thotti Gang]]'' || Gaali Gottam Govinda Sastry/ Sastry's mother ||تیلگو | | |- |''Premalo Pavani Kalyan'' || ||تیلگو | | |- |''[[Sandade Sandadi]]'' || Poolan Raja ||تیلگو | | |- |''[[Siva Rama Raju]]'' || Uncle of Hero ||تیلگو | | |- |''[[Bobby (2002 فلم)|Bobby]]'' || Ammiraju old B.A ||تیلگو | | |- |''Parasuram''|| || تیلگو | | |- |''[[Indra (2002 فلم)|Indra]]'' || Pandit ||تیلگو | | |- |''O Chinnadana''|| Hyderabad || تیلگو | | |- |''[[Seema Simham]]'' || Bhadrachalam ||تیلگو | | |- |''Sivani''|| || تیلگو | | |- | rowspan="42" |2001||''Jabili''|| || تیلگو | | |- |''Athanu''|| || تیلگو | | |- |''Chiranjeevulu''|| || تیلگو | | |- |''Chinnodu''|| || تیلگو | | |- |''[[Eduruleni Manishi]]''|| || تیلگو | | |- |''Subhaseessulu''|| || تیلگو | | |- |''[[Snehamante Idera]]''|| Bhavani Shankar|| تیلگو | | |- |''Sri Raja Rajeswari''|| || تیلگو | | |- | ''[[Deevinchandi]]'' || ||تیلگو | | |- |''Ide Naa Modati Prema Lekha''|| || تیلگو | | |- | ''[[Simharasi]]'' || ||تیلگو | | |- |''Chirujallu''|| || تیلگو | | |- |''[[Subbu]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Hanuman Junction (فلم)|Hanuman Junction]]'' || ||تیلگو | | |- |''Chinna''|| || تیلگو | | |- |''[[Ammaye Navvithe]]'' || DD ||تیلگو | | |- |''Veedekkadi Mogudandi''|| || تیلگو | | |- |''Ramma Chilakamma''|| || تیلگو | | |- |''[[Nuvvu Naaku Nachav]]''|| Photographer || تیلگو | | |- |''Prema Sandadi''|| Samara Simha Reddy|| تیلگو | | |- |''[[Adhipathi]]''|| S.I. Pathodi || تیلگو | | |- |''[[Family Circus (فلم)|Family Circus]]''|| Dr. Anand ||تیلگو | | |- |''Cheppalani Vundhi''|| || تیلگو | | |- |''Vechivunta''|| || تیلگو | | |- |''[[Bhalevadivi Basu]]''|| Cook Bhima Rao || تیلگو | | |- |''[[Anandam]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Sri Manjunatha]]'' || Nandeeswarudu ||تیلگو | | |- |''[[Narasimha Naidu]]'' || Sastry ||تیلگو | | |- |''Kalasi Naduddam''|| || تیلگو | | |- |''[[Mrugaraju]]'' || Assistant Guard ||تیلگو | | |- |''Repallelo Radha''|| || تیلگو | | |- | ''[[Student No.1]]'' || Dr. Brahmanandam || تیلگو | | |- |''Thank You Subba Rao''|| || تیلگو | | |- |''[[Apparao Ki Oka Nela Thappindi]]'' || ||تیلگو | | |- |''Maa Aavida Meeda Ottu Mee Aavida Chala Manchidi''|| || تیلگو | | |- |''Lady Bachelors''|||| تیلگو | | |- |''Dadagiri''|||| تیلگو | | |- |''[[Ammo Bomma]]''|| || تیلگو | | |- |''Badrachalam''|| || تیلگو | | |- |''Siddhu''|| || تیلگو | | |- |''Loyola College''|| || تیلگو | | |- |''Akka Bavekkada''|| || تیلگو | | |- | rowspan="35" |2000||''[[Chiru Navvuto]]'' || || تیلگو | | |- |''Sivaji''|| || تیلگو | | |- | ''[[Sakutumba Saparivaara Sametam]]'' || || تیلگو | | |- |''Sree Srimati Satyabhama''|| || تیلگو | | |- |''Prema Kosam''|| || تیلگو | | |- |''[[Pelli Sambandham]]''|| || تیلگو | | |- |''Sardukupodam Randi''|| || تیلگو | | |- |''[[Ammo! Okato Tareekhu]]'' || || تیلگو | | |- |''Mechanic Mamaiah''|| || تیلگو | | |- |''[[Ninne Premistha]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Rayalaseema Ramanna Chowdary]]'' || Annavaram || تیلگو | | |- | ''Moodu Mukkalata''|| || تیلگو | | |- |''[[Badri (2000 فلم)|Badri]]'' || Gangaraju ||تیلگو | | |- | ''[[Pelli Sambandham]]'' || || تیلگو | | |- | ''Uncle'' || || تیلگو | | |- | ''[[Vamsi (فلم)|Vamsi]]'' || Jackal (Guest appearance) || تیلگو | | |- | ''[[Kalisundam Raa]]'' || Ramavadhani || تیلگو | | |- | ''[[Hands Up! (short)|Hands Up!]]'' || Jagan || تیلگو | | |- | ''Tirumala Tirupati Venkatesa'' || Tirupati || تیلگو | | |- | ''Aaro Pranam'' || || تیلگو | | |- | ''[[Azad (2000 فلم)|Azad]]'' || Thief || تیلگو | | |- | ''[[Kodanda Ramudu]]'' || || تیلگو | | |- | ''[[Jayam Manade Raa]]'' || Krupakaram || تیلگو | | |- | ''[[Yuvaraju]]'' || || تیلگو | | |- | ''[[Nuvvu Vastavani]]'' || Nikar Narayana || تیلگو | | |- | ''Manasupaddanu Kaani'' || || تیلگو | | |- |''[[Kshemamga Velli Labhamga Randi]]'' || Jembulingam||تیلگو | | |- |''[[Annayya (2000 فلم)|Annayya]]'' || ||تیلگو | | |- |''Mee Aayana Jagratha'' || ||تیلگو | | |- |''Postman''|| || تیلگو | | |- | ''Real Story''|| || | | |- |''[[Kante Koothurne Kanu]]'' || Sofa set seller|| تیلگو | | |- |''Manasunna Maaraju''|| || تیلگو | | |- |''NTR Nagar''|| || تیلگو | | |- |''[[Maa Pelliki Randi]]'' || || تیلگو | | |- | rowspan="28" |1999||''[[Iddaru Mitrulu (1999 فلم)|Iddaru Mitrulu]]''|| || تیلگو | | |- |''Main Tere Pyaar Mein Pagal''|| || ہندی | | |- |''[[Seenu (1999 فلم)|Seenu]]''|| || تیلگو | | |- |''Arundhati'' || || تیلگو | | |- |''[[Raja Kumarudu]]'' || Policeman ||تیلگو | | |- |''Surya Puthrika''|| || تیلگو | | |- |''[[Sooryavansham]]''|| Doctor|| ہندی | | |- |''Maa Balaji''|| Penchalayya|| تیلگو | | |- |''Neti Gandhi'' || || تیلگو | | |- |''[[Alludugaaru Vachcharu]]''||| || تیلگو | | |- |''Hello Yama''|| || تیلگو | | |- |''Bobbili Vamsham'' || || تیلگو | | |- |''[[Sultan (1999 فلم)|Sultan]]'' || Anji || تیلگو | | |- |''Pilla Nachindi'' || || تیلگو | | |- |''[[Preyasi Rave]]'' || || تیلگو | | |- |''فلم Nagar''|| || تیلگو | | |- |''[[Raja (1999 فلم)|Raja]]'' || Delhi Dada || تیلگو | | |- |''Manikyam''|| || تیلگو | | |- |''[[Thammudu (فلم)|Thammudu]]'' || تیلگو Teacher Avadhanulu || تیلگو | | |- |''Preminchedi Endukamma''|| || تیلگو | | |- |''[[Yamajathakudu]]'' || Pittapuram || تیلگو | | |- |''Velugu Needalu''|| || تیلگو | | |- |''Anaganaga Oka Ammayi''|| || تیلگو | | |- |''[[Sneham Kosam]]'' || ||تیلگو | | |- |''Sri Ramulayya''|| || تیلگو | | |- |''[[Swapnalokam]]''|| || تیلگو | | |- |''Vichitram''|| || تیلگو | | |- |''[[Premaku Velayara]]'' || Anandam||تیلگو | | |- | rowspan="32" |1998||''[[Kanyadanam (1998 فلم)|Kanyadanam]]''|| || تیلگو | | |- |''Andaru Herole''|| || تیلگو | | |- |''Lifelo Wife''|| || تیلگو | | |- |''[[Ganesh (فلم)|Ganesh]]''|| Sub-Jailor Kondal Rao|| تیلگو | | |- |''Asala Sandadi'' || || تیلگو | | |- |''Gilli Kahjalu''|| || تیلگو | | |- |''[[Deergha Sumangali Bhava]]'' || Kotaiah's son || تیلگو | | |- |''Kodukulu'' || || تیلگو | | |- |''Panduga''|| || تیلگو | | |- |''[[Aavida Maa Aavide]]'' || Head Constable Ramakoti|| تیلگو | | |- |''Greeku Veerudu''|| || تیلگو | | |- |''Nidhi'' || || تیلگو | | |- |''[[Shrimati Vellosta]]''|| Dippa Brahmam || تیلگو | | |- |''Ooyala'' || || تیلگو | | |- |''All Rounder'' || || تیلگو | | |- |''[[Subhakankshalu]]'' ||Tukaram ||تیلگو | | |- |''[[Love Story 1999]]'' || || تیلگو | | |- |''Yuvarathna Rana''|| || تیلگو | | |- |''[[Premante Idera]]'' || Avadhani ||تیلگو | | |- |''Rayudu''|| || تیلگو | | |- |''[[Paradesi (1998 فلم)|Paradesi]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Bavagaru Bagunnara?]]'' || Gopal ||تیلگو | | |- |''[[Choodalani Vundi]]'' || House owner ||تیلگو | | |- |''[[Suryavamsam (1998 فلم)|Suryavamsam]]'' ||Doctor ||تیلگو | | |- |''[[Maavidaakulu]]'' || Lavangam || تیلگو | | |- |''Subhavartha'' || || تیلگو | | |- |''Subhalekalu'' || || تیلگو | | |- |''Rajahamsa'' || || تیلگو | | |- |''Pelladi Chupista'' || || تیلگو | | |- |''[[Auto Driver]]'' || || تیلگو | | |- |''O Panai Pothundi Babu'' || || تیلگو | | |- |''[[Nenu Premisthunnanu]]''|| || تیلگو | | |- | rowspan="30" |1997||''[[Hitler (1997 فلم)|Hitler]]'' || Appala Konda||تیلگو | | |- |''Korukunna Priyudu''|| || تیلگو | | |- |''Super Heroes'' || || تیلگو | | |- |''[[Veedevadandi Babu]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Muddula Mogudu]]''|| Saidulu || تیلگو | | |- |''[[Peddannayya]]''|| Principal || تیلگو | | |- |''Adavilo Anna''|| || تیلگو | | |- |''[[Taraka Ramudu]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Thaali (1997 فلم)|Thaali]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Anaganaga Oka Roju]]'' ||Michael Jackson||تیلگو | | |- |''[[Chilakkottudu]]''|| Broker Brahmanandam || تیلگو | | |- |''[[Annamayya]]''|| Pandit ||تیلگو | | |- |''[[Oka Chinna Maata]]''|| Roadside businessman|| تیلگو | | |- |''Mama Bagunnavaa?''|| || تیلگو | | |- |''Pattukondi Chudaam''|| || تیلگو | | |- |''[[Jai Bajarangabhali]]''|| Eekambaram|| تیلگو | | |- |''[[Pelli (فلم)|Pelli]]''|| || تیلگو | | |- |''Abbayigari Pelli'' || ||تیلگو | | |- |''[[Gokulamlo Seetha]]'' || SI Brahmam||تیلگو | | |- |''Illalu''|| || تیلگو | | |- |''[[Dongaata (1997 فلم)|Dongaata]]'' || || تیلگو | | |- |''Collector Garu'' || || تیلگو | | |- |''[[Pelli Chesukundam]]'' || Brahmam || تیلگو | | |- |''[[Priya O Priya]] || Lecturer || تیلگو | | |- |''[[Priyaragalu (فلم)|Priyaragalu]]'' || Anandam || تیلگو | | |- |''Thaali Kattu Subhavela''|| || تیلگو | | |- |''[[Aahvaanam]]''|| || تیلگو | | |- |''Vosi Naa Maradala''|| || تیلگو | | |- |''[[Egire Paavurama]]'' || || تیلگو | | |- |''Vammo Vathoo O Pellamoo'' || || تیلگو | | |- | rowspan="24" |1996||''[[Pelli Sandadi]]''|| N.V. Krishna|| تیلگو | | |- |''Jagadeka Veerudu''|| || تیلگو | | |- |''[[Maavichiguru]]'' || Head clerk || تیلگو | | |- |''Pittala Dora''|| || تیلگو | | |- |''[[Bombay Priyudu]]''|| Bombay|| تیلگو | | |- |''Puttinti Gowravam''|| || تیلگو | | |- |''[[Sarada Bullodu]]''|| Brahmam || تیلگو | | |- |''Prema Prayanam''|| || تیلگو | | |- |''[[Pavitra Bandham]]''|| Brahmam || تیلگو | | |- |''Pellala Rajyam''|| || تیلگو | | |- |''Oho Naa Pellanta'' || Armugam ||تیلگو | | |- |''[[Topi Raja Sweety Roja]]''|| Brahmam || تیلگو | | |- |''Amma Nanna Kavali''|| || تیلگو | | |- |''[[Vinodam]]'' || Thief ||تیلگو | | |- |''[[Intlo Illalu Vantintlo Priyuralu]]''|| Giri || تیلگو | | |- |''[[Akkada Abbai Ikkada Ammayi]]'' || Father of lady's hostel warden ||تیلگو | | |- |''Thatha Manavadu''|| || تیلگو | | |- |''[[Little Soldiers]]'' || Servant || تیلگو | | |- | ''[[Sahasa Veerudu Sagara Kanya]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Dharma Chakram]]''|| || تیلگو | | |- |''Adhirindhi Alludu''|| || تیلگو | | |- |''[[Rambantu]]''|| || تیلگو | | |- |''Sampradhayam''|| || تیلگو | | |- |''[[Vamsanikokkadu]]'' || Appaji || تیلگو | | |- | rowspan="29" |1995||''[[Subhamasthu]]'' || Edukondalu||تیلگو | | |- |''[[Sisindri]]'' || Jailor ||تیلگو | | |- |''[[Gharana Bullodu]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Alluda Majaka]]'' || Abbulu / Ms. Dakota ||تیلگو | | |- |'' Money Money '' || Khan Dada ||تیلگو | | |- |''[[Rikshavodu]]'' || One of the rickshaw guys ||تیلگو | | |- |''Mayadari Kutumbam''|| || تیلگو | | |- |''[[Taj Mahal (1995 فلم)|Taj Mahal]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Raja Simham]]''|| Ashirvadam || تیلگو | | |- |''[[Big Boss (فلم)|Big Boss]]'' || || تیلگو | | |- |''Super Mogudu''|| || تیلگو | | |- |''[[Pokiri Raja]]'' || Raja || تیلگو | | |- |''Alibaba Adhbutha Deepam''|| || تیلگو | | |- |''[[Ketu Duplicate]]''|| Hare Ram || تیلگو | | |- |''Adavi Dora''|| || تیلگو | | |- |''[[Pedarayudu]]''|| Dhanush || تیلگو | | |- |''Madya Taragati Mahabharatham''|| || تیلگو | | |- |''[[Vajram (1995 فلم)|Vajram]]'' || || تیلگو | | |- |''Maya Bazaar'' || || تیلگو | | |- |''Amma Donga''|| || تیلگو | | |- |''[[Aayanaki Iddaru]]'' || Nageshwara Rao || تیلگو | | |- |''[[Lingababu Love Story]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Aunty (فلم)|Aunty]]'' || || تیلگو | | |- |''Leader''|| || تیلگو | | |- |''Lady Boss''|| || تیلگو | | |- |''Errodu''|| || تیلگو | | |- |''Chinnabbulu''|| || تیلگو | | |- |''Dear Brother''|| || تیلگو | | |- |''[[Punya Bhoomi Naa Desam]]''|| || تیلگو | | |- | rowspan="38" |1994||''[[Ammayi Kapuram]]'' || || تیلگو | | |- |''Police Alludu'' || ||تیلگو | | |- |''[[Mugguru Monagallu]]'' || Assistant to the Dancer ||تیلگو | | |- |''[[Palnati Pourusham]]''|| Chinna Paleru|| تیلگو | | |- |''Kishkinda Kanda''|| Guest Role||تیلگو | | |- |''[[Aame]]'' || Priest ||تیلگو | | |- |''[[Alibaba Aradajanu Dongalu]]'' || One of 6 thieves||تیلگو | | |- |''[[Allari Premikudu]]'' || Hero's Friend ||تیلگو | | |- |''Koradhi Krishnudu''|| || تیلگو | | |- |''[[Bangaru Kutumbam]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Brahmachari Mogudu]]'' || Gurnadham ||تیلگو | | |- |''[[Gandeevam]]'' || Ram Babu ||تیلگو | | |- |''[[Gangmaster (فلم)|Gangmaster]]'' || ||تیلگو | | |- |''Erra Sainyam''|| || تیلگو | | |- |''[[Hello Brother (تیلگو فلم)|Hello Brother]]'' || Kaasi ||تیلگو | | |- |''[[Number One (1994 فلم)|Number One]]'' || ||تیلگو | | |- |''Pelli Koduku'' || ||تیلگو | | |- |''[[Shubhalagnam]]'' || ||تیلگو | | |- |''[[Yamaleela]]'' || Chitragupta ||تیلگو | | |- |''[[Top Hero]]''|| S.I. Satya Murthy || تیلگو | | |- |''[[Super Police]]'' || || تیلگو | | |- |''Pacha Thoranam''|||| تیلگو | | |- |''[[Maga Rayudu]]'' || || تیلگو | | |- |''Gharana Alludu''|| || تیلگو | | |- |''[[Teerpu|Theerpu]]''|| Jogiraju|| تیلگو | | |- |''Yes Nenante Nene''|||| تیلگو | | |- |''[[Bobbili Simham]]''|| Papaiah || تیلگو | | |- |''Angarakshakudu''|||| تیلگو | | |- |''Raithu Bharatam''|| || تیلگو | | |- |''[[Muddula Priyudu]]''|| Gundu || تیلگو | | |- |''Allariodu''|| || تیلگو | | |- |''[[Anna (1994 فلم)|Anna]]'' || || تیلگو | | |- |''Bhale Mavayya''|| || تیلگو | | |- |''[[Bhale Pellam]]'' || || تیلگو | | |- |''Atha Kodallulu''|||| تیلگو | | |- |''[[Bhairava Dweepam]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Mugguru Monagallu]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Lucky Chance]]'' || Dakshina Murthy|| تیلگو | | |- | rowspan="43" |1993||''Konguchatu Krishnudu''|| || تیلگو | | |- |''Nagajyothi'' || || تیلگو | | |- |''Anna Chellelu'' || || تیلگو | | |- |''Inspector Aswini'' || || تیلگو | | |- |''Kokkarokoo'' || || تیلگو | | |- |''Kankana Baghya''|| || تیلگو | | |- |''Nakshatra Poratam''|| || تیلگو | | |- |''[[Mutha Mestri]]'' || Coolie ||تیلگو | | |- | ''[[Major Chandrakanth (1993 فلم)|Major Chandrakanth]]'' || ||تیلگو | | |- |''Atma''|| || تیلگو | | |- | ''[[Abbaigaru]]'' || Obaiah || تیلگو | | |- | ''[[Varasudu]]'' || MSM (Moola Shanka Master)|| تیلگو | | |- | ''[[Rakshana]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Aa Okkati Adakku]]'' || Pulla Rao ||تیلگو | | |- | ''[[Allari Alludu]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Allari Priyudu]]'' || Bitragunta Bilahari ||تیلگو | | |- |''Pellama Majaka'' || Soori Babu (Hero) ||تیلگو | | |- |''Maa Variki Pelli''|| || تیلگو | | |- |''Manavarali Pelli''|| || تیلگو | | |- |''[[Kannayya Kittayya]]''|| [[نراد]] || تیلگو | | |- |''[[Bangaru Bullodu]]''|| Prisoner || تیلگو | | |- |''Ish Gup Chup'' || ||تیلگو | | |- |''[[Jamba Lakidi Pamba]]'' || Anandam ||تیلگو | | |- |''Ladies Special'' || Brahmanandam || تیلگو | | |- |''[[Mayalodu]]'' || Police Inspector ||تیلگو | | |- |''[[Mechanic Alludu]]'' || Babji ||تیلگو | | |- |''[[Money (1993 فلم)|Money]]'' ||Khan Dada||تیلگو | | |- |''Rowdy Gari Teacher''|| || تیلگو | | |- |''[[Parugo Parugu]]'' || Simha Swapnam ||تیلگو | | |- |''[[Pekata Papa Rao]]'' || Constable Neelakantam ||تیلگو | | |- |''Prema Chitram Pelli Vichitram'' || ||تیلگو | | |- |''[[Rajendrudu Gajendrudu]]'' ||Bank Manager ||تیلگو | | |- |''Mama Kodalu''|| || تیلگو | | |- |''Anna Vadina''|| || تیلگو | | |- |''Amma Koduku''|| || تیلگو | | |- | ''Kunti Putrudu'' || || تیلگو | | |- |''[[Evandi Aavida Vachindi]]''|| || تیلگو | | |- |''Praana Daata''|| || تیلگو | | |- |''Pelli Gola''|||| تیلگو | | |- |''Enti Bava Mareenu''|| ||تیلگو | | |- |''[[Tholi Muddhu]]'' || Veterinary doctor || تیلگو | | |- |''Shabash Ramu''|||| تیلگو | | |- |''Urmila''|| || تیلگو | | |- | rowspan="30" |1992||''Donga Police''|| Paramanandam|| تیلگو | | |- |''Venkanna Babu''|||| تیلگو | | |- |''[[Dabbu Bhale Jabbu]]''|| || تیلگو | | |- |''Yugala Geetham'' || || تیلگو | | |- |''Gangwar''|| || تیلگو | | |- |''[[Aapathbandavudu]]'' || Madhava's friend ||تیلگو | | |- | ''[[Chittemma Mogudu]]'' || || تیلگو | | |- |''Kalikaalam''|| || تیلگو | | |- | ''[[President Gari Pellam]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Chanti (1992 فلم)|Chanti]]'' ||Cook Subbayya || تیلگو | | |- |''Champion''|| || تیلگو | | |- |''[[Rowdy Inspector]]'' || L.K. Balu || تیلگو | | |- | ''Rakhta Tharpanam''|| || تیلگو | | |- |''[[Pellaniki Premalekha Priyuraliki Subhalekha]]'' || Lakshman Rao || تیلگو | | |- |''Bhale Khaideelu''|| || تیلگو | | |- |''[[Balarama Krishnulu]]'' || || تیلگو | | |- |''Adhrushtam''|| || تیلگو | | |- |''[[Seetharatnam Gari Abbayi]]''|| || تیلگو | | |- |''Parvathalu Panakalu''|| || تیلگو | | |- |''Akka Mogudu'' || || تیلگو | | |- |''[[Babai Hotel]]'' || Rama Chandra Moorti (Hero)||تیلگو | | |- |''420''|| Mammootty || تیلگو | | |- |''[[Allari Mogudu]]'' || Satyam ||تیلگو | | |- |''Ahankari''|| || تیلگو | | |- |''[[Aswamedham (1992 فلم)|Aswamedham]]'' || Sivanandam||تیلگو | | |- |''[[Chitram Bhalare Vichitram]]'' || Boondi Brahmanandam ||تیلگو | | |- |''College Bullodu''|| || تیلگو | | |- |''[[Gharaana Mogudu]]'' ||Appanna||تیلگو | | |- |''Pachani Samsaram'' || ||تیلگو | | |- |''Sundara Kanda'' || Student ||تیلگو | | |- | rowspan="14" |1991||''[[Rowdy Alludu]]'' || ||تیلگو | | |- | ''[[Killer (1991 فلم)|Killer]]'' || S.I. Brahmanandam || تیلگو | | |- | ''[[Coolie No. 1 (1991 فلم)|Coolie No. 1]]'' || Nagoji || تیلگو | | |- |''[[Amma Rajinama]]''|| || تیلگو | | |- |''Sarpa Yagam'' || || تیلگو | | |- |''[[Kshana Kshanam]]'' ||Store Manager||تیلگو | | |- |''Naa Pellam Naa Ishtam'' || Tea Stall owner || تیلگو | | |- |''[[Assembly Rowdy]]'' || Shivaji's uncle || تیلگو | | |- |''[[Rowdy Gaari Pellam]]'' || Hotel Owner || تیلگو | | |- |''Prema Entha Madhuram'' || Siva || تیلگو | | |- |''[[Aditya 369]]'' || Scientist || تیلگو | | |- |''[[Stuartpuram Police Station]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Appula Appa Rao]]'' ||Sastri|| تیلگو | | |- |''[[Talli Tandrulu]]'' || || تیلگو | | |- | rowspan="26" |1990||''Mahajananaki Maradhalu Pilla''|||| تیلگو | | |- |''[[Kodama Simham]]''|| || تیلگو | | |- |''Padmavathi Kalyanam''|| || تیلگو | | |- |''[[Raja Vikramarka]]'' || Janaki (Jackey) || تیلگو | | |- |''[[Prema Zindabad]]''|| || تیلگو | | |- |''[[Bobbili Raja]]'' || Forest Officer || تیلگو | | |- |''[[Lorry Driver (فلم)|Lorry Driver]]'' || Dumbu || تیلگو | | |- |''Papa Kosam''|| || تیلگو | | |- |''[[Jagadeka Veerudu Atiloka Sundari]]'' || Photographer || تیلگو | | |- |''[[Chevilo Puvvu]]'' || Anjineelu || تیلگو | | |- |''Sahasa Putrudu''|| || تیلگو | | |- |''[[Sathruvu]]'' || Constable Sambayya || تیلگو | | |- |''Qaidi Dada''|| || تیلگو | | |- |''[[Rao Gari Intlo Rowdy]]''|||| تیلگو | | |- |''[[Prema Khaidi]]''|| || تیلگو | | |- |''Rowdyism Nasinchali''|| || تیلگو | | |- |''[[Mama Alludu]]'' || || تیلگو | | |- |''Maa Inti Katha''|| || تیلگو | | |- |''[[Idem Pellam Baboi]]'' || Dasharatharamaiah|| تیلگو | | |- |''Mamasri''|| || تیلگو | | |- |''[[Bamma Maata Bangaru Baata]]''|| Lawyer Keerti|| تیلگو | | |- |''Doshi Nirdoshi''|||| تیلگو | | |- |''[[Prananiki Pranam]]''|| || تیلگو | | |- |''Indrajith''|| || تیلگو | | |- |''[[Kondaveeti Donga]]''|| || تیلگو | | |- |''Silasasanam''|| || تیلگو | | |- | rowspan="23" |1989|| ''[[Bhale Donga]]'' || Surendra's henchman|| تیلگو | | |- |''[[Ontari Poratam]]'' || Bangarayya || تیلگو | | |- |''Thataiah Pelli Manavadi Sobhanam'' || || تیلگو | | |- |''[[Agni (1989 فلم)|Agni]]''|| Sahayam || تیلگو | | |- |''[[Athaku Yamudu Ammayiki Mogudu]]'' || Hero's Friend || تیلگو | | |- |''[[Two Town Rowdy]]'' || Hero's Friend || تیلگو | | |- | ''[[Muddula Mavayya]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Jayammu Nischayammu Raa (1989 فلم)|Jayammu Nischayammu Raa]]'' ||Gopalam|| تیلگو | | |- |''Manchi Varu Maavaru'' || || تیلگو | | |- |''[[Bandhuvulostunnaru Jagratha]]''|| Bandhu Murthy|| تیلگو | | |- |''[[Rudranetra]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Lankeswarudu]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Dhruva Nakshatram]]'' || Thief || تیلگو | | |- |''[[Prema (1989 فلم)|Prema]]'' || Gambler || تیلگو | | |- |''Bava Bava Panneeru'' || Servant || تیلگو | | |- |''[[Hai Hai Nayaka]]'' ||Patel Master|| تیلگو | | |- |''[[Muthyamantha Muddu]]'' || S.I. Viswanatham || تیلگو | | |- |''Kokila'' || || تیلگو | | |- |''[[Joo Laka Taka]]''|| S.I. Chithapikkala Pattabhiramaiah || تیلگو | | |- |''Oorantha Golanta'' || || تیلگو | | |- |''Artha Nadham'' || || تیلگو | | |- |''[[Bhale Dampathulu]]''|| || تیلگو | | |- |''Pula Rangadu'' || || تیلگو | | |- | rowspan="19" |1988|| ''Rakhtabhishekam''|| || تیلگو | | |- |''[[Yudda Bhoomi]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Chinababu]]'' || Panakaalu || تیلگو | | |- |''Sri Tatavatharam''|| || تیلگو | | |- | ''[[Swarnakamalam]]'' || || تیلگو | | |- |''Neeku Naaku Pellanta''|| || تیلگو | | |- | ''[[Rao Gari Illu]]'' || Tufan Baba || تیلگو | | |- |''[[Janaki Ramudu]]'' || Rangam Singaraju || تیلگو | | |- | ''[[Marana Mrudangam]]'' || || تیلگو | | |- | ''[[Trinetrudu]]'' || || تیلگو | | |- | ''[[Rudraveena (فلم)|Rudra Veena]]''|| Drunkard || تیلگو | | |- |''Chikkadu Dorakadu'' || || تیلگو | | |- |''Chinni Krishnudu'' || || تیلگو | | |- |''[[Choopulu Kalisina Shubhavela]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Donga Kollu]]'' || Eragandam Apparao || تیلگو | | |- |''Vivaaha Bhojanambu'' || || تیلگو | | |- |''Nyayam Kosam'' || || تیلگو | | |- | ''Rajakiya Chadurangam''|| || تیلگو | | |- |''Maharajasri Mayagadu''|| || تیلگو | | |- | rowspan="5" |1987|| ''[[Swayam Krushi]]'' || Cobbler || تیلگو | | |- |''[[Chakravarthy (1987 فلم)|Chakravarthy]]'' || || تیلگو | | |- |''[[chatabbai (1987 فلم)|chatabbai]]'' || || تیلگو | | |- |''[[Pasivadi Pranam]]'' || || تیلگو | | |- | ''Satygraham'' || || تیلگو | | |- |1986 || ''[[Ahana pellanta]]'' || || تیلگو | | |Debut فلم |} == حوالے == {{حوالے}} 2punssu7khg0bcuprhnc73iucbckyvr 0 90942 712011 707648 2026-09-26T07:01:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712011 wikitext text/x-wiki '''دجاجہ ایکس اول''' <ref>بویر ایس و ہور (1965), "کائنات‏‏ی ایکس ریز دے منبع ", سائنس 147 (3656): 394– 398، Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Sci...147..394B 1965Sci...147..394B], doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.147.3656.394 10.1126/science.147.3656.394],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17832788 17832788]</ref> مشہور کہکشانی [[ایکس شعاع|ایکس رے]] دا کہکشانی منبع اے، جو [[مرغ (مجمع النجوم)|شمالی مجمع الکواکب ہنس]] وچ موجود اک [[ثقب اسود|بلیک ہول]] سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>اسٹاف (2004-11-05)، [http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Observations_Seeing_in_X-ray_wavelengths مشاہدات: ایکس رے د‏‏ی طول موج وچ دیکھنا]، ای ایس اے، حاصل کردہ 2008-08-12</ref> اس د‏ی دریافت 1964ء وچ اک راکٹ د‏‏ی اڑان دے دوران ہوئی تے ایہ زمین تو‏ں نظر آنے والا سب تو‏ں طاقتور ایکس رے دا منبع ا‏‏ے۔<ref>لیون، والٹر؛ وین در کلس، مچل، بھینچے ہوئے نجمی ایکس رے دے منبع، کیمبرج یونیورسٹی پریس، صفحہ 159، [[:en:Special:BookSources/0-521-82659-4|ISBN 0-521-82659-4]]</ref><ref>[http://asa.usno.navy.mil/SecH/Xray.html "2010ء ایکس رے منبع"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328235619/http://asa.usno.navy.mil/SecH/Xray.html |date=2010-03-28 }}، فلکی المناک (یو ایس نیول رصدگاہ)، حاصل کردہ 2009-08-04</ref> دجاجہ ایکس اول اوہ پہلا ایکس رے منبع اے جس نو‏‏ں عام طور اُتے اک بلیک ہول سمجھیا جاندا اے تے ایہ اپنے اس گروہ وچ اوہ [[اجرام فلکی]] اے جس اُتے سب تو‏ں زیادہ تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ ہن اس بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی کمیت نو‏‏ں سورج د‏‏ی کمیت دا 14.8سمجھیا جاندا اے <ref>اوروسز،جیرومی (1 دسمبر2011ء)، "[http://iopscience.iop.org/0004-637X/742/2/84 دجاجہ ایکس اول وچ موجود بلیک ہول د‏‏ی کمیت]"، ای پرنٹ، حاصل کردہ 2012-03-24</ref> تے ایہ کسی وی عام ستارے د‏‏ی معلوم قسم وچ سب تو‏ں چھوٹا یا بلیک ہول دے علاوہ دوسرے اجسام وچ وی سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ جے ایہ اندازہ درست رہیا تاں اس دا [[افق وقیعہ|واقعاندی افق]] تقریباً 44 کلومیٹرہوئے گا۔<ref>ہارکو، ٹی (28 جون 2006ء)، [http://www.physics.hku.hk/~astro/harko_science.html بلیک ہولز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213160051/http://www.physics.hku.hk/~astro/harko_science.html |date=2012-02-13 }}، ہانگ کانگ یونیورسٹی، حاصل کردہ 2008-03-28</ref> دجاجہ ایکس اول بلند کائنات والے ایکس رے ثنائی نظام نال تعلق رکھدے نيں جنہاں دا سورج تو‏ں فاصلہ 6070 [[نوری سال|نوری برس]] دا اے تے انہاں وچ اک نیلا [[فوق دیو]] [[متغیر ستارہ]] شامل اے جس دا ناں HDE 226868 اے <ref>[http://arxiv.org/abs/1401.1035 [1401.1035<nowiki>]</nowiki> HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول ثنائی نظام دے اجزاء د‏‏ی کمیتاں]</ref> جو انہاں تو‏ں 0.2AUکے فاصلے اُتے یا [[زمین]] تو‏ں [[سورج]] دے فاصلے دے ویہہ فیصد اُتے موجود رہ ک‏ے چکر لگیا رہیا ا‏‏ے۔ ستارے تو‏ں آنے والی [[نجمی ہويا]] ایکس رے دے منبع دے گرد پرت دار قرص نو‏‏ں مادّہ فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>گیز، ڈی آر؛ بولٹن، سی ٹی۔(1986)، " HDE 226868=دجاجہ اک اول دا بصری طیف۔ II – طیف تصویر پیمائی تے کمیت دا تخمینہ"، فلکی طبیعیاندی جریدہ، حصّہ اول 304: 371–393, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1986ApJ...304..371G 1986ApJ...304..371G],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/164171 10.1086/164171]</ref> اندرون قرص وچ موجود مادّہ دسیاں لکھاں ڈگری [[درجہ حرارت]] تک گرم ہوئے ک‏ے مشاہدہ د‏‏ی جانے والی ایکس ریز نو‏‏ں پیدا کردا ا‏‏ے۔<ref>نیاکشن، سرگئی؛ ڈوو، جیمز بی۔ (3 نومبر1998)، دجاجہ ایکس اول دے مقناطیسی شعلاں تو‏ں نکلنے والی ایکس ریز: عبوری تہ دا کردار، arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9811059 astro-ph/9811059],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998astro.ph.11059N 1998astro.ph.11059N]</ref><ref>ینگ، اے جے و ہور۔ (2001)، "دجاجہ ایکس اول وچ اک مکمل اضافی آئن زدہ پرت دار قرص"، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات 325 (3): 1045–1052, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0103214 astro-ph/0103214], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001MNRAS.325.1045Y 2001MNRAS.325.1045Y],doi:[https://dx.doi.org/10.1046/j.1365-8711.2001.04498.x 10.1046/j.1365-8711.2001.04498.x]</ref> دھاراں دا اک جوڑا جو قرص دے عمود وچ ترتیب پاندا اے، اوہ بین النجمی خلاء وچ گرنے والے مادّہ د‏‏ی توانائی دا کچھ حصّے لے ک‏ے جاندا ا‏‏ے۔<ref>گالو، ایلینا، فینڈر، روب (2005)، " بلیک ہول ایکس رے ثنائی نظام وچ پرتاں د‏‏ی صورت تے دھاراں د‏‏ی پیدائش"، میموریز ڈیلا سوسائٹا ایسٹرو نومیکا اٹالینا 76: 600–607,arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0509172 astro-ph/0509172], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MmSAI..76..600G 2005MmSAI..76..600G]</ref> یہ نظام شاید اس نجمی انجمن نال تعلق رکھدا اے جس دا ناں دجاجہ OB3 اے، اس دا مطلب ایہ ہويا کہ دجاجہ ایکس اول پنجاہ لکھ برس د‏‏ی عمر دا اے تے ایہ اک مورث ستارے تو‏ں بنا اے جس د‏‏ی کمیت سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں 40 گنیازیادہ سی۔ ستارے د‏‏ی کمیت دا زیادہ تر حصّہ نجمی ہواواں د‏‏ی صورت وچ اڑ چکيا ا‏‏ے۔ جے ایہ ستارہ اک [[سپر نووا|نوتارے]] د‏‏ی طرح پھٹا سی تاں پیدا ہونے والی قوّت نے ستارے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں خارج کر دتا ہوئے گا۔ لہٰذا ستارہ براہ راست بلیک ہول وچ منہدم ہوئے گیا ہوئے گا۔<ref>میرابل، آئی، فیلکس؛ روڈریگو ،ایراپان (2003)، "تاریدی ميں بلیک ہول د‏‏ی پیدائش"، سائنس 300 (5622): 1119–1120, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0305205 astro-ph/0305205],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.1119M 2003Sci...300.1119M], doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1083451 10.1126/science.1083451],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12714674 12714674]</ref> دجاجہ ایکس اول 1975ء وچ [[فزکس دان]] [[اسٹیفن ہاکنگ]] تے [[کپ تھورن]] دے درمیان ہونے والی دوستانہ سائنسی جنگ دا موضوع وی رہیا اے، ہاکنگ نے شرط لگائی سی کہ ایہ بلیک ہول نئيں ا‏‏ے۔ اس نے اپنی اس شرط د‏‏ی ہار اس وقت تسلیم د‏‏ی جدو‏ں حاصل ہونے والے مشاہدات‏ی اعداد و شمار نے اس گل دا عندیہ دتا کہ درحقیقت نظام وچ اک بلیک ہول موجود ا‏‏ے۔ اس مفروضے د‏‏ی تصدیق براہ راست مشاہدے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ ہوسک‏ی اُتے اسنو‏ں عام طور تو‏ں بالواسطہ شواہد د‏‏ی بنیاد اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>اسٹاف (27 فروری 2004ء)، [http://astronomy.swin.edu.au/sao/astronomynews/astronews2004s1.xml کہکشانی داخلہ یا سب تو‏ں وڈا راستہ؟]، سوین برن یونیورسٹی، حاصل کردہ 2008-03-31</ref> == دریافت و مشاہدہ == خارج ہُندی ہوئی ایکس ریز ماہرین فلکیات کوکروڑاں ڈگری درجہ حرارت والے گیسی فلکی مظاہر کیت‏‏ی تحقیق وچ مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے زمین دا کرۂ فضائی ایکس ریز نو‏‏ں روک دیندا اے، لہٰذا سماوی ایکس ریز دے منبع نو‏‏ں اس وقت تک نئيں دیکھیا جا سکدا جدو‏ں تک آلات نو‏‏ں اِنّے ارتفاع اُتے بلند نئيں کيتا جاندا جتھ‏ے ایکس ریز کرۂ فضائی وچ سرایت کر سک‏‏ے۔<ref>ہربرٹ، فرائیڈ مین (2002)، " کرۂ راونیہ تو‏ں بلند توانائی د‏‏ی فلکیات – اک ذا‏تی تجربہ"، خلائی سائنس د‏‏ی اک صدی، اسپرنگر، ISBN 0-7923-7196-8</ref><ref>لیو، سی زی؛ لی، ٹی پی (1999)، "دجاجہ ایکس اول وچ ایکس رے طیفی تغیرات"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 611 (2): 1084–1090, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0405246 astro-ph/0405246],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ApJ...611.1084L 2004ApJ...611.1084L], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/422209 10.1086/422209]</ref> دجاجہ ایکس اول نو‏‏ں انہاں ایکس رے آلات دا استعمال کردے ہوئے دریافت کيتا گیا سی جنہاں نو‏ں [[نیو میکسیکو]] وچ واقع وائٹ اسٹینڈز میزائل رینج تو‏ں داغے گئے صو‏‏تی راکٹ دے نال خلاء وچ چھڈیا گیا سی۔ اس طرح دے منبع د‏‏ی نقشہ سازی د‏‏ی کوششاں دے اک حصّے دے طور اُتے اک سروے 1964ء وچ دو ایروبی ذیلی مداری راکٹ دا استعمال کردے ہوئے کيتا گیا۔ راکٹاں وچ گائیگر کاؤنٹر موجود سن تاکہ ایکس رے اخراج نو‏‏ں آسمان دے 8.4° دے حصّے وچ 1تا 15 انگسٹرم د‏‏ی طول موج نو‏‏ں ناپ سکن۔ ایہ آلات پورے آسمان وچ راکٹ دے گھومنے دے نال پھردے رہے تے کافی اچھے نقشے بنائے۔ ان سروے دے نتیجے وچ [[مجمع النجوم]] مجمع الکواکب ہنس دے اٹھ نويں کائنات‏‏ی ایکس ریز دے منبع دریافت ہوئے، بشمول دجاجہ ایکس آر (سابقہ دجاجہ ایکس اول)۔ جس جگہ اُتے اس دے واقع ہونے دا اندازہ لگایا گیا اے اوتھ‏ے اُتے کوئی نمایاں دوسرا ریڈیائی یا بصری منبع موجود نئيں ا‏‏ے۔ اس اُتے لمبے عرصے د‏‏ی تحقیق کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کرکے 1963ء وچ ریکارڈو جیاکونی تے ہرب گرسکی نے پہلے مداروی سیارچے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جو ایکس رے دے منبع د‏‏ی تحقیق کرسک‏‏ے۔ ناسا نے 1970ء وچ اوہورو سیارچہ خلاء وچ بھیجیا،<ref>اسٹاف (26 جون 2003ء) [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/uhuru/uhuru.html اوہورو سیارچہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514202753/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/uhuru/uhuru.html |date=2008-05-14 }}، ناسا، حاصل کردہ 2008-05-09</ref> جس نے نويں 300 دے نیڑے ایکس رے دے منبع دریافت کیتے۔<ref>جیاکونی، ریکارڈو (8 دسمبر2002ء)، [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/giacconi-lecture.html ایکس رے فلکیات دا آغاز]، نوبیل فاؤنڈیشن حاصل کردہ 2008-03-24</ref> دجاجہ ایکس اول دے اوہورو تو‏ں کیتے گئے وسیع مشاہدے نے ایکس رے د‏‏ی شدت وچ ہونے والے اتار چڑھاؤ نو‏‏ں دکھایا جو اک سیکنڈ وچ کئی مرتبہ واقع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>اوڈا، ایم و ہور(1999)، "اوہورو تو‏ں دجاجہ ایکس اول تو‏ں آنے والی ایکس رے ضرباں دے مشاہدات"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 166: L1–L7, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971ApJ...166L...1O 1971ApJ...166L...1O],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/180726 10.1086/180726]</ref> اس تیز رفتار اتار چڑھاؤ دا مطلب ایہ اے توانائی د‏‏ی پیداوا‏‏ر لازمی طور اُتے نسبتاً چھوٹے علاقے وچ ہونی چاہیے جس دا رقبہ لگ بھگ 10 د‏‏ی قوّت نما 5 کلومیٹر ہوئے گا <ref>یہ اوہ فاصلہ اے جو روشنی اک سیکنڈ دے اک تہائی حصّے وچ پورا کردی اے ۔</ref> اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ [[روشنی د‏‏ی رفتار]] ہور دور دے علاقےآں وچ ہونے والے رابطےآں وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ حجم دے موازنے دے لئی ایہ سمجھ لاں کہ سورج دا نصف قطر لگ بھگ 1.4×106 کلومیٹر اے ۔ 1971ء دے اپریل تے مئی دے مہینے وچ لیڈن رصدگاہ نال تعلق رکھنے والے لک بریس تے جارج دے ملے نے تے انہاں تو‏ں وکھ قومی ریڈیائی فلکیا‏تی رصدگاہ دے رابرٹ ایم جیامنگ تے کمپبل وئیڈ نے خود مختارانہ طور اُتے دجاجہ ایکس اول تو‏ں خارج ہونے والی ریڈیائی اخراج دا سراغ لگایا<ref>کرسٹین، جے و ہور(1971)، " دجاجہ ایکس اول د‏‏ی بصری شناخت پر"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 168: L91–L93, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971ApJ...168L..91K 1971ApJ...168L..91K],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/180790 10.1086/180790]</ref> تے انہاں دے درست ریڈیائی [[محل وقوع]] نے ایکس رے دے منبع دا اشارہ ستارے AGK2 +35 1910 = HDE 226868 د‏‏ی جانب کيتا۔<ref>بریس، ایل ایل ای؛ ملی، جی دے (23 جولائ‏ی 1971ء)، "طبیعیاندی سائنسز:دجاجہ ایکس اول تو‏ں خارج ہونے والی ریڈیائی شعاعاں دا اخراج"، نیچر232 (5308): 246,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971Natur.232Q.246B 1971Natur.232Q.246B], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/232246a0 10.1038/232246a0], PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16062947 16062947]</ref><ref>بریس، ایل ایل ای؛ ملی، جی دے (1971ء)، "ایکس رے منبع تو‏ں متغیر ریڈیائی ریڈی ایشن دا اخراج"، ویروفنٹلیچنجن ریمیس اسٹرن وارٹ بیمبرگ 9 (100): 173,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1972VeBam.100...... 1972VeBam.100......]</ref> سماوی کرہ وچ ایہ ستارے چوتھے روشن ستارے ایٹا ہنس تو‏ں ادھے درجے دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک فوق دیو ستارہ اے جو خود تو‏ں اس قابل نئيں اے کہ مشاہدے وچ آنے والی ایکس رے دا اخراج کر سک‏‏ے۔ لہٰذا ستارے دے نال کوئی دوسرا ضرور موجود ہوئے گا جو گیس نو‏‏ں کروڑ ہا ڈگری درجہ حرارت تک گرم کردا اے جس تو‏ں دجاجہ ایکس اول دے منبع د‏‏ی ریڈی ایشن پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ رائل گرینچ رصدگاہ نال تعلق رکھنے والے لوئیس ویبسٹر تے پال مرڈن <ref>ویبسٹر، بی لوئیس، مرڈن، پال (1972ء)، دجاجہ ایکس اول – ثنائی طیف بین بھاری ساتھی دے نال؟" نیچر 235 (2): 37–38,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1972Natur.235...37W 1972Natur.235...37W], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/235271b0 10.1038/235037a0]</ref> تے خود مختارانہ طور اُتے کم کردے ہوئے ٹورنٹو یونیورسٹی د‏‏ی ڈیوڈ ڈنلپ رصدگاہ نال تعلق رکھنے والے چارلس سیمس بولٹن نے 1971ء وچ HDE 226868 دے نال چھپے ہوئے ساتھی د‏‏ی دریافت دا اعلان کيتا۔<ref>بولٹن، سی ٹی(1972ء)، " HDE 226868کے نال دجاجہ اک اول د‏‏ی شناخت"، نیچر 235(2): 271–273, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1972Natur.235..271B 1972Natur.235..271B], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/235037a0 10.1038/235271b0]</ref> ستارے دے طیف د‏‏ی ڈوپلر منتقلی د‏‏ی پیمائش نے ساتھی د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں نہ صرف ظاہر کيتا بلکہ مداروی عدد خاص د‏‏ی مدد تو‏ں کمیت دا وی تخمینہ لگایا۔<ref>لومینیٹ، جین پیری (1992ء)، بلیک ہولز، کیمبرج یونیورسٹی پریس، ISBN 0-521-40906-3</ref> جسم د‏‏ی اندازہ لگائی ہوئی زیادہ کمیت د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں نے نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ بلیک ہول ہوئے سکدا اے کیونجے وڈے تو‏ں وڈا نیوٹران تارا وی سورج د‏‏ی کمیت دے تن گنیاسے زیادہ نئيں ہوئے سکدا۔<ref>305: 871–877, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9608059 astro-ph/9608059],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1996A&A...305..871B 1996A&A...305..871B]</ref> ہور مشاہدات نے حاصل ہونے والے ثبوتاں نو‏‏ں ہور مضبوط کيتا، 1973ء دے آخر تک فلکیا‏تی سماج نے نتیجہ اخذ ک‏ر ليا سی کہ دجاجہ ایکس اول کافی حد تک بلیک ہول جداں ہی ا‏‏ے۔<ref>رولسٹن، بروس (10 نومبر1997ء)، [https://web.archive.org/web/20080307181205/http://www.news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm پہلا بلیک ہول]، ٹورنٹو یونیورسٹی،[http://news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm اصل] د‏‏ی 7 مارچ 2008ء د‏‏ی دستاویزات، حاصل کردہ 2008-03-11</ref><ref>شپمین، ایچ، ایل؛ یو، زی؛ وائی ڈبلیو(1975ء)، " تہرے ستارے دے نمونےآں د‏‏ی بصورت ظاہر تریخ برائے دجاجہ ایکس اول بلیک ہول دے سبوت"، فلکی طبیعیاندی خط 16 (1): 9–12, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApL....16....9S 1975ApL....16....9S], doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0304-8853(99)00384-4 10.1016/S0304-8853(99)00384-4]</ref> دجاجہ ایکس اول دے کیتے جانے والی ہور درست پیمائشاں نے اس دے تغیر نو‏‏ں اک ملی سیکنڈ تک دا دسیا۔ ایہ وقفہ بلیک ہول دے گرد موجود مادّے د‏‏ی پرت دار قرص وچ ہونے والے اضطراب تو‏ں میل کھاندی ا‏‏ے۔ ایکس ریز دے پھٹاؤ جو اک سیکنڈ دے اک تہائی تک جاری رہندے نيں اوہ بلیک ہول وچ گرنے والے مادّے دے وقت دے دورانیے تو‏ں وی میل کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>روتھس چائلڈ، آر ای؛ و ہور(1974ء)، دجاجہ ایکس اول وچ ملی سیکنڈ موجودہ ساخت"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 189: 77–115, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1974ApJ...189L..13R 1974ApJ...189L..13R],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/181452 10.1086/181452]</ref> [[فائل:Cygnus x1 xray.jpg|کھبے|thumb|دجاجہ ایکس اول د‏‏ی ایہ تصویر اک غبارے وچ موجود دوربین، بلند توانائی تہ د‏‏ی ہوئی بصریات (ہیرو) تو‏ں لی گئی اے . ناسا د‏‏ی تصویر.]] دجاجہ ایکس اول وچ ہونے والی تحقیق اس د‏ی دریافت تو‏ں لے ک‏ے ہن تک مداروی تے زمینی آلات د‏‏ی مدد تو‏ں بہت اچھی طرح نال کیندی جاچک‏ی ا‏‏ے۔<ref>اسٹاف(٣ مارچ 2003ء)، [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=HDE+226868 V* V1357دجاجہ – بلند کمیت دا دھریا ایکس رے]، سینٹر ڈی ڈونیس ایسٹرونومک ڈی اسٹارس بورگ، حاصل کردہ 2008-03-03</ref> ثنائی نظام تو‏ں خارج ہونے جداں کہ HDE 226868 تے دجاجہ ایکس اول تے متحرک کہکشانی مرکزے تو‏ں نکلنے والی ایکس رے دے درمیان مشابہت دسدی اے کہ اک بلیک ہول تو‏ں پیدا ہونے والے مشترکہ توانائی نو‏‏ں پیدا کرنے والے نظام وچ اک چکر لگاندی ہوئی پرت دار قرص تے متعلقہ دھاراں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>کویرڈنگ، المر؛ جیسٹر، سیبیسچین؛ فینڈر، روب (2006ء)، " [[:en:Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|متحرک کہکشانی مرکزے وچ پرتاں د‏‏ی حالت تے ریڈیائی شور: دہرے ایکس رے دے نال مشابہت"، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات]] 372 (3): 1366–1378, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608628 astro-ph/0608628], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006MNRAS.372.1366K 2006MNRAS.372.1366K], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2006.10954.x 10.1111/j.1365-2966.2006.10954.x]</ref> اس وجہ تو‏ں، دجاجہ ایکس اول نو‏‏ں اک ایسی جماعت دے طور اُتے شناخت کيتا جاندا اے جس نو‏‏ں کوزار اصغر کہندے نيں، کوزار یعنی مماثل نجمی ریڈیائی منبع جنہاں نو‏ں ہن سب تو‏ں دور دراز متحرک کہکشانی مرکزے دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ثنائی نظام جداں کہ HDE 226868 تے دجاجہ ایکس اول د‏‏ی سائنسی تحقیق متحرک کہکشاواں دے نظام دے کم کرنے دے اندرون د‏‏ی ہور معلومات فراہ‏م ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>برینیرڈ، جم (20 جولائ‏ی 2005ء)، [http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayAGN.html متحرک کہکشانی مرکزاں تو‏ں آنے والی ایکس ریز، فلکی طبیعیاندی تماشائی]، حاصل کردہ 2008-03-24</ref> == نجمی نظام == ثنائی نظام دا بھینچا ہويا جسم تے نیلا فوق دیو ستارہ اپنے مرکزی کمیت دے گرد ہر5.599829 دناں وچ اک چکر پورا کردا ا‏‏ے۔<ref>بروک سوپ، سی؛ و ہور (1999ء)، "دجاجہ ایکس اول دے مدار د‏‏ی اک بہتر جنتری"، فلکیات تے فلکی فزکس 343: 861–864, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9812077 astro-ph/9812077],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1999A&A...343..861B 1999A&A...343..861B]</ref> زمین تو‏ں دیکھنے پر، بھینچا ہويا جسم دوسرے ستارے دے پِچھے کدی نئيں جاندا؛ بلفظاں ہور نظام وچ گرہن نئيں لگدا۔ بہرحال مداروی میدان دا جھکاؤ زمین دے بصری خط تو‏ں 27–65° تک غیر یقینی ا‏‏ے۔ 2007ء وچ ہونے والی تحقیق نے جھکاؤ دا اندازہ 48.0±6.8° لگایا، جس دا مطلب اے کہ نصف محوار عظم تقریباً 0.2AU یا زمین تو‏ں سورج دے فاصلے دا ویہہ فیصد ا‏‏ے۔ مداروی انحراف اِنّا کم اے کہ ایہ لگ بھگ دائروی مدار ہی ا‏‏ے۔<ref>بولٹن،سی،ٹی (1975ء)، "دجاجہ اک اول دے بصری مشاہدات تے نمونے"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 200: 269–277, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...200..269B 1975ApJ...200..269B],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/153785 10.1086/153785]</ref> زمین دا اس نظام تو‏ں فاصلہ لگ بھگ 6,070 ± 390 نوری برس ا‏‏ے۔ <ref>ریڈ، مارک جے؛ و ہور (دسمبر2011ء)، " دجاجہ ایکس اول دا مُثَلّثیاندی ظاہری ہٹاؤ"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 742 (2): 83, arXiv:[https://arxiv.org/abs/1106.3688 1106.3688],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011ApJ...742...83R 2011ApJ...742...83R], doi:[https://dx.doi.org/10.1088/0004-637X/742/2/83 10.1088/0004-637X/742/2/83]</ref> HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول نظام خلاء دے ذریعہ مشترک حرکت دا اشتراک اک ضخیم ستارے تو‏ں کردے نيں جس دا ناں دجاجہ OB3 اے جس دا سورج تو‏ں فاصلے لگ بھگ دو ہزار پارسیک ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایسا لگاندا اے کہ جداں HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول تے ایہ OBرشتہ اک ہی وقت تے اک ہی جگہ بنا ا‏‏ے۔ جے ایسا اے تاں اس نظام د‏‏ی عمر لگ بھگ 5±1.5 ایم ا‏‏ے۔ HDE 226868 د‏‏ی حرکت دجاجہ OB3 تو‏ں 9±3 کلومیٹر فی سیکنڈ اے ؛ ایہ قدر عام طور اُتے پائے جانے والی نجمی انجمن ورگی ہی ا‏‏ے۔ HDE 226868 دا انجمن دے مرکز تو‏ں فاصلہ 60 پار سیک دا اے تے ایہ علیحدگی لگ بھگ 7±2 ایم اے تک جا سکدی اے - ایہ قدر تقریباً انجمن د‏‏ی عمر دے تخمینے تو‏ں وی میل کھاندی ا‏‏ے۔ 4 درجے دے کہکشانی [[عرض البلد]] تے 71 درجے دے کہکشانی [[طول البلد]] دے نال ایہ نظام اندرونی طور اُتے اورئن دندانے وچ واقع اے جس دے نال اندر ملکی وے کہکشاں<ref>گرسکی، ایچ؛ و ہور (1971ء)، "دجاجہ ایکس اول دا فاصلاندی تخمینہ از بنیاد کم توانائی ایکس رے طیف"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 167: L15,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971ApJ...167L..15G 1971ApJ...167L..15G], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/180751 10.1086/180751]</ref> وچ جتھ‏ے ایہ دندانہ قوس دے بازو دے پاس پہنچکيا اے اوتھ‏ے سورج واقع ا‏‏ے۔ دجاجہ ایکس اول نو‏‏ں قوس دے بازو<ref>گویبل، گریگ، [http://www.vectorsite.net/tastgal_07.html 7.0ملکی وے کہکشاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612014659/http://www.vectorsite.net/tastgal_07.html |date=2008-06-12 }}، عام استعمال کیت‏‏ی دستاویزات، حاصل کردہ 2008-06-29</ref> تو‏ں نسبت دتی جاندی اے، ہرچند کہ ملکی وے کہکشاں د‏‏ی ساخت ٹھیک طرح تو‏ں معلوم نئيں ا‏‏ے۔ === بھینچا ہويا جسم === [[فائل:Chandra image of Cygnus X-1.jpg|کھبے|thumb|چاندرا ایکس رے رسد گاہ تو‏ں لی گئی دجاجہ ایکس اول د‏‏ی تصویر]] بھنچے ہوئے جسم د‏‏ی کمیت دے بارے وچ کچھ غیر یقینی صورت حال ا‏‏ے۔ نجمی ارتقائی نمونے 20±5 نجمی کمیت د‏‏ی کمیت دسدے نيں، <ref>زیولکووسکی، جے (2005ء)، " HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول ثنائی نظام دے حصّاں د‏‏ی کمیت اُتے ارتقائی قدغن"، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی دے ماہنامہ اطلاعات358 (3): 851–859, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0501102 astro-ph/0501102],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.358..851Z 2005MNRAS.358..851Z], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2005.08796.x 10.1111/j.1365-2966.2005.08796.x] یاد داشت: نصف قطر تے تابانی دے لئی ویکھو جدول اول d=2 kpc دے نال۔</ref> جدو‏ں کہ دوسرے تیکنیک 10 نجمی کمیت دا نتیجہ دیندی ني‏‏‏‏ں۔ جسم دے نیڑے تو‏ں خارج ہونے والی ایکس رے دے دورانیے نو‏‏ں ناپنے دے بعد جسم د‏‏ی ہور درست مقدار 14.8±1 نجمی کمیت نکلدی ا‏‏ے۔ تمام صورتاں وچ جسم دا نتیجہ بلیک ہول د‏‏ی صورت ہی نکلدا اے <ref>اسٹرومیر،ٹوڈ،شاپوشنیکوف، نیکولائی؛ شارٹل، نوربرٹ (16 مئی 2007ء)، [http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_technique_for_weighing_black_holes بلیک ہول دا وزن کرنے د‏‏ی نويں تیکنیک]، ای ایس اے، حاصل کردہ 2008-03-10</ref> یعنی خلاء دا اک ایسا حصّہ جس دا ثقلی میدان اِنّا طاقتور ہُندا اے کہ اوہ اپنے اندرون تو‏ں برقی مقناطیسی ریڈی ایشن نو‏‏ں وی مفر ہونے نئيں دیندا۔ اس علاقے د‏‏ی سرحد نو‏‏ں واقعاندی افق کہندے نيں تے اس دا مؤثر نصف قطر شوارز چائلڈ نصف قطر کہلاندا اے، جو دجاجہ ایکس اول دے لئی لگ بھگ 26 کلومیٹر دا ا‏‏ے۔<ref>روسلر، او، ای؛ کیپیرس، ایچ؛ ڈیبنر، ایچ ایچ؛ ال نسچ، ایم ایس (1998ء)، "لگ بھگ بلیک ہولز: اک نواں پرانا نمونہ"، کیوس، سولیٹونس تے فراکٹلس 9 (7): 1025–1034,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998CSF.....9.1025R 1998CSF.....9.1025R], doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0960-0779(98)80004-0 10.1016/S0960-0779(98)80004-0]</ref> کوئی وی چیز(بشمول مادّے تے فوٹوناں دے ) جو اس سرحد دے اندر موجود ہوئے گی اوہ فرار ہونے دے قابل نئيں ہوئے سکدی۔<ref>اسٹاف (9 جنوری 2006ء)، [https://web.archive.org/web/20060113032611/http://web.mit.edu/newsoffice/2006/blackhole1.html سائنس داناں نے بلیک ہول تو‏ں ناقابل واپسی مقام لبھ لیا]، میسا چوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی، 23 جنوری 2006ء نو‏‏ں [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/blackhole_noreturn.html اصل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113032611/http://web.mit.edu/newsoffice/2006/blackhole1.html |date=2006-01-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113032611/http://web.mit.edu/newsoffice/2006/blackhole1.html |date=2006-01-13 }} تو‏ں دستاویزی صورت وچ لیا گیا، حاصل کردہ 2008-03-28</ref> اس طرح دے واقعاندی افق د‏‏ی شہادت دا سراغ 1992ء وچ شاید [[بالائے بنفشی]] شعاعاں دا استعمال [[ہبل خلائی دوربین]] اُتے لگے ہوئے تیز رفتار ضیا پیما تو‏ں مشاہدہ کرکے لگیا لیا گیا سی۔ جدو‏ں خود روشن مادّے دے ڈھیر گھمدے ہوئے بلیک ہول دے اندر داخل ہوئے رہے سن، تاں انہاں د‏‏ی ریڈی ایشن ضرباں دے سلسلے وچ خارج ہوئے رہی سی جس د‏‏ی ثقلی سرخ منتقلی بعینہ اوہی سی جو اس مادّے د‏‏ی ہُندی اے جدو‏ں اوہ واقعاندی افق دے نیڑے پہنچکيا ا‏‏ے۔ یعنی کہ ریڈی ایشن د‏‏ی طول موج بتدریج ودھے گی جداں کہ [[عمومی اضافیت]] پیش گوئی کردی ا‏‏ے۔ مادّہ اک ٹھوس بھنچے ہوئے جسم تو‏ں ٹکراندا اے جس تو‏ں اوہ بھینچا ہويا جسم اک حتمی توانائی د‏‏ی بوچھاڑ نو‏‏ں چھوڑدا اے ایہ توانائی د‏‏ی بوچھاڑ اوہ مادّہ نئيں پھینکتا جو واقعاندی افق تو‏ں ہُندا ہويا بلیک ہول وچ گردا ا‏‏ے۔ ایداں دے دو مردے ہوئے سلسلے مشاہدہ کیتے گئے نيں جو بلیک ہول دے وجود تو‏ں میل کھاندا ا‏‏ے۔<ref>ڈول، جوزف ایف (2001ء)، دجاجہ ایکس آر اول وچ دم توڑدی ضرباں دے سلسلے: واقعاندی افق دا ثبوت؟"، پیسفک فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی مطبوعات 113(786): 974–982, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001PASP..113..974D 2001PASP..113..974D], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/322917 10.1086/322917]</ref> خلاء وچ موجود چاندرا ایکس رے رصدگاہ تو‏ں حاصل کیتے گئے اعداد و شمار اُتے بعد وچ کیتے گیا تجزیہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دجاجہ ایکس اول کسی وی درجے د‏‏ی طرف نئيں گھوم رہیا۔<ref>ملر، جے ایم؛ و ہور(جولائ‏ی 20–26, 2003)، کہکشانی بلیک ہولز وچ لوہے دے اضافی خطوط: حالیہ نتائج تے اے ایس سی اے دستاویزات دے خطوط"، عمومی اضافیت اُتے ہونے والے دسويں سالانہ مارسیل گروسمین اجلاس د‏ی کارروائی، ریو ڈی جینیرو، برازیل صفحہ 1296, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0402101 astro-ph/0402101], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005tmgm.meet.1296M 2005tmgm.meet.1296M],doi:[[doi:10.1142/9789812704030 0093|10.1142/9789812704030_0093]], ISBN 9789812566676</ref><ref>روئے، اسٹیو؛ واٹزیک، میگن (17 ستمبر2003ء)، [http://chandra.harvard.edu/press/03_releases/press_091703.html "لوہے د‏‏ی چادر" گھمدے ہوئے بلیک ہول دے ثبوت،] چاندرا پریس روم، حاصل کردہ 2008-03-11</ref> بہرحال 2011ء وچ اعلان کردہ شواہد دسدے نيں کہ ایہ انتہائی شدت دے نال تقریباً 790 مرتبہ فی سیکنڈ دے نال گھوم رہیا اے ۔<ref>گو، لیجن؛ و ہور (9 نومبر 2011ء)، دجاجہ ایکس اول وچ موجود بلیک ہول وچ شدید گھماؤ"، فلکی طبیعیاندی جریدہ (امریکی فلکیا‏تی سوسائٹی) 742 (85): 85, arXiv:[https://arxiv.org/abs/1106.3690 1106.3690], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011ApJ...742...85G 2011ApJ...742...85G], doi:[https://dx.doi.org/10.1088/0004-637X/742/2/85 10.1088/0004-637X/742/2/85]</ref> ==== پیدائش ==== دجاجہ OB3 انجمن وچ سب تو‏ں وڈے ستارے د‏‏ی کمیت سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں 40 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کیونجے زیادہ ضخیم ستارے تیزی تو‏ں ارتقائی منزل تو‏ں گزردے نيں، اس لئی ایسا لگدا اے کہ دجاجہ ایکس اول دے مورث ستارے د‏‏ی کمیت 40 گنیاسورج د‏‏ی کمیت تو‏ں زیادہ سی۔ بلیک ہول د‏‏ی کمیت دے حالیہ تخمینہ جات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے، مورث ستارے نے لازمی طور اُتے 30 سورج جِنّی کمیت دے مادّے نو‏‏ں کھویا ہوئے گا۔ اس کمیت دا کچھ حصّہ تاں HDE 226868 د‏‏ی وجہ تو‏ں غائب ہوئے گیا ہوئے گا، جدو‏ں کہ باقی دے بارے وچ زیادہ گمان ایہ اے کہ اسنو‏ں نجمی ہويا نے اڑا دتا ہوئے گا۔ HDE 226868 دے باہری کرہ وچ موجود افزودہ ہیلیئم اس کمیت د‏‏ی منتقلی دا ثبوت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔<ref>پوڈسیاڈلوسکی، فلپ؛ سول، رپاپورٹ؛ ہان، زانون (2002ء)، "ثنائی بلیک ہول د‏‏ی تخلیق و ارتقا پر"، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات 341 (2): 385–404, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0207153 astro-ph/0207153],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003MNRAS.341..385P 2003MNRAS.341..385P], doi:[https://dx.doi.org/10.1046/j.1365-8711.2003.06464.x 10.1046/j.1365-8711.2003.06464.x]</ref> ممکنہ طور اُتے مورث ستارا بھیڑیے ریٹ ستارے وچ تبدیل ہوئے گیا ہوئے گا، جو اپنی کرۂ فضائی دا چنگا خاصا حصہ طاقتور نجمی ہواواں د‏‏ی صورت وچ نکالدا ا‏‏ے۔ جے مورث ستارہ اک نوتارے د‏‏ی صورت وچ پھٹا ہوئے گا تاں ایداں دے ملدے جلدے اجسام دا مشاہدہ دسدا اے کہ باقیات دے نظام تو‏ں نسبتاً زیادہ سمتی رفتار تو‏ں نکلنے دا امکان ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں جسم مدار وچ قائم رہندا اے، تب ایہ عندیہ دیندا اے کہ مورث پھٹے بغیر( یا زیادہ تو‏ں زیادہ بہت ہی ہلکے دھماکے دے نتیجے وچ ) ہی بلیک ہوم وچ براہ راست منہدم ہوئے گیا ہوئے گا۔ ==== پرت دار قرص ==== [[فائل:Cygx1 spectrum.jpg|کھبے|thumb|دجاجہ ایکس اول دا چاندرا ایکس رے تو‏ں لیا گیا طیف آئن زدہ لوہے د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل کردہ خاصیت 6.4 keV دے نیڑے د‏‏ی چوٹی پرت دار قرص وچ دسدا اے، اُتے چھوٹی ثقلی طور اُتے سرخ منتلقی د‏‏ی جانب رو بہ مائل اے، ڈوپلر اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں چوڑی کم توانائی د‏‏ی طرف مڑی ہوئی ا‏‏ے۔<ref>اسٹاف (30 اگست 2006ء)، [http://chandra.harvard.edu/photo/2003/bhspin/more.html دجاجہ ایکس اول کے، ایکس ٹی ای J1650-500 & GX 339-4 د‏‏ی ہور تصاویر]، ہارورڈ – اسمتھسونین مرکز برائے فلکی طبیعیات/ چاندرا ایکس رے مرکز، حاصل کردہ 2008-03-30</ref>]] بھینچا ہويا جسم اک مہین، پرت دار مادّے د‏‏ی چپٹی قرص دے گرد چکر لگاسکدا اے جس نو‏‏ں پرت دار قرص کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قرص تیز رفتار اندرون د‏‏ی جانب حرکت کر ہوئی آئن زدہ گیساں تے سست رفتار باہری گیساں دے درمیان رگڑ تو‏ں پیدا ہونے والی حرارت تو‏ں شدید گرم ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ اک اندرونی گرم علاقے جتھ‏ے نسبتاً بلند سطح والی آئن زدہ مادّہ - پلازما نو‏‏ں بناندا اے –اور اک ٹھنڈے کم آئن زدہ باہری علاقے وچ تقسیم اے جو اندازہً شوارز چائلڈ دے نصف قطر تو‏ں 500 گنیایا 15,000 کلومیٹر جِنّا ا‏‏ے۔ ہرچند کہ ایہ بہت زیادہ تے ناقابل پیش گوئی متغیر، دجاجہ ایکس اول آسمان وچ نظر آنے والا مخصوص سخت ایکس رے – جس د‏‏ی توانائی کچھ30 تو‏ں لے ک‏ے سینکڑاں KeV تک د‏‏ی ہُندی اے - دا مستحکم روشن منبع ا‏‏ے۔ ایکس ریز کم توانائی والے فوٹون اندرونی پرت دار قرص وچ پیدا ہُندیاں نيں تے تب ہور توانائی کومپٹن انتشار دے ذریعہ بہت ہی بلند درجہ حرارت والے الیکٹراناں نو‏‏ں جیومیٹری والی موٹی تہ وچ دیندی اے، اُتے نیڑےاً شفاف خول اس دے گرد ملفوف ہوئے جاندا اے جدو‏ں کہ کچھ ہور مہین قرص د‏‏ی سطح دا پرتو وی اس اُتے پڑدا ا‏‏ے۔<ref>لنگ، جے سی؛ و ہور (1997ء) " گیما شعاع دا طیف تے دجاجہ ایکس اول د‏‏ی بیٹس تو‏ں مشاہدہ ہونے والی تغیر پذیری"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 484 (1): 375–382,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...484..375L 1997ApJ...484..375L], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/304323 10.1086/304323]</ref> اک متبادل امکان ایہ اے کہ ایکس ریزبجائے قرص دے خول دے شاید دھار د‏‏ی بنیاد تو‏ں ہی کومپٹن انتشار وچ ہوئے جاندی ہون۔<ref>کیلآفس، این؛ جیانیوس، ڈی؛ سالٹس، ڈی (2006ء)، "کثیف/ لطیف حالت وچ ثنائی بلیک ہول وچ طیف تے میعادی تغیر پذیری"، خلائی تحقیق وچ پیش رفت 38 (12): 2810–2812, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AdSpR..38.2810K 2006AdSpR..38.2810K], doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.asr.2005.09.045 10.1016/j.asr.2005.09.045]</ref> دجاجہ ایکس اول تو‏ں خارج ہونے والی ایکس ریز دا اخراج اک ایداں دے تکراری نمونے وچ ہُندا اے جس نو‏‏ں مماثل میعادی اہتزاز کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی کمیت اس فاصلے دا تعین کردی اے جس اُتے آس پاس دا پلازما انہاں مماثل میعادی اہتزاز نو‏‏ں خارج کرنا شروع کردا اے، اخراجی علاقہ کمیت وچ کمی دے نال کم ہُندا ا‏‏ے۔ اس تیکنیک دا استعمال دجاجہ ایکس اول د‏‏ی کمیت دا تخمینہ لگانے دے لئی کيتا گیا تے دوسرے طریقےآں تو‏ں حاصل کردہ کمیت نو‏‏ں وی اس طریقے تو‏ں حاصل کردہ کمیت د‏‏ی مقدار تو‏ں جانچا گیا۔<ref>ٹیٹارچک، لیو، شاپوشنیکوف، نیکولائی؛ (9 فروری 2008ء)، "دھرے ایکس رے وچ نرم طیفی حالتاں د‏‏ی جانب ہونے والے طاقتور انحطاط د‏‏ی تغیر پذیری د‏‏ی نوعیت۔ دجاجہ ایکس اول وچ مقدمے دا جائزہ"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 678 (2): 1230–1236, arXiv:[https://arxiv.org/abs/0802.1278 0802.1278],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...678.1230T 2008ApJ...678.1230T], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/587124 10.1086/587124]</ref> مستحکم دورانیے دے نال دھڑکناں یا ضرباں جو بعینہ نیوٹران ستارے دے گھماؤ دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی ضرباں د‏‏ی طرح ہی ہون، دجاجہ ایکس اول تو‏ں آندی ہوئی کدی نئيں دیکھی گئياں۔<ref>فیبین، اے سی؛ملر، جے ایم (9 اگست 2002ء)، "بلیک ہول نے اپنے اندرونی راز افشا کر دتے، سائنس 297 (5583): 947–948, doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1074957 10.1126/science.1074957],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12169716 12169716]</ref><ref>وین، ہین چن (مارچ 1998ء)، دجاجہ ایکس اول دا دس مائیکرو سیکنڈ دا وقتی تجزیہ، اسٹینفرڈ یونیورسٹی، صفحہ 6 Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997PhDT.........6W 1997PhDT.........6W]</ref> نیوٹران ستارے تو‏ں آندی ہوئی ضرباں نیوٹران ستارے دے [[مقناطیسی میدان]] د‏‏ی وجہ تو‏ں بندیاں نيں، بہرحال مسئلہ اثباندی غیر بال ضمانت دیندا اے کہ بلیک ہول دے مقناطیسی میدان نئيں ہُندے۔ مثال دے طور پر، ایکس رے ثنائی V 0332+53 نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے بلیک ہول اس وقت تک سمجھیا جاندا رہیا جدو‏ں تک اس تو‏ں آندی ہوئی ضرباں نئيں ملیاں۔<ref>اسٹیلا، ایل؛ و ہور۔(1985ء)، "تیز رفتار متغیر عبوری ایکس رے V0332 + 53 تو‏ں دوسری 4.4سیکنڈ د‏‏ی ایکس رے ضرباں د‏‏ی دریافت"، فلکی طبیعیاندی جریدہ، حصّہ دوم – خطوط بنام مدیر 288: L45–L49, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985ApJ...288L..45S 1985ApJ...288L..45S],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/184419 10.1086/184419]</ref> دجاجہ ایکس اول نے کدی وی ایداں دے ایکس رے دے پھٹاؤ نئيں دکھائے جس طرح تو‏ں نیوٹران ستارے وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>نارائن، رمیش (2003ء)، "بلیک ہول دے واقعاندی افق دا ثبوت"، فلکیات تے ارضی فزکس 44 (6): 77–115, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003A&G....44f..22N 2003A&G....44f..22N], doi:[https://dx.doi.org/10.1046/j.1468-4004.2003.44622.x 10.1046/j.1468-4004.2003.44622.x]</ref> دجاجہ ایکس اول ناقابل پیش گوئی ایکس رے د‏‏ی دو حالتاں دے درمیاں ڈولدا رہندا اے، ہرچند کہ ایکس رے مسلسل انہاں دونے حالتاں دے درمیان تبدیل ہُندی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں عام حالت، ایکس رے "کثیف" د‏‏ی ہُندی اے، جس دا مطلب ایہ ہُندا اے کہ زیادہ تر ایکس رے وچ بلند توانائی ہُندی ا‏‏ے۔ کم صورت والی حالت، ایکس رے "لطیف" د‏‏ی ہُندی اے جس وچ زیادہ تر ایکس رے د‏‏ی توانائی پست ہُندی ا‏‏ے۔ لطیف حالت زیادہ متغیر دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ کثیف حالت دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ غیر شفاف پرت دار قرص دے اندرونی حصّے دے گرد موجود غلاف وچ بندی ہوئے گی۔ لطیف حالت اس وقت وقوع پزیر ہُندی اے جدو‏ں قرص بھینچے ہوئے جسم دے نیڑے (ممکنہ طور اُتے 150کلومیٹر تک ) کھچ کر آ جاندی اے تے ٹھنڈی ہُندی اے یا غلاف دے خارج کر دیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں نواں غلاف پیدا ہُندا اے تاں دجاجہ ایکس اول واپس کثیف حالت وچ پلٹ جاندا ا‏‏ے۔<ref>ٹورس، ڈیاگو ایف؛ و ہور۔ (2005ء)، "دجاجہ ایکس اول دے قرص د‏‏ی اندرون وچ پیش دستی د‏‏ی کھوج"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 626 (2): 1015–1019, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0503186 astro-ph/0503186], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...626.1015T 2005ApJ...626.1015T], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/430125 10.1086/430125]</ref> دجاجہ ایکس اول دا طیفی بدلاؤ افقی حرارتی حمل دے بہاؤ دے حل دے دو جزو ترکیبی چکرابرتی تے ٹیٹارچک تو‏ں بیان کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ کثیف حالت کیپلری قرص تو‏ں فوٹوناں دے بیچ د‏‏ی کومپٹن (جب کِسی ہلکے [[کیمیائی عنصر]] تو‏ں ٹکڑا کر ایکسرے د‏‏ی شُعاعاں مُنتشر ہُندیاں نيں تاں اِنہاں وچ بعض دے طول موج وچ اِضافہ ہوئے جاندا اے )کے الٹ ہونے تو‏ں تے سینبول دے گرم الیکٹراناں تو‏ں سینبول وچ پیدا ہونے والے سنکروٹران (سرع برقیات) د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ تفصیلات چکرابرتی تے مینڈل تو‏ں میل کھاندی ني‏‏‏‏ں۔ دجاجہ ایکس اول تو‏ں نکلنے والا ایکس رے ہر 5.6 دن وچ تبدیل ہُندی اے بطور خاص بہتر اسيں وقوع دے دوران جدو‏ں مداروی اجسام زمین دے نال سب تو‏ں نیڑےی قطار وچ ہُندے نيں تے بھینچا ہويا جسم سب تو‏ں زیادہ دور ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اخراج جزوی طور اُتے نجمی مادّے د‏‏ی وجہ تو‏ں مسدود ہُندا اے، ایہ نجمی مادّہ شاید ستارے HDE 226868 دے نجمی ہواواں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اخراج وچ لگ بھگ 300 دناں دا تعدد ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ قرص د‏‏ی پیش روی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔<ref>کٹاموٹو، ایس؛ و ہور۔(2000ء)، "دجاجہ ایکس اول د‏‏ی جنجا کل آسمان نگران مشاہدات"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 531 (1): 546–552, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ApJ...531..546K 2000ApJ...531..546K],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/308423 10.1086/308423]</ref> ==== دھاراں ==== جب پرت دار مادّہ بھنچے ہوئے جسم د‏‏ی طرف گردا اے تاں ایہ ثقلی قوت سکنہ نو‏‏ں کھو دیندا ا‏‏ے۔ اس چھڈی ہوئی توانائی دا کچھ حصّہ زرّات د‏‏ی دھار د‏‏ی صورت وچ منتشر ہوئے جاندا اے، ایہ دھاراں پرت دار قرص تو‏ں عمودی سیدھ وچ آ جاندیاں نيں تے باہر د‏‏ی جانب اضافی سمتی رفتار تو‏ں نکلدی ني‏‏‏‏ں۔ (یعنی زرّات روشنی د‏‏ی رفتار دے قابل ذکر حصّے د‏‏ی رفتار تو‏ں حرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔) دھاراں دا جوڑا پرت دار قرص نو‏‏ں اضافی توانائی تے زاویائی حرکت تو‏ں جان چھڑانے دا ذریعہ فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہوئے سکدا اے کہ ایہ انہاں مقناطیسی میداناں تو‏ں وجود وچ آندے ہاں جو بھنچے ہوئے جسم د‏‏ی گیس دے ارد گرد موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>بیگلمین، مچل سی۔(2003ء)،" بلیک ہولز دے ثبوت"، سائنس 300 (5627): 1898–1903, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.1898B 2003Sci...300.1898B], doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1085334 10.1126/science.1085334],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12817138 12817138]</ref> دجاجہ ایکس اول د‏‏ی دھاراں حرارت نو‏‏ں مؤثر طور اُتے خارج نئيں کردیاں لہٰذا ایہ برقی مقناطیسی طیف وچ موجود توانائی دا کچھ حصّہ اے چھوڑدی ني‏‏‏‏ں۔ یعنی کہ ایہ تاریک نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ دھاراں د‏‏ی سمت نظر دا تخمینہ 30°ہے تے ہوئے سکدا اے کہ ایہ اگے بڑھدا رہ‏‏ے۔ اک دھار بین النجمی درمیانی خلاء دے نسبتاً کثیف حصّے تو‏ں ٹکرا رہی اے، جس دے نتیجے وچ اک توانائی تو‏ں لبریز حلقہ بناندا اے جس دا سراغ اس تو‏ں خارج ہونے والے ریڈیائی شعاعاں تو‏ں لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ تصادم اک سحابیہ بنا رہیا اے جس دا مشاہدہ بصری طول موج وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ اس سحابیہ نو‏‏ں بنانے دے لئی دھار د‏‏ی اوسط قوّت دا تخمینہ 4–14×1036 erg/s یا (9±5)×1029 Wہے ۔<ref>رسل، ڈی ایم؛ و ہور(2007ء)، "دجاجہ ایکس اول دا دھاراں د‏‏ی طاقت والا بصری سحابیہ"، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات 376 (3): 1341–1349, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0701645 astro-ph/0701645], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007MNRAS.376.1341R 2007MNRAS.376.1341R], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2007.11539.x 10.1111/j.1365-2966.2007.11539.x]</ref> ایہ توانائی سورج تو‏ں نکلنے والی توانائی تو‏ں اک ہزار گنیازیادہ ا‏‏ے۔<ref>سیک مین، آئی – جولیانا؛ بوتھروئیڈ، آرنلڈ آئی؛ کریمر، کیتھلین ای (1993ء)، "ہماریا سورج III۔ حال و مستقب‏‏ل"، فلکی طبیعیاندی جریدہ 418: 457–468,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S 1993ApJ...418..457S], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2007.11539.x 10.1086/173407]</ref> دوسری طرف کوئی اس طرح دا حلقہ نئيں اے کیونجے اس دھار دا سامنا جس بین النجمی خلاء تو‏ں ہوئے رہیا اے اس د‏ی کمیت کم ا‏‏ے۔<ref>گالو، ای؛ و ہور (2005ء)، "نجمی بلیک ہول دجاجہ ایکس اول د‏‏ی توانائی وچ اک تاریک دھار دا غلبہ" نیچر436 (7052): 819–821, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0508228 astro-ph/0508228],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.436..819G 2005Natur.436..819G], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03879 10.1038/nature03879], PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16094361 16094361]</ref> 2006ء وچ دجاجہ ایکس اول اوہ پہلا نجمی کمیت والا بلیک ہول نکلیا جس نے گیما شعاعاں دے اخراج نو‏‏ں بلند توانائی والی پٹی لگ بھگ 100 GeVسے اُتے وچ خارج کرنے دا ثبوت دتا۔ اشارے دا مشاہدے ايس‏ے وقت ہويا جدو‏ں سخت ایکس رے دا شعلہ نکلیا جس تو‏ں انہاں دونے دے درمیان کسی ربط دا امکان ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ ایکس رے دا شعلہ دھار د‏‏ی بنیاد وچ اس وقت پیدا ہوئے سکدا اے جدو‏ں گیما شعاعاں HDE 226868کے نجمی ہويا تو‏ں متعامل ہوئے ک‏ے پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>البرٹ، جے؛ و ہور۔(2007ء)، "نجمی کمیت والے بلیک ہول دجاجہ ایکس اول تو‏ں آنے والی بہت بلند توانائی د‏‏ی گیما ریڈی ایشن د‏‏ی تابکاری"، فلکیا‏تی طبیعیاندی جریدے دے خطوط 665 (1): L51–L54,arXiv:[https://arxiv.org/abs/0706.1505 0706.1505], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ApJ...665L..51A 2007ApJ...665L..51A], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/521145 10.1086/521145]</ref> === HDE 226868 === [[فائل:Cygnus X-1.png|کھبے|thumb|HDE 226868 دجاجہ ایکس اول ثنائی نظام دے بارے وچ اک مصور دا تخیل. ای ایس اے / ہبل دا خاکہ]] HDE 226868 اک فوق دیو ستارہ اے جس د‏‏ی طیفی جماعت O9.7 lab اے ایہ جماعت O تے جماعت B ستارےآں دے درمیان کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح دا درجہ حرارت دا اندازہ 31,000 کیلون لگایا گیا اے تے کمیت سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں تقریباً 20 تا 40 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ نجمی ارتقائی نمونےآں اُتے انحصار کردے ہوئے 2,000پارسیک دے تخمینہ جاندی فاصلے اُتے اس ستارے دا نصف قطر شمسی نصف قطر دے 15 تا 17 گنیاتک دے برابر ہوئے سکدا اے تے اس د‏ی روشنی سورج د‏‏ی روشنی دے مقابلے وچ لگ بھگ تن لکھ تو‏ں چار لکھ گنیاتک زیادہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ موازنے دے لئی، بھینچا ہويا نظام HDE 226868 تو‏ں شمسی نصف قطر دے 40 گنیاتک یا ستارے دے اپنے نصف قطر تو‏ں دگنے فاصلے اُتے چکر لگیا رہیا ا‏‏ے۔ HDE 226868 د‏‏ی سطح ضخیم ساتھی د‏‏ی قوّت ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں ثقلی طور اُتے بگڑی ہوئی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک آنسو د‏‏ی شکل سی بن گئی اے تے ایہ گھومنے دے چکر وچ ہور بگڑ گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ستارے د‏‏ی بصری روشنی ہر 5.6دن وچ ثنائی مدار دے دوران بدلدی اے، جدو‏ں ایہ خط نظر دے نال ملیا ہويا ہُندا اے تاں بصری روشنی دا اثر سب تو‏ں کم ہُندا ا‏‏ے۔ بیضوی تراشاں والی روشنی دے تغیر دا نمونہ ستارے د‏‏ی سطح د‏‏ی عضو ی تاریکی تے ثقلی تاریکی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ جب HDE 226868 دے طیف دا موازنہ اس تو‏ں ملدے جلدے ستارے ایپیسلون الجبار تو‏ں کيتا جاندا اے تاں بعد الذکر وچ ہیلیئم د‏‏ی بہتات جدو‏ں کہ اس دے ماحول وچ کاربن د‏‏ی قلت نظر آندی ا‏‏ے۔ HDE 226868 دے بالائے بنفشی تے ہائیڈروجن الف طیفی خطوط اک ملدے جلدے ستارے پی دجاجہ د‏‏ی طرح دے خصائص دکھاندے نيں جس تو‏ں ایہ عندیہ ملدا اے کہ ستارے دے گرد گیساں دا غلاف موجود اے تے ایہ ستارے تو‏ں 1500 کلومیٹر فی سیکنڈ د‏‏ی اسراعی رفتار تو‏ں دور جا رہیا ا‏‏ے۔ اس قسم دے طیفی ستارےآں د‏‏ی طرح ایہ سمجھیا جاندا اے کہ HDE 226868 اپنی کمیت نجمی ہواواں وچ اڑا رہیا اے جس دا تخمینہ فی برس 2.5×10−6 سورج د‏‏ی کمیت دے لگایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کمیت اک سورج د‏‏ی کمیت نو‏‏ں چالیس لکھ برس وچ کھونے دے برابر ا‏‏ے۔ بھینچے ہوئے جسم دا ثقلی اثر لگدا اے کہ اس [[نجمی ہويا]] د‏‏ی ہیئت نو‏‏ں بدل رہیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بجائے کروی متشاکل ہويا دے مرتکز ہويا د‏‏ی جیومیٹری بندی ا‏‏ے۔ بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی حرارت دے گرد ایکس ریز موجود ہُندیاں نيں جو اس نجمی ہويا نو‏‏ں آئن زدہ کر دیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں جسم اپنے5.6 دن دے مدار دے دروان نجمی ہويا دے مختلف علاقےآں وچو‏ں گزردا اے، تاں بالائے بنفشی خطوط، ریڈیائی اخراج تے ایکس ریز سب دے سب تغیر پزیر ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ HDE 226868 دا روچ گوشہ ستارے دے گرد خلاء دا اوہ علاقہ اے جتھ‏ے چکر لگاندا ہويا مادّہ ثقلی طور اُتے بندھا ہويا رہندا ا‏‏ے۔ اوہ مادّہ جو اس گوشے تو‏ں اگے نکل جاندا اے اوہ چکر کٹتے ہوئے ساتھی وچ گر جاندا ا‏‏ے۔ روچ گوشے دے بارے وچ خیال اے کہ اوہ HDE 226868 د‏‏ی سطح تو‏ں کافی نیڑے ہوئے گا اُتے اوہ چھلک نئيں رہیا ہوئے گا، لہذا نجمی سطح اُتے موجود مادّہ اس دے ساتھی د‏‏ی وجہ تو‏ں اتر نئيں رہیا ہوئے گا۔ بہرحال ستارے تو‏ں نکلنے والی نجمی ہويا دا کافی برا حصّہ بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی پرتی قرص وچ اس وقت ڈگدی اے جدو‏ں اوہ اس گوشے نو‏‏ں پار کردی ا‏‏ے۔ سورج تے HDE 226868 ستارے دے درمیان موجود گیس تے دھول ستارے دے ظاہری حجم کونہ صرف کم بلکہ رنگ نو‏‏ں وی سرخی مائل کر دیندی اے – سرخ روشنی بین النجمی وسیلے تو‏ں زیادہ آسانی تو‏ں گزر سکدی ا‏‏ے۔ بین النجمی معدومیت د‏‏ی تخمینی قدر 3.3 د‏‏ی ا‏‏ے۔ داخل اندازی کرنے والے مادّے دے بغیر HDE 226868 پنجويں عظمت والا ستاراں ہُندا تے چشم عریاں تو‏ں دیکھیا جا سکدا سی۔ == اسٹیفن ہاکنگ تے کپ تھورن == دجاجہ ایکس اول فزکس دان اسٹیفن ہاکنگ تے کپ تھورن دے درمیان شرط د‏‏ی وجہ بن گیا سی جس وچ ہاکنگ نے اس علاقے وچ بلیک ہول دے وجود اُتے شرط لگائی سی۔ ہاکنگ نے بعد وچ اسنو‏ں "بیمہ پالیسی" د‏‏ی طرح دا بیان کيتا سی۔ اس د‏ی کتاب وقت دا مختصر سفر دا اقتباس درج ذیل اے ، {{اقتباس| ایہ میرے لئی اک طرح تو‏ں بیمہ پالیسی د‏‏ی طرح سی۔ ميں نے بلیک ہولز اُتے کافی کم کيتا سی تے اوہ سب دا سب ضائع ہوئے جاندا جے ایہ ثابت ہوئے جاندا کہ بلیک ہول دا وجود نئيں ا‏‏ے۔ اُتے اس صورت وچ شرط جیتنے د‏‏ی خوشی وچ میری تشفی ہوئے جاندی تے چار برس تک مینو‏ں ذا‏تی اکھ دا جریدہ مفت وچ ملدا رہندا۔ جے بلیک ہول دا وجود نئيں ہُندا تاں کپ نو‏‏ں اک برس تک پینٹ ہاؤس دا رسالہ مینو‏ں دینا پڑدا۔ جدو‏ں اساں 1975ء وچ شرط لگائی سی تاں اسيں اس گل دے لئی 80% اُتے امید سن کہ دجاجہ ایکس اول اک بلیک ہول ہی سی۔ ہن 1988ء وچ ، وچ کہہ سکدا ہاں کہ اسيں 95% اُتے امید نيں اُتے شرط دا فیصلہ ہونا ہن وی باقی اے ۔}} وقت دے مختصر سفر د‏‏ی دسويں سالگرہ دے موقع اُتے تازہ ترین معلومات دے مطابق ہاکنگ ایہ شرط ہار گیا سی کیونجے بعد دے مشاہدات‏ی اعداد و شمار نے بلیک ہول دے وجود دے حق وچ ثبوت فراہ‏م کر دتے سن ۔ اپنی کتاب بلیک ہول تے وقتی خم وچ ، تھورن نے دسیا کہ ہاکنگ نے شرط د‏‏ی ہار اس وقت اس دے دفتر وچ آ ک‏ے منی جدو‏ں اوہ روس وچ سی، ہاکنگ نے شرط نو‏‏ں ڈھونڈا تے اس اُتے دستخط کیتے۔ == ہور ویکھو == [[نجمی بلیک ہولز]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * اسٹاف (10 جون 2005)۔ " [http://sci.esa.int/integral/32709-artist-s-impression-of-cygnus-x-1/ دجاجہ ایکس اول مصوّر دے گمان وچ ]"۔ ای ایس اے تو‏ں حاصل کردہ 2008-03-24۔ * اسٹاف(1 اپریل 1996)۔ "[http://www.oa.uj.edu.pl/research/cygx1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304014358/http://www.oa.uj.edu.pl/research/cygx1.html |date=2015-03-04 }} دجاجہ ایکس اول، بلیک ہول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304014358/http://www.oa.uj.edu.pl/research/cygx1.html |date=2015-03-04 }}"۔ ایجی لونین یونیورسٹی د‏‏ی فلکیا‏تی رصدگاہ۔ حاصل کردہ 2008-03-24۔ * کیرمون، ڈبلیو و ہور۔(18 دسمبر2002)۔ "[http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2002/cas-projects/austria_cygnus_1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915105044/http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2002/cas-projects/austria_cygnus_1/ |date=2015-09-15 }} دجاجہ وچ بلیک ہول]"۔ ای ایس اے حاصل کردہ 2008-03-29۔ * کولن، اسٹیو (8 جون 2009)۔ "[http://apod.nasa.gov/apod/ap090608.html ممکنہ دھار نے خول نو‏‏ں دجاجہ ایکس اول خرد کوزار دے نیڑے اڑا دتا]۔" آپوڈ۔ حاصل کردہ 2009-06-08۔ * [http://www.worldwidetelescope.org/wwtweb/goto.aspx?object=ViewShortcut&ra=19.9726944444444&dec=35.2016111111111&zoom=8.3819031715393 ویکھو دجاجہ ایکس اول (اک بصری منظر) ورلڈ وائیڈ دوربین وچ ]۔ * دجاجہ ایکس اول ویکی آسمان اُتے : [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=DSS2 ڈی ایس ایس 2]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=SDSS ایس ڈی ایس ایس]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=GALEX گلیکس]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=IRAS آئی آر اے ایس]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=HALPHA ہائیڈروجن الفا]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=RASS ایکس رے]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8&img_source=IMG_all فلکی تصویر]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&zoom=8 آسمانی نقشہ]، [http://www.wikisky.org/starview?object=Cygnus+X-1&zoom=8 مضامین تے تصاویر] * [http://www.constellation-guide.com/cygnus-x-1/ دجاجہ ایکس اول مجمع النجوم رہنمائی وچ ]۔ * [http://arxiv.org/abs/1506.00007 نسٹار تے سوزاکو دے کثیف حالت دے دجاجہ ایکس اول دے مشاہدات : اندرونی پرتی قرص وچ واقع] مائیکل پارکر، 29 مئی 2015۔[http://arxiv.org/pdf/1506.00007v1.pdf پی ڈی ایف] * [http://www.nustar.caltech.edu/image/nustar120628a {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614105940/http://www.nustar.caltech.edu/image/nustar120628a |date=2015-06-14 }} نسٹار بلند توانائی د‏‏ی ایکس رے کائنات دا پہلا منظر ناسا/ جے پی ایل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614105940/http://www.nustar.caltech.edu/image/nustar120628a |date=2015-06-14 }} – کالٹک 28 جون 2012۔ [[گٹھ:ثنائی ستارے]] [[گٹھ:نجمی بلیک ہولز]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] p87o3f18c5wxvknfaoun8r7ef3g2ido 0 90949 712099 709633 2026-09-26T11:49:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712099 wikitext text/x-wiki اک '''قومی پکوان''' اس پکوان نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو عام طور اُتے کسی اک خاص ملک وچ ہی بنایا جاندا ہو، یااس دا اوتھ‏ے بہت زیادہ چلن ہو<ref name=Natg>{{cite web|title=Top Ten National Dishes|url=http://travel.nationalgeographic.co.uk/travel/top-10/national-food-dishes/|publisher=National Geographic Magazine (Travel section)|accessdate=2013-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023445/https://www.nationalgeographic.com/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>۔ کسی پکوان نو‏‏ں مختلف وجوہات دے تحت قومی پکوان سمجھیا جا سکدا اے: * اک کھانا جو، علاقائی طور اُتے دستیاب اشیاء تو‏ں مخصوص طرز اُتے بنایا جاندا ہو، جداں [[افغانستان]] وچ کابلی پلاؤ۔ [[فائل:Traditional.Sunday.Roast-01.jpg|thumb|A [[Sunday roast]] – in this example, consisting of [[roast beef]], [[mashed potato]]es, vegetables and mini [[Yorkshire pudding]]s – is a national dish of [[انگلستان]].]] [[فائل:Polu.jpg|thumb|سجے|[[پلاو]] (O'sh), national dish in [[Central Asian cuisine|cuisines of Central Asia]]]] [[فائل:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb|سجے| [[Hainanese chicken rice]], national dish of [[سنگاپور]].]] [[فائل:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb|سجے| [[Tumpeng]] is a national dish of [[انڈونیشیا]]. It is also served in neighbouring countries like [[سنگاپور]].]] [[فائل:Nasi Lemak, Mamak, Sydney.jpg|thumb|[[Nasi lemak]] is a national dish of [[ملائیشیا]] served with anchovies, peanuts, boiled egg, lamb curry, cucumber, vegetables, and "sambal tumis" (hot spicy sauce).]] [[فائل:04565 Christmas dumplings with dried plums.JPG|thumb|سجے|Pierogi ruskie (''Ruthenian dumplings''), the most enduring of Polish culinary traditions, recall the [[Ruthenians|Ruthenian]] culinary traditions of the former Polish eastern territories ([[Kresy]]),<ref>Helena Szymanderska. Polska wigilia. 2000</ref> a national dish of Poland.]] [[فائل:Docena de Empanadas Caseras Argentinas.jpg|thumb|[[ارجنٹائن]] [[empanadas]].]] [[فائل:Ghormeh Sabzi.JPG|thumb|[[Ghormeh Sabzi]] is a national dish of [[ایران]]]] [[فائل:Kababi alborz2.jpg|thumb|[[Chelow kabab]] is a national dish of [[ایران]]]] [[فائل:Nihari.JPG|thumb|سجے|[[نہاری]] is a spicy national dish of [[پاکستان]]]] [[فائل:Kräftskiva-2.jpg|thumb|Swedish [[Crayfish party|crayfish]] called Kräftskiva]] [[فائل:Dalbath.jpg|thumb|Nepal, [[Dal bhat]]]] {{قوم پرستی}} [[فائل:Polenta und Frigga 01.JPG|thumb|Polenta, Italy]] [[فائل:Couscous of Fes.JPG|thumb|Morocco, Algeria: Couscous]] [[فائل:Ndolé camerounais.JPG|thumb|[[Ndolé]] from Cameroun]] [[فائل:Borscht served.jpg|thumb|Russian and Ukranian [[borscht]]]] [[فائل:Paella de marisco 01.jpg|thumb|Seafood [[paella]], سپین]] [[فائل:Chevapcici.jpg|thumb|Serbian Ćevapčići]] [[فائل:Bunbo.jpg|thumb|ویتنامی سوپ بنبو]] [[فائل:Flickr - cyclonebill - Poussin med tabbouleh og myntedressing.jpg|thumb|لبنان، [[Tabbouleh]] گوشت دے نال]] [[فائل:Various_sushi,_beautiful_October_night_at_midnight.jpg|thumb|سجے|Sushi, Japan]] == بلحاظ ملک == {{غیر اردو|}} یہ قومی پکواناں د‏‏ی حتمی لسٹ نئيں اے، بلکہ تجاویز نيں کہ کثرت و پسندیدگی د‏‏ی بنا اُتے ایہ انہاں ملکاں دے قومی کھانے بندے ني‏‏‏‏ں۔ * '''[[افغانستان]]''': [[کابلی پلاؤ]]<ref>{{cite web|url=http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html|title=Kabuli Pulao With Raisins And Carrots|accessdate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023418/https://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[البانیا]]''': [[Tavë kosi]] * '''[[الجزائر]]''': [[Couscous]]<ref>{{cite web|url=http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Algeria.html|title=Food in Algeria: Algerian Food, Algerian Cuisine|accessdate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023221/http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Algeria.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[انگولہ]]''': [[Moambe|Muamba de galinha]]<ref>Hamilton,Cherie. ''Cuisines of Portuguese Encounters'' New York: Hippocrene Books, 2001. p. 219</ref> * '''[[اینٹیگوا و باربوڈا]]''': [[Guyanese pepperpot|Pepperpot]], Fungee * '''[[ارجنٹائن]]''': [[Asado]],<ref>{{cite web|url=http://www.viaresto.clarin.com/Notas/El-asado-660.aspx|title=El asado|accessdate=2012-02-25|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203103920/http://viaresto.com/Notas/El-asado-660.aspx|dead-url=yes}}</ref> [[Empanada]]<ref>{{cite web|url=http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php|title=Argentina: Gastronomia|accessdate=2012-02-25|archive-date=2008-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727003909/http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php|url-status=dead}} {{es icon}}</ref> * '''[[آرمینیا]]''': [[Harissa (dish)|Harissa]], [[Dolma]], [[Khorovats]] * '''[[اروبا]]''': [[Keshi yena]] * '''[[آسٹریلیا]]''': [[Australian meat pie|Meat pie]],<ref>{{cite web|url=http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481|title=Our greatest Aussie recipes|accessdate=2011-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023437/https://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[بھیڑ دا گوشت]],<ref>News Limited http://www.news.com.au/national/roast-lamb-rules-as-australias-national-dish/story-e6frfkvr-1225825752497 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923193111/http://www.news.com.au/national/roast-lamb-rules-as-australias-national-dish/story-e6frfkvr-1225825752497 |date=2020-09-23 }}</ref> [[Vegemite]] sandwich * '''[[آسٹریا]]''': [[Tafelspitz]], [[Wiener Schnitzel]] * '''[[آذربائیجان]]''' : [[Dolma]] * '''[[بہاماس]]''': [[Conch|Crack conch with peas and rice]]<ref>{{cite web |url=http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |title=National Dishes & Local Favorites from the Islands of the Caribbean |publisher=Caribbeanamericanfoods.com |date= |accessdate=2010-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023107/http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * '''[[بحرین]]''': Machboos <ref>{{Cite web |title=Bahrain's National Dish |url=http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish |access-date=2020-10-11 |archive-date=2011-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610155501/http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish |dead-url=yes }}</ref> * '''[[بنگلہ دیش]]''': Rice and fish (especially [[Ilish]])<ref>{{cite web|url=http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india|title=A Bengali bounty|accessdate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023553/https://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[بارباڈوس]]''': [[Cou-Cou]] and [[Flying fish#Barbados|Flying Fish]]<ref>[http://www.epicureantourist.com/E.T.%20Blog/B86F2DEA-8D9A-4B1D-B27B-11156E58400D.html Barbados National Dish: Coucou & Flying Fish]. Epicurian Tourist. December 25, 2007. Retrieved January 21, 2011.</ref> * '''[[بیلاروس]]''': [[Potato pancake|Draniki]] * '''[[بلجئیم]]''': [[Moules-frites]]<ref name="lonelypl">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=BYXXhMklOo8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Europe on a Shoestring|author= Tom Masters |publisher=Lonely planet|date=2009-10-01|accessdate=2010-07-15|isbn=978-1-74104-855-1}}</ref> * '''[[برمودا]]''': [[Bermuda fish chowder]] * '''[[بھوٹان]]''': [[Ema datshi]], [[Ngathrek Golop Lhakpa]] (national dessert) * '''[[بولیویا]]''': [[Salteñas]]<ref>{{cite web |url=http://hispanicfoodthroughouttheworld.weebly.com/national-dish3.html |title=National Dish – Hispanic Food throughout the World |date= |accessdate=2014-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023109/https://hispanicfoodthroughouttheworld.weebly.com/national-dish3.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[بوسنیا تے ہرزیگووینا]]''': [[Bosnian pot]],<ref>{{cite web |url=http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |title=Bosanksi Lonac – Bosnia & Herzegovina National Dish |date= |accessdate=2010-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023533/http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[Ćevapi]] * '''[[بوٹسوانا]]''': [[Seswaa]] * '''[[برازیل]]''': [[Feijoada]]<ref>{{cite web|url=http://www.copacabana.info/feijoada.html|title=Feijoada recipe, Eat brazilian!|publisher=Copacabana Info|date=|accessdate=2010-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023254/http://copacabana.info/feijoada.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> * '''[[برونائی]]''': [[Ambuyat]]<ref>{{cite web|url=http://bt.com.bn/life/2009/02/21/fostering_family_ties_with_ambuyat_feasts|title=Fostering family ties with ambuyat feasts|author=Bahrum Ali|publisher=[[The Brunei Times]]|date=21 February 2009|accessdate=5 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404180705/http://bt.com.bn/life/2009/02/21/fostering_family_ties_with_ambuyat_feasts|archivedate=2014-04-04|deadurl=no|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/art-culture/2011/01/08/ambuyat-our-iconic-heritage|title=Ambuyat – Our iconic heritage|author=Jessica Tiah|publisher=The Brunei Times|date=8 January 2011|accessdate=5 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404182236/http://www.bt.com.bn/art-culture/2011/01/08/ambuyat-our-iconic-heritage|archivedate=2014-04-04|deadurl=no|url-status=live}}</ref> * '''[[بلغاریہ]]''': [[Banitsa]], [[Bob chorba]] * '''[[برما]]''': [[Mohinga]] * '''[[کمبوڈیا]]''': [[Amok trey]], [[Samlor Kako]]<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/tripplanner/food-and-drink/khmer-foods.htm |title=Khmer Foods |work=Tourism of Cambodia |date= |accessdate=2014-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023358/https://www.tourismcambodia.com/tripplanner/food-and-drink/khmer-foods.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://asiaviewtravels.com/travel-guide/cambodia-travel-guide/cambodia-food-and-drink.html|title=Cambodia Food and Drink|work=Asiaview|date=|accessdate=2014-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023230/https://asiaviewtravels.com/index.php?page=404|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[کیمرون]]''': [[Ndolé]] * '''[[کینیڈا]]''': [[Kraft Dinner]],<ref name=chapman201209>{{cite journal|url=http://thewalrus.ca/manufacturing-taste/?ref=2012.09-food-manufacturing-taste|last=Chapman|first=Sasha|title=Manufacturing taste: the (un)natural history of Kraft Dinner|date=September 2012|accessdate=21 March 2014|journal=The Walrus|publisher=The Walrus Foundation| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226023233/https://thewalrus.ca/manufacturing-taste/?ref=2012.09-food-manufacturing-taste | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> [[Nanaimo bar]],<ref>{{Cite journal |first=Lauren |last=O'Neil |date=June 28, 2012 |title=The CBC Community chooses Canada's most iconic food|url=http://www.cbc.ca/news/yourcommunity/2012/06/vote-for-canadas-most-iconic-food-now.html |publisher=CBC |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226023359/https://www.cbc.ca/news/yourcommunity/2012/06/vote-for-canadas-most-iconic-food-now.html%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> [[Poutine]],<ref>{{Cite journal|first=Calvin |last=Trillin |title=Canadian Journal, "Funny Food,"|url=https://archive.org/details/sim_the-new-yorker_2009-11-23_85_38/page/68 |journal=The New Yorker |date=2009-11-23 |pages=68–70|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Canada's national dish: 740 calories -- and worth every bite? |date=2010-10-02|first=Grace |last=Wong |publisher=CNN |url=http://articles.cnn.com/2010-10-02/world/canada.poutine_1_dish-cheese-curds-foie?_s=PM:WORLD |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Is poutine Canada's national food? Two arguments for, two against |first=Jon |last=Sufrin |date=2010-04-22|journal=Toronto Life|url=http://www.torontolife.com/daily/daily-dish/aprons-icons/2010/04/22/is-poutine-canadas-national-food-two-arguments-for-two-against/ |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226023313/https://torontolife.com/category/food/aprons-icons/2010/04/22/is-poutine-canadas-national-food-two-arguments-for-two-against/ | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> [[Butter tart]]s.<ref>{{Cite journal|title=Does Canada Have a National Dish? |url=http://www.canadianliving.com/blogs/food/2009/06/30/does-canada-have-a-national-dish/ |first=Elizabeth |last=Baird |date=2009-06-30 |journal=Canadian Living|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226023439/https://www.canadianliving.com/section/food | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Canadians butter up to this tart |first=RITA |last=DeMONTIS |journal=Toronto Sun |date=2010-06-21 |url=http://www.torontosun.com/life/eat/2010/03/04/13112421.html |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181226023544/https://torontosun.com/category/life |archivedate=26 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226023544/https://torontosun.com/category/life |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226023544/https://torontosun.com/category/life |date=2018-12-26 }}, [[Nanaimo Bar]], [[Peameal Bacon]], [[Tourtiere]]</ref> * '''[[کیپ ورڈی]]''': [[Cachupa]]<ref>{{Cite web |url=http://www.umassd.edu/specialprograms/caboverde/cachupa.html |title=Cachupa di Cabo Verde |access-date=2014-11-25 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205234921/http://www.umassd.edu/specialprograms/caboverde/cachupa.html |url-status=dead}}</ref> * '''[[چلی]]''': [[Empanada]],<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/15/dining/15empa.html?_r=0|title=For Chileans, Passion Translates to Empanadas|author=Florence Fabricant|publisher=نیو یارک ٹائمز|date=2009-04-14|accessdate=2014-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023207/https://www.nytimes.com/2009/04/15/dining/15empa.html?_r=0|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Pastel de choclo]]<ref>''The South American Table'' by Maria Baez Kijac (ISBN 978-1-55832-249-3), page 208</ref> * '''[[چین]]''': [[Peking Duck]],<ref>{{cite web|url=http://www.pax-intl.com/industry-news/catering-service/2013/12/31/classic-duck-dish-now-on-air-china/#.Ux9szfmSySo|title=Classic duck dish now on Air China|author=Rick Lundstrom|date=2013-12-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023520/http://www.pax-intl.com/industry-news/catering-service/2013/12/31/classic-duck-dish-now-on-air-china/#.Ux9szfmSySo|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.cits.net/china-guide/china-traditions/peking-roast-duck.html | title=Peking Roast Duck, China’s National Food | author=Mary Bai | date=2011-09-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023342/http://www.cits.net/ | archivedate=2018-12-26 | access-date=2014-11-25 | url-status=dead}}</ref> [[Chinese noodles|noodles]] (such as [[lo mein]], [[chow mein]] and [[lamian]]), [[فرائیڈ چاول]], [[dumplings]] ** '''[[خصوصی انتظامی علاقہ جات]]s of the People's Republic of China''' *** '''[[ہانگ کانگ]]''': [[Char siu]],<ref>{{cite web|url=http://traveldk.com/hong-kong/topten/hong-kong-dishes|title=Top 10 Hong Kong Dishes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023123/https://www.dk.com/us/category/travel/|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=dead}}</ref> [[dim sum]]<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/hong-kong-warns-citizens-off-unhealthy-dim-sum-495371.html|title=Hong Kong warns citizens off 'unhealthy' dim sum|location=London|work=The Independent|first=Geneviã¿Ve|last=Roberts|date=2005-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023506/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/hong-kong-warns-citizens-off-unhealthy-dim-sum-495371.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref> *** '''[[مکاؤ]]''': [[Minchee]]<ref>{{cite web|url=http://gohongkong.about.com/od/wheretoeatinmacau/tp/macanese_dishes.htm|title=Top Five Macanese Dihes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023336/http://gohongkong.about.com/od/wheretoeatinmacau/tp/macanese_dishes.htm|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=dead}}</ref> * '''[[کولمبیا]]''': [[Ajiaco]], [[Bandeja paisa]],<ref>{{cite web|url=http://www.saludcolombia.com/actual/salud60/colabora.htm|title=POBREZA, DESARROLLO Y SALUD&#124;1999-12-01|accessdate=2011-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023541/http://www.saludcolombia.com/actual/salud60/colabora.htm|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[کوسٹاریکا]]''': [[Gallo pinto]] * '''[[کیوبا]]''': [[Platillo Moros y Cristianos]], [[Ropa vieja]] * '''[[چیک جمہوریہ]]''': [[Czech cuisine|Vepřo knedlo zelo]] (roast [[pork]] with [[dumpling]]s and [[sauerkraut]]), [[Svíčková]] * '''[[جمہوریہ ڈومینیکن]]''': [[Moambe|Poulet Moambé]]<ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/travel/africa/192part-guide-to-the-world-democratic-republic-of-congo-633651.html Travel: 192-Part Guide to the World Part 41 Congo (Kinshasa)]</ref> * '''[[ڈنمارک]]''': [[Stegt Flæsk]] (bacon and potato-based dish; official) <ref>{{cite web |url=http://danskernesmad.dk/nationalret/ |title=Official results page of the Danish national dish competition |publisher=The Danish ministry of food |date=2014-11-20 |accessdate=2014-11-21 |archive-date=2014-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018161213/http://danskernesmad.dk/nationalret/ |dead-url=yes }}</ref> ** '''[[گرین لینڈ]]''': [[Kiviak]] * '''[[ڈومینیکا]]''': Mountain chicken , Fish [[broth]] * '''[[جمہوریہ ڈومینیکن]]''': La Bandera ("The Flag"; rice, red beans, and meat (beef, chicken, pork, or fish)), [[Sancocho]]۔ * '''[[ایکواڈور]]''': [[Encebollado]],<ref>{{cite web |url=http://www.montanita.com/noticia-restaurantes/el-encebollado/10523 |title=El Encebollado &#124; Montañita – Ecuador |publisher=Montanita.com |date=2012-05-09 |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023434/http://montanita.com/noticia-restaurantes/el-encebollado/10523 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[Fritada]],<ref>{{cite web |author=Publicado por Belénchis |url=http://rutadelafritada.blogspot.com/2011/04/historia-de-la-fritada.html |title=Ruta De La Fritada: Historia De La Fritada |publisher=Rutadelafritada.blogspot.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023421/http://rutadelafritada.blogspot.com/2011/04/historia-de-la-fritada.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> [[Guatitas]],<ref>{{cite web |url=http://ecuador.pordescubrir.com/la-guatita-ecuatoriana.html |title=la guatita ecuatoriana |publisher= |date=December 19, 2008 |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023555/http://ecuador.pordescubrir.com/la-guatita-ecuatoriana.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * '''[[مصر]]''': [[فول (پکوان)|فول]],<ref>{{cite web|url=http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Egypt.html|title=Food in Egypt|accessdate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023133/http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Egypt.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[kushari]],<ref>{{cite web |url=http://multiculturalcookingnetwork.com/recipes/item/329-kushari-recipe.html |title=Kushari Recipe |publisher=Multicultural Cooking Network |date= |accessdate=2010-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023338/http://multiculturalcookingnetwork.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[molokhia]], [[فلافل]] (popular street food) * '''[[ایل سلواڈور]]''': [[Pupusa]] * '''[[ایریٹریا]]''': [[Wat (food)|Zigini]] with [[injera]],<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/travel/africa/192part-guide-to-the-world-eritrea-633664.html|title=192-Part Guide To The World: Eritrea|accessdate=2011-08-15|location=London|work=The Independent|first=Lucy|last=Orson|date=2000-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023131/https://www.independent.co.uk/travel/africa/192part-guide-to-the-world-eritrea-633664.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Gored gored]] * '''[[اسٹونیا]]''': Verivorst دے نال [[Sauerkraut|Mulgikapsad (sauerkraut stew)]] * '''[[ایتھوپیا]]''': [[Wat (food)|Wat]] دے نال [[injera]],<ref>{{cite web|url=http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Ethiopia.html|title=Food in Ethiopia|accessdate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023140/http://www.foodbycountry.com/Algeria-to-France/Ethiopia.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Gored gored]] * '''[[فن لینڈ]]''': [[Karjalanpaisti]],<ref>{{cite web|url=http://www.national-food.info/finland|title=National dish of Finland|publisher=National-food.info|date=|accessdate=2014-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023239/http://national-food.info/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Mämmi]], [[Sautéed reindeer]] * '''[[فرانس]]''': [[Crêpe]],<ref>{{cite web |url=http://www.classicfrenchfood.com/famous-french-food.html |title=Famous French Food |publisher=Classic French Food |date= |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023150/http://www.classicfrenchfood.com/famous-french-food.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[pot-au-feu]],<ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2004/02/18/dining/four-nations-where-forks-do-knives-work.html?pagewanted=2|title=Four Nations Where Forks Do Knives' Work|publisher=نیو یارک ٹائمز|date=2004-02-18|accessdate=2011-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023301/https://www.nytimes.com/2004/02/18/dining/four-nations-where-forks-do-knives-work.html?pagewanted=2|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref name="away.com">{{cite web |url=http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |title=Food Journeys of a Lifetime: Top Ten Great National Dishes |publisher=Away.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023545/https://www.orbitz.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[Macaron]], [[Bisque (food)|Bisque]] * '''[[گیبون]]''': [[Moambe|Poulet Nyembwe]]<ref name="Gabon">[http://www.gabonmagazine.com/images/G10-ENGLISH/G10.palmoil.p18-23.pdf "Oiling the Wheels of the Economy."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006195823/http://www.gabonmagazine.com/images/G10-ENGLISH/G10.palmoil.p18-23.pdf |date=2011-10-06 }} ''Gabon''. Winter 2007. p. 19. Retrieved 10 March 2009</ref> * '''[[جورجیا]]''': [[Khachapuri]], [[khinkali]] * '''[[جرمنی]]''': [[Currywurst]],<ref>{{cite web|url=http://www.currywurstmuseum.de/en/|title=The Currywurst has its own museum!|publisher=Currywurst Museum|date=|accessdate=2010-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023348/http://www.currywurstmuseum.de/en/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> [[doner kebab]],<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1996/06/26/garden/for-germans-a-kebab-filled-with-social-significance.html|title=For Germans, a Kebab Filled With Social Significance|author=Stephen Kinzer|publisher=نیو یارک ٹائمز|date=1996-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023232/https://www.nytimes.com/1996/06/26/garden/for-germans-a-kebab-filled-with-social-significance.html%20|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maravipost.com/life-and-style/people/704-visiting-berlin-try-döner-kebab.html|title=Visiting Berlin? Try döner kebab|author=Penelope Paliani-Kamanga|publisher=The Maravi Post|date=2012-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023400/http://www.maravipost.com/life-and-style/people/704-visiting-berlin-try-d%C3%B6ner-kebab.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref> [[sauerbraten]]<ref>{{cite web|url=http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm|title=What's On The Menu?: Germany's Favorite Dishes|publisher=German Foods|date=|accessdate=2010-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023057/https://germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> * '''[[گھانا]]''': [[Fufu]] * '''[[یونان]]''': [[Fasolada]],<ref>Λεξικό της κοινής Νεοελληνικής, 1998</ref> [[Moussaka]]<ref>{{cite web |url=http://www.greecelogue.com/moussaka-the-national-dish-of-greece.html |title=Moussaka: The National Dish of Greece |publisher=Greecelogue |date= |accessdate=2010-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023447/http://www.greecelogue.com/moussaka-the-national-dish-of-greece.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> [[Souvlaki]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://terrific-top10.com/2012/02/27/top-10-national-dishes/ |access-date=2020-10-11 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530161941/https://terrific-top10.com/2012/02/27/top-10-national-dishes/ |dead-url=yes }}</ref> * '''[[گریناڈا]]''': Oil Down<ref>{{cite web |author= |url=http://www.gov.gd/articles/grenada_oil_down.html |title=Oil down: National Dish of Grenada |publisher=Gov.gd |date=2010-03-05 |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023149/https://www.gov.gd/articles/grenada_oil_down.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[گواتیمالا]]''': [[Fiambre]] * '''[[گیانا]]''': [[Guyana Pepperpot|Pepperpot]] * '''[[ہنڈراس]]''': [[Baleada]], [[Carne Asada]], Sopa de Caracol (Conch Soup) * '''[[ہنگری]]''': [[Goulash|Gulyás]]<ref name="away.com" /> * '''[[آئس لینڈ]]''': [[ہیکارل]], [[Þorramatur]] * '''[[بھارت]]''': No officially anointed national dish.;<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?263445|title=Dough-Eyed One|publisher=Outlook Magazine|date=2010-01-11|accessdate=2012-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106105320/https://www.outlookindia.com/|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?261317|title=Launga Elaichi Ka|publisher=Outlook Magazine|date=2009-08-24|accessdate=2012-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023147/https://www.outlookindia.com/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> unofficially speaking, various types of [[کری]] See [[Indian cuisine#Regional cuisines|here]] for a survey of important dishes from various states. * '''[[انڈونیشیا]]''': [[Tumpeng]] (official),<ref>{{cite web | title=Celebratory rice cone dish to represent the archipelago | url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/02/10/celebratory-rice-cone-dish-represent-archipelago.html | author=Nadya Natahadibrata | publisher=The Jakarta Post | date=10 February 2014 | accessdate=2014-07-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023128/https://www.thejakartapost.com/news/2014/02/10/celebratory-rice-cone-dish-represent-archipelago.html%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> [[Satay|Sate]],<ref name="CNNGo">{{cite web | url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/40-foods-indonesians-cant-live-without-327106 | author=Sara Schonhardt and Melanie Wood | title=40 of Indonesia's best dishes | publisher=CNN Travel | date=15 August 2011 | accessdate=6 July 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023403/http://travel.cnn.com/explorations/eat/40-foods-indonesians-cant-live-without-327106%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | title=Satay Washington DC | author=Chef Daeng | url=http://www.satay.com/satay-around-the-world/satay-washington-dc.html | publisher=satay.com | accessdate=6 July 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109033734/http://www.satay.com/satay-around-the-world/satay-washington-dc.html%20 | archivedate=2019-01-09 | url-status=live}}</ref> [[Soto (food)|Soto]],<ref>{{cite web|url=http://eatingasia.typepad.com/eatingasia/2009/03/soto-crawl.html|title=A Soto Crawl|publisher=Eating Asia|date=|accessdate=2010-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023343/https://eatingasia.typepad.com/eatingasia/2009/03/soto-crawl.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Nasi goreng]]<ref name="CNNGo" /> [[Lontong dekem|Indonesian rice cakes]], [[Karedok]] * '''[[ایران]]''': [[Chelo kabab]],<ref>{{cite web|url=http://mideastfood.about.com/od/iranianrecipes/r/chelokebab.htm|title=Chelo Kebab Recipe, Middle Eastern food|publisher=About.com|date=|accessdate=2010-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023540/https://www.thespruceeats.com/chelo-kebab-recipe-2355640|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Ghormeh sabzi]] * '''[[عراق]]''': [[Masgouf|Samak masgouf]],<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article1991034.ece|title=Imams put fatwa on carp caught in Tigris|publisher=The Times|date=June 27, 2007|accessdate=2010-07-11|location=London|first=Richard|last=Beeston|archivedate=2008-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906105424/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article1991034.ece}}</ref> [[Kleicha]] * '''[[آئرلینڈ]]''': [[Colcannon]],<ref>{{Cite web |url=http://www.foodmuseum.com/ireland.html |title=Irish national dishes<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-11-25 |archive-date=2011-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928095600/http://www.foodmuseum.com/ireland.html |url-status=dead}}</ref> [[Irish stew]].<ref name="britishfood.about.com">{{Cite web |url=http://britishfood.about.com/od/introtobritishfood/f/questions.htm |title=accessdate=2010-07-15 |access-date=2014-11-25 |archive-date=2016-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131081749/http://britishfood.about.com/od/introtobritishfood/f/questions.htm |url-status=dead}}</ref> * '''[[اسرائیل]]''': [[حمص (خوراک)|حمص]], [[فلافل]],<ref>''The Ethnic Food Lover's Companion'' by Eve Zibart (ISBN 978-0-89732-372-7), page 181</ref><ref>''Israel Handbook: The Travel Guide'' by David Winter (ISBN 978-1-900949-48-4), page 52</ref><ref>''From Tapas to Meze: Small Plates from the Mediterranean'' by Joanne Weir (ISBN 978-1-58008-586-1), page 187</ref> and [[Israeli salad]]<ref>''Israel,'' Jill DuBois and Mair Rosh, Marshall Cavendish Pub., 2003 . p. 130</ref><ref>"Jerusalem Diaries II: What's Really Happening in Israel, Judy Lash Balint. Published by Xulon Press, 2007. p. 259</ref> * '''[[اٹلی]]''': [[پاستا]],<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6992444.stm|title=Italy urged to go on pasta strike|publisher=BBC|date=13 September 2007|accessdate=2010-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023509/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6992444.stm%20|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Polenta]],<ref>{{cite news|url=http://www.lifeinitaly.com/food/polenta.asp|title=Polenta|accessdate=2011-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023332/https://www.lifeinitaly.com/food/polenta|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> [[پیزا]], [[Risotto]] * '''[[جمیکا]]''': [[Ackee and saltfish]]<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=2 |title=Food Journeys of a Lifetime: Top Ten Great National Dishes |publisher=Away.com |date=2010-10-09 |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023130/https://www.orbitz.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=2%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * '''[[جاپان]]''': [[جاپانی کری]],<ref name="curry rice research">{{cite web |script-title = ja:『カレーライス』に関するアンケート |publisher = ネットリサーチ ディムスドライブ |url = http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |language = Japanese |accessdate = 2008-10-16 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226023332/http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = dead}}</ref> [[Ramen]],<ref>{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/jun/18/ramen-japan-national-dish|title=Ramen: Japan's super slurpy noodles|accessdate=2011-06-05|location=London|work=The Guardian|first=Justin|last=McCurry|date=2010-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023141/https://www.theguardian.com/world/2010/jun/18/ramen-japan-national-dish|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Sushi]]<ref>{{cite web|url=http://www.jnto.go.jp/eng/attractions/dining/food/jfood_01.html|title=Traditional Dishes of Japan|publisher=Japan National Tourism Organization|date=|accessdate=2014-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023211/https://www.japan.travel/en/things-to-do/eat-and-drink/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[اردن]]''': [[Mansaf]]<ref>{{cite web |url=http://www.waleg.com/kitchen/archives/000912.html |title=Jordan National Dish, Mansaf: Waleg Kitchen |publisher=Waleg.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023102/http://waleg.com/404.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mimicooks.com/2009/03/jordanian-mansaf.html |title=Mimi Cooks: JORDANIAN MANSAF- منسف أردني |access-date=2014-11-25 |archive-date=2011-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417135125/http://mimicooks.com/2009/03/jordanian-mansaf.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Business Optimization Consultants B.O.C. |url=http://www.kinghussein.gov.jo/facts3.html |title=Jordan: Jordanian Cuisine |publisher=Kinghussein.gov.jo |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023346/http://www.kinghussein.gov.jo/facts3.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[قازقستان]]''': [[Beshbarmak]], [[Shalgam]] * '''[[کینیا]]''': [[Ugali]], [[Sukuma wiki]], Nyama choma<ref>{{Cite journal | url = http://books.google.com/?id=TTf0Aki6AUQC&pg=PA90&dq=national+dish+india#v=onepage&q=national%20dish%20&f=false | title = Kenya | isbn = 978-1-74059-743-2 | author1 = Parkinson | first1 = Tom | last2 = Phillips | first2 = Matt | last3 = Gourlay | first3 = Will | year = 2006}}</ref> * '''[[کویت]]''': Machboos * '''[[کرغیزستان]]''': [[Beshbarmak]], [[Lamian|laghman]], [[Kuurdak]] * '''[[لاؤس]]''': Tum Mak Hoong ( Som Tum , its Thai name),<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/589625/Thailand/274224/Cuisine Thailand | Geography, Economy, History, & Facts | Britannica.com<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>Stokes, Daniel. 2003. Low language in high places: social and political perspectives on grammar in the prose of 'Rong Wongsawan'. Thesis (M.A.)--University of Wisconsin--Madison, 2003. P.38</ref><ref>Burke, Andrew, and Austin Bush. "Eating." Bangkok: city guide. 9th ed. Footscray, Vic.: Lonely Planet, 2010. 157. Print</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.tourismthailand.org/Food-Drink/About-Thai-Food |access-date=2020-10-11 |archive-date=2014-06-09 |archive-url=https://archive.is/20140609183402/http://www.tourismthailand.org/Food-Drink/About-Thai-Food |dead-url=yes }}</ref>[[Larb]] with [[sticky rice]]<ref>{{cite news | url=http://articles.latimes.com/2010/oct/28/food/la-fo-find-20101028/2 | work=Los Angeles Times | first=Miles | last=Clements | title=The Find: Tom Yum Koong | date=2010-10-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023152/http://articles.latimes.com/2010/oct/28/food/la-fo-find-20101028/2%20 | archivedate=2018-12-26 | access-date=2014-11-25 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/travel/A-Taste-of-Sticky-Rice-Laos-National-Dish.html |title=A Taste of Sticky Rice, Laos’ National Dish &#124; Travel &#124; Smithsonian Magazine |publisher=Smithsonianmag.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archive-date=2011-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207155849/http://www.smithsonianmag.com/travel/A-Taste-of-Sticky-Rice-Laos-National-Dish.html |dead-url=yes }}</ref> * '''[[لبنان]]''': [[Kibbeh]],<ref name="ReferenceA" /> [[tabbouleh]]<ref>{{cite web|url=http://www.sourat.com/lebanese_recipes.htm |title=The national dish of Lebanon |publisher=Sourat.com |date= |accessdate=2013-10-03}}</ref> * '''[[لیبیا]]''': [[Bazeen]] and [[Usban]] * '''[[لتھووینیا]]''': [[Cepelinai]] * '''[[لکسمبرگ]]''': [[Judd mat Gaardebounen]].,<ref>[http://www.mycitycuisine.org/wiki/Judd_mat_Gaardebounen "Judd mat Gaardebounen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728160724/http://www.mycitycuisine.org/wiki/Judd_mat_Gaardebounen |date=2018-07-28 }}, ''Mycitycuisine.org''. Retrieved 30 November 2011.</ref> [[Bouneschlupp]] * '''[[جمہوریہ مقدونیہ]]''': [[Tavče Gravče]] * '''[[مڈغاسکر]]''': [[Malagasy cuisine|Romazava]]<ref>{{Cite book |last=Boissard |first=Pierre |title=Cuisine Malgache, Cuisine Creole |publisher=Librairie de Tananarive |year=1997 |pages = 36–40 |location=Antananarivo}}</ref> == جبت == * '''[[ملائیشیا]]''': [[Nasi lemak]],<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Dwayne A. Rules|publisher=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2014-07-02|deadurl=no|url-status=live}}</ref> [[Satay]],<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1984/12/02/travel/in-malaysia-spicy-satay.html |title=IN MALAYSIA, SPICY SATAY |author=Michael Specter |date=December 2, 1984 |work=نیو یارک ٹائمز |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023136/https://www.nytimes.com/1984/12/02/travel/in-malaysia-spicy-satay.html%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2014-11-25 |url-status=live}}</ref> [[Laksa]],<ref>{{cite news |url=http://www.meemalee.com/2011/05/laksa-lemak-malaysia-gordons-great.html |title=Laksa Lemak Recipe – Malaysia (Gordon's Great Escape) |date=May 23, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023438/http://www.meemalee.com/2011/05/laksa-lemak-malaysia-gordons-great.html%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2014-11-25 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.citrusandcandy.com/2011/01/assam-laksa-king-of-malaysian-cuisine.html |title=CITURS AND CANDY ASSAM LAKSA |date=January 24, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023152/http://www.citrusandcandy.com/2011/01/assam-laksa-king-of-malaysian-cuisine.html%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2014-11-25 |url-status=dead}}</ref> [[Roti Canai]] <ref>{{cite news|url=http://www.thestar.com.my/Lifestyle/Food/News/2014/06/21/Star-Peoples-Food-Awards-Vote-for-the-best-Roti-Canai/|title=Nation's favourite flat bread|date=June 21, 2014|work=The Star|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023216/https://www.thestar.com.my/404.html?item=%2Flifestyle%2Ffood%2Fnews%2F2014%2F06%2F21%2Fstar-peoples-food-awards-vote-for-the-best-roti-canai%2F+%2F&user=extranet%5CAnonymous&site=TheStarOnline|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cookmalaysianfood.com/indian-malaysian-food/|title=About Indian Malaysian Food|access-date=2020-10-11|archive-date=2014-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141005164209/http://www.cookmalaysianfood.com/indian-malaysian-food/|dead-url=yes}}</ref> * '''[[مالٹا]]''': [[Pastizzi]], Rabbit Stew (Fenkata) * '''[[میکسیکو]]''': [[Chiles en nogada]],<ref>{{cite web|url=http://nbclatino.com/2012/09/11/how-to-make-traditional-mexican-favorites/|title=How to make: Traditional Mexican favorites|author=Nina Terrero|publisher=NBC Latino|date=2012-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023419/http://nbclatino.com/2012/09/11/how-to-make-traditional-mexican-favorites/|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref> various forms of [[Mole poblano]]<ref>{{cite web |url=http://www.mexonline.com/molepoblano.htm |title=Mole Poblano: Mexico's National Food Dish |publisher=Mexonline |date= |accessdate=2010-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023302/http://www.mexonline.com/molepoblano.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[منگولیا]]''': [[Buuz]] * '''[[مونٹینیگرو]]''': [[Kačamak]], [[Collard greens|Raštan]]<ref>{{cite web |url=http://www.montenegro.org.au/cgnacionalnajela.html |title=Montenegro Crna Gora Montenegro |publisher=Montenegro.org.au |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023125/http://www.montenegro.org.au/cgnacionalnajela.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[مراکش]]''': [[Couscous]],{{Citation needed|reason = :September 2010|date=September 2010}} [[Tagine]],{{Citation needed|reason = :September 2010|date=September 2010}} [[Pastilla]] * '''[[نکاراگوا]]''': [[Gallo pinto]] (official), [[Churrasco]] (skirt steak; unofficial) * '''[[نائجیریا]]''': [[Jollof rice]] * '''[[نیپال]]''': [[Dal bhat]]<ref>{{cite web|url=http://www.vahrehvah.com/indianfood/dal-bhat|title=DAL BHAT|accessdate=2010-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023106/https://www.vahrehvah.com/indianfood/dal-bhat|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[نیدرلینڈز]]''': [[Stamppot]], [[hutspot]] * '''[[نیوزی لینڈ]]''': [[Bacon and egg pie]],<ref>{{cite web|url=http://www.aatravel.co.nz/101/info/Bacon-n-Egg-Pie_687.htm|title=Bacon & Egg Pie|accessdate=2011-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023354/https://www.aa.co.nz/travel/things-to-do/search/new-zealand/must-dos/?sortBy=Priority&tagFilter=&listingFilter=&orderBy=desc&keywords=|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> [[بھیڑ دا گوشت|lamb]],<ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/life-style/food-wine/recipes/3265165/Tender-loving-care-for-lamb|title=Tender, loving care for lamb|accessdate=2011-06-05}}</ref> [[pavlova (food)|pavlova]] ==بتپ==* '''[[شمالی کوریا]]''': [[Kimchi]] * '''[[ناروے]]''': [[Fårikål]] * '''[[پاکستان]]''': [[بریانی]], [[نہاری]]<ref>{{cite web|url=http://www.khanapakana.com/recipe/091369eb-014a-4bc9-9421-1af055144872/-beef-nihari|title=Beef Nihari|accessdate=2010-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023155/http://www.khanapakana.com/recipe/091369eb-014a-4bc9-9421-1af055144872/-beef-nihari|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[پاناما]]''': [[Sancocho|Sancocho de gallina]] * '''[[فلسطین]]''': [[Arab salad]], [[فلافل]], [[Musakhan]], [[حمص (خوراک)|حمص]] with [[tahini]] * '''[[پیراگوئے]]''': [[Sopa paraguaya]] * '''[[پیرو]]''': [[Ceviche]]<ref>{{cite web |url=http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |title=Ceviche – the Peruvian national dish |publisher=Peru Travel Guide |date= |accessdate=2010-07-11 |archive-date=2008-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607073905/http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |dead-url=yes }}</ref> * '''[[فلپائن]]''': [[Adobo (Filipino cuisine)|Adobo]]<ref name="dewitt">{{cite book|author=DeWitt, Dave |title =1,001 Best Hot and Spicy Recipes|publisher =[[Agate Publishing]]|year =2010|page=428|isbn = 978-1-57284-113-0|url =http://books.google.com.ph/books?id=sNLKs8LO35kC&lpg=PA428&ots=vNSNlfeYVX&dq=Philippine%20Adobo%20variation&pg=PA428#v=onepage&q=Philippine%20Adobo%20variation&f=false}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/01/09/magazine/09Food-t-000.html|title=The Cheat: The Adobo Experiment|accessdate=2011-06-05|work=نیو یارک ٹائمز|first=Sam|last=Sifton|date=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023206/https://www.nytimes.com/2011/01/09/magazine/09Food-t-000.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Lechon]]<ref>{{cite news |title=Palmonas: Make 'buko' juice as national drink |author=Vicky B. Bartlet |url=http://businessmirror.com.ph/home/science/20802-palmones-make-buko-juice-as-national-drink |newspaper=Business Mirror |date=17 December 2011 |accessdate=26 January 2012 |quote=In his House Resolution 1887, Agham (Science) Party-list Rep. Angelo Palmones said the Philippines has already a number of national symbols, such as narra as national tree, sampaguita as national flower, mango as national fruit, milkfish as national fish and lechon (roast pig) as national dish. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023524/http://businessmirror.com.ph/home/science/20802-palmones-make-buko-juice-as-national-drink |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> (both unofficial) * '''[[پولینڈ]]''': [[Bigos]], [[Pierogi]],<ref>"Kapusta kiszona ([[sauerkraut]]) is the basis for Poland's national dish bigos (sauerkraut with a variety of meats), kapuśniak (sauerkraut soup)" [in:] Polish Holiday Cookery by Robert Strybel, 2003, p. 14; "Bigos, the national dish of Poland — a hunter's stew of mixed meats and vegetables" [in:] The food lover's companion to Portland by Lisa Shara Hall, Roger J. Porter, 1996</ref> [[Kotlet schabowy]],<ref>"Two national specialities you'll find everywhere are bigos (cabbage stewed with meat and spices) and pierogi" [in:] Poland: the rough guide, 1991 and kotlet schabowy is a close cousin of the Teutonic [[Wiener Schnitzel]]" [in:] Joey Porcelli, Clay Fong . The Gyros Journey: Affordable Ethnic Eateries Along the Front Range, 2006</ref> Żurek * '''[[پرتگال]]''': [[Bacalhau]] * '''[[پورٹو ریکو]]''': [[Arroz con gandules]] with [[Lechon]], [[Mofongo]] * '''[[جمہوریہ کانگو]]''': [[Moambe|Poulet Moambé]]<ref name="independent.co.uk" /> * '''[[رومانیہ]]''': [[Mămăligă]], [[Sarmale]], [[Mici]]<ref>{{cite web|url=http://www.vancouversun.com/agrees+open+grills+Romania+national+sausage/9517219/story.html|title=EU agrees to open its grills to Romania’s national sausage|author=Alison Mutler|publisher=Vancouver Sun|date=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023127/http://www.vancouversun.com/agrees+open+grills+Romania+national+sausage/9517219/story.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-25|url-status=live}}</ref> * '''[[روس]]''': [[Borscht]], [[pelmeni]], [[shchi]] and [[kasha]] <ref>{{cite book |title=Food in Motion: The Migration of Foodstuffs and Cookery Techniques : Proceedings : Oxford Symposium 1983 |url=http://books.google.com.au/books?id=jYa3J6xrjt4C&pg=PA62&lpg=PA62&dq=shchi+kasha&source=bl&ots=7nBfWjHlad&sig=-xz46XLmdqvVv_Yphb3ZGSso0ag&hl=en&sa=X&ei=IHIfU4ayKY7klAXh-4C4Dg&ved=0CHEQ6AEwBw#v=onepage&q=shchi%20kasha&f=false |year=1983 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-0-907325-16-1 |page=62 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023300/https://books.google.com.au/books?id=jYa3J6xrjt4C&pg=PA62&lpg=PA62&dq=shchi+kasha&source=bl&ots=7nBfWjHlad&sig=-xz46XLmdqvVv_Yphb3ZGSso0ag&hl=en&sa=X&ei=IHIfU4ayKY7klAXh-4C4Dg#v=onepage&q=shchi%20kasha&f=false |archivedate=2018-12-26 |access-date=2014-11-25 |url-status=live}}</ref> ** '''[[روس د‏‏ی وفاقی اکائیاں]]''' *** '''[[تاتارستان]]''': [[Öçpoçmaq]] *** '''[[تولا، روس]]''': [[Tula gingerbread]] * '''[[سان مارینو]]''': [[Torta Tre Monti]] * '''[[سعودی عرب]]''': [[کبسہ]] * '''[[سینیگال]]''': [[Thieboudienne]] * '''[[سربیا]]''': [[Ćevapčići]], [[Pljeskavica]], [[Ražnjići]], [[Proja]], [[Kajmak]] (further information: [[Serbian cuisine]]) == بتپ == * '''[[سلوواکیہ]]''': [[Bryndzové halušky]]<ref>{{cite web |url=http://www.slovak-republic.org/food/ |title=National Food |publisher=Slovak Republic |accessdate=2010-08-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023551/http://www.slovak-republic.org/food/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[سلووینیا]]''': [[Ajdovi žganci]], [[Belokranjska povitica]], [[Obara]] * '''[[سنگاپور]]''': [[Chilli crab]],<ref>{{cite web|url=http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |title=The quest for Singapore's next national dish |publisher=CNN|date=26 January 2010 |accessdate=2010-07-07}}</ref> [[Hainanese Chicken Rice]]<ref>{{cite web |last=Kugiya |first=Hugo |url=http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish:-Hainan-chicken-rice/ |title=Singapore's national dish: Hainan chicken rice |publisher=Crosscut.com |date=2010-03-18 |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023334/https://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish:-Hainan-chicken-rice/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * '''[[جنوبی افریقا]]''': [[Bobotie]]<ref>{{cite web |url=http://www.southafricalogue.com/travel-tips/southafricanisms-bobotie.html |title=Southafricanisms: Bobotie |publisher=Southafricalogue |date=July 24, 2007 |accessdate=2010-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023139/https://www.southafricalogue.com/travel-tips/southafricanisms-bobotie/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[جنوبی کوریا]]''': [[Bulgogi]],<ref name="ReferenceA" /> [[kimchi]]<ref name="Global Foodie.com">{{cite web|url=http://globalfoodie.com/2009/10/korea-kimchi-gimchi-koreas-national-dish/|title=KOREA: Kimchi … Gimchi, Korea's National Dish|publisher=Global Foodie.com|date=|accessdate=2010-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023111/http://globalfoodie.com/2009/10/korea-kimchi-gimchi-koreas-national-dish/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> * '''[[ہسپانیہ]]''': [[Paella]],<ref>{{cite web |url=http://www.aramcoexpats.com/Articles/Lifestyles/Special-Interest/1630.aspx |title=Paella, the Spanish National Dish |publisher=Aramco Expat |date=30 September 2003 |accessdate=2010-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023416/https://www.aramcoexpats.com/Articles/Lifestyles/Special-Interest/1630.aspx%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> [[tortilla española]]<ref>{{Cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/pacificnw/2011668038_pacificptaste02.html|title=Spain's tortilla de patatas is simply satisfying|accessdate=2011-05-18|work=The Seattle Times|first=Melissa|last=Kronenthal|date=2010-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023539/https://www.seattletimes.com/pacific-nw-magazine//2011668038_pacificptaste02.html?mbaseid=2011668038|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[سری لنکا]]''': [[Rice and curry]]<ref>{{cite web|url=http://www.go-lanka.com/sri-lanka/food.html|title=Sri Lanka Food Rice & Curry|accessdate=2011-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023548/https://www.go-lanka.com/sri-lanka/food.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[سوڈان]]''': [[فول (پکوان)|فول]] * '''[[سویڈن]]''': [[کوفتہ]],<ref name="swedentravelnet.com">{{cite web |url=http://swedentravelnet.com/sweden-food-amp-drink.html |title=Food and Drink in Sweden: Sweden Travel Guide |publisher=Swedentravelnet.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023220/http://swedentravelnet.com/sweden-food-amp-drink.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> [[Crayfish party|Kräftskiva]],<ref name="swedentravelnet.com" /><ref>{{cite web |url=http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Celebrating-the-Swedish-way/The-crayfish-party/ |title=The crayfish party |publisher=Sweden.Se |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023258/https://sweden.se/culture-traditions/the-crayfish-party/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> [[Surströmming]]<ref>BBC http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4867024.stm</ref><ref>{{Cite web |url=http://cederling.multiply.com/recipes/item/3/3 |title=Cederling: Surströmming (Rotten or more like sour herring)<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-11-25 |archive-date=2011-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714131650/http://cederling.multiply.com/recipes/item/3/3 |url-status=dead}}</ref> [[ostkaka]] <ref>{{cite web |url=http://www.riksdagen.se/sv/Dokument-Lagar/Forslag/Motioner/Ostkaka-som-Sveriges-nationalr_GS02K378/?text=true |title=Motion 2004/05:K378 Ostkaka som Sveriges nationalrätt |publisher=riksdagen.se |date= |accessdate=2014-04-03 |language=se |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023218/http://www.riksdagen.se/sv/dokument-lagar/dokument/motion/ostkaka-som-sveriges-nationalratt_GS02K378 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[سویٹزرلینڈ]]''': [[Cervelat]],<ref name=NYT2008>{{cite news|title=Swiss Sausage Fans Fret Over How to Save Their Skin|date=February 3, 2008|author=[[John Tagliabue]]|publisher=''[[نیو یارک ٹائمز]]''|url=http://www.nytimes.com/2008/02/03/world/europe/03sausage.html}}</ref> [[Fondue]], [[Rösti]] == اہل == * '''[[شام]]''': [[Kibbeh]] * '''[[تاجکستان]]''': [[کابلی پلاؤ|O'sh]] ([[پلاو]]) * '''[[تائیوان]]''': [[Beef noodle soup]] * '''[[تنزانیہ]]''': [[Ugali]]<ref>{{cite web|title=Tanzania: 3 FOODS OF THE TANZANIANS|url=http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Tanzania.html|publisher=Advameg, Inc.|accessdate=25 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023136/http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Tanzania.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[تھائی لینڈ]]''': [[Pad Thai]], [[Tom Yum Goong]]<ref>{{cite web |url=http://www.bangkok.com/thai-food/typical-thai-meals-and-eating-habits.htm |title=Typical Thai Meals & Eating Habits |publisher=Bangkok.com |date= |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023149/http://www.bangkok.com/thai-food/typical-thai-meals-and-eating-habits.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]]''': [[Callaloo]],<ref>{{cite web |url=http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |title=National Dishes & Local Favorites from the Islands of the Caribbean< |publisher=Caribbeanamericanfoods.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106105425/http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes%20 |archivedate=2019-01-06 |url-status=dead}}</ref> [[Doubles (food)|Doubles]] * '''[[ترکی]]''': [[Döner kebab]],<ref>http://www.thegutsygourmet.net/national-dish.html</ref> [[Fasolada|kuru fasulye]] with [[پلاو]]<ref>{{cite web|url=http://turkishfood.about.com/od/BeansRiceGrains/r/Navy-Bean-Stew-Considered-Turkey-S-National-Dish.htm|title=Navy Bean Stew Is Turkey's National Dish|author=Elizabeth Taviloglu|publisher=turkishfood.about.com|accessdate=2014-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023134/https://www.thespruceeats.com/turkish-style-pinto-beans-3274130|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> * '''[[تونس]]''': [[Couscous]], [[Kabkabou]] * '''[[ترکمانستان]]''': [[پلاو]] * '''[[یوگنڈا]]''': Matoke * '''[[یوکرین]]''': [[Borscht]]{{Citation needed|reason = :September 2010|date=September 2010}}، Varenyky * '''[[برطانیہ]]''': [[Fish and chips]],<ref>"Fish and Chips," in ''Fast Food and Junk Food: An Encyclopedia of What We Love to Eat'' (2011). Ed. Andrew F. Smith. ABC-CLIO.</ref><ref>Darwin Porter and Danforth Prince, Frommer's England 2011: With Wales (2010). John Wiley & Sons: p. 163.</ref><ref>Heston Blumenthal, ''In Search of Total Perfection'' (2010). Bloombury: p. 253.</ref><ref>[http://www.historic-uk.com/CultureUK/FishChips/ Fish and Chips], Historic UK.</ref> ** '''[[انگلستان]]''': [[Beef]]<ref>Robert Appelbaum, ''Aguecheek's Beef, Belch's Hiccup, and Other Gastronomic Interjections: Literature, Culture, and Food Among the Early Moderns'' (2006). University of Chicago Press, p. 214</ref> (especially [[roast beef]]/[[corned beef]]);<ref>Yee Chiang, The Silent Traveller in London (1939). Interlink: p. 157.</ref> [[pudding]]<ref>Peter Earle. ''The Making of the English Middle Class: Business, Society and Family Life in London 1660–1730'' (1989). University of California Press: p. 279.</ref> (particularly [[Christmas pudding|Christmas plum pudding]])<ref>''Cassell's Dictionary of Cookery'' (1883), p. 137.</ref><ref>''About Plum Pudding'', Everyday Housekeeping: A Magazine for Practical Housekeepers and Mothers'' (Vol. 13-14), p. 97.</ref> ** '''[[شمالی آئر لینڈ]]''': [[Ulster fry]]<ref>{{cite web |url=http://www.europeancuisines.com/Ireland-Irish-Ulster-Fry-Recipe |title=Ireland: Ulster Fry (March 10, 2008) |publisher=European Cuisines |date=2008-03-10 |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023448/http://www.europeancuisines.com/Ireland-Irish-Ulster-Fry-Recipe%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == جج == ** '''[[اسکاٹ لینڈ]]''': [[Haggis]]<ref>Sari Edelstein. ''Food, Cuisine, and Cultural Competency for Culinary, Hospitality, and Nutrition Professionals'' (2010). Jones & Bartlett : p. 118.</ref><ref>Lesley Anne Rose, Michael Macaroon, and Vivienne Crow. ''Frommer's Scotland'' (2012). John Wiley & Sons: p. 28.</ref> ** '''[[ویلز]]''': [[Cawl]]<ref>{{cite web |url=http://www.foodmuseum.com/wales.html |title=Welsh national dish |publisher=Foodmuseum.com |date= |accessdate=2010-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023533/http://www.foodmuseum.com/wales.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> * '''[[امریکا]]''': [[بن کباب]], [[Fried chicken]], [[Apple pie]], [[Thanksgiving dinner]] * '''[[امریکی ورجن جزیرے]]''': مچھلی تے [[Cou-Cou|Fungi]] * '''[[یوراگوئے]]''': [[Asado]], [[Chivito (sandwich)|Chivito]] * '''[[ازبکستان]]''': [[پلاو]]<ref>{{cite web |url=http://www.orexca.com/cuisine_plov.shtml |title=Cuisine of Uzbekistan. Uzbek national dish :: Plov |publisher=Orexca.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023204/https://orexca.com/cuisine_plov.shtml%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.uzbekcuisine.com/index.html |title=Welcome to Uzbek National Cuisine! |publisher=Uzbekcuisine.com |date= |accessdate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023304/http://www.uzbekcuisine.com/index.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> * '''[[وانواتو]]''': [[Lap lap]] * '''[[وینزویلا]]''': [[Pabellón criollo]],<ref>{{cite web|url=http://chowtimes.com/2010/05/22/venezuelan-cuisine-vanezuelan-national-dish-pabellon-criollo-con-barandas/|title=Venezuelan Cuisine: Vanezuelan National Dish (Pabellon Criollo Con Barandas)|publisher=Chowtimes.com|date=May 22, 2010|accessdate=2010-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226023154/https://chowtimes.com/2010/05/22/venezuelan-cuisine-vanezuelan-national-dish-pabellon-criollo-con-barandas/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> [[Arepa]] * '''[[ویتنام]]''': [[Phở]],<ref>{{cite web|url=http://www.vietnewsonline.vn/News/Features/5771/Pho---national-dish-international-obsession.htm|title=Pho: national dish, international obsession|publisher=Vietnews Online|date=February 14, 2010|accessdate=2010-07-07|archive-date=2010-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301053330/http://vietnewsonline.vn/News/Features/5771/Pho---national-dish-international-obsession.htm|dead-url=yes}}</ref> * '''[[یمن]]''': [[Saltah]] * '''[[زمبابوے]]''': Sadza == ہور ویکھو == * [[قومی مشروب]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{قوم پرستی ناؤ|}} {{قومی علامات}} [[گٹھ:قومی پکوان]] [[گٹھ:پکوان]] [[گٹھ:پکوان بلحاظ قومیت]] [[گٹھ:طباخی]] toz8byhsoh3agsqqny37qhmvrg5n38k 0 91038 711941 708920 2026-09-26T02:57:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711941 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ انگریزی ضلعے''' (List of English districts) ا‏‏ے۔ اس د‏ی معلومات قومی شماریات دے دفتر تو‏ں 2010 ء دے اندازےآں دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{United Kingdom district population citation}}</ref> == لسٹ اسما == [[انگلستان]] وچ فی الحال 326 ضلعے ني‏‏‏‏ں۔ * 32 [[لندن بورو]]* 36 [[میٹروپولیٹن بورو|میٹروپولیٹن ضلعے]]* 201 [[غیر میٹروپولیٹن ضلعے]]* 55 وحدانی اتھارٹی* [[لندن شہر]] * [[جزائر سیلی]] == موجودہ ضلعے == {| class="wikitable sortable" |- !نام ! class="unsortable" | ویب سائٹ !آبادی<br />(2011 تخمینہ) !قسم ![[انگلستان د‏‏ی رسمی کاؤنٹیاں|رسمی کاؤنٹی]] |- |[[آدور (ضلع)|آدور]] |[http://www.adur.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|61,300 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[الیرڈیل]] |[http://www.allerdale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|96,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کامبریا]] |- |[[امبر ویلی]] |[http://www.ambervalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|122,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[ارون]] |[http://www.arun.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|149,800 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[ایشفیلڈ]] |[http://www.ashfield-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|119,500 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[ایشفورڈ (بورو)|ایشفورڈ]] |[http://www.ashford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|118,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[ایلزبری ویل]] |[http://www.aylesburyvaledc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211011946/http://www.aylesburyvaledc.gov.uk/ |date=2014-02-11 }} |align=right|174,900 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[بےبر]] |[http://www.babergh-south-suffolk.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828044852/http://www.babergh-south-suffolk.gov.uk/ |date=2008-08-28 }} |align=right|87,900 | |[[سافک]] |- |[[لندن بورو بارکنگ تے ڈیگنہیم|بارکنگ تے ڈیگنہیم]] |[http://www.barking-dagenham.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025163946/http://www.barking-dagenham.gov.uk/ |date=2005-10-25 }} |align=right|187,000 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لندن بورو بارنیٹ|بارنیٹ]] |[http://www.barnet.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|357,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو بارنسلے|بارنسلے]] |[http://www.barnsley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|231,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[بیرو-ان-فرنیس (بورو)|بیرو-ان-فرنیس]] |[http://www.barrowbc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|69,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کامبریا]] |- |[[بیسیلڈن (ضلع)|بیسیلڈن]] |[http://www.basildon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622025104/http://www.basildon.gov.uk/ |date=2013-06-22 }} |align=right|175,000 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[بیسنگسٹوک تے ڈین]] |[http://www.basingstoke.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328011058/http://www.basingstoke.gov.uk/ |date=2014-03-28 }} |align=right|168,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[باسیٹلو]] |[http://www.bassetlaw.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530022511/http://www.bassetlaw.gov.uk/ |date=2014-05-30 }} |align=right|113,000 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[باتھ تے شمالی مشرقی سامرسیٹ]] |[http://www.bathnes.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|175,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[سامرسیٹ]] |- |[[بورو بیڈفورڈ|بیڈفورڈ]] |[http://www.bedford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|157,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بیڈفورڈشائر]] |- |[[لندن بورو بیکزلی|بیکزلی]] |[http://www.bexley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|232,800 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[برمنگھم]] |[http://www.birmingham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|1,074,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1889) |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[بلابی (ضلع)|بلابی]] |[http://www.blaby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|94,100 | |[[لیسٹرشائر]] |- |[[بلیکبرن مع ڈاروین]] |[http://www.blackburn.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208211710/http://www.blackburn.gov.uk/ |date=2012-02-08 }} |align=right|147,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[بلیکپول]] |[http://www.blackpool.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|142,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[بولسوور (ضلع)|بولسوور]] |[http://www.bolsover.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923022124/https://www.bolsover.gov.uk/ |date=2020-09-23 }} |align=right|76,000 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو بولٹن|بولٹن]] |[http://www.bolton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|277,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[بوسٹن (بورو)|بوسٹن]] |[http://www.boston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|64,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکنشائر]] |- |[[بورنموتھ]] |[http://www.bournemouth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|183,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[براکنیل فارسٹ]] |[http://www.bracknell-forest.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|113,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[بریڈفورڈ شہر|بریڈفورڈ]] |[http://www.bradford.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509013149/http://www.bradford.gov.uk/ |date=2016-05-09 }} |align=right|523,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1897) |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[برینٹری (ضلع)|برینٹری]] |[http://www.braintree.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|147,500 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]] |[http://www.breckland.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211091729/http://www.breckland.gov.uk/ |date=2005-12-11 }} |align=right|131,000 | |[[نورفک]] |- |[[لندن بورو برینٹ|برینٹ]] |[http://www2.brent.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050930224812/http://www2.brent.gov.uk/ |date=2005-09-30 }} |align=right|312,200 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[برینٹووڈ (بورو)|برینٹووڈ]] |[http://www.brentwood-council.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025141728/http://www.brentwood-council.gov.uk/ |date=2005-10-25 }} |align=right|73,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[برائیٹن اینڈ ہوو]] |[http://www.brighton-hove.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|273,000 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (2000) |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[برسٹل]] |[https://web.archive.org/web/20080820043630/http://www.bristol-city.gov.uk/WardFinder/pdfs/cliftonmap-high.pdf ویب سائٹ] |align=right|428,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1542) |[[برسٹل]] |- |[[براڈلینڈ]] |[http://www.broadland.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325021638/http://www.broadland.gov.uk/ |date=2014-03-25 }} |align=right|124,700 | |[[نورفک]] |- |[[لندن بورو بروملی|بروملی]] |[http://www.bromley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|310,600 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[برومسگروف (ضلع)|برومسگروف]] |[http://www.bromsgrove.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150312185509/http://www.bromsgrove.gov.uk/ |date=2015-03-12 }} |align=right|93,700 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[بروکسبورن (بورو)|بروکسبورن]] |[http://www.broxbourne.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|93,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[بروکسٹوے]] |[http://www.broxtowe.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102001122/http://www.broxtowe.gov.uk/ |date=2012-11-02 }} |align=right|109,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[برنلی (بورو)|برنلی]] |[http://www.burnley.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704110756/http://www.burnley.gov.uk/ |date=2011-07-04 }} |align=right|87,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو بری|بری]] |[http://www.bury.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|185,400 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[کلڈرڈیل]] |[http://www.calderdale.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228042334/http://www.calderdale.gov.uk/ |date=2014-02-28 }} |align=right|204,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[کیمبرج]] |[http://www.cambridge.gov.uk/cambridge.htm ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060101044125/http://www.cambridge.gov.uk/cambridge.htm |date=2006-01-01 }} |align=right|122,700 |شہر (1951) |[[کیمبرجشائر]] |- |[[لندن بورو کیمڈن|کیمڈن]] |[http://www.camden.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|220,100 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کینوک چیز (ضلع)|کینوک چیز]] |[http://www.cannockchasedc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,600 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[کینٹربری شہر|کینٹربری]] |[http://www.canterbury.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|150,600 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[کینٹ]] |- |[[کارلایل شہر|کارلایل]] |[http://www.carlisle-city.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511180247/http://www.carlisle-city.gov.uk/ |date=2008-05-11 }} |align=right|107,500 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[کامبریا]] |- |[[کیسل پوائنٹ]] |[http://www.castlepoint.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|88,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[وسطی بیڈفورڈشائر]] |[http://www.centralbeds.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820084136/http://www.centralbeds.gov.uk/ |date=2008-08-20 }} |align=right|255,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[بیڈفورڈشائر]] |- |[[چارنووڈ (بورو)|چارنووڈ]] |[http://www.charnwoodbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001020312/http://www.charnwoodbc.gov.uk/ |date=2004-10-01 }} |align=right|165,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[چلمسفورڈ شہر|چلمسفورڈ]] |[http://www.chelmsford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|168,500 |شہر (2012) |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[چیلٹنہیم]] |[http://www.cheltenham.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403232901/http://www.cheltenham.gov.uk/ |date=2014-04-03 }} |align=right|115,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[چرویل (ضلع)|چرویل]] |[http://www.cherwell-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|142,300 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[چیشائر مشرقی]] |[http://www.cheshireeast.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|370,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[چیشائر]] |- |[[چیشائر مغربی تے چیسٹر]] |[http://www.cheshirewestandchester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|329,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[چیشائر]] |- |[[چیسٹرفیلڈ]] |[http://www.chesterfieldbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010926122156/http://www.chesterfieldbc.gov.uk/ |date=2001-09-26 }} |align=right|103,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[چیچیسٹر (ضلع)|چیچیسٹر]] |[http://www.chichestercity.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|114,000 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[چلٹرن (ضلع)|چلٹرن]] |[http://www.چلٹرن۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|92,700 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[چورلے (بورو)|چورلے]] |[http://www.chorley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|107,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[کرائسٹ چرچ، ڈورسٹ|کرائسٹ چرچ]] |[http://www.christchurch.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|47,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[کولچیسٹر (بورو)|کولچیسٹر]] |[http://www.colchester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|173,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[کوپلینڈ، کامبریا|کوپلینڈ]] |[http://www.copelandbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060101020624/http://www.copelandbc.gov.uk/ |date=2006-01-01 }} |align=right|70,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کامبریا]] |- |[[کوربی]] |[http://www.corby.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220222920/http://www.corby.gov.uk/ |date=2016-02-20 }} |align=right|61,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[کونوال]] |[http://www.cornwall.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|533,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[کونوال]] |- |[[کوٹسوولڈ (ضلع)|کوٹسوولڈ]] |[http://www.cotswold.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529205712/http://www.cotswold.gov.uk/ |date=2014-05-29 }} |align=right|83,200 | |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[کووینٹری]] |[http://www.coventry.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|316,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1345) |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[کاروین]] |[http://www.cravendc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327174650/http://www.cravendc.gov.uk/ |date=2014-03-27 }} |align=right|55,500 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[کراولی]] |[http://www.crawley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|107,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مغربی سسیکس]] |- |[[لندن بورو کروئڈن|کروئڈن]] |[http://www.croydon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|364,800 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ڈیکورم]] |[http://www.dacorum.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410110649/http://www.dacorum.gov.uk/ |date=2014-04-10 }} |align=right|145,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[ڈارلنگٹن (بورو)|ڈارلنگٹن]] |[http://www.darlington.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021130091335/http://www.darlington.gov.uk/ |date=2002-11-30 }} |align=right|105,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کاؤنٹی ڈرہم|ڈرہم]] |- |[[ڈارٹفورڈ (بورو)|ڈارٹفورڈ]] |[http://www.dartford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[ڈاوینٹری (ضلع)|ڈاوینٹری]] |[http://www.daventrydc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|78,100 | |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[ڈربی]] |[http://www.derby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|248,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1977) |[[ڈربیشائر]] |- |[[ڈربیشائر ڈیلز]] |[http://www.derbyshiredales.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213192417/http://www.derbyshiredales.gov.uk/ |date=2014-02-13 }} |align=right|71,100 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ڈانکاسٹر|ڈانکاسٹر]] |[http://www.doncaster.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991126044042/http://www.doncaster.gov.uk/ |date=1999-11-26 }} |align=right|302,500 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[ڈوور (ضلع)|ڈوور]] |[http://www.dover.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|111,700 | |[[کینٹ]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ڈڈلی|ڈڈلی]] |[http://www.dudley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|313,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[کاؤنٹی ڈرہم]] |[http://www.durham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|513,000 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[کاؤنٹی ڈرہم]] |- |[[لندن بورو ایلنگ|ایلنگ]] |[http://www.ealing.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|339,300 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[مشرقی کیمبرجشائر]] |[http://www.eastcambs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|84,200 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[مشرقی ڈیون]] |[http://www.east-devon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204084640/http://www.east-devon.gov.uk/ |date=2004-12-04 }} |align=right|133,300 | |[[ڈیون]] |- |[[مشرقی ڈورسٹ]] |[http://www.eastdorsetdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051029091016/http://www.eastdorsetdc.gov.uk/ |date=2005-10-29 }} |align=right|87,300 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[مشرقی ہیمپشائر]] |[http://www.easthants.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|116,000 | |[[ہیمپشائر]] |- |[[مشرقی ہارٹفورڈشائر]] |[http://www.eastherts.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|138,200 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[مشرقی لنڈسے]] |[http://www.e-lindsey.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|136,700 | |[[لنکنشائر]] |- |[[مشرقی نارتھیمپٹنشائر]] |[http://www.east-northamptonshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913040554/http://www.east-northamptonshire.gov.uk/ |date=2008-09-13 }} |align=right|86,900 | |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[ایسٹ رائڈنگ یارکشائر]] |[http://www.eastriding.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|334,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[ایسٹ رائڈنگ یارکشائر]] |- |[[مشرقی سٹیفورڈشائر]] |[http://www.eaststaffsbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140927183751/http://www.eaststaffsbc.gov.uk/ |date=2014-09-27 }} |align=right|113,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[ایسٹبورن]] |[http://www.eastbourne.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|99,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[ایسٹلی (بورو)|ایسٹلی]] |[http://www.eastleigh.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320141424/http://www.eastleigh.gov.uk/ |date=2014-03-20 }} |align=right|125,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[ایڈن، کامبریا|ایڈن]] |[http://www.eden.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081105160240/http://www.eden.gov.uk/ |date=2008-11-05 }} |align=right|52,500 | |[[کامبریا]] |- |[[ایلمبرج]] |[http://www.elmbridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|131,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[لندن بورو اینفیلڈ|اینفیلڈ]] |[http://www.enfield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|313,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[اپنگ فارسٹ (ضلع)|اپنگ فارسٹ]] |[http://www.eppingforestdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|124,900 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[اپسوم تے ایویل]] |[http://www.epsom-ewell.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|75,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[عریواش]] |[http://www.عریواش۔gov.uk ویب سائٹ] |align=right|112,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[ایکسٹر]] |[http://www.exeter.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511205833/https://exeter.gov.uk/ |date=2020-05-11 }} |align=right|117,100 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[ڈیون]] |- |[[فارہیم (بورو)|فارہیم]] |[http://www.fareham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|111,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[فینلینڈ]] |[http://www.fenland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|95,500 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[فارسٹ ہیتھ]] |[http://www.forest-heath.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140321115446/http://www.forest-heath.gov.uk/ |date=2014-03-21 }} |align=right|60,000 | |[[سافک]] |- |[[فارسٹ آف ڈین (ضلع)|فارسٹ آف ڈین]] |[http://www.fdean.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,200 | |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[فیلڈ (بورو)|فیلڈ]] |[http://www.fylde.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|76,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو گیٹسہیڈ|گیٹسہیڈ]] |[http://www.gateshead.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|200,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[گیڈلنگ]] |[http://www.gedling.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|113,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[گلوسٹر]] |[http://www.glos-city.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,900 |شہر (1541) |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[گاسپورٹ]] |[http://www.gosport.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[گریوشیم]] |[http://www.گریوشیم۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|101,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]] |[http://www.great-yarmouth.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228021952/http://www.great-yarmouth.gov.uk/ |date=2014-02-28 }} |align=right|97,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نورفک]] |- |[[شاہی بورو گرینچ|گرینچ]] |[http://www.greenwich.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|255,500 |[[لندن بورو]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[گیلڈفورڈ (بورو)|گیلڈفورڈ]] |[http://www.guildford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|137,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[لندن بورو ہیکنی|ہیکنی]] |[http://www.hackney.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|247,200 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہالٹن (بورو)|ہالٹن]] |[http://www.halton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|125,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[چیشائر]] |- |[[ہیمبلیٹن]] |[http://www.hambleton.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706221940/http://www.hambleton.gov.uk/ |date=2014-07-06 }} |align=right|89,600 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[لندن بورو ہیمرسمتھ تے فلہم|ہیمرسمتھ تے فلہم]] |[http://www.lbhf.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|182,400 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہاربرا]] |[http://www.harborough.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|85,700 | |[[لیسٹرشائر]] |- |[[لندن بورو ہارنگے|ہارنگے]] |[http://www.haringey.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|255,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہارلو]] |[http://www.harlow.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,200 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ہاروگیٹ (بورو)|ہاروگیٹ]] |[http://www.harrogate.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|158,700 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[لندن بورو ہیعرو|ہیعرو]] |[http://www.harrow.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|240,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہارٹ (ضلع)|ہارٹ]] |[http://www.hart.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|91,700 | |[[ہیمپشائر]] |- |[[ہارٹلپول (بورو)|ہارٹلپول]] |[http://www.hartlepool.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|92,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کاؤنٹی ڈرہم|ڈرہم]] |- |[[ہیسٹینگز]] |[http://www.hastings.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|90,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[ہاوانٹ (بورو)|ہاوانٹ]] |[http://www.havant.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|120,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[لندن بورو ہیورنگ|ہیورنگ]] |[http://www.havering.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|237,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہیرفورڈشائر]] |[http://www.herefordshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407060243/http://www.herefordshire.gov.uk/ |date=2014-04-07 }} |align=right|183,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[ہیرفورڈشائر]] |- |[[ہیرٹسمیر]] |[http://www.hertsmere.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|100,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[ہائی پیک، ڈربیشائر|ہائی پیک]] |[http://www.highpeak.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|91,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈربیشائر]] |- |[[لندن بورو ہلنگٹن|ہلنگٹن]] |[http://www.hillingdon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|275,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ہنکلے تے بوسورتھ]] |[http://www.hinckleyandbosworthonline.org.uk/ ویب سائٹ] |align=right|105,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[ہورشام (ضلع)|ہورشام]] |[http://www.horsham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|131,500 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[لندن بورو ہونسلو|ہونسلو]] |[http://www.hounslow.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|254,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کنگسٹن اپون ہل|ہل]] |[http://www.hullcc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|256,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1299) |[[ایسٹ رائڈنگ یارکشائر]] |- |[[ہنٹنگڈومشائر]] |[http://www.huntsdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|170,000 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[ہنڈبرن]] |[http://www.hyndburnbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060530050349/http://www.hyndburnbc.gov.uk/ |date=2006-05-30 }} |align=right|80,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[اپسوئچ (بورو)|اپسوئچ]] |[http://www.ipswich.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|133,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سافک]] |- |[[آئل آف ویٹ]] |[http://www.iwight.com/ ویب سائٹ] |align=right|138,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، کاؤنٹی |[[آئل آف ویٹ]] |- |[[جزائر سیلی]] |[http://www.scilly.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|2,200 | ''[[sui generis]]'' |[[کونوال]] |- |[[لندن بورو ازلنگٹن|ازلنگٹن]] |[http://www.islington.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|206,300 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[شاہی بورو کینزنگٹن تے چیلسی|کینزنگٹن تے چیلسی]] |[http://www.rbkc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|158,300 |[[لندن بورو]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کیٹیرنگ (بورو)|کیٹیرنگ]] |[http://www.kettering.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806035451/http://www.kettering.gov.uk/ |date=2012-08-06 }} |align=right|93,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[کنگز لین تے مغربی نورفک]] |[http://www.west-norfolk.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|147,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نورفک]] |- |[[شاہی بورو کنگسٹن اپون ٹیمز|کنگسٹن اپون ٹیمز]] |[http://www.kingston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|160,400 |[[لندن بورو]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[کرکلیز]] |[http://www.kirkleesmc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050922183721/http://www.kirkleesmc.gov.uk/ |date=2005-09-22 }} |align=right|423,000 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو نوزلی|نوزلی]] |[http://www.knowsley.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729122520/http://www.knowsley.gov.uk/ |date=2009-07-29 }} |align=right|145,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[لندن بورو لیمبیتھ|لیمبیتھ]] |[http://www.lambeth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|304,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لنکاسٹر شہر|لنکاسٹر]] |[http://www.lancaster.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328022608/http://www.lancaster.gov.uk/ |date=2014-03-28 }} |align=right|137,800 |شہر (1937) |[[لنکاشائر]] |- |[[لیڈز شہر|لیڈز]] |[http://www.leeds.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|750,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1893) |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[لیسٹر]] |[http://www.leicester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|329,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1919) |[[لیسٹرشائر]] |- |[[لیویس (ضلع)|لیویس]] |[http://www.lewes.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,600 | |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[لندن بورو لیوشم|لیوشم]] |[http://www.lewisham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|276,900 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لیچفیلڈ (ضلع)|لیچفیلڈ]] |[http://www.lichfielddc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|100,900 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[لنکن، لنکنشائر|لنکن]] |[http://www.lincoln.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|93,100 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[لنکنشائر]] |- |[[لیورپول]] |[http://www.liverpool.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060328002145/http://www.liverpool.gov.uk/ |date=2006-03-28 }} |align=right|465,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1880) |[[مرزیسائڈ]] |- |[[لندن شہر]] |[http://www.cityoflondon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|7,400 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'')، ''[[sui generis]]'' |[[لندن شہر]] |- |[[لوٹن]] |[http://www.luton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|203,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بیڈفورڈشائر]] |- |[[میڈسٹون (بورو)|میڈسٹون]] |[http://www.digitalmaidstone.co.uk/ ویب سائٹ] |align=right|155,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[مالڈن (ضلع)|مالڈن]] |[http://www.maldon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|61,700 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[مالورن ہلز (ضلع)|مالورن ہلز]] |[http://www.malvernhills.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608095352/http://www.malvernhills.gov.uk/ |date=2014-06-08 }} |align=right|74,700 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[مانچسٹر]] |[http://www.manchester.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303042405/http://www.manchester.gov.uk/ |date=2011-03-03 }} |align=right|502,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1853) |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[مینسفیلڈ (ضلع)|مینسفیلڈ]] |[http://www.mansfield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|104,600 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[میڈوے]] |[http://www.medway.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040124162034/http://www.medway.gov.uk/index/leisure/localhistory/timeline/17909.htm |date=2004-01-24 }} |align=right|264,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[میلٹن (بورو)|میلٹن]] |[http://www.melton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|50,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[میندیپ]] |[http://www.mendip.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416233913/http://www.mendip.gov.uk/ |date=2013-04-16 }} |align=right|109,400 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[لندن بورو مرٹن|مرٹن]] |[http://www.merton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|200,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[مڈ ڈیون]] |[http://www.middevon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|77,900 | |[[ڈیون]] |- |[[مڈ سافک]] |[http://www.mid-suffolk-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305123936/http://www.mid-suffolk-dc.gov.uk/ |date=2005-03-05 }} |align=right|97,100 | |[[سافک]] |- |[[مڈ سسیکس]] |[http://www.midsussex.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|140,200 | |[[مغربی سسیکس]] |- |[[میڈیلزبرو (بورو)|میڈیلزبرو]] |[http://www.middlesbrough.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006165155/https://middlesbrough.gov.uk/ |date=2019-10-06 }} |align=right|138,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[ملٹن کینز (بورو)|ملٹن کینز]] |[http://www.miltonkeynes.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829214812/http://www.miltonkeynes.gov.uk/ |date=2012-08-29 }} |align=right|249,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بکنگھمشائر]] |- |[[مول ویلی]] |[http://www.molevalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|85,600 | |[[سرے]] |- |[[نیوآرک تے شرووڈ]] |[http://www.newark-sherwooddc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|115,000 | |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[نیوکیسل-انڈر-لائم (بورو)|نیوکیسل-انڈر-لائم]] |[http://www.newcastle-staffs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|123,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[نیوکیسل اپون ٹائین]] |[http://www.newcastle.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208200135/http://www.newcastle.gov.uk/ |date=2011-02-08 }} |align=right|279,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1882) |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[نیو فارسٹ (ضلع)|نیو فارسٹ]] |[http://www.nfdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525044829/http://nfdc.gov.uk/ |date=2013-05-25 }} |align=right|176,800 | |[[ہیمپشائر]] |- |[[لندن بورو نیوہیم|نیوہیم]] |[http://www.newham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|310,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[شمالی ڈیون]] |[http://www.northdevon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502233241/http://www.northdevon.gov.uk/ |date=2009-05-02 }} |align=right|94,000 | |[[ڈیون]] |- |[[شمالی ڈورسٹ]] |[http://www.north-dorset.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060710085632/http://www.north-dorset.gov.uk/ |date=2006-07-10 }} |align=right|69,000 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[شمالی مشرقی ڈربیشائر]] |[http://www.ne-derbyshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205101637/http://www.ne-derbyshire.gov.uk/ |date=2011-02-05 }} |align=right|99,100 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[شمالی مشرقی لنکنشائر]] |[http://www.nelincs.gov.uk/IC/Index.htm ویب سائٹ] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040802063022/http://www.nelincs.gov.uk/IC/Index.htm |date=2004-08-02 }} |align=right|159,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکنشائر]] |- |[[شمالی ہارٹفورڈشائر]] |[http://www.nhdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030807201733/http://www.nhdc.gov.uk/ |date=2003-08-07 }} |align=right|127,500 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[شمالی کیسٹایون]] |[http://www.n-kesteven.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|108,500 | |[[لنکنشائر]] |- |[[شمالی لنکنشائر]] |[http://www.northlincs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|167,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکنشائر]] |- |[[شمالی نورفک]] |[http://www.north-norfolk.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|101,700 | |[[نورفک]] |- |[[شمالی سامرسیٹ]] |[http://www.n-somerset.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|203,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[سامرسیٹ]] |- |[[شمالی ٹینیسائڈ]] |[http://www.northtyneside.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923012827/https://northtyneside.gov.uk/ |date=2020-09-23 }} |align=right|201,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[شمالی وارکشائر]] |[http://www.northwarks.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|62,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[وارکشائر]] |- |[[شمالی مغربی لیسٹرشائر]] |[http://www.nwleics.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|93,700 | |[[لیسٹرشائر]] |- |[[نارتھیمپٹن]] |[http://www.northampton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|212,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[نارتھمبرلینڈ]] |[http://www.northumberland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|316,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[نارتھمبرلینڈ]] |- |[[نارویچ]] |[http://www.norwich.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|132,200 |شہر (1195) |[[نورفک]] |- |[[ناٹنگھم]] |[http://www.nottinghamcity.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|303,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1897) |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[نانیٹن تے بیڈورتھ]] |[http://www.nuneatonandbedworth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|125,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[وارکشائر]] |- |[[اواڈبی تے ویگسٹن]] |[http://www.oadby-wigston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|56,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لیسٹرشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو اولڈھم|اولڈھم]] |[http://www.oldham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|225,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[آکسفورڈ]] |[http://www.oxford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|150,200 |شہر (1542) |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[پینڈل]] |[http://www.pendle.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722025859/http://www.pendle.gov.uk/ |date=2011-07-22 }} |align=right|89,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[پیٹربورو]] |[http://www.peterborough.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|184,500 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1541) |[[کیمبرجشائر]] |- |[[پلایماؤتھ]] |[http://www.plymouth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|256,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1928) |[[ڈیون]] |- |[[پول، انگلستان]] |[http://www.poole.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516185533/http://poole.gov.uk/ |date=2014-05-16 }} |align=right|148,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[پورٹسماؤتھ]] |[http://www.portsmouth.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208200226/http://www.portsmouth.gov.uk/ |date=2011-02-08 }} |align=right|205,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1926) |[[ہیمپشائر]] |- |[[پریسٹن شہر، لنکاشائر|پریسٹن]] |[http://www.preston.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|140,100 |شہر (2002) |[[لنکاشائر]] |- |[[پربیک (ضلع)|پربیک]] |[http://www.purbeck-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010302020750/http://www.purbeck-dc.gov.uk/ |date=2001-03-02 }} |align=right|45,200 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[بورو ریڈنگ|ریڈنگ]] |[http://www.reading.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|155,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[لندن بورو ریڈبرج|ریڈبرج]] |[http://www.redbridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|281,400 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ریڈکار تے کلیولینڈ]] |[http://www.redcar-cleveland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|135,200 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[ریڈیچ]] |[http://www.redditchbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131040122/http://www.redditchbc.gov.uk/ |date=2016-01-31 }} |align=right|84,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ووسٹرشائر]] |- |[[رائگیٹ تے بانسٹیڈ]] |[http://www.reigate-banstead.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|138,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[ربل ویلی]] |[http://www.ribblevalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|57,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[لندن بورو رچمنڈ اپون ٹیمز|رچمنڈ اپون ٹیمز]] |[http://www.richmond.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|187,500 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[رچمنڈشائر]] |[http://www.richmondshire.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327163824/http://www.richmondshire.gov.uk/ |date=2014-03-27 }} |align=right|53,300 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو راچڈیل|راچڈیل]] |[http://www.rochdale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|211,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[روچفورڈ (ضلع)|روچفورڈ]] |[http://www.rochford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|83,300 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[راسینڈئل]] |[http://www.rossendale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|68,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[روتھر]] |[http://www.rother.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|90,700 | |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو روتھرہیم|روتھرہیم]] |[http://www.rotherham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|257,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[رگبی (بورو)|رگبی]] |[http://www.rugby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|100,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[وارکشائر]] |- |[[رینیمیڈ (بورو)|رینیمیڈ]] |[http://www.runnymede.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|80,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[رشکلف]] |[http://www.rushcliffe.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326160416/http://www.rushcliffe.gov.uk/ |date=2014-03-26 }} |align=right|111,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ناٹنگھمشائر]] |- |[[رشمور]] |[http://www.rushmoor.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|94,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[راٹلینڈ]] |[http://www.rutland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|37,600 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[راٹلینڈ]] |- |[[رایڈیل]] |[http://www.ryedale.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406211149/http://www.ryedale.gov.uk/ |date=2014-04-06 }} |align=right|51,900 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[سینٹ البینز شہر|سینٹ البینز]] |[http://www.stalbans.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|141,200 |شہر (1877) |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[سینٹ ایڈمنڈسبری (بورو)|سینٹ ایڈمنڈسبری]] |[http://www.stedmundsbury.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229215041/http://www.stedmundsbury.gov.uk/ |date=2019-12-29 }} |align=right|111,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سافک]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سینٹ ہیلنز|سینٹ ہیلنز]] |[http://www.sthelens.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|175,400 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[سالفورڈ شہر|سالفورڈ]] |[http://www.salford.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327011636/http://www.salford.gov.uk/ |date=2014-03-27 }} |align=right|234,500 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1926) |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[سینڈویل]] |[http://www.smbc.sandwell.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716141714/http://www.smbc.sandwell.gov.uk/ |date=2011-07-16 }} |align=right|309,000 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[سکاربرو (بورو)|سکاربرو]] |[http://www.scarborough.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005065205/https://www.scarborough.gov.uk/ |date=2020-10-05 }} |align=right|108,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[سیجمور]] |[http://www.sedgemoor.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313080617/http://www.sedgemoor.gov.uk/ |date=2014-03-13 }} |align=right|114,900 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سیفٹن|سیفٹن]] |[http://www.sefton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|274,000 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[سیلبی (ضلع)|سیلبی]] |[http://www.selby.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|83,500 | |[[شمالی یارکشائر]] |- |[[سیوناوکس (ضلع)|سیوناوکس]] |[http://www.sevenoaks.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|115,400 | |[[کینٹ]] |- |[[شیفیلڈ]] |[http://www.sheffield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|551,800 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1893) |[[جنوبی یارکشائر]] |- |[[شیپوے]] |[http://www.shepway.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|108,200 | |[[کینٹ]] |- |[[شروپشائر]] |[http://www.shropshire-cc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417020343/http://www.shropshire-cc.gov.uk/ |date=2009-04-17 }} |align=right|307,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[شروپشائر]] |- |[[سلاو]] |[http://www.slough.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|140,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سولیہل|سولیہل]] |[http://www.solihull.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|206,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[جنوبی بکس]] |[http://www.southbucks.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907200205/http://www.southbucks.gov.uk/ |date=2020-09-07 }} |align=right|67,100 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[جنوبی کیمبرجشائر]] |[http://www.scambs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|149,800 | |[[کیمبرجشائر]] |- |[[جنوبی ڈربیشائر]] |[http://www.south-derbys.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716012317/http://www.south-derbys.gov.uk/ |date=2011-07-16 }} |align=right|94,900 | |[[ڈربیشائر]] |- |[[جنوبی گلوسٹرشائر]] |[http://www.southglos.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|263,400 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[جنوبی ہیمز]] |[http://www.south-hams-dc.gov.uk/ ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125134209/http://www.south-hams-dc.gov.uk/ |date=2013-01-25 }} |align=right|83,600 | |[[ڈیون]] |- |[[جنوبی ہالینڈ، لنکنشائر|جنوبی ہالینڈ]] |[http://www.sholland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|88,400 | |[[لنکنشائر]] |- |[[جنوبی کیسٹایون]] |[http://www.skdc.com/ ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040105013149/http://www.skdc.com/ |date=2004-01-05 }} |align=right|134,100 | |[[لنکنشائر]] |- |[[جنوبی لیکلینڈ]] |[http://www.southlakeland.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430031933/http://www.southlakeland.gov.uk/ |date=2013-04-30 }} |align=right|103,700 | |[[کامبریا]] |- |[[جنوبی نورفک]] |[http://www.south-norfolk.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102223444/http://www.south-norfolk.gov.uk/ |date=2006-01-02 }} |align=right|124,500 | |[[نورفک]] |- |[[جنوبی نارتھیمپٹنشائر]] |[http://www.southnorthants.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|85,400 | |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[جنوبی آکسفورڈشائر]] |[http://www.southoxon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|135,000 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[جنوبی ربل]] |[http://www.south-ribblebc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025041957/http://www.south-ribblebc.gov.uk/ |date=2005-10-25 }} |align=right|109,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[جنوبی سامرسیٹ]] |[http://www.southsomerset.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703124829/https://www.southsomerset.gov.uk/ |date=2014-07-03 }} |align=right|162,100 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[جنوبی سٹیفورڈشائر]] |[http://www.sstaffs.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|108,300 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[جنوبی ٹینیسائڈ]] |[http://www.southtyneside.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|148,200 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[ساؤتھمپٹن]] |[http://www.southampton.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218194008/http://www.southampton.gov.uk/ |date=2011-02-18 }} |align=right|235,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1964) |[[ہیمپشائر]] |- |[[ساوتھاینڈ-آن-سی]] |[http://www.southend.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|174,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[لندن بورو سدرک|سدرک]] |[http://www.southwark.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|288,700 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[سپیلتھون]] |[http://www.سپیلتھون۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|95,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[سٹیفورڈ (بورو)|سٹیفورڈ]] |[http://www.staffordbc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|130,900 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[سٹیفورڈشائر موورلینڈز]] |[http://www.staffsmoorlands.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|97,200 | |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[سٹیوینڈیج]] |[http://www.stevenage.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|84,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو سٹاکپورٹ|سٹاکپورٹ]] |[http://www.stockport.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|283,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[سٹاکٹن-آن-ٹیز (بورو)|سٹاکٹن-آن-ٹیز]] |[http://www.stockton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|191,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کاؤنٹی ڈرہم|ڈرہم]] تے [[شمالی یارکشائر]] |- |[[سٹوک آن ٹرینٹ]] |[http://www.stoke.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|248,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (1925) |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[سٹراٹفورڈ-آن-ایون (ضلع)|سٹراٹفورڈ-آن-ایون]] |[http://www.stratford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|120,800 | |[[وارکشائر]] |- |[[سٹراوڈ (ضلع)|سٹراوڈ]] |[http://www.stroud.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|113,100 | |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[سافک ساحلی]] |[http://www.suffolkcoastal.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|124,600 | |[[سافک]] |- |[[سنڈرلینڈ شہر|سنڈرلینڈ]] |[http://www.sunderland.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|275,300 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1992) |[[ٹائن تے وئیر]] |- |[[سرے ہیتھ]] |[http://www.surreyheath.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|86,400 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[لندن بورو سٹن|سٹن]] |[http://www.sutton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|191,100 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[سوالے]] |[http://www.swale.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|136,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[سوینڈون (بورو)|سوینڈون]] |[http://www.swindon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|209,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ویلٹشائر]] |- |[[ٹیمسائڈ]] |[http://www.tameside.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|219,700 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[ٹیمورتھ (بورو)|ٹیمورتھ]] |[http://www.tamworth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|76,900 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سٹیفورڈشائر]] |- |[[ٹینڈرج (ضلع)|ٹینڈرج]] |[http://www.tandridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|83,200 | |[[سرے]] |- |[[ٹاونٹن ڈین]] |[http://www.tauntonڈین۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|110,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سامرسیٹ]] |- |[[ٹینبریج]] |[http://www.ٹینبریج۔gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|124,300 | |[[ڈیون]] |- |[[ٹیلفورڈ تے ریکن]] |[http://www.telford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|166,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[شروپشائر]] |- |[[ٹینڈرنگ]] |[http://www.tendringdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|138,100 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ٹیسٹ ویلی]] |[http://www.testvalley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|116,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہیمپشائر]] |- |[[ٹوکسبری (بورو)|ٹوکسبری]] |[http://www.tewkesburybc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|82,300 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[گلوسٹرشائر]] |- |[[تھانیٹ (ضلع)|تھانیٹ]] |[http://www.thanet.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|134,400 | |[[کینٹ]] |- |[[تھری ریورز (ضلع)|تھری ریورز]] |[http://www.3rivers.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050930201223/http://www.3rivers.gov.uk/ |date=2005-09-30 }} |align=right|87,900 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[تھاراک]] |[http://www.thurrock.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|158,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ٹونبریج تے مالنگ]] |[https://web.archive.org/web/20071013112247/http://www.tmbc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[ٹوربے]] |[http://www.torbay.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|131,200 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈیون]] |- |[[ٹوریج]] |[http://www.torridge.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|64,000 | |[[ڈیون]] |- |[[لندن بورو ٹاور ہیملٹس|ٹاور ہیملٹس]] |[http://www.towerhamlets.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|256,000 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[ٹریفرڈ]] |[http://www.trafford.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921184244/http://www.trafford.gov.uk/ |date=2013-09-21 }} |align=right|227,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[ٹنبریج ویلز (بورو)|ٹنبریج ویلز]] |[http://www.tunbridgewells.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|115,200 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[کینٹ]] |- |[[اوٹلسفورڈ]] |[http://www.uttlesford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|80,000 | |[[ایسیکس، انگلستان|ایسیکس]] |- |[[ویل آف وائٹ ہارس]] |[http://www.whitehorsedc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,900 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[ویکفیلڈ شہر|ویکفیلڈ]] |[http://www.wakefield.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|326,400 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (1888) |[[مغربی یارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو والسال|والسال]] |[http://www.walsall.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905165129/https://www.walsall.gov.uk/ |date=2017-09-05 }} |align=right|269,500 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[لندن بورو والتھم فارسٹ|والتھم فارسٹ]] |[http://www.lbwf.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051013062358/http://www.lbwf.gov.uk/ |date=2005-10-13 }} |align=right|259,700 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[لندن بورو وینڈزورتھ|وینڈزورتھ]] |[http://www.wandsworth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|307,700 |[[لندن بورو]] |[[لندن عظمی]] |- |[[وارنگٹن]] |[http://www.warrington.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|202,700 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[چیشائر]] |- |[[وارک (ضلع)|وارک]] |[http://www.warwickdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|137,700 | |[[وارکشائر]] |- |[[واٹفورڈ]] |[http://www.watford.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|90,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[ویونے]] |[http://www.waveney.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622223341/http://www.waveney.gov.uk/ |date=2016-06-22 }} |align=right|115,400 | |[[سافک]] |- |[[ویورلی، سرے|ویورلی]] |[http://www.waverley.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|121,800 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[ویلڈین]] |[http://www.wealden.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009122858/https://www.wealden.gov.uk/ |date=2020-10-09 }} |align=right|149,400 | |[[مشرقی سسیکس]] |- |[[ویلنگبورو (بورو)|ویلنگبورو]] |[http://www.wellingborough.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907132810/http://www.wellingborough.gov.uk/ |date=2020-09-07 }} |align=right|75,600 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[نارتھیمپٹنشائر]] |- |[[ویلون ہیٹفیلڈ]] |[http://www.welhat.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|110,700 | |[[ہارٹفورڈشائر]] |- |[[مغربی بارکشائر]] |[http://www.westberks.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|154,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[بارکشائر]] |- |[[مغربی ڈیون]] |[http://www.westdevon.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927031925/http://www.westdevon.gov.uk/ |date=2006-09-27 }} |align=right|53,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈیون]] |- |[[مغربی ڈورسٹ]] |[http://www.westdorset-dc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150301004708/http://www.westdorset-dc.gov.uk/ |date=2015-03-01 }} |align=right|99,300 | |[[ڈورسٹ]] |- |[[مغربی لنکاشائر]] |[http://www.westlancsdc.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|110,600 | |[[لنکاشائر]] |- |[[مغربی لنڈسے]] |[http://www.west-lindsey.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|89,400 | |[[لنکنشائر]] |- |[[ویسٹمنسٹر شہر|ویسٹمنسٹر]] |[http://www.westminster.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|219,600 |[[لندن بورو]]، شہر (1540) |[[لندن عظمی]] |- |[[مغربی آکسفورڈشائر]] |[http://www.westoxon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|105,400 | |[[آکسفورڈشائر]] |- |[[مغربی سامرسیٹ]] |[http://www.westsomersetonline.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828083812/http://www.westsomersetonline.gov.uk/ |date=2008-08-28 }} |align=right|34,600 | |[[سامرسیٹ]] |- |[[ویماؤتھ تے پورٹلینڈ]] |[http://www.weymouth.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|65,100 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[ڈورسٹ]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ویگان|ویگان]] |[http://www.wiganmbc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051203095320/http://www.wiganmbc.gov.uk/ |date=2005-12-03 }} |align=right|318,100 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مانچسٹر عظمی]] |- |[[ویلٹشائر]] |[http://www.wiltshire.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|474,300 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[ویلٹشائر]] |- |[[ونچیسٹر شہر|ونچیسٹر]] |[http://www.winchester.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|116,800 |شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[ہیمپشائر]] |- |[[شاہی بورو ونڈسر تے میڈنہیڈ|ونڈسر تے میڈنہیڈ]] |[http://www.rbwm.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|145,100 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، [[List of place names مع royal patronage in the مملکت متحدہ|شاہی بورو]] |[[بارکشائر]] |- |[[میٹروپولیٹن بورو ویرال|ویرال]] |[http://www.wirral.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|319,800 |[[میٹروپولیٹن بورو]] |[[مرزیسائڈ]] |- |[[بورو ووکنگ|ووکنگ]] |[http://www.woking.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|99,500 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[سرے]] |- |[[ووکنگہیم (ضلع)|ووکنگہیم]] |[http://www.wokingham.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|154,900 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]] |[[بارکشائر]] |- |[[وولورہیمپٹن]] |[http://www.wolverhampton.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|249,900 |[[میٹروپولیٹن بورو]]، شہر (2000) |[[مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)|مغربی مڈلینڈز]] |- |[[ووسٹر]] |[http://www.cityofworcester.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051001063735/http://www.cityofworcester.gov.uk/ |date=2005-10-01 }} |align=right|98,700 |شہر (1189) |[[ووسٹرشائر]] |- |[[وردنگ]] |[http://www.worthing.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|105,000 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[مغربی سسیکس]] |- |[[وچیوان]] |[http://www.wychavon.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|117,100 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[ویکم (ضلع)|ویکم]] |[http://www.wycombe.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205023624/http://www.wycombe.gov.uk/ |date=2009-12-05 }} |align=right|172,000 | |[[بکنگھمشائر]] |- |[[ویر]] |[http://www.wyrebc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060804091037/http://www.wyrebc.gov.uk/ |date=2006-08-04 }} |align=right|107,700 |[[بورو حیثیت مملکت متحدہ|بورو]] |[[لنکاشائر]] |- |[[وایر فارسٹ (ضلع)|وایر فارسٹ]] |[http://www.wyreforestdc.gov.uk/ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406161721/http://wyreforestdc.gov.uk/ |date=2014-04-06 }} |align=right|98,000 | |[[ووسٹرشائر]] |- |[[یورک]] |[http://www.york.gov.uk/ ویب سائٹ] |align=right|197,800 |[[وحدانی اتھارٹی انگلستان|وحدانی اتھارٹی]]، شہر (''[[Time immemorial|TI]]'') |[[شمالی یارکشائر]] |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ انگلستان دے ضلعے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ انگریزی ضلعے تے انہاں دے نسلی تناسب]] * [[لسٹ انگریزی ضلعے بلحاظ کثافت آبادی]] * [[لسٹ انگریزی ضلعے بلحاظ رقبہ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:انگلستان دے ضلعے]] [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی مقامی حکومت]] [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی ذیلی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں]] anu1odayh2xun6vl1lmdbtvs3nm8fe1 0 91108 712022 677335 2026-09-26T07:30:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712022 wikitext text/x-wiki [[فائل:Countries by population density.svg|300px|thumb|ملکاں د‏‏ی کثافتِ آبادی (افراد فی مربع کلومیٹر)، 2006ء]] یہ ملکاں تے انہاں دے زیرِ انتظام علاقےآں د‏‏ی بلحاظ آبادی لسٹ ا‏‏ے۔ درجہ بندی دے لئی پیمائش افراد د‏‏ی تعداد فی مربع کلومیٹر اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ لسٹ وچ آزاد ملکاں دے نال نال انہاں دے مقبوضہ یا زیرِ انتظام نیم خود مختار علاقے تے غیر تسلیم شدہ مگر عملاً آزاد ملکاں وی شامل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ رقبات وچ خشکی تو‏ں گھرے آبی اجسام مثلاً جھیلاں دا رقبہ وی شامل اے تے آبادی [[اقوام متحدہ]] دے جولائ‏ی 2005ء دے تخمیناں دے مطابق ا‏‏ے۔ {{-}} {| class="wikitable sortable" |- ! درجہ !! ملک / علاقہ !! آبادی!! رقبہ{{سطر}} مربع کلومیٹر !! رقبہ {{سطر}} مربع میل !! کثافت فی{{سطر}} مربع کلومیٹر !! کثافت فی{{سطر}} مربع میل !! نوٹ |- | || '''[[کثافتِ آبادی|دنیا]]''' (خشکی) || align="right"|'''6,733,164,235''' | {{convert|148940000|km2|2|disp=table}} | {{convert|45.21|/km2|2|disp=table}} | <ref name="World POPClock Projection">[http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html World POPClock Projection] at 18:42, 28 October 2008 (UTC)</ref> |- | || '''[[کثافتِ آبادی|دنیا]]''' (بشمول پانی) || align="right"|'''6,733,164,238''' | {{convert|510072000|km2|2|disp=table}} | {{convert|13.20|/km2|2|disp=table}} | <ref name="World POPClock Projection" /> |- | 1 || {{پرچم تصویر|مکاؤ}} ''[[مکاؤ]]'' || align="right"|541,200 | {{convert|29.2|km2|2|disp=table}} | {{convert|18527|/km2|2|disp=table}} | <ref>[http://www.dsec.gov.mo/Home.aspx?lang=en-US Macao Population 2009 estimate] Statistics and Census Service, Macao SAR Government. Retrieved 10 November 2009</ref> |- | 2 || {{پرچم|مناکو}} || align="right"|32,000 | {{convert|1.95|km2|2|disp=table}} | {{convert|16410|/km2|2|disp=table}} | <ref>The Monaco government uses a smaller surface area figure resulting in a population density of 18,078 per km².</ref> |- | 3 || {{پرچم|سنگاپور}} || align="right"|4,987,600 | {{convert|710.2|km2|2|disp=table}} | {{convert|6814|/km2|2|disp=table}} | <ref>[http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea Singapore Population Mid-2009 estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |date=2009-02-21 }} Statistics Singapore.</ref> |- | 4 || {{پرچم تصویر|ہانگ کانگ}} ''[[ہانگ کانگ]]'' || align="right"|7,008,900 | {{convert|1104|km2|2|disp=table}} | {{convert|6326|/km2|2|disp=table}} | <ref>[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T Hong Kong Statistics 2008 estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519100835/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T |date=2008-05-19 }} Census and Statistics Department. The Government of the Hong Kong Special Administrative Region. Retrieved 8 June 2009</ref> |- | 5 || {{پرچم تصویر|جبل الطارق}} ''[[جبل الطارق]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|31,000 | {{convert|6.8|km2|2|disp=table}} | {{convert|5119|/km2|2|disp=table}} | |- | 6 || {{پرچم تصویر|ویٹیکن سٹی}} [[ویٹیکن سٹی]] || align="right"|826 | {{convert|0.44|km2|2|disp=table}} | {{convert|1877|/km2|2|disp=table}} | <ref name="cia">Population density calculated using surface area and population figures from [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201223203905/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html |date=2020-12-23 }}</ref> |- | 7 || {{پرچم تصویر|مالٹا}} [[مالٹا]] || align="right"|413,609<ref>According to the 2009 National Statistics Office (Malta)</ref> | {{convert|316|km2|2|disp=table}} | {{convert|1309|/km2|2|disp=table}} | |- | 8 || {{پرچم تصویر|برمودا}} ''[[برمودا]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|64,000 | {{convert|53|km2|2|disp=table}} | {{convert|1211|/km2|2|disp=table}} |- | 9 || {{پرچم|بحرین}} || align="right"|791,000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | date=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref> | {{convert|720|km2|2|disp=table}} | {{convert|1099|/km2|2|disp=table}} |- | 10 || {{پرچم تصویر|بنگلہ دیش}} [[بنگلہ دیش]] || align="right"|153,122,000 | {{convert|143998|km2|2|disp=table}} | {{convert|1063|/km2|2|disp=table}} | <ref>Latest figure from the [[World Bank Group|World Bank]] Development Indicators Database is 1,090 per km²</ref> |- | 11 || {{پرچم تصویر|مالدیپ}} [[مالدیپ]] || align="right"|292,000 | {{convert|298|km2|2|disp=table}} | {{convert|981|/km2|2|disp=table}} | |- | 12 || {{پرچم تصویر|گرنزی}} ''[[گرنزی]]'' || align="right"|65,726 | {{convert|78|km2|2|disp=table}} | {{convert|842|/km2|2|disp=table}} | <ref name="guernsey">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gk.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324164808/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gk.html |date=2010-03-24 }}, accessed 23 January 2009. Population Density figure is based on the population and area figures</ref> |- | 13 || {{پرچم تصویر|جرزی}} ''[[جرزی]]'' || align="right"|91,533 | {{convert|116|km2|2|disp=table}} | {{convert|789|/km2|2|disp=table}} | <ref name="jersey">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/je.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226073715/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/je.html |date=2018-12-26 }}, accessed 23 January 2009. Population Density figure is based on the population and area figures</ref> |- | 14 || {{پرچم تصویر|فلسطین}} ''[[فلسطین]]'' || align="right"|4,018,332 | {{convert|6020|km2|2|disp=table}} | {{convert|667|/km2|2|disp=table}} | |- | 15 || {{پرچم تصویر|تائیوان}} [[تائیوان]] || align="right"|22,894,384 | {{convert|35980|km2|2|disp=table}} | {{convert|636|/km2|2|disp=table}} | <ref name="cia" /> |- | 16 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[سینٹ مارٹن (فرانس)|سینٹ مارٹن]] ([[فرانس]])'' || align="right"|33,102 | {{convert|53.2|km2|2|disp=table}} | {{convert|622|/km2|2|disp=table}} | |- | 17 || {{پرچم تصویر|موریشس}} [[موریشس]] || align="right"|1,252,000 | {{convert|2040|km2|2|disp=table}} | {{convert|614|/km2|2|disp=table}} | |- | 18|| {{پرچم تصویر|بارباڈوس}} [[بارباڈوس]] || align="right"|253,000 | {{convert|430|km2|2|disp=table}} | {{convert|589|/km2|2|disp=table}} | |- | 19 || {{پرچم تصویر|اروبا}} ''[[اروبا]] ([[نیدرلینڈز]])'' || align="right"|101,000 | {{convert|193|km2|2|disp=table}} | {{convert|561|/km2|2|disp=table}} | |- | 20 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[مایوٹ]] ([[فرانس]])'' || align="right"|186,452 | {{convert|374|km2|2|disp=table}} | {{convert|499|/km2|2|disp=table}} | <ref name="Mayotte">Population density calculated using surface area and population figures from [http://www.insee.fr/fr/insee_regions/reunion/zoom/mayotte/accueil.htm INSEE Mayotte].</ref> |- | 21 || {{پرچم تصویر|پورٹو ریکو}} ''[[پورٹو ریکو]] ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])'' || align="right"|3,954,584 | {{convert|8875|km2|2|disp=table}} | {{convert|496|/km2|2|disp=table}} | |- | 22 || {{پرچم تصویر|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]] || align="right"|48,456,369 | {{convert|99538|km2|2|disp=table}} | {{convert|487|/km2|2|disp=table}} | <ref name="About Korea">Population density calculated using surface area and population figures from [http://www.korea.net/korea/kor_loca.asp?code=L03] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105063058/http://www.korea.net/korea/kor_loca.asp?code=L03 |date=2010-01-05 }}.</ref> |- | 23 || {{پرچم تصویر|ناورو}} [[ناورو]] || align="right"|10,000 | {{convert|21|km2|2|disp=table}} | {{convert|481|/km2|2|disp=table}} | |- | 24 || {{پرچم تصویر|سان مارینو}} [[سان مارینو]] || align="right"|30,000 | {{convert|61|km2|2|disp=table}} | {{convert|461|/km2|2|disp=table}} | |- | 25 || {{پرچم تصویر|لبنان}} [[لبنان]] || align="right"|4,082,000 | {{convert|10452|km2|2|disp=table}} | {{convert|404|/km2|2|disp=table}} | <ref name=unpop/> |- | 26 || {{پرچم تصویر|تووالو}} [[تووالو]] || align="right"|10,441 | {{convert|26|km2|2|disp=table}} | {{convert|402|/km2|2|disp=table}} | |- | 27 || {{پرچم تصویر|نیدرلینڈز}} [[نیدرلینڈز]] || align="right"|16,558,900 | {{convert|41528|km2|2|disp=table}} | {{convert|395|/km2|2|disp=table}} | <ref name="cbs">{{Citation |url=http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm?languageswitch=on |title=Netherlands |publisher=cbs.nl |accessdate=2009-10-27 |archivedate=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222015305/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm?languageswitch=on |dead-url=yes }}</ref> |- | 28 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[مارٹینیک]] ([[فرانس]])'' || align="right"|398,000 | {{convert|1102|km2|2|disp=table}} | {{convert|361|/km2|2|disp=table}} | |- | 29 || {{پرچم تصویر|اسرائیل}} [[اسرائیل]] || align="right"|7,411,000 | {{convert|22072|km2|2|disp=table}} | {{convert|357|/km2|2|disp=table}} | |- | 30 || {{پرچم تصویر|بھارت}} [[بھارت]] || align="right"|1,130,618,000 | {{convert|3287263|km2|2|disp=table}} | {{convert|344|/km2|2|disp=table}} | |- | 31 || {{پرچم تصویر|مارشل جزیرے}} [[مارشل جزیرے]] || align="right"|61,963 | {{convert|181|km2|2|disp=table}} | {{convert|342|/km2|2|disp=table}} | |- | 32 || {{پرچم تصویر|روانڈا}} [[روانڈا]] || align="right"|8,992,000 | {{convert|26338|km2|2|disp=table}} | {{convert|341|/km2|2|disp=table}} | |- | 33 || {{پرچم تصویر|بیلجیم}} [[بلجئیم|بیلجیم]] || align="right"|10,415,000 | {{convert|30528|km2|2|disp=table}} | {{convert|341|/km2|2|disp=table}} | |- | 34 || {{پرچم تصویر|ہیٹی}} [[ہیٹی]] || align="right"|9,410,000 | {{convert|27750|km2|2|disp=table}} | {{convert|339|/km2|2|disp=table}} | |- | 35 || {{پرچم تصویر|جاپان}} [[جاپان]] || align="right"|127,449,000 | {{convert|377873|km2|2|disp=table}} | {{convert|337|/km2|2|disp=table}} | |- | 36 || {{پرچم تصویر|کوموروس}} [[اتحاد القمری]] || align="right"|616,000 | {{convert|2235|km2|2|disp=table}} | {{convert|331|/km2|2|disp=table}} | |- | 37 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[سینٹ بارتھیلیمی]] ([[فرانس]])'' || align="right"|6,852 | {{convert|21|km2|2|disp=table}} | {{convert|326|/km2|2|disp=table}} | |- | 38 || {{پرچم تصویر|امریکی ورجن جزیرے}} ''[[امریکی ورجن جزیرے]] ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])'' || align="right"|110,000 | {{convert|347|km2|2|disp=table}} | {{convert|316|/km2|2|disp=table}} | |- | 39 || {{پرچم تصویر|امریکی سمووا}} ''[[امریکی سمووا]] ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])'' || align="right"|63,000 | {{convert|199|km2|2|disp=table}} | {{convert|315|/km2|2|disp=table}} | |- | 40 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[غے یونیاں]] ([[فرانس]])'' || align="right"|785,139 | {{convert|2510|km2|2|disp=table}} | {{convert|313|/km2|2|disp=table}} | |- | 41 || {{پرچم تصویر|گوام}} ''[[گوام]] ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])'' || align="right"|169,000 | {{convert|549|km2|2|disp=table}} | {{convert|307|/km2|2|disp=table}} | |- | 42 || {{پرچم تصویر|سینٹ لوسیا}} [[سینٹ لوسیا]] || align="right"|165,000 | {{convert|539|km2|2|disp=table}} | {{convert|306|/km2|2|disp=table}} | |- | 43 || {{پرچم تصویر|سری لنکا}} [[سری لنکا]] || align="right"|19,531,000 | {{convert|65610|km2|2|disp=table}} | {{convert|298|/km2|2|disp=table}} | |- | 44 || {{پرچم تصویر|فلپائن}} [[فلپائن]] || align="right"|88,574,614 | {{convert|300076|km2|2|disp=table}} | {{convert|295|/km2|2|disp=table}} | <ref name="Philippines 2007 Census">{{Citation |url=http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |title=Philippines 2007 census |publisher=National Statistics Office of the Philippines |accessdate=2009-05-27 |archivedate=2009-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302104328/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |dead-url=yes }}</ref> |- | 45 || {{پرچم تصویر|ایل سیلواڈور}} [[ایل سیلواڈور]] || align="right"|6,059,000 | {{convert|21041|km2|2|disp=table}} | {{convert|288|/km2|2|disp=table}} | |- | 46 || {{پرچم تصویر|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] || align="right"|109,000 | {{convert|388|km2|2|disp=table}} | {{convert|280|/km2|2|disp=table}} | |- | 47 || {{پرچم تصویر|برونڈی}} [[برونڈی]] || align="right"|7,547,515 | {{convert|27834|km2|2|disp=table}} | {{convert|271|/km2|2|disp=table}} | |- | 48 || {{پرچم تصویر|گرینیڈا}} [[گریناڈا|گرینیڈا]] || align="right"|102,924 | {{convert|344|km2|2|disp=table}} | {{convert|260|/km2|2|disp=table}} | |- | 49 || {{پرچم تصویر|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] || align="right"|1,305,236 | {{convert|5130|km2|2|disp=table}} | {{convert|254|/km2|2|disp=table}} | |- | 50 || {{پرچم تصویر|ویتنام}} [[ویتنام]] || align="right"|84,074,000 | {{convert|331689|km2|2|disp=table}} | {{convert|253|/km2|2|disp=table}} | |- | 51 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[گواڈیلوپ]] ([[فرانس]])'' || align="right"|405,000 | {{convert|1628|km2|2|disp=table}} | {{convert|249|/km2|2|disp=table}} | <ref name=sans>Figure without the territories of [[Saint Martin (فرانس)|Saint-Martin]] and [[سینٹ بارتھیلیمی]] detached from Guadeloupe on February 22, 2007.</ref> |- | 52 || {{پرچم تصویر|برطانیہ}} [[برطانیہ]] || align="right"|60,776,238 | {{convert|242900|km2|2|disp=table}} | {{convert|246|/km2|2|disp=table}} | |- | 53 || {{پرچم تصویر|جمیکا}} [[جمیکا]] || align="right"|2,650,713 | {{convert|10991|km2|2|disp=table}} | {{convert|241|/km2|2|disp=table}} | |- | 54 || {{پرچم تصویر|جرمنی}} [[جرمنی]] || align="right"|82,689,210 | {{convert|357022|km2|2|disp=table}} | {{convert|232|/km2|2|disp=table}} | |- | 55 || {{پرچم تصویر|نیدرلینڈز اینٹیلیس}} ''[[نیدرلینڈ اینٹیلیس]] ([[نیدرلینڈز]])'' || align="right"|182,656 | {{convert|800|km2|2|disp=table}} | {{convert|228|/km2|2|disp=table}} | |- | || {{پرچم تصویر|کوسووہ}} [[کوسووہ]] || align="right"|2,100,000 | {{convert|10908|km2|2|disp=table}} | {{convert|220|/km2|2|disp=table}} | |- | 56 || {{پرچم تصویر|لیختینستائن}} [[لیختینستائن]] || align="right"|34,521 | {{convert|160|km2|2|disp=table}} | {{convert|216|/km2|2|disp=table}} | |- | 57 || {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان]] || align="right"|165,935,100 | {{convert|803940|km2|2|disp=table}} | {{convert|198|/km2|2|disp=table}} | |- | 58 || {{پرچم تصویر|اطالیہ}} [[اطالیہ]] || align="right"|58,092,740 | {{convert|301318|km2|2|disp=table}} | {{convert|193|/km2|2|disp=table}} | |- | 59 || {{پرچم تصویر|ڈومینیکن جمہوریہ}} [[جمہوریہ ڈومینیکن|ڈومینیکن جمہوریہ]] || align="right"|9,365,818 | {{convert|48671|km2|2|disp=table}} | {{convert|192|/km2|2|disp=table}} | |- | 60 || {{پرچم تصویر|شمالی کوریا}} [[شمالی کوریا]] || align="right"|22,487,660 | {{convert|120538|km2|2|disp=table}} | {{convert|187|/km2|2|disp=table}} | |- | 61 || {{پرچم تصویر|نیپال}} [[نیپال]] || align="right"|27,132,630 | {{convert|147181|km2|2|disp=table}} | {{convert|184|/km2|2|disp=table}} | |- | 62 || {{پرچم تصویر|اینٹیگا و باربوڈا}} [[اینٹیگوا و باربوڈا|اینٹیگا و باربوڈا]] || align="right"|81,479 | {{convert|442|km2|2|disp=table}} | {{convert|184|/km2|2|disp=table}} | |- | 63 || {{پرچم تصویر|لکسمبرگ}} [[لکسمبرگ]] || align="right"|464,904 | {{convert|2586|km2|2|disp=table}} | {{convert|180|/km2|2|disp=table}} | |- | 64 || {{پرچم تصویر|سیچیلیس}} [[سیچیلیس]] || align="right"|80,654 | {{convert|455|km2|2|disp=table}} | {{convert|177|/km2|2|disp=table}} | |- | 65 || {{پرچم تصویر|سویٹزرلینڈ}} [[سویٹزر لینڈ|سویٹزرلینڈ]] || align="right"|7,252,331 | {{convert|41284|km2|2|disp=table}} | {{convert|176|/km2|2|disp=table}} | |- | 66 || {{پرچم تصویر|شمالی جزیرے ماریانا}} ''[[شمالی جزیرے ماریانا]] ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])'' || align="right"|80,801 | {{convert|464|km2|2|disp=table}} | {{convert|174|/km2|2|disp=table}} | |- | 67 || {{پرچم تصویر|کیمین جزیرے}} ''[[کیمین جزیرے]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|45,017 | {{convert|264|km2|2|disp=table}} | {{convert|171|/km2|2|disp=table}} | |- | 68 || {{پرچم تصویر|سینٹ کٹس و نیوس}} [[سینٹ کیٹز|سینٹ کٹس و نیوس]] || align="right"|42,696 | {{convert|261|km2|2|disp=table}} | {{convert|164|/km2|2|disp=table}} | |- | 69 || {{پرچم تصویر|ساؤٹوم}} [[ساؤ ٹومے و پرنسپے|ساؤٹوم]] || align="right"|156,523 | {{convert|964|km2|2|disp=table}} | {{convert|162|/km2|2|disp=table}} | |- | 70 || {{پرچم تصویر|مائکرونیشیا}} [[مائکرونیشیا]] || align="right"|110,487 | {{convert|702|km2|2|disp=table}} | {{convert|157|/km2|2|disp=table}} | |- | 71 || {{پرچم تصویر|کویت}} [[کویت]] || align="right"|2,686,873 | {{convert|17818|km2|2|disp=table}} | {{convert|151|/km2|2|disp=table}} | |- | 72 || {{پرچم تصویر|برطانوی ورجن جزیرے}} ''[[برطانوی ورجن جزیرے]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|22,016 | {{convert|151|km2|2|disp=table}} | {{convert|146|/km2|2|disp=table}} | |- | 73 || {{پرچم تصویر|انڈورا}} [[انڈورا]] || align="right"|84,484 | {{convert|468|km2|2|disp=table}} | {{convert|181|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population estimate (2008), [http://www.estadistica.ad/ Departament d'Estadística, Govern d'Andorra] {{ca}}</ref> |- | 74 || {{پرچم تصویر|نائجیریا}} [[نائجیریا]] || align="right"|131,529,700 | {{convert|923768|km2|2|disp=table}} | {{convert|142|/km2|2|disp=table}} | |- | 75 || {{پرچم تصویر|چین}} [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] || align="right"|1,323,324,000 | {{convert|9596961|km2|2|disp=table}} | {{convert|138|/km2|2|disp=table}} | <ref>http://www.cpirc.org.cn/index.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204051308/http://www.cpirc.org.cn/index.asp |date=2003-12-04 }} (Chinese language)</ref> |- | 76 || {{پرچم تصویر|ٹونگا}} [[ٹونگا]] || align="right"|102,311 | {{convert|747|km2|2|disp=table}} | {{convert|137|/km2|2|disp=table}} | <ref name="inconsistent">The UN figure is not consistent with the figure based on dividing the population by the area. The calculated figure is listed on this table instead.</ref> |- | 77 || {{پرچم تصویر|کیریباتی}} [[کیریباندی]] || align="right"|99,350 | {{convert|726|km2|2|disp=table}} | {{convert|137|/km2|2|disp=table}} | |- | 78 || {{پرچم تصویر|گیمبیا}} [[گیمبیا]] || align="right"|1,517,079 | {{convert|11295|km2|2|disp=table}} | {{convert|134|/km2|2|disp=table}} | |- | 79 || {{پرچم تصویر|انگویلا}} ''[[انگویلا]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|12,205 | {{convert|91|km2|2|disp=table}} | {{convert|134|/km2|2|disp=table}} | |- | 80 || {{پرچم تصویر|آئل آف مین}} ''[[آئل آف مین]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|76,538 | {{convert|572|km2|2|disp=table}} | {{convert|134|/km2|2|disp=table}} | |- | 81 || {{پرچم تصویر|ٹرانسنسٹریا}} [[ٹرانسنسٹریا]] ([[مالدووا]]) || align="right"|555,347 | {{convert|4163|km2|2|disp=table}} | {{convert|133|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population figure based upon the 2004 census, density figure thus calculated.[http://pridnestrovie.net/facts.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060423231113/http://pridnestrovie.net/facts.html |date=2006-04-23 }}</ref> |- | 82 || {{پرچم تصویر|چیک جمہوریہ}} [[چیک جمہوریہ]] || align="right"|10,403,136 | {{convert|78866|km2|2|disp=table}} | {{convert|132|/km2|2|disp=table}} | |- | 83 || {{پرچم تصویر|ڈنمارک}} [[ڈنمارک]] || align="right"|5,417,000 | {{convert|43094|km2|2|disp=table}} | {{convert|126|/km2|2|disp=table}} | |- | 84 || {{پرچم تصویر|کیپ ورڈی}} [[کیپ ورڈی]] || align="right"|506,807 | {{convert|4033|km2|2|disp=table}} | {{convert|126|/km2|2|disp=table}} | |- | 85 || {{پرچم تصویر|تھائی لینڈ}} [[تھائی لینڈ]] || align="right"|64,232,760 | {{convert|513115|km2|2|disp=table}} | {{convert|125|/km2|2|disp=table}} | |- | 86 || {{پرچم تصویر|پولینڈ}} [[بولندا|پولینڈ]] || align="right"|38,529,560 | {{convert|312685|km2|2|disp=table}} | {{convert|123|/km2|2|disp=table}} | <ref name="inconsistent" /> |- | 87 || {{پرچم تصویر|مالدووا}} [[مالدووا]] || align="right"|4,128,047 | {{convert|33844|km2|2|disp=table}} | {{convert|122|/km2|2|disp=table}} | |- | 88 || {{پرچم تصویر|یوگنڈا}} [[یوگنڈا]] || align="right"|28,816,230 | {{convert|241038|km2|2|disp=table}} | {{convert|120|/km2|2|disp=table}} | |- | 89 || {{پرچم تصویر|انڈونیشیا}} [[انڈونیشیا]] || align="right"|222,781,500 | {{convert|1904569|km2|2|disp=table}} | {{convert|117|/km2|2|disp=table}} | |- | 90 || {{پرچم تصویر|گوئٹے مالا}} [[گواتیمالا]] || align="right"|12,599,060 | {{convert|108889|km2|2|disp=table}} | {{convert|116|/km2|2|disp=table}} | |- | 91 || {{پرچم تصویر|نیوزی لینڈ}} ''[[ٹوکیلاؤ]] ([[نیوزی لینڈ]])'' || align="right"|1,378 | {{convert|12|km2|2|disp=table}} | {{convert|115|/km2|2|disp=table}} | |- | 92 || {{پرچم تصویر|پرتگال}} [[پرتگال]] || align="right"|10,528,000 | {{convert|92391|km2|2|disp=table}} | {{convert|114|/km2|2|disp=table}} | <ref name="inconsistent" /> |- | 93 || {{پرچم تصویر|سلوواکیہ}} [[سلوواکیہ]] || align="right"|5,387,000 | {{convert|49033|km2|2|disp=table}} | {{convert|110|/km2|2|disp=table}} | |- | 94 || {{پرچم تصویر|فرانس}} [[فرانس]] (یورپی فرانس) || align="right"|60,495,540 | {{convert|551500|km2|2|disp=table}} | {{convert|110|/km2|2|disp=table}} | |- | 95 || {{پرچم تصویر|البانیہ}} [[البانیا|البانیہ]] || align="right"|3,129,678 | {{convert|28748|km2|2|disp=table}} | {{convert|109|/km2|2|disp=table}} | |- | 96 || {{پرچم تصویر|ملاوی}} [[ملاوی]] || align="right"|12,883,940 | {{convert|118484|km2|2|disp=table}} | {{convert|109|/km2|2|disp=table}} | |- | 97 || {{پرچم تصویر|ہنگری}} [[ہنگری|ہنگری]] || align="right"|10,097,730 | {{convert|93032|km2|2|disp=table}} | {{convert|109|/km2|2|disp=table}} | |- | 98 || {{پرچم تصویر|ٹوگو}} [[ٹوگو]] || align="right"|6,145,004 | {{convert|56785|km2|2|disp=table}} | {{convert|108|/km2|2|disp=table}} | |- | 99 || {{پرچم تصویر|ڈومینیکا}} [[ڈومینیکا]] || align="right"|78,940 | {{convert|751|km2|2|disp=table}} | {{convert|105|/km2|2|disp=table}} | |- | 100 || {{پرچم تصویر|شام}} [[شام]] || align="right"|19,043,380 | {{convert|185180|km2|2|disp=table}} | {{convert|103|/km2|2|disp=table}} | |- | 101 || {{پرچم تصویر|کیوبا}} [[کیوبا]] || align="right"|11,269,400 | {{convert|110861|km2|2|disp=table}} | {{convert|102|/km2|2|disp=table}} | |- | 102 || {{پرچم تصویر|آرمینیا}} [[آرمینیا]] || align="right"|3,016,312 | {{convert|29800|km2|2|disp=table}} | {{convert|101|/km2|2|disp=table}} | |- | 103 || {{پرچم تصویر|سربیا}} [[سربیا]] ([[کوسووہ]] نو‏‏ں کڈ ک‏ے)|| align="right"|7,800,000 | {{convert|77474|km2|2|disp=table}} | {{convert|100|/km2|2|disp=table}} | <ref name="حوالہ 1">Population density calculated using surface area and population figures from [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080812233855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html |date=2008-08-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226005733/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html%20 |date=2018-12-26 }}. Republic of China (Taiwan) as of 2005; Serbia as of 2002, Kosovo excluded; Montenegro as of 2004.</ref> |- | 104 || {{پرچم تصویر|آسٹریا}} [[آسٹریا]] || align="right"|8,189,444 | {{convert|83858|km2|2|disp=table}} | {{convert|98|/km2|2|disp=table}} | |- | 105 || {{پرچم تصویر|آذربائیجان}} [[آذربائیجان]] || align="right"|8,410,801 | {{convert|86600|km2|2|disp=table}} | {{convert|97|/km2|2|disp=table}} | |- | 106 || {{پرچم تصویر|سلووینیا}} [[سلووینیا]] || align="right"|2,066,814 | {{convert|20256|km2|2|disp=table}} | {{convert|97|/km2|2|disp=table}} | |- | 107 || {{پرچم تصویر|گھانا}} [[گھانا]] || align="right"|22,112,810 | {{convert|238533|km2|2|disp=table}} | {{convert|93|/km2|2|disp=table}} | |- | 108 || {{پرچم تصویر|ترکی}} [[ترکی]] || align="right"|71,169,000 | {{convert|783562|km2|2|disp=table}} | {{convert|91|/km2|2|disp=table}} | |- | 109 || {{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[رومانیہ]] || align="right"|21,711,470 | {{convert|238391|km2|2|disp=table}} | {{convert|91|/km2|2|disp=table}} | |- | 110 || {{پرچم تصویر|قبرص}} [[قبرص]] || align="right"|836,000 | {{convert|9251|km2|2|disp=table}} | {{convert|90|/km2|2|disp=table}} | |- | 111 || {{پرچم تصویر|ہسپانیہ}} [[ہسپانیہ]] || align="right"|43,060,000 | {{convert|506030|km2|2|disp=table}} | {{convert|85|/km2|2|disp=table}} | |- | 112|| {{پرچم تصویر|کوسٹا ریکا}} [[کوسٹاریکا|کوسٹا ریکا]] || align="right"|4,328,000 | {{convert|51100|km2|2|disp=table}} | {{convert|85|/km2|2|disp=table}} | |- | 113 || {{پرچم تصویر|یونان}} [[یونان]] || align="right"|11,064,000 | {{convert|131957|km2|2|disp=table}} | {{convert|84|/km2|2|disp=table}} | |- | 114 || {{پرچم تصویر|ملائشیا}} [[ملائیشیا]] || align="right"|27,730,000 | {{convert|329847|km2|2|disp=table}} | {{convert|84|/km2|2|disp=table}} | <ref>Latest population estimate from [http://www.statistics.gov.my/eng/index.php?option=com_content&view=article&id=50:population&catid=38:kaystats&Itemid=11 Department of Statistics Malaysia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144030/http://www.statistics.gov.my/eng/index.php?option=com_content&view=article&id=50:population&catid=38:kaystats&Itemid=11 |date=2008-11-18 }}, retrieved 28 October 2008.</ref> |- | 115 || {{پرچم تصویر|مقدونیہ}} [[مقدونیہ]] || align="right"|2,114,550 | {{convert|25713|km2|2|disp=table}} | {{convert|82.2|/km2|2|disp=table}} | |- | 116 || {{پرچم تصویر|جزائر کُک}} ''[[جزائر کُک]] ([[نیوزی لینڈ]])'' || align="right"|19,000 | {{convert|236|km2|2|disp=table}} | {{convert|81|/km2|2|disp=table}} | |- | 117 || {{پرچم تصویر|کروشیا}} [[کرویئشا]] || align="right"|4,443,000 | {{convert|56538|km2|2|disp=table}} | {{convert|79|/km2|2|disp=table}} | |- | || {{پرچم تصویر|شمالی قبرص}} ''[[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|شمالی قبرص]] ([[قبرص]])'' || align="right"|264,172 | {{convert|3355|km2|2|disp=table}} | {{convert|78|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population figure based upon the 2006 census, density figure thus calculated.[http://nufussayimi.devplan.org/population%20%20and%20housing%20%20census.pdf]</ref> |- | 118 || {{پرچم تصویر|یوکرین}} [[یوکرین]] || align="right"|46,936,000 | {{convert|603700|km2|2|disp=table}} | {{convert|78|/km2|2|disp=table}} | |- | 119 || {{پرچم تصویر|والس و فٹونا}} ''[[والس و فٹونا]]'' || align="right"|15,480 | {{convert|200|km2|2|disp=table}} | {{convert|77|/km2|2|disp=table}} | |- | 120 || {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] || align="right"|3,781,000 | {{convert|51197|km2|2|disp=table}} | {{convert|74|/km2|2|disp=table}} | |- | 121 || {{پرچم تصویر|کمبوڈیا}} [[کمبوڈیا]] || align="right"|13,388,910 | {{convert|181035|km2|2|disp=table}} | {{convert|74|/km2|2|disp=table}} | <ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2008 – Provisional population totals, National Institute of Statistics, Ministry of Planning, released 3rd September, 2008]</ref> |- | 122 || {{پرچم تصویر|قطر}} [[قطر]] || align="right"|796,000 | {{convert|11000|km2|2|disp=table}} | {{convert|72|/km2|2|disp=table}} | |- | 123 || {{پرچم تصویر|مصر}} [[مصر]] || align="right"|72,850,000 | {{convert|1001449|km2|2|disp=table}} | {{convert|72|/km2|2|disp=table}} | |- | 124 || {{پرچم تصویر|سیرالیون}} [[سیرالیون]] || align="right"|5,107,000 | {{convert|71740|km2|2|disp=table}} | {{convert|71|/km2|2|disp=table}} | |- | 125 || {{پرچم تصویر|میانمار}} [[میانمار]] ([[میانمار|برما]]) || align="right"|47,967,000 | {{convert|676578|km2|2|disp=table}} | {{convert|71|/km2|2|disp=table}} | |- | 126 || {{پرچم تصویر|بینن}} [[بینن]] || align="right"|7,868,000 | {{convert|112622|km2|2|disp=table}} | {{convert|70|/km2|2|disp=table}} | |- | 127 || {{پرچم تصویر|ایتھوپیا}} [[ایتھوپیا]] || align="right"|78,986,000 | {{convert|1104300|km2|2|disp=table}} | {{convert|70|/km2|2|disp=table}} | |- | 128 || {{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[بلغاریہ]] || align="right"|7,745,000 | {{convert|110912|km2|2|disp=table}} | {{convert|70|/km2|2|disp=table}} | |- | 129 || {{پرچم تصویر|مراکش}} [[مراکش]] || align="right"|30,495,000 | {{convert|446550|km2|2|disp=table}} | {{convert|68|/km2|2|disp=table}} | |- | 130 || {{پرچم تصویر|عراق}} [[عراق]] || align="right"|28,807,190 | {{convert|438317|km2|2|disp=table}} | {{convert|66|/km2|2|disp=table}} | |- | 131 || {{پرچم تصویر|سمووا}} [[سامووا|سمووا]] || align="right"|184,984 | {{convert|2831|km2|2|disp=table}} | {{convert|65|/km2|2|disp=table}} | |- | 132 || {{پرچم تصویر|برونائی}} [[برونائی دارالسلام|برونائی]] || align="right"|373,819 | {{convert|5765|km2|2|disp=table}} | {{convert|65|/km2|2|disp=table}} | |- | 133 || {{پرچم تصویر|ہونڈوراس}} [[ہونڈوراس]] || align="right"|7,204,723 | {{convert|112492|km2|2|disp=table}} | {{convert|64|/km2|2|disp=table}} | |- | 134 || {{پرچم تصویر|فرانسیسی پولینیشیا}} ''[[فرانسیسی پولینیشیا]] ([[فرانس]])'' || align="right"|256,603 | {{convert|4000|km2|2|disp=table}} | {{convert|64|/km2|2|disp=table}} | |- | 135 || {{پرچم تصویر|جارجیا}} [[جارجیا]] || align="right"|4,465,000 | {{convert|69700|km2|2|disp=table}} | {{convert|64|/km2|2|disp=table}} | |- | 136 || {{پرچم تصویر|مشرقی تیمور}} [[مشرقی تیمور]] || align="right"|947,064 | {{convert|14874|km2|2|disp=table}} | {{convert|64|/km2|2|disp=table}} | |- | 137 || {{پرچم تصویر|جزائر ترک و کیکوس}} ''[[جزائر ترک و کیکوس]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|26,288 | {{convert|417|km2|2|disp=table}} | {{convert|63|/km2|2|disp=table}} | <ref name="inconsistent" /> |- | 138 || {{پرچم تصویر|اردن}} [[اردن]] || align="right"|5,566,000 | {{convert|89342|km2|2|disp=table}} | {{convert|62|/km2|2|disp=table}} | |- | 139 || {{پرچم تصویر|تونس}} [[تونس]] || align="right"|10,102,470 | {{convert|163610|km2|2|disp=table}} | {{convert|62|/km2|2|disp=table}} | |- | 140 || {{پرچم تصویر|سوازی لینڈ}} [[سوازی لینڈ]] || align="right"|1,032,438 | {{convert|17364|km2|2|disp=table}} | {{convert|59|/km2|2|disp=table}} | |- | 141 || {{پرچم تصویر|ازبکستان}} [[ازبکستان]] || align="right"|26,593,120 | {{convert|447400|km2|2|disp=table}} | {{convert|59|/km2|2|disp=table}} | |- | 142 || {{پرچم تصویر|سینیگال}} [[سینیگال]] || align="right"|11,658,170 | {{convert|196722|km2|2|disp=table}} | {{convert|59|/km2|2|disp=table}} | |- | 143 || {{پرچم تصویر|لیسوتھو}} [[لیسوتھو]] || align="right"|1,794,769 | {{convert|30355|km2|2|disp=table}} | {{convert|59|/km2|2|disp=table}} | |- | 144 || {{پرچم تصویر|آئرلینڈ}} [[آئرلینڈ|آئرلینڈ]] || align="right"|4,147,901 | {{convert|70273|km2|2|disp=table}} | {{convert|59|/km2|2|disp=table}} | |- | 145 || {{پرچم تصویر|کینیا}} [[کینیا]] || align="right"|34,255,720 | {{convert|580367|km2|2|disp=table}} | {{convert|59|/km2|2|disp=table}} | |- | 146 || {{پرچم تصویر|آئیوری کوسٹ}} [[آئیوری کوسٹ]] || align="right"|18,153,870 | {{convert|322463|km2|2|disp=table}} | {{convert|56|/km2|2|disp=table}} | |- | 147 || {{پرچم تصویر|میکسیکو}} [[میکسیکو]] || align="right"|104,266,000 | {{convert|1958201|km2|2|disp=table}} | {{convert|53|/km2|2|disp=table}} | |- | 148 || {{پرچم تصویر|لتھووینیا}} [[لتھووینیا]] || align="right"|3,369,600 | {{convert|65300|km2|2|disp=table}} | {{convert|52|/km2|2|disp=table}} | |- | 149 || {{پرچم تصویر|متحدہ عرب امارات}} [[متحدہ عرب امارات]] || align="right"|4,104,000 | {{convert|83600|km2|2|disp=table}} | {{convert|49|/km2|2|disp=table}} | |- | 150 || {{پرچم تصویر|برکینا فاسو}} [[برکینا فاسو]] || align="right"|13,227,840 | {{convert|274000|km2|2|disp=table}} | {{convert|48|/km2|2|disp=table}} | |- | 151 || {{پرچم تصویر|بیلارس}} [[بیلاروس|بیلارس]] || align="right"|9,755,106 | {{convert|207600|km2|2|disp=table}} | {{convert|47|/km2|2|disp=table}} | |- | 152 || {{پرچم تصویر|ایکواڈور}} [[ایکواڈور]] || align="right"|13,063,000 | {{convert|283561|km2|2|disp=table}} | {{convert|46|/km2|2|disp=table}} | |- | 153 || {{پرچم تصویر|فجی}} [[فجی]] || align="right"|847,706 | {{convert|18274|km2|2|disp=table}} | {{convert|46|/km2|2|disp=table}} | |- | 154 || {{پرچم تصویر|بھوٹان}} [[بھوٹان]] || align="right"|2,162,546 | {{convert|47000|km2|2|disp=table}} | {{convert|46|/km2|2|disp=table}} | |- | 155 || {{پرچم تصویر|افغانستان}} [[افغانستان]] || align="right"|29,863,010 | {{convert|652090|km2|2|disp=table}} | {{convert|46|/km2|2|disp=table}} | |- | 156 || {{پرچم تصویر|تاجکستان}} [[تاجکستان]] || align="right"|6,506,980 | {{convert|143100|km2|2|disp=table}} | {{convert|45|/km2|2|disp=table}} | |- | 157 || {{پرچم تصویر|مونٹینیگرو}} [[مونٹینیگرو]] || align="right"|630,548 | {{convert|14026|km2|2|disp=table}} | {{convert|45|/km2|2|disp=table}} | <ref name="حوالہ 2">Population density calculated using surface area and population figures from [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080812233855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html |date=2008-08-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226005733/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html%20 |date=2018-12-26 }}. Republic of China (Taiwan) as of 2005; Serbia as of 2002; Montenegro as of 2004.</ref> |- | 158 || {{پرچم تصویر|مونٹسیرات}} ''[[مونٹسیرات]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|4,488 | {{convert|102|km2|2|disp=table}} | {{convert|44|/km2|2|disp=table}} | |- | 159 || {{پرچم تصویر|گنی بساؤ}} [[گنی بساؤ]] || align="right"|1,586,344 | {{convert|36125|km2|2|disp=table}} | {{convert|44|/km2|2|disp=table}} | |- | 160 || {{پرچم تصویر|پالاؤ}} [[پالاؤ]] || align="right"|19,949 | {{convert|459|km2|2|disp=table}} | {{convert|43|/km2|2|disp=table}} | |- | 161 || {{پرچم تصویر|پاناما}} [[پاناما]] || align="right"|3,231,502 | {{convert|75517|km2|2|disp=table}} | {{convert|43|/km2|2|disp=table}} | |- | 162 || {{پرچم تصویر|نکاراگوا}} [[نکاراگوا]] || align="right"|5,486,685 | {{convert|130000|km2|2|disp=table}} | {{convert|42|/km2|2|disp=table}} | |- | 163 || {{پرچم تصویر|ایران}} [[ایران]] || align="right"|69,515,210 | {{convert|1648195|km2|2|disp=table}} | {{convert|42|/km2|2|disp=table}} | |- | 164 || {{پرچم تصویر|تنزانیہ}} [[تنزانیہ]] || align="right"|38,328,810 | {{convert|945087|km2|2|disp=table}} | {{convert|41|/km2|2|disp=table}} | <ref name="inconsistent" /> |- | 165 || {{پرچم تصویر|سینٹ ہیلینا}} ''[[سینٹ ہلینا|سینٹ ہیلینا]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|4,918 | {{convert|122|km2|2|disp=table}} | {{convert|40|/km2|2|disp=table}} | |- | 166 || {{پرچم تصویر|کولمبیا}} [[کولمبیا]] || align="right"|45,600,240 | {{convert|1138914|km2|2|disp=table}} | {{convert|40|/km2|2|disp=table}} | |- | 167 || {{پرچم تصویر|یمن}} [[یمن]] || align="right"|20,974,660 | {{convert|527968|km2|2|disp=table}} | {{convert|40|/km2|2|disp=table}} | |- | 168 || {{پرچم تصویر|جنوبی افریقہ}} [[جنوبی افریقا]] || align="right"|47,431,830 | {{convert|1221037|km2|2|disp=table}} | {{convert|39|/km2|2|disp=table}} | |- | 169 || {{پرچم تصویر|جمہوریہ گنی}} [[جمہوریہ گنی]] || align="right"|9,402,098 | {{convert|245857|km2|2|disp=table}} | {{convert|38|/km2|2|disp=table}} | |- | 170 || {{پرچم تصویر|اریتریا}} [[اریتریا]] || align="right"|4,401,357 | {{convert|117600|km2|2|disp=table}} | {{convert|37|/km2|2|disp=table}} | |- | 171 || {{پرچم تصویر|لٹویا}} [[لٹویا]] || align="right"|2,306,988 | {{convert|64600|km2|2|disp=table}} | {{convert|36|/km2|2|disp=table}} | |- | 172 || {{پرچم تصویر|کیمرون}} [[کیمرون]] || align="right"|16,321,860 | {{convert|475442|km2|2|disp=table}} | {{convert|34|/km2|2|disp=table}} | |- | 173 || {{پرچم تصویر|جبوتی}} [[جبوندی]] || align="right"|793,078 | {{convert|23200|km2|2|disp=table}} | {{convert|34|/km2|2|disp=table}} | |- | 174 || {{پرچم تصویر|فارو جزیرے ''[[فارو جزیرے]] ([[ڈنمارک]])'' || align="right"|47,017 | {{convert|1399|km2|2|disp=table}} | {{convert|34|/km2|2|disp=table}} | |- | 175 || {{پرچم تصویر|زمبابوے}} [[زمبابوے]] || align="right"|13,009,530 | {{convert|390757|km2|2|disp=table}} | {{convert|33|/km2|2|disp=table}} | |- | 176 || {{پرچم تصویر|نگورنو کاراباخ}} ''[[نگورنو کاراباخ]] (متنازع، [[آرمینیا]] / [[آذربائیجان]])'' || align="right"|145,000 | {{convert|4400|km2|2|disp=table}} | {{convert|33|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population figure 2002 estimate, density figure calculated using this estimate.[http://www.britannica.com/eb/article-9403253/Armenia#856556.hook]</ref> |- | 177 || {{پرچم تصویر|مڈغاسکر}} [[مڈغاسکر]] || align="right"|18,605,920 | {{convert|587041|km2|2|disp=table}} | {{convert|32|/km2|2|disp=table}} | |- | 178 || {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] || align="right"|302,741,000 | {{convert|9629091|km2|2|disp=table}} | {{convert|31|/km2|2|disp=table}} | |- | 179 || {{پرچم تصویر|ابخازیہ}} [[ابخازیہ]] (متنازع، [[روس]] / [[جارجیا]]) || align="right"|200,000 | {{convert|7138|km2|2|disp=table}} | {{convert|29|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population figure from the 2003 census, surface area based upon the 83% of Abkhazia controlled by the Republic of Abkhazia at the present moment, density figure calculated using these two figures.[http://www.crisisgroup.org/library/documents/europe/caucasus/176_abkhazia_today.pdf]</ref> |- | 180 || {{پرچم تصویر|استونیا}} [[استونیا]] || align="right"|1,329,697 | {{convert|45100|km2|2|disp=table}} | {{convert|29|/km2|2|disp=table}} | |- | 181 || {{پرچم تصویر|لائبیریا}} [[لائبیریا]] || align="right"|3,283,267 | {{convert|111369|km2|2|disp=table}} | {{convert|29|/km2|2|disp=table}} | |- | 182 || {{پرچم تصویر|وینیزویلا}} [[وینیزویلا]] || align="right"|26,726,000 | {{convert|916445|km2|2|disp=table}} | {{convert|29|/km2|2|disp=table}} | |- | 183 || {{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[کرغیزستان]] || align="right"|5,263,794 | {{convert|199900|km2|2|disp=table}} | {{convert|26|/km2|2|disp=table}} | |- | 184 || {{پرچم تصویر|لاؤس}} [[لاؤس]] || align="right"|5,924,145 | {{convert|236800|km2|2|disp=table}} | {{convert|25|/km2|2|disp=table}} | |- | 185 || {{پرچم تصویر|موزمبیق}} [[موزمبیق]] || align="right"|19,792,300 | {{convert|801590|km2|2|disp=table}} | {{convert|25|/km2|2|disp=table}} | |- | 186 || {{پرچم تصویر|کانگو (زائر)}} [[کانگو (زائر)]] || align="right"|57,548,740 | {{convert|2344858|km2|2|disp=table}} | {{convert|25|/km2|2|disp=table}} | |- | 187 || {{پرچم تصویر|صومالی لینڈ}} [[صومالی لینڈ]] ([[صومالیہ]]) || align="right"|3,500,000 | {{convert|137600|km2|2|disp=table}} | {{convert|25|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population figure 2005 estimate, density figure calculated using this estimate.[http://www.somalilandgov.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010301084143/http://www.somalilandgov.com/ |date=2001-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214114304/http://www.somalilandgov.com/map.htm |date=2012-02-14 }} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/3794847.stm]</ref> |- | 188 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[سینٹ پیئغ و میقولون]] (Saint-Pierre and Miquelon) ([[فرانس]])'' || align="right"|5,769 | {{convert|242|km2|2|disp=table}} | {{convert|24|/km2|2|disp=table}} | |- | 189 || {{پرچم تصویر|بہاماس}} [[بہاماس]] || align="right"|325,000 | {{convert|13878|km2|2|disp=table}} | {{convert|23|/km2|2|disp=table}} | |- | 190 || {{پرچم تصویر|برازیل}} [[برازیل]] || align="right"|186,075,000 | {{convert|8514877|km2|2|disp=table}} | {{convert|22|/km2|2|disp=table}} | |- | 191 || {{پرچم تصویر|پیرو}} [[پیرو]] || align="right"|27,836,000 | {{convert|1285216|km2|2|disp=table}} | {{convert|22|/km2|2|disp=table}} | |- | 192 || {{پرچم تصویر|چلی}} [[چلی]] || align="right"|16,295,100 | {{convert|756096|km2|2|disp=table}} | {{convert|22|/km2|2|disp=table}} | |- | 193 || {{پرچم تصویر|سویڈن}} [[سویڈن]] || align="right"|9,041,262 | {{convert|449964|km2|2|disp=table}} | {{convert|20.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 194 || {{پرچم تصویر|یوراگوئے}} [[یوراگوئے]] || align="right"|3,463,197 | {{convert|175016|km2|2|disp=table}} | {{convert|19.8|/km2|2|disp=table}} | |- | 195 || {{پرچم تصویر|استوائی گنی}} [[استوائی گنی]] || align="right"|503,519 | {{convert|28051|km2|2|disp=table}} | {{convert|18.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 196 || {{پرچم تصویر|جنوبی اوسیٹیا}} [[جنوبی اوسیٹیا]] (متنازع، [[روس]] / [[جارجیا]]) || align="right"|70,000 | {{convert|3900|km2|2|disp=table}} | {{convert|17.9|/km2|2|disp=table}} | <ref>Population figure 2002 estimate, density figure calculated using this estimate.[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3797729.stm]</ref> |- | 197 || {{پرچم تصویر|وانواتو}} [[وانواتو]] || align="right"|211,367 | {{convert|12189|km2|2|disp=table}} | {{convert|17.3|/km2|2|disp=table}} | |- | 198 || {{پرچم تصویر|سولومن جزیرے}} [[سولومن جزیرے]] || align="right"|477,742 | {{convert|28896|km2|2|disp=table}} | {{convert|16.5|/km2|2|disp=table}} | |- | 199 || {{پرچم تصویر|فنلینڈ}} [[فن لینڈ|فنلینڈ]] || align="right"|5,302,060 | {{convert|338145|km2|2|disp=table}} | {{convert|15.6|/km2|2|disp=table}} | |- | 200 || {{پرچم تصویر|زیمبیا}} [[زیمبیا]] || align="right"|11,668,460 | {{convert|752618|km2|2|disp=table}} | {{convert|15.5|/km2|2|disp=table}} | |- | 201 || {{پرچم تصویر|پیراگوئے}} [[پیراگوئے]] || align="right"|6,158,259 | {{convert|406752|km2|2|disp=table}} | {{convert|15.1|/km2|2|disp=table}} | |- | 202 || {{پرچم تصویر|نیوزی لینڈ}} [[نیوزی لینڈ]] || align="right"|4,097,000 | {{convert|270534|km2|2|disp=table}} | {{convert|15|/km2|2|disp=table}} | |- | 203 || {{پرچم تصویر|سوڈان}} [[سوڈان]] || align="right"|36,232,950 | {{convert|2505813|km2|2|disp=table}} | {{convert|14.5|/km2|2|disp=table}} | |- | 204 || {{پرچم تصویر|ارجنٹائن}} [[ارجنٹائن]] || align="right"|38,747,150 | {{convert|2780400|km2|2|disp=table}} | {{convert|13.9|/km2|2|disp=table}} | |- | 205 || {{پرچم تصویر|الجزائر}} [[الجزائر]] || align="right"|32,853,800 | {{convert|2381741|km2|2|disp=table}} | {{convert|13.8|/km2|2|disp=table}} | |- | 206 || {{پرچم تصویر|پٹکیرن جزیرے}} ''[[پٹکیرن جزیرے]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|67 | {{convert|5|km2|2|disp=table}} | {{convert|13.4|/km2|2|disp=table}} | |- | 207 || {{پرچم تصویر|صومالیہ}} ''[[صومالیہ]]'' || align="right"|8,227,826 | {{convert|637657|km2|2|disp=table}} | {{convert|12.9|/km2|2|disp=table}} | |- | 208 || {{پرچم تصویر|انگولا}} [[انگولا]] || align="right"|15,941,390 | {{convert|1246700|km2|2|disp=table}} | {{convert|12.8|/km2|2|disp=table}} | |- | 209 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[نیو کیلڈونیا]] ([[فرانس]])'' || align="right"|236,838 | {{convert|18575|km2|2|disp=table}} | {{convert|12.8|/km2|2|disp=table}} | |- | 210 || {{پرچم تصویر|پاپوا نیو گنی}} [[پاپوا نیو گنی]] || align="right"|5,887,138 | {{convert|462840|km2|2|disp=table}} | {{convert|12.7|/km2|2|disp=table}} | |- | 211 || {{پرچم تصویر|ناروے}} [[ناروے]] || align="right"|4,751,236 | {{convert|385155|km2|2|disp=table}} | {{convert|12.3|/km2|2|disp=table}} | |- | 212 || {{پرچم تصویر|بیلیز}} [[بیلیز]] || align="right"|276,000 | {{convert|23000|km2|2|disp=table}} | {{convert|12|/km2|2|disp=table}} | |- | 213 || {{پرچم تصویر|کانگو}} [[کانگو]] || align="right"|3,998,904 | {{convert|342000|km2|2|disp=table}} | {{convert|11.7|/km2|2|disp=table}} | |- | 214 || {{پرچم تصویر|سعودی عرب}} [[سعودی عرب]] || align="right"|24,573,100 | {{convert|2149690|km2|2|disp=table}} | {{convert|11.4|/km2|2|disp=table}} | |- | 215 || {{پرچم تصویر|نائجر}} [[نائجر]] || align="right"|13,956,980 | {{convert|1267000|km2|2|disp=table}} | {{convert|11.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 216 || {{پرچم تصویر|مالی}} [[مالی]] || align="right"|13,518,420 | {{convert|1240192|km2|2|disp=table}} | {{convert|10.9|/km2|2|disp=table}} | |- | 217 || {{پرچم تصویر|ترکمانستان}} [[ترکمانستان]] || align="right"|4,833,266 | {{convert|488100|km2|2|disp=table}} | {{convert|9.9|/km2|2|disp=table}} | |- | 218 || {{پرچم تصویر|روس}} [[روس]] || align="right"|143,201,600 | {{convert|17098242|km2|2|disp=table}} | {{convert|8.4|/km2|2|disp=table}} | |- | 219 || {{پرچم تصویر|بولیویا}} [[بولیویا]] || align="right"|9,182,015 | {{convert|1098581|km2|2|disp=table}} | {{convert|8.4|/km2|2|disp=table}} | |- | 220 || {{پرچم تصویر|عمان}} [[سلطنت عمان|عمان]] || align="right"|2,577,000 | {{convert|309500|km2|2|disp=table}} | {{convert|8.3|/km2|2|disp=table}} | |- | 221 || {{پرچم تصویر|چاڈ}} [[چاڈ]] || align="right"|9,748,931 | {{convert|1284000|km2|2|disp=table}} | {{convert|7.6|/km2|2|disp=table}} | |- | 222 || {{پرچم تصویر|وسطی افریقی جمہوریہ}} [[وسطی افریقی جمہوریہ]] || align="right"|4,037,747 | {{convert|622984|km2|2|disp=table}} | {{convert|6.5|/km2|2|disp=table}} | |- | 223 || {{پرچم تصویر|قازقستان}} [[قازقستان]] || align="right"|15,194,000 | {{convert|2724900|km2|2|disp=table}} | {{convert|6.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 224 || {{پرچم تصویر|نیو}} ''[[نیو]] ([[نیوزی لینڈ]])'' || align="right"|2,000 | {{convert|260|km2|2|disp=table}} | {{convert|6.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 225 || {{پرچم تصویر|گیبون}} [[گیبون]] || align="right"|1,383,841 | {{convert|267668|km2|2|disp=table}} | {{convert|5.2|/km2|2|disp=table}} | |- | 226 || {{پرچم تصویر|گیانا}} [[گیانا]] || align="right"|751,218 | {{convert|214969|km2|2|disp=table}} | {{convert|3.5|/km2|2|disp=table}} | |- | 227 || {{پرچم تصویر|لیبیا}} [[لیبیا]] || align="right"|5,853,452 | {{convert|1759540|km2|2|disp=table}} | {{convert|3.3|/km2|2|disp=table}} | |- | 228 || {{پرچم تصویر|کینیڈا}} [[کینیڈا]] || align="right"|33,271,000 | {{convert|9984670|km2|2|disp=table}} | {{convert|3|/km2|2|disp=table}} | |- | 229 || {{پرچم تصویر|بوٹسوانا}} [[بوٹسوانا]] || align="right"|1,839,000 | {{convert|581730|km2|2|disp=table}} | {{convert|3.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 230 || {{پرچم تصویر|موریتانیہ}} [[موریتانیہ]] || align="right"|2,985,000 | {{convert|1025520|km2|2|disp=table}} | {{convert|3.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 231 || {{پرچم تصویر|آئس لینڈ}} [[آئس لینڈ]] || align="right"|309,672 | {{convert|103000|km2|2|disp=table}} | {{convert|3.0|/km2|2|disp=table}} | |- | 232 || {{پرچم تصویر|سرینام}} [[سرینام]] || align="right"|452,000 | {{convert|163820|km2|2|disp=table}} | {{convert|3|/km2|2|disp=table}} | |- | 233 || {{پرچم تصویر|آسٹریلیا}} [[آسٹریلیا]] || align="right"|21,468,700 | {{convert|7682300|km2|2|disp=table}} | {{convert|2.84|/km2|2|disp=table}} | |- | 234 || {{پرچم تصویر|نمیبیا}} [[نمیبیا]] || align="right"|2,009,000 | {{convert|824292|km2|2|disp=table}} | {{convert|2.5|/km2|2|disp=table}} | |- | 235 || {{پرچم تصویر|فرانس}} ''[[فرانسیسی گیانا]] ([[فرانس]])'' || align="right"|187,056 | {{convert|90000|km2|2|disp=table}} | {{convert|2.1|/km2|2|disp=table}} | |- | 236 || {{پرچم تصویر|منگولیا}} [[منگولیا]] || align="right"|2,550,000 | {{convert|1564116|km2|2|disp=table}} | {{convert|2|/km2|2|disp=table}} | |- | 237 ||{{پرچم تصویر|مغربی صحارا}} ''[[مغربی صحارا]]'' || align="right"|440,000 | {{convert|266000|km2|2|disp=table}} | {{convert|1.3|/km2|2|disp=table}} | |- | 238 || {{پرچم تصویر|جزائر فالکلینڈ}} ''[[فاک لینڈ جزیرے|جزائر فالکلینڈ]] ([[برطانیہ]])'' || align="right"|3,140 | {{convert|12173|km2|2|disp=table}} | {{convert|0.26|/km2|2|disp=table}} | |- | 239 || {{پرچم تصویر|گرین لینڈ}} ''[[گرین لینڈ]] ([[ڈنمارک]])'' || align="right"|56,700 | {{convert|2175600|km2|2|disp=table}} | {{convert|0.026|/km2|2|disp=table}} |<ref>[http://uk.nanoq.gl/Emner/About/Population.aspx Government of Greenland population estimate] Government of Greenland (Grønlands Selvstyre). Retrieved 13 August 2009</ref> |- |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ ملکاں بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکا د‏‏ی خود مختار ریاستاں تے تابع علاقہ جات بلحاظ کثافت آبادی]] == حوالے == <div dir="ltr" style="margin-left: 2em;"> {{حوالے|2}} </div> {{فہارست بلحاظ ملک}} {{فہارست آبادی بلحاظ ملک}} [[گٹھ:بشری شماریات]] [[گٹھ:فہارست ملکاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ کثافت آبادی]] [[گٹھ:معاشیاتِ آبادی]] [[گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں|کثافت آبادی]] nevhe8tc0c7bnq2or7ksrcah3jm5y3p 0 91127 712020 694900 2026-09-26T07:27:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712020 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ شرح ٹیکس ا‏‏ے۔ == لسٹ == {| class="wikitable sortable" |- ! ملک / علاقہ ! کارپوریٹ ٹیکس ! [[انکم ٹیکس|انفرادی (گھٹ تو‏ں گھٹ)]] ! [[انکم ٹیکس|انفرادی (زیادہ تو‏ں زیادہ)]] ! [[تنخواہ ٹیکس]] (عام طور اُتے قابل ٹیکس آمدنی نو‏‏ں کم کر دیندا اے ) ! [[ویلیو ایڈڈ ٹیکس]] / [[سامان تے خدمات ٹیکس]] / [[سیلز ٹیکس]] ! بنیادی ٹیکس مضامین |- | {{flagcountry|افغانستان}}<ref name="kpmg">{{cite web |url=http://www.kpmg.dk/getMedia.asp?mb_GUID=F7298515-D33B-41BA-B630-7ED12A1B4EDE.pdf |title=Revision, skat og rådgivning &#124; KPMG &#124; DK |publisher=Kpmg.dk |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011033/https://home.kpmg.com/dk/da/home.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 20% | | | | {{nts|2}}% تا 5%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/75-افغانستان-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری افغانستان]] |- | {{flagcountry|البانیہ}}<ref name="kpmg" /> | 10% | | | | {{nts|20}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/76-البانیہ-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری البانیہ]] |- |{{flagcountry|الجزائر}}<ref name="fita">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/ |title=FITA |publisher=FITA |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011126/http://www.fita.org/countries/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 19% | 0% | 35% | | {{nts|17}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/77-الجزائر-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106100624/https://www.tmf-group.com/ |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}}</ref> یا 14% یا 7%<ref>{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/الجزائر.html |title=الجزائر Information, Income Tax الجزائر, Agriculture الجزائر, الجزائر Import, الجزائر Export & الجزائر Employment Information |publisher=Fita.org |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011110/http://www.fita.org/countries/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | [[محصول کاری الجزائر]] |- | {{flagcountry|انڈورہ}}{{Citation needed|date=December 2009}} | 10%<ref>http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/27/انڈورہ-financial-crisis-tax</ref> | 0% | 0% | {{N/A}} | {{nts|4.5}}% یا 1%<ref>[http://www.lavanguardia.es/economia/noticias/20100704/53958607595/انڈورہ-crea-un-iva-con-un-tipo-general-del-45-y-uno-reducido-del-1.html Andorra crea un IVA con un tipo general del 4,5% y uno reducido del 1%<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> | [[محصول کاری انڈورہ]] |- | {{flagcountry|انگولا}}<ref name="kpmg" /> | 35% | 1% | 42.75% | | {{nts|10}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/78-انگولا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109022230/https://www.tmf-group.com/ |archivedate=2019-01-09 |url-status=live}}</ref> | [[محصول کاری انگولا]] |- | {{flagcountry|ارجنٹائن}} | 35% | 9% | 35% | | {{nts|21}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/80-ارجنٹائن-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری ارجنٹائن]] |- | {{flagcountry|آرمینیا}}<ref name="kpmg" /> | 20% | | | | {{nts|20}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/81-آرمینیا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری آرمینیا]] |- | {{flagcountry|اروبا}}<ref name="kpmg" /> | 28% | | | | | [[محصول کاری اروبا]] |- | {{flagcountry|آسٹریلیا}}<ref>{{Cite web |url=http://www.deloittewebguides.com/index.asp?layout=countrySnapshotDtt&country_id=1550000155 |title=International Tax and Business Guides – Economic Data – Statistics – Tax – EIU – The Economist – Foreign Investment – Deloitte Touche Tohmatsu |access-date=2013-03-13 |archive-date=2006-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022024130/http://www.deloittewebguides.com/index.asp?layout=countrySnapshotDtt&country_id=1550000155 |url-status=dead}}</ref> | 30% | 0% | 45% 1.5% | 4.75-6% (ریاست)<ref>{{cite web |url=http://www.nswbusinesschamber.com.au/?content=/channels/Media_centre/ |title=Media_releases_2006/05_2006_May/vic_cuts_payroll_tax.xml Victoria cuts payroll tax in State Budget: NSW must follow (May 2006) |publisher=Nswbusinesschamber.com.au |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011230/https://www.nswbusinesschamber.com.au/?content=%2Fchannels%2FMedia_centre%2F%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | {{nts|10}}% GST (0% ضروری اشیاء پر)<ref>{{cite web|url=http://www.gstآسٹریلیا.com.au/ |title=GST in آسٹریلیا |publisher=Gstآسٹریلیا.com.au |date=2000-07-01 |accessdate=2013-02-04}}</ref> | * [[محصول کاری آسٹریلیا]] * [[آسٹریلیا]] * [[(آسٹریلیا)]] |- | {{flagcountry|آسٹریا}}<ref name="kpmg" /> | 25% | 21% | 50% | | {{nts|20}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/83-آسٹریا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری آسٹریا]] |- | {{flagcountry|آذربائیجان}}<ref>{{cite web |url=http://www.taxes.gov.az/?name=qanun&lang=_eng |title=Taxes rates in آذربائیجان |publisher=Taxes.gov.az |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010947/http://www.taxes.gov.az/modul.php?name=qanun&lang=_eng%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 20% | 14% | 25% | | {{nts|18}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/84-آذربائیجان-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری آذربائیجان]] |- | {{flagcountry|بہاماس}}<ref>{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Caribbean/بہاماس/Taxes-and-Costs |title=بہاماس capital gains tax rates, and property income tax |publisher=Globalpropertyguide.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011012/https://www.globalpropertyguide.com/Caribbean/%D8%A8%DB%81%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B3/Taxes-and-Costs%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 0% | 0% | 0% | 3.9% ملازم د‏‏ی طرف تو‏ں , 5.9% ایمپلائر د‏‏ی طرف تو‏ں <ref>{{cite web|title=Contributions Table|url=http://www.nib-بہاماس.com/_m1722/Brochures/default.aspx|publisher=The National Insurance Board of The Commonwealth of بہاماس|accessdate=2011-12-22|date=2010-05-11}}</ref> | 0% | [[محصول کاری بہاماس]] |- | {{flagcountry|بنگلہ دیش}}<ref name="fita" /> | 0–45% | 0% | 25% | | {{nts|15}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/87-بنگلہ دیش-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری بنگلہ دیش]] |- | {{flagcountry|بارباڈوس}}<ref>[http://www.بارباڈوسbusiness.gov.bb/miib/Investment/investment_details.cfm?ID=9 Income Tax and Fiscal Incentives]</ref> | 25% | 25% | 35% | | {{nts|15}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/88-بارباڈوس-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> (ہوٹل رہائش 7.5%) | [[محصول کاری بارباڈوس]] |- | {{flagcountry|بیلاروس}}<ref name="fita" /> | 18% | 12% | 12% | 35% | {{nts|20}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/89-belrus-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316135530/http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/89-belrus-vat-rate.html |dead-url=yes }}</ref> یا 10% | [[محصول کاری بیلاروس]] |- | {{flagcountry|بیلجیم}}<ref name="kpmg" /> | 33.99% | 25% | 50% | | {{nts|21}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/90-بیلجیم-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111024325/https://www.tmf-group.com/ |archivedate=2019-01-11 |url-status=live}}</ref> (6% منتخب تے ضروری سامان دے لئی) | [[محصول کاری بیلجیم]] |- | {{flagcountry|بینن}}{{Citation needed|date=September 2009}} | 35% | | 35% | | {{nts|18}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/92-بینن-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری بینن]] |- | {{flagcountry|بھوٹان}} | | 0% | 25%<ref name="www.mof.gov.bt">{{cite web |url=http://www.mof.gov.bt/index.php?deptid=6&id=46 |title=Ministry of Finance &#124; Royal Government of بھوٹان |publisher=Mof.gov.bt |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011102/https://www.mof.gov.bt/?deptid=6&id=46%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | | | [[محصول کاری بھوٹان]] |- | {{flagcountry|بولیویا}} | 25% (منافع) – 3% (آمدنی لین دین دے نتیجے وچ ) | 0% | 13% | 13% | {{nts|13}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/94-بولیویا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> اک تو‏ں زیادہ د‏‏ی شرح (مخصوص مصنوعات د‏‏ی کھپت) | [[محصول کاری بولیویا]] |- | {{flagcountry|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} | 10% , 10% <ref name="fipa.gov.ba">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://fipa.gov.ba/FipaFiles/File/Publications/investment.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706131255/http://fipa.gov.ba/FipaFiles/File/Publications/investment.pdf }}</ref> | | 5% [[Federation of بوسنیا تے ہرزیگووینا|FBiH]], 0–15% [[سرپسکیا|RS]]<ref name="fipa.gov.ba" /> | 33.76% [[Federation of بوسنیا تے ہرزیگووینا|FBiH]], 42–57% [[سرپسکیا|RS]]<ref name="fipa.gov.ba" /> | {{nts|17}}% [[Federation of بوسنیا تے ہرزیگووینا|FBiH]] and [[سرپسکیا|RS]]<ref name="fipa.gov.ba" /><ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/95-bosnia-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010928/https://www.tmf-group.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | [[محصول کاری Bosnia]] |- | {{flagcountry|بوٹسوانا}} | 15% (کے علاوہ 10 فیصد سرچارج) | | 25% | | {{nts|12}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/96-بوٹسوانا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری بوٹسوانا]] |- | {{flagcountry|برازیل}}<ref name="kpmg" /> | 34% | 0% | 27.5% | 31% | {{nts|17}}% to 25%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/97-برازیل-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری برازیل]] |- | {{flagcountry|برونائی}} | 23.5% | | 0% | 0% | {{N/A}}<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/98-برونائی-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری برونائی]] |- | {{flagcountry|بلغاریہ}} | 10% | | 10% | | {{nts|20}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/99-بلغاریہ-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری بلغاریہ]] |- | {{flagcountry|برکینا فاسو}} | 10–30% | 2% | 30% | | {{nts|18}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/100-burkina-faso-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316140000/http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/100-burkina-faso-vat-rate.html |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری برکینا فاسو]] |- | {{flagcountry|برونڈی}}<ref>{{cite web |last=Gaziano |first=Todd F. |url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=برونڈی |title=Index of Economic Freedom |publisher=Heritage.org |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011243/https://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 35% | | 35% | {{N/A}} | {{nts|18}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/101-برونڈی-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری برونڈی]] |- | {{flagcountry|کمبوڈیا}} | | | | | {{nts|10}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/102-کمبوڈیا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری کمبوڈیا]] |- | {{flagcountry|کیمرون}}<ref name="fita" /> | 38.5% | 10% | 35% | | {{nts|19.25}}% | [[محصول کاری کیمرون]] |- | {{flagcountry|کینیڈا}}<ref>Individual income tax rates, from کینیڈا Revenue Agency official site: [http://www.cra-arc.gc.ca/tx/ndvdls/fq/txrts-eng.html]. Quebec has a separate income tax system: [http://www.revenu.gouv.qc.ca/eng/particulier/impots/taux.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416051915/http://www.revenu.gouv.qc.ca/eng/particulier/impots/taux.asp |date=2008-04-16 }}. Both indicate 2008 individual rates. Retrieved April 22, 2009.</ref> | 16%–31% (11%–15% وفاقی + 5%–16% صوبائی) | 0% (0% وفاقی + 0% صوبائی) | 20%-54.75% (15%-29% وفاقی <ref>[http://www.cra-arc.gc.ca/tx/ndvdls/fq/txrts-eng.html Canadian income tax rates for individuals – current and previous years – Canada.ca<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> 5%-25.75% صوبائی <ref>[http://www.cra-arc.gc.ca/tx/ndvdls/fq/txrts-eng.html#provincial Canadian income tax rates for individuals – current and previous years – Canada.ca<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>) | 6.73% (4.95% CPP + 1.78% ایمپلائمنٹ انشورنس) | {{nts|5}}% <ref>{{cite web |url=http://www.taxclinic.ca/tax-tips/2012/01/25/quick-method-of-accounting-for-gst |title=Quick method of accounting for GST |location=ca-ab |publisher=Taxclinic.ca |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011050/https://taxclinic.ca/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> 0–10%(PST)<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/103-کینیڈا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری کینیڈا]] |- | {{flagcountry|کیپ ورڈی}} | | | | | {{nts|15}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/104-cape-verdevat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316140138/http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/104-cape-verdevat-rate.html |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری کیپ ورڈی]] |- | {{flagcountry|وسطی افریقی جمہوریہ}} | | | | | {{nts|19}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/105-central-african-republic-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316140152/http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/105-central-african-republic-vat-rate.html |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری وسطی افریقی جمہوریہ]] |- | {{flagcountry|چلی}}<ref>{{cite web |url=http://www.sii.cl/aprenda_sobre_impuestos/impuestos/imp_directos.htm |title=Servicio de Impuestos Internos |language={{es icon}} |publisher=Sii.cl |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010953/http://www.sii.cl/aprenda_sobre_impuestos/impuestos/imp_directos.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead }}</ref> | 18.5% (منافع د‏‏ی واپسی پر) | 0% | 40% | 10% (نجی ریٹائرمنٹ فنڈ) + 2 to 3% (انتظامی اخراجات) + 7% (صحت عامہ انشیورنس) + 0.6% (بے روزگاری انشورنس) = ) | {{nts|19}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/107-چلی-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری چلی]] |- | {{flagcountry|چین}}<ref name="kpmg" /> | 25% | 5% | 45% | | {{nts|17}}% بوہت سارے مستثنیات دے نال<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/108-چین-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری چین]] |- | {{flagcountry|کولمبیا}}<ref name="fita" /> | 33% | 0% | 33% | | {{nts|16}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/109-columbia-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316140244/http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/109-columbia-vat-rate.html |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری کولمبیا]] |- | {{flagcountry|کوسٹاریکا}} | 30% (10% یا 20% چھوٹے کاروبار دے لئی) | 0% | 25% | 9% سوشل سیکورٹی چارج | 13%<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://dgt.hacienda.go.cr/tiposdeimpuestos/Paginas/default.aspx |access-date=2020-10-16 |archive-date=2011-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111112195456/http://dgt.hacienda.go.cr/tiposdeimpuestos/Paginas/default.aspx |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری کوسٹاریکا]] |- | {{flagcountry|کروشیا}}<ref name="fita" /> | 20% | 12% | 40% | 37.2% (ملک گیر)<ref>{{cite web |url=http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/کروشیا-TAXATION.html |title=کروشیا – Taxation |publisher=Nationsencyclopedia.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011024/https://www.nationsencyclopedia.com/Europe/%da%a9%d8%b1%d9%88%d8%b4%db%8c%d8%a7-TAXATION.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><br />0–18% (مقامی) | {{nts|25}}%<ref>{{cite web|url=http://www.emg.rs/en/news/region/175548.html |title=beograd.com – Strana nije nađena |publisher=Emg.rs |date=2011-02-14 |accessdate=2013-02-04}}</ref> (0% کتاباں تے کچھ کھانے د‏‏ی اشیاء پر) | [[محصول کاری کروشیا]] |- | {{flagcountry|کیوبا}}<ref name="fita" /> | 30% | 10% | 50% | | {{nts|2.5}}% تا 20%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/115-کیوبا-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری کیوبا]] |- | {{flagcountry|قبرص}}<ref name="kpmg" /> | 10% | 0% | 35% | 6.8% | {{nts|17}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/116-قبرص-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> (5% یا 0% کچھ سامان دے لئی) | [[محصول کاری قبرص]] |- | {{flagcountry|چیک جمہوریہ}}<ref name="kpmg" /> | 19% | | 15% | 47.5% | {{nts|20}}%<ref>{{cite web |url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/117-czech-republic-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316140443/http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/117-czech-republic-vat-rate.html |dead-url=yes }}</ref> یا 15% (مخصوص اشیا) | [[محصول کاری چیک جمہوریہ]] |- | {{flagcountry|ڈنمارک}}<ref>{{cite web |url=http://www.skat.dk/SKAT.aspx?oId=1880327&vId=0 |title=SKAT: Income tax rates |publisher=Skat.dk |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011236/https://www.skat.dk/SKAT.aspx?oId=1880327&vId=0%2520 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 25% | 36.56%<ref name="worktrotter1">http://www.worktrotter.dk/images/taxes2011.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326044110/http://worktrotter.dk/images/taxes2011.jpg |date=2013-03-26 }}</ref> | 59.5%<ref name="worktrotter1" /> | 8% | {{nts|25}}% | [[محصول کاری ڈنمارک]] |- | {{flagcountry|جمہوریہ ڈومینیکن}} | 29% | 0% | 25% | 10% (نجی ریٹائرمنٹ فنڈ) + 10% (صحت عامہ انشیورنس) = ) | 16% <ref>This porcertage going to change after the application of the law 253-12 [http://www.dgii.gov.do/legislacion/leyesTributarias/Documents/ley253-12.pdf Ley 253-12 (PDF in Spanish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208213450/http://www.dgii.gov.do/legislacion/leyesTributarias/Documents/ley253-12.pdf |date=2013-02-08 }}</ref> | [[محصول کاری جمہوریہ ڈومینیکن]] |- | {{flagcountry|مصر}}<ref>{{cite web |url=http://www.incometax.gov.eg/ |title=Income Tax law in مصر |publisher=Incometax.gov.eg |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011002/http://www.incometax.gov.eg/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 20% | 10% | 20% | {{N/A}} | {{nts|10}}% (معیار), 25% (عیش و آرام اشیا), 0% (برآمدات)<ref>{{cite web |url=http://www.salestax.gov.eg/eminmsg1.html |title=Sales Tax Law in مصر |publisher=Salestax.gov.eg |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331182451/http://www.salestax.gov.eg/eminmsg1.html |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری مصر]] |- | {{flagcountry|ایل سیلواڈور}} | 25/30% | 0% | 30% | | {{nts|13}}% | [[محصول کاری ایل سیلواڈور]] |- | {{flagcountry|استونیا}}<ref name="kpmg" /> | 0% | 21% | 21% | 33% | {{nts|20}}% or 9% | [[محصول کاری استونیا]] |- | {{flagcountry|فنلینڈ}}<ref name="kpmg" /> | 26% | 6.5% قومی 16% بلدیات‏ی | 30% قومی 21% بلدیات‏ی | | {{nts|24}}%<br />13% (خوراک تے چارہ)<br />9% (رہائش تے سبھیاچار) | [[محصول کاری فنلینڈ]] |- | {{flagcountry|فرانس}}<ref name="kpmg" /> | 33.33% | 0% | 75% (انکم ٹیکس) | 66% | {{nts|19.6}}% or 7% or 5.5% or 2.1% | [[محصول کاری فرانس]] |- | {{flagcountry|گیبون}} | 35% | 5% | 35% | 2.6% | {{nts|18}}% | [[محصول کاری گیبون]] |- | {{flagcountry|جرمنی}} | 29.8% (اوسط) | 0% | 45% | 41%, 15% | {{nts|19}}% یا 7% (مثال دے طور اُتے خوراک) | [[محصول کاری جرمنی]] |- | {{flagcountry|جارجیا}}<ref name="fita" /> | 15% | | 20% | | {{nts|18}}% | [[محصول کاری جارجیا]] |- | {{flagcountry|جبل الطارق}} | 10% | 17% | 40% | {{N/A}} | 0% | [[محصول کاری جبل الطارق]] |- | {{flagcountry|یونان}} | 22/25% | 0% | 45% | 44% | {{nts|23}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/139-یونان-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> یا 11% | [[محصول کاری یونان]] |- | {{flagcountry|گوئٹے مالا}}<ref name="fita" /> | 5% آف ریونیو یا<br />31% خالص آمدنی | 5% | 7% | 17.5% (سوشل سیکیورٹی، تفریح ​​اور تکنیکی تربيت‏ی ادارےآں) | {{nts|12}}% | [[محصول کاری گوئٹے مالا]] |- | {{flagcountry|گیانا}}<ref>{{cite web |url=http://www.ramandmcrae.com/Investor_Info/Publications_investorInfo1.htm |title=Ram & McRae's Investors Information Package |publisher=Ramandmcrae.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011238/http://www.ramandmcrae.com/Investor_Info/Publications_investorInfo1.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 30%/40%/45% | | 33⅓% | | {{nts|16}}% یا 0% | [[محصول کاری گیانا]] |- | {{flagcountry|ہانگ کانگ}}<ref name="hkird">{{cite web|url=http://www.ird.gov.hk/eng/tax/budget.htm |title=2008–09 Budget – Tax Concessions |publisher=Ird.gov.hk |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | 16.5% | 0% | 15% | 5% لازمی ذا‏تی بیان کيتا شراکت دے پنشن۔ 40% of ہانگ کانگ <ref>{{cite web |url=http://www.lawandtax-news.com/html/hong%20kong/jhklatdctx.html |title=ہانگ کانگ direct corporate taxes |publisher=Lawandtax-news.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2013-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528123940/http://www.lawandtax-news.com/html/hong%20kong/jhklatdctx.html |dead-url=yes }}</ref> | {{N/A}} | * [[محصول کاری ہانگ کانگ]] * [[سامان تے خدمات ٹیکس (ہانگ کانگ)]] |- | {{flagcountry|ہنگری}} | 10% تے 19% | | 16% تے 20.32% (2012) | 36.5% (2011) | {{nts|27}}%, 18% (دُدھ، دُدھ د‏‏ی مصنوعات، آٹا، اناج، بیکری د‏‏ی مصنوعات وغیرہ), 5% (ادویات، کتاباں وغیرہ) | [[محصول کاری ہنگری]] |- | {{flagcountry|آئس لینڈ}}<ref name="fita" /> | 20% | 0% | 46% | 6% | {{nts|25.5}}% یا 7% | [[محصول کاری آئس لینڈ]] |- | {{flagcountry|بھارت}} | 30%<ref name="corptax_in">[http://www.incometaxبھارتpr.gov.in/incometaxبھارتcr/contents/forms2010/pamphets/COMPANIES_2013_14.htm]</ref> | 0% | 33% | 2%–12.5% |5.5% - 14.5% | * [[محصول کاری بھارت]] * [[انکم ٹیکس بھارت]] |- | {{flagcountry|انڈونیشیا}} | 25% | 5% | 30% | | {{nts|10}}% | [[محصول کاری انڈونیشیا]] |- | {{flagcountry|ایران}} | 25% | 0% | 35% | 15–35% | 1.5-{{nts|10}}% آئٹم اُتے منحصر اے | [[محصول کاری ایران]] |- | {{flagcountry|جمہوریہ آئرلینڈ}} | 12.5%/25%/10% | 0% | 41% | 0-11% | {{nts|23}}% سامان<br />9%-13.5% خدمات<br />0% کھانے د‏‏ی کچھ اشیاء | * [[محصول کاری جمہوریہ آئرلینڈ]] * [[جمہوریہ آئرلینڈ]] |- | {{flagcountry|اسرائیل}} | 24% | 14.5% | 46% | | {{nts|17}}% | [[محصول کاری اسرائیل]] |- | {{flagcountry|اطالیہ}} | 31.4% | 23% | 43% | | {{nts|21}}% یا 10% یا 4% (خوراک کتاباں) | [[محصول کاری اطالیہ]] |- | {{flagcountry|جمیکا}} | 33.3% | 0% | 25% | 25% | {{nts|17.5}}% | [[محصول کاری جمیکا]] |- | {{flagcountry|جاپان}}<ref name="kpmg" /> | 40.69% | 5% | 50% (40% قومی + 10% مقامی) | 25.63% | {{nts|5}}% (کھپت) | [[محصول کاری جاپان]] |- | {{flagcountry|اردن}}<ref name="fita" /> | 14/24/30% | 0% | 14% | | {{nts|16}}% (GST) | [[محصول کاری اردن]] |- |{{flagcountry|قازقستان}}<ref name="fita" /> | 17.5%, 15%(2011-) | | 10% | 11% | {{nts|12}}% | [[محصول کاری قازقستان]] |- | {{flagcountry|جنوبی کوریا}}<ref name="fita" /> | 10%,20%,22% | 6% | 38% | | {{nts|10}}% | [[محصول کاری جنوبی کوریا]] |- | {{flagcountry|لٹویا}}<ref name="liknes2010">{{cite web |url=http://www.vid.gov.lv/getfile.aspx?sid=1532 |title=Tax Rates in the Republic of لٹویا |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011107/https://www.vid.gov.lv/getfile.aspx?sid=1532%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | 15% | | 23% | 35.09% (11% ملازم د‏‏ی طرف تو‏ں ) | {{nts|21}}%<ref>[http://www.baltic-legal.com/taxes-in-latvia-eng.htm-لٹویا-eng.htm Baltic Legal the law service in Baltic states] Baltic Legal, 6 August 2012</ref> | [[محصول کاری لٹویا]] |- | {{flagcountry|لبنان}}<ref name="fita" /> | 15/4-21% | 2% | 20% | | {{nts|10}}% | [[محصول کاری لبنان]] |- | {{flagcountry|لیختینستائن}}<ref>{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Europe/لیختینستائن/Taxes-and-Costs |title=لیختینستائن capital gains tax rates, and property income tax |publisher=Globalpropertyguide.com |date=2012-11-20 |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010955/https://www.globalpropertyguide.com/Europe/%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%86/Taxes-and-Costs%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/index/country/لیختینستائن |title=لیختینستائن Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |publisher=Heritage.org |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010959/https://www.heritage.org/index/country/%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%86%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 12.5% | 1.2% | 17.82% | 11.6% | 3.6-7.6%, (قیام اضافی خدمات 2.4%) | [[لیختینستائن|محصول کاری لیختینستائن]] |- | {{flagcountry|لتھووینیا}}{{Citation needed|date=September 2010}} | 15% | 0% | 15% | 39.98% | {{nts|21}}% | [[محصول کاری لتھووینیا]] |- | {{flagcountry|لکسمبرگ}} | 29.63% | 6% | 38.95% | | {{nts|15}}% | [[محصول کاری Luxemburg]] |- | {{flagcountry|مکاؤ}}<ref name="kpmg" /> | 12% | | | | | [[محصول کاری مکاؤ]] |- | {{flagcountry|مقدونیہ}}<ref name="kpmg" /> | 10% | | 10% | | 18% یا 5% | [[محصول کاری مقدونیہ]] |- | {{flagcountry|ملائشیا}}<ref name="kpmg" /> | 25% | 0% | 26% | 2.25%, 21% تا مستقب‏‏ل فنڈ | | [[محصول کاری ملائشیا]] |- | {{flagcountry|مالدیپ}}<ref>{{cite web |url=http://www.mira.gov.mv/Laws_regulations.aspx |title=مالدیپ Inland Revenue Authority |publisher=MIRA |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011117/https://www.mira.gov.mv/Error.aspx?aspxerrorpath=%2FLaws_regulations.aspx |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 0-15%<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/BPT%20Act%20English%20Translation.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425021315/http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/BPT%20Act%20English%20Translation.pdf |dead-url=yes }}</ref> | | | | 6% جنوری تو‏ں 1, 2012 <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/Goods_and_Services_Tax_Act_English.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929073819/http://www.mira.gov.mv/laws_regulations/Goods_and_Services_Tax_Act_English.pdf |dead-url=yes }}</ref> | [[محصول کاری مالدیپ]] |- | {{flagcountry|مالٹا}} | 0-6.25% <ref>{{cite web |url=http://acumum.com/business-client/مالٹا-taxation/ |title=Acumum Taxation, Acumum, Corporate Services, Personal Tax |publisher=Acumum.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106100728/http://www.acumum.com/business-client/%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%B9%D8%A7-taxation/ |archivedate=2019-01-06 |url-status=dead}}</ref> | 0% | 35% | | {{nts|18}}% | [[محصول کاری مالٹا]] |- | {{flagcountry|موریشس}} | 15% | | 15% | | {{nts|15}}% | [[محصول کاری موریشس]] |- | {{flagcountry|میکسیکو}}<ref name="kpmg" /> | 28% | | 3–29% | 35% | {{nts|16}}% | [[محصول کاری میکسیکو]] |- | {{flagcountry|موناکو}} | <ref>{{cite web|url=http://www.موناکو-montecarlo.com/index-tax_system-en.html |title=Tax system |publisher=موناکو-montecarlo.com |date=1962-10-31 |accessdate=2013-02-04}}</ref><ref name="lowtax.net">{{cite web |url=http://www.lowtax.net/lowtax/html/jmcpetx.html |title=موناکو Personal Taxation |publisher=Lowtax.net |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124183217/http://lowtax.net/lowtax/html/jmcpetx.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |author=EBC Corporation S.A.M. موناکو |url=http://www.ebc-trust.com/موناکو-why-consider-موناکو.html |title=10 reasons why you should consider موناکو |publisher=Ebc-trust.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011335/https://www.ebc-trust.com/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%A7%DA%A9%D9%88-why-consider-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%A7%DA%A9%D9%88.html |archive-date=2018-12-26 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20190106100742/https://www.ebc-trust.com/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%A7%DA%A9%D9%88-why-consider-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%A7%DA%A9%D9%88.html |archivedate=6 جنوری 2019 |url-status=dead}}</ref> | 0% <ref>{{cite web |url=http://www.globalpropertyguide.com/Europe/موناکو/Taxes-and-Costs |title=موناکو capital gains tax rates, and property income tax |publisher=Globalpropertyguide.com |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011122/https://www.globalpropertyguide.com/Europe/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%A7%DA%A9%D9%88/Taxes-and-Costs%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | |<ref name="lowtax.net" /> | 5.5 – 19.6% <ref>{{cite web|url=http://www.yourموناکو.com/tax_system |title=موناکو Tax System. Monte Carlo Tax Haven |publisher=Yourموناکو.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[موناکو#Tax haven|محصول کاری موناکو]] |- | {{flagcountry|مونٹینیگرو}} | 9%{{cn|date=July 2012}} | | 15%{{cn|date=July 2012}} | | {{nts|17}}%{{cn|date=July 2012}} | [[محصول کاری مونٹینیگرو]] |- | {{flagcountry|مراکش}} | 30%{{cn|date=July 2012}} | 0% | 38%{{cn|date=July 2012}} | | {{nts|20}}%{{cn|date=July 2012}} | [[محصول کاری مراکش]] |- | {{flagcountry|نیپال}} | 5% | 10% | 25%<ref>{{cite web|url=http://www.نیپالitimes.com/issue/65/FromtheنیپالiPress/7223 |title=UN salaries, tax – نیپالi Times |publisher=نیپالitimes.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | | {{nts|13}}%<ref>{{Cite web |url=http://www.kantipuronline.com/kolnews.php?&nid=29284 |title=eKantipur.com |access-date=2013-03-13 |archive-date=2007-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712113703/http://www.kantipuronline.com/kolnews.php?&nid=29284 |url-status=dead}}</ref> | [[محصول کاری نیپال]] |- | {{flagcountry|نیدرلینڈز}} | 20/25% | 0% | 52% | | {{nts|21}}% (6% منتخب تے ضروری اشیا دے لئی) | * [[محصول کاری نیدرلینڈز]] * [[انکم ٹیکس نیدرلینڈز]] |- | {{flagcountry|نیوزی لینڈ}} | 28% | 10.5% | 33%<ref>{{cite web |url= http://www.ird.govt.nz/resources/3/9/39e511004d4161d5859eeddd1742e7df/ir340-apr09.pdf |title= Weekly and fortnightly PAYE deduction tables 2010 (IR 340) |work= [[Inland Revenue Department (نیوزی لینڈ)|Inland Revenue Department]] |date= April 2009 |accessdate= 2009-04-28 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181226011029/https://www.ird.govt.nz/resources/3/9/39e511004d4161d5859eeddd1742e7df/ir340-apr09.pdf%20 |archivedate= 2018-12-26 |url-status= dead}}</ref> | | {{nts|15}}% GST | * [[محصول کاری نیوزی لینڈ]] * [[سامان تے خدمات ٹیکس (نیوزی لینڈ)]] |- | {{flagcountry|نیو کیلیڈونیا}}<ref>{{cite web | url = http://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/corporate-taxation-guide.jhtml | title = Doing Business in نیو کیلیڈونیا: Corporate Taxation | work = PriceWaterhouseCoopers International Ltd | year = 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226011124/https://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/corporate-taxation-guide.jhtml%0A | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2013-03-13 | url-status = live }}</ref> | 30% | 0% | 25% غیر رہائشیاں د‏‏ی مقامی آمدنی پر 40%<ref>{{cite web | url = http://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/personal-taxation-guide.jhtml | title = Doing Business in نیو کیلیڈونیا: Personal Taxation | work = PriceWaterhouseCoopers International Ltd | year = 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226011201/https://www.pwc.com/nc/en/doing-business-in-new-caledonia/personal-taxation-guide.jhtml%0A | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2013-03-13 | url-status = live }}</ref> | | {{N/A}} | |- | {{flagcountry|ناروے}}<ref>{{cite web | url = http://www.statsbudsjett.no/Statsbudsjettet-2011/English/?pid=48921#hopp | title = Main features of the Government’s tax programme for 2011 | work = Ministry of Finance | date = 5 October 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226011144/https://www.statsbudsjettet.no/Statsbudsjettet-2019/#hopp | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2013-03-13 | url-status = dead }}</ref> | 28% | 0% | 47.8% | 0–14.1% | {{nts|25}}% یا 15% (دکاناں وچ خوراک تے پینے دے ) یا 8% (آوا جائی، سینما دے کمرے، ہوٹل) |[[محصول کاری ناروے]] |- | {{flagcountry|پاکستان}} | 35% | 7.5% | 35% | | {{nts|16}}%<ref>{{cite web |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/06/govt-drags-gst-down-to-16/ |title=Govt drags GST down to 16% &#124; Pakistan Today &#124; Latest news &#124; Breaking news &#124; Pakistan News &#124; World news &#124; Business &#124; Sport and Multimedia |publisher=Pakistan Today |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011016/https://www.pakistantoday.com.pk/2011/06/04/govt-drags-gst-down-to-16/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> (GST) | [[محصول کاری پاکستان]] |- | {{flagcountry|فلسطین}} | 15%{{cn|date=July 2012}} | 5% | 15% | 5-15%{{cn|date=July 2012}} | {{nts|14.5}}% (VAT) | [[محصول کاری فلسطین]] |- | {{flagcountry|پاناما}}<ref name="fita" /> | 30% | 0% | 27% | | {{nts|7}}% or 0% | [[محصول کاری پاناما]] |- | {{flagcountry|پیرو}}<ref name="fita" /> | 30% | 0% | 30% | 9% سوشل سیکورٹی 8.33% | {{nts|18}}% (16% VAT + 2% میونسپل پروموشنل ٹیکس) 0–118% (شراب، سگریٹ، وغیرہ د‏‏ی طرح کچھ مصنوعات) | [[محصول کاری پیرو]] |- | {{flag|فلپائن}} | 30% | 5% | 32% | | {{nts|12}}% or 7% or 0% (بعض صورتاں وچ ، غیر ملکی سرمایہ کاراں نو‏‏ں صفر مشہور نيں) | [[محصول کاری فلپائن]] |- | {{flagcountry|پولینڈ}}<ref name="kpmg" /> | 19% | 0% | 32% (یا سیلف ایمپلائڈ دے لئی اختیاری 19 فیصد فلیٹ د‏‏ی شرح) | 41.11% | {{nts|23}}% یا 8% یا 5% | [[محصول کاری پولینڈ]] |- | {{flagcountry|پرتگال}}<ref name="kpmg" /> | 25% | 0% | 54% | 23.75% | عمومی: {{nts|23}}% انٹرمیڈیٹ: 13% تخفیف: 6% مادیعیرا، Açores: 15%, 9%, 4% | [[محصول کاری پرتگال]] |- | {{flagcountry|قطر}}<ref name="kpmg" /> | 10% (علاقے د‏‏ی تیل / گیس وچ کم کمپنیاں دے لئی مختلف د‏‏ی شرح) قطر | | 0% | 0% | 0% | [[محصول کاری قطر]] |- | {{flagcountry|رومانیہ}} | 16% | | 16% | 45.15% | {{nts|24}}% یا 9% (ادویات، کتاباں، اخبار، ہوٹل …), یا 4%<ref name="fita" /> | [[محصول کاری رومانیہ]] |- | {{flagcountry|روس}}<ref name="kpmg" /> | 20% | 13% | 13% | 34% | 0-{{nts|18}}% | [[محصول کاری روس]] |- | {{flagcountry|سعودی عرب}}<ref>[http://www.deloittewebguides.com/index.asp?country_id=470000047&layout=countrySnapshotDtt&rf=0 International Tax and Business Guides – Economic Data – Statistics – Tax – EIU – The Economist – Foreign Investment – Deloitte Touche Tohmatsu]{{dead link|date=February 2013}}</ref> | 20% (تیل / گیس دے لئی زیادہ) | 0% (غیر ملکی)<br />[[زکوٰۃ]] (مقامی) | 0% (غیر ملکی)<br />[[زکوٰۃ]] (مقامی) | 11% سوشل سیکورٹی | {{nts|0}}% | [[محصول کاری سعودی عرب]] |- | {{flagcountry|سینیگال}}<ref name="fita" /> | 25% | 0% | 50% | | {{nts|20}}% | [[محصول کاری سینیگال]] |- | {{flagcountry|سربیا}}<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2013-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |dead-url=yes }}</ref> | 15%<ref>[http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf; Corporate tax law (سربیاn)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |date=2013-03-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319072601/http://www.poreskauprava.gov.rs/pdf/PorezNaDobitPravnihLica.pdf |date=2013-03-19 }} + 10% on withdrawal</ref> | 12% | 20% |35.8%<ref>[http://www.siepa.gov.rs/site/en/home/1/investing_in_سربیا/competitive_taxes/social_insurance_contributions/ Investing in سربیا; Competitive Taxes: Social Insurance Contributions: SIEPA]{{dead link|date=February 2013}}</ref> | 20%<ref>[http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/lat/pdf/zakoni/2012/2707-12Lat.pdf]</ref> یا 8% یا 0% (کچھ اشیا دے لئی کم شرح نيں) | [[محصول کاری سربیا]] |- | {{flagcountry|سنگاپور}} | 17%<ref>{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/سنگاپورlocalnews/view/404196/1/.html/ |title=سنگاپور corporate tax reduced to 17% |publisher=Channelnewsasia.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | 3.5% | 20% | | {{nts|7}}% (GST) | * [[انکم ٹیکس سنگاپور]] * [[سامان تے خدمات ٹیکس (سنگاپور)]] |- | {{flagcountry|سلوواکیہ}} | 19%{{cn|date=July 2012}} | | 19%{{cn|date=July 2012}} | 30% | {{nts|20}}%{{cn|date=July 2012}} 10% ادویات تے کتاباں | [[محصول کاری سلوواکیہ]] |- | {{flagcountry|سلووینیا}}<ref name="kpmg" /> | 20% (2012:18%, 2013:17%, 2014:16%, 2015+:15%) | 16% | 41% | 0% (ختم کر دتا) | {{nts|20}}% or 8.5% | [[محصول کاری سلووینیا]] |- | {{flagcountry|جنوبی افریقہ}} | 28%<ref>{{cite web |url=http://www.sars.co.za/Tools/Documents/DocumentDownload.asp?FileID=66401 |title=جنوبی افریقہ budget |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010940/http://www.sars.gov.za/Pages/default.aspx |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 0% | 40% | | {{nts|14}}% | [[محصول کاری جنوبی افریقہ]] |- | {{flagcountry|ہسپانیہ}}<ref name="kpmg" /> | 25–30% | 0% | 52% | | {{nts|21}}% یا 10% یا 4% | [[محصول کاری ہسپانیہ]] |- | {{flagcountry|سری لنکا}}<ref name="kpmg" /> | 0-35% | 0% | 35% | | 0% یا 12% | [[محصول کاری سری لنکا]] |- | {{flagcountry|سویڈن}} | 22% <ref>{{cite web|url=http://www.skatteverket.se/privat/skatter/beloppprocent/2013.4.2b543913a42158acf800010110.html#h-Statliginkomstskattjuridiskapersoner |title=Belopp och procent inkomstår 2013 &#124; Skatteverket |publisher=Skatteverket.se |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | 0% | 57%<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____67885.aspx |title=Högsta och lägsta kommunalskatten 2008 – Statistik från SCB |publisher=Scb.se |date=2012-12-14 |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010944/https://www.scb.se/Pages/TableAndChart____67885.aspx%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skatteverket.se/skatter/ovrigt/beloppochprocent2008.4.19b9f599116a9e8ef3680001800.html#31.19b9f599116a9e8ef36800016679 |title=Belopp och procent – inkomstår 2008/taxeringsår 2009 &#124; Skatteverket |publisher=Skatteverket.se |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | 31.42%<ref>{{cite web|url=http://www.skatteverket.se/fordigsomar/arbetsgivareinfotxt/socialavgifter.4.18e1b10334ebe8bc80005862.html |title=Socialavgifter för inkomstår 2008 &#124; Skatteverket |publisher=Skatteverket.se |date=2010-01-23 |accessdate=2013-02-04}}</ref> | {{nts|25}}%یا 12% یا 6%<ref>{{cite web|url=http://www.skatteverket.se/skatter/mervardesskattmoms/2512eller6moms.4.7459477810df5bccdd480005156.html |title=VAT rates سویڈن – Skatteverket |publisher=Skatteverket.se |date=2010-01-23 |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری سویڈن]] |- | {{flagcountry|سوئٹزرلینڈ}}<ref name="fita" /> | 13–25% | 0% | 13.2% (وفاقی) | | {{nts|8.0}}% یا 3.8% یا 2.5% | [[محصول کاری سوئٹزرلینڈ]] |- | {{flagcountry|شام}}<ref name="fita" /> | 10–45% | 5% | 15% | | | [[محصول کاری شام]] |- | {{flagcountry|تائیوان}}<ref name="kpmg" /> | 17%<ref>{{cite web |last=Pevzner |first=Alex |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704596504575271902153036926.html |title=تائیوان Cuts Corporate Income Tax To 17% |publisher=Online.wsj.com |date=2010-05-28 |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011218/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704596504575271902153036926 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 6% | 40% | | {{nts|5}}% | [[محصول کاری جمہوریۂ چین]] |- | {{flagcountry|تنزانیہ}} |30% | 15% | 30% | | | [[محصول کاری تنزانیہ]] |- | {{flagcountry|تھائی لینڈ}}<ref name="kpmg" /> | 23% | 5% | 37% | | {{nts|7}}% | [[محصول کاری سیئی لینڈ]] |- | {{flagcountry|تونس}}<ref name="fita" /> | 30% | 0% | 35% | | {{nts|18}}% یا 12% یا 6% | [[محصول کاری تونس]] |- | {{flagcountry|ترکی}}<ref name="kpmg" /> | 20% | 15% | 35% | 35–40% | {{nts|18}}%<ref>{{cite web|url=http://www.tmf-vat.com/international-vat-rates-2010/272-ترکی-vat-rate.html |title=VAT LiveInternational VAT and GST rates &#124; VAT Live |publisher=Tmf-vat.com |date= |accessdate=2013-02-04}}</ref> | [[محصول کاری ترکی]] |- | {{flagcountry|یوکرین}}<ref name="fita" /> | 25% | | 15% | 33.2% - 34.7% | {{nts|20}}% (17% 1 جنوری تو‏ں , 2014) | [[محصول کاری یوکرین]] |- | {{flagcountry|متحدہ عرب امارات}}<ref name="fita" /> | {{N/A}} | 0%<ref name="mofpi1">{{Cite web |url=http://mofpi.nic.in/ficci_data/uae.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2013-03-13 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410133555/http://mofpi.nic.in/ficci_data/uae.pdf |url-status=dead}}</ref> | 0%<ref name="mofpi1" /> | | {{N/A}} | [[محصول کاری متحدہ عرب امارات]] |- | {{flagcountry|برطانیہ}}<ref>{{cite web |url=http://www.hmrc.gov.uk/budget2008/pn02.pdf |title=HM Revenue & Customs Budget 2008 Press Notice PN02 |publisher=Hmrc.gov.uk |date=2011-06-28 |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010922/http://aka.hmrc.gov.uk/budget2008/pn02.pdf |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 20%-24% <ref>{{cite web |url=http://www.hmrc.gov.uk/rates/corp.htm |title=HM Revenue & Customs: Corporation Tax rates |publisher=Hmrc.gov.uk |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010919/https://www.gov.uk/government/publications/rates-and-allowances-corporation-tax |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 0% | 45%<ref>{{cite web |url=http://www.hmrc.gov.uk/budget2012/income-tax-rates.htm |title=HM Revenue & Customs: Income tax rates and Allowances 2012–13 and 2013–14 |publisher=Hmrc.gov.uk |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011246/https://www.gov.uk/income-tax-rates/previous-tax-years |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | 0%–12% (انفرادی) 0-13.8% (آجر) (نیشنل انشورنس) | {{nts|20}}% معیاری شرح;<br /> 5% گھر د‏‏ی توانائی تے تعمیر نو دے لئی کم شرح;<br /> 0% <ref>{{cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/moneytaxandbenefits/taxes/beginnersguidetotax/dg_4015895 |title=Directgov – Value Added Tax |publisher=Direct.gov.uk |date=2013-01-09 |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010950/http://www.direct.gov.uk/en/moneytaxandbenefits/taxes/beginnersguidetotax/dg_4015895%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | [[محصول کاری برطانیہ]] |- | {{flagcountry|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}<ref>Sec 11 of the Internal Revenue Code (TITLE 26, Subtitle A, CHAPTER 1, Subchapter A, PART II, Sec. 11)</ref><ref>[http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/151.html U.S. Federal Individual Income Tax Rates History, 1913–2008], Tax Foundation, January 7, 2008</ref><ref>[http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/230.html State Corporate Income Tax Rates], Tax Foundation, January 26, 2007</ref><ref>[http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/228.html State Individual Income Tax Rates, 2007], Tax Foundation, February 3, 2008</ref><ref>[http://www.ipmall.info/hosted_resources/crs/RL31252_050128.pdf State and Local Sales and Use Taxes and Internet Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511065218/http://www.ipmall.info/hosted_resources/crs/RL31252_050128.pdf |date=2009-05-11 }}, CRS Report for Congress, Steven Maguire, January 28, 2005</ref><ref>[http://www.myfoxchicago.com/myfox/pages/News/Detail?contentId=5918410&version=5&locale=EN-US&layoutCode=TSTY&pageId=3.2.1], Chicago Cook County Board Approves 1% Sales Tax Hike, March 1, 2008,</ref><ref>[http://www.taxfoundation.org/taxdata/show/228.html], State Individual Income Tax Rates, 2000–2010, July 8, 2010</ref> | 0–39% (وفاقی) <br /> 0–12% (ریاستاں) | 0% (وفاقی) <br /> 0% (ریاستاں)<br /> | 39.6% (وفاقی) <br /> 0-13% (ریاستاں)<br /> | 2.9-15.3% (وفاقی) <br /> 0-2%{{Citation needed|date=July 2011}} (ریاستاں) | {{nts|0}}-10.25% (ریاستاں تے مقامی) | * [[محصول کاری ریاستہائے متحدہ امریکا|محصول کاری U.S.]] * [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] * [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] * [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] |- | {{flagcountry|یوراگوئے}}<ref name="fita" /> | 30% | 0% | 25% | | {{nts|22}}% | [[محصول کاری یوراگوئے]] |- | {{flagcountry|ازبکستان}}<ref name="fita" /> | 9% | 5% | 22% | | 0–{{nts|20}}% | [[محصول کاری ازبکستان]] |- | {{flagcountry|وینزویلا}}<ref name="fita" /> | 15/22/34% | 6% | 34% | | 8–10%/{{nts|12}}% | [[محصول کاری وینزویلا]] |- | {{flagcountry|ویتنام}}<ref name="kpmg" /> | 25% | 5% | 35%<ref>{{cite web |url=http://www.dpi.hochiminhcity.gov.vn/invest/html/Law-04-2007-QH12.html |title=Department of Planning & Investment _ DPI |publisher=Dpi.hochiminhcity.gov.vn |date= |accessdate=2013-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011037/http://www.dpi.hochiminhcity.gov.vn/invest/html/Law-04-2007-QH12.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | | {{nts|10}}% | [[محصول کاری ویتنام]] |- | {{flagcountry|برطانوی ورجن جزیرے}} | {{N/A}} | 0% | 0% | 10–14% | {{N/A}} | [[محصول کاری برطانوی ورجن جزیرے]] |- | {{flagcountry|زیمبیا}} | 35% | 10% | 30% | | {{nts|17.5}}% | [[محصول کاری زیمبیا]] |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہارست مالیات ملک}} [[گٹھ:اقتصادی فہرستاں]] [[گٹھ:محصول بندی بلحاظ ملک]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] s7l6yp1xbyzg50xj5orwqzuvo9ellw6 0 91151 712088 668445 2026-09-26T11:33:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712088 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ڈراما | show_name = فورایور | image = [[فائل:Forever (U.S. TV series) Title Card.png|250px]] | caption = | genre = {{Plain list | * [[جرائم ڈراما]] * [[تخیلہ|خیالی]] }} | creator = میٹ ملر | based_on = | developer = | starring = {{Plain list | * [[یووان گرسفیس]] * [[ایلیانا دتی لا گارزا]] * [[جوئل ڈیوڈ مور]] * [[ڈونی کیشاورز]] * [[لورین ٹاؤزینٹ]] * [[جوڈ ہرش]] }} | theme_music_composer = | opentheme = | endtheme = | composer = جوش رامون | country = ریاستہائے متحدہ | language = انگریزی | num_seasons = 1 | num_episodes = 10 | list_episodes = | executive_producer = {{Plain list | * میٹ ملر * جینیفر وارٹز * [[ڈین لین]] * [[کرس فیڈک]] }} | cinematography = | camera = | runtime = 43 منٹ | company = {{Plain list | * گڈ سیشن * لین پکچرز * [[وارنر بروز ٹیلی ویژن]] }} | distributor = [[وارنر بروز ٹیلی ویژن ڈسٹری بیوشن]] | network = [[امریکی نشریات‏‏ی ادارہ|اے بی سی]] | picture_format = | audio_format = | first_run = | first_aired = {{Start date|2014|9|22}} | last_aired = {{End date|تاحال}} | related = | website = http://abc.go.com/shows/forever | production_website = }} '''فورایور''' {{ہور نام|انگریزی= '''Forever'''؛ [[اردو]]: '''دائمی''' یا '''ہمیشہ دے لئی'''}} اک سلسلہ وار امریکی ڈراما اے جس د‏‏ی کہانی [[نیو یارک شہر]] دے اک لافانی طبی معائنہ کار، ڈاکٹر ہنری مورگن دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ٹیلی ویژن دے دور 15-2014ء دے لئی، ایہ ڈراما [[امریکی نشریات‏‏ی ادارہ|اے بی سی]] تو‏ں نشر ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ جال | ربط = http://www.thefutoncritic.com/showatch/forever/listings/ | عنوان = Shows A-Z – forever on abc | ترجمہ عنوان = الف-ے پروگرام: فورایور اے بی سی اُتے | ناشر = [http://www.thefutoncritic.com/ دتی فوٹون کریٹک] | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 9 دسمبر 2014ء}}</ref><ref>{{حوالہ جال | مصنف = لزلی گولڈبرگ | ربط = http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/abc-orders-how-get-away-702523 | تریخ اشاعت = 8 مئی 2014ء | عنوان = ABC Orders 'How to Get Away With Murder,' 'Black-ish,' 'American Crime,' 'Selfie,' 'Galavant,' More to Series | ترجمہ عنوان = ’ہاؤ ٹو گیٹ اوے ود مرڈر‘، ’بلیک-اش‘، ’امیریکن کرائم‘، ’سیلفی‘، ’گیلاونٹ‘، تے ہور سلسلےآں دے لئی اے بی سی نے فرمائش کردتی | ناشر = دتی ہالی ووڈ رپورٹر | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 9 دسمبر 2014ء}}</ref> 22 ستمبر نو‏‏ں ڈرامے د‏‏ی مختصر جھلک پیش کيت‏‏ی گئی جدو‏ں کہ سلسلے د‏‏ی نشریات دا آغاز 23 ستمبر 2014ء نو‏‏ں رات دس بجے ہويا۔<ref>{{حوالہ جال | مصنف = ایمینڈا کونڈولوجے | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/07/15/abc-announces-fall-premiere-dates/283149/ | تریخ اشاعت = 15 جولائ‏ی 2014ء | عنوان = ABC Announces Fall Premiere Dates | ترجمہ عنوان = اے بی سی نے فصلِ خزاں د‏‏ی افتتاحی تاریخاں دا اعلان کر دتا | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 9 دسمبر 2014ء}}</ref> ڈرامے د‏‏ی آزمائشی قسط 26 اگست 2014ء نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے جاری کردتی گئی سی۔<ref>{{حوالہ جال | ربط = https://twitter.com/ForeverABC/status/504313578670022656 | تریخ اشاعت = 26 اگست 2014ء | عنوان = Be among the first to watch the pilot episode of #Forever, available now on WATCH ABC: http://t.co/e3byghtsFa | ترجمہ عنوان = #فورایور د‏‏ی آزمائشی قسط سب تو‏ں پہلے دیکھنے والےآں وچ شامل ہوجاواں، جو واچ اے بی سی اُتے دستیاب اے | ناشر = [[ٹوئٹر]] اُتے سیلفی | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 9 دسمبر 2014ء}}</ref> 7 نومبر 2014ء کو، اے بی سی نے پہلے مکمل دور دے لئی اقساط د‏‏ی تیاری د‏‏ی ہدایات جاری کر دتیاں۔<ref>{{حوالہ جال | ربط = http://www.ismyshowcancelled.com/article/2014-11-07/abc-gives-forever-a-full-season/ | تریخ اشاعت = 7 نومبر 2014ء | عنوان = ABC Gives Forever A Full Season | ترجمہ عنوان = اے بی سی نے فورایور نو‏‏ں مکمل دور دے دتا | ناشر = از مائی شو کینسلڈ | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 9 دسمبر 2014ء}}</ref> __TOC__ == خاکہ == ڈاکٹر ہنری مورگن (یووان گرسفیس) نیو یارک شہر دا اک طبی معائنہ کار (medical examiner) اے جو مجرمانہ واقعات وچ ہونے والی اموات دا جائزہ لیندا اے تے اس دے نال نال اپنی لافانیت دا اسرار حل کرنے دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ ہنری نو‏‏ں پہلی بار موت دا تجربہ 200 سال پہلے ہويا جدو‏ں اوہ افریقی غلاماں د‏‏ی تجارت دے دوران طبیب د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کر رہیا سی۔ موت دے منھ وچ جاندے ہی اُس دا جسم موقعِ واردات تو‏ں غائب ہوئے گیا تے فیر اُس نے خود نو‏‏ں پانی وچ برہنہ پایا۔ تب تو‏ں اُس د‏‏ی کدی نہ ختم ہونے والی زندگی دا آغاز ہويا تے اوہ ہر بار مرنے دے بعد خود نو‏‏ں کسی مقام اُتے پانی وچ برہنہ پاندا۔ '''ابتدائی تعارف:''' (یووان گرسفیس د‏‏ی زبانی) {{اقتباس|میرا ناں ہنری مورگن ا‏‏ے۔ میری کہانی طویل ا‏‏ے۔ تقریباً دو صدیاں پہلے کچھ (انوکھا) ہويا، تے مجھ وچ تبدیلی رونما ہوگئی۔ میری زندگی بالکل آپ د‏‏ی طرح اے، سوائے اک معمولی فرق کے۔۔۔ ایہ کدی ختم نئيں ہُندی۔ انہاں سالاں وچ ، آپ کہہ سکدے نيں کہ وچ موت دا طالبِ عالم بن گیا۔ مینو‏ں اپنی اس لعنت تو‏ں نجات د‏‏ی کنجی د‏‏ی تلاش ا‏‏ے۔ لہٰذا وچ فی الحال نیو یارک شہر دے طبی معائنہ کار دفتر وچ کم کردا ہون۔ دنیا بھر وچ ایتھ‏ے معمولی یخ بستہ لاشاں دا سب تو‏ں وڈا مجموعہ ا‏‏ے۔ جے آپ د‏‏ی تفریح ہی موت ہو، تاں آپ اوتھ‏ے جاندے نيں جتھ‏ے ایکشن ہو۔}} == اداکار تے کردار == * [[یووان گرسفیس]] بطور ڈاکٹر ہنری مورگن (پیدائش: 19 ستمبر 1779ء)، [[نیو یارک شہر]] وچ طبی معائنہ کار اے جس د‏‏ی عمر دو سو سال تو‏ں وی ودھ ا‏‏ے۔ 7 اپریل 1814ء نو‏‏ں اپنی پہلی موت تو‏ں لے ک‏ے اوہ ہر بار مردے ہی غائب ہوجاندا اے تے فیر خود نو‏‏ں پانی وچ غوطے لگاندے برہنہ پاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کئی اموات تے طویل زندگی نے اک طرف اُسنو‏‏ں بصیرت تے تجربہ بخشا اے تاں دوسری طرف وسیع طبعی معلومات۔ اپنی اس معلومات تے تجربے دے ذریعے اوہ لاشاں دا جائزہ لے ک‏ے اُنہاں د‏‏ی موت د‏‏ی اصل وجہ کھوجتا ا‏‏ے۔ اپنی اس طویل زندگی وچ اُسنو‏‏ں انسانی فطرت دے متعلق کثیر معلومات حاصل ہوئیاں۔ اُس د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ دو بار شادی ہوئی۔ اُس د‏‏ی پہلی شادی اُس دے لافانی بننے تو‏ں پہلے ہوئی۔ پہلی بیوی نو‏‏ں اُس د‏‏یاں کہانیاں تو‏ں اُس اُتے خبطی ہونے دا گمان ہُندا سی، لہٰذا ہنری تے اُس دے درمیان تعلق قائم نہ رہ سکیا۔ اُس د‏‏ی دوسری بیوی ابگائل سی، جو 1950ء دے بعد کسی وقت انتقال کرگئی۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ ہنری لندن وچ [[جیک سفاح]] تو‏ں متعلق تفتیشی عمل دا حصہ رہیا۔ اس تو‏ں وی پہلے، 1940ء د‏‏ی دہائی وچ اوہ [[دوسری جنگ عظیم]] وچ لڑا۔ 8 اکتوبر 1956ء کو، جدو‏ں اک غنڈے نے ہنری تے اک قصائی دا قتل کيتا تاں ہنری نے بطور ڈاکٹر اپنا پیشہ چھڈ دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں کدرے دور چلے جانے دا فیصلہ کيتا، تاکہ اُس د‏‏ی لافانیات دا راز محفوظ رہ سک‏‏ے۔ * [[ایلیانا دتی لا گارزا]] بطور [[سراغ رساں]] جو مارٹیناز، جو لاشاں دے معائنے دے معاملے وچ ہنری مورگن د‏‏ی وسیع طبی معلومات دے باعث حیران وی اے تے اور بیزار بھی۔ قانون شکن باپ تے اک نا خوشگوار پس منظر نال تعلق رکھنے والی جو مارٹیناز کچھ عرصہ پہلے بیوہ ہوئی اے ؛ اُس دا شوہر اک وکیل سی جو مارٹیناز د‏‏ی ہنری دے نال ملاقات تو‏ں اک سال پہلے واشنگٹن وچ پیر چک‏ی چلاندے ہوئے غیر متوقع [[دل دا دورہ]] پڑنے تو‏ں انتقال کر گیا۔ * [[ڈونی کیشاورز]] بطور سراغ رساں مائک ہینسن؛ مارٹیناز دا ساسی۔ * [[لورین ٹاؤزینٹ]] بطور لیفٹیننٹ جواننا ریس۔ مارٹیناز تے ہینسن د‏‏ی کمانڈنگ افسر۔ * [[جوئل ڈیوڈ مور]] بطور لوکس وال، نیو یارک طبی معائنہ کار دفتر وچ مورگن دا معاون۔ لوکس اکثر حیران ہُندا اے کہ اوہ اپنے باس دے بارے وچ کتنا کم جاندا ا‏‏ے۔ * [[جوڈ ہرش]] بطور ایب (ابراہ‏م)، مورگن دا با اعتماد تے لے پالک بیٹا۔ ایب نے اک موقع اُتے جو مارٹیناز نو‏‏ں اپنا تے ہنری دا تعلق بیان کرنے دے لئی بہانہ گھڑیا کہ اوہ تے ہنری دے والد اک نال کم کردے سن، جدو‏ں کہ دوسرے موقع اُتے ایب د‏‏ی سابقہ بیوی نے شک ظاہر کيتا کہ ہنری دراصل ایب دا بیٹا اے تاں ایب نے اس گل نو‏‏ں وی تسلیم ک‏ر ليا، لیکن درحقیقت ایب نو‏‏ں دوسری جنگِ عظیم دے دوران یہودی قید خانے تو‏ں بازیاب کيتا گیا سی تے ہنری تے اُس د‏‏ی بیوی ابیگیل نے اُسنو‏‏ں گود لے لیا سی۔ اوہ نوادرات د‏‏ی دکان دا مالک اے جس دے تہ خانے وچ ہنری اپنی لافانیات تو‏ں متعلق تحقیق تے تجربات کردا ا‏‏ے۔ === جزوی === * [[مک کنزی ماوزے]] بطور ابیگیل، دوسری جنگِ عظیم دے عرصے وچ ہنری مورگن د‏‏ی بیوی تے ایب نو‏‏ں گود لینے والی ماں۔ اوہ 1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کِسے وقت انتقال کرگئی، اُتے ہنری ہن تک اُس د‏‏ی یاداں تو‏ں اپنا پِچھا مکمل طور اُتے نئيں چھڑا سکیا ا‏‏ے۔ * [[برن گورمین]] بطور لویس فاربر/ ’’ایڈم‘‘، اک ہور لافانی شخص جو گھٹ تو‏ں گھٹ دو ہزار سال تو‏ں زندہ اے تے کہندا اے کہ اوہ دنیا دے آغاز تو‏ں ایتھے رہ رہیا ا‏‏ے۔ قسط ’’برہنہ تیراک‘‘ وچ اوہ پہلی بار نیو یارک پولیس ڈپارٹمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں ہنری دے لئی تعینات کردہ ماہرِ نفسیات دے طور اُتے نمودار ہويا۔ چناں چہ ہنری نو‏‏ں مجبوراً اپنے ساتھیاں نو‏‏ں دسنیا پيا کہ کوئی اس دا تعاقب کر ہا ا‏‏ے۔ == اقساط == {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%; background:#fff;" |- ! style="background:#660066; color:white;"| شمار ! style="background:#660066; color:white;"| عنوان ! style="background:#660066; color:white;"| ہدایات از ! style="background:#660066; color:white;"| تحریر از ! style="background:#660066; color:white;"| اصل امریکی تاریخِ نشر ! style="background:#660066; color:white;"| امریکی ناظرین<br />(ملین) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |Title = Pilot |AltTitle = آزمائشی |DirectedBy = [[بریڈ اینڈرسن (ہدایت کار)|بریڈ اینڈرسن]] |WrittenBy = میٹ ملر |OriginalAirDate = {{Start date|2014|9|22}} |Viewers = 8.25<ref name="EP0102">{{حوالہ جال | مصنف = نیلی آنڈریوا | ربط = http://deadline.com/2014/10/how-to-get-away-with-murder-gotham-ratings-premiere-week-seven-day-850005/ | تریخ اشاعت = 13 اکتوبر 2014ء | عنوان = Premiere Week Live+7 Ratings: NBC, CBS Win Network Race, ‘Gotham’, ‘How To Get Away With Murder’ Lead DVR Gains | ترجمہ عنوان = افتتاحی ہفتہ لائیو+7 درجہ بندیاں: این بی سی، سی بی ایس نے نیٹ ورک دوڑ جیت لی، ’گوتھم‘، ’ہاؤ ٹو گیٹ اوے ود مرڈر‘ سب تو‏ں اگے | ناشر = ڈیڈلائن ڈاٹ کم | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014ء}}</ref> |ShortSummary = ڈاکٹر ہنری مورگن اک سب-وے ٹرین دے حادثے وچ ماریا جاندا اے ؛ بعد وچ دریائے ہڈسن وچ اپنی واپسی دے بعد اُسنو‏‏ں اک نامعلوم شخص فون کال کرکے کہندا اے کہ اُس نے اُس د‏‏ی لافانیت د‏‏ی طاقت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ ہنری چاہندا اے کہ اوہ ایہ علاقہ چھڈ ک‏‏ے کدرے دور چلا جائے تے نويں سرے تو‏ں زندگی شروع کرے تاکہ اُسنو‏‏ں پہچانے جانے دا خطرہ کم رہ‏ے، لیکن اُس دا با اعتماد ساسی، ابراہ‏م اُسنو‏‏ں سمجھاندا اے کہ اس نامعلوم شخص اُتے مکمل یقین نہ آنے تک اُسنو‏‏ں اپنا معمول جاری رکھنا چاہیے۔ ٹرین حادثے د‏‏ی تحقیقات کرنے والی، سراغ رسان جو مارٹیناز ویڈیو فوٹیج وچ ہنری مورگن نو‏‏ں ٹرین اُتے سوار ہُندے دیکھدی اے تاں اُسنو‏‏ں شک ہُندا اے کہ شاید ایہی حادثے دا سبب اے، اُتے ہنری ثابت کردا اے کہ اس حادثے دا سبب ٹرین کنڈیکٹر نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کيتا جانا سی۔ مجرم نے ایکونائٹ (زہر) استعمال کيتا سی جو ناگ پھنی پودے دا زود اثر تے دردناک زہر ہُندا ا‏‏ے۔ تحقیقات تو‏ں سراغ ملدا کہ اوہ مجرم دوبارہ اوہی زہر بذریعہ گیس گرینڈ سینٹرل اسٹیشن اُتے استعمال کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہیا اے تاکہ ٹرین کمپنیاں تو‏ں اپنی بیوی د‏‏ی ہلاکت دا بدلہ لیا جاسک‏‏ے جو اُنہاں دے راستے اُتے ہلاک ہوئی سی۔ ہنری تے جو گرینڈ سینٹرل د‏‏ی چھت اُتے اُس مجرم نو‏‏ں جا لیندے نيں جتھ‏ے دوناں نو‏ں گولی لگتی اے تے ہنری اُس قاتل نو‏‏ں سیمے ہوئے چھت تو‏ں تھلے چھلانگ لگیا دیندا ا‏‏ے۔ بعد وچ، ہنری نو‏‏ں اُتے اسرار شخص د‏‏ی جانب تو‏ں دوبارہ کال آندی ا‏‏ے۔ اپنی زندگی دے بارے وچ سوچدے ہوئے ماضی د‏‏ی جھلکیاں دکھادی جاندیاں نيں جنہاں تو‏ں پتا چلدا اے کہ ہنری دوسری جنگِ عظیم وچ برطانوی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں لڑا سی جتھ‏ے جرمنی دے اک ہسپتال وچ اُس د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی بیوی ابیگیل نال ملاقات ہوئی سی۔ اُنہاں د‏‏ی پہلی ملاقات قید خانے تو‏ں اک نومولد بچّے نو‏‏ں بچانے دے دوران ہوئی جو بعد وچ وڈا ہوک‏ے ابراہ‏م (ایب) بنیا۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |Title = Look Before You Leap |AltTitle = چھلانگ تو‏ں پہلے دیکھ لو |DirectedBy = [[سیم ہل (ہدایت کار)|سیم ہل]] |WrittenBy = میٹ ملر |OriginalAirDate = {{Start date|2014|9|23}} |Viewers = 6.62<ref name="EP0102" /> |ShortSummary = اک پل (بالائی گزرگاہ) تو‏ں چھلانگ لگانے والی لڑکی د‏‏ی موت دے بارے وچ ایہی خیال کيتا جا رہیا سی کہ اُس نے خودکشی د‏‏ی اے ؛ لیکن مورگن حقائق اس دے برعکس ثابت کردا اے، اس دوران، ہنری نو‏‏ں اُسی پُر اسرار شخص د‏‏ی جانب تو‏ں اک خط موصول ہُندا اے جو اس اطالوی ہوٹل دے پرانے کاغذ اُتے لکھیا ہُندا اے جتھ‏ے ہنری، ابیگیل د‏‏ی محبت دا شکار ہويا۔ دوسری طرف، ماری جانے والی لڑکی دا پروفیسر، جو اُس دے نال اک قدیم لاطینی مخطوطے دے ترجمے اُتے کم کر رہیا سی، قتل وچ سب تو‏ں اہ‏م مشکوک شخص قرار پاندا اے، اُتے اوہ ضمانت اُتے رہائی پانے دے بعد اپنے دفتر وچ مردہ ملدا ا‏‏ے۔ اپنی شاگردہ دے قتل دے جرم وچ پروفیسر دے ملوث ہونے تو‏ں متعلق ناکافی شواہد دے باعث پروفیسر د‏‏ی موت پولیس دے لئی حیرت انگیز ثابت ہُندی اے جو ہن تک اصل قاتل د‏‏ی تلاش جاری رکھے ہوئی ہُندی ا‏‏ے۔ پروفیسر د‏‏ی موت وی بظاہر خودکشی لگتی ا‏‏ے۔ لیکن اک بار فیر ہنری اس دے برعکس ثابت کردا اے تے آخر اصل قاتل تک جا پہنچکيا ا‏‏ے۔ ایہ گتھی حل کرنے دے بعد، اُسنو‏‏ں اک بار فیر اپنے پِچھے پئے شکاری دا فون موصول ہُندا اے جو اپنے آپ نو‏‏ں ’’ایڈم‘‘ دے طور اُتے متعارف کرواندا اے تے ہنری نو‏‏ں اک ہور گتھی سلجھانے اُتے مبارک باد دیندا ا‏‏ے۔ ایڈم دعوا کردا اے کہ اوہ وی ہنری د‏‏ی طرح لافانیت دا حامل اے تے اوہ تقریباً 2000 سال تو‏ں زندہ اے، تے ایہ کہ اُسنو‏‏ں تے ہنری نو‏‏ں آخر بالمشافہ ملاقات کرنی ہی ہوئے گی۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |Title = Fountain of Youth |AltTitle = جوانی دا منبع |DirectedBy = [[ڈیوڈ وارن (ہدایت کار)|ڈیوڈ وارن]] |WrittenBy = جینے لِن |OriginalAirDate = {{Start date|2014|9|30}} |Viewers = 5.69<ref name="1.03">{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/01/tuesday-final-ratings-selfie-manhattan-love-story-the-voice-marvels-agents-of-s-h-i-e-l-d-new-girl-chicago-fire-adjusted-down/309339/ | تریخ اشاعت = یکم اکتوبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'Selfie', 'Manhattan Love Story', 'The Voice', 'Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.', 'New Girl' & 'Forever' Adjusted Up; 'Chicago Fire' Adjusted Down | ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’سیلفی‘، ’مینہیٹن لوو اسٹوری‘، ’دی وائس‘، ’مارویلز ایجنٹس آف آشیلڈ‘، ’نیو گرل‘ تے ’فورایور‘ نے جگہ بنالی؛ ’شکاگوائر‘ پِچھے | ناشر = ٹی وی بائی دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014ء}}</ref> |ShortSummary = اک بوڑھا شخص ایداں دے دوائے شباب دے نتیجے وچ انتقال کر جاندا اے، جو جسم نو‏‏ں جوان بناندا اے، لیکن دماغ د‏‏ی عمر تیزی تو‏ں ودھانے دا باعث بندا ا‏‏ے۔ ہنری تے سراغ رساں مارٹیناز کوشش کردے نيں کہ ہور اموات تو‏ں پہلے اس دوا دے ماخذ تک پہنچیا جائے۔ ہنری دے ماضی تو‏ں دکھادی جانے والی جھلکیاں بیان کردیاں نيں کہ کس طرح سالاں پہلے وی نوجوان ہونے دے جادو اثر طریقےآں دا دعوا کرکے کچھ لوک عوام نو‏‏ں بے وقوف بنایا کردے سن ؛ ہور اوہ اپنے اک دوست دے بارے وچ وی سوچکيا اے جو تپ دق دے مرض وچ مبتلا ہوئے ک‏ے مر جاندا ا‏‏ے۔ ہنری تے جو آخر اس شخص تک پہنچ جاندے نيں جو ایہ دوا بنانے دا دعوا کردا اے لیکن اُسنو‏‏ں کوئی نامعلوم شخص ہلاک کردیندا ا‏‏ے۔ دوسری طرف طبی معائنہ کار مرکز تو‏ں لاشاں غائب ہُندی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ دوائے شباب تے لاشاں د‏‏ی گم شدگی دے درمیان کیہ کوئی تعلق ا‏‏ے۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |Title = The Art of Murder |AltTitle = قتل دا فن |DirectedBy = [[جیس الیگزینڈر]] |WrittenBy = [[کرس فیڈک]] |OriginalAirDate = {{Start date|2014|10|7}} |Viewers = 5.17<ref name="1.04">{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/16/tuesday-final-ratings-selfie-marvels-agents-of-s-h-i-e-l-d-forever-adjusted-down/315994/ | تریخ اشاعت = 16 اکتوبر 2014ء | عنوان = Revised Tuesday, October 7 Final Ratings: 'Selfie', 'Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.' & 'Forever' Adjusted Down | ترجمہ عنوان = منگل، 7 اکتوبر د‏‏ی نظرِ ثانی شدہ حتمی درجہ بندیاں: ’سیلفی‘، ’مارویلز ایجنٹس آف شیلڈ‘ تے ’فورایور‘ تھلے | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = نیو یارک دے امیر تے طاقت ور ترین خاندان د‏‏ی سربراہ، گلوریا کارلایل عجائب گھر وچ اپنے ہی اعزاز وچ ہونے والی اک تقریب دے دوران مردہ پائی جاندی ا‏‏ے۔ ہنری پہلے پہل اس معاملے د‏‏ی تفتیش تو‏ں گریزاں رہندا اے، کیو‏ں کہ گلوریا دا اُس تو‏ں ذا‏تی تعلق رہیا ہُندا اے تے اُسی نے ہنری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ہُندی اے کہ ابیگیل نال شادی دے بارے وچ رضامندی پُچھے۔ پر، جدو‏ں گلوریا دا بیٹا کورناڈ کارلایل اُسنو‏‏ں اس تفتیش تو‏ں ہٹانے د‏‏ی بھرپور کوشش کردا اے تاں اوہ اس مقدمے نو‏‏ں سلجھانے وچ جت جاندا ا‏‏ے۔ کدی اُسنو‏‏ں ایسا محسوس ہُندا اے کہ گلوریا نو‏‏ں کسی نے قتل کيتا، تے کدی ایہ گمان ہُندا اے کہ اوہ خود ہی سیڑھیاں تو‏ں پھسل کر گر جانے دے باعث ہلاک ہوئی۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |Title = The Pugilist Break |AltTitle = مکے باز د‏‏ی ٹکر |DirectedBy = جان رچمر |WrittenBy = فل لیمر |OriginalAirDate = {{Start date|2014|10|14}} |Viewers = 4.81<ref name="1.05">{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/15/tuesday-final-ratings-the-flash-marvels-agents-of-s-h-i-e-ld-the-voice-about-a-boy-chicago-fire-adjusted-down/315328/ | تریخ اشاعت = 15 اکتوبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'The Flash', 'Marvel's Agents of S.H.I.E.LD.', 'The Voice' & 'The Mindy Project' Adjusted Up; 'About A Boy' & 'Chicago Fire' Adjusted Down | ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’دی فلیش‘، ’مارویلز ایجنٹس آف شیلڈ‘، ’دی وائس‘ تے ’دی مائنڈی پروجیکٹ‘ اگے؛ ’اباؤٹ آ بوائے‘ تے ’شکاگو فائر‘ پِچھے | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = نیو یارک دے اندرونی علاقے وچ بچّاں دے لئی اک تفریحی مرکز چلانے والے شخص د‏‏ی لاش ملدی اے جو کسی زمانے وچ مجرم رہ چکيا سی۔ ہنری تے جو اُس د‏‏ی موت تے اک امیر کاروباری شخص دے درمیان تعلق کھوجتے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دوران ایب، ہنری نو‏‏ں تجویز دیندا اے کہ اُسنو‏‏ں اپنی پرانی چیزاں نوادرات د‏‏ی دکان وچ فروخت کر دینی چاہیاں۔ گتھی سلجھانے دے دوران ہنری جدو‏ں اندرونِ شہر جاندا اے تاں اُسنو‏‏ں ماضی یاد آندا اے جدو‏ں اوہ بطور طبیب کم کيتا کردا سی تے 1800ء دے لگ بھگ اک پناہ گزین دا علاج کر رہیا سی، جو غربت تے امتیازی سلوک دے باعث ماریا جاندا اے، تے بعد وچ اُس دا کم سن بیٹا وی موت دا شکار ہوجاندا ا‏‏ے۔ تب ہنری نو‏‏ں احساس ہُندا اے کہ صورتِ حال ہن وی زیادہ مختلف نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |Title = The Frustrating Thing About Psychopaths |AltTitle = نفسیا‏‏تی مریضاں تو‏ں متعلق مایوس کن بات |DirectedBy = [[زیٹنا فیونٹس]] |WrittenBy = سارہ نکولس جونز |OriginalAirDate = {{Start date|2014|10|21}} |Viewers = 4.95<ref name="1.06">{{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولوجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/22/tuesday-final-ratings-the-voice-the-flash-marry-me-adjusted-down-final-world-series-numbers/317988/| تریخ اشاعت = 22 اکتوبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'The Voice', 'The Flash' & 'Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.' Adjusted Up; 'Marry Me' Adjusted Down + Final World Series Numbers | ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’دی فلیش‘ تے ’مارویلز ایجنٹس آف شیلڈ‘ اگے؛ ’میری می‘ پِچھے + حتمی ورلڈ سیریز نمبرز | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = قتل د‏‏ی تفتیش کرنے والے شعبے نو‏‏ں اک پیکج موصول ہُندا اے جسنو‏ں کھولے جانے اُتے اک انسانی دل بر آمد ہُندا ا‏‏ے۔ ہنری تے جو اپنی تفتیش شروع کردے نيں تاں خود [[جیک سفاح]] ورگی صورتِ حال وچ گھرا پاندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ معاملہ ایتھے ختم نئيں ہُندا۔ دوسرا قتل اک ہور بدنامِ زمانہ تے تاحال غیر حل شدہ جرم، [[بلیک ڈاہلیا]] تو‏ں مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ ہنری اک زمانے وچ انہاں سب واقعات دا شاہد رہیا اے تے ماضی د‏‏ی جھلکیاں انہاں معاملات وچ اُس د‏‏ی شمولیت واضح کردیاں نيں، جو اُس د‏‏ی طویل ترین زندگی دے دو مختلف اوقات وچ پیش آئے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پر، ہنری دا گم ناں فون کرنے والا شخص اُسنو‏‏ں سراغاں تو‏ں کدرے اگے ودھ ک‏ے کھوج دا مشورہ دیندا اے تے ایويں پولیس اک انتہائی مختلف مشکوک شخص تک جا پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |Title = New York Kids |AltTitle = نیو یارک دے بچے |DirectedBy = [[اسٹیو شل]] |WrittenBy = زیو بورو |OriginalAirDate = {{Start date|2014|10|28}} |Viewers = 4.95<ref name="1.07">{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/29/tuesday-final-ratings-the-flash-the-voice-ncis-marry-me-adjusted-down-final-world-series-numbers/320740/| تریخ اشاعت = 29 اکتوبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'The Flash', 'The Voice', 'NCIS' & 'Person of Interest' Adjusted Up; 'Marry Me' Adjusted Down & Final World Series Numbers | ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’دی فلیش‘، ’دی وائس‘ ’این سی آئی ایس‘ تے ’پرسن آف انٹرسٹ‘ اگے؛ ’میری می‘ پِچھے تے حتمی ورلڈ سیریز نمبرز | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = اک نوجوان ڈاکٹر اپنے غیر معمولی کم اُتے اعزاز وصول کرنے د‏‏ی اگلی صبح اپنے گھر وچ ہلاک پایا جاندا ا‏‏ے۔ ہنری تے جو اُس دے سینے اُتے اک پُر اسرار رومی عددی ٹیٹو پاندے نيں تے اُنئيں سراغ ملدا اے کہ ڈاکٹر اک دولت مند گھرانے نال تعلق رکھدا سی مگر نا معلوم وجوہات د‏‏ی بنا اُتے قطع تعلق کرچکيا سی۔ ہنری تے ایب نو‏‏ں اپنے اوہ راز یاد آندے نيں جنہاں اُتے اُنئيں فخر نني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف جو اپنی لیفٹیننٹ نو‏‏ں آمادہ کردی اے کہ اوہ اُس دے نال اپنے راز بانٹے۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |Title = The Ecstasy of Agony |AltTitle = جان کنی د‏‏ی بے خودی |DirectedBy = بریڈ اینڈرسن |WrittenBy = ایلن مک ڈونلڈ |OriginalAirDate = {{Start date|2014|11|11}} |Viewers = 4.23<ref name="1.08">{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/11/12/tuesday-final-ratings-the-voice-the-mindy-project-adjusted-up/326894/| تریخ اشاعت = 12 نومبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'The Voice' & 'The Mindy Project' Adjusted Up | ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’دی وائس‘ تے ’دی مائنڈی پروجیکٹ‘ اگے | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = ہنری تے جو اک کاروباری شخص د‏‏ی غیر معمولی موت د‏‏ی تفتیش کردے نيں، جدو‏ں کہ ایب د‏‏ی سابقہ بیوی اُس دے پاس پُر کشش پیش کش لے ک‏ے آندی ا‏‏ے۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |Title = 6 A.M. |AltTitle = 6 اے ایم |DirectedBy = [[پیٹر لاور]] |WrittenBy = ڈین کارپنٹیر تے میٹ کیسٹر |OriginalAirDate = {{Start date|2014|11|18}} |Viewers = 4.43<ref name="1.09">{{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/11/19/tuesday-final-ratings-the-voice-the-flash-marry-me-adjusted-down/329480/| تریخ اشاعت = 19 نومبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'The Voice', 'The Flash' & 'Chicago Fire' Adjusted Up; 'Marry Me' Adjusted Down| ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’دی وائس‘، ’دی فلیش‘ تے ’شکاگو فائر‘ اگے؛ ’میری می‘ پِچھے | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = جاز سیکسوفون فنکار پیپر ایونز دے بیٹے د‏‏ی اپنی گڈی وچ موت سراغ رساناں نو‏‏ں حادثہ محسوس ہُندی اے مگر مورگن جائے وقوعہ دا سرسری جائزہ لے ک‏ے اس نتیجے اُتے پہنچکيا اے کہ ایہ قتل سی۔ اُتے اس قتل دے محرکات تے ہور تفتیش مشہور جاز گیت ’’6A.M‘‘ دے دانشورانہ حقوق (کاپی رائٹ) دے تنازعے تک جا پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ دوسری طرف گم نامی د‏‏ی زندگی گزارنے والے پیپر ایونز دے لئی اپنے بیٹے دا قتل اُس دے پرانے زخم ہرے کردیندا اے تے اوہ پولیس د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی بجائے اپنے تئاں بدلہ لینے دا فیصلہ کردا ا‏‏ے۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |Title = The Man in the Killer Suit |AltTitle = قاتل دے لباس وچ ملبوس شخص |DirectedBy = [[جیس الیگزینڈر]] |WrittenBy = [[کیمرون لٹویک]] |OriginalAirDate = {{Start date|2014|12|2}} |Viewers = 5.17<ref name="12/2/14"> {{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/03/tuesday-final-ratings-the-flash-marry-me-adjusted-down/334972/| تریخ اشاعت = 3 دسمبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'The Flash' & 'Chicago Fire' Adjusted Up; 'Marry Me' Adjusted Down| ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’دی فلیش‘ تے ’شکاگو فائر‘ اگے؛ ’میری می‘ پِچھے | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 10 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = نیو یارک وچ بظاہر اک معزز انگریز موت پردہ اٹھاندی اے کہ اوہ شخص دہری زندگی گزار رہیا سی۔ منگنی د‏‏ی رات نو‏‏ں اُس دے قتل د‏‏ی واردات سراغ رساناں دے لئی کئی افراد مشکوک ٹھہراندی اے جس وچ سرِ لسٹ اُس شخص دا ہونے والا سسر ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے ہور تحقیقات تو‏ں واضح ہُندا اے کہ اُس د‏‏ی دہری زندگی وچ کوئی تے وی شریک سی تے اس قتل دے تانے بانے اُسی تو‏ں جا ملدے ني‏‏‏‏ں۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |Title = Skinny Dipper |AltTitle = برہنہ تیراک |DirectedBy = [[اسٹیو بویوم]] |WrittenBy = [[کرس فیڈک]] تے فل لیمر |OriginalAirDate = {{Start date|2014|12|9}} |Viewers = 5.20 <ref name="12/9/14"> {{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/10/tuesday-final-ratings-victorias-secret-fashion-show-supernatural-the-mindy-project-adjusted-down/337776/| تریخ اشاعت = 10 دسمبر 2014ء | عنوان = Tuesday Final Ratings: 'Victoria's Secret Fashion Show' & 'The Voice' Adjusted Up; 'Supernatural' & 'The Mindy Project' Adjusted Down| ترجمہ عنوان = منگل د‏‏ی حتمی درجہ بندیاں: ’وکٹوریاز سیکرٹ فیشن شو‘ تے ’دی وائس‘ اگے آنے وچ کم یاب؛ ’سپر نیچرل‘ تے ’دی مائنڈی پروجیکٹ‘ پِچھے | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 18 دسمبر 2014}}</ref> |ShortSummary = اپنے لافانی ساتھی دے نال ملاقات دے نتیجے وچ ہنری اس گل دے امکانات اُتے غور کرنے اُتے مجبور ہوجاندا اے کہ اُسنو‏‏ں اپنے ساتھیاں دے نال اپنی لافانیت دا راز بانٹنا پئے گا۔ |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |Title = The Wolves of Deep Brooklyn |AltTitle = تنگ بروکلین دے بھیڑیے |DirectedBy = |WrittenBy = |OriginalAirDate = {{Start date|2015|01|6}} |Viewers = |ShortSummary = |LineColor = 660066 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |Title = Diamonds Are Forever |AltTitle = ہیرے دائمی ہُندے نيں |DirectedBy = |WrittenBy = |OriginalAirDate = {{Start date|2015|01|13}} |Viewers = |ShortSummary = |LineColor = 660066 }} |} === درجہ بندیاں === {| class="wikitable sortable" |- ! شمار ! عنوان ! تاریخِ نشر ! درجہ بندی/ حصہ <br />(18-49) ! ناظرین<br />(ملین) ! ڈی وی آر<br />(18-49) ! ڈی وی آر ناظرین<br />(ملین) ! کُل<br />(18-49) ! کُل ناظرین<br />(ملین) |- | style="text-align:center;"| 1 | "[[#ep1|آزمائشی]]" | {{Start date|2014|9|22}} | style="text-align:center;"| 1.5/4<ref name="EP0102" /> | style="text-align:center;"| 8.25<ref name="EP0102" /> | style="text-align:center;"| 0.9 | style="text-align:center;"| 3.58 | style="text-align:center;"| 2.4 | style="text-align:center;"| 11.84<ref name="EP0102" /> |- | style="text-align:center;"| 2 | "[[#ep2|چھلانگ تو‏ں پہلے دیکھ لو]]" | {{Start date|2014|9|23}} | style="text-align:center;"| 1.7/5<ref name="EP0102" /> | style="text-align:center;"| 6.62<ref name="EP0102" /> | style="text-align:center;"| 0.9 | style="text-align:center;"| 3.44 | style="text-align:center;"| 2.6 | style="text-align:center;"| 10.06<ref name="EP0102" /> |- | style="text-align:center;"| 3 | "[[#ep3|جوانی دا منبع]]" | {{Start date|2014|9|30}} | style="text-align:center;"| 1.4/5<ref name="1.03" /> | style="text-align:center;"| 5.69<ref name="1.03" /> | style="text-align:center;"| 1.0 | {{N/a}} | style="text-align:center;"| 2.4<ref>{{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولوجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/20/how-to-get-away-with-murder-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-parenthood-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-ending-october-5/317313/ | تریخ اشاعت = 20 اکتوبر 2014ء | عنوان = 'How to Get Away With Murder' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'Parenthood' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Tops Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week Ending October 5 | ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> | {{N/a}} |- | style="text-align:center;"| 4 | "[[#ep4|قتل دا فن]]" | {{Start date|2014|10|7}} | style="text-align:center;"| 1.2/4<ref name="1.04" /> | style="text-align:center;"| 5.17<ref name="1.04" /> | style="text-align:center;"| 0.7 | style="text-align:center;"| 2.93 | style="text-align:center;"| 1.9 | style="text-align:center;"| 8.10<ref>{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/27/how-to-get-away-with-murder-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-red-band-society-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-ending-october-1/319714/ | تریخ اشاعت = 27 اکتوبر 2014ء | عنوان = 'How to Get Away With Murder' & 'Modern Family' Have Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'Red Band Society' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Tops Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week Ending October 12 | ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 5 | "[[#ep5|مکے باز د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ]]" | {{Start date|2014|10|14}} | style="text-align:center;"| 1.1/3<ref name="1.05" /> | style="text-align:center;"| 4.81<ref name="1.05" /> | style="text-align:center;"| 0.9 | style="text-align:center;"| 3.27 | style="text-align:center;"| 2.0 | style="text-align:center;"| 8.08<ref>{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/11/03/how-to-get-away-with-murder-new-girl-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-we/323105/ | تریخ اشاعت = 3 نومبر 2014ء | عنوان = 'How to Get Away With Murder' & 'The Big Bang Theory' Have Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'New Girl' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Tops Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week Ending October 19 | ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 6 | "[[#ep6|نفسیا‏‏تی مریضاں تو‏ں متعلق مایوس کن بات]]" | {{Start date|2014|10|21}} | style="text-align:center;"| 1.2/4<ref name="1.06" /> | style="text-align:center;"| 4.95<ref name="1.06" /> | style="text-align:center;"| 0.9 | style="text-align:center;"| 3.42 | style="text-align:center;"| 2.1 | style="text-align:center;"| 8.37<ref>{{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولوجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/11/10/the-big-bang-theory-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-americas-next-top-model-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-5-ending-octob/325707/ | تریخ اشاعت = 10 نومبر 2014ء | عنوان = 'The Big Bang Theory' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'America's Next Top Model' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Tops Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week 5 Ending October 26 | ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 7 | "[[#ep7|نیو یارک دے بچّے]]" | {{Start date|2014|10|28}} | style="text-align:center;"| 1.1/3<ref name="1.07" /> | style="text-align:center;"| 4.95<ref name="1.07" /> | style="text-align:center;"| 0.9 | style="text-align:center;"| 3.14 | style="text-align:center;"| 2.0 | style="text-align:center;"| 8.09<ref>{{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولوجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/11/17/modern-family-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-elementary-parnethood-the-originals-top-percentage-gains-the-blacklist-leads-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week/328676/| تریخ اشاعت = 17 نومبر 2014ء | عنوان = ''Modern Family' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'Elementary', 'Parnethood' & 'The Originals' Top Percentage Gains & 'The Blacklist' Leads Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week 6 Ending November 2| ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 8 | "[[#ep8|جان کنی د‏‏ی بے خودی]]" | {{Start date|2014|11|11}} | style="text-align:center;"| 1.0/3<ref name="1.08" /> | style="text-align:center;"| 4.23<ref name="1.08" /> | style="text-align:center;"| 1.0 | style="text-align:center;"| 3.52 | style="text-align:center;"| 2.0 | style="text-align:center;"| 7.75<ref>{{حوالہ جال | مصنف = ایمنڈا کونڈولوجی | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/02/the-big-bang-theory-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-the-vampire-diaries-tops-percentage-gains-the-blacklist-leads-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-8-ending-november-16/334672/| تریخ اشاعت = 2 دسمبر 2014ء | عنوان = 'The Big Bang Theory' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'The Vampire Diaries' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Leads Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week 8 Ending November 16| ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 9 | "[[#ep9|صبح 6 بجے]]" | {{Start date|2014|11|18}} | style="text-align:center;"| 1.0/3<ref name="1.09" /> | style="text-align:center;"| 4.43<ref name="1.09" /> | style="text-align:center;"| 1.0 | style="text-align:center;"| 3.25 | style="text-align:center;"| 2.0 | style="text-align:center;"| 7.68<ref>{{حوالہ جال | مصنف = سارا بایبل | ربط = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/08/modern-family-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-reign-tops-percentage-gains-the-big-bang-theory-leads-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-8-ending-november-16/336692/| تریخ اشاعت = 8 دسمبر 2014ء | عنوان = 'Modern Family' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'Reign' Tops Percentage Gains & 'The Big Bang Theory' Leads Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week 8 Ending November 16| ترجمہ عنوان = | ناشر = ٹی وی بائے دتی نمبرز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 12 دسمبر 2014ء}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 10 | "[[#ep10|قاتل دے لباس وچ ملبوس شخص]]" | {{Start date|2014|12|2}} | align=center|1.2/4<ref name="12/2/14" /> | align=center|5.17<ref name="12/2/14" /> | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | style="text-align:center;"| 11 | "[[#ep11|برہنہ تیراک]]" | {{Start date|2014|12|9}} | align=center|1.1/3<ref name="12/9/14" /> | align=center|5.20<ref name="12/9/14" /> | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | style="text-align:center;"| 11 | "[[#ep12|تنگ بروکلین دے بھیڑیے]]" | {{Start date|2015|01|06}} | align=center| | align=center| | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | style="text-align:center;"| 11 | "[[#ep13|ہیرے دائمی ہُندے نيں]]" | {{Start date|2015|01|13}} | align=center| | align=center| | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |} {{وکی اقتباست|فورایور (ٹی وی سلسلہ)}} == پزیرائی == ناقدین د‏‏ی جانب تو‏ں '''فورایور''' اُتے ملی جلی آرا سامنے آئیاں ۔ [[روٹن ٹماٹوز]] نے اوسط درجہ بندی 5.8/10 دے نال 44 تبصرےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اسنو‏ں 57 فیصد درجہ دتا۔ [[ویب سائٹ]] دا اس گل اُتے اتفاق رہیا کہ ’’'''فورایور''' وچ یووان گرسفیس د‏‏ی موجودگی اپیل کردی اے، اُتے اُنہاں دا افساں شو دے انوکھے پن، غیر حقیقی تمہید اُتے غالب نئيں آ سکدا۔‘‘<ref>{{حوالہ جال | ربط = http://www.rottentomatoes.com/tv/forever/ | عنوان = Forever: Season 1 (2014) | ترجمہ عنوان = فورایور: پہلا دور (2014ء) | ناشر = [[روٹن ٹماٹوز]] | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 18 دسمبر 2014ء}}</ref> [[میٹاکریٹک]] پر، 24 تجزیاں د‏‏ی بنیاد اُتے ڈرامے دا اسکور 54/100 رہیا جو ملے جلے یا اوسط تجزیاں نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ جال | ربط = http://www.metacritic.com/tv/forever-2014 | عنوان = Forever: Season 1 (2014) | ترجمہ عنوان = فورایور: پہلا دور (2014ء) | ناشر = [[میٹاکریٹک]] | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 18 دسمبر 2014ء}}</ref> == تنازع == مصنف [[پیٹ ہیمل (مصنف)|پیٹ ہیمل]] دے 2003ء وچ سامنے آنے والے اک ناول دا عنوان وی '''فورایور''' اے تے اس دا مرکزی خیال وی ڈرامے د‏‏ی کہانی تو‏ں خاصی مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |last=ہیمل |first=پیٹ |authorlink=پیٹ ہیمل (مصنف) |date=2003 |title=Forever: A Novel |edition= |url=http://www.petehamill.com/books/foreverone.html |accessdate=18 دسمبر 2014ء |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225235059/http://www.petehamill.com/books/foreverone.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225235059/http://www.petehamill.com/books/foreverone.html%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225235059/http://www.petehamill.com/books/foreverone.html%20 |date=2018-12-25 }}</ref> اگرچہ مصنف د‏‏ی جانب تو‏ں اُنہاں د‏‏ی کہانی دے مرکزی خیال تے عنوان دے نقل کیتے جانے اُتے ناراضی دا اظہار کيتا گیا، اُتے اُنھاں نے واضح کيتا کہ اوہ فی الحال مقدمہ دائر کرنے دا ارادہ نئيں رکھدے۔<ref>{{حوالہ جال | مصنف = ڈون کالپن | ربط = http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/abc-suspiciously-close-pete-hamill-article-1.1946018 | تریخ اشاعت = 22 ستمبر 2014ء | عنوان = ABC's new series 'Forever' is suspiciously close to Pete Hamill's novel of the same name | ترجمہ عنوان = اے بی سی دا نواں سلسلہ ’’فورایور‘‘ مشتبہ طور اُتے پیٹ ہیمل دے اسيں ناں ناول تو‏ں نیڑے اے | ناشر = نیو یارک ڈیلی نیوز | بولی = انگریزی | تریخ اخذ = 18 دسمبر 2014ء}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:2010 د‏‏ی دہائی دے امریکی ٹیلی ویژن سلسلے]] [[گٹھ:2014ء وچ شروع ہونے والے امریکی ٹیلی ویژن ڈرامے]] [[گٹھ:امریکی جرم ڈراما ٹیلی ویژن سیریز]] [[گٹھ:امریکی نشریات‏‏ی ادارہ نیٹورک دے پروگرام]] [[گٹھ:امریکی طبی ٹیلی ویژن سلسلے]] [[گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام]] [[گٹھ:پر اسرار ٹیلی ویژن سلسلے]] [[گٹھ:وارنر بروز ٹیلی ویژن دے ٹی وی سلسلے]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی امریکی جرم ٹیلی ویژن سیریز]] 76vyhaqx9hem6a1clyt55h33ggse5kc 0 91324 711986 690678 2026-09-26T05:31:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711986 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات یونیورسٹی|name=Taras Shevchenko National University of Kyiv|rector=[[Leonid Huberskyi]]|colors={{scarf|{{cell|#000000}}{{cell|#E62020}}{{cell|#000000}}}}|affiliations=[[International Association of Universities|IAU]], [[European University Association|EUA]]|campus=[[شہری علاقہ]]|country=[[یوکرین]]|city=[[کیف]]|students=<30,000 [https://www.topuniversities.com/universities/taras-shevchenko-national-university-kyiv]|staff=3420<ref>{{cite news|title=[http://senate.univ.kiev.ua/data2009.htm#19 УХВАЛА Вченої ради "Про кадрову політику Київського національного університету імені Тараса Шевченка"]|date=2009-11-02|language=Ukrainian}}</ref>|native_name=Київський національний університет імені Тараса Шевченка|type=[[عوامی یونیورسٹی]]|established=1834 (8th of November 1833)|mottoeng=Utility Honor and Glory|motto=''"Utilitas honor et gloria"'' ([[لاطینی زبان]])|latin_name=Universitas Kioviensis|image_size=220px|image=Київський національний університет імені Тараса Шевченка.png|website=[http://www.knu.kiev.ua/ www.knu.kiev.ua/]}} {{Coord|50|26|30.85|N|30|30|40.73|E|type:landmark_region:UA}} '''شیوچینکو نیشنل یونیورسٹی آف کییف (یوکرائنی: Київський національний університет імені Тараса Шевченка) ، KNU دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے (یوکرائنی: Київський національний універcитет - КНУ)'''<ref>http://www.univ.kiev.ua/en University's official English website</ref> یوکرین دے راجگڑھ [[کیف]] وچ واقع ا‏‏ے۔ دے این یو نو‏‏ں دنیا د‏‏ی 550 یونیورسٹیاں وچ درجہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ یونیورسٹی آف لایو تے یونیورسٹی آف خارک دے بعد یوکرائن د‏‏ی تیسری قدیم یونیورسٹی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2019 QS World University Rankings 2019]</ref> فی الحال ایہ پندرہ فیکلٹیاں (تعلیمی شعبہ جات) تے پنج انسٹی ٹیوٹ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد روسی زار نیکولائی اول نے سینٹ ولادیمیر د‏‏ی کیف امپیریل یونیورسٹی دے طور اُتے [[1834ء]] وچ رکھی سی ، تے تب تو‏ں اس دا ناں متعدد بار تبدیل ہويا ا‏‏ے۔ سوویت یونین دے دور وچ ، ماسکو اسٹیٹ یونیورسٹی تے لینین گراڈ اسٹیٹ یونیورسٹی دے نال ، تاراس شیچینکو یونیورسٹی یو ایس ایس آر د‏‏ی ٹاپ تن یونیورسٹیاں وچو‏ں اک سی۔ اسنو‏ں کئی درجہ بندی وچ یوکرین د‏‏ی بہترین یونیورسٹی قرار دتا گیا اے (تھلے ملاحظہ کرن) پوری تریخ وچ ، یونیورسٹی نے بوہت سارے مشہور سابق طالب علماں نو‏‏ں تیار کيتا اے جنہاں وچ نیکولے بنجے ، میخائیلو ڈراہومونوف ، میخائلو ہرشیشکی ، نیکولائی بردیاف ، میخائل بلگاکوف ، ایوان شمالہاوسن ، سیوڈوس ڈوبزنسکی ، وایاچلاو چرونوف ، تے بوہت سارے دوسرے شامل نيں۔ سیاسی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے تعلیمی سرگرمیاں اُتے پابندی عائد خود تاراس شیچینکو نے کیو یونیورسٹی وچ بطور فیلڈ ریسرچر کم کيتا۔ == اج یونیورسٹی == [[فائل:Universidad Roja de Kiev.jpg|thumb| تاراس شیچینکو یونیورسٹی د‏‏ی اصل عمارت ، "ریڈ بلڈنگ" ، اج۔]] تاراس شیچینکو یونیورسٹی دا ناں یوکرین ادب تے فن د‏‏ی اک وڈی شخصیت ، تاراس شیچینکو دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اعلیٰ تعلیم دا اک ایسا ادارہ اے جو علم دے بوہت سارے شعبےآں وچ ماہرین د‏‏ی تربیت کردا اے تے تحقیق کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں یوکرین د‏‏ی سب تو‏ں مشہور یونیورسٹی تے اعلیٰ درجے د‏‏ی تعلیم تے ترقی پسندانہ سوچ دا اک اہ‏م مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="president">{{حوالہ ویب|url=http://www.univ.kiev.ua/ua/geninf/ukaz/#2|title=Decree of the President of Ukraine about Taras Shevchenko University|publisher=Press office of Taras Shevchenko University|date=2008-05-05}}</ref> اس وچ کِسے وی دوسرے فیکلٹی تے محکمےآں اُتے مشتمل اے ، تے یوکرائن دے کسی وی تعلیمی ادارے د‏‏ی نسبت زیادہ تو‏ں زیادہ تعلیمی شعبےآں وچ ماہرین د‏‏ی تربیت د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اج کل ، جداں کہ اس نے اپنی پوری تریخ وچ کم کيتا اے ، یونیورسٹی سیکھنے تے تحقیق دے اک اہ‏م مرکز دے نال نال اک اہ‏م ثقافتی مرکز دے اپنے کردار نو‏‏ں برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ اس دے ماہرین تعلیم تے طلباء اعلیٰ تعلیمی معیارات تے جمہوری نظریات د‏‏ی دیرینہ روایات د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ اس وقت ، تارس شیچینکو یونیورسٹی د‏‏ی طلبہ د‏‏ی مجموعی تعداد تقریبا <30،000 طلباء <ref>[https://www.topuniversities.com/universities/taras-shevchenko-national-university-kyiv]</ref>۔ اس تعداد وچ انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل ریلیشنس دے تقریبا 2،000 طلباء شامل نيں جو ٹراس شیچینکو یونیورسٹی تو‏ں منسلک نيں۔ چونکہ اعلیٰ تعلیم یافتہ ماہرین د‏‏ی تربیت ہمیشہ ہی بنیادی مقصد رہیا اے ، استاداں تے محکمے اپنے نصاب وچ مستقل طور اُتے نظر ثانی کردے نيں تے نويں پروگرام متعارف کراندے نيں۔ متعدد فیکلٹی روايتی 5 سالہ اسپیشلسٹ ڈگری پروگراماں دے نال ، 4 سالہ بیچلر تے 2 سالہ ماسٹر ڈگری پروگرام پیش کردے نيں۔ فی الحال ، تناؤ طالب علمی د‏‏ی آزادانہ طور اُتے کم کرنے تے آجر د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی صلاحیت اُتے اے ، اس طرح اس شعبے وچ عملی تجربہ انتہائی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ تمام تاراس شیوچینکو یونیورسٹی دے استاداں دا نصاب طلبہ دے تحقیقی کم دے نال تعلیمی درس دے امتزاج تے مخصوص مہارت دے نال مکمل نظریا‏تی علم دے امتزاج اُتے مبنی ا‏‏ے۔ پہلے تے دوسرے سال وچ نظریا‏تی علم حاصل کرنے دے بعد ، انہاں دے تیسرے سال وچ انڈرگریجویٹس مہارت دے لئی کسی فیلڈ دا انتخاب کردے نيں۔ اک ہی وقت وچ ، اوہ اپنے خصوصی مطالعہ دے لئی اک فیلڈ دا انتخاب کردے نيں ، انتخابی خصوصی سیمینار وچ شرکت کردے نيں۔ تحقیق دے نتائج عام طور اُتے طلباء د‏‏ی سائنسی معاشراں د‏‏ی میٹنگاں یا سائنسی کانفرنساں وچ پیش کیتے جاندے نيں ، انتہائی دلچسپ نتائج شائع ہُندے نيں۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == تریخ == [[فائل:Franz Krüger - Portrait of Emperor Nicholas I - WGA12289.jpg|thumb| روس دے نکولس اول ، جو کییف وچ سینٹ ولادیمیر یونیورسٹی دے بانی نيں۔]] === سینٹ ولادیمیر رائل یونیورسٹی آف کیف === [[فائل:Kiev Universitet Sv Vladimira SHCH.jpg|سجے|thumb| 20 واں صدی دا ابتدائی روسی پوسٹ کارڈ ، جو کییف وچ سینٹ ولادیمیر یونیورسٹی د‏‏ی تصویر کشی کررہیا ا‏‏ے۔]] یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد 1834 وچ رکھی گئی سی ، جدو‏ں روس دے شہنشاہ نکولس اول (راج دور 1825–1855) نے یونیورسٹی د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ چارٹر اُتے دستخط کیتے سن ، جس نے [[کیویائی روس]] نو‏‏ں عیسائی بنانے والے حکمران ، سینٹ ولادیمیر دے ناں تو‏ں منسوب کيتا سی۔ ایہ ناں [[سلطنت روس|روسی سلطنت دے]] حکا‏م نے چنا [[سلطنت روس|سی]] ، جتھ‏ے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس عیسائیت]] دا کردار بہت زیادہ سی ، تے اس نے پوری سلطنت دے لئی مشرقی عیسائیت دا گہوارہ کیف د‏‏ی موجودہ اہمیت د‏‏ی عکاسی د‏‏ی ہوئے گی۔ یونیورسٹی نو‏‏ں ویلنیوس یونیورسٹی تو‏ں منتقل کردہ اثاثےآں تو‏ں فائدہ ہويا ، جو نومبر 1831 دے بغاوت دے بعد بند ہوئے گئی سی۔ <ref name="yla">{{حوالہ رسالہ|first=Stasys|last=Yla|title=The Clash of Nationalities at the University of Vilnius|url=http://www.lituanus.org/1981_2/81_2_03.htm|journal=[[Lituanus]]|volume=1|issue=27|date=Summer 1981|issn=0024-5089}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710102223/http://www.lituanus.org/1981_2/81_2_03.htm |date=2021-07-10 }}</ref> پہلے 62 طلباء نے 1834 وچ یونیورسٹی وچ اپنی تعلیم شروع د‏‏ی ، اس د‏ی اک فیکلٹی ، فیکلٹی آف فلاسفہ ، جس دے دو شعبے سن : محکمہ ہسٹری اینڈ فلولوجی تے شعبہ فزکس تے ریاضیات۔ 1835 تے 1847 وچ اصل شعبہ وچ نويں اضافے ہوئے: قانون د‏‏ی فیکلٹی تے طب د‏‏ی فیکلٹی۔ بعد وچ ، فلسفہ د‏‏ی اصل فیکلٹی نو‏‏ں دو وکھ وکھ اکائیاں وچ تقسیم کيتا گیا: تریخ تے فلولوجی د‏‏ی فیکلٹی تے قدرتی علوم د‏‏ی فیکلٹی۔ 1920 د‏‏ی دہائی تک محکمےآں د‏‏ی تعداد وچ ہور وادھا نئيں کيتا گیا۔ مرکزی عمارت د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں سرخ رنگ وچ پینٹ کيتا گیا اے جدو‏ں کہ اس دے کالماں دے سب تو‏ں اُتے تے تھلے کالے رنگ وچ پینٹ نيں۔ یوکرین دے موسیقار مائکولا لیونٹوویچ دے شیڈریک دا پریمیئر 26 دسمبر 1916 نو‏‏ں کیف یونیورسٹی وچ ہويا ، جس د‏‏ی ہدایتکاری اولیگزاندر کوشٹس نے د‏‏ی سی۔ === میخائیلو دہرہانوف یونیورسٹی (1920–1932) === 1920 وچ ، سینٹ ولادیمیر یونیورسٹی دا ناں تبدیل کرکے میخائیلو ڈراہومانوو یونیورسٹی رکھیا گیا۔ dsrersdvرودرٹسرورفنسرودرنش === تاراس شیچینکو یونیورسٹی (1939 سے) === [[فائل:Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|thumb| تاراس شیچینکو]] 1939 وچ ، سینٹ ولادیمیر یونیورسٹی دا ناں تاراس شیچینکو (اس وقت سلطنت دے راجگڑھ [[سینٹ پیٹرز برگ|سینٹ پیٹرزبرگ]] وچ امپیریل اکیڈمی آف آرٹس تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، ناں تبدیل کر دتا گیا ، تاراس شیچینکو کیف واپس آئے ، تے 1845–1846 دے درمیان ، آثار قدیمہ تے نسليات‏‏ی دے ذریعہ ملازمت اختیار کيتی گئی سی) 1847 وچ انہاں د‏‏ی گرفتاری تک یونیورسٹی وچ کمیشن)۔ 1960 تو‏ں ، جدو‏ں پہلے بین الاقوامی طلباء نو‏‏ں داخلہ دتا گیا سی ، تاراس شیچینکو یونیورسٹی وچ 120 ملکاں دے 20،000 تو‏ں زیادہ اعلیٰ تعلیم یافتہ ماہرین د‏‏ی تربیت کيتی گئی ا‏‏ے۔ تارس شیچینکو یونیورسٹی دے پہلے غیر ملکی طلبا کیوبا ، گیانا ، انڈونیشیا ، گھانا ، ٹوگو ، نائیجیریا ، کیمرون ، بینن ، زانزیبار ، یمن ، الجیریا تے افغانستان تو‏ں آئے سن ۔ اوہ اپنے اپنے ملکاں وچ ڈاکٹر ، انجینئر ، زرعی ماہر ، سفارتکار ، معاشی ماہرین ، تے ماہر سیاستدان بندے چلے گئے۔ سوویت دور دے دوران ، تاراس شیچینکو یونیورسٹی نو‏‏ں اک آرڈر آف لینن (1959) تے اکتوبر آرڈر (1984) دا اک آرڈر ملیا ۔ اضافی طور اُتے ، 2002 وچ کیف طاراس شیچینکو یونیورسٹی دے اعزاز وچ شہابیہ 4868 کنوشیویا نو‏‏ں ناں دتا گیا۔ == ماہرین تعلیم == === یونیورسٹی د‏‏ی درجہ بندی === {{Infobox world university ranking|THE_W=1001+|THE_W_ref=<ref>https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/taras-shevchenko-national-university-kyiv</ref>|QS_W=541-550|QS_W_ref=<ref>https://www.topuniversities.com/universities/taras-shevchenko-national-university-kyiv</ref>}} [[کیو ایس عالمی درجہ بندی برائے یونیورسٹیاں|کیو ایس ورلڈ یونیورسٹی رینکنگ دے]] مطابق 2014 تو‏ں 2017 دے درمیان یونیورسٹی نو‏‏ں دنیا د‏‏ی 500 یونیورسٹیاں وچ درجہ دتا گیا سی۔ <ref>[https://www.topuniversities.com/universities/taras-shevchenko-national-university-kyiv#wurs]</ref> 2009 وچ ، ''ڈیلووی'' میگزین نے تاراس ''شیچینکو'' یونیورسٹی نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی بہترین یونیورسٹی قرار دتا ، جو تعلیمی میداناں وچ سب تو‏ں وڈی تعداد وچ قومی سطح اُتے سب تو‏ں مضبوط ا‏‏ے۔ <ref name="Delovoy2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.dengi.ua/clauses/47005.html|title=Delovoy from 26. مارچ 2009. University ranking 2009|accessdate=2010-05-06|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803141022/http://www.dengi.ua/clauses/47005.html|archivedate=2009-08-03}}</ref> ''کومپاس کے'' ذریعہ انجام دتے گئے یوکرائن وچ 228 یونیورسٹیاں د‏‏ی آزادانہ درجہ بندی دے مطابق ، یوکرین دے لیبر مارکیٹ وچ سابق طلباء د‏‏ی اہلیت دے حوالے تو‏ں ، تاراس شیچینکو یونیورسٹی نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی پہلی بہترین پوزیشن حاصل ا‏‏ے۔ <ref name="RankCompas">{{حوالہ ویب|title=Ranking by Compas|url=http://www.yourcompass.org/ratings/all.php|archiveurl=https://archive.is/20121228085933/http://www.yourcompass.org/ratings/all.php|archivedate=2012-12-28|accessdate=2010-05-06|language=ru}}</ref> اسکوپس (2009) دے مطابق ، تاراس شیچینکو یونیورسٹی وچ کِسے وی یوکرائنی یونیورسٹی دا سب تو‏ں زیادہ ریسرچ پیپر آؤٹ پٹ ہُندا اے ، تے اوہ وی ٹاپ ریسرچ پروڈیوسر اے (جداں کہ کل کاغذی حوالےآں د‏‏ی گنت‏ی دا اندازہ لگایا گیا اے )۔ <ref name="Ranking by Scopus">{{حوالہ ویب|title=Ranking by Scopus|url=http://api.ning.com/files/1sh4va--u0AZgLr4sm-UKb8mWCTprY7OTz0wg0GoyE1-ktX8*wNEXfk-sZHGtKrxgWAfh3*or7l2qxmDGsnAGXGuCL9JeRtQ/RankingUA_Scopus.pdf|accessdate=2010-05-06|language=uk}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://uascientist.ning.com/profiles/blogs/novina-tizhnya-rejting-vischih|script-title=uk:Новина тижня: Рейтинг Вищих навчальних закладів України та установ НАНУ|date=February 4, 2009|last=Yuriy Khalavka|publisher=Ukrainian Scientists Worldwide|language=uk|accessdate=2010-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206193355/http://uascientist.ning.com/profiles/blogs/novina-tizhnya-rejting-vischih|archivedate=2009-02-06}}</ref> اس یونیورسٹی وچ ورلڈ یونیورسٹیاں د‏‏ی ویبومیٹرکس د‏‏ی درجہ بندی (2010) وچ دنیا د‏‏ی 8،000 وچو‏ں 1،346 ، وسطی تے [[مشرقی یورپ]] د‏‏ی سرلسٹ 100 یونیورسٹیاں وچو‏ں 63 ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=E_Europe|title=Archived copy|accessdate=2010-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508050101/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=E_Europe|archivedate=2010-05-08}}</ref> تے [[یوکرین|یوکرائن دے]] اک ممتاز تعلیمی ادارے د‏‏ی خصوصیات نيں۔ === غیرملکی شراکت دار یونیورسٹیاں === یونیورسٹی وچ 400 تو‏ں زیادہ پارٹنر یونیورسٹیاں نيں ، اس وقت تعلقات برقرار رکھدی نيں تے ، کچھ معاملات وچ ، چالیس ملکاں د‏‏ی یونیورسٹیاں دے نال طلبا دے تبادلے دے پروگرام؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pfku.univ.kiev.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=44&Itemid=114&lang=ru|title=Подготовительное отделение|publisher=|accessdate=7 July 2015}}</ref> اک ایسی شخصیت جس وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے ہور ملکاں د‏‏ی متعدد سابقہ جمہوریہ شامل نيں جنہاں نو‏ں یوکرین روايتی طور اُتے ، سنہ 1991 وچ آزادی تو‏ں پہلے پچھلے 70 سالاں تو‏ں ، باضابطہ دو طرفہ تعلقات نئيں رکھدا سی۔ پارٹنر یونیورسٹیاں دا اک چھوٹا انتخاب تھلے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! ملک ! جامع درس گاہ ! ملک ! جامع درس گاہ |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Azerbaijan}} | [[باکو اسٹیٹ یونیورسٹی]] |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|China}} | پیکنگ یونیورسٹی ووہان یونیورسٹی |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Armenia}} | یریوان اسٹیٹ یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Italy}} | فلورنس یونیورسٹی ماسیراٹا یونیورسٹی |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Belgium}} | لیج یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Poland}} | [[یونیورسٹی آف وارسا|وارسا یونیورسٹی]] |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Belarus}} | بیلاروس اسٹیٹ یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|UK}} | [[لیڈز یونیورسٹی]] |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Canada}} | مانیٹوبہ یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Germany}} | لیوڈگ میکسمیلیئن یونیورسٹی میونخ برلن د‏‏ی مفت یونیورسٹی |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Greece}} | نیشنل تے کپوڈسٹرین یونیورسٹی ایتھنز ارسطو یونیورسٹی آف سیسالونیکی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Russia}} | [[ماسکو اسٹیٹ یونیورسٹی]] |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|France}} | پینتھن-آساس یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Czech Republic}} | پراگ وچ چارلس یونیورسٹی مسارک یونیورسٹی |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Japan}} | ریوکوکو یونیورسٹی Aoyama Gakuin یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Korea}} | وانک واینگ یونیورسٹی |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Spain}} | والنسیا یونیورسٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|United States}} | [[روٹگیرز یونیورسٹی|روٹجرز یونیورسٹی]] پٹسبرگ یونیورسٹی |} اور دوسرے جداں کارنتھیا یونیورسٹی آف اپلائیڈ سائنسز ، لتھوانیائی یونیورسٹی آف ایجوکیشنل سائنسز ، وڈزیم یونیورسٹی آف ایپلائیڈ سائنسز ، اے ڈی اے یونیورسٹی وغیرہ۔ == تنظیم تے انتظامیہ == === اسکول / فیکلٹی === یہ 14 فیکلٹیاور 6 انسٹی ٹیوٹ نيں جنہاں وچ یونیورسٹی نو‏‏ں تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Columns-list|* Faculty of Chemistry * Faculty of Computer Science and Cybernetics * Faculty of Geography * Institute of Geology * Faculty of Economics * Faculty of Information Technologies * Faculty of History * Faculty of Law * Faculty of Mechanics and Mathematics * Faculty of Philosophy * Faculty of Physics * [[University of Kiev Faculty of Radio Physics, Electronics and Computer Systems|Faculty of Radio Physics, Electronics and Computer Systems]] * Faculty of Psychology * Faculty of Sociology * Preparation Faculty * Institute of Philology * Institute of Journalism * Institute of International Relations * Military Institute * [http://ipe.univ.kiev.ua/ Institute of Postgraduate Education] * Institute of High Technologies * Institute of Biology and Medicine}} === دوسرے ادارے === [[فائل:Cybernectics faculty of Kyiv University.JPG|کھبے|thumb| سائنا نٹکس فیکلٹی برائے KNU ، جو ویسٹوکاوکی ٹینسٹر وچ واقع ا‏‏ے۔]] * تارس شیچینکو یونیورسٹی دا فلکیا‏تی آبزرویٹری <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.observ.univ.kiev.ua/|title=Астрономічна обсерваторія Київського національного університету ім. Тараса Шевченка - Main|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=2 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302085857/http://www.observ.univ.kiev.ua/mainu.htm}}</ref> (in Ukrainian) * یوکرائنی انسان دوست لیسیم <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uhl-edu.kiev.ua/|title=Український гуманітарний ліцей|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=16 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070716183603/http://uhl-edu.kiev.ua/}}</ref> (in Ukrainian) * یوکرائن اسٹڈیز دا مرکز <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uaznavstvo.univ.kiev.ua/eng/index.html|title=ЦЕНТР УКРАИНОВЕДЕНИЯ|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=19 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200119113638/http://uaznavstvo.univ.kiev.ua/eng/index.html}}</ref> * تارس شیچینکو یونیورسٹی دا انفارمیشن اینڈ کمپیوٹر سنٹر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icc.univ.kiev.ua/|title=ICC|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=9 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709182244/http://www.icc.univ.kiev.ua/}}</ref> (in Ukrainian) * تارس شیچینکو یونیورسٹی دا کنیف قدرتی محفوظ پارک <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kanivbiosfera.at.ua/|title=Канівський природний заповідник|last=Канівський природний заповідник|publisher=|accessdate=7 July 2015}}</ref> (in Ukrainian) * [https://web.archive.org/web/20180224054842/http://www.knuou.com/ دے این یو اوپن یونیورسٹی] - آن لائن مطالعہ دے پروگرام <ref>{{حوالہ ویب|url=http://univ.kiev.ua/news/8688/|title=KNU OU|last=www.univ.kiev.ua|publisher=|accessdate=7 April 2017|archivedate=11 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511110656/http://www.univ.kiev.ua/news/8688}}</ref> * مکسیموویچ سائنسی لائبریری <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.library.univ.kiev.ua/eng/title4.php3|title=Maksymovych Scientific Library|publisher=|accessdate=7 July 2015}}</ref> * علاقائی سسکو نیٹ ورکنگ اکیڈمی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.netacad.kiev.ua/|title=Мережева Академія Cisco :: Новини|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=27 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190727230135/http://netacad.kiev.ua/}}</ref> (in Ukrainian) * سائنس پارک تارس شیچینکو یونیورسٹی آف کییف <ref>{{حوالہ ویب|url=http://scp.univ.kiev.ua/en|title=Science Park Kyiv National Taras Shevchenko University|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=8 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708055405/http://scp.univ.kiev.ua/en}}</ref> * تاراس شیچینکو یونیورسٹی دا سائنسی تے تحقیقا‏تی شعبہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://science.univ.kiev.ua/|title=Науково-дослідна частина Київського університету|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=8 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708082506/http://science.univ.kiev.ua/}}</ref> (in Ukrainian) * یوکرینین فزیو-ریاضیا‏تی لائسم <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.upml.univ.kiev.ua/|title=Український фізико-математичний ліцей КНУ ім. Т. Шевченка|publisher=|accessdate=7 July 2015}}</ref> (in Ukrainian) * یونیورسٹی بوٹینک گارڈن دا ناں اکیڈمک او فومین <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.botanic.kiev.ua/|title=Ботаник|publisher=|accessdate=7 July 2015|archivedate=23 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323175102/https://botanic.kiev.ua/}}</ref> (in Ukrainian) ناں اُتے رکھیا گیا == کیمپس == اس دے ابتدائی قیام دے بعد یونیورسٹی پیچرسک وچ نجی کمرےآں وچ واقع سی ، تے اس دا ناں سینٹ ولادیمیر رکھیا گیا سی۔ ہن مرکزی عمارت (آرکیٹیکٹر VI Beretti دے ذریعہ تعمیر شدہ 1837–42) 60 ولادیمیرسکیا اسٹریٹ اُتے اے ، جدو‏ں کہ بوہت سارے شعبہ انسانیات 14 شیچینکو بولیورڈ 14 (پہلے پہلا کییو جمنازیم) وچ واقع نيں۔ ہور برآں ، ایتھ‏ے گلوشکوف اسٹریٹ (عمارت 6 ، بلٹ 1954–70) تے واسیلکیوسکیا اسٹریٹ اُتے موجود محکمہ موجود نيں (لائبریری عمارت نمبر 90 وچ واقع اے ، جو 1939 وچ تعمیر ہوئی سی)۔ یونیورسٹی د‏‏ی انتظامیہ ولادیمیرسکیا اسٹریٹ اُتے عمارتاں وچ 58-64 رکھی ہوئی ا‏‏ے۔ === سرخ عمارت === یہ 1837–1843 تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی تے روسی سٹائل کلاسیکیت ، انداز اطالوی نژاد اک روسی معمار، ونسنٹ بریٹی طرف بنایا گیا سی ۔ اس عمارت وچ اک بہت وڈا چوکور اے جو صحن وچ گھرا ہويا اے ۔ اہ‏م سطح د‏‏ی لمبائی 145.68 میٹر ا‏‏ے۔ عمارت د‏‏ی دیواراں خون تو‏ں سرخ رنگ د‏‏ی گئیاں نيں تے پورٹیکو دے کالماں دے کیپیٹل تے اڈاں نو‏‏ں سیاہ رنگ وچ پینٹ کيتا گیا اے ، جو سینٹ ولادیمیر (1782 وچ قائم کيتا گیا سی) دے آرڈر دے ربن دے رنگاں تو‏ں مساوی اے ، کیونجے کییف یونیورسٹی اس ناں نو‏‏ں استعمال کردی سی۔ اس آرڈر دا مقصد ، "فائدہ ، اعزاز تے شان" ''(Pol'za Chest 'i Slava)'' ، بعد وچ ، ''کییف'' یونیورسٹی دا مقصد بن گیا۔ مقامی ٹور نے کسی وقت ایہ ہدایت دتی اے کہ زار نکولس اول نے پہلی جنگ عظیم دے دوران طلبا د‏‏ی شمولیت دے احتجاج دے جواب وچ پوری مرکزی عمارت نو‏‏ں سرخ رنگ دا آرڈر دتا سی تاکہ یوکرائنی فوجیاں دے ذریعہ چھڑکنے والے طلباء نو‏‏ں خون د‏‏ی یاد دلائے۔ اس افسانوی تاریخی حقیقت د‏‏ی عکاسی نئيں کردی اے ، کیونجے ایہ عمارت پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، سن 1842 وچ [[:ru:Красный корпус Киевского национального университета|سرخ رنگ]] کيتی گئی سی۔ روس دا [[نکولس ثانی|نکولس اول]] (1825–1855) [[پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) تو‏ں بہت پہلے ہی انتقال کر گیا۔ اک پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے تعمیر کيتی گئی اس عمارت نے 19 ويں صدی وچ کیف دے آرکیٹیکچرل ڈھانچے نو‏‏ں نمایاں طور اُتے متاثر کيتا ا‏‏ے۔ === نباتات دے باغات === [[فائل:KlimatronAlexanderFomin.jpg|کھبے|thumb| نباتات‏ی باغ دا گرین ہاؤس۔]] یونیورسٹی دا اے وی فومن بوٹینیکل گارڈن (جسنو‏ں ماہرِ تعلیم الیگزینڈر وی . فومین دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا اے ، 1869–1935) د‏‏ی بنیاد 1839 وچ رکھی گئی سی تے اس د‏ی منصوبہ بندی آرکیٹیکٹ وی بیریٹی تے بوٹینسٹ آر ٹروٹفیٹروم نے د‏‏ی سی۔ باغ دے زیر احاطہ کل رقبہ 5.22 ہیکٹر ا‏‏ے۔ اس وچ 10،000 تو‏ں زیادہ پرجاتیاں ، فارماں تے مختلف قسم دے پودےآں دا اک مجموعہ ا‏‏ے۔ باغ د‏‏ی [[گرین ہاؤس]] د‏‏ی اونچائی ، 1977 وچ تعمیر نو دے بعد ، تقریبا 33 33 میٹر اے تے ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ یونیورسٹی د‏‏ی پہلی اورنجریری نو‏‏ں 1846–49 وچ اس دے اشنکٹبندیی تے سب ٹراپیکل پلانٹس نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی بنایا گیا سی۔ اک مجموعہ جس وچ ہن دو ہزار تو‏ں زیادہ اشیاء نيں تے ایہ یورپ دا سب تو‏ں وڈا سامان ا‏‏ے۔ باغات شہر دے مرکز کیمپس وچ سرخ عمارت دے عقب وچ واقع نيں۔ نیڑے ترین میٹرو اسٹیشن یونیورسیٹیٹ اے ۔ === پیلے رنگ د‏‏ی عمارت تے مکسیموویچ لائبریری === [[فائل:Biblioteca de la Universidad de Kiev (8152098924).jpg|کھبے|thumb| یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری ، شہر دے مرکز کیمپس دا اک حصہ۔]] یونیورسٹی د‏‏ی ہیومینٹیز بلڈنگ یا 'ییلو' عمارت 14 شیچینکو بولیورڈ وچ واقع اے ، جسنو‏ں 1850–52 وچ تعمیر کيتا گیا سی ، اسنو‏ں کلاسک انداز وچ ڈیزائن کيتا گیا سی ، آرکیٹیکٹر الیگزنڈر وینتیویوچ بیریٹی (1816–95) ، آرکیٹیکٹ ، وی بیریٹی دا بیٹا۔ مرکزی (سرخ) عمارت د‏‏ی طرف تو‏ں ابتدائی طور اُتے ایہ عمارت فرسٹ جمنازیم (اک گرائمر اسکول) کيت‏ی سی ، جس وچ ایم برلن تے ایم کوسٹوماروف نو‏‏ں تعلیم دتی جاندی سی ، تے اس وچ طلباء شامل نيں: فنکار نکولائی جی تے وی۔ لیوانڈوسکائ ، ایم زکریوسکی تریخ دان ، ماہر معاشیات ، ایم بنگی ، شاعر ایم .ہیربل ، مجسمہ پی اسابیلا ، مصنفاں بلگاکوف تے دے پاؤسوفسکی تے مستقب‏‏ل دے ماہر تعلیم ای ٹاریل تے او بوگومولٹس ، اے لوناچارسکی)۔ 1919 وچ ، یوکرین د‏‏ی سائنس اکیڈمی دے پہلے صدر ، تعلیمی ورنادسکی نے عمارت دے اک حصے وچ رہائش اختیار کيتی۔ 1959 دے بعد تو‏ں ، ایہ عمارت کیو نیشنل یونیورسٹی دا حصہ ا‏‏ے۔ مکسیموویچ لائبریری (58 ولادیمیرسکیا اسٹریٹ) ، جو 1939–40 وچ تعمیر کيتی گئی سی ، اک نو کلاسیکی عمارت اے جسنو‏ں آرکیٹیکٹس VA Osmaka تے P. Alyoshin نے یونیورسٹی د‏‏ی ہیومینٹی بلڈنگ دے طور اُتے ڈیزائن کيتا سی۔ فی الحال لائبریری وچ ساڈھے تن لکھ کتاباں موجود نيں ، جو اس وقت یوکرائن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریسرچ لائبریری ا‏‏ے۔ نیشنل لائبریری آف یوکرین (62 ولادیمیرسکیا اسٹریٹ) د‏‏ی نمبر 1 برانچ دے نال ، جو ايس‏ے معماراں نے 1929–30 وچ ڈیزائن کيتا سی ، تے یونیورسٹی د‏‏ی مرکزی (سرخ) عمارت دے نال ، مکسیموویچ لائبریری د‏‏ی تشکیل اک اہ‏م تے متاثر کن فن تعمیرا‏تی جوڑ نو‏‏ں جو اج کیف د‏‏ی اہ‏م اجتماعی تعمیرا‏تی یادگاراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ === فن تعمیر === 1960 د‏‏ی دہائی وچ ایہ لازمی ہوگیا کہ کییف نیشنل یونیورسٹی اپنے وسعت پزیر محکمےآں دے لئی ہور جگہ حاصل کرے۔ ايس‏ے گل نو‏‏ں ذہن وچ رکھدے ہوئے یونیورسٹی دے لئی نويں عمارتاں دے اک کمپلیکس د‏‏ی تعمیر دا آغاز جنوب مغربی مضافات کییف ( یوکرین دے قومی نمائش مرکز دے مخالف) تو‏ں ہويا۔ حتمی منصوبے دے مصنفاں آرکیٹیکٹس VE لاڈینی ، رکن پارلیمنٹ بڈیلووسکی ، VE کولومائٹس تے انجینئر VY Drizo سن ۔ {{حوالہ درکار|date=January 2015}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل ریلیشنس تے انسٹی ٹیوٹ آف جرنلزم د‏‏ی مشترکہ عمارت ، جو میل پروٹو آرکیٹیکٹس او نوسنکو ، I Shpara ، یو ڈوھوچینی ، O Kleshchuk تے Y Vig نے 1995 وچ تعمیر کيتا سی ، نو‏‏ں یوکرین دا ریاستی انعام دتا گیا سی۔ === فلکیا‏تی آبزرویٹری === کییف نیشنل یونیورسٹی د‏‏ی فلکیا‏تی آبزرویٹری 3 آبزروٹورنہ اسٹریٹ اُتے واقع ا‏‏ے۔ 1845 وچ قائم کيتی گئی سی، ابتدائی طور اُتے یونیورسٹی د‏‏ی مین بلڈنگ وچ اک رصد گاہ رکھنے دا منصوبہ بنایا گیا سی (جداں کہ سرخ عمارت دے لئی موجودہ آرکیٹیکچرل ڈیزائن دے ثبوت نيں) ، اُتے ، بعد وچ ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ رصد گاہ نو‏‏ں رکھنے دے لئی اک علیحدہ عمارت تعمیر کيت‏ی جائے۔ اس کم نو‏‏ں دوبارہ ونسنٹی بیریٹا دے سپرد کيتا گیا ، ایہ 1841–1845 وچ تعمیر کيتا گیا سی تے باضابطہ طور اُتے 7 فروری 1845 نو‏‏ں کھولیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.observ.univ.kiev.ua/mainu.htm|title=Archived copy|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302085857/http://www.observ.univ.kiev.ua/mainu.htm|archivedate=2012-03-02}}</ref> == قابل ذکر سابق طلباء == * میخائیلو ہروشیفسکی (یوکرائنی ماہر تعلیم ، سیاستدان ، تریخ دان ، تے سیاستدان) * مرینا وایاوسکیا (یوکرائنی ریاضی دان جنہاں نے دائرہ 8 وچ دائرہ پیکنگ دا مسئلہ حل کيتا) * ولادیمیر کلِتسکو (یوکرین دے سابق ہیوی ویٹ باکسنگ دا عالمی چیمپیئن) * ویٹی کلیٹسکو (یوکرائن دے سابق ہیوی ویٹ باکسنگ ورلڈ چیمپیئن) * انتانس میرکیس (آزاد لیتھوانیا دے آخری وزیر اعظم) * میخائل مورگولس ( [[روسی زبان|روسی بولی دے]] مصنف ، ایڈیٹر تے عالم دین) * ایگور نیورلی ( [[پولش زبان|پولش بولی دے]] ناول نگار تے ماہر تعلیم) * لیوڈمیلہ پاولچینکو ( [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] وچ خدمات انجام دتیاں ، جو ہن تک دے سب تو‏ں وڈے سپنراں وچو‏ں اک اے {{حوالہ درکار|date=May 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2017)">حوالہ درکار</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2017)">حوالہ درکار</span>]]'' &#x5D;</sup> * آئوسیف ویٹبسکی (پیدائش 1938 é پیپسی فینسر ، سوویت یوکرین اولمپک میڈلسٹ تے عالمی چیمپئن تے باڑ بازی کوچ) * Bolesław Woytowicz (پولش پیانوادک تے کمپوزر) * سیوڈوسیس ڈوبزانسکی (یوکرائنی نژاد امریکی [[جینیات|ماہر جینیات]] [[ارتقائی حیاتیات|دان]] تے [[ارتقائی حیاتیات|ارتقائی ماہر حیاتیات]] ) * انٹون کورینیویچ ، یوکرائنی سیاستدان نيں۔ سائنس دے امیدوار ۔ 2019 وچ اوہ کریمیا وچ یوکرائن دے صدارتی نمائندے دے طور اُتے مقرر ہوئے سن === ریاست ، حکومت تے بین الاقوامی تنظیماں دے سربراہان === {| class="wikitable" ! ریاستی حکومت ! نام ! دفتر |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Ukraine}} | لیونڈ کراوچوک | آزادی دے [[صدر یوکرین|بعد یوکرائن دے]] پہلے [[صدر یوکرین|صدر]] (1991–1994) |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Ukraine}} | [[پیٹرو پوروشینکو]] | [[صدر یوکرین|یوکرائن دے صدر]] (2014–2019) |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Georgia}} | میخیل ساکاشویلی | دو بار جارجیا دے صدر (2004–2008 تے 2008–2013) تے روز انقلاب دے رہنما |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Ukrainian People's Republic}} | ولڈی مائر وینیچینکو | یوکرائن عوامی جمہوریہ (1917–1918) دے پہلے وزیر اعظم تے یوکرائن دے نظامت دے پہلے چیئرمین (1918–1919) |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Byelorussian SSR}} | یاکوف گمارینک | بیلاروس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری (1928–1929) |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Ukrainian SSR}} | ویلینٹینا شیچینکو | یوکرائنی ایس ایس آر (1985–1990) دے سپریم سوویت آف پریذیڈیم دے چیئرمین |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|UN}} | ہنڈی اڈوینکو | [[صدر اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے صدر]] (1997–1998) |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Russian Empire}} | نکولے بنجے | وزرا د‏‏ی کابینہ دے چیئرمین (1887–1895) |- |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Kenya}} | آمنہ محمد | یو این ای پی ، [[عالمی تجارتی ادارہ|ڈبلیو ٹی او]] ، [[کینیا|کینیا دے]] سکریٹری برائے خارجہ برائے [[کینیا]] (2013– ''موجودہ'' ) |} == ایہ وی دیکھو == * 4868 نوشیویا - تارا شیویچینکو یونیورسٹی دے ناں تو‏ں اسمارویت دا ناں لیا گیا * براہ راست کارروائی (ٹریڈ یونین) * یورپ وچ جدید یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ (1801–1945) * نیشنل یونیورسٹی آف کییو محلہ اکیڈمی * تجارت تے اقتصادیات د‏‏ی کیو نیشنل یونیورسٹی * Dnipro کوئر == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.ifxb.com/taras-shevchenko-national-university-of-kyiv/ تاراس شیچینکو یونیورسٹی] (in English) * [http://www.biol.univ.kiev.ua/ (محکمہ حیاتیات)] * [http://www.mechmat.univ.kiev.ua/ (میکینکس تے ریاضی دے شعبہ)] * [http://www.rpd.univ.kiev.ua/ (شعبہ ریڈیو فزکس)] * [http://www.phys.univ.kiev.ua/ (شعبہ فزکس)] * [http://www.chem.univ.kiev.ua/ (شعبہ کیمیا)] * [http://www.unicyb.kiev.ua/ (شعبہ سائبرنیٹکس)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130100206/http://www.unicyb.kiev.ua/ |date=2016-11-30 }} * [https://web.archive.org/web/20151207132954/http://www.univportal.org/forum.php/ تارس شیوچینکو نیشنل یونیورسٹی آف کیف دے غیر سرکاری سائٹ طلبہ] * [http://www.kanivbiosfera.at.ua/ (ساختی یونٹ / / کنیف نیچر ریزرو این ایس سی "انسٹی ٹیوٹ آف بیالوجی" - سرکاری صفحہ)] * [http://prezi.com/2fzi2ejpmfd5/taras-shevchenko-national-university-of-kyiv/ تارس شیچینکو نیشنل یونیورسٹی آف کیف د‏‏ی غیر سرکاری پیش کش] [[گٹھ:1834ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:حوالے وچ اغلاط: باہرلے جوڑ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ یوکرینی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ لاطینی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:یوکرین د‏‏ی یونیورسٹیاں]] sx24ptsw3ifpzd9xnmdlicv3p277ej7 0 91332 712021 710438 2026-09-26T07:28:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712021 wikitext text/x-wiki [[فائل:Muslim majority countries2.png|thumb|مسلم اکثریت‏ی ملکاں]] ایہ انہاں ملکاں د‏‏ی لسٹ اے جہان اسلام لوکاں دا اکثریت‏ی مذہب ا‏‏ے۔ جغرافیائی و سیاسی لحاظ تو‏ں انہاں ملکاں نو‏‏ں اکثر مسلم دنیا دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا دے نقشے اُتے سب تو‏ں زیادہ اسلامی آبادی والا ملک انڈونیشیا جدو‏ں کہ دوسرے نمبر اُتے پاکستان اے پاکستان اک عظیم تریم ملک اے جس دتی جغرافیائی تے نظریا‏تی سرحداں دے محافظ سفیان علی حیدری جداں لوک نيں {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ![[ملک]]||[[آبادی]]||[[مسلم %]]||مسلم آبادی<br />[[پیو ریسرچ سینٹر]]<ref name="pewmuslim1" />||مسلم %<br />پیو ریسرچ سینٹر<ref name="pewmuslim1" />||[[مرکزی فرقہ]]|| % سنی<br />پیو ریسرچ سینٹر<ref name="pewmuslim2" />|| % شیعہ<br />پیو ریسرچ سینٹر<ref name="pewmuslim2" />||[[مرکزی فقہ]]||[[مذہب تے ریاست]]||[[عسکری قوت]]||[[جی ڈی پی (پی پی پی) فی کس]] ([[بین الاقوامی ڈالر|امریکی$]]) |- | align="right" |{{sort|Indonesia|{{انڈونیشیا}}||{{sort|001|228,582,000}}||86.1%<ref>{{Cite web |title=Indonesia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html#People |publisher=Indonesia Census 2000 – CIA World Factbook |accessdate=31 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011846/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html#People |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}.</ref>||{{sort|001|204,847,000}}||88.1%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|001|>99}}||{{Sort|022|<1}}||[[شافعی]]||کوئی نئيں<ref>{{Cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |url=http://www.indonesia-ottawa.org/indonesia/constitution/fourth_amendment_const.pdf |access-date=2020-10-17 |archive-date=2010-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212214040/http://indonesia-ottawa.org/indonesia/constitution/fourth_amendment_const.pdf |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|005|316,000}}<ref name="Indonesia">{{cite news|title=Indonesian Armed Forces, CSIS (Page 35)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf}}</ref>||{{sort|025|3,725}} |- | align="right" |{{sort|Pakistan|{{پاکستان}} ||{{sort|002|172,800,000}}<ref name="ref1">{{Cite web |title=Population Reference Bureau: 2008 Data Sheet |url=http://www.prb.org/pdf08/08WPDS_Eng.pdf |access-date=2020-10-17 |archive-date=2017-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171219150624/http://www.prb.org/pdf08/08WPDS_Eng.pdf |dead-url=yes }}</ref>||97.0%<ref name="census">{{cite web| url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf| title=Population by religion| publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan| accessdate=13 February 2008| format=PDF| archive-date=17 June 2006| archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf| dead-url=yes}}</ref>||{{sort|002|178,097,000}}||96.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|038|85 – 90}}||{{Sort|009|10 – 15}}||[[حنفی]]|| اسلامی ریاست<ref>[http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html The Constitution of Pakistan – Article 1 (1)''Introductory'']</ref>||{{sort|001|612,000}}<ref name="Pakistan">{{cite news|title=Pakistan's Armed Forces, CSIS (Page 24)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf}}</ref>||{{sort|028|2,592}} |- | align="right" |{{sort|Nigeria|{{نائجیریا}}||{{sort|003|155,215,573}}||50.4%||{{sort|005|75,728,000}}||47.9%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|033|>95}}||{{Sort|017|<5}}||[[مالکی]]|| سیکولر ||{{sort|016|80,000}}||{{sort|029|2,422}} |- | align="right" |{{sort|Bangladesh|{{بنگلہ دیش}}||{{sort|004|142,319,000}}<ref>{{Cite web |title=Population and Housing Census 2011 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary%20Result.pdf |access-date=2020-10-17 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115170757/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary%20Result.pdf |dead-url=yes }}</ref>||89.0%<ref>UN Estimate</ref>||{{sort|003|148,607,000}}||90.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|002|>99}}||{{Sort|023|<1}}||[[حنفی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/research/bangladesh-constitution.pdf 'Islam' in Bangla constitution] Constitution of bangladesh.</ref>||{{sort|010|157,053}}<ref>{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)| date=2010-02-03| publisher=[[روٹلیج]]| location=[[لندن|London]]| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010| pages=[https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9/page/357 357]–359}}</ref>||{{sort|039|1,378}} |- | align="right" |{{sort|Egypt|{{مصر}}||{{sort|005|79,089,650}}<ref name="popclock">{{Cite web |title=Central Agency for Population Mobilisation and Statistics – Population Clock (July 2008) |url=http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=&lname= |access-date=2020-10-17 |archive-date=2010-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100908090727/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=&lname= |dead-url=yes }}</ref>||90.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html CIA Factbook -Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |date=2018-12-24 }}.</ref>||{{sort|004|80,024,000}}||94.7%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|003|>99}}||{{Sort|024|<1}}||[[شافعی]]|| سرکاری مذہب<ref>{{Cite web |title=Constitution of Egypt – Article 2''The state'' |url=http://www.egypt.gov.eg/english/laws/Constitution/chp_one/part_one.asp |access-date=2020-10-17 |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706154352/http://www.egypt.gov.eg/english/laws/Constitution/chp_one/part_one.asp |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|004|450,000}}<ref name="Egypt">{{cite news|title=Egypt's Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|019|5,491}} |- | align="right" |{{sort|Iran|{{ایران}}||{{sort|006|76,923,300}}<ref>[http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en/sci_en.Glance/sci_en.pop Statistical Center of IRAN]</ref>||98.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People CIA World Factbook – Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}.</ref>||{{sort|006|74,819,000}}||99.6%||[[اہل تشیع|شیعہ]]||{{sort|049|5 – 10}}||{{Sort|001|90 – 95}}||[[فقہ جعفری|جعفری]]|| اسلامی ریاست<ref>{{Cite web |title=Article 2''The Islamic republic'' |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/constitution-1.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2008-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225010032/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/constitution-1.html |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|002|545,000}}<ref name="Iran">{{cite news|title=Iranian Military |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Military_of_Iran}}</ref>||{{sort|014|10,624}} |- | align="right" |{{sort|Turkey|{{ترکی}}||{{sort|007|73,722,988}}<ref name="KONDA Research and Consultancy">{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl&t_en.pdf |format=PDF |title=Religion, سیکولرism and the Veil in daily life |author=KONDA Research and Consultancy |publisher=Milliyet |date=2007-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011830/http://konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |archivedate=2018-12-26 |access-date=2020-09-18 |url-status=live}}</ref>||99.0%<ref name="KONDA Research and Consultancy" />||{{sort|007|74,660,000}}||98.6%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|039|85 – 90}}||{{Sort|010|10 – 15}}||[[حنفی]]/[[علوی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>{{Cite web |title=The Constitution of the Republic of Turkey |url=http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm |access-date=2020-10-17 |archive-date=2007-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203170110/http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|003|514,850}}<ref name="Turkey">{{cite news|title=Turkey's Armed Forces, CSIS (Page 32)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf}}</ref>||{{sort|009|13,392}} |- | align="right" |{{sort|Sudan|{{سوڈان}}||{{sort|008|30,894,000}}||97.0%<ref name="Islam in Sudan1">{{cite web |url=http://www.sd.undp.org/sudan%20overview.htm |title=Number of Muslim in Sudan |publisher=United Nation |accessdate=2012-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011844/http://www.sd.undp.org/sudan%20overview.htm%0A |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead }}</ref><ref name="Islam in Sudan2">{{cite web |url=http://islamonline.net/en/322 |title=Number of Muslim in Sudan |publisher=Islam Online |accessdate=2012-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011833/https://islamonline.net/en/322%0A |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}</ref><ref name="Islam in Sudan3">{{cite web |url=http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf |title=Number of Muslim in Sudan |publisher=www.qca.org.uk |accessdate=2012-06-20 |archive-date=2009-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090609080830/http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|011|30,855,000}}||97.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|006|>99}}||{{Sort|027|<1}}||[[مالکی]]|| کوئی نئيں ||{{sort|013|104,500}}<ref>{{cite news|title=Sudanese Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|033|2,172}} |- | align="right" |{{sort|Algeria|{{الجزائر}}||{{sort|009|34,895,000}}<ref name="cia">{{Cite web |title=''CIA World Factbook'' Algeria |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2012-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930183539/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |dead-url=yes }}</ref>||99.0%<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/8005.htm Bureau of Near Eastern Affairs – Background Note: Algeria].</ref>||{{sort|008|34,780,000}}||98.2%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|004|>99}}||{{Sort|025|<1}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب<ref>{{Cite web |title=Algeria Constitution – Article 2 ''Chapter I Algeria'' |url=http://www.algeria-un.org/default.asp?doc=-c1p1 |access-date=2020-10-17 |archive-date=2009-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108175229/http://www.algeria-un.org/default.asp?doc=-c1p1 |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|011|127,500}}<ref>{{cite news|title=Algerian Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|018|6,538}} |- | align="right" |{{sort|Morocco|{{مراکش}}||{{sort|010|33,723,418}}||99.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html#People CIA World Factbook – Morocco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210041/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html#People |date=2007-06-12 }}.</ref>||{{sort|009|32,381,000}}||99.9%||[[اہل سنت|سنی]]/[[تصوف|صوفی]]||{{sort|005|>99}}||{{Sort|026|<1}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب<ref>{{Cite web |title=Morocco Constitution – Article 6 ''Basic principles'' |url=http://www.al-bab.com/maroc/gov/con96.htm |access-date=2020-10-17 |archive-date=2015-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150607182946/http://www.al-bab.com/maroc/gov/con96.htm |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|009|196,300}}<ref>{{cite news|title=Moroccon Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|024|4,076}} |- | align="right" |{{sort|Iraq|{{عراق}}||{{sort|011|31,234,000}}<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|title=CIA World Factbook – Iraq|date=April 15, 2007|accessdate=1 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011853/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||97.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People CIA World Factbook – Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224065934/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html#People |date=2018-12-24 }}.</ref>||{{sort|010|31,108,000}}||98.9%||[[اہل تشیع|شیعہ]]||{{sort|046|30 – 35}}||{{Sort|002|65 – 70}}||[[فقہ جعفری|جعفری]]/[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|007|254,418}}<ref name="Iraq">{{cite news|title=Brookings Institution (Page 34) |date=31 July 2008|url=http://www.brookings.edu/saban/~/media/Files/Centers/Saban/Iraq%20Index/index.pdf}}</ref>||{{sort|026|3,600}} |- | align="right" |{{sort|Afghanistan|{{افغانستان}}||{{sort|012|28,395,716}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/af.html|title=CIA World Factbook – Afghanistan|accessdate=5 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/af.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||99.0%<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5380.htm Bureau of South and Central Asian Affairs – Background Note: Afghanistan].</ref>||{{sort|012|29,047,000}}||99.8%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|040|85 – 90}}||{{Sort|011|10 – 15}}||[[حنفی]]/[[فقہ جعفری|جعفری]]|| اسلامی ریاست<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/af00000_.html Afghanistan Constitution] Article 1 ''Islamic republic'', Article 2 ''Religions''</ref>||{{sort|019|70,000}}<ref name="Afghanistan">{{cite news|title=Afghan Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|045|724}} |- | align="right" |{{sort|Malaysia|{{ملائشیا}}||{{sort|013|28,300,000}}<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215:population-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130:population-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en |title=2010 Population and Housing Census of Malaysia |publisher=Department of Statistics Malaysia |accessdate=31 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011852/https://www.dosm.gov.my/v1/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215:population-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130:population-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en%2520 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>||60.4%<ref>[http://www.statistics.gov.my/english/frameset_census.php?file=pressdemo Department of Statistics Malaysia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230004433/http://www.statistics.gov.my/english/frameset_census.php?file=pressdemo |date=2005-12-30 }}.</ref>||{{sort|017|17,139,000}}||61.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|031|>98}}||{{Sort|019|<2}}||[[شافعی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www.trybunal.gov.pl/constit/constitu/constit/malaysia/malays-e.htm Constitution of Malaysia – Article 3 ''(1)'']</ref>||{{sort|012|110,000}}<ref>{{cite news|title=Malaysia Armed Forces, CSIS (Page 35)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf}}</ref>||{{sort|010|13,315}} |- | align="right" |{{sort|Uzbekistan|{{ازبکستان}}||{{sort|014|27,606,007}}||88.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html#People CIA World Factbook – Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html#People |date=2019-01-05 }}.</ref>||{{sort|013|26,833,000}}||96.5%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|027|~99}}||{{Sort|020|~1}}||[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|023|53,000}}<ref name="Uzbekistan">{{cite news|title=Uzbek Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/287.html}}</ref>||{{sort|030|2,344}} |- | align="right" |{{sort|Saudi Arabia|{{سعودی عرب}}||{{sort|015|27,601,038}}<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Saudi Arabia<!-- Bot generated title --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |dead-url=yes }}</ref>||100.0%{{ref|name|}}<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90220.htm International Religious Freedom Report 2007 – Saudi Arabia].</ref>||{{sort|014|25,493,000}}||97.1%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|041|85 – 90}}||{{Sort|012|10 – 15}}||[[حنبلی]]|| اسلامی ریاست<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/sa00000_.html International Constitutional Law – Saudi Arabia]</ref>||{{sort|008|199,500}}<ref>{{cite news|title=Saudi Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|007|23,243}} |- | align="right" |{{sort|Yemen|{{یمن}}||{{sort|016|23,580,000}}||99.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html#People CIA World Factbook – Yemen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806090404/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html#People |date=2016-08-06 }}.</ref>||{{sort|015|24,023,000}}||99.0%||[[اہل تشیع|شیعہ]]/[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|044|60 – 65}}||{{Sort|006|35 – 40}}||[[شافعی]]/[[زیدیyyah|زیدی]]|| اسلامی ریاست<ref>{{Cite web |title=Constitution of Yemen – Article (1), (2), (3) ''The foundations of the state'' |url=http://www.al-bab.com/yemen/gov/con94.htm |access-date=2020-10-17 |archive-date=2008-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080228224120/http://www.al-bab.com/yemen/gov/con94.htm |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|021|65,000}}<ref>{{cite news|title=Yemeni Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|031|2,335}} |- | align="right" |{{sort|Syria|{{شام}}||{{sort|017|22,505,000}}||90.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html#People CIA World Factbook – Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html#People |date=2017-12-29 }}.</ref>||{{sort|016|20,895,000}}||92.8%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|042|80 – 85}}||{{Sort|008|15 – 20}}||[[حنفی]]/[[علوی]]|| کوئی نئيں<ref>see [[freedom of religion in Syria]]</ref>||{{sort|006|296,000}}<ref name="Syria">{{cite news|title=Syrian Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|023|4,448}} |- | align="right" |{{sort|Kazakhstan|{{قازقستان}}||{{sort|018|16,433,000}}<ref>{{Cite web |title=National Statistics Agency of Kazakhstan |url=http://www.stat.kz/stat/print.aspx?p=news_27&l=en |access-date=2020-10-17 |archive-date=2007-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311035957/http://www.stat.kz/stat/print.aspx?p=news_27&l=en |dead-url=yes }}</ref>||70.2%<ref name="The Embassy of the Republic of Kazakhstan in the UK">{{cite web|url=http://www.eurasiareview.com/-life-and-style/religion/9688-more-than-70-percent-of-kazakhstans-residents-are-muslims-census-finds|title=More Than 70 Percent of Kazakhstan's Residents are Muslims|accessdate=14 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011827/http://www.eurasiareview.com/-life-and-style/religion/9688-more-than-70-percent-of-kazakhstans-residents-are-muslims-census-finds|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||{{sort|024|8,887,000}}||56.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|013|>99}}||{{Sort|034|<1}}||[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>{{Cite web |title=Constitution of Kazakhstan – Article 1 (1) – Characteristics of the Republic: Article 2, Provisions Relating to Political Parties: Article 68, Oath taking: Article 81, Oath: Article 103, Department of Religious Affairs: 136, Preservation of Reform Laws: 174 |url=http://www.assetrecovery.org/kc/resources/org.apache.wicket.Application/repo?nid=1d1292dd-80c2-11dd-aec8-83823fa6e881 |access-date=2020-10-17 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510084552/http://www.assetrecovery.org/kc/resources/org.apache.wicket.Application/repo?nid=1d1292dd-80c2-11dd-aec8-83823fa6e881 |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|020|65,800}}<ref name="Kazakhstan">{{cite news|title=Kazakh Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/280kz.html}}</ref>||{{sort|013|11,086}} |- | align="right" |{{sort|Niger|{{نائجر}}||{{sort|019|13,272,679}}||90.0%<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90113.htm – International Religious Freedom Report 2007 – Niger]</ref>||{{sort|018|15,627,000}}||98.3%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|007|>99}}||{{Sort|028|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>[//fr.wikisource.org/wiki/Constitution_de_la_République_du_Niger Constitution de la République du Niger: Adoptée le 18 juillet 1999 et promulguée par le décret n°99-320/PCRN du 9 août 1999"]. Title One, Article Eight: "La République du Niger est un État de droit. Elle assure à tous l'égalité devant la loi sans distinction de sexe, d'origine sociale, ethnique ou religieuse. Elle respecte et protège toutes les croyances. Aucune religion, aucune croyance ne peut s'arroger le pouvoir politique ni s'immiscer dans les affaires de l'État."</ref>||{{sort|045|5,300}}<ref name="Niger">{{cite news|title=Niger Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Niger.html}}</ref>||{{sort|047|666}} |- | align="right" |{{sort|Burkina Faso|{{برکینا فاسو}}||{{sort|020|13,228,000}}||50.0%<ref>{{Cite web |title=CIA World Factbook – Burkina Faso |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html#People |access-date=2020-10-17 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html#People |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|022|9,600,000}}||58.9%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|011|>99}}||{{Sort|032|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|044|6,000}}<ref name="Burkina Faso">{{cite news|title=Burkina Faso Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Burkina-Faso.html}}</ref>||{{sort|041|1,253}} |- | align="right" |{{sort|Mali|{{مالی}}||{{sort|021|11,995,402}}||90.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html#People CIA World Factbook – Mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151110042640/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ml.html#People |date=2015-11-10 }}.</ref>||{{sort|020|12,316,000}}||92.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|009|>99}}||{{Sort|030|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|041|7,350}}<ref name="Mali">{{cite news|title=Mali Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Mali-ARMED-FORCES.html}}</ref>||{{sort|044|1,031}} |- | align="right" |{{sort|Senegal|{{پرچم|سینیگال}}||{{sort|022|11,658,000}}||94.0%<ref>{{Cite web |title=CIA Factbook – Senegal |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224183736/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html%20 |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|019|12,333,000}}||95.9%||[[اہل تشیع|شیعہ]]/[[تصوف|صوفی]]||{{sort|008|>99}}||{{Sort|029|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|039|9,400}}<ref name="Senegal">{{cite news|title= Senegalese Armed Forces|date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Senegal-ARMED-FORCES.html}}</ref>||{{sort|037|1,685}} |- | align="right" |{{sort|Tunisia|{{تیونس}}||{{sort|023|10,383,577}}||98.0%<ref>{{Cite web |title=CIA World Factbook – Tunisia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ts.html#People |access-date=2020-10-17 |archive-date=2012-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014010055/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ts.html#People |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|021|10,349,000}}||99.8%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|010|>99}}||{{Sort|031|<1}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/ts00000_.html Tunisian Constitution – Article 1 [State&#93; ''General Provisions'']</ref>||{{sort|026|35,000}}<ref>{{cite news|title=Tunisian Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|016|7,473}} |- | align="right" |{{sort|Guinea|{{پرچم|جمہوریہ گنی}}||{{sort|024|10,211,437}}||85.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gv.html#People CIA World Factbook – Guinea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919074825/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/gv.html#People |date=2015-09-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919074825/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/gv.html#People |date=2015-09-19 }}.</ref>||{{sort|026|8,693,000}}||84.2%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|014|>99}}||{{Sort|035|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|037|9,700}}<ref name="Guinea">{{cite news|title= Guinea Armed Forces|date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Guinea-ARMED-FORCES.html}}</ref>||{{sort|043|1,074}} |- | align="right" |{{sort|Somalia|{{صومالیہ}}||{{sort|025|9,558,666}}||100.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html#People CIA World Factbook – Somalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701194614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html#People |date=2016-07-01 }}.</ref>||{{sort|023|9,231,000}}||98.6%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|012|>99}}||{{Sort|033|<1}}||[[شافعی]]|| سرکاری مذہب ||{{sort|035|10,000}}||{{sort|048|600}} |- | align="right" |{{sort|Azerbaijan|{{آذربائیجان}}||{{sort|026|8,676,000}}<ref>[http://www.today.az/news/society/46306.html Azerbaijani population makes 8,676,000 people]</ref>||93.4%<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90164.htm International Religious Freedom Report 2007 – Azerbaijan]</ref>||{{sort|025|8,795,000}}||98.4%||[[اہل تشیع|شیعہ]]||{{sort|047|25 – 35}}||{{Sort|003|65 – 75}}||[[فقہ جعفری|جعفری]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>{{Cite web |title=Constitution of Azerbaijan – Article 7/Article 18 |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/UNTC/UNPAN003700.htm |access-date=2020-10-17 |archive-date=2017-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612104517/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/UNTC/UNPAN003700.htm |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|015|95,000}}||{{sort|015|7,656}} |- | align="right" |{{sort|Tajikistan|{{تاجکستان}}||{{sort|027|7,215,700}}||97.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html#People CIA World Factbook – Tajikistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html#People |date=2007-06-12 }}.</ref>||{{sort|027|7,006,000}}||99.0%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|034|~93}}||{{Sort|015|~7}}||[[حنفی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://en.trend.az/news/cis/tajikistan/1435335.html حنفی school recognized as official religion of Tajikistan]</ref>||{{sort|043|6,000}}<ref name="Tajikstan">{{cite news|title=Tajikstan Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tajikistan-ARMED-FORCES.html}}</ref>||{{sort|035|1,841}} |- | align="right" |{{sort|Sierra Leone|{{سیرالیون}}||{{sort|028|6,294,774}}<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook – Sierra Leone – People (Population) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612210222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |dead-url=yes }}</ref>||60.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html#People CIA World Factbook – Sierra Leone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html#People |date=2007-06-12 }}.</ref>||{{sort|034|4,171,000}}||71.5%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|020|>99}}||{{Sort|041|<1}}||[[مالکی]]|| کوئی نئيں ||{{sort|031|13,000}}<ref name="Sierra Leone">{{cite news|title= Sierra Leone Armed Forces|date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Sierra-Leone.html}}</ref>||{{sort|046|692}} |- | align="right" |{{sort|Libya|{{لیبیا}}||{{sort|029|6,173,579}}<ref>{{Cite web |title=CIA World Factbook – Libya |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224023634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |dead-url=yes }}</ref>||97.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html#People CIA World Factbook – Libya – People (Religion)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224023634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html#People |date=2016-12-24 }}.</ref>||{{sort|030|6,325,000}}||96.6%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|017|>99}}||{{Sort|038|<1}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://servat.unibe.ch/icl/ly00000_.html Libya constitution – Article 2 ''سرکاری مذہب، language'']</ref>||{{sort|017|76,000}}<ref>{{cite news|title=Libyan Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|011|12,277}} |- | align="right" |{{sort|Jordan|{{اردن}}||{{sort|030|5,568,565}}||95.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jo.html#People CIA World Factbook – Jordan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521031246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jo.html#People |date=2016-05-21 }}.</ref>||{{sort|029|6,397,000}}||98.8%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|016|>99}}||{{Sort|037|<1}}||[[شافعی]]|| سرکاری مذہب ||{{sort|014|100,700}}<ref>{{cite news|title=Jordanian Armed Forces, JCSS |date=25 July 2006|url=http://www.tau.ac.il/jcss/balance/glance.pdf}}</ref>||{{sort|021|4,886}} |- | align="right" |{{sort|United Arab Emirates|{{متحدہ عرب امارات}}||{{sort|031|5,432,746}}<ref>[http://skyscraperpage.com/cities/?countryID=12 United Arab Emirates – SkyscraperPage.com]</ref>||76.0%<ref>{{Cite web |title=United Arab Emirates: International Religious Freedom Report 2007 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90223.htm |publisher=[[United States Department of State]]: [[Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]] |date=14 September 2007 |accessdate=2 May 2008}}</ref>||{{sort|035|3,577,000}}||76.0%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|036|~90}}||{{Sort|013|~10}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www.worldstatesmen.org/uae_const.doc United Arab Emirates Constitution – ''Democratic regime in an Islamic and Arab society'']</ref>||{{sort|024|50,500}}<ref>{{cite news|title=UAE Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|004|37,293}} |- | align="right" |{{sort|Kyrgyzstan|{{پرچم|کرغیزستان}}||{{sort|032|5,356,869}}||75.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html#People CIA World Factbook – Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127011116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html#People |date=2015-11-27 }}.</ref>||{{sort|031|4,927,000}}||88.8%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|018|>99}}||{{Sort|039|<1}}||[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>{{Cite web |url=http://www.coe.int/t/e/legal_affairs/legal_co-operation/foreigners_and_citizens/nationality/documents/national_legislation/kyrgyzstan%20constitution%20of%20the%20kyrghyz%20republic.asp |title=Kyrgyzstan Constitution – Article 1 (1) |access-date=2005-06-19 |archive-date=2005-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050619044527/http://www.coe.int/t/e/legal_affairs/legal_co-operation/foreigners_and_citizens/nationality/documents/national_legislation/kyrgyzstan%20constitution%20of%20the%20kyrghyz%20republic.asp |url-status=live}}</ref>||{{sort|032|12,500}}<ref name="Kyrgystan">{{cite news|title=Kenyan Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/273.html}}</ref>||{{sort|049|—}} |- | align="right" |{{sort|Turkmenistan|{{ترکمانستان}}||{{sort|033|5,110,023}}||89.0%<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35884.htm Background Note – Turkmenistan (01/08) – US Department of State]</ref>||{{sort|032|4,830,000}}||93.3%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|030|~99}}||{{Sort|021|~1}}||[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>{{Cite web |title=Turkmenistan Constitution – Section 1: Foundations of the constitutional order, Article 1 |url=http://www.uta.edu/cpsees/TURKCON.htm |access-date=2020-10-17 |archive-date=2015-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414030847/http://www.uta.edu/cpsees/TURKCON.htm |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|028|26,000}}<ref name="Turkmenistan">{{cite news|title=Turkmenistan Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/271tk.html}}</ref>||{{sort|020|5,154}} |- | align="right" |{{sort|Chad|{{چاڈ}}||{{sort|034|5,041,690}}||54.0%<ref name="UNHCHR">"Chad". United Nations Commission on Human Rights.</ref>||{{sort|028|6,404,000}}||55.7%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|015|>99}}||{{Sort|036|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|027|30,350}}<ref>{{cite news|title=Chadian Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|038|1,675}} |- | align="right" |{{sort|Lebanon|{{لبنان}}||{{sort|035|4,196,453}}||60.0%<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108487.htm International Religious Freedom Report 2008 – Lebanon]</ref>||{{sort|040|2,542,000}}||59.7%||[[اہل تشیع|شیعہ]]/[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|045|45 – 55}}||{{Sort|005|45 – 55}}||[[حنفی]]/[[فقہ جعفری|جعفری]]|| کوئی نئيں ||{{sort|018|72,100}}<ref name="Lebanon">{{cite news|title=Lebanese Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|012|11,270}} |- | align="right" |{{sort|Palestine|{{فلسطین}}||{{sort|036|4,168,858}}||94.0%||{{sort|033|4,298,000}}||97.5%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|019|>99}}||{{Sort|040|<1}}||[[حنفی]]|| کوئی نئيں ||{{sort|022|56,100}}||{{sort|027|2,900}} |- | align="right" |{{sort|Kuwait|{{کویت}}||{{sort|037|3,399,637}}<ref name="pop1">Kuwaiti Citizens approx. one million (1,054,598) and approx. two million (2,345,039) non-nationals (31/12/2007).</ref>||85.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ku.html#People CIA World Factbook – Kuwait] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521031251/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ku.html#People |date=2016-05-21 }}.</ref>||{{sort|037|2,636,000}}||86.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|043|75 – 80}}||{{Sort|007|20 – 25}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www.kuwait-info.com/sidepages/cont.asp Kuwait constitution – Article 2 ''The state and the system government''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212162818/http://www.kuwait-info.com/sidepages/cont.asp |date=2008-02-12 }}</ref>||{{sort|030|15,500}}<ref>{{cite news|title=Kuwaiti Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|003|39,305}} |- | align="right" |{{sort|Albania|{{البانیا}}||{{sort|038|3,170,048}}<ref>{{cite web|url=http://www.instat.gov.al/|title=Albania National Institute of Statistics official web site|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219083848/http://instat.gov.al/|archivedate=2011-02-19|access-date=2012-08-18|url-status=dead}}</ref>||70.0%<ref>{{Citation | publisher = [[سی آئی اے|CIA]] | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html | title = CIA World Factbook | accessdate = 8 October 2009 | archive-date = 24 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224211117/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html | dead-url = yes }}</ref>||{{sort|038|2,601,000}}||82.1%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|032|>95}}||{{Sort|018|<5}}||[[حنفی]]|| کوئی نئيں ||{{sort|038|9,500}}<ref>{{cite news|title=Albanian Armed Forces|date=25 July 2006|url=http://www.mod.gov.al/}}</ref>||{{sort|017|6,897}}<ref>[http://imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&pr.y=15&sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,746,436,926,136,466,343,112,158,111,439,298,916,927,664,846,826,299,542,582,443,474,917,754,544,698&s=PPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-October 2009], [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|International Monetary Fund]]. Accessed on October 1, 2009.</ref> |- | align="right" |{{sort|Mauritania|{{پرچم|موریتانیہ}}||{{sort|039|3,124,000}}<ref>UN Estimate – Mauritania</ref>||100.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html#People CIA World Fatbook – Mauritania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211108/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html#People |date=2018-12-24 }}.</ref>||{{sort|036|3,338,000}}||99.2%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|021|>99}}||{{Sort|042|<1}}||[[مالکی]]|| اسلامی ریاست<ref>[http://servat.unibe.ch/icl/mr00000_.html Mauritania – Constitution] Article 1 ''State Integrity, Equal Protection (1)'']</ref>||{{sort|029|15,750}}<ref>{{cite news|title=Mauritanian Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|034|2,008}} |- | align="right" |{{sort|Oman|{{پرچم|سلطنت عمان}}||{{sort|040|2,577,000}}<ref>{{cite web|url=http://www.moneoman.gov.om/book/syb2008cd/Datafile/Population/indicators.pdf|title=Statistical Year Book|date=October 2007|publisher=Ministry of National Economy}}</ref>||93.0%<ref>[http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=36 Religious Intelligence – Country Profile: Oman (Sultanate of Oman)<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930152448/http://www.religiousintelligence.co.uk/country/?CountryID=36 |date=2007-09-30 }}.</ref>||{{sort|039|2,547,000}}||87.7%||[[خارجی|خوارج]]||{{sort|035|90 – 95}}||{{Sort|016|5 – 10}}||[[اباضی]]||سرکاری مذہب<ref>[http://servat.unibe.ch/icl/mu00000_.html Oman constitution – Article 2 ''Religion'']</ref>||{{sort|025|41,700}}<ref>{{cite news|title=Omanian Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|006|23,967}} |- | align="right" |{{sort|Kosovo|{{پرچم|کوسووہ}}{{ref label|status|b}}||{{sort|041|1,733,872}}<ref>{{cite web|url=http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf|title=Population estimates for Kosovo July 2011|work=Census 2011|publisher=Kosovo statistical office|accessdate=31 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011847/http://ask.rks-gov.net/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref>||90.0%<ref name="babuna">Babuna, Aydın. [http://www.sam.gov.tr/perceptions/volume8/september-november2003/aydınbabuna2dec2003.pdf Albanian national identity and Islam in the post-Communist era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217230812/http://www.sam.gov.tr/perceptions/volume8/september-november2003/ayd%C4%B1nbabuna2dec2003.pdf |date=2008-12-17 }}. ''Perceptions'' 8(3), September–November 2003: 43-69.</ref>||{{sort|041|2,104,000}}||91.7%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|050|—}}||{{Sort|050|—}}||[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]<ref>[http://www.kushtetutakosoves.info/repository/docs/Constitution.of.the.Republic.of.Kosovo.pdf Constitution of the Republic of Kosovo]</ref>||{{sort|048|—}}||{{sort|036|1,800}}<ref name="CIAKosovo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html |title=The World Factbook – Kosovo |work=CIA.gov |date=March 20, 2008 |accessdate=5 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226011849/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | align="right" |{{sort|Gambia|{{گیمبیا}}||{{sort|042|1,700,000}}||90.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html#People CIA World Factbook – Gambia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424094354/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html#People |date=2020-04-24 }}.</ref>||{{sort|042|1,669,000}}||95.3%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|022|>99}}||{{Sort|043|<1}}||[[مالکی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|047|800}}<ref name="Gambia">{{cite news|title=Gambia Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/The-Gambia.html}}</ref>||{{sort|040|1,326}} |- | align="right" |{{sort|Bahrain|{{بحرین}}||{{sort|043|1,046,814}}||81.0%<ref>{{Cite web |title=2001 Census – CIA World Factbook – Bahrain |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html#People |access-date=2020-10-17 |archive-date=2010-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html#People |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|046|655,000}}||81.2%||[[اہل تشیع|شیعہ]]||{{sort|048|25 – 35}}||{{Sort|004|65 – 75}}||[[مالکی]]/[[فقہ جعفری|جعفری]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://mahmood.tv/bahrain-politics-2/bahrain-constitution/the-constitution-of-the-kingdom-of-bahrain-2002/#article1 Bahrain Constitution] Article 1 ''Sovereignty, Constitutional Monarchy''</ref>||{{sort|034|11,200}}<ref>{{cite news|title=Bahrain Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|005|32,604}} |- | align="right" |{{sort|Comoros|{{پرچم|اتحاد القمری}}||{{sort|044|798,000}}||98.0%<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5236.htm Bureau of African Affairs – Background Note: Comoros]</ref>||{{sort|045|679,000}}||98.3%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|025|>99}}||{{Sort|045|<1}}||[[مالکی]]|| سرکاری مذہب ||{{sort|049|—}}||{{sort|042|1,125}} |- | align="right" |{{sort|Qatar|{{قطر}}||{{sort|045|744,029}}<ref>{{Cite web |title=Population By gender And Municipality – March 2004 census (السكان حسب النوع والبلدية) |url=http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T01.htm |access-date=2020-10-17 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201101920/http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T01.htm |dead-url=yes }}</ref>||77.5%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html#People 2004 Census – CIA World Factbook – Qatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html#People |date=2018-12-24 }}.</ref>||{{sort|043|1,168,000}}||77.5%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|037|~90}}||{{Sort|014|~10}}||[[حنبلی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www.qatarembassy.net/constitution.asp Constitution of Qatar – Article 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010132922/http://www.qatarembassy.net/constitution.asp |date=2013-10-10 }}</ref>||{{sort|033|12,400}}<ref>{{cite news|title=Qatari Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|001|80,870}} |- | align="right" |{{sort|Western Sahara|{{مغربی صحارا}}{{ref label|c|c}}||{{sort|046|513,000}}<ref name="unpop">{{cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref>||99.9%||{{sort|047|528,000}}||99.6%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|023|>99}}||{{Sort|048|<1}}||[[مالکی]]||—||{{sort|050|—}}||{{sort|050|—}} |- | align="right" |{{sort|Djibouti|{{جبوتی}}||{{sort|047|496,374}}||94.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html CIA factbook – Djibouti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504070831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |date=2020-05-04 }}.</ref>||{{sort|044|853,000}}||97.0%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|024|>99}}||{{Sort|044|<1}}||[[شافعی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|036|9,850}}<ref>{{cite news|title=Djibouti Armed Forces, CSIS (Page 12)|date=25 July 2006|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf|accessdate=17 October 2020|archivedate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624105551/http://www.csis.org/media/csis/pubs/050323_memilbaldefine&#91;1&#93;.pdf}}</ref>||{{sort|032|2,271}} |- | align="right" |{{sort|Brunei|{{برونائی دارالسلام}}||{{sort|048|381,371}}<ref>{{Cite web |title=CIA – The World Factbook: Brunei – People (Population) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html#People |access-date=2020-10-17 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html#People |dead-url=yes }}</ref>||67.0%<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html#People CIA World Factbook – Brunei – Population (Religion)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html#People |date=2015-07-21 }}.</ref>||{{sort|049|211,000}}||51.9%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|028|>99}}||{{Sort|047|<1}}||[[شافعی]]|| سرکاری مذہب ||{{sort|042|7,000}}<ref name="Brunei">{{cite news|title=Brunei Armed Forces |date=25 July 2006|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Brunei-Darussalam.html}}</ref>||{{sort|002|51,005}} |- | align="right" |{{sort|Maldives|{{مالدیپ}}||{{sort|049|350,000}}<ref>UN Estimate for Qatar population</ref>||100.0%<ref>[http://www.un.int/maldives/emble.htm#– UN Website Maldives Facts].</ref>||{{sort|048|309,000}}||98.4%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|026|>99}}||{{Sort|046|<1}}||[[شافعی]]|| سرکاری مذہب<ref>[http://www.presidencymaldives.gov.mv/pages/default.php?ZQE5XDheYQBlEGIOYxc1BTQFZVA= Maldives constitution - سرکاری مذہب (7.) ''State, sovereignty and citizens'']</ref>||{{sort|046|1,000}}<ref>[http://www.atlapedia.com/online/countries/maldives.htm Altapedia Online – Maldives]</ref>||{{sort|022|4,604}} |- | align="right" |{{sort|Turkish Republic of Northern Cyprus|{{پرچم|ترک جمہوریہ شمالی قبرص}}{{ref label|status|e}}||{{sort|050|287,856}}<ref>[http://www.kibrispostasi.com/index.php/cat/35/news/55112/PageName/KIBRIS_HABERLERI DPÖ: "Güney'in KKTC nüfusuyla ilgili açıklamaları sadece tahmin"]</ref>||89.6% ||{{sort|051|—}}||—||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|051|—}}||{{Sort|051|—}}||[[حنفی]]||[[Islam and سیکولرism|سیکولر]]||{{sort|040|9,000}}||{{sort|008|16,158}} |- | align="right" |{{sort|Mayotte|{{پرچم|مایوٹ}}{{ref label|d|d}}||{{sort|051|194,000}}<ref name="unpop" />||97.0%<ref>{{Cite web |title=CIA World Factbook – Mayotte |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mf.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2012-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921084632/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mf.html |dead-url=yes }}</ref>||{{sort|050|197,000}}||98.8%||[[اہل سنت|سنی]]||{{sort|029|>99}}||{{Sort|049|<1}}||[[مالکی]]||—||{{sort|051|—}}||{{sort|051|—}} |} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:اسلام بلحاظ ملک]] [[گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں]] [[گٹھ:اسلامی سبھیاچار]] [[گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر]] [[گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں]] ds45uhl52js2g2e1gw4ate5zf4g1q52 0 91354 712103 694764 2026-09-26T11:57:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712103 wikitext text/x-wiki مندرجہ ذیل '''[[بلند ترین اسمِ ساحہ|لسٹ بلند ترین اسمِ ساحہ]] ا‏‏ے۔ == [[عمومی بلند ترین اسمِ ساحہ]] == {|class="wikitable sortable" |-style="background-color:#a0d0ff" ![[عمومی بلند ترین اسمِ ساحہ|اسم]] !وجود !class="unsortable"|نوٹس ![[بین الاقوامی اسمِ ساحہ|IDN]] ![[اسمِ ساحہ نظام حفاظت توسیعہ|DNSSEC]] |- valign="top" | [[Aero.]] || ہوائی آوا جائی صنعت || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[Asia.]]|| ایشیا بحر الکاہل خطے || || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Biz.]] || کاروبار || || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Cat.]] || کیٹالان || || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Com.]] || کمرشل || || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Coop.]] || کوآپریٹیو || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[Info.]] || معلومات || || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Int.]] || بین الاقوامی تنظیم || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[Jobs.]] || کمپنیاں || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[Mobi.]] || موبائل آلات || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[Museum.]] || عجائب گھر || || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Name.]] || افراد دے ناں || || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[Net.]] || نیٹ ورک || || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Org.]] || تنظیم || || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[Post.]] ||ڈاک خدمات ||<ref name="Description of TLD Policies: Criteria for Registration">{{cite web|title=Description of TLD Policies: Criteria for Registration|url=http://archive.icann.org/en/tlds/post1/tld-app-policy-description-15aug00-V20.htm|accessdate=2013-01-01|author=UPU|at=E17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000547/http://archive.icann.org/en/tlds/post1/tld-app-policy-description-15aug00-V20.htm|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> || {{no}}<ref name="Description of TLD Policies: TLD String">{{cite web|title=Description of TLD Policies:TLD String|url=http://archive.icann.org/en/tlds/post1/tld-app-policy-description-15aug00-V20.htm|accessdate=2013-01-01|author=UPU|at=E2|quote=Only ASCII characters will be used|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106093154/http://archive.icann.org/en/tlds/post1/tld-app-policy-description-15aug00-V20.htm|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> || {{ہاں}} |- valign="top" | [[کتاب امثال]] || پیشے || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[Tel.]] || انٹرنیٹ مواصلا‏تی خدمات || ||{{ہاں}}<ref name="IDN.tel">{{cite web|title=IDN.tel|url=http://www.telnic.org/idn.html|accessdate=2010-09-02|author=Telnic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109014918/https://www.do.tel/idn.html|archivedate=2019-01-09|url-status=live}}</ref> || {{no}} |- valign="top" | [[Travel.]] ||سفر تے سیاحت د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلقہ سائٹس || || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[.xxx]] ||بالغ تفریح || || {{no}} || {{no}} |} == بلند ترین اسمِ ساحہ ملکی رموز == {|class="wikitable sortable" |-style="background-color:#a0d0ff" !نام !وجود !class="unsortable"|وضاحت !class="unsortable"|نوٹس ![[بین الاقوامی اسمِ ساحہ|IDN]] ![[اسمِ ساحہ نظام حفاظت توسیعہ|DNSSEC]] ![[درجہ دوم اسم ساحہ|SLD]] |- valign="top" | [[ac۔]] || {{پرچم|جزیرہ اسینشن}} || &nbsp; || || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ad۔]] || {{پرچم|انڈورہ}} || &nbsp; || <ref>{{cite web|title=انڈورہ Telecom trademark domain registration policy|url=http://www.nic.ad/angles/comamarca_e.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=انڈورہ Telecom trade name registration policy|url=http://www.nic.ad/angles/nomcomercial_e.htm}}</ref> || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ae۔]] || {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[af۔]] || {{پرچم|افغانستان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ag۔]] || {{پرچم|اینٹیگوا و باربوڈا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ai۔]] || {{پرچم|اینگویلا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[al۔]] || {{پرچم|البانیہ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[am۔]] || {{پرچم|آرمینیا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[an۔]] || {{پرچم|نیدرلینڈز انٹیلیز}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ao۔]] || {{پرچم|انگولا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || &nbsp; |- valign="top" | [[aq۔]] || {{پرچم|انٹارکٹیکا}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ar۔]] || {{پرچم|ارجنٹائن}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group="a">(November 17, 2009) Spanish-Portuguese specific characters (á, â, ã, à, é, ê, í, ó, ô, õ, ú, ü, ñ, ç) allowed, [http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/160000-164999/160861/norma.htm as approved by law]</ref> || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[as۔]] || {{پرچم|امریکی سمووا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[at۔]] || {{پرچم|آسٹریا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[au۔]] || {{پرچم|آسٹریلیا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[aw۔]] || {{پرچم|اروبا}} || ''اروبا، ویسٹ انڈیز'' || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ax۔]] || {{پرچم|جزائر ایلانڈ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[az۔]] || {{پرچم|آذربائیجان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ba۔]] || {{پرچم|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bb۔]] || {{پرچم|بارباڈوس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bd۔]] || {{پرچم|بنگلہ دیش}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[be۔]] || {{پرچم|بیلجیم}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bf۔]] || {{پرچم|برکینا فاسو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bg۔]] || {{پرچم|بلغاریہ}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>in addition to ASCII, only Cyrillic letters from the بلغاریہn language are accepted</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bh۔]] || {{پرچم|بحرین}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bi۔]] || {{پرچم|برونڈی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bj۔]] || {{پرچم|بینن}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bm۔]] || {{پرچم|برمودا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bn۔]] || {{پرچم|برونائی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[bo۔]] || {{پرچم|بولیویا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[br۔]] || {{پرچم|برازیل}} || &nbsp; || <ref>[http://registro.br/dominio/dpn.html Domínios .br] Registro.br</ref> || {{ہاں}}<ref>(May 9, 2005) for Portuguese (برازیلian) names: see [http://registro.br/anuncios/20050504.html Anúncio 04/05/2005]</ref> || {{ہاں}} || {{no}}<ref group=a>Currently not allowed, but some higher-learning institutions were grandfathered in.</ref> |- valign="top" | [[bs۔]] || {{پرچم|بہاماس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bt۔]] || {{پرچم|بھوٹان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[bv۔]] || {{پرچم|جزیرہ بووٹ}} || &nbsp; || || {{no}} || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[bw۔]] || {{پرچم|بوٹسوانا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[by۔]] || {{پرچم|بیلاروس}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[bz۔]] || {{پرچم|بیلیز}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ca۔]] || {{پرچم|کینیڈا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cc۔]] || {{پرچم|جزائر کوکوس}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cd۔]] || {{پرچم|جمہوری جمہوریہ کانگو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cf۔]] || {{پرچم|وسطی افریقی جمہوریہ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cg۔]] || {{پرچم|جمہوریہ کانگو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ch۔]] || {{پرچم|سوئٹزرلینڈ}} || <small>(لاطینی)</small>|| &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>Since March 2004, see [http://www.nic.ch/en/faq/idn.html details]</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ci۔]] || {{پرچم|آئیوری کوسٹ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ck۔]] || {{پرچم|کک جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cl۔]] || {{پرچم|چلی}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cm۔]] || {{پرچم|کیمرون}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cn۔]] || {{پرچم|چین}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[co۔]] || {{پرچم|کولمبیا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cr۔]] || {{پرچم|کوسٹاریکا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cs۔]] || {{پرچم|چیکوسلوواکیہ}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[cu۔]] || {{پرچم|کیوبا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cv۔]] || {{پرچم|کیپ ورڈی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cx۔]] || {{پرچم|جزیرہ کرسمس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[cy۔]] || {{پرچم|قبرص}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[cz۔]] || {{پرچم|چیک جمہوریہ}} || &nbsp; || &nbsp; || {{no}}{{refn|group=a|IDN not adopted due to lack of public and corporate interest<ref>[http://www.nic.cz/page/451/idn---internationalized-domain-names/ IDN – Internationalized Domain Names] at nic.cz</ref>}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[dd۔]] || {{پرچم|مشرقی جرمنی}} || ''مشرقی جرمنی'' || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[de۔]] || {{پرچم|جرمنی}} || || || {{ہاں}}<ref group=a>93 non-ASCII characters, see [http://www.denic.de/en/domains/internationalized-domain-names/idn-conversion.html details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031161521/http://www.denic.de/en/domains/internationalized-domain-names/idn-conversion.html |date=2010-10-31 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[dj۔]] || {{پرچم|جبوتی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[dk۔]] || {{پرچم|ڈنمارک}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>(January 1, 2004), (æ, ø, å, ö, ä, ü, & é): see [http://æøå.dk-hostmaster.dk details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819134744/http://xn--5cab8c.dk-hostmaster.dk/ |date=2007-08-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819134744/http://xn--5cab8c.dk-hostmaster.dk/ |date=2007-08-19 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[dm۔]] || {{پرچم|ڈومینیکا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[do۔]] || {{پرچم|جمہوریہ ڈومینیکن}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[dz۔]] || {{پرچم|الجزائر}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ec۔]] || {{پرچم|ایکواڈور}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ee۔]] || {{پرچم|استونیا}} || || || {{ہاں}}<ref group=a>استونیاn domain names to incorporate diacritics (IDN) Starting from June 13, 2011 [http://www.internet.ee/eng/news/استونیاn-domain-names-to-incorporate-diacritics-idn]</ref> || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[eg۔]] || {{پرچم|مصر}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[eh۔]] || {{پرچم|مغربی صحارا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || &nbsp; |- valign="top" | [[er۔]] || {{پرچم|اریتریا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[es۔]] || {{پرچم|ہسپانیہ}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[et۔]] || {{پرچم|ایتھوپیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[eu۔]] || {{پرچم|یورپی اتحاد}} || &nbsp; || || {{ہاں}}<ref group=a>Supported characters (latin, greek, cyrillic): see [http://www.eurid.eu/en/eu-domain-names/idns-eu/supported-unicode-characters details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220121957/http://www.eurid.eu/en/eu-domain-names/idns-eu/supported-unicode-characters |date=2012-12-20 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[fi۔]] || {{پرچم|فنلینڈ}} || &nbsp; || || {{ہاں}}<ref group=a>(September 2005) Supported characters (latin): see [http://www.ficora.fi/en/index/palvelut/palvelutaiheittain/fiverkkotunnukset/aakkostenkaytto.html details]</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[fj۔]] || {{پرچم|فجی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[fk۔]] || {{پرچم|فاکلینڈ جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[fm۔]] || {{پرچم|مائکرونیشیا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[fo۔]] || {{پرچم|فارو جزیرے}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[fr۔]] || {{پرچم|فرانس}} || &nbsp; || <ref group="a" name="afnic" /> || {{ہاں}}<ref group="a" name="afnic-idn">{{Cite web |title=Availability of IDN on the .fr, .yt, .pm, .wf, .tf, and .re TLDs |url=http://www.afnic.fr/en/products-and-services/idns-3.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806184723/https://www.afnic.fr/en/products-and-services/idns-3.html |dead-url=yes }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ga۔]] || {{پرچم|گیبون}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{partial}}<ref name="dnssec">Delegation Signer (DS) record in a root zone is not yet published.</ref> || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gb۔]] || {{پرچم|برطانیہ}} || || <ref name="Milton Mueller 2002 79">{{citation|url=http://books.google.ie/books?id=sMKmdJq7iE0C&lpg=PA79&dq=&pg=PA79#v=onepage&q&f=false| title=Ruling the Root: Internet Governance and the Taming of Cyberspace|author=Milton Mueller|page=79|publisher=MIT Press|location=Cambridge, Massachusetts|year=2002|isbn=978-0-262-63298-0}}</ref> || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[gd۔]] || {{پرچم|گریناڈا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ge۔]] || {{پرچم|جارجیا|جارجیا (country)}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gf۔]] || {{پرچم|فرانسیسی گیانا}} || || || &nbsp; || {{no}} || &nbsp; |- valign="top" | [[gg۔]] || {{پرچم|گرنزی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gh۔]] || {{پرچم|گھانا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[gi۔]] || {{پرچم|جبل الطارق}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gl۔]] || {{پرچم|گرین لینڈ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gm۔]] || {{پرچم|گیمبیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gn۔]] || {{پرچم|جمہوریہ گنی}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[gp۔]] || {{پرچم|گواڈیلوپ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gq۔]] || {{پرچم|استوائی گنی}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || &nbsp; |- valign="top" | [[gr۔]] || {{پرچم|یونان}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>Support for Greek characters since July 2005, see [https://grweb.ics.forth.gr/gr_char.jsp?lang=en details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105214122/https://grweb.ics.forth.gr/gr_char.jsp?lang=en |date=2013-11-05 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gs۔]] || {{پرچم|جنوبی جارجیا و جزیرے جنوبی سینڈوچ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gt۔]] || {{پرچم|گوئٹے مالا}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gu۔]] || {{پرچم|گوام}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[gw۔]] || {{پرچم|گنی بساؤ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[gy۔]] || {{پرچم|گیانا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[hk۔]] || {{پرچم|ہانگ کانگ}} || &nbsp; || || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[hm۔]] || {{پرچم|جزیرہ ہرڈ و جزیرے مکڈونلڈ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[hn۔]] || {{پرچم|ہونڈوراس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[hr۔]] || {{پرچم|کروشیا}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ht۔]] || {{پرچم|ہیٹی}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[hu۔]] || {{پرچم|ہنگری}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[id۔]] || {{پرچم|انڈونیشیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[ie۔]] || {{پرچم|جمہوریہ آئرلینڈ}} || &nbsp; || <ref>{{cite web|url=http://www.siliconrepublic.com/strategy/item/368-domain-chaos-spikes-e-busin|title=Domain chaos spikes e-business ambitions|publisher=Silicon Republic|date=17 December 2002|accessdate=30 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000543/https://www.siliconrepublic.com/enterprise/domain-chaos-spikes-e-business-ambitions|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|title=Information Technology Law: Professional Practice Guide|publisher=Law Society of جمہوریہ آئرلینڈ|location=Dublin|year=2004|page=23}}</ref>|| {{no}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[il۔]] || {{پرچم|اسرائیل}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[im۔]] || {{پرچم|آئل آف مین}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[in۔]] || {{پرچم|بھارت}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[io۔]] || {{پرچم|برطانوی بحرھند دا خطہ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[iq۔]] || {{پرچم|عراق}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ir۔]] || {{پرچم|ایران}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[is۔]] || {{پرچم|آئس لینڈ}} || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[it۔]] || {{پرچم|اطالیہ}} || &nbsp; || || {{ہاں}}<ref group=a>[http://www.nic.it/tutto-sul.it/news/ce-di-nuovo-che....] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607042501/http://www.nic.it/tutto-sul.it/news/ce-di-nuovo-che.... |date=2013-06-07 }}, [http://www.nic.it/tutto-sul.it/news/idn-un-successo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308180131/http://www.nic.it/tutto-sul.it/news/idn-un-successo |date=2014-03-08 }}</ref> || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[je۔]] || {{پرچم|جرزی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[jm۔]] || {{پرچم|جمیکا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[jo۔]] || {{پرچم|اردن}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[jp۔]] || {{پرچم|جاپان}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ke۔]] || {{پرچم|کینیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[kg۔]] || {{پرچم|کرغیزستان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[kh۔]] || {{پرچم|کمبوڈیا}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[ki۔]] || {{پرچم|کیریباتی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[km۔]] || {{پرچم|کوموروس}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[kn۔]] || {{پرچم|سینٹ کیٹز}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[kp۔]] || {{پرچم|شمالی کوریا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[kr۔]] || {{پرچم|جنوبی کوریا}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[kw۔]] || {{پرچم|کویت}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[ky۔]] || {{پرچم|کیمین جزیرے}} || &nbsp; || <ref>{{Cite web |title=ICTA: ky Domain Policies |url=http://www.icta.ky/da_ky_dom_pol.php |access-date=2020-10-17 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513215254/http://www.icta.ky/da_ky_dom_pol.php |dead-url=yes }}</ref> || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[kz۔]] || {{پرچم|قازقستان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[la۔]] || {{پرچم|لاؤس}} || &nbsp; || <ref>[http://www.la/ The Official .LA Registry]</ref> || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[lb۔]] || {{پرچم|لبنان}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[lc۔]] || {{پرچم|سینٹ لوسیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[li۔]] || {{پرچم|لیختینستائن}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[lk۔]] || {{پرچم|سری لنکا}} || &nbsp; || &nbsp; ||&nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[lr۔]] || {{پرچم|لائبیریا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{partial}}<ref name="dnssec" /> || {{no}} |- valign="top" | [[ls۔]] || {{پرچم|لیسوتھو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[lt۔]] || {{پرچم|لتھووینیا}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[lu۔]] || {{پرچم|لکسمبرگ}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[lv۔]] || {{پرچم|لٹویا}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ly۔]] || {{پرچم|لیبیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ma۔]] || {{پرچم|مراکش}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mc۔]] || {{پرچم|موناکو}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[md۔]] || {{پرچم|مالدووا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[me۔]] || {{پرچم|مونٹینیگرو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mg۔]] || {{پرچم|مڈغاسکر}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mh۔]] || {{پرچم|مارشل جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || &nbsp; |- valign="top" | [[mk۔]] || {{پرچم|مقدونیہ}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ml۔]] || {{پرچم|مالی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mm۔]] || {{پرچم|میانمار}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[mn۔]] || {{پرچم|منگولیا}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mo۔]] || {{پرچم|مکاؤ}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mp۔]] || {{پرچم|اتلے ماریانا جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mq۔]] || {{پرچم|مارٹینیک}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[mr۔]] || {{پرچم|موریتانیہ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ms۔]] || {{پرچم|مانٹسریٹ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mt۔]] || {{پرچم|مالٹا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[mu۔]] || {{پرچم|موریشس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mv۔]] || {{پرچم|مالدیپ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mw۔]] || {{پرچم|ملاوی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mx۔]] || {{پرچم|میکسیکو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[my۔]] || {{پرچم|ملائشیا}} || &nbsp; || || {{ہاں}}<ref group=a>{{Cite web |title=.my Domain Registry |url=http://domainregistry.my/en/news.php?id=121 |access-date=2020-10-17 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522202213/http://domainregistry.my/en/news.php?id=121 |dead-url=yes }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[mz۔]] || {{پرچم|موزمبیق}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[na۔]] || {{پرچم|نمیبیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[nc۔]] || {{پرچم|نیو کیلیڈونیا}} ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ne۔]] || {{پرچم|نائجر}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[nf۔]] || {{پرچم|جزیرہ نارفوک}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ng۔]] || {{پرچم|نائجیریا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ni۔]] || {{پرچم|نکاراگوا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[nl۔]] || {{پرچم|نیدرلینڈز}} || &nbsp; || <ref>{{nl}} [http://www.sidn.nl/nieuws/nieuwsbericht/article/sidn-registreert-3000000ste-nl-domeinnaam/ SIDN registreert 3.000.000ste .nl-domeinnaam] (SIDN registers 3 millionth .nl domain name), [http://www.sidn.nl/ Official website] of SIDN</ref> || {{no}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[no۔]] || {{پرچم|ناروے}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[np۔]] || {{پرچم|نیپال}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[nr۔]] || {{پرچم|ناورو}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[nu۔]] || {{پرچم|نیووے}} || &nbsp; || || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[nz۔]] || {{پرچم|نیوزی لینڈ}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>(July 26, 2010) for Māori macrons ā, ē, ī, ō and ū. See [http://www.dnc.org.nz/story/faq-domain-names-macrons-idns details]</ref> || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[om۔]] || {{پرچم|سلطنت عمان}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[pa۔]] || {{پرچم|پاناما}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[pe۔]] || {{پرچم|پیرو}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>(8 December 2007): see [http://www.nic.pe/nuevas_politicas_docs.php details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510165145/http://www.nic.pe/nuevas_politicas_docs.php |date=2020-05-10 }}</ref> || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pf۔]] || {{پرچم|فرانسیسی پولینیشیا}}|| || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pg۔]] || {{پرچم|پاپوا نیو گنی}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[ph۔]] || {{پرچم|فلپائن}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pk۔]] || {{پرچم|پاکستان}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pl۔]] || {{پرچم|پولینڈ}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>(11 September 2003): see [http://www.dns.pl/IDN/idn_intro_eng.html details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030810172942/http://www.dns.pl/IDN/idn_intro_eng.html |date=2003-08-10 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pm۔]] || {{پرچم|سینٹ پیئر و میکیلون}} || &nbsp; || <ref group="a" name="afnic">(6 December 2011) {{cite web|title=Opening to Europe of the .fr, .wf, .re, .yt, .pm, and .tf TLDs|url=http://www.afnic.fr/en/about-afnic/news/general-news/5442/show/1st-review-of-the-opening-to-europe-of-the-fr-wf-re-yt-pm-and-tf-tlds.html}}.<br />Before restricted to residents of the corresponding French territory.</ref> || {{ہاں}}<ref group=a name="afnic-idn" /> || {{ہاں}}<ref group=a name=tf.yt.DNSsec /> || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pn۔]] || {{پرچم|پٹکیرن جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pr۔]] || {{پرچم|پورٹو ریکو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ps۔]] || {{پرچم|فلسطین}}<ref>[https://www.iana.org/domains/root/db/ps.html Delegation Record for .PS]</ref> || &nbsp; || [[فلسطینی علاقہ جات]] تے [[فلسطینی علاقہ جات]]. || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pt۔]] || {{پرچم|پرتگال}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>(1 July 2005) for Portuguese characters</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[pw۔]] || {{پرچم|پلاؤ}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[py۔]] || {{پرچم|پیراگوئے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[qa۔]] || {{پرچم|قطر}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[re۔]] || {{پرچم|غے یونیوں}} || &nbsp; || <ref group="a" name="afnic" /> || {{ہاں}}<ref group=a name="afnic-idn" /> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ro۔]] || {{پرچم|رومانیہ}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[rs۔]] || {{پرچم|سربیا}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ru۔]] || {{پرچم|روس}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[rw۔]] || {{پرچم|روانڈا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sa۔]] || {{پرچم|سعودی عرب}} || &nbsp; || <ref>{{cite web|title=Beginning of the Landrush phase of second level domain under (.sa)|url=http://nic.sa/en/view/news_131}}</ref> || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sb۔]] || {{پرچم|سولومن جزیرے}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[sc۔]] || {{پرچم|سیچیلیس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sd۔]] || {{پرچم|سوڈان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[se۔]] || {{پرچم|سویڈن}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>(October 2003), for [[سونسکیا|Swedish]] characters, summer 2007 also for [[فنش زبان|Finnish]], [[Meänkieli]], [[Rسلطنت عمانi language|Rسلطنت عمانi]], [[سامی زباناں (اورالی)|Sami]], and [[یدیش زبان|Yiddish]]: see [https://web.archive.org/web/20120128165342/http://www.iis.se/docs/teckentabell-03.pdf details]</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sg۔]] || {{پرچم|سنگاپور}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sh۔]] || {{پرچم|سینٹ ہلینا}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>[http://www.nic.sh/SH-IDN-Policy.pdf IDN Code Points Policy for the .SH Top Level Domain]</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[si۔]] || {{پرچم|سلووینیا}} || || &nbsp; || &nbsp; {{ہاں}}<ref group=a>Since October 2010, see [http://www.registry.si/idn.html details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016000052/http://www.registry.si/idn.html |date=2015-10-16 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sj۔]] || {{پرچم|سوالبارد}} تے <br />{{پرچم|جان ماین}} جزیرے || &nbsp; || || {{no}} || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[sk۔]] || {{پرچم|سلوواکیہ}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sl۔]] || {{پرچم|سیرالیون}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sm۔]] || {{پرچم|سان مارینو}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sn۔]] || {{پرچم|سینیگال}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[so (domain name)|.so۔]] || {{پرچم|صومالیہ}} || &nbsp; || || {{no}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sr۔]] || {{پرچم|سرینام}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ss۔]] || {{پرچم|جنوبی سوڈان}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || |- valign="top" | [[st۔]] || {{پرچم|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[su۔]] || {{پرچم|سوویت اتحاد}} || &nbsp; || || {{ہاں}}<ref group=a>({{As of|2008|alt=28 April 2008}}) see [http://www.fid.su/english/?newsid=1207819620 details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519015457/http://www.fid.su/english/?newsid=1207819620 |date=2014-05-19 }}</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sv۔]] || {{پرچم|ایل سیلواڈور}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[sx۔]] || {{پرچم|سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[sy۔]] || {{پرچم|شام}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[sz۔]] || {{پرچم|سوازی لینڈ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[tc۔]] || {{پرچم|جزائر کیکس و ترکیہ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[td۔]] || {{پرچم|چاڈ}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tf۔]] || {{پرچم|سرزمین جنوبی فرانسیسیہ و انٹارکٹیکا}} || ' || <ref group="a" name="afnic" /> || {{ہاں}}<ref group=a name="afnic-idn" /> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tg۔]] || {{پرچم|ٹوگو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[th۔]] || {{پرچم|تھائی لینڈ}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[tj۔]] || {{پرچم|تاجکستان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tk۔]] || {{پرچم|ٹوکیلاؤ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tl۔]] || {{پرچم|مشرقی تیمور}} || ''مشرقی تیمور'' || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tm۔]] || {{پرچم|ترکمانستان}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>[http://www.nic.tm/TM-IDN-Policy.pdf IDN Code Points Policy for the .TM Top Level Domain]</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tn۔]] || {{پرچم|تونس}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[to۔]] || {{پرچم|ٹونگا}} || &nbsp; || || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tp۔]] || {{پرچم|مشرقی تیمور}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tr۔]] || {{پرچم|ترکی}} || &nbsp; || || {{ہاں}}<ref group=a>(14 November 2006): see [http://www.nic.tr/ details] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905031358/http://www.nic.tr/ |date=2019-09-05 }}</ref> || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tt۔]] || {{پرچم|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tv۔]] || {{پرچم|تووالو}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tw۔]] || {{TWN}}|| &nbsp; || <ref>[http://www.iana.org/reports/2010/تائیوان-report-07jun2010.html IANA Report – Delegation of the .台灣 and .台湾 (“تائیوان”) domains representing تائیوان، Province of چین in Chinese to تائیوان Network Information Center]).</ref> || {{ہاں}}<ref group=a>Traditional [[چینی رسم الخط]]: see [http://www.twnic.net.tw/ details]</ref> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[tz۔]] || {{پرچم|تنزانیہ}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[ua۔]] || {{پرچم|یوکرین}} || || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ug۔]] || {{پرچم|یوگنڈا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | {{Anchor|uk}}[[uk۔]] || {{پرچم|برطانیہ}} || &nbsp; || <ref name="Milton Mueller 2002 79" /> || &nbsp; || {{ہاں}} || {{no}} |- valign="top" | [[us۔]] || {{پرچم|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} || || || &nbsp; || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[uy۔]] || {{پرچم|یوراگوئے}} || &nbsp; || <ref>{{cite web|title=New rules for the registration of domain names under UY|url=http://www.nic.org.uy/Registrar/DescripcionNuevoSistemaRegistro.pdf}}</ref> || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[uz۔]] || {{پرچم|ازبکستان}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[va۔]] || {{پرچم|ویٹیکن سٹی}} || || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[vc۔]] || {{پرچم|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{partial}}<ref name="dnssec" /> || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ve۔]] || {{پرچم|وینزویلا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[vg۔]] || {{پرچم|برطانوی ورجن جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[vi۔]] || {{پرچم|امریکی ورجن جزیرے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[vn۔]] || {{پرچم|ویتنام}} || &nbsp; || &nbsp; || {{ہاں}}<ref group=a>{{Cite web |url=http://www.vnnic.net.vn/tenmientv/bangma.htm |title=TRUNG TÂM INTERNET VIÊT NAM – Tên mien tieng viet |access-date=2007-01-23 |archive-date=2007-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070123180350/http://www.vnnic.net.vn/tenmientv/bangma.htm |url-status=dead}}</ref> || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[vu۔]] || {{پرچم|وانواتو}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[wf۔]] || {{پرچم|والس و فتونہ}} || &nbsp; || <ref group="a" name="afnic" /> || {{ہاں}}<ref group=a name="afnic-idn" /> || {{ہاں}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ws۔]] || {{پرچم|سامووا}} || || || {{ہاں}} || {{no}} || {{ہاں}} |- valign="top" | [[ye۔]] || {{پرچم|يمن}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[yt۔]] || {{پرچم|مایوٹ}} || &nbsp; || <ref group="a" name="afnic" /> || {{ہاں}}<ref group=a name="afnic-idn" /> || {{ہاں}}<ref group=a name=tf.yt.DNSsec>(11 September 2010) .tf DNSsec <br />(17 September 2010) .yt DNSsec <br />See {{cite web|title=.tf and .yt DNSsec keys published in DNS root|url=http://www.afnic.fr/en/about-afnic/news/operations-news/3995/showOperational/tf-and-yt-dnssec-keys-published-in-dns-root.html}}</ref> || {{ہاں}} |- valign="top" | [[yu۔]] || {{پرچم|یوگوسلاویہ|name=یوگوسلاویہ}} <br />{{پرچم|سربیا و مونٹینیگرو|name=سربیا و مونٹینیگرو}} || &nbsp; || || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[za۔]] || {{پرچم|جنوبی افریقہ}} || || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[zm۔]] || {{پرچم|زیمبیا}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" | [[zw۔]] || {{پرچم|زمبابوے}} || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || {{no}} || {{no}} |- valign="top" |} == حوالے == {{حوالے|2}} == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=a}} {{فہارست بلحاظ ملک}} [[گٹھ:بلند ترین اسم ساحات]] [[گٹھ:ملکی رموز]] 33hs2bv0muqyvqsfvmoukgb4g89ftgf 0 91398 711934 711556 2026-09-26T02:31:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711934 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Nicknames of the states, 1884.jpg|thumb|ریاستی عرفیت]] ایہ '''لسٹ امریکی ریاستی عرفیت''' (List of U.S. state nicknames) اے - == ریاستی عرفیت == {| class="wikitable" |- ! ریاست!! عرفیت |- | {{flag|Alabama}}<br />(کوئی سرکاری عرفیت نئيں)<ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = Emblems Index | date = | publisher = State of Alabama | url = http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/ | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225251/http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> | * Cotton Plantation State<ref name="ala" />* Cotton State<ref name=AL>{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html |title=Alabama Emblems, Symbols and Honors |accessdate=2007-03-18 |date=2006-04-20 |publisher=Alabama Department of Archives & History |quote=Alabama does not have an official nickname. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225303/http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * Heart of Dixie (used on [[Vehicle registration plates of Alabama|license plates]])<ref name=AL /><ref>{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html |title=Heart of Dixie |accessdate=2007-03-18 |date=2004-06-29 |work=Alabama Emblems, Symbols and Honors |publisher=Alabama Department of Archives & History |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225249/http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (First of Four Parts) | date=2008-01-06 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2007-12-31-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105214253/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-05 | url-status=live}}</ref> * Lizard State<ref name="ala">[http://www.netstate.com/states/intro/al_intro.htm Introduction to Alabama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207234557/http://netstate.com/states/intro/al_intro.htm |date=2016-02-07 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * [[Northern Flicker|Yellowhammer]] State<ref name=AL /> |- | {{flag|Alaska}} | * Land of the [[آفتاب نصف شب]]<ref name=ak /> * Land of the Noonday Moon<ref name=ak /> * '''The Last Frontier''' (presently used on license plates)<ref name="ak">[http://www.netstate.com/states/intro/ak_intro.htm The Last Frontier State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208163712/http://netstate.com/states/intro/ak_intro.htm |date=2016-02-08 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref><ref name="alaska">{{cite web |url=http://www.commerce.state.ak.us/ded/dev/student_info/student.htm |title=Alaska Division of Economic Development |accessdate=2011-07-30 |publisher=Alaska Division of Economic Development |author=Alaska Division of Economic Development |date=2010-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105214337/https://www.commerce.alaska.gov/ |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> * [[الاسک‏ا د‏‏ی خریداری]] (named after U.S. Secretary of State [[William H. Seward]])<ref name=ak />* Seward's Ice Box, Icebergia, Polaria, Walrussia, and [[انڈریو جانسن|Johnson]]'s Polar Bear Garden were satirical names coined by members of the [[امریکی کانگرس|U.S. Congress]] during debate over the [[الاسک‏ا د‏‏ی خریداری]]<ref name=ak /> |- | {{flag|Arizona}} | * [[اپاچی]] State<ref name=az />* [[آزٹیک]] State<ref name=az />* Baby State (Because Arizona is the newest continental state in the Union)<ref name=az /> * [[تانبا]] State<ref name=az /> * '''[[گرینڈ کینین]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Arizona|license plates]])<ref name="az">[http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm Introduction to Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000434/http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000434/http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref><ref>[http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp Ariz. HB 2549] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120729082312/http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp |date=2012-07-29 }} Officially adopted by Arizona on February 14, 2011</ref> * [[اطالیہ]] of America<ref name=az />* Sand Hill State<ref name=az />* Sunset State<ref name=az />* Sweetheart State (See below)<ref name=az />* [[ویلنٹائن ڈے|Valentine]] State (Arizona gained statehood on February 14, 1912)<ref name=az /> |- | {{flag|Arkansas}} |* [[ریچھ]] State<ref name=ark />* [[Bowie knife|Bowie]] State<ref name=ark />* [[Hot spring|Hot Springs]] State<ref name=ark /> * Land of Opportunity (former official nickname; previously used on [[Vehicle registration plates of Arkansas|license plates]])<ref name=ark /> * '''The Natural State''' (currently used on license plates)<ref name=ark /><ref>[http://law.justia.com/codes/arkansas/2010/title-1/chapter-4/1-4-106/ Arkansas §&nbsp;1-4-106 – State nickname] Retrieved Feb. 28, 2011</ref> * [[Boar|Razorback]] State<ref name=ark />* [[Arkansas toothpick|Toothpick]] State<ref name="ark">[http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm Introduction to Arkansas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221212457/http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm |date=2016-02-21 }}, US States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Wonder State<ref name=ark /> |- | {{flag|California}} | * El Dorado State<ref name=nie /> * '''The Golden State'''<ref>[http://law.onecle.com/california/government/420.75.html California Government Code Section 420.75] Retrieved Feb. 28, 2011</ref><ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = State Symbols | date = | publisher = State of California | url = http://www.library.ca.gov/history/symbols.html#Heading13 | work = California State Library | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/#Heading13 | archivedate = 2019-01-05 | url-status = live}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of California|license plates]]) * The Eureka State<ref>{{cite web |author=SHG Resources |url=http://www.shgresources.com/ca/symbols/motto/ |title=California Symbols, State Motto |publisher=SHG Resources |date= |accessdate=2013-05-24 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119091349/http://www.shgresources.com/ca/symbols/motto/ |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Colorado}} | * [[American bison|Buffalo]] [[High Plains (United States)|Plains]] State<ref name=COnetstate>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm | title = Colorado | work = NetState.com | publisher = NState, LLC. | accessdate = 2007-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> (no longer used) * '''Centennial State'''<ref name=COnames>{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Name | title = Colorado State Name and Nicknames | work = Colorado State Symbols & Emblems | publisher = [[کولوراڈو|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives#Name | archive-date = 2019-01-07 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190110051112/https://www.colorado.gov/archives | archivedate = 10 جنوری 2019 | url-status = live}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of Colorado|license plates]]. Colorado was admitted to the Union in 1876.) * Colorful Colorado<ref name=COnames /> (previously used on [[Vehicle registration plates of Colorado|license plates]])* [[Aquilegia caerulea|Columbine]] State<ref name=COflower>{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Flower | title = Colorado State Flower | work = Colorado State Symbols & Emblems | publisher = [[کولوراڈو|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214317/https://www.colorado.gov/archives#Flower | archivedate = 2019-01-05 | url-status = live}}</ref> * Highest State<ref name=COnetstate />* [[سیسہ]] State<ref name=COnetstate /> (no longer used)* Mother of Rivers<ref name=COwater>{{cite web | url = http://www.coloradohistory.org/RIPsigns/show_markertext.asp?id=797 | title = Colorado Water History | format = asp | publisher = Colorado Historical Society | accessdate = 2007-11-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225322/https://www.historycolorado.org/?id=797%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * [[سلسلہ کوہ راکی|Rocky Mountain]] Empire<ref name = wikiDenver>{{cite web | url = [[:en:Denver, Colorado]] | title = Denver | work = wikipedia.org | publisher = Wikipedia | accessdate = 2007-05-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225258/[[:en:Denver, Colorado]] | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> (no longer used) * [[سلسلہ کوہ راکی|Rocky Mountain]] State<ref name=COusatourist>{{cite web | url = http://www.usatourist.com/english/places/colorado/index.html | title = Colorado | work = USAtourist.com | publisher = USATourist | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2010-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100410204830/http://usatourist.com/english/places/colorado/index.html | dead-url = yes }}</ref> (no longer used) * [[چاندی]] State<ref name=COnetstate /> (no longer used; see Nevada)* [[Skiing|Ski]] Country USA<ref name=CSCUSA>{{Cite web |title=Colorado Ski Country USA history |url=http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |access-date=2020-10-18 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://archive.is/20140316180331/http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |dead-url=yes }}</ref> * [[سویٹزرلینڈ]] of America<ref name="colo">[http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm Introduction to Colorado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 |date=2018-12-24 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> (no longer used) |- | {{flag|Connecticut}} | * '''Constitution State''' (official, but not technically identified as a nickname)<ref>[http://www.cga.ct.gov/current/pub/chap_033.htm#sec_3-110a Conn. Stat. Sec. 3-110a], retrieved Nov. 4, 2013</ref> * Nutmeg State<ref name=nie />* Blue Law State<ref name=nie />* Freestone State<ref name=nie />* Land of Steady Habits<ref name=nie /> |- | {{flag|Delaware}} |* Chemical Capital<ref name=del />* [[شرکہ|Corporate]] Capital (due to the state's business-friendly laws)<ref name=del /> * Diamond State (allusion to the [[Flag of Delaware|state flag]])<ref name=del /> * [[Blue Hen of Delaware|Blue Hen]] State or Blue Hen Chicken State<ref name="PopikSmoky">Barry Popik, [http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary12/ Smoky City], barrypopik.com website, March 27, 2005</ref> * '''The First State'''<ref name=del /><ref>[http://delcode.delaware.gov/title29/c003/#318 Delaware Code Title 29 Section 318] retrieved on February 28, 2011</ref> (Delaware was the first state to ratify the [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین]]; currently used on [[Vehicle registration plates of Delaware|license plates]]) * Home of Tax Free Shopping<ref name=del />* [[New Sweden]]<ref name=del />* [[آڑو]] State<ref name="del">[http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm Introduction to Delaware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000340/http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000340/http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Small Wonder<ref name=del />* [[چچا سام]]'s Pocket Handkerchief<ref name=del /> |- | {{flag|Washington, D.C.}} | * Nation's Capital<ref name="farhi">Farhi, Paul. (2010, July 30). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/29/AR2010072905868.html After initial obscurity, 'The DMV' nickname for Washington area picks up speed]. ''[[واشنگٹن پوسٹ]]''. Retrieved 20 December 2013.</ref> * DMV (nickname for the broader metropolitan area of Washington, D.C., Maryland, and Virginia)<ref name="farhi" /> |- | {{flag|Florida}} |* [[American alligator|Alligator]] State<ref name=fla /> * [[Everglades|Everglade]] State<ref name="fla">[http://www.netstate.com/states/intro/fl_intro.htm Introduction to Florida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411092453/http://netstate.com/states/intro/fl_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Flower State<ref name=fla />* [[خلیج میکسیکو|Gulf]] State<ref name=fla /> * [[Spanish Florida|La Florida]] * [[مالٹا (پھل)|Orange]] State<ref name=fla /> * Peninsula State or Peninsular State<ref name=PopikSmoky /> * '''Sunshine State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Florida|license plates]]) |- | {{flag|Georgia (U.S. state)|name=Georgia}} | * '''[[آڑو]] State'''<ref name=GAnames>{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&id=State_Symbols&action=openTo#idState_Symbols | title = Quick Facts: State Symbols | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130514021800/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&id=State_Symbols&action=openTo#idState_Symbols | dead-url = yes }}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of Georgia (U.S. state)|license plates]]) <!-- * [[Buzzard]] State (from laws Georgia introduced to protect buzzards)<ref name="حوالہ 1">{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | format = [[ایچ ٹی ایم ایل]] | publisher = [http://www.aboutus.org/NetState.com NetState] | accessdate = 2008-03-03| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref> --> * [[Georgia cracker|Cracker State]] — Along with Florida, Georgia had been called "The Cracker State" in earlier times, perhaps a derogatory term that referred to immigrants, called "crackers," from the mountains of Virginia and North Carolina.<ref name="حوالہ 5">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=/Folklife/CustomsandLocalTraditions&id=h-552 | title = Folklife: Customs and Local Traditions | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2012-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121009041406/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=%2FFolklife%2FCustomsandLocalTraditions&id=h-552 | dead-url = yes }}</ref> See also [[Atlanta Crackers#Origin of the team's name|Atlanta Crackers: Origin of the name]] * Empire State of the South — Refers to economic leadership<ref name="حوالہ 2">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018&hl=y | title = History & Archaeology: Antebellum Industrialization | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130405154630/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018 | dead-url = yes }}</ref> * Yankee-land of the South: Similarly to the above nickname, "Yankee-land of the South" speaks to industrial and economic development in the south. This nickname may be used in a derogatory sense.<ref name="حوالہ 4">{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | publisher = [http://www.aboutus.org/NetState.com NetState] | accessdate = 2008-03-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * [[Goober Peas|Goober]] State — Refers to peanuts, the official state crop.<ref name="حوالہ 3">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&hl=y | title = Land & Resources: Peanuts | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2011-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805150437/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&hl=y | dead-url = yes }}</ref> * State of Adventure (On highway welcome signs) <!-- Deleted image removed: [[تصویر:Welcome sign Georgia State.jpg|thumbnail|سجے|Welcome sign Georgia State]] --> |- | {{flag|Hawaii}} | * '''Aloha State''' (officially the "popular" name,<ref>[http://www.capitol.hawaii.gov/hrscurrent/Vol01_Ch0001-0042F/HRS0005/HRS_0005-0007.htm], Haw. Rev. Stat. §&nbsp;5-7, retrieved Nov. 4, 2013</ref> currently used on [[Vehicle registration plates of Hawaii|license plates]])<ref name="hi">[http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm Introduction to Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States.</ref> * Paradise * The Islands of Aloha * Paradise of the Pacific<ref name=hi /> * Pineapple State<ref name=hi /> * Rainbow State<ref>{{cite web |url=http://www.guidebookamerica.com/news/hawaii_rainbow/index.htm |title=HAWAII: A RAINBOW OF CULTURAL RICHES: A world of traditions blending for centuries offers cultural activities of colorful diversity |publisher=Guidebookamerica.com |date= |accessdate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225332/http://www.guidebookamerica.com/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * Youngest State<ref name=hi /> |- | {{flag|Idaho}} |* '''[[جواہرات|Gem]] State'''<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Second of Four Parts) | date=2008-01-12 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-13-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225231/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> * Gem of the Mountains<ref name="ida">[http://www.netstate.com/states/intro/id_intro.htm Introduction to Idaho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920092147/http://netstate.com/states/intro/id_intro.htm |date=2012-09-20 }}, 50 States.</ref> * Little Ida<ref name=ida /> * [[آلو|Spud]] State<ref name=spud>{{cite web | url = http://www.superpages.com/states/ID/history.html | title = SuperPages: Idaho History | accessdate = 2008-03-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225243/https://www.superpages.com/states/ID/history.html%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Potatonia * Little Ida<ref name="ida" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Idaho|license plates]]) |- | {{flag|Illinois}}<ref name=ILnames>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm | title = Illinois | work = Illinois State Symbols & Emblems | accessdate = 2007-04-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> | * Land of Lincoln<ref name="ill" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Illinois|license plates]]) * '''Prairie State'''<ref name="ill" /> * Corn State<ref name="ill">[http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm#nickname Introduction to Illinois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000421/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20#nickname |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000421/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20#nickname |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Inland Empire State * Garden of the West<ref name="ill" /> |- | {{flag|Indiana}} | * Crossroads of America (previously used on [[Vehicle registration plates of Indiana|license plates]]) * '''[[Hoosier]] State'''<ref name="Hoosier_State">The unofficial sobriquet of the [[انڈیانا]] has given rise to the humorous constructions Hoosierana (the land of Hoosiers; see uses in [http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm Indiana Journalism Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912120101/http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm |date=2005-09-12 }} and [http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html by sports journalist Frank DeFord] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105033436/http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html |date=2012-11-05 }}) and Hoosierstan (the place of Hoosiers).</ref> |- | {{flag|Iowa}} | * '''[[Black Hawk (Sauk leader)|Hawkeye]] State'''<ref>{{cite web| title=Iowa State Nickname – "The Hawkeye State"| url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html| publisher=State Symbols USA| accessdate=May 24, 2013| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20| archivedate=2018-12-24| url-status=live}}</ref> * Land of the Rolling Prairie * Tall Corn State |- | {{flag|Kansas}} | * America's Bread Basket * Wheat State (previously used on [[Vehicle registration plates of Kansas|license plates]]) * Home of Beautiful Women<ref>{{cite web |url=http://www.roadsideamerica.com/attract/KSPRAwatertowers.html |title=Kansas Signage |accessdate=2007-03-26 |publisher=roadsideamerica.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225308/https://www.roadsideamerica.com/notfound.html |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * Central State<ref name=nie />* '''Sunflower State'''<ref name=nie /> |- | {{flag|Kentucky}} | * '''[[Smooth Meadow-grass|Bluegrass]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Kentucky|license plates]])<ref name="ky">[http://www.netstate.com/states/intro/ky_intro.htm Introduction to Kentucky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411093953/http://netstate.com/states/intro/ky_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States.</ref> * Corn-cracker State (reported in 1881)<ref name=PopikSmoky /> * The Dark and Bloody Ground State (an allusion to battles between the Creek , [[Shawnee]], [[Chickasaw]], and [[چروکی]] tribes)<ref name=ky />* [[Hemp]] State<ref name=ky /> * [[تمباکو]] State<ref name=ky /> |- | {{flag|Louisiana}} | * [[Bayou]] State (previously used on [[Vehicle registration plates of Louisiana|license plates]]) * Child of the Mississippi * [[Louisiana Creole people|Creole]] State<ref name=nie />* Fisherman's Paradise* [[نیدرلینڈز|Holland]] of America * '''[[Brown Pelican|Pelican]] State'''<ref name=nie /> * Sportsman's Paradise<!-- see [[لوویزیانا]] Talk page --> (currently used on license plates) * Sugar State |- | {{flag|Maine}} | * Vacationland (currently used on [[Vehicle registration plates of Maine|license plates]]) * '''[[صنوبر]] Tree State'''<ref>{{cite web|url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |title=State Nicknames |publisher=50states.com |date= |accessdate=2013-05-24}}</ref> * Lumber State<ref name=nie /> |- | {{flag|Maryland}} | * America in Miniature<ref>Judy Colbert, ''Off the Beaten Path: Maryland and Delaware'', 8th ed., 2007, ISBN 15385485.</ref> * [[خلیج چیساپیک|Chesapeake]] State<ref name="netmd" /> * [[Cockade]] State<ref name="netmd" /> * Crab State{{Citation needed|date=April 2009}} * Free State<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Third of Four Parts) | date=2008-01-19 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa2.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107145720/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-07 | url-status=live}}</ref> * Monumental State<ref name="netmd" /> * '''Old Line State'''<ref name="netmd" /> * [[Oyster]] State<ref name="netmd">{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm |title=The State of Maryland – An Introduction to the Old Line State from |publisher=Netstate.Com |date= |accessdate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225306/http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[Henrietta Maria of France|Queen]] State<ref name="netmd" /> * [[Diamondback terrapin|Terrapin]] State<ref>{{Cite web |title=Archives of Maryland Online |url=http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |access-date=2020-10-18 |archive-date=2012-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503092142/http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Massachusetts}} | * [[baked beans|Baked Bean]] State<ref name=mass />* Codfish State (formerly represented on license plates by a codfish) * '''The Bay State'''<ref name="mass">[http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm Introduction to Massachusetts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813143816/http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm |date=2017-08-13 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * The Commonwealth{{Citation needed|date=April 2009}} * Old Colony State<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/368402/Massachusetts Massachusetts (state, United States)], [[انسائیکلوپیڈیا بریطانیکا]], retrieved April 24, 2009.</ref> * Pilgrim State<ref name=mass />* The Spirit of America (currently used on [[Vehicle registration plates of Massachusetts|license plates]]) * The People's Republic of Massachusetts (colloquial) * Taxachusetts (colloquial)<ref>Andrew Ryan, [http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html Report: 'Taxachusetts' label remains part of Massachusetts' past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022003454/http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html |date=2012-10-22 }}, ''[[Boston Globe]]'', April 6, 2007.</ref><ref>Daniel J. Flynn, [http://www.forbes.com/2008/10/22/massachusetts-income-tax-oped-cx_df_1022flynn.html 'Taxachusetts' no more?], ''[[فوربس میگزین|Forbes]]'', October 22, 2008.</ref><ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html 'Taxachusetts' Voters May Eliminate State Income Tax] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026071950/http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html |date=2012-10-26 }}, [[Fox News]], October 7, 2008.</ref><ref>Michael D. Shear, [http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html Giuliani Backers Attack 'Taxachusetts Romney'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525063229/http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html |date=2017-05-25 }}, ''[[واشنگٹن پوسٹ|The Washington Post]]'', December 12, 2007.</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4111010 Slate's Chatterbox: The Myth of 'Taxachusetts'], [[این پی ار]], October 15, 2004.</ref> |- | {{flag|Michigan}} | * '''The [[عظیم جھلیاں (امریکا)|عظیم جھلیاں]] State''' (previously used on [[Vehicle registration plates of Michigan|license plates]]) * Mitten State * Winter Water Wonderland (previously used on license plates) * [[Wolverine]] State<ref name=PopikSmoky /> * The World's Motor Capital * America's High Five |- | {{flag|Minnesota}} | * Butter Country * Gopher State<ref name=nie /> * Land of 10,000 Lakes ("10,000 Lakes" currently used on [[Vehicle registration plates of Minnesota|license plates]]) * Land of Lakes * Land of Sky-Blue Waters * New England of the West<ref name=nie /> * '''North Star State''' * State of Hockey<ref>Jess Myers, [http://sports.espn.go.com/nhl/allstar2004/columns/story?id=1724057 Hockey roots run deep in Minnesota], ESPN.com, February 10, 2004</ref> * Vikings State * Bread and Butter State<ref name=nie /> |- | {{flag|Mississippi}} | * Hospitality State (previously used on [[Vehicle registration plates of Mississippi|license plates]]) * '''[[Magnolia grandiflora|Magnolia]] State''' * The South's Warmest Welcome * The Birthplace of America's Music (currently being used on [[Vehicle registration plates of Mississippi|license plates]]) * The Bayou State<ref name=nie /> |- | {{flag|Missouri}} | * [[Gold bullion|Bullion]] State<ref name=nie /> * [[غار]] State * Gateway State * [[Bellwether]] State * Lead State * The Great Rivers State * [[سلسلہ کوہ اوزارک|Ozark]] State * '''Show-Me State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Missouri|license plates]]) |- | {{flag|Montana}} | * Big Sky Country (currently used on [[Vehicle registration plates of Montana|license plates]]) * The Last Best Place<ref>[http://www.nytimes.com/2008/08/18/us/18trademark.html?_r=1&em In Montana, a Popular Expression Is Taken Off the Endangered List] نیو یارک ٹائمز، August 17, 2008; Retrieved February 28, 2011</ref> * '''Treasure State''' (previously used on license plates) |- | {{flag|Nebraska}} | * Beef State (previously used on [[Vehicle registration plates of Nebraska|license plates]]) * '''Cornhusker State''' (technically the name in a popular sense rather than a nickname,<ref>[http://nebraskalegislature.gov/laws/statutes.php?statute=90-101], Nebraska Rev. Stat. §&nbsp;90-101, retrieved Nov. 4, 2013</ref> previously used on license plates) * Tree Planter's State * Blackwater State<ref name=nie /> |- | {{flag|Nevada}} | * Battle Born State (refers to the fact that Nevada joined the Union during the [[امریکی خانہ جنگی|Civil War]]) * [[Artemisia tridentata|Sagebrush]] State * '''[[چاندی]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Nevada|license plates]]) |- | {{flag|New Hampshire}} | * '''[[Granite]] State'''<ref name="NHnickname">{{cite web | url =http://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html | title =New Hampshire Almanac>Fast New Hampshire Facts | work =State of New Hampshire official website | accessdate =October 12, 2012 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20190105214312/https://www.nh.gov/almanac/ | archivedate =2019-01-05 | url-status =live}}</ref> * Mother of Rivers<ref name=NHnickname /> * Live Free or Die (motto currently used on license plates)<ref name=NHnickname /> * [[White Mountains (New Hampshire)|White Mountain]] State<ref name=NHnickname /> |- | {{flag|New Jersey}} | * '''Garden State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of New Jersey|license plates]])* [[Crossroads of the American Revolution Association|The Crossroads of the Revolution]] (previously used on license plates) * The Tomato State * The Armpit of America<ref>[http://www.latimes.com/nation/shareitnow/la-sh-dove-kills-ad-calling-new-jersey-the-armpit-of-america-20140304-story.html Dove kills ad calling New Jersey 'the Armpit of America'], [[Los Angeles Times]], 2014-03-04</ref> |- | {{flag|New Mexico}} | * [[Cactus]] State<ref name=SHG-NM /> * The Colorful State * '''Land of Enchantment'''<ref>New Mexico Revised Statutes, Sec. 12-3-4-N, retrieved Nov. 4, 2013</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of New Mexico|license plates]]) * Land of Sunshine (predates "Land of Enchantment"; this earlier nickname highlighted the large percentage of sunshine received statewide)<ref name="SHG-NM">[http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ New Mexico Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617031414/http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ |date=2013-06-17 }}, SHG Resources website, accessed July 7, 2008</ref> * New [[اندلوسیا]]<ref name=SHG-NM /> * The Outer Space State * The Tex-Mex State * The Spanish State{{Citation needed|date=October 2008}} |- | {{flag|New York}} | * '''[[Empire State]]''' (currently used on [[Vehicle registration plates of New York|license plates]])<ref name=nie /> * Excelsior State<ref name=nie /> |- | {{flag|North Carolina}} | * '''Old North State'''<ref name="nc">[http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm Introduction to North Carolina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323161110/http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm |date=2016-03-23 }}, 50 States, retrieved February 28, 2011.</ref> * [[Tar Heel]] State<ref name=nc /> * [[Turpentine]] State<ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = Why We are Called Tar Heels | date = | publisher = UNC Libraries | url = http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Variety Vacationland<ref>[http://www.lib.unc.edu/ncc/vacationland/index.html Variety Vacationland Postcard Exhibit] Retrieved February 28, 2011.</ref> * [[Rip Van Winkle]] State * [[Land of the Sky]] * First in Flight State (currently used on [[Vehicle registration plates of North Carolina|license plates]]) |- | {{flag|North Dakota}} | * [[Richardson's Ground Squirrel|Flickertail]] State * '''[[International Peace Garden|Peace Garden]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of North Dakota|license plates]]) * [[Rough Riders|Rough Rider]] State * [[Sioux]] State |- | {{flag|Ohio}} | * ''' Buckeye State'''<ref name=PopikSmoky /> * Birthplace of Aviation<ref name=OH>{{cite web |url=http://www.enquirer.com/editions/2003/06/14/loc_ohioflight14.html |title=It's official: Ohio IS the birthplace of aviation |accessdate=2007-04-06 |date=2003-06-14 |publisher=The Cincinnati Enquirer}}</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of Ohio|license plates]]) * Mother of Modern Presidents * The Heart Of It All<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&lpg=PP1&pg=PA293#v=onepage&q&f=false | title=Mr. E. 2003: Manifest Lessons from Ohio's Bicentennial Celebration | publisher=iUniverse | author=Elkins, Keith A. | year=2011 | pages=293 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225304/https://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&lpg=PP1&pg=PA293&hl=en#v=onepage&q&f=false | archivedate=2018-12-24 | access-date=2014-11-25 | url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Oklahoma}} | * Native America (currently used on [[Vehicle registration plates of Oklahoma|license plates]]) * Land of the Red Man * '''[[Sooners|Sooner]] State'''<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Fourth of Four Parts) | date=2008-01-26 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110051120/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-10 | url-status=live}}</ref> <!-- though "official" is the wrong word in this case --><!-- though "official" is the wrong word in this case --> |- | {{flag|Oregon}} | * '''[[American Beaver|Beaver]] State''' * Union State * Pacific Wonderland (previously used on [[Vehicle registration plates of Oregon|license plates]] and currently available on an extra cost plate)<ref name=OR>{{cite web |url=http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html |title=Oregon's license plate from 1960 to circa 1966 |accessdate=2007-07-12 |publisher=Plate Shack |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225305/http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * Sunset State * Webfoot State<ref name=nie /> |- | {{flag|Pennsylvania}} | * [[Liberty Bell]] State * Independence State * '''[[Keystone (architecture)|Keystone]] State'''<ref name=PopikSmoky /> * Quaker State * Toll Booth State<ref name="Daniel B. Klein, and John Majewski">{{cite web|title=Turnpikes and Toll Roads in Nineteenth Century America|url=http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|accessdate=8 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225234/http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Puerto Rico}} | * '''Isla del Encanto''' ("Island of Enchantment") (currently used on [[Vehicle registration plates of Puerto Rico|license plates]]) * Borinquen (name given by indigenous people, the Tainos)<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1998/3/98.03.04.x.html |title=98.03.04: The Taínos of Puerto Rico: Rediscovering Borinquen |publisher=Yale.edu |date= |accessdate=2013-05-24}}</ref> * The Shining Star of the Caribbean * Progress Island<ref>{{cite web|title=Progress Island U.S.A.|url=[[:en:Progress Island U.S.A]].|work=Progress Island U.S.A.|publisher=wikipedia|accessdate=20 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225253/[[:en:Progress Island U.S.A]].|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Rhode Island}} | * Little Rhody<ref name=PopikSmoky /> * '''Ocean State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Rhode Island|license plates]]) |- | {{flag|South Carolina}} | * '''[[Sabal palmetto|Palmetto State]]'''<ref name=PopikSmoky /> * Sandlapper State * [[آیوڈین]] Products State (no longer used)<ref name=SC>{{cite web |url=http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm |title=Iodine |accessdate=2007-04-06 |date=2007-04-14 |publisher=South Carolina Encyclopedia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225318/http://www.scencyclopedia.org/sce/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of South Carolina|license plates]]) |- | {{flag|South Dakota}} | * [[Artesian aquifer|Artesian]] State<ref name=SHG-SD /> * [[Blizzard]] State<ref name=SHG-SD /> * [[Coyote]] State<ref name="SHG-SD">[http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ South Dakota Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616172203/http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ |date=2013-06-16 }}, SHG Resources website, accessed July 7, 2008</ref> * Land of Infinite Variety * '''The [[رشمور پہاڑی]] State'''<ref>[http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&Statute=1-6-16.5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105050718/http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&Statute=1-6-16.5 |date=2013-11-05 }}, S.D. Laws 1-6-16.5, retrieved Nov. 4, 2013</ref> (officially adopted in 1980 in place of the former nickname of Sunshine State)<ref name=SHG-SD /> * Sunshine State<ref name=SHG-SD /> |- | {{flag|Tennessee}} | * Big Bend State (refers to the [[دریائے ٹینیسی]])<ref name="TNbluebook">[http://www.state.tn.us/sos/bluebook/07-08/46-Symbols%20&%20Honors.pdf Tennessee Symbols and Honors], in [[Tennessee Blue Book]]</ref> * Butternut State (refers to the tan color of the uniforms worn by Tennessee soldiers in the [[امریکی خانہ جنگی]])<ref name=TNbluebook /> * Hog and [[Hominy]] State<ref name=TNbluebook /> * The Mother of Southwestern Statesmen<ref name=TNbluebook /> * '''Volunteer State'''<ref name=TNbluebook /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Tennessee|license plates]]) |- | {{flag|Texas}} | * Friendship State<ref name="ELT">{{cite news | url=http://www.enchantedlearning.com/usa/states/texas/ | title=Texas:Facts, Map, and State Symbols | work=EnchantedLearing.com | accessdate=2008-03-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225309/https://www.enchantedlearning.com/nosuchfile.html | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> * '''Lone Star State'''<ref name=PopikSmoky /><ref name="ELT" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Texas|license plates]]) * Chili State |- | {{flag|Utah}} | * '''Beehive State''' * [[Mormon]] State<ref name=mormon>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm | title = NetState: Utah | accessdate = 2008-03-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225238/http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Friendly State (formerly used on [[Vehicle registration plates of Utah|license plates]])<ref>{{cite web | title = State it on a plate — Over the years, slogans, designs have taken some poetic license | publisher = [[Deseret News]] | url = http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 | access-date = 2020-10-18 | archive-date = 2009-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090822222036/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 }}</ref> |- | {{flag|Vermont}} | * '''Green Mountain State'''<ref name=PopikSmoky /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Vermont|license plates]]) |- | {{flag|Virginia}} | * Mother of Presidents<ref name=nie /> * Mother of States<ref name=nie /> * '''The Old Dominion'''<ref name=PopikSmoky /> * The Commonwealth |- | {{flag|Washington}} | * '''Evergreen State'''<ref name="WA">{{cite web | title = Symbols of Washington State | publisher = Washington State Legislature | url = http://www.leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | accessdate = 2012-08-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214351/http://leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | archivedate = 2019-01-05 | url-status = dead}}</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of Washington|license plates]]) * Apple State |- | {{flag|West Virginia}} | * '''Mountain State''' (previously used on [[Vehicle registration plates of West Virginia|license plates]]) * ''Almost Heaven''' * Panhandle State<ref name=nie /> |- | {{flag|Wisconsin}} | * America's Dairyland (currently used on [[Vehicle registration plates of Wisconsin|license plates]]) * Cheese State * '''[[American Badger|Badger]] State'''<ref name=nie>{{Cite NIE|wstitle=States, Popular Names of}}</ref> |- | {{flag|Wyoming}} | * Cowboy State * '''Equality State''' * Park State * Like No Place On Earth * Forever West (On highway welcome signs) |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{ریاستی نشان}} {{فہارست ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ریاستیں}} [[گٹھ:علامات ریاستہائے متحدہ بلحاظ ریاست]] [[گٹھ:عرفیت]] i893ek4n1thxnfjrp3xfoufloi5qsjo 0 91400 711949 661153 2026-09-26T03:38:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711949 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | paradigm = [[ ملٹی پیراڈائم]] | year = 1974 | designer = [[ڈونالڈ ڈی چیمبرلین]]<br />[[ریمنڈ ایف بوئیس]] | developer = [[بین الاقوامی تنظیم برائے معیاریت|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]] | latest_release_version = [[SQL:2011]] | latest_release_date = 2011 | turing-complete = نئيں | typing = Static , [[strong typing|strong]] | implementations = [[List of relational database management systems|کثیر]] | dialects = SQL-86, SQL-89, [[SQL-92]], [[SQL:1999]], [[SQL:2003]], [[SQL:2006]], [[SQL:2008]], [[SQL:2011]] | influenced_by = [[Datalog]] | influenced = [[Common Query Language|CQL]], [[Language Integrated Query|LINQ]], [[Salesforce Object Query Language|SOQL]], [[Windows PowerShell]],<ref name=ars>{{cite web|last=Paul|first=Ryan|title=A guided tour of the Microsoft Command Shell|url=http://arstechnica.com/business/news/2005/10/msh.ars/4|publisher=Ars Technica|accessdate=10 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011117/https://arstechnica.com/information-technology/2005/10/msh/4/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> [[Java Persistence Query Language|JPQL]], [[Java Object Oriented Querying|jOOQ]] | operating_system = [[کراس پلیٹ فارم]] | website = | fileformat = {{Infobox file format | child = yes | extension = .sql | mime = application/sql<ref>{{cite web|url=http://www.iana.org/assignments/media-types/application/sql|title=Media Type registration for application/sql|publisher=[[Internet Assigned Numbers Authority]]|date=10 April 2013|accessdate=10 April 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tools.ietf.org/html/rfc6922|title=The application/sql Media Type, RFC 6922|page=3|publisher=[[Internet Engineering Task Force]]|date=April 2013|accessdate=10 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806101507/http://tools.ietf.org/html/rfc6922|archivedate=6 August 2013|dead-url=}}</ref> | uniform type = | owner = [[بین الاقوامی تنظیم برائے معیاریت|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]] | released = {{Start date|1986|df=yes}} | latest release version = SQL:2898 | latest release date = {{Start date and age|2011|df=yes}} | genre = ڈیٹابیس | standard = ISO/IEC 9075 | free = Yes | url = }} }} ایس کیو ایل {{ہور نام|انگریزی=SQL}} (یا سیکول ('''Structured Query Language'''<ref>{{cite web | author=Encyclopedia Britannica | title=SQL | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/569684/SQL | accessdate=2013-04-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011108/https://www.britannica.com/technology/SQL | archivedate=2018-12-25 | url-status=live }}</ref><ref>From Oxford Dictionaries: "Definition of SQL – abbreviation, Structured Query Language, an international standard for database manipulation." {{cite web | author=Oxford Dictionaries | title=SQL | url=http://oxforddictionaries.com/definition/american_english/SQL | access-date=2020-10-18 | archive-date=2016-08-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160803161611/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/sql | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | author=IBM | title=SQL Guide | url=http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/topic/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html}}</ref><ref>From Microsoft: "Structured Query Language, invented at IBM in the 1970s. It is more commonly known by its acronym, SQL .." {{cite web | author=Microsoft | title=Structured Query Language (SQL) | url=http://msdn.microsoft.com/en-gb/library/windows/desktop/ms714670(v=vs.85).aspx}}</ref>) اک [[ڈیٹا بیس]] [[پروگرامنگ زبان]] اے جسنو‏ں نسبتی ڈیٹابیس منتظم سسٹم (Relational Database management system) مختصرا (RDBMS) وچ ڈیٹا نو‏‏ں منظم رکھنے دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور ریلیشنل الجبرا تے ٹوپل ریلیشنل کیلکولس اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس دے دائرہ کار وچ ڈیٹا اندراج،کوئری، اپڈیٹ تے حذف، سکیما تعمیر تے اصلاح، ہور ڈیٹا ایکسس کنٹرول (ڈیٹا دے استعمال اُتے کنٹرول) شامل ا‏‏ے۔ <br /> ایس کیو ایل [[ایڈگر ایف کوڈ]] (Edgar F. Codd) دے ریلیشنل ماڈل د‏‏ی اولین زباناں وچ شامل سی، جسنو‏ں انہاں نے اپنے 1970 دے اک مقالہ "A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks" <ref name="codd-relational-model">{{cite journal | last = Codd | first = E.F. | title = A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks | journal = Communications of the ACM | volume = 13 | issue = No. 6 | pages = 377–387 | publisher = Association for Computing Machinery | month = June | year = 1970 | url = http://www.acm.org/classics/nov95/toc.html | accessdate = 2007-06-09 | doi = 10.1145/362384.362685 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225011113/https://www.acm.org/classics/nov95/toc.html%0A%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612235326/http://www.acm.org/classics/nov95/toc.html |date=2007-06-12 }}</ref> وچ پیش کيتا سی، گرچہ موجودہ ایس کیو ایل ایڈگر کوڈ دے بیان کردہ ماڈل تو‏ں مکمل مماثلت تے تعلق نئيں رکھدی، اس دے باوجود ایہ ریلیشنل ڈیٹابیس دے لئی انتہائی وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی جانے والی بولی بن گئی ا‏‏ے۔ <ref name="IBM-sql">{{cite web | title = Structured Query Language (SQL) | publisher = International Business Machines | url = http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/db2luw/v9/index.jsp?topic=/com.ibm.db2.udb.admin.doc/doc/c0004100.htm | date = October 27, 2006 | accessdate = 2007-06-10}}</ref><ref name="chapple">{{cite web | last = Chapple | first = Mike | title = SQL Fundamentals | work = About.com: Databases | publisher = About.com | url = http://databases.about.com/od/sql/a/sqlfundamentals.htm?terms=SQL | accessdate = 2007-06-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225011126/https://www.lifewire.com/sql-fundamentals-1019780?terms=SQL%0A%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}</ref> == تریخ == ایس کیو ایل نو‏‏ں 1970 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ [[ڈونالڈ ڈی چیمبرلین]] (Donald D. Chamberlin) تے [[ریمنڈ ایف بوئیس]] ( Raymond F. Boyce) نے [[آئی بی ایم]] وچ تیار کيتا سی۔ ایہ ورژن، جس دا ابتدائی ناں '''SEQUEL (سیکول)''' (Structured English Query Language) سی، آئی بی ایم دے اصل نیم ریلیشنل ڈیٹا ویہہ آر سسٹم (System R) وچ محفوظ ڈیٹا دے سلیقہ بندی تے حصول دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ آئی بی ایم نے ایس کیو ایل دے اس ورژن دا 1985 وچ پیٹنٹ کرا لیا۔ <ref name="ibmpatent">{{cite web |url=http://www.google.com/patents?id=eKI-AAAAEBAJ |title=US Patent 4,506,326 |accessdate=2008-11-04 |author=Shaw et al. |date=1985-03-19}}</ref> 1970 د‏‏ی دہائی دے دوران [[آئی بی ایم سان جوسے ریسرچ لیباریٹری]] وچ اک گروپ نے آر سسٹم ریلیشنل ڈیٹا ویہہ مینجمنٹ سسٹم نو‏‏ں تیار کيتا سی، جسنو‏ں بعد وچ آئی بی ایم دے [[ڈونالڈ ڈی چیمبرلین]] تے [[ریمنڈ ایف بوئیس]] نے آر سسٹم وچ محفوظ ڈیٹا دے انتظام دے لئی '''سٹرکچرڈ انگلش کیوری لینگویج''' (SEQUEL یا SEQL) د‏‏ی تخلیق کيتی۔ <ref name="chamberlin-boyce-sequel">{{cite journal | last = Chamberlin | first = Donald D. | coauthors = Boyce, Raymond F. | title = SEQUEL: A Structured English Query Language | journal = Proceedings of the 1974 ACM SIGFIDET Workshop on Data Description, Access and Control | pages = 249–264 | publisher = Association for Computing Machinery | year = 1974 | format = PDF | url = http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf | accessdate = 2007-06-09 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225011115/http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf%0A%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225011115/http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf%0A%20 |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225011115/http://www.almaden.ibm.com/cs/people/chamberlin/sequel-1974.pdf%0A%20 |date=2018-12-25 }}</ref> مخفف لفظ SEQUEL نو‏‏ں بعد وچ تبدیل کرکے SQL کر دتا گیا کیونجے ایہ [[برطانیہ]] د‏‏ی [[ہاکر سڈلے]] نامی ایئرکرافٹ کمپنی دا ٹریڈ مارک سی۔ <ref name="oppel-databases">{{cite book | last = Oppel | first = Andy | title = Databases Demystified | publisher = McGraw-Hill Osborne Media | date = March 1, 2004 | location = [[سان فرانسسکو]] | pages = 90–91 | url = http://www.mhprofessional.com/product.php?cat=112&isbn=0072253649 | isbn = 0-07-225364-9}}</ref> 1970 د‏‏ی دہائی دے شروع وچ [[ایم آئی ٹی]] (MIT) وچ تیار RDMS تے 1974 وچ یو سی برکلے (UC Berkely) وچ تیار انگریس (Ingres) پہلے نسبتی ڈیٹابیس منتظم سسٹم (RDBMS) سن ۔ انگریس (Ingres) نے کیول (QUEL) نامی اک کوئری بولی تیار کيت‏ی سی جسنو‏ں بازار وچ SQL نے مات دے دتا۔ <ref name="oppel-databases" /> 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[ریلیشنل سافٹ ویئر، انکارپوریشن]] (اب اوریکل کارپوریشن) نے ایڈگر کوڈ دے بیان کردہ تصوارت د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں محسوس کيتا تاں چیبرلین تے بوئیس نے خود د‏‏ی ایس کیو ایل اُتے مبنی RDBMS نو‏‏ں اس خواہش دے نال تیار کيتا کہ اوہ اسنو‏ں [[امریکی بحریہ]]، [[سینٹرل انٹیلی جنس ایجنسی]] تے ہور امریکی حکومت‏ی ایجنسیاں نو‏‏ں فروخت کرسکن۔ 1979 دے موسم گرما وچ ریلیشنل سافٹ ویئر، انکارپوریشن نے [[ویکس]] (VAX) کمپیوٹرز دے لئی کاروباری طور اُتے دستیاب ایس کیو ایل، اوریکل (ورژن 2) نو‏‏ں متعارف کریا۔ اوریکل (ورژن 2) نے بازار وچ آئی بی ایم دے نظام / 38 RDBMS دے ریلیز نو‏‏ں کچھ ہفتےآں وچ ہی پِچھے کر دتا۔ {{Citation needed|date=June 2007}} سسٹم د‏‏ی افادیت تے عملیت دا تعین کرنے دے لئی صارفین دے جانچ تھ‏‏اںو‏اں (test sites) اُتے SQL نو‏‏ں ٹیسٹ کرنے دے بعد آئی بی ایم نے انہاں دے نظام آر (System R) اُتے مبنی کاروباری مصنوعات نو‏‏ں ترقی دینا شروع کر دتا۔ اس سسٹم وچ نظام / 38 (سسٹم / 38)، SQL / DS تے DB2 شامل سن تے جو بالترتیب 1979، 1981 تے 1983 وچ تجارتی طور اُتے دستیاب سن ۔ <ref name="IBM-history">{{cite web | title = History of IBM, 1978 | work = IBM Archives | publisher = IBM | url = http://www-03.ibm.com/ibm/history/history/year_1978.html | accessdate = 2007-06-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225011111/https://www.ibm.com/ibm/us/en/ | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}</ref> == قواعد == == بولی دے عناصر == [[فائل:SQL ANATOMY wiki.svg|thumb|275px|اس چارٹ تو‏ں ایس کیو ایل لینگویج دے انہاں عناصر دا پتہ چلدا اے جو اک واحد بیان کيتی تخلیق کردے نيں۔]] SQL متعدد لسانی عناصر وچ منقسم اے، بشمول: * کلاز (Clauses)، جو بعض صورتاں وچ 'بیان' تے 'سوالات' دے جزوی متبادل اجزاء اُتے مشتمل ہُندے نيں۔ (بعض حالات وچ اختیاری) <ref>ANSI / ISO / IEC بین الاقوامی معیاریت (IS) ڈیٹا ویہہ بولی SQL - حصہ 2: فاؤنڈیشن (SQL / فاؤنڈیشن). 1999.</ref> * ''اظہاریے '' (Expressions)، جو یا تاں مقداری قیمت (Scalar values) یا ڈیٹا دے عمودی تے افقی ستوناں اُتے مشتمل جدول(table) د‏‏ی تعمیر ک‏ر سکدے نيں۔ * ''پری ڈیکیٹس'' (Predicates)، جو ایداں دے 'کنڈیشنز' درج کردے نيں جنہاں نو‏ں SQL سہ قیمتی منطق (3VL) بولین ٹرتھ ویلیوز وچ جانچا جا سکدا اے تے جو بیانات تے سوالات دے اثرات نو‏‏ں کم کرنے یا پروگرام دے بہاو نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں۔ * ''سوالات'' (Queries) جو مخصوص پیرامیٹرز د‏‏ی بنیاد اُتے اعداد و شمار نو‏‏ں پیش کردے نيں، ایہ ایس کیو ایل دا اہ‏م عنصر ا‏‏ے۔ * ''بیانیے '' (Statements) جنہاں دا سكيما تے ڈیٹا اُتے مسلسل اثر رہندا اے یا جو لین دین، پروگرام بہاو، کنکشن، سیشن یا تجزیے نو‏‏ں قابو ک‏ر سکدے نيں۔ * * SQL سٹیٹ منٹس وچ کومہ فوق النقطہ ("؛") بیانیہ اختتامیہ وی شامل ا‏‏ے۔ اگرچہ ہر اک پلیٹ فارم اُتے اس د‏ی ضرورت نئيں ہُندی، اُتے اسنو‏ں SQL گرامر دے معیاری حصہ دے طور اُتے درج کرنا ہُندا ا‏‏ے۔ * ''غیر اہ‏م خالی جگہ'' (Insignificant whitespace) ایس کیو ایل سٹیٹ منٹس تے کوئریز وچ عموما نظرانداز کر دتا جاندا اے، اس تو‏ں SQL کوڈ نو‏‏ں پڑھ کر سمجھنا آسان ہوجاندا ا‏‏ے۔ === آپریٹرز === {| class="wikitable" |- ! آپریٹر ! وضاحت ! مثال |- | {{code|1= =}} | برابر | {{code|1= Author = 'Alcott'}} |- | {{code|1= <>}} | Not equal to (most DBMS also accept {{code|1= !=}} instead of {{code|1= <>}}) | {{code|Dept <> 'Sales'}} |- | {{code|1=>}} | تو‏ں وڈا | {{code|Hire_Date> '2012-01-31'}} |- | {{code|1= <}} | تو‏ں چھوٹا | {{code|Bonus <50000.00}} |- | {{code|1=>=}} | تو‏ں وڈا یا برابر | {{code|1= Dependents>= 2}} |- | {{code|1= <=}} | تو‏ں چھوٹا یا برابر | {{code|1= Rate <= 0.05}} |- | {{code|1= BETWEEN}} | مشمولہ حد دے درمیان | {{code|Cost BETWEEN 100.00 AND 500.00}} |- | {{code|1= LIKE}} | دتے گئے محارف دے مماثل | {{code|First_Name LIKE 'Will%'}} |- | {{code|1= IN}} | متعدد امکانی قدراں وچو‏ں اک دے برابر | {{code|DeptCode IN (101, 103, 209)}} |- | {{code|1= IS}} ''or'' {{code|IS NOT}} | نل ویلیو تو‏ں موازنہ (گمشدہ ڈیٹا) | {{code|Address IS NOT NULL}} |- | {{code|IS NOT DISTINCT FROM}} | قدر دے برابر یا دونے نل ویلیو اُتے مشتمل (گمشدہ ڈیٹا) | {{code|Debt IS NOT DISTINCT FROM – Receivables}} |- | {{code|1= AS}} | نتائج دیکھنے دے دوران خانہ دا ناں تبدیل کرنے دے لئی | {{code|SELECT employee AS 'department1'}} |} === کیوریز (Queries) === ایس کیو ایل وچ سب تو‏ں زیادہ عام کم کیوری اے، جو تشریحی <code>SELECT</code> بیان دے نال چلا‏ئی جاندی ا‏‏ے۔ <code>SELECT</code> اک یا اک تو‏ں ودھ جدول یا ایکسپریشنز تو‏ں ڈیٹا نکالدا ا‏‏ے۔ معیاری SELECT سٹیٹ منٹ دا ڈیٹا ویہہ اُتے کوئی مستقل اثر نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ ہاں <code>SELECT</code> د‏‏ی کچھ غیر معیاری تطبیقات دا مستقل اثر رہ سکدا اے، جداں <code>SELECT INTO</code> نحو (syntax) جو چند ڈیٹابیس وچ موجود ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="ms-sql-select-into">{{cite web | title = INTO Clause (Transact-SQL) | work = SQL Server 2005 Books Online | publisher = Microsoft | year = 2007 | url = http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/ms188029(SQL.90).aspx | accessdate = 2007-06-17; | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225011125/http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/ms188029(SQL.90).aspx%0A%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live }}</ref> کوئریز صارفین نو‏‏ں مطلوبہ ڈیٹا د‏‏ی تشریح کرنے د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م کردا اے، اس تو‏ں نتیجہ (مطلوب) نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی منصوبہ بندی، آپٹیمائزر تے ضروری آپریشنز نو‏‏ں انجام دینے د‏‏ی ذمہ داری ڈیٹا ویہہ مینجمنٹ سسٹم (DBMS) د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ اک کوئری وچ <code>SELECT</code> کلیدی لفظاں دے فورا بعد دے نتائج وچ شامل کرنے دے لئی کالماں د‏‏ی اک لسٹ شامل رہندی ا‏‏ے۔ ایہ وضاحت کرنے دے لئی کہ کیوری جدول دے تمام کولمز نو‏‏ں ریٹرن کرے، اک اسیٹریسک ( <code>*</code> ) دا وی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ <code>SELECT</code> ، SQL دا سب تو‏ں پیچیدہ بیان اے جس وچ متبادل لفظاں تے کلاززبھی ہُندے نيں۔ مثلاً: * <code>FROM</code> کلاز جو اس د‏ی طرف اشارہ کردا اے کہ کیہڑا جدول تو‏ں ڈیٹا نو‏‏ں اخذ کيتا جانا ا‏‏ے۔ <code>FROM</code> کلاز وچ جدول نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی متبادل <code>JOIN</code> سب کلاز نو‏‏ں شامل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ * <code>WHERE</code> کلاز وچ اک 'کمپیریزن پریڈیکیٹ' شامل اے جو کوئری رن ہونے دے نتیجہ وچ آنے والی قطاراں نو‏‏ں محدود کردا ا‏‏ے۔ <code>WHERE</code> کلاز انہاں تمام قطاراں نو‏‏ں رزلٹ سیٹ تو‏ں باہر کر دیندا اے جنہاں دے لئی 'کمپیریزن پریڈیکیٹ' د‏‏ی ویلیو 'ٹرو' نئيں ہوئے پاندی۔ * <code>GROUP BY</code> کلاز دا استعمال ايس‏ے ویلیو والی قطاراں نو‏‏ں قطار دے اک چھوٹے گروپ وچ تبدیل کرنے دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <code>GROUP BY</code> دا استعمال اکثر ایس کیو ایل ایگری گیشن فنکشنز دے نال مل ک‏ے نقلی قطاراں نو‏‏ں زلٹ سیٹ تو‏ں باہر کرنے دے لئی ہُندا ا‏‏ے۔ <code>WHERE</code> کلاز <code>GROUP BY</code> کلاز تو‏ں پہلے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ * <code>HAVING</code> کلاز وچ <code>GROUP BY</code> کلاز تو‏ں ظاہر ہونے والی قطاراں دے فلٹریشن دے لئی استعمال ہونے والا اک پریڈیکیٹ شامل رہندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ <code>GROUP BY</code> کلاز دے نتائج اُتے کم کردا اے، اس لئی <code>HAVING</code> کلاز پریڈیکیٹ وچ ایگری گیشن فنکشنز دا استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ * <code>ORDER BY</code> کلاز دسدا اے کہ کیہڑا کالم نو‏‏ں نتیجے وچ آنے والے ڈیٹا د‏‏ی ترتیب دے لئی استعمال کرنا اے تے کیہڑی ترتیب وچ اوہ ہونے چاہیے (چڑھدی ترتیب یا اترتی ترتیب وچ )۔ اک <code>ORDER BY</code> کلاز دے بغیر، اک ايس‏ے کیو ایل کیوری دے نتیجہ وچ ظاہر ہونے والی قطاراں د‏‏ی ترتیب غیر واضح رہندی ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل <code>SELECT</code> کیوری د‏‏ی اک مثال جو مہنگی کتاباں د‏‏ی اک لسٹ اخذ کردا ا‏‏ے۔ کیوری ''BOOK'' نامی جدول تو‏ں انہاں قطاراں نو‏‏ں حاصل کردی اے جنہاں د‏‏ی ''Price'' کالم وچ موجود قدر یا ویلیو 100.00 تو‏ں زیادہ اے تے نتائج ''title'' کالم دے مطابق چڑھدی ترتیب وچ درج ہونگے۔ ''select list'' وچ موجود آسٹرسک (*) تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ''Book'' ٹیبل دے سارے کالم رزلٹ سیٹ وچ موجود رہنے چاہیے۔ <syntaxhighlight lang="sql"> SELECT * FROM Book WHERE price> 100.00 ORDER BY title; </syntaxhighlight> تھلے دتی گئی مثال اک لسٹ کتاباں تے ہر اک کتاب تو‏ں وابستہ ادیباں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں متعدد جدولاں، گروہ بندی تے ایگریگیشن دے نال اخذ کرنے والی اک کیوری د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ <syntaxhighlight lang = "sql"> SELECT Book.title، count (*) AS Authors FROM Book JOIN Book_author ON Book.isbn = Book_author.isbn GROUP BY Book.title; </syntaxhighlight> اس نمونہ کیوری دا نتیجہ ایويں ہوئے سکدا اے : <div class="mw-content-ltr"> Title Authors ---- ---- SQL Examples and Guide 4 The Joy of SQL 1 An Introduction to SQL 2 Pitfalls of SQL 1 </div> اس سابقہ شرط دے تحت کہ دونے جدول وچ صرف ''isbn'' ہی سامان ناں والے کالماں دا ناں اے تے ''title'' نامی کالم صرف ''Books'' ٹیبل وچ ہی موجود اے، اُتے درج کیوری نو‏‏ں درج ذیل طور اُتے دوبارہ لکھیا جا سکدا اے : <syntaxhighlight lang = "sql"> SELECT title، count (*) AS Authors FROM Book NATURAL JOIN Book_author GROUP BY title; </syntaxhighlight> پر، بوہت سارے کتاباں فروش یا تاں اس طریقے نو‏‏ں سپورٹ نئيں کردے یا فیر انہاں نو‏ں کالم ناں دینے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ایس کیو ایل وچ محفوظ اقدار اُتے حساب کرنے دے لئی آپریٹرز تے فنکشنز موجود ہُندے نيں۔ ایس کیو ایل ڈیٹا نو‏‏ں اخذ کرنے دے لئی ''select list'' وچ ایکسپریشن دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دیندا اے، جداں کہ مندرجہ ذیل مثال وچ موجود اے جو انہاں کتاباں د‏‏ی اک لسٹ اخذ کردا اے جنہاں د‏‏ی قیمت 100.00 تو‏ں زیادہ اے، نال وچ اک اضافی سیلز ٹیکس کالم وی اے جس وچ ''sales tax'' د‏‏ی ویلیو موجود اے تے ایہ قدر ''price'' دا 6٪ ا‏‏ے۔ <syntaxhighlight lang = "sql"> SELECT isbn title، price، price * 0.06 AS sales_tax FROM Book WHERE price> 100.00 ORDER BY title; </syntaxhighlight> ==== نل تے تھری-ویلیوڈ لاجک (3VL) ==== ایس کیو ایل وچ نل (Null) دا تصور، ریلیشنل ماڈل وچ غائب معلومات نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی متعارف کریا گیا سی۔ ٹرو تے فالس دے نال نل (یا نامعلوم) دا قیام تھری-ویلیوڈ لاجک د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ نل د‏‏ی کوئی قدر نئيں ہُندی، بلکہ ایہ غائب معلومات دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی اک علامت ا‏‏ے۔ اس لئی نل (Null) دے نال کيتا گیا کوئی وی موازنہ دا نتیجہ کدی وی ٹرو یا فالس نئيں ہوئے سکدا بلکہ ایہ ہمیشہ تھری ویلیوڈ لاجکل- 'نامعلوم' ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="SQL2003-Part1-Sec442">{{cite book | last =ISO/IEC | title =ISO/IEC 9075-1:2003, "SQL/Framework" | publisher =ISO/IEC | year =2003 | pages =Section 4.4.2: ''The null value'' | url =http://www.iso.org | nopp =true }}</ref> ایس کیو ایل نل نو‏‏ں غائب معلومات نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی استعمال کردا ا‏‏ے۔ ایہ تھری-ویلیوڈ لاجک (3VL) نو‏‏ں سپورٹ کردا ا‏‏ے۔ جو اصول ایس کیو ایل تھری-ویلیوڈ لاجک اُتے نافذ ہُندے نيں، اوہ تھلے درج نيں (p تے q لاجکل صورتاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں)۔ <ref name="fourrules">{{cite journal | last = Coles, Michael | title = Four Rules for Nulls | journal = SQL Server Central | publisher = Red Gate Software | date = 2005-06-27 | url = http://www.sqlservercentral.com/columnists/mcoles/fourrulesfornulls.asp}}</ref> لفظ NULL ایس کیو ایل دا اک مخصوص کلیدی لفظ اے جو خاص نل مارکر (special null marker) د‏‏ی شناخت کرنے وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، چونکہ جدو‏ں وی کسی چیز دا موازنہ نل تو‏ں ہُندا اے تاں ایس کیو ایل آپریٹرز 'نامعلوم' نتیجہ دیندے نيں، اس لئی ایس کیو ایل خصوصا نل ویلیو تو‏ں متعلق دو کمپیریزن پریڈیکیٹ د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا اے : <code>IS NULL</code> تے <code>IS NOT NULL</code> جانچ کردے نيں کہ ڈیٹا نل اے یا نئيں۔ <ref name="SQL2003-Part2-Sec87">{{cite book | last =ISO/IEC | title =ISO/IEC 9075-2:2003, "SQL/Foundation" | publisher =ISO/IEC | | nopp =true }}</ref> نوٹ کرن کہ ایس کیو ایل صرف انہاں نتائج د‏‏ی قدراں نو‏‏ں ریٹرن کردا اے جنہاں دے لئی WHERE کلاز اک ٹرو ویلیو ریٹرن کرے۔ یعنی، ایہ فالس قدر والے نتائج علاحدہ کردیندا اے، لیکن ایہ انہاں نو‏‏ں وی خارج کر دتا کردا اے جنہاں د‏‏ی قدر معلوم نئيں، نامعلوم ہوئے۔ {| border="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! colspan=2 rowspan=2 | p AND q ! colspan=3 | p |- ! True ! False ! Unknown |- ! rowspan=3 | q || True | True | False | Unknown |- ! False | False | False | False |- ! Unknown | Unknown | False | Unknown |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! colspan=2 rowspan=2 | p OR q ! colspan=3 | p |- ! True ! False ! Unknown |- ! rowspan=3 | q || True | True | True | True |- ! False | True | False | Unknown |- ! Unknown | True | Unknown | Unknown |} |} {| border="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! q ! NOT q |- ! True | False |- ! False | True |- ! Unknown | Unknown |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! colspan=2 rowspan=2 | p = q ! colspan=3 | p |- ! True ! False ! Unknown |- ! rowspan=3 | q || True | True | False | Unknown |- ! False | False | True | Unknown |- ! Unknown | Unknown | Unknown | Unknown |} |} ایس کیو ایل یونیورسل کوانٹیفیکیشن نو‏‏ں سپورٹ نئيں کردا، اس اُتے بطور 'negated existential quantification' عمل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ <ref>M. Negri, G. Pelagatti, L. Sbattella (1989) ''[http://portal.acm.org/citation.cfm?id=63224.68822&coll=GUIDE&dl=GUIDE Semantics and problems of universal quantification in SQL]''.</ref><ref>Fratarcangeli, Claudio (1991). ''Technique for universal quantification in SQL''. Retrieved from [http://portal.acm.org/citation.cfm?id=126482.126484&coll=GUIDE&dl=GUIDE&CFID=5934371&CFTOKEN=55309005 ACM.org.]</ref><ref name="kawash">Kawash, Jalal (2004) ''Complex quantification in Structured Query Language (SQL): a tutorial using relational calculus'' – Journal of Computers in Mathematics and Science Teaching ISSN 0731-9258 Volume 23, Issue 2, 2004 AACE Norfolk, Virginia. Retrieved from [http://www.thefreelibrary.com/Complex+quantification+in+Structured+Query+Language+(SQL):+a+tutorial...-a0119901477 Thefreelibrary.com].</ref> 'ان فکسڈ کمپیریزن آپریٹر' "<row value expression> IS DISTINCT FROM <row value expression>" وی اے جو دونے آپرینڈ دے برابر ہونے اُتے یا NULL ہونے اُتے TRUE واپس کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح IS NOT DISTINCT FROM نو‏‏ں "NOT (<row value expression> IS DISTINCT FROM <row value expression>") دے طور اُتے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === ڈیٹا مینیوپلیشن === ڈیٹا مینیوپلیشن لینگویج (DML) ایس کیو ایل دا اک سب سیٹ اے جسنو‏ں ڈیٹا نو‏‏ں شامل کرنے (وادھا)، اپ ڈیٹ تے حذف کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ * <code>INSERT</code> اک موجود جدول وچ نويں لائناں نو‏‏ں درج کردا اے، مثال دے طور پر: <syntaxhighlight lang = "sql"> INSERT INTO My_table (field1، field2، field3) VALUES ('test'، 'N'، NULL)؛ </syntaxhighlight> * <code>UPDATE</code> ، موجود ٹیبل د‏‏ی قطاراں دے اک سیٹ نو‏‏ں تبدیل کردا اے، مثلاً <syntaxhighlight lang = "sql"> UPDATE My_table SET field1 = 'updated value' WHERE field2 = 'N'؛ </syntaxhighlight> * <code>DELETE</code> اک ٹیبل وچ موجود قطاراں نو‏‏ں حذف کردا اے، مثال دے طور پر: <syntaxhighlight lang = "sql"> DELETE FROM My_table WHERE field2 = 'N'؛ </syntaxhighlight> * <code>MERGE</code> اک تو‏ں زیادہ جدولاں دے ڈیٹا نو‏‏ں ضم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ <code>INSERT</code> تے <code>UPDATE</code> عناصر نو‏‏ں ضم کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وضاحت ایس کیو ایل: 2003 معیار وچ کيتی گئی اے ؛ اس دے پہلے، کچھ ڈیٹابیسز ايس‏ے طرح د‏‏ی فنکشنلٹی مختلف سنٹیکس وچ فراہ‏م کردے سن، جنہاں نو‏ں بسااوقات "upsert" کہیا جاندا سی۔ <syntaxhighlight lang = "sql"> MERGE INTO TABLE_NAME USING table_reference ON (condition) WHEN MATCHED THEN UPDATE SET column1 = value1 [, column2 = value2 ...] WHEN NOT MATCHED THEN INSERT (column1 [, column2 ...]) VALUES (value1 [, value2 ... </syntaxhighlight> === ٹرانزیکشن کنٹرولز === ٹرانزیکشن، جے دستیاب ہوئے تاں، DML آپریشنز نو‏‏ں شامل ک‏ے لیندے نيں : * <code>START TRANSACTION</code> (یا <code>BEGIN WORK</code> یا <code>BEGIN TRANSACTION</code> ، ایس کیو ایل ڈائلیکٹ اُتے منحصر)، ڈیٹابیس ٹرانزیکشن نو‏‏ں شروع کردے نيں جو (ٹرانزیکشن) یا تاں مکمل ہوئے جاندے نيں یا نئيں ہُندے۔ * <code>COMMIT</code> ، اک ٹرانزیکشن وچ تمام ڈیٹا تبدیلیاں نو‏‏ں مستقل کردیندا ا‏‏ے۔ * <code>ROLLBACK</code> ، گزشتہ <code>COMMIT</code> یا <code>ROLLBACK</code> دے بعد تو‏ں ہوئی تمام ڈیٹا تبدیلیاں نو‏‏ں ختم کردیندا اے جس تو‏ں ڈیٹا واپس اپنی پرانی حالت اُتے واپس آجاندا ا‏‏ے۔ اک بار جدو‏ں <code>COMMIT</code> سٹیٹ منٹ مکمل ہوئے جاندا اے، تاں ٹرانزیکشن تبدیلیاں نو‏‏ں واپس نئيں لیایا جا سکدا۔ <code>COMMIT</code> تے <code>ROLLBACK</code> موجودہ ٹرانزیکشن نو‏‏ں ختم کرکے ڈیٹا لاکس نو‏‏ں ریلیز کر دیندے نيں۔ <code>START TRANSACTION</code> یا اس دے مشابہ سٹیٹ منٹ د‏‏ی غیر موجودگی وچ ، ايس‏ے کیو ایل دے سمینٹکس عمل اُتے منحصر ہُندے نيں۔ مثال: ''فنڈ ٹرانزیکشن دا اک کلاسک بینک ٹرانسفر'' <syntaxhighlight lang = "sql"> START TRANSACTION؛ UPDATE Account SET amount = amount-200 WHERE account_number = 1234؛ UPDATE Account SET amount = amount-200 WHERE account_number = 2345؛ IF ERRORS = 0 COMMIT؛ IF ERRORS <> 0 ROLLBACK؛ </syntaxhighlight> === ڈیٹا ڈیفینیشن === ڈیٹا ڈیفینیشن لینگویج (DDL) ٹیبل تے انڈیکس سٹرکچر نو‏‏ں سنبھالدی ا‏‏ے۔ DDL د‏‏ی بالکل بنیادی چیزاں نيں : <code>CREATE</code> ، <code>ALTER</code> ، <code>RENAME</code> ، <code>DROP</code> تے <code>TRUNCATE</code> سٹیٹ منٹس: * <code>CREATE</code> ڈیٹا ویہہ وچ اک آبجیکٹ (مثلا، اک ٹیبل) تخلیق کردا ا‏‏ے۔ <syntaxhighlight lang = "sql"> CREATE TABLE My_table ( my_field1 INT، my_field2 VARCHAR (50)، my_field3 DATE NOT NULL، PRIMARY KEY (my_field1، my_field2) )؛ </syntaxhighlight> * <code>DROP</code> ڈیٹا ویہہ تو‏ں آبجیکٹ نو‏‏ں حذف کردیندا اے، عموماً فیر حذف شدہ آبجیکٹ واپس نئيں لیایا جاسکدا۔ <syntaxhighlight lang = "sql"> DROP TABLE example; </syntaxhighlight> * <code>ALTER</code> اک موجود آبجیکٹ د‏‏ی ساخت نو‏‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں تبدیل کردا ا‏‏ے۔ مثلا، اک موجود ٹیبل وچ اک کالم شامل کرنا، مثال: <syntaxhighlight lang = "sql"> ALTER TABLE example ADD field4 NUMBER(3) NOT NULL; </syntaxhighlight> * <code>TRUNCATE</code> اک ٹیبل تو‏ں سارے ڈیٹا نو‏‏ں بہت تیزی تو‏ں مٹا دیندا ا‏‏ے۔ <syntaxhighlight lang = "sql"> TRUNCATE TABLE example; </syntaxhighlight> === قسماں ڈیٹا === ایس کیو ایل ٹیبل دا ہر کالم انہاں قسماں نو‏‏ں ڈکلیئر کردا اے جو کالم وچ موجود ہوئے سکدے نيں۔ ANSI ایس کیو ایل وچ مندرجہ ذیل ڈیٹا ٹائپس شامل نيں :<ref name="SQL1992">[http://www.contrib.andrew.cmu.edu/~shadow/sql/sql1992.txt انفارمیشن ٹیکنالوجی - ڈیٹا ویہہ لینگویج ایس کیو ایل (DIS 9075 دا مجوزہ ترمیم شدہ متن)]</ref> ==== کریکٹر سٹرنگز ==== * <code>CHARACTER( <var>n</var> )</code> یا <code>CHAR( <var>n</var> )</code> - متعین چوڑائی والا <var>n</var> -کیریکٹر سٹرنگ، جس وچ ضرورت دے مطابق خالی جگہاں نو‏‏ں اُتے وی د‏‏ی جا سکدا ا‏‏ے۔ * <code>CHARACTER VARYING ( <var>n</var> )</code> یا <code>VARCHAR ( <var>n</var> )</code> - متغیر چوڑائی والا سٹرنگ <var>n</var> کیریکٹر دے زیادہ تو‏ں زیادہ حجم دے نال۔ * <code>NATIONAL CHARACTER ( <var>n</var> )</code> یا <code>NCHAR ( <var>n</var> )</code> - متعین چوڑائی والا سٹرنگ جو اک [[بین الاقوامی]] کریکٹر سیٹ نو‏‏ں سپورٹ کردا ا‏‏ے۔ * <code>NATIONAL CHARACTER VARYING ( <var>n</var> )</code> یا <code>NVARCHAR</code> <var>(n)</var> - متغیر چوڑائی والا <code>NCHAR</code> سٹرنگ ==== بٹ سٹرنگ ==== * <code>BIT ( <var>n</var> )</code> - <var>n</var> بٹس دا اک ایرے * <code>BIT VARYING ( <var>n</var> )</code> - <var>n</var> بٹس تک دے سائز دا اک ایرے ==== نمبرز ==== * <code>INTEGER</code> تے <code>SMALLINT</code> * <code>FLOAT REAL</code> تے <code>DOUBLE PRECISION</code> * <code>NUMERIC ( <var>precision</var> , <var>scale</var> )</code> یا <code>DECIMAL ( <var>precision</var> , <var>scale</var> )</code> ایس کیو ایل اعداد یا تاریخاں نو‏‏ں 'راؤنڈ' کرنے دے لئی اک فنکشن فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں (DB2، PostgreSQL [[اوریکل]] تے MySQL وچ ) <code>TRUNC</code> یا (Sybase، [[اوریکل]] تے Microsoft SQL Server) وچ <code>ROUND</code> کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Jones 127">Arie Jones, Ryan K. Stephens, Ronald R. Plew, Alex Kriegel, Robert F. Garrett (2005), ''SQL Functions Programmer's Reference''. Wiley, 127 pages.</ref> ==== تریخ تے وقت ==== * <code>DATE</code> * <code>TIME</code> * <code>TIMESTAMP</code> * <code>INTERVAL</code> === ڈیٹا کنٹرول (کنٹرول) === ڈیٹا کنٹرول لینگویج (DCL) صارفین نو‏‏ں ڈیٹا تک رسائی تے استعمال کرنے دا اختیار دیندی ا‏‏ے۔ اس دے دو اہ‏م سٹیٹ منٹس نيں : * <code>GRANT</code> اک یا ودھ صارفین نو‏‏ں اک آبجیکٹ اُتے آپریشن نو‏‏ں عملدرآمد کرنے دا اختیار دیندا ا‏‏ے۔ * <code>REVOKE</code> اک گرانٹ کو، جو ممکن اے ڈیفالٹ گرانٹ ہو، ختم کردیندا ا‏‏ے۔ مثال: <syntaxhighlight lang = "sql"> GRANT SELECT، UPDATE ON My_table TO Some_user، another_user؛ REVOKE SELECT، UPDATE ON My_table FROM Some_user، another_user؛ </syntaxhighlight> === پروسیجرل توسیعات === ایس کیو ایل اک مخصوص مقصد ریلیشنل ڈیٹا ویہہ وچ محفوظ ڈیٹا نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی بنائی گئی ا‏‏ے۔ ایس کیو ایل اک سیٹ -بیسڈ، بیانیہ کیوری لینگویج اے، نہ کہ C یا BASIC د‏‏ی طرح د‏‏ی اک 'امپریٹیو لینگویج'۔ پر، معیاری ایس کیو ایل د‏‏ی توسیعات (extensions) اس وچ پروسیجرل پروگرامنگ لینگویج د‏‏ی خصوصیت دا وادھا کردیندی نيں، جداں کنٹرول-آف-فلو كنسٹركٹس (control-of-flow constructs)۔ ملاحظہ فرماواں : {| class="wikitable" |- ! ماخذ ! عمومی نام ! مکمل نام |- | align="center"| ANSI / ISO معیار | align="center"| SQL / PSM | ایس کیو ایل/Persistent Stored Modules |- | align="center"| انٹربیس (Interbase) /<br />فائربرڈ (Firebird) | align="center"| PSQL | پروسیجرل ایس کیو ایل |- | align="center"| IBM | align="center"| SQL PL | ایس کیو ایل پروسیجرل لینگویج (SQL / PSM نو‏‏ں نافذ کردا اے ) |- | align="center"| مائیکروسافٹ (Microsoft) /<br />سائی ویہہ (Sybase) | align="center"| T-SQL | ٹرانزیکٹ- SQL (Transact-SQL) |- | align="center"| مائی ایس کیو ایل (MySQL) | align="center"| SQL / PSM | SQL / SQL/Persistent Stored Modules (SQL / PSM نو‏‏ں نافذ کردا اے ) |- | align="center"| اوریکل (Oracle) | align="center"| PL / SQL | پروسیجرل لینگویج / ایس کیو ایل (Ada اُتے مبنی) |- | align="center"| پوسٹگری SQL (PostgreSQL) | align="center"| PL / pgSQL | پروسیجرل لینگویج / پوسٹگری SQL سٹركچرڈ کوئری لینگویج (اوریکل PL / SQL د‏‏ی بنیاد پر) |- | align="center"| پوسٹگری SQL (PostgreSQL) | align="center"| PL / PSM | پروسیجرل لینگویج / Persistent Stored Modules (SQL / PSM نو‏‏ں نافذ کردا اے ) |} معیاری SQL / PSM توسیع تے پروپرائٹری ایس کیو ایل توسیع دے علاوہ، پروسیجرل تے آبجیکٹ اوریئنٹڈ پروگرامنگ د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی سہولت DBMS د‏‏ی دوسرے لینگویج نو‏‏ں ضم کرکے حاصل کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ معیاری ایس کیو ایل ایس کیو ایل ڈیٹابیس وچ جاوا کوڈ نو‏‏ں سپورٹ کرنے دے لئی، SQL / JRT توسیعات (جاوا پروگرامنگ بولی دے لئی SQL روٹينس اینڈ ٹائپس) دا مشورہ دیندی ا‏‏ے۔ ایس کیو ایل سرور 2005 SQLCLR (SQL سرور کامن لینگویج رن ٹائم) دا استعمال ڈیٹا ویہہ وچ منظم .NET اسیمبلیز نو‏‏ں ہوسٹ کرنے دے لئی ہُندا اے، جدو‏ں کہ SQL سرور دے سابق ورژن بنیادی طور C وچ لکھے گئے غیر منظم توسیع شدہ محفوظ پروسیجرز دے استعمال تک ہی محدود سن ۔ ہور ڈیٹا ویہہ صارفین نو‏‏ں [[MySQL]] تے پوسٹگريس (Postgres) فنکشناں نو‏‏ں [[پرل (پروگرامنگ زبان)|پرل (Perl)]]، [[پايتھون (پروگرامنگ زبان)|پائتھون]]، Tcl تے C جداں مختلف قسم دے زباناں وچ لکھنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔ == حوالے == {{حوالے|2|بائیں}} {{آیزو معیارات}} [[گٹھ:ایس کیو ایل]] [[گٹھ:پروگرامنگ زباناں مع آئیسو معیار]] [[گٹھ:کوئری زباناں]] coqwda1401feh8150pwlo0zzqz1pmys 0 91471 711917 710930 2026-09-26T01:17:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711917 wikitext text/x-wiki '''ازدواجی آبروریزی''' شادی دے بعد مرد دا اپنی بیوی یا بیوی دا اپنے شوہر د‏‏ی مرضی دے بغیر مجامعت کرنے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عمل خانگی تشدد تے جنسی زیادتی د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ [[ویہويں صدی]] دے وسط وچ جدو‏ں [[خواتین نو‏‏ں بااختیار بنانا|خواتین نو‏‏ں بااختیار بنانے]] تے انہاں دے حقوق دے تحفظ دے نعرے بلند ہوئے تاں اس ازدواجی آبروریزی دے خلاف آوازاں وی اٹھنے لگاں، کیونجے دنیا دے اکثر ملکاں وچ خواتین اس جنسی تشدد دا زیادہ شکار سن۔ گرچہ بوہت سارے ترقی یافتہ ملکاں وچ قانوناً اس فعل نو‏‏ں قابل سزا جرم تسلیم ک‏ر ليا گیا اے اُتے بعض ملکاں وچ حالے تک اسنو‏ں قابل سزا جرم نئيں سمجھیا جاندا تے نہ ہی اس فعل دے لئی کوئی قانون بنایا گیا ا‏‏ے۔ == ازدواجی آبروریزی نو‏‏ں قابل سزا جرم تسلیم کرنے والے ملکاں == بیش تر مغربی ملکاں وچ جنہاں وچ [[انگلستان]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وی شامل نيں، ازدواجی آبروریزی یا اپنے شریک حیات تو‏ں اس د‏ی مرضی دے خلاف جنسی تعلق قائم کرنا قابل سزا جرم ا‏‏ے۔ ایہ قانون ہن ہور ملکاں وچ وی منظور ہوئے رہیا اے جنہاں وچ [[جنوبی کوریا]] قابل ذکر ا‏‏ے۔<ref>http://ijldai.thelawbrigade.com/wp-content/uploads/2015/09/24.pdf</ref> === لسٹ === {{Div col|colwidth=30em}} * [[البانیا]] * [[انڈورا]] * [[انگولہ]] * [[ارجنٹائن]] * [[آسٹریلیا]]<ref name="Temkin86" /><ref name="UNIFEM-2003">Report of the Secretary-General, [http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/419/74/PDF/N0641974.pdf?OpenElement In-depth study on all forms of violence against women], United Nations, UN Doc A/61/122/Add.1, 6 July 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815111814/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/419/74/PDF/N0641974.pdf?OpenElement |date=August 15, 2011}}</ref> * [[آسٹریا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[بلجئیم]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[بیلیز]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[بھوٹان]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[بولیویا]]<ref name="AIN2013" /> * [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]]<ref name="UNIFEM-2003" /><ref>{{cite web |url=http://genderindex.org/country/bosnia-and-herzegovina |title=Gender Equality in Bosnia and Herzegovina &#124; Social Institutions and Gender Index (SIGI) |website=Genderindex.org |date= |accessdate=2016-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107133439/https://www.genderindex.org/ |archivedate=2019-01-07 |url-status=dead}}</ref> * [[برازیل]] * [[بلغاریہ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[کینیڈا]]<ref name="Temkin86" /><ref name="UNIFEM-2003" /> * [[کیپ ورڈی]] * [[کمبوڈیا]]<ref name="CAT-Cambodia" /> * [[چلی]] * [[کولمبیا]]<ref>{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/4b7cee7c26.html |title=Refworld &#124; Honduras: Domestic violence; legislation and protection available to victims (2007–2009) |website=Unhcr.org |date= |accessdate=2016-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204620/https://www.unhcr.org/refworld/docid/4b7cee7c26.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[جمہوریہ کانگو]] * [[کوسٹاریکا]] * [[کرویئشا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[کیوبا]]<ref>Committee on the Elimination of Discrimination against Women, [http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/30dd6507a76e174fc12572d700315368?Opendocument Fourth Periodic Report of Cuba], Document number CEDAW/C/CUB/4, 27/09/99.</ref> * [[قبرص]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[چیک جمہوریہ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[ڈنمارک]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[ڈومینیکا]] * [[جمہوریہ ڈومینیکن]] * [[ایکواڈور]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[ایل سیلواڈور]] * [[استونیا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[فجی]] * [[فن لینڈ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[فرانس]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[گیمبیا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[جارجیا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[جرمنی]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[گھانا]]<ref name=UNSRGhana /> * [[یونان]]<ref name=CoE2009>Council of Europe, [http://www.coe.int/T/E/Human_Rights/Equality/05._Violence_against_women/ Legislation in the member States of the Council of Europe in the field of violence against women], Strasbourg, 2009. vol. 1:139; v1:156; v2:19; v2:74,78; v2:87</ref> * [[گریناڈا]] * [[گواتیمالا]] * [[گنی بساؤ]] * [[گیانا]]<ref>"In May 2010, the Sexual Offenses Act was signed into law, which makes rape gender-neutral and expands its definition to include spousal rape and coercion and child abuse." {{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | isbn = 978-1-4422-0994-7 | last = Freedom House | title = Freedom in the World 2011: The Annual Survey of Political Rights and Civil Liberties | url = https://archive.org/details/freedominworld200000unse_r8a0 | date = 2011-11-23 | page = [https://archive.org/details/freedominworld200000unse_r8a0/page/285 285]}}</ref> * [[ہونڈوراس]]<ref>Spousal rape is a crime, but unlike other rapes is not a "public crime" and thereby requires the survivors to complain for prosecution to occur. {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 119}}</ref> * [[ہانگ کانگ]] * [[ہنگری]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[آئس لینڈ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[جزیرہ آئرلینڈ]]<ref name="Temkin86" /><ref name="UNIFEM-2003" /> * [[اسرائیل]]<ref name=RiM284 /> * [[اطالیہ]]<ref name="UNIFEM-2003" /><ref name=CoE2009 /> * [[جاپان]]<ref>{{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2014/eap/236444.htm |title=2014 Human Rights Reports: Japan |access-date=19 February 2016 |quote="The law criminalizes all forms of rape involving force against women, including spousal rape, and the government generally enforced the law effectively." |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204519/https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2014/eap/236444.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[کرغیزستان]]<ref>"Spousal rape, however, is punishable under Kyrgyz legislation." {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 75}}</ref> * [[کینیا]]<ref>{{cite web |url=http://kenyalaw.org/kl/fileadmin/pdfdownloads/Acts/ProtectionAgainstDomesticViolenceAct_2015.pdf |format=PDF |title=Special Issue : Kenya Gazette Supplement |date=2015 |website=Kenyalaw.org |accessdate=2016-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204552/http://kenyalaw.org/kl/fileadmin/pdfdownloads/Acts/ProtectionAgainstDomesticViolenceAct_2015.pdf%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kenyalaw.org:8181/exist/kenyalex/actview.xql?actid=CAP.+62A |title=Archived copy |accessdate=2015-11-19 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119201541/http://www.kenyalaw.org:8181/exist/kenyalex/actview.xql?actid=CAP.%2062A |archivedate=2015-11-19 |df=}}</ref> * [[لٹویا]] * [[لیسوتھو]]<ref name=SADC2007>{{cite web|url=http://www.pambazuka.org/en/category/16days/45014|title=Pambazuka – Southern Africa: Justice for survivors of marital rape, how far has SADC come ?|publisher=|accessdate=22 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204417/https://www.pambazuka.org/activism/southern-africa-justice-survivors-marital-rape-how-far-has-sadc-come-0|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref name=Stefiszyn>"In the sexual offences legislation of Namibia, Lesotho, Swaziland, and South Africa, rape within marriage is illegal." {{Citation| publisher = UN. Expert Group Meeting on good practices in legislation on violence against women. | last = Stefiszyn | first = Karen | title = A Brief Overview of Recent Developments in Sexual Offences Legislation in Southern Africa | date = 2008-05-12 | page = 4}}</ref> * [[لائبیریا]]<ref name=Liberia-OR /><ref>{{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 237}}</ref> * [[لیختینستائن]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[لتھووینیا]] * [[جمہوریہ مقدونیہ]] * [[مالٹا]] ** [[میکسیکو]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[مالدووا]]<ref>{{cite web|url=http://www.promolex.md/upload/publications/ro/doc_1332166962.pdf |title=Archived copy |accessdate=2015-08-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831214456/http://www.promolex.md/upload/publications/ro/doc_1332166962.pdf |archivedate=2012-08-31 |df=}}</ref> * [[موناکو]] * [[مونٹینیگرو]] * [[نمیبیا]]<ref name="UNIFEM-2003" /><ref name=SADC2007 /><ref name=Stefiszyn /> * [[نیپال]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[نیدرلینڈز]]<ref name=CoE2009 /> * [[نکاراگوا]]<ref name=Della-Giustina>{{Cite journal | volume = 10 | page = 34 | last = Della-Giustina | first = J. A | title = A Cross-cultural, Comparative Analysis of the Domestic Violence Policies of Nicaragua and Russia | journal = Journal of International Women's Studies | year = 2009 }}</ref> * [[نیوزی لینڈ]]<ref name="Temkin86" /><ref>{{cite web |title= 128 Sexual violation defined – Crimes Act 1961 No 43 (as at 7 November 2015) |url= http://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/DLM329051.html |publisher= New Zealand Legislation |date= 7 November 2015 |accessdate= 15 March 2016 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181224204448/http://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/DLM329051.html%20 |archivedate= 2018-12-24 |url-status= live}}</ref> * [[ناروے]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[پلاؤ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[پاناما]]<ref>"…but convictions are rare." {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 124}}</ref> * [[فلپائن]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[پولینڈ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[پرتگال]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[پیرو]]<ref>{{cite web |url=http://genderindex.org/country/peru#_ftn8 |title=Gender Equality in Peru &#124; Social Institutions and Gender Index (SIGI) |website=Genderindex.org |date= |accessdate=2016-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105201634/https://www.genderindex.org/#_ftn8 |archivedate=2019-01-05 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/5339288f4.html|title=Refworld – Peru: Domestic violence, including legislation; state protection and services available to victims (2011-February 2014)|author=United Nations High Commissioner for Refugees|work=Refworld|accessdate=22 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204537/https://www.refworld.org/docid/5339288f4.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[رومانیہ]]<ref>{{cite web | url=http://www.impowr.org/research/romania/Rape%20and%20sexual%20assault | title=Rape and sexual assault in Romania | accessdate=21 January 2015 | archive-date=21 January 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150121124417/http://www.impowr.org/research/romania/Rape%20and%20sexual%20assault | dead-url=yes }}</ref> * [[روس]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[روانڈا]]<ref name=AFWRRwanda /> * [[سان مارینو]]<ref name=CoE2009 /> * [[سربیا]]<ref name=CoE2009 /> * [[سیچیلیس]]<ref name="UNIFEM-2003" /><ref name=SADC2007 /> * [[سلووینیا]]<ref name=Slovenia /> * [[صومالیہ]]<ref name="Fgspc">{{cite web|title=Provisional Constitution |url=http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf |publisher=Federal Government of Somalia |accessdate=13 November 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228121925/http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf |archivedate=December 28, 2013}}</ref> * [[جنوبی افریقا]]<ref name="UNIFEM-2003" /><ref name=SADC2007 /><ref name=Stefiszyn /> * [[جنوبی کوریا]]<ref name=WSKorea>{{cite web |url=http://womensphere.wordpress.com/2009/02/24/marital-rape-ruling-seen-as-move-to-protect-spousal-right-to-sex-korea/ |title=Marital Rape – Ruling Seen as Move to Protect Spousal Right to Sex – Korea « womensphere |publisher=Womensphere.wordpress.com |date=2009-02-24 |accessdate=2012-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204443/https://womensphere.wordpress.com/2009/02/24/marital-rape-ruling-seen-as-move-to-protect-spousal-right-to-sex-korea/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[ہسپانیہ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[سوازی لینڈ]]<ref name=Stefiszyn /> * [[سویڈن]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[سویٹزرلینڈ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[تائیوان]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[تھائی لینڈ]]<ref name=AFPThailand /> * [[ٹونگا]]<ref name="crownlaw.gov.to" /> * [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] * [[ترکی]]<ref name=UNTurkey /> * [[ترکمانستان]]<ref>"Rape, including spousal rape, is illegal in Turkmenistan and punishable by sentences ranging from 3 to 25 years in prison, depending on the extent of the violence. The government generally applies this law." {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 87}}</ref> * [[یوکرین]]<ref>"Ukrainian legislation prohibits rape, but contains no specific reference to spousal rape. Perpetrators of spousal rape are punished under a law prohibiting forced sexual relations with a materially dependent person." {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 89}}</ref> * [[مملکت متحدہ]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[یوراگوئے]]<ref>{{cite web|url=http://www.parlamento.gub.uy/leyes/AccesoTextoLey.asp?Ley=17938&Anchor= |title=Archived copy |accessdate=2013-01-04 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814063553/http://www.parlamento.gub.uy/leyes/AccesoTextoLey.asp?Ley=17938&Anchor= |archivedate=2011-08-14 |df=}}</ref><ref>{{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 119}}</ref> * [[ازبکستان]]<ref>"Rape is punishable by law in Uzbekistan and spousal rape is specifically prohibited, but no man has ever been convicted for raping his wife." {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 91}}</ref> * [[وینیزویلا]]<ref name="UNIFEM-2003" /> * [[زمبابوے]]<ref name=SADC2007 /><ref name="kubatana1" /> {{Div col end}} == ازدواجی آبروریزی نو‏‏ں قابل سزا جرم بنانے وچ دشواری == ترقی پزیر ملکاں وچ ازدواجی آبروریزی نو‏‏ں قابل سزا جرم بنانے د‏‏ی دشواری دا اندازہ [[بھارت]] د‏‏ی مرکزی وزیر برائے خواتین و بہبودی اطفال [[منیکا گاندھی]] دے اس بیان تو‏ں ہُندا اے کہ " عالمی سطح اُتے ازدواجی آبروریزی دا جو تصور اے اسنو‏ں بھارت وچ نافذ نئيں کيتا جا سکدا اے کیونجے ایتھ‏ے متفرق عوامل مثلاﹰ پست تعلیمی سطح، ناخواندگی، غربت، سماجی رسوم و رواج، مذہبی عقائد تے معاشرے د‏‏ی سوچ وغیرہ اس د‏ی راہ وچ حائل نيں۔<ref name=indiatoday>{{Cite web |title=Marital rape in India: 36 countries where marital rape is not a crime<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/marital-rape/1/618337.html |access-date=2020-10-19 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063839/http://indiatoday.intoday.in/education/story/marital-rape/1/618337.html |dead-url=yes }}</ref> == ملکاں جتھ‏ے ازدواجی آبروریزی قابل سزا جرم نئيں == {{Div col|colwidth=30em}} * [[افغانستان]]<ref>"Rape is not a crime in the Afghan Penal Code. Under the code, rapists can only be charged with "forced" zina, or adultery, which sometimes results in women also being prosecuted for zina." {{Cite book | publisher = Human Rights Watch | author = Human Rights Watch | title="We Have the Promises of the World": Women's Rights in Afghanistan | year = 2009 }}</ref> * [[الجزائر]]<ref name=FH2010>{{cite web | last = Freedom House | title = Women's Rights in the Middle East and North Africa 2010 | url = http://freedomhouse.org/template.cfm?page=383&key=24&parent=23&report=86 | date = March 2010 | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{متضاد حوالہ جات}} | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224204422/https://freedomhouse.org/template.cfm?page=383&key=24&parent=23&report=86 | archivedate = 2018-12-24 | access-date = 2017-09-02 | url-status = live }}</ref> * [[بحرین]]<ref name=FH2010 /> * [[بنگلہ دیش]]<ref name=ARROW2011>{{cite book|title=Reclaiming & Redefining Rights: Thematic Studies Series 1: Sexuality & Rights in Asia|year=2011|publisher=ARROW|location=Kuala Lumpur, Malaysia|url=http://www.arrow.org.my/publications/ICPD+15Country&ThematicCaseStudies/ThematicCaseStudies/Sexuality&Rights.pdf|author=Asian-Pacific Resource & Research Centre for Women (ARROW)|pages=22–23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204433/https://arrow.org.my/publications/ICPD+15Country%26ThematicCaseStudies/ThematicCaseStudies/Sexuality%26Rights.pdf|archivedate=2018-12-24|access-date=2020-09-18|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224204433/https://arrow.org.my/publications/ICPD+15Country%26ThematicCaseStudies/ThematicCaseStudies/Sexuality%26Rights.pdf |date=2018-12-24 }}</ref> * [[بوٹسوانا]]<ref name=Stefiszyn /> * [[برونائی دار السلام]]<ref>"The 'Explanation' which forms part of Article 375 of Brunei's Penal Code (rape) stipulates that 'Sexual intercourse by a man with his own wife, the wife not being under thirteen (13) years of age, is not rape.' This amounts to legalisation and legitimization of marital rape, including the rape of children, in flagrant violation of international human rights law." Amnesty International, "[https://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA15/001/2009/en/34c4959d-8833-4c3e-8b3b-34dfe99c9593/asa150012009en.html Brunei Darussalam: Amnesty International submission to the UN Universal Periodic Review]," Sixth session of the UPR Working Group, November–December 2009.</ref> * [[وسطی افریقی جمہوریہ]]<ref name="UN 2011 Report">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/jul/06/un-women-legal-rights-data|title=UN Women justice report: get the data|author=Claire Provost|work=the Guardian|accessdate=22 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204556/https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/jul/06/un-women-legal-rights-data|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://genderindex.org/country/central-african-republic|title=Gender Equality in Central African Republic – Social Institutions and Gender Index (SIGI)|publisher=|accessdate=22 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204455/https://www.genderindex.org/|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[چین]]<ref name="UN 2011 Report" /><ref>{{cite web|title=China: MDG 3: Promote Gender Equality and Empower Woman|url=http://www.mdg5watch.org/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=155#_edn21|accessdate=8 March 2011|author=Asian-Pacific Resource and Research Centre (ARROW)|quote=China has no legal provisions for marital rape and the main reason for this is in deference to a prevailing cultural perception that wives are supposed to submit to their husband's wishes in matters of sexual relations and hence, there is no such concept of ‘rape’ within marriage or ‘rape’ being considered a form of violence within the marriage.|archive-date=27 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227205334/http://www.mdg5watch.org/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=155#_edn21|dead-url=yes}}</ref><ref>"In China, it is difficult to punish an offender for marital rape because the law does not define this behaviour as a crime. … there are no explicit articles in Chinese law that relate to marital rape." {{Cite book | publisher = The Policy Press | isbn = 978-1-84742-621-5 | last = Westmarland | first = Nicole | author2 = Geetanjali Gangoli | title = International Approaches to Rape | date = April 2012 | page = 69}}</ref> * [[چاڈ]]<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154338.htm|title=Chad|publisher=|accessdate=14 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204551/https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154338.htm|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[جمہوری جمہوریہ کانگو]]<ref name="UN 2011 Report" /><ref>{{Cite journal| doi = 10.2105/AJPH.2010.300070| issn = 0090-0036| volume = 101| issue = 6| pages = 1060–1067| last = Peterman| first = Amber| author2 = Tia Palermo| author3 = Caryn Bredenkamp| title = Estimates and Determinants of Sexual Violence Against Women in the Democratic Republic of Congo| url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2011-06_101_6/page/1060| journal = American Journal of Public Health| date = June 2011| pmid = 21566049}}</ref> * [[مصر]]<ref name="UN 2011 Report" /><ref name=Warrick>{{Cite book | publisher = Ashgate Pub. | isbn = 978-0-7546-7587-7<!-- 0754675874 --> | last = Warrick | first = Catherine. | title = Law in the service of legitimacy: Gender and politics in Jordan | location = Farnham, Surrey, England; Burlington, Vt. | year = 2009}}</ref> * [[ارتریا]]<ref>{{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154345.htm |title=2010 Human Rights Report: Eritrea |website=State.gov |date=2011-04-08 |accessdate=2016-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204439/https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154345.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[ایتھوپیا]]<ref name="UN 2011 Report" /><ref name=FBanda>Fareda Banda, [http://www.ohchr.org/Documents/Publications/laws_that_discriminate_against_women.pdf Project on a Mechanism to Address Laws that Discriminate Against Women], Office of the High Commissioner for Human Rights – Women's Rights and Gender Unit, 6 March 2008, pp. 85-87.</ref> * [[ہیٹی]]<ref>{{cite web|last=Klasing|first=Amanda|title=A chance for Congress to help Haitian women|url=https://www.hrw.org/news/2012/01/24/chance-congress-help-haitian-women|work=Human Rights Watch|accessdate=10 May 2012|date=24 January 2012|quote=The penal code includes penalties for rape but does not address marital rape.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204617/https://www.hrw.org/news/2012/01/24/chance-congress-help-haitian-women|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[بھارت]]<ref>"Article 375 of Indian Penal Code, wherein the definition of rape is provided, has explicitly excluded sexual acts by a man with his wife as long as she is not below sixteen years of age"</ref> * [[انڈونیشیا]]<ref>the law on rape contains an exemption: it reads ''Article 285'': "''Any person who by using force or threat of force forces a woman to have sexual intercourse with him '''out of marriage''', shall, being guilty of rape, shall be punished with a maximum imprisonment of twelve years''."[https://www.unodc.org/res/cld/document/idn/indonesian_penal_code_html/I.1_Criminal_Code.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013030142/https://www.unodc.org/res/cld/document/idn/indonesian_penal_code_html/I.1_Criminal_Code.pdf |date=2017-10-13 }} Nevertheless, marital rape can be considered a form of domestic violence under the ''Law Regarding the Elimination of Violence in the Household, 2004''.[https://www.wcwonline.org/pdf/lawcompilation/Indonesia-Regarding-Elimination-of-Violence-in-Household.pdf]</ref> * [[ایران]]<ref>{{Cite book | publisher = The Policy Press | isbn = 978-1-84742-620-8 | last = Westmarland | first = Nicole | author2 = Geetanjali Gangoli | title = International Approaches to Rape | date = 2011-04-06}}</ref> * [[عراق]]<ref>{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/4/27/iraqi-shiites-protestproposedfamilylaw.html|title=Iraqi law would legalize marital rape, child marriage for country's Shia|publisher=|accessdate=14 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204502/http://america.aljazeera.com/articles/2014/4/27/iraqi-shiites-protestproposedfamilylaw.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[آئیوری کوسٹ]]<ref>"The law does not recognize spousal rape." {{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 214}}</ref> * [[اردن]]<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3f7d4db77.html|title=Refworld – Jordan: The penalty for rape; legal penalties for failing to complete a court-ordered probation, where, and if, that is the sentence|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|publisher=|accessdate=14 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204558/https://www.refworld.org/docid/3f7d4db77.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[کویت]]<ref name="UN 2011 Report" /><ref name=MusawahKO>{{cite book|title=Musawah Thematic Report on Article 16: Kuwait and Oman (50th CEDAW Session)|date=October 2011|location=Selangor, Malaysia|url=http://www.musawah.org/musawah-thematic-report-article-16-kuwait-and-oman|author=Musawah|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204523/http://www.musawah.org/musawah-thematic-report-cedaw-article-16-kuwait-and-oman|archivedate=2018-12-24|access-date=2017-09-02|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224204523/http://www.musawah.org/musawah-thematic-report-cedaw-article-16-kuwait-and-oman |date=2018-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224204523/http://www.musawah.org/musawah-thematic-report-cedaw-article-16-kuwait-and-oman |date=2018-12-24 }}</ref> * [[لاؤس]]<ref>{{cite web|title=Lao People's Democratic Republic boasts new legislation, machinery to improve women's lot, but expert committee faults rape, domestic violence policies|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2009/wom1743.doc.htm|accessdate=8 March 2011|author=UN Committee on Elimination of Discrimination against Women|location=WOM/1743|date=24 July 2009}}</ref> * [[لبنان]]<ref name=FH2010 /> * [[لیبیا]]<ref>Amnesty International, "[http://www.amnesty.org.uk/content.asp?CategoryID=12055 Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320015853/http://www.amnesty.org.uk/content.asp?CategoryID=12055 |date=2012-03-20 }}," 2011.</ref> * [[ملاوی]]<ref name=Stefiszyn /> * [[مالی]]<ref>[http://www.map-srhr.org/chapters/ch-3-overview-of-sexual-and-reproductive-health-and-rights-in-africa/mali#instruments-and-policies MALI: Sexual and Reproductive Health and Rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026191753/http://www.map-srhr.org/chapters/ch-3-overview-of-sexual-and-reproductive-health-and-rights-in-africa/mali#instruments-and-policies |date=2018-10-26 }} (Instruments and Policies tab), in Women's Network for a Better World, ''[http://www.map-srhr.org/chapters/ch-3-overview-of-sexual-and-reproductive-health-and-rights-in-africa/niger Map of sexual and reproductive health and rights in Africa and Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026192354/http://www.map-srhr.org/chapters/ch-3-overview-of-sexual-and-reproductive-health-and-rights-in-africa/niger |date=2018-10-26 }}''.</ref> * [[ملائیشیا]]<ref>{{cite web|url=http://www.awam.org.my/rape.html|title=AWAM : All Women's Action Society Malaysia|publisher=|accessdate=22 August 2015|archive-date=6 May 2016|archive-url=https://archive.is/20160506131949/http://www.awam.org.my/rape.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/marital-rape-will-remain-non-crime-law-minister-announces|title=Marital rape will remain non-crime, law minister announces|publisher=|accessdate=22 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204427/https://www.malaymail.com/s/913161/marital-rape-will-remain-non-crime-law-minister-announces|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.malaysiakini.com/letters/301618|title=Remove exception to marital rape in the law|publisher=|accessdate=22 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204446/https://www.malaysiakini.com/letters/301618|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[منگولیا]]<ref>" Additionally, spousal rape is not regarded as a criminal act in Mongolia (US 11 Mar. 2010, Sec. 6; UN 7 Nov. 2008, Para. 25). According to the NCAV because law enforcement organizations do not view marital rape as a crime, victims will consequently not ask for help from law enforcement officials (NCAV 2009). Victims also do not report marital rape out of concern for the reputation of their families (ibid.)." {{cite web | last = Immigration and Refugee Board of Canada | title = Domestic violence, including legislation, in particular the progress in the implementation of the 2005 law, and availability of state protection and support services (2008 – April 2010) [MNG103387.E] | accessdate = 2013-01-24 | date = 2010-04-15 | url = http://www.ecoi.net/local_link/138479/238795_en.html | archive-date = 2014-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140407070108/http://www.ecoi.net/local_link/138479/238795_en.html | dead-url = yes }}</ref> * [[مراکش]]<ref name=FH2010 /> * [[میانمار]]<ref>{{cite web|title=Concluding observations of the Committee on the Elimination of Discrimination against Women: Myanmar|accessdate=8 March 2011|author=Committee on the Elimination of Discrimination against Women|url=http://www.burmalibrary.org/docs5/CEDAW-C-MMR-CO-3.pdf|location=CEDAW/C/MMR/CO/3|date=7 November 2008|page=para. 46}}</ref> * [[نائجیریا]]<ref name=FBanda /> * [[سلطنت عمان]]<ref name=FH2010 /><ref name=MusawahKO /> * [[فلسطینی علاقہ جات]]<ref>{{cite web|url=http://www.thecuttingedgenews.com/index.php?article=53892|title=The Cutting Edge News|publisher=|accessdate=14 July 2016}}</ref> * [[سعودی عرب]]<ref name="usgov2009SA">{{cite web|title=2009 Human Rights Report: Saudi Arabia|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/nea/136079.htm|publisher=U.S. State Department|accessdate=21 September 2010|date=11 March 2010}}</ref> * [[سینیگال]]<ref name="UN 2011 Report" /><ref>"Under Senegalese law, rape is illegal, though spousal rape is not." {{Cite book | publisher = ABC-CLIO | isbn = 978-0-313-35133-4 | last = Newman | first = Graeme R. | title = Crime and Punishment Around the World: Africa and the Middle East, Volume 1 | year = 2010 | page = 85}}</ref> * [[سنگاپور]]<ref>{{cite web|title=Sexual offences|work=statutes.agc.gov.sg|url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;ident=c834c73a-3531-48b0-8040-4450d41d1351;page=0;query=Status:inforce%20CapAct:224%20Depth:0;rec=0;resUrl=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/summary/results.w3p;query=Status:inforce%20CapAct:224%20Depth:0#pr375-he-.|accessdate=12 July 2012|publisher=[[Attorney-General of Singapore|Attorney-General's Chambers]]|archive-date=7 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007170917/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;ident=c834c73a-3531-48b0-8040-4450d41d1351;page=0;query=Status%3Ainforce%20CapAct%3A224%20Depth%3A0;rec=0;resUrl=http%3A%2F%2Fstatutes.agc.gov.sg%2Faol%2Fsearch%2Fsummary%2Fresults.w3p%3Bquery%3DStatus%253Ainforce%2520CapAct%253A224%2520Depth%253A0#pr375-he-.|dead-url=yes}}</ref> * [[جنوبی سوڈان]]<ref name="auto" /> * [[سری لنکا]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/08/rapes-surge-sri-lanka-amid-weak-marital-laws-201481772359790802.html|title=Rapes surge in Sri Lanka amid weak laws|publisher=|accessdate=14 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204602/https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/08/rapes-surge-sri-lanka-amid-weak-marital-laws-201481772359790802.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[سوڈان]]<ref name=FBanda /> * [[شام]]<ref name=FH2010 /><ref>{{cite web | last = UK Home Office | title = Country of Origin Information Report – The Syrian Arab Republic | accessdate = 2011-03-08 | date = 2010-09-03 | url = http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=search&amp;docid=4c84c0fb2&amp;skip=0&amp;query=syria%20marital%20rape | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{متضاد حوالہ جات}}}}</ref> * [[تاجکستان]]<ref>{{Cite book | publisher = OECD Publishing | isbn = 978-92-64-07747-8 | last = OECD | title = Atlas of Gender and Development: How Social Norms Affect Gender Equality in non-OECD Countries | date = 2010-02-22 | page = 85}}</ref> * [[تنزانیہ]]<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2014/10/29/no-way-out/child-marriage-and-human-rights-abuses-tanzania|title=No Way Out|date=29 October 2014|publisher=|accessdate=14 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204516/https://www.hrw.org/report/2014/10/29/no-way-out/child-marriage-and-human-rights-abuses-tanzania|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[تونس]]<ref>{{cite web |last=Ghribi |first=Asma |url=http://www.tunisia-live.net/2012/03/29/tunisian-law-allows-rapists-to-avoid-prosecution-in-case-of-marriage-with-victim/ |title=Tunisian Law Allows Rapists to Avoid Prosecution in Case of Marriage with Victim |publisher=Tunisia Live |date=2012-03-29 |accessdate=2016-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204507/http://www.tunisia-live.net/2012/03/29/tunisian-law-allows-rapists-to-avoid-prosecution-in-case-of-marriage-with-victim/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * [[متحدہ عرب امارات]]<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-arab-women-factbox-idUSBRE9AB00I20131112|title=Factbox: Women's rights in the Arab world|date=12 November 2013|publisher=|accessdate=14 July 2016|via=Reuters|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204437/https://www.reuters.com/article/us-arab-women-factbox-idUSBRE9AB00I20131112|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[یوگنڈا]]<ref>{{Cite news |work=The Observer |url=http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=8645:the-phenomenon-of-marital-rape&catid=73:highlights&Itemid=70 |first=Patience |date=May 26, 2010 |title=The phenomenon of marital rape |last=Akumu |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204414/https://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=8645:the-phenomenon-of-marital-rape&catid=73:highlights&Itemid=70%20 |archivedate=2018-12-24 |access-date=2018-01-26 |url-status=live}}</ref> * [[ویت نام]]<ref>{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/sunday/features/271235/domestic-violence-not-a-‘private-affair.html|title=Domestic violence not a ‘private affair'|publisher=|accessdate=14 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224204613/https://vietnamnews.vn/sunday/features/271235/domestic-violence-not-a-private-affair.html|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> * [[یمن]]<ref name=FBanda /> * [[زیمبیا]]<ref name=Stefiszyn /><ref>"A clause outlawing marital rape has been dropped because of cultural considerations." {{Cite news | last = Fidgen | first = Jo | title = Zambia's celebrity couple reveal wife-beating past | work = BBC | accessdate = 2010-07-22 | date = 2009-11-30 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8375291.stm }}</ref><ref>"But Zambia does not have a comprehensive law on sexual violence or a provision for marital rape or psychological abuse in its penal code." {{Cite conference | last = Human Rights Watch | title = Zambia: Curbing Sexual and Gender-Based Violence | accessdate = 2010-07-22 | date = 2008-12-16 | url = http://www.unhcr.org/refworld/publisher,HRW,,ZMB,494b62e917,0.html }}</ref> {{Div col end}} == بھارت وچ ازدواجی آبروریزی تے قانون == بھارت وچ ازدواجی آبروریزی دے واقعات عام نيں جدو‏ں کہ قانونی چارہ جوئی دے مواقع بوہت گھٹ نيں۔ [[تعزیرات ہند]] د‏‏ی دفعہ 375 د‏‏ی رو نال شادی دے بعد جبری اسيں بستری ايس‏ے وقت جرم ہوئے گی جدو‏ں بیوی 15 سال تو‏ں کم ہوئے۔ بھارت وچ ازدواجی آبروریزی تو‏ں متاثر خواتین [[قانون تحفظ نسواں از خانگی تشدد 2005ء]] (Protection of Women from Domestic Violence Act 2005 ۔(PWDVA)) دے تحت شکایت درج کر سکدیاں نيں، ایہ قانون [[2006ء]] وچ نافذ ہويا ا‏‏ے۔ اُتے عدالدی نظام زن و شو دے درمیان وچ عائلی حل ہی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref name=indiatoday /> == ہور ویکھو == * [[گھریلو تشدد]] * [[آبروریزی]] * [[زنا]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{جنسی استحصال}} [[گٹھ:شادی]] [[گٹھ:عصمت دری]] [[گٹھ:گھریلو تشدد]] mrjj84s2cd0f8xtu9o3xcmctbkcs9vr 0 91557 712016 690006 2026-09-26T07:07:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712016 wikitext text/x-wiki {{عالمی شہر آبادی جدول}} ایہ لسٹ '''دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بلدیات بلحاظ آبادی''' (World's largest municipalities by population) ا‏‏ے۔ == بلدیات بلحاظ آبادی == {| class="sortable wikitable" style="width:75%; height:30px" border="1" |- !شہر !آبادی !class="unsortable" |ماخذ !تعریف !رقبہ (کلومیٹر²) !class="unsortable" |ماخذ !کثافت آبادی (/کلومیٹر²) !ملک !class="unsortable" |تبصرہ |- valign="top" {{Cityproperentry | [[شنگھائی]] | 25019148 |<ref name=CnCensus2010>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm|title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of چین on Major Figures of the 2010 Population Census[1] (No. 2)|date=29 April 2011|accessdate=9 Mai 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115156/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>| [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] | 7037.002 | | CHN |مردم شماری 2010, رجسٹرڈ آبادی}} {{Cityproperentry | [[کراچی]] | 24000000 |<ref>{{cite web|url=http://221.132.118.186/CDGK/LinkClick.aspx?link=270&tabid=221|publisher=شہر ضلع Government کراچی|title=کراچی Geography & Demography |accessdate=14 July 2010}}{{dead link|date=September 2013}}</ref> | [[شہر ضلع پاکستان|شہر ضلع]] | 3530 | | PAK | سرکاری تخمینہ 2007}} {{Cityproperentry | [[ممبئی]] | 21478447 |<ref>{{cite web |url=http://www.censusبھارت.gov.in/2011-prov-results/data_files/maharastra/stmt-1.xls |title= Ranking of districts of Maharashtra by population size 2011 |publisher=Censusبھارت.gov.in|accessdate=31 July 2011}}</ref> | [[میونسپل کارپوریشن]] | 603 | | IND | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[دلی]] | 21007835 |<ref name=indcensus /> | [[میونسپل کارپوریشن]] | 1397.3 |<ref name=indcensus>{{cite web|url=http://www.censusبھارت.gov.in/towns/town.html|title=Towns|publisher=Government of بھارت Ministry of Home Affairs|accessdate=8 May 2011}}</ref> | IND | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[احمد آباد]]|5570585|<ref name=Ahmedabad_REF>{{cite web|url=http://www.egovamc.com/introduction/ahm_introduction.asp|author=Ahmedabad Municipal Corporation|title=Ahmedabad City Introduction|accessdate=2010-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115111/https://ahmedabadcity.gov.in/introduction/ahm_introduction.asp|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref>| [[میونسپل کارپوریشن]]|475|<ref name=Ahmedabad_REF />|IND|2001 د‏‏ی مردم شماری."اے ایم سی دے علاقے وچ آبادی 2011 تک دگنی ہونے د‏‏ی توقع اے ."<ref name=Ahmedabad_REF />}} {{Cityproperentry | [[استنبول]] | 17710512 |<ref name=ترکی><!-- Total population of the districts that officially form استنبول Metropolitan Municipality as reported by TUIK for the 2012 survey. Do not replace with 10,757,327, which is only the total population of the district centers within the استنبول Metropolitan Municipality. Do not replace with 12,573,836 either. That's for the PROVINCE of استنبول, not for the city. Also do not replace with 12,782,960, as that's the total population of district centers within the PROVINCE and not the city. -->{{cite web |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_buyukbelediye.RDF&p_il1=34&p_kod=2&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |title=Address-based population registration system: Inside-Outside District Centers Population By Province And Sex And Population Density 2012 |accessdate=2013-01-25 |author=TUIK |publisher=TUIK |language=Turkish |archive-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022211538/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_buyukbelediye.RDF&p_il1=34&p_kod=2&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |dead-url=yes }}</ref> | [[میٹروپولیٹن بلدیہ]] | 1831 | | TUR |}} {{Cityproperentry | [[ساؤ پالو]] | 11376685|<ref name="IBGE2010SP">[ftp://ftp.ibge.gov.br/Censos/Censo_Demografico_2010/resultados/total_populacao_sao_paulo.zip Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística; Censo Demografico 2010, resultados, ساؤ پالو ('''zip''')] Retrieved on 2010-12-01. Census results for 2010-08-01.</ref> | [[بلدیہ (برازیل)]] | 1522.986 | | BRA |}} {{Cityproperentry | [[ماسکو]] | 11514330 |<ref name=RUSCensus2010>{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/pril4-1.xls|title=Cities with population of 100,000 people or more|publisher=Federal State Statistics Service|accessdate=31 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115257/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> | [[سٹی صحیح]] | 1081 | | RUS | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[سیول]] | 19464051 |<ref name="سیول2">{{cite web|url=http://stat.سیول.go.kr/سیول_System5.jsp?stc_cd=418|title=سیول Statistics (Population)|publisher=سیول Metropolitan Government|accessdate=24 March 2010}}</ref> | [[خصوصی شہر جنوبی کوریا|خصوصی شہر]] | 605 |<ref name="سیول1">{{cite web|url=http://stat.سیول.go.kr/سیول_System5.jsp?stc_cd=412|title=سیول Statistics (Land Area)|publisher=سیول Metropolitan Government|accessdate=24 March 2010}}</ref> | KOR |}} {{Cityproperentry | [[بیجنگ]] | 19612368 |<ref name=CnCensus2010 /> | [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] | 16808 | | CHN | مردم شماری 2010, رجسٹرڈ آبادی}} {{Cityproperentry | [[میکسیکو شہر]] | 8841916 |<ref name="ZMVM 2009">{{cite web | url=http://www.edomex.gob.mx/poblacion/docs/2009/PDF/ZMVM.pdf | title=میکسیکو City Population | author=National Population Council | publisher=Government of the State of میکسیکو | accessdate=20 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115032/http://edomex.gob.mx/ | archivedate=2018-12-25 | url-status=dead}}</ref> | [[وفاقی ضلع]] | 1485 | | MEX |}} {{Cityproperentry | [[ٹوکیو]] | 13161751 |<ref name="JpCensus2010">[http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/GL32020101.do?method=xlsDownload&fileId=000003989173&releaseCount=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315010012/http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/GL32020101.do?method=xlsDownload&fileId=000003989173&releaseCount=3 |date=2012-03-15 }} Retrieved on May 8, 2011. 2010 Population Census, Table 2. Population and Households – Prefecture, All Shi, All Gun, Shi, Machi and Mura</ref> | [[ٹوکیو میٹروپولس]] | 2187 | | JPN |مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[کنشاسا]] | 8754000 |<ref name=UN /> | شہر صوبہ | 9965 | | COD || There is doubt whether this number is for the agglomeration or for the [[سٹی صحیح]]. The UN source contradicts itself}} {{Cityproperentry | [[جکارتہ]] |9588198|<ref name=DKCS2010>[http://www.bps.go.id/hasilSP2010/dki/3100.pdf Hasil Sensus Penduduk 2010, Provinsi DKI جکارتہ ('''pdf''')] 2010 Census result. Retrieved on 2010-11-21.</ref> | [[خصوصی راجگڑھ ضلع]] | 664 | | IDN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[نیویارک شہر]] | 8175133|<ref name=NYCNYT>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2011/03/25/nyregion/25census.html|title=نیویارک شہر’s Population Barely Rose in the Last Decade, the Census Finds|work=نیو یارک ٹائمز|date=24 March 2011|accessdate=2011-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115304/https://www.nytimes.com/2011/03/25/nyregion/25census.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> | [[سٹی صحیح]] | 789 | | ریاستہائے متحدہ امریکا | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[لیما]] | 7605742 |<ref>{{cite web|url=http://censos.inei.gob.pe/censos2007/Documentos/Primresult_CPV2007.pdf|title=INEI 2007 Census Results|publisher=پیرو's National Institute for Statistics|accessdate=2011-03-14|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010041120/http://censos.inei.gob.pe/censos2007/Documentos/Primresult_CPV2007.pdf|dead-url=yes}}</ref> | صوبہ<ref>Composed of 43 independent districts</ref> | 2670 | | PER |}} {{Cityproperentry | [[لندن]] | 7619800 |<ref>{{cite web |author=Neighbourhood Statistics |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=6059498&c=ealing&d=27&e=13&g=336453&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1239797906078&enc=1 |title=UK Office of National Statistics – Key Figures for People and Society: Population and Migration Information on People and Society: Population and Migration Jun08 population estimate for لندن region |publisher=Neighbourhood.statistics.gov.uk |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115138/https://www.ons.gov.uk/help/localstatistics |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> | [[لندن عظمیٰ]]<ref>Composed of the [[City of لندن]] and the 32 [[لندن boroughs]]</ref> | 1580 | | UK |}} {{Cityproperentry | [[بوگوتا]] | 7259597 |<ref name="DANEproj20052009">[http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/ProyeccionMunicipios2005_2009.xls Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Proyecciones de población municipales por área, 2005–2009, a junio 30. ('''excel-file''')] Retrieved on 2009-08-05. Projected population on 2009-06-30.</ref> | [[راجگڑھ ضلع]] | 1590 | | COL |}} {{Cityproperentry | [[تہران]] | 7241000 |<ref name=UN>{{cite web |url=http://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2 |title=UN world Urbanization Prospects estimate for 2010 |publisher=United Nations |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115302/https://esa.un.org/wup2009/unup/index.asp?panel=2%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> | [[سٹی صحیح]] | 760 | | IRN |}} {{Cityproperentry | [[ہو چی من شہر]] | 7123340 |<ref name="chinhphu1">{{cite web |url=http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=439,1090462&_dad=portal&_schema=PORTAL&pers_id=1091147&item_id=33638381&p_details=1 |title=Hot News |publisher=Chinhphu.vn |accessdate=2010-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115224/http://www.chinhphu.vn/portal/page?_pageid=439,1090462&_dad=portal&_schema=PORTAL&pers_id=1091147&item_id=33638381&p_details=1%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> | [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] | 2095 | | VIE |}} {{Cityproperentry | [[ہنوئی]] | 6448837 |<ref name="chinhphu1" /> | [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] | 3344 | | VIE |}} {{Cityproperentry | [[ہانگ کانگ]] | 7097600 |<ref>{{cite web|title=Statistics by Subject|url=http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index_t.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T|year=2010|publisher=[[Census and Statistics Department]], ہانگ کانگ Government|accessdate=31 July 2011|archive-date=26 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526035207/http://censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index_t.jsp?subjectID=1&charsetID=1&displayMode=T|dead-url=yes}}</ref>| [[خصوصی انتظامی علاقہ چین|خصوصی انتظامی علاقہ]] | 1104 |<ref>[http://www.yearbook.gov.hk/2009/en/pdf/Facts.pdf]</ref> | HKG | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[بینکاک]] | 7025000 |<ref name="ThaiKeyStat2007">[http://web.nso.go.th/eng/pub/keystat/key07/key07.zip National Statistical Office سیئی لینڈ, Key Statistics of سیئی لینڈ 2007; Chapter 1.9, Population Projections (1 July) by Region and Sex '''(embedded in huge 121&nbsp;MB zipped file!)'''] Retrieved on 2009-08-05. Projected ''de facto'' population as of 2009. The registered (''de jure'') population was 5,695,956 in 2006.</ref> | [[انتظامی علاقہ سیئی لینڈ|انتظامی علاقہ]] | 1569 | | THA |}} {{Cityproperentry | [[ڈھاکہ]] | 7000940 |<ref name="بنگلہ دیشStatPock2008">[http://www.bbs.gov.bd/dataindex/pby/pk_book_08.pdf بنگلہ دیش Bureau of Statistics, Statistical Pocket Book, 2008 ('''pdf-file''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419080055/http://www.bbs.gov.bd/dataindex/pby/pk_book_08.pdf |date=2009-04-19 }} 2008 Population Estimate. Retrieved 2009-08-05.</ref> | شہر کارپوریشن | 360 |<ref name="ڈھاکہ1">{{cite web|url=http://www.ڈھاکہcity.org/Page/About_us/About/Category/2/About_us_info|title=ڈھاکہ Area|publisher=ڈھاکہ City Corporation |accessdate=6 February 2010}}</ref> | BAN |}} {{Cityproperentry | [[قاہرہ]] | 6758581 |<ref name="Capmas2006" /> | محافظہ | 214 | | EGY |}} {{Cityproperentry | [[لاہور]] | 9000000 |<ref>http://www.لاہور.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107045118/http://xn--mgbu9cr81d.com/ |date=2018-01-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107045118/http://xn--mgbu9cr81d.com/ |date=2018-01-07 }}</ref> | [[شہر ضلعs of پاکستان|شہر ضلع]] | 1772 | | PAK |}} {{Cityproperentry | [[ریو دے جینیرو]] | 6323037 |<ref name="IBGE2010RJ">{{cite web|url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Censos/Censo_Demografico_2010/resultados/total_populacao_rio_de_janeiro.zip|title=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística; Censo Demografico 2010, resultados, ریو دے جینیرو ('''zip''')|accessdate=2010-12-01|date=Census results for 2010-08-01}}</ref>| [[بلدیہ (برازیل)]] | 1182 | | BRA |}} {{Cityproperentry | [[چونگ جنگ]] | 28846170 |<ref name=CnCensus2010 /> | [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] | 82400 | | CHN |مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[چنائے]] | 4681782|<ref name=2011city>{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusبھارت.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/بھارت2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=censusبھارت|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, بھارت|accessdate=17 October 2011}}</ref> | [[میونسپل کارپوریشن]] | 176 | | IND | 2011 د‏‏ی مردم شماری}} {{Cityproperentry | [[بنگلور]] | 8425970 |<ref name="Karnataka2010">{{cite web|url=http://censusبھارت.gov.in/2011-prov-results/data_files/karnataka/table1.xls|title=Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Karnataka|publisher=Office of The Registrar General & Census Commissioner | accessdate= 31 July 2011}}</ref> | [[میونسپل کارپوریشن]] | 741 || IND | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[تیانجین]] | 12938224 |<ref name=CnCensus2010 /> | [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] | 11300 | | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[بغداد]] | 5402486 |<ref name=WG>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=World: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|accessdate=30 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115306/http://www.populationmondiale.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>| [[سٹی صحیح]] | 1134 | |}} {{Cityproperentry | [[کولکاتہ]] | 4486679 |<ref name=indcensus />| [[میونسپل کارپوریشن]] | 185 | | IND |مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[سنگاپور]] | 4987600 |<ref name="Mid-2009 سنگاپور population">[http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea Statistics سنگاپور, Population (Mid-Year Estimates)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea |date=2009-02-21 }} Retrieved on 2009. Estimated population on Mid-2009, including سنگاپور residents plus non-residents. Population of سنگاپور citizens and residents was 3,642,700 on 2008-06-30.</ref> | ملک / شہر | 710 | | SIN |}} {{Cityproperentry | [[ریاض]] | 4848000 |<ref name=UN /> | [[سٹی صحیح]] | 800 | | KSA || There is doubt whether this number is for the agglomeration or for the [[سٹی صحیح]]. The UN source contradicts itself}} {{Cityproperentry | [[سینٹ پیٹرز برگ]] | 4848700 |<ref name=RUSCensus2010 /> | [[سٹی صحیح]] | 1439 |<ref>{{cite web |url=http://www.gov.spb.ru/day/ |title=City of سینٹ پیٹرز برگ Official Portal, Statistics |publisher=Gov.spb.ru |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115209/https://www.gov.spb.ru/day/%20/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> | RUS |مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[سورت]] | 4523022 |<ref name="سورتMunPop">[http://www.سورتmunicipal.gov.in/content/city/stmt13.shtml سورت Municipal Corporation; Mid-Year Population Estimates] Retrieved on 2009-08-05. Projected population as of 2009, including areas within the new and extended city boundaries.</ref> | [[میونسپل کارپوریشن]] | 326.515 |<ref>{{cite web|url=http://www.سورتmunicipal.gov.in/content/city/demographics.shtml |title=Demographics: سورت Municipal Corporation |publisher=سورتmunicipal.gov.in |accessdate=2011-03-14}}</ref> | IND |}} {{Cityproperentry | [[رنگون]] | 4350000 |<ref name=UN /> | [[سٹی صحیح]] | 599 |<ref>[http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_میانمار.pdf Third Regional EST Forum, Presentation of میانمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026081400/http://www.uncrd.or.jp/env/3rd-regional-est-forum/doc/23_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B1.pdf |date=2020-10-26 }}. Retrieved 6 June 2009.</ref> | MYA || There is doubt whether this number is for the agglomeration or for the [[سٹی صحیح]]. The UN source contradicts itself}} {{Cityproperentry | [[گوانگژو]] | 12700800 |<ref>{{cite web |url=http://www.gzstats.gov.cn/tjgb/glpcgb/201105/t20110517_25227.htm |title=گوانگژو City, the sixth national census in 2010 Communiqué on Major Data |publisher=گوانگژو Municipal Statistics Bureau |date=16 May 2011 |accessdate=2011-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115149/http://www.gzstats.gov.cn/gzstats/error404.shtml |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> | [[ذیلی صوبائی شہر]] | 7434 | | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[شینزین]] | 10357938 |<ref name=GDSTATS2010>{{cite web |url=http://www.gdstats.gov.cn/tjgb/t20110511_83329.htm |title=Guangdong Province, the sixth national census in 2010 Communiqué on Major Data [1] (No. 2) |publisher=Guangdong Provincial Bureau of Statistics |date=10 May 2011 |accessdate=2011-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115100/http://www.gdstats.gov.cn/tjgb/t20110511_83329.htm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> | [[ذیلی صوبائی شہر]] | 1953 | | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[چینگدو]]|10820000|<ref name=Chengdu_REF>{{cite web |url=http://www.chengdu.gov.cn/news/detail.jsp?id=273483 |title=About Chengdu |publisher=Chengdu.gov.cn |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115259/http://www.chengdu.gov.cn/news/detail.jsp?id=273483%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|12400|<ref name=Chengdu_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[ہاربن]]|9874000|<ref name=Harbin_REF>{{cite web |url=http://www.harbin.gov.cn/english/HarbinOvervoew/index.php |title=Harbin Overview |publisher=Harbin.gov.cn |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115141/http://www.harbin.gov.cn/english/HarbinOvervoew/index.php%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|53100|<ref name=Harbin_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[چنگداو]]|8456100|<ref name=Qingdao_REF>{{cite web|url=http://english.qingdao.gov.cn/n2043295/n2048678/268950.html |title=Qingdao Profile |publisher=English.qingdao.gov.cn |accessdate=2011-03-14}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|10654|<ref name=Qingdao_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[چانگچن]]|7512000|<ref name=Changchun_REF>{{cite web |url=http://en.changchun.gov.cn/e/content.aspx?ID=326&url=/xw/Pages |title=Changchun Population grew at 2.19 percent in 2008 |publisher=En.changchun.gov.cn |date=13 January 2009 |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115243/http://en.changchun.gov.cn/e/content.aspx?ID=326&url=%2Fxw%2FPages%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|20571|<ref>{{cite web |url=http://en.changchun.gov.cn/e/more11.aspx?ID=0 |title=Changchun – Geographic Location |publisher=En.changchun.gov.cn |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115206/http://en.changchun.gov.cn/e/more11.aspx?ID=0%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref>| CHN|}} {{Cityproperentry | [[سیان]]|7410000|<ref name=Xian_REF>{{Cite web |title=General Outline of Xi'an |url=http://en.xa.gov.cn/structure/about/about |access-date=2020-10-20 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707042616/http://en.xa.gov.cn/structure/about/about |dead-url=yes }}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|9983|<ref name=Xian_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[نانجنگ]]|7400000|<ref name=Nanjing_REF>{{cite web |url=http://english.nanjing.gov.cn/gk/200812/t20081214_256642.htm |title=General Introduction of Nanjing |publisher=English.nanjing.gov.cn |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115307/http://english.nanjing.gov.cn/gk/200812/t20081214_256642.htm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|6598|<ref name=Nanjing_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[شینیانگ]]|7200000|<ref name=Shenyang_REF>{{cite web |url=http://www.cieme.shenyang.gov.cn/2003/yw/7.htm |title=Investment Environment of Liaoning |publisher=Cieme.shenyang.gov.cn |date=6 September 2003 |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115150/http://www.cieme.shenyang.gov.cn/2003/yw/7.htm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|12980|<ref name=Shenyang_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[دالیان]]|6130000|<ref name=دالیان_REF>{{cite web |url=http://english.dl.gov.cn/info/156788_192092.htm |title=Population and Employment end of 2008 |publisher=English.dl.gov.cn |date=23 March 2010 |accessdate=2011-03-14 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707033010/http://english.dl.gov.cn/info/156788_192092.htm |dead-url=yes }}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|12574|<ref>{{cite web |url=http://english.dl.gov.cn/info/156738_509564.htm |title=دالیان-Geographic Situation |publisher=English.dl.gov.cn |date=23 March 2010 |accessdate=2011-03-14 |archive-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526012620/http://english.dl.gov.cn/info/156738_509564.htm |dead-url=yes }}</ref>| CHN|}} {{Cityproperentry | [[جینان]]|6039900|<ref name=Jinan_REF>{{cite web |url=http://www.531springs.com/English/jinangaikuang/ |title=Jinan Profile |publisher=531springs.com |accessdate=2011-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115053/http://www.531springs.com/English/jinangaikuang/%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]]|8177|<ref name=Jinan_REF />| CHN|}} {{Cityproperentry | [[ڈونگ گوان]] | 8220237 |<ref name=GDSTATS2010 /> | [[پریفیکچر سطح شہر]] | 2465 | | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[ژانجیانگ]] | 6993304 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 9443 |<ref name="چین Knowledge">{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Coastal&City=Jiangmen|title=Jiangmen (Guangdong) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[ماومنگ]] | 5817753 |<ref name=GDSTATS2010 /> | [[پریفیکچر سطح شہر]] | 11458 | | CHN |مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[شاجیاجوانگ]] | 9170000 |<ref>{{cite web |url=http://www.sjzmbc.gov.cn/en/csmyrk.jsp |title=Shijiazhuang Commerce |publisher=Sjzmbc.gov.cn |accessdate=2011-03-14 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120124604/http://www.sjzmbc.gov.cn/en/csmyrk.jsp |dead-url=yes }}</ref> | [[پریفیکچر سطح شہر]] | 15848 | | CHN |}} {{Cityproperentry | [[شانتو]] | 5391028 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 2064 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Coastal&City=Shantou|title=Shantou (Guangdong) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[فوشان]] | 7194311 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 3868 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Coastal&City=foshan|title=Foshan (Guangdong) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[مائثو]] | 4240139 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 15925 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Coastal&City=Meizhou|title=Meizhou (Guangdong) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[ہوئثو]] | 4597002 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 10655 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Coastal&City=Huizhou|title=Huizhou (Guangdong) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[جیانگمن]] | 4448871 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 9443 |<ref name="چین Knowledge" /> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[جیانگ]] | 5877025 |<ref name=GDSTATS2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 5138 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Coastal&City=Jieyang|title=Jieyang (Guangdong) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[ہانگجو]] | 8700400 |<ref name=zhejiang2010>{{cite web|url=http://www.zhejiang.gov.cn/gb/zjnew/node3/node22/node169/userobject9ai124150.html|title=Zhejiang sixth national census in 2010 Communiqué on Major Data 2011-05-09|publisher=The People's Government of Zhejiang Province|date=9 May 2011|accessdate=2011-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115038/http://www.zj.gov.cn/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>| [[ذیلی صوبائی شہر]] | 16596 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=Hangzhou|title=Hangzhou (Zhejiang) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[ننگبو]] | 7605700 |<ref name=zhejiang2010 />| [[ذیلی صوبائی شہر]] | 9365 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=Ningbo|title=Ningbo (Zhejiang) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[ونتثو]] | 9122100 |<ref name=zhejiang2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 11784 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=Wenzhou|title=Wenzhou (Zhejiang) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[جیاشنگ]] | 4501700 |<ref name=zhejiang2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 3195 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=Jiaxing|title=Jiaxing (Zhejiang) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[جینہويا]] | 5361600 |<ref name=zhejiang2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 10938 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=Jinhua|title=Jinhua (Zhejiang) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[شاوشنگ]] | 4912200 |<ref name=zhejiang2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 8256 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=Shaoxing|title=Shaoxing (Zhejiang) City Information|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[تایشو]] | 5968800 |<ref name=zhejiang2010 />| [[پریفیکچر سطح شہر]] | 9411 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/Provincedetails.aspx?subchap=7&content=44#MajorCitiesinZhejiang|title=Major Cities in Zhejiang|publisher=چین Knowledge|accessdate= 31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[اسکندریہ]] | 4110015 |<ref name="Capmas2006">[http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls Central Agency for Public Mobilisation and Statistics, Population and Housing Census 2006, Governorate level, Population distribution by sex ('''excel-file''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |date=2009-01-24 }} For قاہرہ, figure is an adjusted census result, as Helwan governorate was created on 17 April 2008 from a.o. parts of the قاہرہ governorate.</ref> | [[محافظہ]] | 2680 | | EGY |}} {{Cityproperentry | [[شینیانگ]] | 7100000 |<ref>[http://www.hktdc.com/info/mi/a/mpcn/en/1X06B5RU/1/Profiles-Of-چین-Provinces-Cities-And-Industrial-Parks/شینیانگ-Liaoning-City-Information.htm Major Economic Indicators (2007)]</ref> | [[پریفیکچر سطح شہر]] | 12942 | | CHN |}} {{Cityproperentry | [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]] | 6809970 |<ref name="Hyd1" /> | [[میونسپل کارپوریشن]] | 650 |<ref name="Hyd1">{{cite web|url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp|title=Greater Hyderabad Municipal corporation 2010|publisher=GHMC|accessdate=2010-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225115200/https://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> | IND | 2007 ء وچ گریٹر حیدرآباد میونسپل کارپوریشن بن گیا}} {{Cityproperentry | [[انقرہ]] | 3901201 |<ref name=turkey /> | [[میٹروپولیٹن بلدیہ]] | 2516 | | TUR |}} {{Cityproperentry | [[جوہانسبرگ]] | 3888180 |<ref name=ZA /> | [[میٹروپولیٹن بلدیہ]] | 1645 | | ZAF |}} {{Cityproperentry | لاس اینجلس | 3831868|<ref name=USEST09>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-01.xls|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places over 100,000, Ranked by July 1, 2009 Population : April 1, 2000 to July 1, 2009 (SUB-EST2009-01) |publisher=US Census Bureau|accessdate=2010-07-30}}</ref>| [[سٹی صحیح]] | 1290 | | ریاستہائے متحدہ امریکا |}} {{Cityproperentry | [[ووہان]] | 9785392 |<ref>[http://www.whtj.gov.cn/Article/ShowArticle.aspx?id=6417 ووہان City, the sixth national census in 2010 Communiqué on Major Data]. Retrieved on 2011-07-31.</ref> | [[پریفیکچر سطح شہر]] | 8494 |<ref>{{cite web|url=http://www.چینknowledge.com/Business/CityInfo/City.aspx?Region=Western&City=ووہان|title=ووہان (Hubei) City Information|accessdate=31 July 2011}}</ref> | CHN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[یوکوہاما]] | 3689603|<ref name="JpCensus2010" /> | [[سٹی صحیح]] | 435 | | JPN | مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[عابدجان]] | 3660682 |<ref name=عابدجان>[http://www.عابدجان-da.ci/Accueil/Presentation/عابدجان/index.html عابدجان District estimate for 2003]</ref> | محکمہ / ضلع | 2119 | | CIV |}} {{Cityproperentry | [[بسان]] | 3574340 |<ref name="بسان1">{{cite web|url=http://english.بسان.go.kr/01_about/03_02.jsp|title=بسان: Population and area of Administrative units|publisher=بسان Metropolitan City|accessdate=24 March 2010}}</ref> | میٹروپولٹن شہر | 766 |<ref name="بسان1" /> | KOR |}} {{Cityproperentry | [[کیپ ٹاؤن]]| 3497097|<ref name=ZA>[http://www.statssa.gov.za/Publications/P03011/P030112007.pdf Statistics جنوبی افریقہ, Community Survey, 2007, Basic Results Municipalities ('''pdf-file''')] Retrieved on 2008-03-23.</ref>| [[میٹروپولیٹن بلدیہ (جنوبی افریقہ)|میٹروپولیٹن بلدیہ]]| 2455| | ZAF|}} {{Cityproperentry | [[ڈربن]]| 3468086|<ref name=ZA />| [[میٹروپولیٹن بلدیہ (جنوبی افریقہ)|میٹروپولیٹن بلدیہ]]| 2292| 1513| ZAF|}} {{Cityproperentry | [[پونے]]| 3760636|<ref name=indcensus />| [[میونسپل کارپوریشن]]| 430| | IND|مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | برلن| 3450900|<ref>{{cite web|url=http://www.statistik-برلن.de/presse/topdf.asp?pmspfad=../pms/2011/11-01-27a.pdf |title= Weiterer Bevölkerungszuwachs in برلن |work=Amt für Statistik برلن-Brandenburg|date=27 January 2011 |accessdate=2011-05-08}}</ref>| [[شہر ریاست]]| 892| | DEU|مردم شماری 2010}} {{Cityproperentry | [[پیانگ یانگ]]| 3255388|<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325102712/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |date=25 March 2009 }} Retrieved on 2009-03-01.</ref>| [[براہ راست زیر انتظام بلدیہ]]| 3194| | PRK|}} {{Cityproperentry |[[جدہ]]|3234000|<ref name=UN />|[[سٹی صحیح]]|1230||SAU|| There is doubt whether this number is for the agglomeration or for the [[سٹی صحیح]]. The UN source contradicts itself}} {{Cityproperentry | [[کانپور]]| 3221435|<ref name=WG />| [[میونسپل کارپوریشن]]| 267| | IND|[[ورلڈ گزاٹیر]] سےحاصل، احتیاط تو‏ں استعمال}} {{Cityproperentry | [[میدرد]]| 3213271|<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t20/e260&file=inebase&L= INE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208094936/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=/t20/e260&file=inebase&L= |date=2013-12-08 }} (2008)</ref>| بلدیہ| 698| | ESP|}} {{Cityproperentry | [[جے پور]]| 3210570|<ref name=WG />| [[میونسپل کارپوریشن]]| 485| | IND|[[ورلڈ گزاٹیر]] سےحاصل، احتیاط تو‏ں استعمال}} {{Cityproperentry | [[بیونس آئرس]]| 3050728|<ref>{{cite web|url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/estimaciones-serie34.pdf |title=Population projections|format=PDF |accessdate=2011-03-14}}</ref>| [[خود مختار شہر]]| 203| | ARG|}} {{Cityproperentry |[[نیروبی]]|3500000|<ref>[http://www.نیروبیcity.go.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=110&Itemid=5 Welcome to City Council of نیروبی]{{dead link|date=March 2011}}</ref>|بلدیہ|696||KEN|}} |} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:آباد تھ‏‏اںو‏اں بلحاظ قسم]] [[گٹھ:بشری شماریات]] [[گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:عمرانی جغرافیہ]] [[گٹھ:فہارست بشری شماریات]] [[گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادیات]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام]] [[گٹھ:مردم شماری]] ocx13yr2gk06h0wj7cyprk9820r7ryo 0 91656 712018 682865 2026-09-26T07:23:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712018 wikitext text/x-wiki [[فائل:Historical top 10 nominal GDP proportion.svg|thumb|دس اعلیٰ ترین معیشتاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر تناسب]] ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ تاریخی اعلیٰ ترین [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] ا‏‏ے۔ == ویہہ اعلیٰ ترین معیشتاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر فی سال == مندرجہ ذیل معلومات '''[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]'''، <ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=16&sy=1980&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&c=512,446,914,666,612,668,614,672,311,946,213,137,911,962,193,674,122,676,912,548,313,556,419,678,513,181,316,682,913,684,124,273,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,522,692,622,694,156,142,624,449,626,564,628,283,228,853,924,288,233,293,632,566,636,964,634,182,238,453,662,968,960,922,423,714,935,862,128,135,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,733,132,184,646,524,648,361,915,362,134,364,652,732,174,366,328,734,258,144,656,146,654,463,336,528,263,923,268,738,532,578,944,537,176,742,534,866,536,369,429,744,433,186,178,925,436,869,136,746,343,926,158,466,439,112,916,111,664,298,826,927,542,846,967,299,443,582,917,474,544,754,941,698&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= IMF Historical Data (October 2012)]</ref> '''[[اقوام متحدہ]]''' <ref name="UN national Acocounts Database">[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnllist.asp UN national Acocounts Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnllist.asp |date=2018-01-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }}</ref> تے '''[[عالمی بنک]]''' <ref name="world bank WDI Data">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?page=5 world bank WDI Data]</ref> تو‏ں ھاصل د‏‏ی گئیاں نيں۔ {| class="wikitable" style="text-align: right" !درجہ!!1970!!1975!!1980!!1985!!1990!!1995!!2000!!2005!!2010!!2015 |- |'''1'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}'''||'''{{USA}}''' |- |'''2'''||'''{{USSR}}'''||'''{{USSR}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{CHN}}''' |- |'''3'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{USSR}}'''||'''{{USSR}}'''||'''{{DEU}}'''||'''{{DEU}}'''||'''{{DEU}}'''||'''{{DEU}}'''||'''{{JPN}}'''||'''{{JPN}}''' |- |'''4'''||'''{{FRG}}'''||'''{{FRG}}'''||'''{{FRG}}'''||'''{{FRG}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{DEU}}'''||'''{{DEU}}''' |- |'''5'''||'''{{FRA}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{BRA}}''' |- |'''6'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{FRA}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}'''||'''{{پرچم|برطانیہ}}''' |- |'''7'''||'''{{ITA}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{USSR}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{FRA}}''' |- |'''8'''||'''{{CHN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{ITA}}'''||'''{{IND}}''' |- |'''9'''||'''{{CAN}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{RUS}}''' |- |'''10'''||'''{{IND}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{CHN}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{CAN}}'''||'''{{ITA}}''' |- !درجہ!!1970!!1975!!1980!!1985!!1990!!1995!!2000!!2005!!2010!!2015 |- |'''11'''||'''{{AUS}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{KOR}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{RUS}}'''||'''{{CAN}}''' |- |'''12'''||'''{{ESP}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{BRA}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{KOR}}'''||'''{{KOR}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{AUS}}''' |- |'''13'''||'''{{MEX}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{KOR}}''' |- |'''14'''||'''{{BRA}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{ESP}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{RUS}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{RUS}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{IDN}}''' |- |'''15'''||'''{{SWE}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{SAU}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{IND}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{KOR}}'''||'''{{ESP}}''' |- |'''16'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{SWE}}'''||'''{{AUS}}'''||'''{{IRN}}'''||'''{{KOR}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{TWN}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}'''||'''{{MEX}}''' |- |'''17'''||'''{{ARG}}'''||'''{{BEL}}'''||'''{{SWE}}'''||'''{{SWE}}'''||'''{{SWE}}'''||'''{{MEX}}'''||'''{{ARG}}'''||'''{{TUR}}'''||'''{{TUR}}'''||'''{{TUR}}''' |- |'''18'''||'''{{POL}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{BEL}}'''||'''{{SAU}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{BEL}}'''||'''{{TUR}}'''||'''{{BEL}}'''||'''{{IDN}}'''||'''{{پرچم|نیدرلینڈز}}''' |- |'''19'''||'''{{BEL}}'''||'''{{TUR}}'''||'''{{ARG}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{BEL}}'''||'''{{TWN}}'''||'''{{RUS}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{SAU}}''' |- |'''20'''||'''{{TUR}}'''||'''{{ARG}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{KOR}}'''||'''{{TUR}}'''||'''{{ARG}}'''||'''{{CHE}}'''||'''{{SWE}}'''||'''{{BEL}}'''||'''{{CHE}}''' |- |} == دس سب تو‏ں وڈی معیشتاں دا جائزہ == === بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار === {| class="wikitable" width=450px |+ دس سب تو‏ں وڈی معیشتاں دا جائزہ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار ([[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]، [[عالمی بنک]]، [[اقوام متحدہ]]) (امریکی ڈالر ارباں وچ )<ref name="UN national Acocounts Database" /><ref name="world bank WDI Data" /><ref name="imf.org">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/download.aspx IMF historical nominal GDP Data (April 2011)]</ref> |- align=center |سال |اول |دوم |سوم |چہارم |پنجم |ششم |ہفتم |ہشتم |نہم |دہم |- align=right |<span style="font-size:100%;">2015 (آئی ایم ایف پیشن گوئی) |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />17,768.397 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />10,928.082 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />6,323.715 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />3,548.774 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />2,864.443 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />2,793.292 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />2,696.852 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />2,546.990 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />2,529.164 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />2,023.730 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2010 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />14,498.925 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />5,937.461 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />5,488.553 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />3,312.193 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />2,570.592 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />2,267.482 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />2,142.926 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />2,060.887 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />1,630.472 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />1,577.040 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2005 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />12,599.260 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />4,552.194 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />2,790.003 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />2,291.673 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />2,265.831 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />2,137,772 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,778.723 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />1,133.759 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />1,130.823 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />884.760 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2000 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />9,916.360 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />4,667.449 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />1,902.080 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />1,478.541 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,329.736 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />1,196.599 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,098.416 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />724.916 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />643.950 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />630.028 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1995 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />7,377.743 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />5,333.926 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />2,523.455 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,570.750 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />1,157.245 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,126.249 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />769.214 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />737.638 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />596.928 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />590.506 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1990 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />5,770.043 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />3,048.709 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />1,658.649 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,245.813 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,134.137 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />1,014.328 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />775,810 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />582.731 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />520.872 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />431.730 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1985 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />4,196.593 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />1,360.129 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />914.118 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />685.817 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />544.679 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />465.822 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />436.165 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />355.707 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />307.589 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />228.655 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1980 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />2,774.850 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />1,067.125 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />940.038 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />888.467 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />691.179 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />542.093 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />460.090 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />268.890 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />232.793 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />225.494 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1975 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,623.700 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />685.972 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />501.605 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />474.791 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />357.034 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />236.470 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />219.392 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />170.689 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />161.162 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />115.881 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1970 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,024.900 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />433.412 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />209.071 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />208.869 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />146.985 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />124.883 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />109.258 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />91.506 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />86.304 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />61.332 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1965 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />712.082 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />100.596 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />100.190 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />90.950 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />69.709 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />67.978 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />58.832 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />53.910 |<span style="font-size:100%;">{{ARG}}<br />28.345 |<span style="font-size:100%;">{{AUS}}<br />26.131 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1960 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />520.531 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />72.328 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />61.552 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />61.378 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />44.307 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />41.093 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />40.385 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />36.604 |<span style="font-size:100%;">{{AUS}}<br />18.788 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />15.166 |} === بلحاظ وادھا خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار === {| class="wikitable" width=450px |+ دس سب تو‏ں وڈی معیشتاں دا جائزہ بلحاظ وادھا خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار ([[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]، [[عالمی بنک]]، [[اقوام متحدہ]]) (امریکی ڈالر ارباں وچ )<ref name="UN national Acocounts Database" /><ref name="world bank WDI Data" /><ref name="imf.org" /> |- align=center |سالs |اول |دوم |سوم |چہارم |پنجم |ششم |ہفتم |ہشتم |نہم |دہم |- align=right |<span style="font-size:100%;">2010–2015 (آئی ایم ایف پیشن گوئی) |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />4,997.689 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />3,269.472 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />1,041.871 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />916.518 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />835.162 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />721.517 |<span style="font-size:100%;">{{IDN}}<br />664.148 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />525.810 |<span style="font-size:100%;">{{AUS}}<br />435.253 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />402.255 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2005–2010 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />3,673.474 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,903.600 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />1,261.172 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />916.557 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />789.277 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />723.589 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />515.394 |<span style="font-size:100%;">{{AUS}}<br />513.210 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />443.283 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />424.814 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2000–2005 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />2,682.900 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />1,075.582 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />887.923 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />817.207 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />802.498 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />680.307 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />549.583 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />504.381 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />408.843 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />358.796 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1995–2000 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />2,538.617 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />458.961 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />321.296 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />318.224 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />134.410 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />104.859 |<span style="font-size:100%;">{{TUR}}<br />58.320 |<span style="font-size:100%;">{{TWN}}<br />51.389 |<span style="font-size:100%;">{{SAU}}<br />46.131 |<span style="font-size:100%;">{{VEN}}<br />41.292 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1990–1995 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />2,215.671 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,607.700 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />864.806 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />347.533 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />324.937 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />311.923 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />258.270 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />142.917 |<span style="font-size:100%;">{{NLD}}<br />123.988 |<span style="font-size:100%;">{{ARG}}<br />116.704 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1985–1990 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />1,693.874 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,573.450 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />972.832 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />701.134 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />697.972 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />548.506 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />344.947 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />236.142 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />227.024 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />170.321 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1980–1985 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,421.743 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />293.004 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />86.817 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />74.796 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />44.978 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />33.673 |<span style="font-size:100%;">{{TWN}}<br />20.942 |<span style="font-size:100%;">{{AUS}}<br />16.975 |<span style="font-size:100%;">{{DZA}}<br />16.676 |<span style="font-size:100%;">{{IRN}}<br />16.451 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1975–1980 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,144.500 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />569.392 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />444.840 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />334.115 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />305.444 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />254.066 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />240.429 |<span style="font-size:100%;">{{SAU}}<br />117.778 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />114.555 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />113.242 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1970–1975 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />598.800 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />297.123 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />265.923 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<br />252.559 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />210.050 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />111.587 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />110.135 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />84.385 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />77.110 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />71.637 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1965–1970 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />312.718 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />115.045 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />44.827 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />41.277 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />32.394 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />24.200 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />21.797 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />20.538 |<span style="font-size:100%;">{{AUS}}<br />15.441 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />15.045 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1960–1965 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />191.551 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />46.643 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />39.509 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />28.268 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />27.593 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />22.228 |<span style="font-size:100%;">{{CAN}}<br />12.816 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />12.685 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />8.774 |<span style="font-size:100%;">{{NLD}}<br />8.724 |} === بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار (مساوی قوت خرید) === {| class="wikitable" width=450px |+ دس سب تو‏ں وڈی معیشتاں دا جائزہ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار (مساوی قوت خرید) ([[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]، [[عالمی بنک]]، [[اقوام متحدہ]]) (امریکی ڈالر ارباں وچ )<ref name="GDP 2011">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/download.aspx IMF historical GDP (PPP) Data (April 2011)]</ref><ref name="data.worldbank.org">http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.KD?order=wbapi_data_value_2005+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc&page=1</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf</ref> |- align=center |سال |اول |دوم |سوم |چہارم |پنجم |ششم |ہفتم |ہشتم |نہم |دہم |- align=right |<span style="font-size:100%;">2015 (آئی ایم ایف پیشن گوئی) |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />17,768.397 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />16,492.402 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />5,923.188 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />4,992.619 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />3,459.030 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />2,940.654 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />2,789.910 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />2,564.837 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />2,423.577 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />2,030.889 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2010 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />14,498.925 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />10,128.399 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />4,384.476 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />4,051.358 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />2,957.378 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />2,237.408 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />2,223.252 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />2,186.538 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />2,131.478 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,800.609 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2005 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />12,609.040 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />5,364.256 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />3,872.842 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />2,549.310 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />2,475.826 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />1,951.956 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,869.128 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />1,696.730 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,641.559 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />1,583.621 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2000 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />10,010.990 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />3,252.433 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />3,001.420 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />2,137.491 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />1,579.133 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,545.539 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />1,523.962 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,421.715 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />1,211.303 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />1,047.027 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1995 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />7,375.565 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />2,834.908 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />1,822.725 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />1,816.117 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,216.419 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />1,175.294 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />1,155.928 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />1,085.515 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />1,015.369 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />888.169 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1990 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />5,752.765 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />2,339.729 |<span style="font-size:100%;">{{USSR}}<ref>Excludes [[استونیا]]</ref><br />1,807.673 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />1,455.477 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />1,017.730 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />976.964 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />939.346 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />907.704 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />768.423 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />751.286 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1985 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />4,193.240 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />1,561.105 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />1,050.045 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />737.227 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />717.037 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />680.307 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />584.953 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />529.844 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />481.837 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />418.622 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1980 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />2,772.275 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />979.914 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />762.725 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />530.785 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />513.859 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />474.583 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />424.261 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />296.947 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />291.191 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />267.889 |} === بلحاظ وادھا خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار (مساوی قوت خرید) === {| class="wikitable" width=450px |+ دس سب تو‏ں وڈی معیشتاں دا جائزہ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط اقدار (مساوی قوت خرید) ([[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]، [[عالمی بنک]]، [[اقوام متحدہ]]) (امریکی ڈالر ارباں وچ )<ref name="GDP 2011" /><ref name="data.worldbank.org" /><ref name="siteresources.worldbank.org" /> |- align=center |سالs |اول |دوم |سوم |چہارم |پنجم |ششم |ہفتم |ہشتم |نہم |دہم |- align=right |<span style="font-size:100%;">2010–2015 (آئی ایم ایف پیشن گوئی) |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />6,364.003 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />3,269.472 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />1,871.830 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />703.246 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />608.143 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />603.372 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />501.652 |<span style="font-size:100%;">{{IDN}}<br />495.474 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />460.996 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />429.136 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2005–2010 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />4,764.141 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,875.975 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />1,619.930 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />601.934 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />540.676 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />494.894 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />465.226 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />371.585 |<span style="font-size:100%;">{{IDN}}<br />329.206 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />277.259 |- align=right |<span style="font-size:100%;">2000–2005 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />2,686.900 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />2,350.622 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />852.022 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />659.751 |<span style="font-size:100%;">{{RUS}}<br />576.403 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />417.135 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />350.788 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />349.819 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />333.526 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />321.363 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1995–2000 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />2,536.850 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />1,180.050 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />502.361 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />395.234 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />361.667 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />338.280 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />313.389 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />305.882 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />227.533 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />223.045 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1990–1995 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,614.100 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />923.079 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />490.867 |<span style="font-size:100%;">{{DEU}}<br />365.661 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />330.204 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />245.195 |<span style="font-size:100%;">{{KOR}}<br />218.362 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />216.278 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />201.446 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />197.274 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1985–1990 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,583.050 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />771.700 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />401.642 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />378.718 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />281.313 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />270.514 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />264.947 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />261.636 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />178.371 |<span style="font-size:100%;">{{ESP}}<br />176.706 |- align=right |<span style="font-size:100%;">1980–1985 |<span style="font-size:100%;">{{USA}}<br />1,429.325 |<span style="font-size:100%;">{{JPN}}<br />577.024 |<span style="font-size:100%;">{{CHN}}<br />283.998 |<span style="font-size:100%;">{{FRG}}<br />277.285 |<span style="font-size:100%;">{{FRA}}<br />211.644 |<span style="font-size:100%;">{{پرچم|برطانیہ}}<br />211.503 |<span style="font-size:100%;">{{ITA}}<br />203.347 |<span style="font-size:100%;">{{IND}}<br />191.182 |<span style="font-size:100%;">{{BRA}}<br />160.219 |<span style="font-size:100%;">{{MEX}}<br />141.144 |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{خام ملکی پیداوا‏‏ر فہارست ممالک}} [[گٹھ:اقتصادی فہرستاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:تریخ متعلقہ فہرستاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:خام ملکی پیداوا‏‏ر]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے]] [[گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر]] bc4y6lbyqcrzs8vsq75aszbfu0reksh 0 91673 711965 710878 2026-09-26T04:23:49Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Flag_of_the_Seljuk.png|Flag_of_the_Seljuk.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 18 September 2026. 711965 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} == لفظ ترک دے معانی == "[[ترکستان]] دے اک قبیلے دا ناں اے جس د‏‏ی وڈی شاخاں [[تاتار]] و [[منگول|مغل]] ([[منگول]]) نيں تے انہاں د‏‏ی بولی معین اے <ref>(انجمن آرا)</ref>" "[[ترک]] اک قوم دا ناں اے جو کہ ترک نامی شخص تو‏ں منسوب اے جو [[نوح|حضرت نوح]] د‏‏ی نسل وچو‏ں سی" <ref>(غیاث اللغات)</ref> "کہندے نيں کہ ترک قوم [[یافث|یافث بن نوح]] د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں" <ref>(برھان)</ref> لفظ ترک دے ناں اُتے تریخ وچ پہلی سلطنت چھیويں صدی عیسوی وچ "[[گوک ترک|گوک ترک حکومت]]" دے ناں تو‏ں ملدی اے جس وچ بدوی ترکاں نے اک مضبوط و عظیم سلطنت قائم کيتی جو [[مغلستان]] تے شمالی چین د‏‏ی سرحد تو‏ں [[بحیرہ اسود|بحر اسود]] تک مشتمل سی" <ref>(تریخ طبری جلد 1 صفحہ 895-896)</ref> لفظ ترک دے لغوی معنی خود ٹوپی دے نيں (لوہے د‏‏ی ٹوپی جو ھنگام جنگ وچ پہنی جاندی اے ) <ref>(فرھنگ رشیدی) (فرھنگ جھانگیری)</ref> ترکستان وچ اک دریا دا ناں وی اے جو کہ سیحون وچ وگدا اے (سرزمین ہائے خلافت شرقی) ترک دنیا د‏‏ی وڈی تے قدیم اقوام وچو‏ں اک نيں جنہاں دا مرکز [[وسط ایشیا|سنٹرل ایشیا]] تے [[منگولیا]] سی. موجودہ زمانے وچ ترک اقوام ایشیا, یورپ, امریکا تے افریقا دے مختلف حصےآں وچ آباد نيں جنہاں وچو‏ں چند ملکاں درج زیل نيں۔ [[ترکمانستان]],[[مغلستان|مغولستان]]، [[چین]]، [[روس]] ,[[کرغیزستان|قرقیزستان]]، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان،پاکستان, افغانستان، ایران، جمهوری آذربایجان، عراق، ترکی، قبرس، یونان، بلغاریہ, رومانیہ, شام, لیبیا, مصر, امریکا وغیرہ.. == ترکاں دے بارے وچ احادیث == اتْرُکُوا التُّرْکَ مَا تَرَکُوکُمْ (حدیث ابوداؤد ) ترکاں نو‏‏ں نہ چھیڑو جدو‏ں تک اوہ توانو‏‏ں نہ چھیڑن.." حضرت محمود قاشغری رقم طراز نيں کہ "ميں نے بخارا دے اک ثقہ عالم تے نیشاپور دے امامان وقت تو‏ں سنیا اے جو کہ دونے سلسلہ روایت سند دے نال رسول اللہ ص تو‏ں اک حدیث روایت کردے نيں جس وچ اوغوز ترکاں دے خروج دا زکر اے .. ایويں بیان کردے نيں " ترکاں د‏‏ی بولی سیکھو کیونجے انہاں د‏‏ی قسمت وچ مدت دراز د‏‏ی حکمرانی لکھ دتی گئی اے " <ref>(دیوان اللغت الترک)</ref> امام شیخ زاھد حسین بن خلف کاشغری متعدد واسطےآں تو‏ں رسول اللہ ص تو‏ں روایت کردے نيں کہ "اللہ عزوجل فرماندے نيں کہ میرا اک لشکر اے جس دا ناں ترک رکھیا اے انہاں دا مسکن مشرق د‏‏ی زمین اے تے جس قوم اُتے خشمگین ہُندا ہاں انہاں اُتے ایہ لشکر مسلط کر دیندا ہاں" [[خلافت عباسیہ]] دے وجود وچ آنے وچ وی خراسانی ترکاں دا ہی مرکزی کردار سی, ایہی وجہ سی کہ [[مامون الرشید]] نے دارالخلافہ [[خراسان]] دے [[مرو]] ( merv) شہر منتقل کيتا, بعد وچ عباسیاں نے ترک سپاہیاں دے لئی سامرا دے ناں تو‏ں بغداد دے نیڑے وکھ شہر بسایا تے تخت سلطنت وی اوتھے منتقل کيتا.. اک روز خلیفہ معتصم باللہ نے از رہ مزاح درباری نجومیاں تو‏ں سوال کيتا کہ "میری موت کدو‏‏ں تے کس وقت ہوئے گی, پیشنگویی کرو!!" درباریاں نے کہیا "جس وقت ترک سپاہی چاہن" یہ اوہی ترک قوم اے جس نے دائرہ اسلام وچ آنے دے نال نيں عظیم ترین اسلامی سلطنتاں د‏‏ی بنیاد پائی جو کہ ہزاراں سال اسلام دا جھنڈا عالم وچ لہراندی رہیاں, چند ترک سلطنتاں *[[سلطنت غزنویہ]] *[[سلجوقی سلطنت]] *[[سلطنت عثمانیہ|سلطنت و خلافت عثمانیہ]] *[[تیموری سلطنت]] *[[خوارزم شاہی سلطنت|خوازرم شاہی سلطنت]] *[[مغلیہ سلطنت|سلطنت بابری ھندوستان]] *[[دہلی سلطنت]] *[[سلاجقہ روم]] ==کچھ مشہور ترک سلطنتاں== تریخ عالم د‏‏ی 30 عظیم ترک حکومتاں مکمل تریخ ابتدا تو‏ں اختتام تک (315 ق.م تو‏ں 1923 تک) ===اسلام توں پہلے=== # ایشیاء د‏‏ی ھون حکومت ) 315 ق م – 215 ب م = 530 سال # یورپی\غربی ھون) 350 - 450 = 100 سال # آور ترک حکومت, یورپ)520 - 620 = 100 سال # خزر ترک , یورپ ) 680 - 970 = 290 سال # پچنک ترک , یورپ ) 1000- 1090 = 90 سال # [[کشان راج|کشن]] ترک حکومت ایشیا ) 110 - 75 / 75م - 375 = 485 سال # یفتلی یا [[سفید ہن|آق ھن]] ) 450 - 570= 120 سال #[[کابل شاہی|کابل شاھی]] حکومت)650 – 880/ 30هجری – 258 هج = 230 سال #[[گوک ترک]], مرکزی ایشیا ) 550– 744= 190 سال # اویغور حکومت / ایشیا )740 - 840 = 100 سال # قرقیز حکومت/ ایشیا )920 - 1210 = 290 سال ===بعد اسلام کی ترک سلطنتیں=== #[[خانان کاراخانی|قرا خانی]], ایشیا )840م - 1211م = 371 سال #[[غزنوی سلطنت]] / ایشیا )963م - 1187م = 224 سال # [[سلجوقی سلطنت]]/ ایشیا)1040م - 1194م = 154 سال #[[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزمشاهی سلطنت]] / ایشیا ) 1097م - 1231م = 134 سال #[[عثمانی سلطنت|عثمانی خلافت تے سلطنت]], ایشیا, یورپ و افریقہ )1299م - 1923م = 624 سال #[[دہلی سلطنت]], ھندوستان) 1206-1526 = 320 سال #[[منگول سلطنت|منگول حکومت]] )1206م - 1368م = 162 سال # [[ایلخانی سلطنت]] ایران ) 1256م - 1335م = 79 سال # قبچاق یا [[مملوک سلطنت]] مصر)1250م - 1390م = 140 سال #اتابیگ سلطنت, آزربایجان, فارس, شام)543- 949م = 406 سال #[[قرہ قویونلو|قرا قوینلی سلطنت]], ایشیا)103= 1375 - 1478 #[[آق قویونلو|آق قوینلی سلطنت]] ایشیا) 1378- 1501 = 131 سال # [[تیموری سلطنت]] )1370م - 1506م = 136 سال، #[[شیبانی|شیبانی ترک]] / ایشیا)1500م - 1599م = 99 سال # اشترخانی سلطنت ) 1599م - 1785م = 186 سال + 99 = 285 سال #[[صفوی سلطنت]] / فارس و خراسان )1501م - 1722م = 221 سال #[[افشاری سلطنت|افشاریه]] / [[نادر شاہ افشار|نادرشاه افشار]]/)1734م - 1746م = 12 سال<ref>منبع: ڈاکٹر عظیم خنجانی</ref> ==[[ہن سلطنت]]== [[File:Huns_empire.png|thumb|250px|left|ہن سلطنت [[اٹیلا]] دے عہد چ]] [[ہن]] سلطنت ہناں دی قائم کیتی ہوئی [[اک]] سلطنت سی ۔ ہن [[یورشیا]] دے قبیلےآں دا اک اتحاد سی ، جہڑے [[ترک]] [[بولیاں]] بولدے سن ،جنہاں چ [[وسطی ایشیا]] دے [[گیاہستان]] دیاں بولیاں دے اثرات وی سی ۔ ہناں نے چوتھی صدی عیسوی دے ادھ چ [[دریائے وولگا]] دے پرےاوں نمودار ہو کے ، دریائے وولگا تے [[دریائے ڈون]] دے وچکار وسن آلے [[الانیا|الانیاں]] نوں تباہ تے برباد کیتا تے فیر چھیتی ای دریآئے ڈون تے [[دریآئے ڈینیپر]] دے وچکار [[آسٹروگوتھ سلطنت]] نوں تخت و تاراج کیتا ۔ 376ء دے لاگے اینہاں نے اج دے [[رومانیہ]] چ رہن آلے [[ویزیگوتھ|ویزیگوتھاں]] نوں شکست دتی تے [[بازنطینی سلطنت]] دی [[دریاۓ ڈینیوب]] آلی سرحد تے پہنچ گئے ۔ [[اٹیلا]] دی قیادت چ [[یورپ]] چ ایس وڈی ہجرت نے ایتھے وڈیاں لسانی تے سیاسی تبدیلیاں لیاندیاں ۔ چوتھی صدی عیسوی ج [[یورپ]] نوں تخت تاراج کرن آلے ہناں دی ابتدا تے اصلیت غیر واضع اے ، تاہم تریخ دان اینہاں نوں مختلف بنیاد دے [[وسطی ایشیا]] دے [[خانہ بدوش]] قبیلے سمجھدے نیں ۔ پرانیاں دستاویزاں دے موجب [[ہن]] چوتھی صدی عیسوی چ [[بحیرہ قزوین]] دے اتلے لہندے دے علاقےآں چ آباد ہوئے ۔ تے 370ء دے نیڑے [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپیئن]] ہن متحرک ہوئے تے اپنے لہندے چ [[اک]] [[الانیا|الانی]] قبیلے نوں تباہ کیتا ۔ ہور لہندے ول جاندے ہوئے اینہاں نے [[آسٹروگوتھ سلطنت]] نوں تباہ کیتا ۔ 395ء چ ہناں نے [[قفقاز]] دے پہاڑاں دے پار حملے کر کے [[آرمینیا]] نوں تاراج کیتا تے ایتھے [[ارض روم]] تے قیضہ کیتا تے [[ایدیسا]] تے [[انطاکیہ]] دا محاصرہ کیتا تے ایتھے تک کہ اوہ [[شام]] چ [[طائر]] تک پہنچ گئے ۔ 408ء چ ہن آگو اولدین نے [[بازنطیطی سلطنت|مشرقی رومی سلطنت]] دے صوبے موئسیا تے حملہ کیتا پر ایہہ حملہ نکام بنا دتا گئیا ۔ === [[اٹیلا]] دا اقتدار === اپنے بھائیاں دے جان دے مگروں متحدہ ہناں دے حکمران [[اٹیلا]] نے غیر متنازعہ طور تے ہن سلطنت دا اقتدار سمبھال لئیا ۔ 447ء چ اٹیلا ہناں نوں اک وار فیر [[مشرقی رومی سلطنت]] ([[بازنطینی سلطنت]]) ول لے گئیا ۔ اسدا [[بلقان]] تے [[تھریس]] تے حملہ تباہ کن سی ، تے زریعاں موجب ایتھے ہناں نے 70 شہر ڈھاء کے تباہ کر دتے ۔ مشسرقی [[رومی سلطنت]] تے پہلے اندرونی طور تے ، [[قحط]] ، [[طاعون]] ، بغاوتاں تے [[قسطنطنیہ]] چ بھچالاں (زلزلےآں) دے اک سلسلے پاروں مسئلےاں چ گھری ہوئی سی ۔ رومی فوج تے فتح دے نتیجے چ ہن مشرقی رومی علاقےآں چ نا قابل تسخیر بن گئے ۔ [[بازنطینی سلطنت]] دے خلاف ہن جنگ 449ء چ تیجے اناطولیئس معاہدے تے دستخط دے مکی ۔ [[رومی سلطنت]] ہناں نوں خراج دین لگی تے بعد چ نویں شہنشاہ [[مارسیئن]] نے خراج دی ادائیگی روک دتی تے کارپاتھی طاس توں [[اٹیلا]] نے [[قسطنطنیہ]] تے حملہ کرن لئی حرکت کیتی ۔ اپنے حملے دے منصصوبے تے عمل کرن توں پہلے اسنے [[اک]] [[جرمن]] [[کڑی]] [[ایلڈیکو]] نال ویاہ کیتا ۔ اٹیلا اپنی سہاگ [[رات]] نوں [[نک]] توں خون وگن نال مر گئیا ۔ === [[اٹیلا]] دے بعد === اٹیلا دا جانشین اسدا وڈا پتر [[ایلاک]] بنئیا ۔ تے اٹیلا دے دوجے پتراں [[دینگیزیک]] تے [[ایرناخ]] نے وی تخت دا دعوی کیتا ۔ اس موقعے دا فیدہ چکدے ہوئے محکوم قبیلےآں نے بغاوت کر دتی ۔ اٹیلا دے مرن دے اک ورہے مگروں ہناں نوں [[نیڈاؤ دی لڑائی]] چ شکست ہوئی ۔ 469ء چ ایلاک دا جانشین تے اخری ہن بادشاہ دینگیزک مر گئیا تے اس دن ای ہن سلطنت مک گئی ۔ کجھ تریخ دان اس گل تے یعقین رکھدے نیں کہ ہناں دی اولاداں نے [[بلغاروی سلطنت]] قائم کیتی جہڑی [[بلقان]] ، [[پانونیا]] تے [[سیتھیا]] تے پھیلی ہوئی سی ۔ == مشرقی تے مغربی ترک سلطنتاں == پنجويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں "روآن روآن" باشندے منگولیا وچ مرکوز اک وسیع سلطنت اُتے راج کردے رہ‏ے، جو کوچہ تو‏ں کوریا د‏‏ی سرحداں تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں نے بدھ مت د‏‏ی اوہ شکل اختیار کيتی جو ایران دے زیر اثر پیدا ہونے والی ختنی تے تخاری روایتاں دا مرکب سی، تے اسنو‏ں منگولیا تو‏ں متعارف کرایا۔ پرانے ترک، جو "روآن روآن" اقتدار دے تحت گانسو وچ رہندے سن، انہاں نے ۵۵۱ء وچ ثانی الذکر دا تختہ پلٹ دتا۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ قدیم ترک سلطنت دو برساں دے اندر مشرقی تے مغربی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئ۔ مشرقی ترک منگولیا اُتے حکومت کردے رہے تے انہاں نے اوتھ‏ے پائی جانے والی، بدھ مت د‏‏ی ختن – تخاری "روآن روآن" شکلاں نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے، اسنو‏ں شمال دے ہان چینی عناصر دے نال ملیا دتا۔ انہاں نے شمالی ہندوستان، گندھارا تے ہان چین، بالخصوص ترفان وچ رہنے والے سغدیائی فرقے دے بھکشوواں د‏‏ی مدد تو‏ں، مختلف النوع بدھ مت زباناں تو‏ں، بوہت سارے بدھ مت متون دا قدیم ترک بولی وچ ترجمہ کيتا۔ شاہراہ ریشم دے سب تو‏ں اہ‏م تاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں، سغدیہ دے لوکاں وچ ایداں دے بھکشو تیار ہُندے رہندے سن جنہاں وچ فطری طور اُتے اک نال متعدد زباناں سیکھ لینے د‏‏ی صلاحیت موجود ہُندی سی۔ پرانے ترک بدھ مت د‏‏ی اہ‏م خاصیت عوام الناس وچ اس د‏ی اپیل سی جو بدھ دے حلقئہ ارادت وچ بوہت سارے مقبول، مقامی طور اُتے پوجے جانے والے دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تو‏ں پیدا ہوئی سی تے انہاں وچ روايتی شمن پرست، تینگریائی تے زرتشتی، دونے موجود سن ۔ تینگریت، بدھ مت تو‏ں پہلے دا منگولیائی سرسبز میداناں وچ آباد مختلف انساناں وچ مروّج اک روايتی نظام عقیدہ سی۔ مغربی ترکاں نے پہلے دزونگاریا تے مغربی ترکستان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۵۶۰ ء وچ انہاں نے سفید فام ہُناں (ہپتھالیاں) تو‏ں شاہراہ ریشم دا مغربی حصّہ کھو لیا تے رفتہ رفتہ کاشغر، سغدیہ تے باختر د‏‏ی طرف منتقل ہُندے ہوئے، افغانی گندھارا وچ وی اپنی اک خاص موجودگی قائم کرلئی- اپنے اس توسیع دے عمل وچ ، انہاں دے اک وڈے حلقے نے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا، بالخصوص انہاں شکلاں دے نال جو انہاں دے مفتوحہ علاقےآں وچ پائی جادیاں سن۔ مغربی ترکاں د‏‏ی آمد دے وقت مغربی ترکستان وچ بدھ مت د‏‏ی صورت حال مغربی ترکاں د‏‏ی ہجرت تو‏ں صدیاں پہلے، اَگڑ پِچھڑ یونانی- باختری، شاکانی، کشان، فارسی ساسانی تے سفید فام ہُناں د‏‏ی حکومتاں دے تحت مرکزی، جنوبی تے مغربی ترکستان وچ بدھ مت خوب برگ و بار لا رہیا سی۔ ہندوستان نو‏‏ں آنے والا ہان چینی سیّاح فاشیان، جس نے ۳۹۹ء تے ۴۱۵ء دے درمیان اس علاقے دا سفر کيتا، اس نے ایہ اطلاع دتی کہ ایتھ‏ے ہر طرف سرگرم خانقاہاں پھیلی ہوئیاں سن۔ پر، جدو‏ں ڈیڑھ صدی د‏‏ی مدت دے بعد مغربی ترک اس علاقے وچ پہنچے تاں انہاں نے بدھ مت نو‏‏ں اک کمزور حالت وچ دیکھیا۔ خاص کر سغدیہ وچ ۔ بظاہر اس اُتے ایہ زوال سفید فام ہُناں حکومت دے دور وچ آیا سی۔ بیشتر سفید فام ہُن، بدھ مت دے پرجوش حامی سن ۔ مثال دے طور پر، ۴۶۰ء وچ ، انہاں دے حکمراں نے بدھ دے لباس دا اک ٹکڑا صندوقچے وچ تبرک دے طور اُتے رکھ کے، کاشغر تو‏ں شمالی چینی درباراں وچو‏ں اک دربار دے لئی نذرانے دے طور اُتے بھجوایا سی۔ بہر حال، ۵۱۵ء وچ سفید فام ہُناں راجہ "مہرکلا" نے بودھاں نو‏‏ں ستانے دے لئی، بپینڈو طور پر، اپنے دربار وچ موجود حادس مانوی تے نسطوری عیسائی گروپاں دے اثر وچ آک‏ے، لوکاں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اس دا بدترین نقصان گندھارا، کشمیر تے شمالی ہندوستان دے مغربی حصّے وچ ظاہر ہويا، مگر قدرے محدود پیمانے پر، ایہ نقصان باختر تے سغدیہ تک وی پہنچیا۔ ۶۳۰ء دے آس پاس، جدو‏ں دوسرے قابل ذکر چینی زائر شوان-دزنگ نے سمرقند دا دورہ کيتا جو سغدیہ وچ مغربی ترک سلطنت سی، تاں اس نے دیکھیا کہ اوتھ‏ے ایداں دے بوہت سارے بودھی سن جنہاں د‏‏ی طرف مقامی زرتشتیاں دا رویہ مخاصمانہ سی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی دونے خاص بودھی خانقاہاں، ویران تے بند پئی سن۔ بہر حال،۶۲۲ء وچ شوان-دزنگ دے سمرقند پہنچنے تو‏ں پہلے، اس شہر دے مغربی ترک حکمراں، تونگشیھو قاغان نے، پربھاکرمترا د‏‏ی رہنمائی وچ جو اوتھ‏ے شمالی ہندوستان تو‏ں آنے والا اک بھکشو سی، باضابطہ طور اُتے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا۔ شوان-دزنگ نے راجہ نو‏‏ں شہر دے نیڑے واقع مگر ویران پئی ہوئی خانقاہاں کو، فیر تو‏ں کھولنے بلکہ ہور خانقاہاں تعمیر کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ راجہ تے اس دے جانشیناں نے چینی بھکشو دا مشورہ تسلیم کيتا تے صرف سمرقند وچ سغدیہ دے مقام اُتے ہی نئيں، بلکہ وادئ فرغانہ تے اج دے دور دے مغربی تاجکستان وچ وی نويں خانقاہاں تعمیر کيتياں، انہاں نے شمال مغربی ترکستان تک بدھ مت د‏‏ی سغدیائی تے کاشغری شکلاں د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیار شدہ اک شکل وی پہنچیا دی۔ اوتھ‏ے انہاں نے موجودہ دور دے جنوبی قازقستان، شمال مغربی کرغیزستان وچ دریاۓ چو د‏‏ی وادی تے اج دے الماندی تو‏ں نیڑے جنوب مشرقی قازقستان وچ واقع "سیمریچیے" وچ وی نويں خانقاہاں بنواواں۔ سغدیہ دے برعکس، شوان-دزنگ نے کاشغر تے باختر، ہور مغربی ترکاں دے زیر اقتدار دوسرے اہ‏م علاقےآں وچ وی، بہت ساریاں بودھی خانقاہاں دے فروغ دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ کاشغر وچ سینکڑاں خانقاہاں سن تے دس ہزار بھکشو رہندے سن، جدو‏ں کہ باختر وچ ایہ تعداد زیادہ واجبی (کمتر) سی۔ اس پورے علاقے د‏‏ی عظیم ترین خانقاہ باختر دے خاص شہر بلخ وچ نووہار (نوبہار) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ ایہ خانقاہ سارے دے سارے وسطی ایشیا وچ اعلٰی سطحی بودھی تعلیمات دے اہ‏م ترین مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدی سی تے اس دے اطراف وچ چھوٹی چھوٹی خانقاہاں سن۔ انہاں نو‏ں وی نووہار ہی کہیا جاندا سی۔ کسی یونیورسٹی د‏‏ی طرح پھیلی ہوئی اس خانقاہ، نووہار وچ صرف انہاں بھکشوواں نو‏‏ں داخل کيتا جاندا سی جو پہلے ہی عالمانہ متون (کتب) مرتب کرچکے ہون۔ ایہ اپنے انہاں ششدر کر دین‏ے والے جواہرات، بدھ دے خوبصورت مجسّماں دے لئی مشہور سی، جو بیش قیمت ریشمی ملبوست تے مقامی زرتشتی رواج دے مطابق، شاندار ہیرے جواہرات دے زیوراں تو‏ں آراستہ کیتے گئے سن ۔ ختن تو‏ں اس خانقاہ دا خصوصی طور اُتے قریبی رابطہ سی جتھ‏ے ایہ اپنے بوہت سارے استاداں نو‏‏ں بھجواندی رہندی سی۔ شوان-دزنگ دے بیان دے مطابق، اس وقت ختن وچ پنج ہزار بھکشوواں دے نال اک سو خانقاہاں موجود سن۔ ===مغربی ترکاں دا زوال=== ستويں صدی دے وسط تک، مغربی تے مشرقی ترکستان دے انہاں علاقےآں وچ مغربی ترکاں دا اقتدار کمزور پڑنے لگا۔ پہلے ترکاں دے ہتھ تو‏ں باختر نکلیا تے گندھارا اُتے حکومت کرنے والے اک دوسرے ترکیائی بودھی قبیلے "ترکی شاہیاں" دے قبضے وچ چلا گیا۔ شوان-دزنگ نو‏‏ں گندھارا وچ بدھ مت دا حال باختر تو‏ں زیادہ خراب تے ابتر دکھادی دتا سی تے ایسا اس واقعے دے باوجود سی کہ ۵۹۱ء وچ ، کابل تو‏ں نیڑے ہی، مغربی ترکاں نے کپیشا دے مقام اُتے اک خانقاہ قائم کرلئی سی۔ درّہ خیبر دے کابل د‏‏ی سمت واقع وڈی خانقاہ نجے وہار درّہ خیبر جو موجودہ دور دے جلال آباد دے عین جنوب وچ اے، اوتھ‏ے بدھ دے کاسئہ سر د‏‏ی باقیات محفوظ سن تے اسنو‏ں بودھی دنیا د‏‏ی مقدس ترین زیارت گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ بہر حال، اوتھ‏ے دے بھکشو مادہ پرست تے دنیا دار ہوگئے سن تے اس مقدس تبرک نو‏‏ں دیکھنے دے بدلے وچ ہر زائر تو‏ں سونے دا اک سکّہ طلب کردے سن ۔ اس پورے علاقے وچ مطالعے دے کوئی مراکز نئيں سن ۔ ==[[گوک ترک]]== [[File:GökturksAD551-572.png|thumb|200px|left|گوک ترک سلطنت اپنےابتدائی دور چ (ہرے رنگ چ)]] گوک ترک (پرانی [[ترک]] [[بولی]] : [[چینی]] [[ترک]] یاں آسمانی [[ترک]]) اندرلے [[ایشیاء]] چ 552ء توں 747ء تک قائم رہن آلا اک طاقتور خانہ بدوش وفاق یاں سلطنت سی ، جہڑی کہ 60 لکھ مربع [[کلومیٹر]] دے رقبے تے پھیلی ہوئی سی ۔ [[چینی]] لکھتاں چ اسنوں "توجوئے" لکھئیا گئیا اے ۔ گوک ترکاں نے [[بومن خان]] (موت:552ء) تے اسدے پتراں دی قیادت چ علاقے دی وڈی طاقت دے روپ چ [[روؤران سلطنت]] دی تھاں لئی تے [[شاہراہ ریشم]] دی منافع بخش تجارت اپنے قابو چ کیتی ۔ گوک [[ترک]] حکمراناں دا تعلق اندرلے ایشیا دے اتلے کونے چ وسن آلے اک غیر واضع ابتدا دے قییبلے "آشینا" نال سی ۔ اینہاں دی اگوائی چ گوک ترک سلطنت تیزی نال پھیلی تے [[وسطی ایشیا]] دا وڈا علاقے اپنی عملداری چ لیاندا ۔ ریاست دیاں مشہور ترین شخصیاتاں اسدے بانی بومن خان دے علاوہ شہزادے [[کولتگین]] تے [[بیلگے خان]] تے چآنسلر تونیؤکوک سن ۔ ==[[پرانا عظیم بلفاریہ]]== پرانا عظیم بلغاریہ یاں عظیم بلغاریہ (بلغاری [[بولی]] :ستارا ویلیکا بلغاریہ) ، [[بازنطینی سلطنت]] دے تریخ داناں ولوں ، ستویں صدی عیسوی چ [[بلغار]] حکمران [[کبرات]] دی سلطنت جہڑی [[کوہ قفقاز]] دے اتلے چ [[دریاۓ ڈینیوب]] تے [[دریائے وولگا]] دے تھلڑلے علاقےآں دے و‍چکار [[گیاہستان]] (سٹیپ) تے مشتمل سی لئی ورتئیا جان آلا [[ناں]] سی ۔ پرانا عظیم بلغاریہ یا عظیم بلغاریہ (بازنطینی یونانی: Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία ، پالائی میگلی بولگاریہ ) بلغاریہ د‏‏ی اک ریاست سی [1] پیٹریہ اونگریہ (اگتھیئس ، پریسکس رائٹر ، زکریاس راھٹر ، تے سیوڈو زکریاس ریٹر)۔ بازنطینی مورخین نے اسنو‏ں پہلے کاگیس دے پہاڑاں دے شمال وچ ڈینیسٹر تے لوئر وولگا دے درمیان واقع فنگوریا اُتے قائم ، بلغاریہ د‏‏ی ریاست ، ( 463 ء تو‏ں پہلے) پہلے ماؤٹیان (7 ويں صدی تو‏ں پہلے) د‏‏ی تریخ دسی ا‏‏ے۔ [2]چھیويں صدی وچ مغربی ترکاں تو‏ں ایغور بلغاریائیاں د‏‏ی شکست دے بعد ، ایہ ترک خانت دا مغربی حصہ بن گیا۔ ستويں صدی وچ ، کبرت دے دور وچ ، ایہ مغرب د‏‏ی طرف پھیل گیا ، جس وچ آوار خطہ وی شامل سی ، تے پولٹاوا (جدید یوکرین) وچ مرتکز ہوگیا سی ، اس تو‏ں پہلے کولگہ خان تو‏ں وولگا تو‏ں قفقاز تک دے علاقے اُتے کنٹرول سی۔ انہاں دے زیر قبضہ لیا۔ ايس‏ے وقت ، کارپیتھیاں دے اک نويں حملے نے سیرمیم دے جنوب وچ کبرات دے گورنراں نو‏‏ں بھڑکا دتا ، جدو‏ں کہ اونگل د‏‏ی لڑیائی دے نتیجے وچ کبرات دے بیٹے اسفرخ د‏‏ی حکومت دے تحت ڈینوب دے نال ہی اک نويں بلغاریائی ریاست دا قیام عمل وچ آیا۔ === کبرات === [[فائل:Old Great Bulgaria and migration of Bulgarians.png|alt=|thumb|261x261px|6ویں تے 7ویں صدی عیسوی بلغاراں دے علاقے]] [[کبرات]] ، حکمرانی آلے دولو قبیلے چوں سی تے بلغار تخت دا جائز وارث سی ۔ اس نے اپنا نوجوانی دا دور [[بازنطینی سلطنت]] چ گزارئیا جتھے اسنے تعلیم حاصل کیتی تے [[بتسمہ]] لئیا ، اس دوران اسدا ماموں [[اوگانا]] اسدے قبیلے دا سردار رہئیا ۔ 628ء دے نیڑے اپنے وطن پرتئیا تے [[عوار خاگانیٹ]] دے [[خاگان]] ([[خاقان]]) دی منظوری نال اسنے اپنے لوکاں دی سرداری سمبھال لئی ۔ اس نے چھیتی ای عواراں دے غلبے توں چٹکارا پا لئیا تے [[لہندی ترک خاگانیٹ]] (جہڑی اپنے شاہی ٹبراں دیاں جنگاں چ الجھی ہوئی سی) توں وی علیحدگی اختیار کر لئی ۔ === ریاست دی تشکیل === سن 610ء تے 615ء دے وچکار کبرات [[خان]] نے دو وڈے بلغار قبیلےآں [[کتریگور]] تے [[اوتیگور]] نوں [[اک]] حکمرانی چ متحد کر لئیا تے اک طاقتور وفاق بنائیا جسنوں گھبلے ویلےآں دے تریح دان " پرانا عظیم بلغاریہ" آکھدے سن ۔ کجھ مفکراں دے نیڑے اس ریاست دی رعایا چ شکست خوردہ [[عوار]] وی شامل سن تے ایہہ لہندے چ پانونیئن میداناں تک پھیلی ہوئی سی ۔ ایہہ منئیا جاندا اے کہ اس دا راجگھر [[جزیرہ نما تامان]] تے [[فاناگوریا]] دا شہر سی ۔ [[کبرات]] دی قبر 1912ء چ [[یوکرین]] دے علاقے [[پریشچیپینا]] چ دریافت ہوئی ۔ ==[[مشرقی ترک خاقانیت]]== '' 'مشرقی ترک خاقانیت' '' ({{zh | t = 東 突厥 | p = Dōng tūjué}}) اک [[ترک ] [[خاقانیت]] سی جو انٹرنل جنگاں دے نتیجے وچ تشکیل پایا سی ستويں صدی دے آغاز وچ ( 593–603) [[گوک ترک| گوکترک خاقانیت]]) دے بعد (چھیويں صدی وچ منگولیا وچ [[اشینہ قبیلے| اشائنا]] قبیلہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی) دو ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی سی - مشرقی تے [[لہندی ترک خاگانیٹ| مغربی]]۔ آخر کار ، مشرقی ترک طاقت نو‏‏ں چینی [[تانگ سلطنت]] نے جذب کرلیا۔ === تریخ === ==== آؤٹ لائن ==== 552-555 وچ [[گوک ترک]] نے منگولیا وچ [[روران خاقانیت| راوران]] د‏‏ی جگہ لے لی ، جس نے [[پہلی ترک خاقانیت] ترک ترکانہ]] (552-630) تشکیل دتا۔ اوہ تیزی تو‏ں مغرب وچ کیسپین سمندر تک پھیل گئے۔ قزاقستان وچ 581 تو‏ں 603 دے درمیان [[مغربی ترک کھاگناٹ]] منگولیا دے مشرقی خوگانیٹ تو‏ں وکھ ہوگئے۔ ابتدائی دور وچ چینی کمزور سن تے ترکاں نو‏‏ں خراج تحسین پیش کردے سن ۔ چینیاں نے مضبوط ترقی د‏‏ی تے 630 وچ مشرقی ترکاں دا تختہ پلٹ دتا۔ ==== خاقانیت تو‏ں پہلے ==== ‘ترک’ ، جس دا مطلب اے ’’ مضبوط ‘‘ ، چھوٹے [[اشینہ قبیلے| اشینہ]] قبیلے یا قبیلے دا خود بیان سی۔ بعدازاں اسنو‏ں گوکٹرک خوگانیٹ تے بعد وچ مسلم مورخین نے [[ترک زباناں]] بولنے والےآں اُتے لاگو کيتا۔ چینی برابر ، توجو ، {f ایفون | [[وڈے جِلز]]: ٹی چیو۔ کدی کدی بوہت سارے شمالی لوکاں اُتے لاگو ہُندا اے تے سخت معنی وچ ہمیشہ ترک دا مطلب نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ چینی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 439 وچ آشینہ نامی شخص نے گانسو تو‏ں [[گاوچنگ]] دے مغرب وچ 500 خانداناں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ <ریف> کرسچن ، صفحہ 251 ، جس وچ 'سوئی انیلز' دا حوالہ دتا گیا سی۔ وکی مضامین [[گاوچنگ]] تے [[اشینہ قبیلے| اشینہ]] کچھ مختلف نيں۔ </ ریف> تقریبا 4 460 دے نیڑے روحانی نے انہاں نو‏ں مشرق وچ الٹائی منتقل کردتا جو سائبیریا تے منگولیا دے لئی دھات دا کم کرنے دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ ڈیوڈ کرسچین دا کہنا اے کہ ’ترک‘ دا پہلا تذکرہ چینی سالاں وچ 2 54 in وچ ظاہر ہُندا اے جدو‏ں انہاں نے دریائے یلو دے پار سالانہ چھاپے مارے جدو‏ں اوہ جم گیا۔ 545 وچ مستقب‏‏ل [[بومین کاغان]] اپنے روران مالکان د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر [[مغربی وی]] (535-57) تو‏ں براہ راست گل گل کر رہیا سی۔ بعد وچ ترکاں نو‏‏ں کاؤ چی دے ذریعہ بغاوت دبانے دے لئی مشرق بھیج دتا گیا ، لیکن ترکاں نے انہاں نو‏ں اپنی فوج وچ شامل کرلیا۔ بومین نے روران تو‏ں شاہی دلہن دا مطالبہ کيتا تے اسنو‏ں اک ’’ لوہار دا غلام ‘‘ قرار دے ک‏ے مذمت کيتی گئی۔ بومین نے مغربی وی تو‏ں دلہن لی ، اس نے یہول وچ [[یوجیوولا اناگوئی| راوران حکمران]] نو‏‏ں شکست دتی تے خاگن (552) دا شاہی خطاب اپنے ناں کرلیا۔ ==== برائے ناں اتحاد (552-581) ==== مغرب نو‏‏ں بومین دے چھوٹے بھائی [[استیامی]] (552-75) تے اس دے بیٹے [[تردو]] ش (575-603) نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اشٹامی نے سلطنت نو‏‏ں کیسپین تے آکسس تک توسیع دی۔ گوک ٹرک نے کسی نہ کسی طرح ٹیرم بیسن حاصل کيتا تے اس طرح سلک روڈ تجارت تے سوگڈین تاجر جو اس دا انتظام کردے سن ۔ بومین د‏‏ی بغاوت (552) دے سال وچ اس دا انتقال ہويا تے اس دے بعد اس دے تن بیٹے سن ۔ [[ایسک کاغان]] (552-53) نے مختصراigned راج کيتا۔ [[مکان خگن]] (3 553--)) بقیہ روران ، جو. .5 تک مزاحمت کردی رہی ، نے مشرق کٹاناں نو‏‏ں دھکیل دتا تے [[ینیسی کرغیز]] نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ اس دے بعد [[تسپر کاغان]] (572-81) سن ۔ تِناں بھائیاں نے مغربی وی (535-57) تے [[شمالی چاؤ]] (557-581) تو‏ں مال غنیمت تے خراج وصول کيتا جس وچ سالانہ 100،000 ریشم شامل سن ۔ ==== مشرقی مغرب وچ تقسیم (581-603) ==== 581 وچ [[سوئی خاندان]] د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے چین نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنا شروع کيتا۔ چینیاں نے عام طور اُتے دوسرے گروہ دے خلاف اک گروہ د‏‏ی حمایت یا رشوت دے ک‏ے پِچھے ہٹنا شروع کيتا۔ تسپر ايس‏ے سال سوئی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تِناں دعویدار سابقہ ​​تین حکمراناں دے بیٹے سن ۔ تسپر نے مکان دے بیٹے [[آپا کاغان]] دا انتخاب کيتا ، لیکن بزرگاں نے اسنو‏ں مسترد کردتا تے تسمار دے بیٹے [[امرک انلو]] (581) دا انتخاب کيتا۔ انو جلد ہی اسیک دے بیٹے [[اشبرا کاغان]] دے پاس گیا (581-87)۔ انلو اہمیت دا حامل ہوئے گیا تے آپا تے اشبارہ نے اس دا مقابلہ کيتا۔ 458 وچ اشبارہ نے آپا اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں مغرب دے بھائی [[تردو]] دے پاس لے گیا ، جس نے مغربی خگنات بننے والی حکمرانی اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ آپا تے تردوش نے فیر اشبارہ نو‏‏ں مشرق وچ پہنچایا۔ اس نے چینیاں دے سامنے عرض کيتا تے چینی مدد تو‏ں آپا نو‏‏ں مغرب وچ تردوش دے علاقے وچ لے گیا۔ 587 وچ آپا تے ایشبرا دونے فوت ہوگئے۔ [[گوکٹرک خانہ جنگی]] دیکھو۔ مشرق وچ ایشبرا دے بعد اس دا بھائی [[باگھا کاغان]] (587-88) سی جس دے بعد ایشبرا دا بیٹا [[تولن کاغان]] (588-99) سی۔ 587 وچ طلان نے سوئی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنا چھڈ دتا تے دو سال بعد اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ تردوش مغرب تو‏ں چلا گیا تے مختصرا ترک سلطنت (599-603) نو‏‏ں دوبارہ مل گیا۔ چینیاں نے اپنے حریفاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اس نے چین اُتے حملہ کيتا ، چینیاں نے کنوواں نو‏‏ں زہر دتا تے اوہ پِچھے ہٹنا پيا۔ ==== آزادی (603-630) ==== 603 تو‏ں مشرق تے مغرب یقینی طور اُتے تقسیم ہوگئے سن ۔ مشرق چین دے وسول د‏‏ی طرح [[یامی کاغان]] (603-09) گیا۔ انہاں نے چینی سبھیاچار د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے چینیاں نے اسنو‏ں ارڈوس ملک وچ اک مہذب مکان بنایا۔ جب سوئی خاندان دے اقتدار دا خاتمہ ہويا ، علیحدگی پسند چینی رہنما [[شیبی خان| شیبی کاغان]] (609-19) دے واسال بننے اُتے راضی ہوگئے تے ترک طرز دے لقب دے نال نال خوگناٹ دے بھیڑیا دے سر بینرز۔ <ref name = wang2017>وانگ ، زینپنگ تے جوشوا اے فوگل (ایڈ)۔ 2017. 1. گھوڑےآں د‏‏ی سواریاں دے نال رقص کرنا: تانگ ، ترک تے ایغور ملٹی پولر ایشیاء وچ تانگ چین وچ ، 11-54۔ ہونولولو: یونیورسٹی آف ہوائی پریس۔ 12 فروری ، 2018 نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا</ref> 615 وچ ، چینیاں نے اپنے سوگدیائی مشیر نو‏‏ں پھندے وچ پھنسایا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ اس نے خراج تحسین پیش کرنا چھڈ دتا تے مختصر طور اُتے شانسی وچ [[سوئی دے شہنشاہ یانگ]] دا محاصرہ کيتا۔ 615 وچ شہنشاہ یانگ نے لی یوآن نو‏‏ں تفویض کيتا ، جو بعد وچ تانگ خاندان دا [[تانگ دا شہنشاہ گاوزو| پہلا شہنشاہ]] بن جائے گا ، سوئی خاندان د‏‏ی شمالی سرحد د‏‏ی حفاظت دا ناممکن کم۔ 617 وچ ، جدو‏ں دسیاں ہزار ترک [[تائیوان]] پہنچے تاں انہاں نو‏ں دروازے کھلا تے شہر مشکوک طور اُتے پر امن پایا۔ گھات لگائے جانے دے خوف تو‏ں ترک ترک ہوئے گیا۔ لی یوان دا دھوکہ دہی کامیاب ہوچکيا سی تے اس نے جلد ہی ترک تو‏ں اپنی دوستی دے بدلے ترکاں نو‏‏ں "جنگی قیدیاں ، خواتین ، [[جنڈ]] تے [[ریشم]]" د‏‏ی پیش کش اُتے فائدہ اٹھایا۔ ترکاں نے انکار کردتا ، اس دے بجائے مطالبہ کيتا کہ لی یوآن "جنت دا بیٹا" بن جائے تے ترکی دا لقب تے بینر قبول کرن۔ <ref name = wang2017 /> شیبی دے چھوٹے بھائی [[اشینہ زچون| چولو]] (619-20) نے صرف 18 ماہ تک حکمرانی کيت‏ی۔ اگلا بھائی ، [[الیگ کاغان]] (620-30) آخری آزاد حکمران سی۔ انہاں نے نويں [[تانگ خاندان]] (618-907) دے خلاف سالانہ چھاپے مارے۔ 626 وچ اوہ چانگآن دے دروازےآں اُتے پہنچیا۔ [[تانگ دا شہنشاہ تائزونگ]] ، جس نے حالے حالے اپنے باپ دا تختہ الٹا سی ، نے بھاری تاوان ادا کرنے دا انتخاب کيتا۔ تائزونگ نے انتظار کيتا تے اپنے گھڑسوار نو‏‏ں ودھیا دتا۔ 627-29 وچ غیر معمولی سردی نے وڈے پیمانے اُتے مویشیاں د‏‏ی اموات تے قحط پیدا کيتا۔ ٹیکس کم کرنے دے بجائے الیگ نے انہاں نو‏ں ودھایا۔ [[زیوانیٹو]] ، ایغور ، بائیگو تے الیگ دے کچھ لوکاں نے سرکشی د‏‏ی تے 629 وچ کیتن تے تائزونگ دے نال شامل ہوگئے۔ چین دے چھ فوجیاں نے 1200 کلومیٹر دے محاذ اُتے حملہ کيتا تے الیگ نو‏‏ں پھڑ لیا (630)۔ [[مشرقی ترکاں دے خلاف تانگ مہم]] دیکھو۔ ==== پہلی خاقانیت (630-683) دے بعد ==== زیوینٹو دے خگنائٹ [[ژینزو خان]] (629-45) دے زوال دے بعد شمال دے بیشتر حصے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ تائزونگ نے آشینہ نو‏‏ں [[ارڈوس لوپ]] دے اندر رہائش پذیر کردتا۔ 639 وچ ، [[اشینہ جیشیشوئی| اک آشنا دے قتل د‏‏ی کوشش]] دے بعد ، تائزونگ نے چین [ژیلبی خان]] (9 639--43) دے تحت دریائے پیلا تے گوبی دے درمیان چین تے زیوینٹو دے وچکار بفر ریاست دے طور اُتے انہاں نو‏‏ں زندہ کردتا۔ 642 وچ Xueyantuo نے انہاں نو‏ں دریا دے جنوب وچ چلیایا۔ (ملاحظہ کرن [منگولیا وچ # مشرقی ترکاں دے خلاف تانگ مہم] ۔ زینزو دے بیٹے [[ڈوومی خان]] (645-46) نے چین اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا۔ تائزونگ نے ایغوراں دے نال اتحاد کيتا تے زیوینٹو قبیلے نو‏‏ں توڑ دتا۔ اشینہ [[چیبی خان]] ( 646-50)) نے خاقانیت نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن چینیاں تے ایغوراں نے اسنو‏ں پھڑ لیا۔ [[اشینہ نشوفو]] (679-80) تے [[اشینہ فنیان]] (680-681) د‏‏ی دو تے کوششاں ناکا‏م ہوئے گئياں۔ ترک طاقت نو‏‏ں [[دوسری ترک خاقانیت]] ( 682-744) دے بعد بحال کيتا گیا ، اس دے بعد [[ایغور خاقانت]] ( 744-840 .)۔ ==[[لہندی ترک خاگانیٹ]]== [[File:Khazars.gif|thumb|250px|left|سن 635ء دے لاگے دے نقشے چ لہندی ترک خاگانیٹ دا محل وقوع]] '''لہندی ترک خاگانیٹ''' ، [[گوک ترک]] خاگانیٹ ( جہڑی 6ویں صدی عیسوی چ اتلے [[منگولیا]] چ [[آشینا]] قبیلے نے قائم کیتی سی ) دے 7ویں صدی عیسوی دے شروع چ (600ء توں 603ء)، [[اک]] خونی جنگ دے بعد دو حصیاں چڑھدے تے لہندے چ ونڈے جانے دے بعد ، قائم ہو ئی ۔ لہندے [[ترک]] (جنہاں نوں کہ اونوق یعنی "دس تیر" وی آکدئیا جاندا سی ) نے [[بازنطینی سلطنت]] دے نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے ، تاکہ ایہہ اپنے مشترکہ دشمن [[ساسانی سلطنت]] نوں دباکے اسدے علاقے تے مل مار سکن ۔ 619ء چ لہندے [[ترک|ترکاں]] نے [[باختر]] تے چڑھائی کیتی پر [[دوجی فارسی ترک جنگ]] چ اینہاں نوں شکست ہوئی ۔ [[تیجی فارسی ترک جنگ]] چ لہندی ترک خاگانیٹ دے [[خاگان]] ([[خاقان]]) [[تنگ یابغو]] تے اسدے بھتیجے [[بوری ساد]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطنی]] [[شہنشاہ]] [[ہرکولیس]] دیاں فوجاں نال مل کے [[قفقاز|قفقاز پار]] علاقے تے کامیاب حملہ کیتا ۔ خاگانیٹ دے راجگھر [[ناویکت]] (گرمائی راجگھر) تے [[سویاب]] (عمومی راجگھر) ، دونہے [[بشکیک]] دے چڑھدے چ [[کرغیزستان]] چ [[دریائے چوئی]] دی وادی ج واقع سن ۔ لہندی ترک خاگانیٹ سن 658ء 659ء چ [[سو ڈینگ فانگ]] دی قیادت چ [[چینی]] فوجاں ہتھوں تباہ ہوئی ۔ پہلا ترک خاگانیٹ منگولیا وچ 552 وچ بومین نے قائم کيتا سی تے تیزی تو‏ں مغرب وچ کیسپین د‏‏ی طرف پھیل گیا۔ 35 سالاں دے اندر مغربی نصف تے مشرقی ترک کھاگناٹ آزاد ہوئے گئے۔ ٹونگ یبغو کاغان (618–630) دے تحت مغربی خوگناٹ عروج نو‏‏ں پہنچیا۔ ٹونگ دے قتل دے بعد دالو تے نوشیبی دھڑاں دے وچکار تنازعات پیدا ہوگئے ، بوہت سارے قلیل خگن تے کچھ علاقہ ختم ہوگیا۔ 642 تو‏ں چین دے تانگ خاندان وچ توسیع وچ مداخلت شروع ہوگئی۔ تانگ نے 657–659 وچ خگنت نو‏‏ں تباہ کيتا۔ 552-575: مغربی توسیع: گوکترکوں تے منگول مشرقی تے وسطی دونے علاقےآں اُتے حکمرانی دے لئی صرف دو سلطندیاں سن۔ گوکٹرکس پہلی ایسی عظیم سلطنت سی جس نے تن عظیم شہری تہذیباں: بازنطیم ، فارس تے چین دے نال رابطے وچ رکھے سن ۔ منگولیا تو‏ں مغرب وچ انہاں د‏‏ی توسیع خراب دستاویزات وچ ا‏‏ے۔ گیمیلوف [10] درج ذیل نيں۔ بومین نے مغرب اپنے چھوٹے بھائی استمی (553-75) نو‏‏ں دے دتا۔ 1. مہم 554 دے موسم بہار وچ شائد شروع ہوئی سی تے بظاہر کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا سی۔ انہاں نے سیمیریچے نو‏‏ں لیا تے 555 تک بحر ارل وچ پہنچ گئے ، شاید نچلے آکسس تو‏ں اک لائن اُتے ، تاشقند دے شمال وچ ، تاشقند دے شمال وچ ، تیان شان دے مغربی کنارے تک۔ انہاں نے انہاں تو‏ں پہلے متعدد افراد: شیونائٹ ، اوار ، اوغور تے ہور افراد نو‏‏ں بھگا دتا۔ [11] ایسا لگدا اے کہ ایہ اوورز وچ مل گئے نيں جنہاں نو‏ں گوکٹرکس نے 558 وچ وولگا دے پار پہنچایا سی۔ (یہ لوک مغربی میدان نو‏‏ں عبور کرکے 567 وچ ہنگری پہنچ گئے سن ۔) 2. ترکاں دا رخ اس دے بعد جنوب مشرق ہوگیا۔ اس وقت اففالیاں نے تقریبا موجودہ سرحد اُتے فارسیاں دے نال ، ترم بیسن (یا حالے اسنو‏ں ترکاں تو‏ں کھو دتا سی؟) ، فرغانہ ، سوگد ، باختریا تے مروے اُتے قبضہ کيتا سی۔ خسرو اول نے بازنطینیاں دے نال صلح کيتا تے اففالیاں دا رخ کيتا۔ 560 (؟ غیر یقینی تاریخاں [12]) وچ لڑیائی شروع ہوئی جدو‏ں افلیتاں نے شاہ وچ ترک سفیر نو‏‏ں قتل کيتا۔ فارسیاں نے 562 وچ فتح حاصل کيتی تے ترکاں نے تاشقند قبضہ کرلیا۔ 5 565 وچ افشالیاں نو‏‏ں قرشی دے مقام اُتے شکست ہوئی تے اوہ بیکٹریا واپس چلے گئے جتھ‏ے عرب فتح تک ٹکڑے ٹکڑے باقی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے مطالبہ کيتا کہ پہلے افلیتاں نو‏ں دتی جانے والی خراج تحسین پیش کيتا جائے تے جدو‏ں اس تو‏ں انکار کيتا گیا تاں ، آکسکس نو‏‏ں عبور کرلیا ، لیکن اس تو‏ں بہتر سوچیا تے پِچھے ہٹ گیا۔ 571 وچ آکسکس دے نال اک سرحد کھینچی گئی ، [13] فارسی افغانستان د‏‏ی طرف مشرق وچ پھیل رہے سن ، جدو‏ں کہ ترکاں نے سوگدیائی مرچنٹ شہر حاصل کیتے تے ریشم د‏‏ی سڑک اُتے انہاں دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ 56. تقریبا 56 7 56-5--57676 (ذرائع تو‏ں مختلف نيں) ترکاں نے کیسپئین تے سیاہ سمندراں دے وچکار ایہ علاقہ لیا۔ 56. 8 568 وچ انہاں نے باختریا دا حصہ لیا۔ 575-630: استمی دے بعد اس دا بیٹا تردوش (575-603) سی۔ تقریبا 581 اس نے مشرقی گوک ٹرک خانہ جنگی وچ مداخلت کيتی۔ 588/89 وچ ہرات دے نیڑے ترکاں نو‏‏ں فارسیاں نے شکست دتی۔ 599-603 وچ اس نے خوگنیٹ دا مشرقی نصف حصول حاصل کرلیا ، لیکن انہاں د‏‏ی موت دے بعد دونے حصےآں وچ ضرور تقسیم ہوگئی۔ ہشانہ خگن (603-611) نو‏‏ں زنگریا تو‏ں بے دخل کردتا گیا تے فیر التائی نو‏‏ں فتح کرنے والے تردوش دے پو‏تے شیگوئی (610-617) تو‏ں اسنو‏ں شکست دتی ، تاشقند اُتے فتح حاصل کيتی تے اشفہان اُتے چھاپہ ماریا۔ اس دا بھائی ٹونگ یبغو کاغان (618-630) سب تو‏ں وڈا خوغان سی۔ اس نے تریم بیسن تو‏ں کیسپین تک حکمرانی کيت‏ی ، زوانزانگ (غالبا)) نال ملاقات کيت‏ی ، قفقاز دے جنوب وچ فارس تو‏ں لڑنے دے لئی آدمی بھیجے تے اپنے بیٹے تردوش شاد نو‏‏ں افغانستان وچ لڑنے دے لئی بھیجیا۔ اس د‏ی وفات دے سال وچ چینیاں نے منگولیا وچ مشرقی کھگناٹ دا تختہ پلٹ دتا۔ اس دا قتل اس دے چچا کلگ سبیر (630) نے ڈولو د‏‏ی حمایت تو‏ں کيتا سی۔ نوشیبی نے ٹونگ دے بیٹے سی یاگگو (1-31--33) نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اُتے ، نوشیبی نے فوری طور اُتے سی دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے آشینہ نشو نو‏‏ں دولو خان (3 633--34) دے طور اُتے تخت نشین کيتا ، جس دے بعد اس دا بھائی ایشابارا ٹولس (4 634--38) سی۔ دلو-نوشیبی تنازعہ ہويا تے آخری مشرقی خاگن دا بیٹا یوکوک شاد (8 638--42) لیایا گیا۔ دھڑاں دا آپس وچ جھگڑا ہوگیا تے تانگ دے نوشیبی تے شہنشاہ تائزونگ نے ایربیس سیگوئی (2 642--51) نو‏‏ں تخت نشین کيتا۔ چینیاں نے تریم بیسن دے حصے دا مطالبہ کيتا تے فیر اس دا کچھ حصہ اس وقت تک حاصل کرلیا ایتھ‏ے تک کہ تائزونگ د‏‏ی موت نال جنگ بند نہ ہوئے گئی۔ ایبیس نو‏‏ں (اشینہ ہیلو) عشبرہ کاغان (651-58) نے حکومت دا تختہ پلٹ دتا ، جو تقریبا چھ سال د‏‏ی جنگ دے بعد دریائے ارتیش د‏‏ی لڑیائی وچ شکست کھا گیا تے چینیاں نے اس دے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد اوتھ‏ے کٹھ پتلی خگن سن ۔ 679-719 وچ صیب دا پرانا گوکترک راجگڑھ اینسی دے چار گیرسن وچو‏ں اک سی۔ چینی انہاں لوشان د‏‏ی بغاوت (756) دے وقت تک اس علاقے وچ موجود رہ‏‏ے۔ === فارسیاں تے بازنطینیاں دے نال تعلقات === چھیويں صدی دے آخر وچ ، ترکاں نے وسطی ایشیاء وچ اپنی جغرافیائی سیاسی حیثیت نو‏‏ں مستحکم کيتا ، کیونجے مشرقی ایشیاء تے مغربی ایشیاء دے وچکار تجارت دا اک اہ‏م مرکز - جس وچ فارس تے بازنطیم غالب طاقدیاں سن۔ [14] اس مدت دے بیشتر حصے دے لئی ، استیامی نے کھاگناٹ اُتے کاراشر دے نیڑے سردیاں دے کیمپ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔ استمی دے تحت ترکاں د‏‏ی مغرب د‏‏ی توسیع د‏‏ی اک ٹائم لائن د‏‏ی تشکیل نو اس طرح کيت‏ی جاسکدی اے: 552 منگولیا؛ 555 بحیرہ ارال (شاید)؛ 558 دریائے والگا (آواراں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے)؛ فارسیاں دے نال اتحاد وچ ، 557–565 ، ترکاں نے ہیفٹیلیاں نو‏‏ں کچل ڈالیا ، جس دے بعد آکسِس دے نال اک ترککو فارس د‏‏ی سرحد کئی دہائیاں تک جاری رہی۔ 564 تاشقند؛ 567–571 شمالی قفقاز؛ 569–571 ترک فارس تو‏ں لڑ رہے سن ، اور۔ 576 کریمیا سمیت بحیرہ اسود دے علاقے وچ اک وڈی دراندازی۔ قسطنطنیہ پہنچنے والی پہلی ترک لیگیشن (یا سفارت خانہ) 563 وچ جسٹن II دا دورہ کيتا۔ منیاخ [ڈی] نامی اک سوگڈین تاجر 568 وچ قسطنطنیہ وچ ٹورکو-سوگدیائی قانون سازی د‏‏ی ، جس نے آواراں تے فارسیاں دے خلاف تجارت تے اتحاد دا تعاقب کيتا۔ زمرقس نامی بازنطینی عہدیدار منیاخ دے نال واپسی دے سفر اُتے گیا۔ (بعد وچ زمرچس نے ترکاں دا اک اہ‏م اکاؤنٹ چھڈ دتا۔) مانیخ نے ہن فارسیاں نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے کیسپین دے شمال وچ براہ راست راستہ دوبارہ کھولنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ جے بعد وچ اس راستے اُتے تجارت وچ وادھا (غیر یقینی) ہويا تاں اس تو‏ں خورزم تے بحیرہ اسود دے شہراں نو‏‏ں فائدہ ہُندا تے اس دا نتیجہ خزراں تے رس دے بعد دے اضافے تو‏ں ہُندا۔ اوکسس دے کنارے سوگدیائی مرچنٹ شہراں اُتے چھیويں صدی دے آخر تو‏ں ترکاں دے کنٹرول نے ریشم روڈ دے وسطی حصے اُتے مغربی ترکاں نو‏‏ں کافی کنٹرول دتا۔ اک چینی جنرل نے شکایت کیت‏‏ی کہ: "ترک خود سِدھے ذہن دے نيں تے نابینا افراد نيں تے انہاں وچ باہمی اختلاف نو‏‏ں آسانی تو‏ں دور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں ، بہت سغدیائی باشندے انہاں وچ رہندے نيں جو چالاک تے کپٹی نيں۔ اوہ ترکاں نو‏‏ں تعلیم دیندے نيں تے تعلیم دیندے نيں۔" سائورن نے بازنطینی اتحاد نو‏‏ں سوگدیئن اسکیم دے طور اُتے دیکھیا جدو‏ں اوہ ترکاں د‏‏ی قیمت اُتے اپنا فائدہ اٹھاندے نيں۔ اک متعلقہ حقیقت ایہ اے کہ مشرقی ترکاں نے مال غنیمت دے طور اُتے ریشم د‏‏ی اک وڈی مقدار چینیاں تو‏ں کڈی جس د‏‏ی مارکیٹنگ مغرب د‏‏ی طرف کرنی پئی۔ 568 تو‏ں پہلے ، منیاخ ، جو اک معروف تاجر سی ، تجارت کھولنے دے لئی ساسانیائی فارسی عدالت وچ گیا۔ اس تجویز تو‏ں انکار کردتا گیا ، بظاہر اس د‏ی وجہ تو‏ں کہ پارسی بازنطینیاں دے ذریعہ تے اس دے نال تجارت اُتے پابندی لگانا چاہندے سن ۔ اطلاعات دے مطابق ، فارس جانے والی دوسری ترک لیگیہ دے ممبراں نو‏‏ں مبینہ طور اُتے زہر دتا گیا۔ 569 تو‏ں ، ترک تے فارس دا مقابلہ جاری رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ مرو دے نیڑے ترکاں نو‏‏ں شکست دتی گئی۔ 571 وچ دشمنی ختم ہوگئی۔ 576 وچ ، ویلنٹائنس نے بازنطینی مشن د‏‏ی قیادت تورکسانتھوس د‏‏ی طرف د‏‏ی جس دا کیمپ کیسپین دے مغرب وچ سی۔ ویلینٹنس فارس دے خلاف کارروائی کرنا چاہندا سی تے ٹورکسانتھوس نے شکایت کیت‏‏ی کہ بازنطیم آواراں نو‏‏ں پناہ دے رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ویلنٹائنس تردو نال ملن مشرق گیا۔ اس دشمنی د‏‏ی وجہ کيتا اے ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ 576–77 وچ بوکھان نامی اک ترک جرنیل تے اناگائی نامی اک اتیگور نے پینٹکپیئم دے کریمین بازنطینی قصبے اُتے قبضہ کرلیا تے چیروسنس دے محاصرے وچ ناکا‏م ہوگئے۔ ایہ ترک طاقت د‏‏ی مغربی حد تک نشان زد کردا ا‏‏ے۔ باکریا وچ ترکاں دے ذریعہ اک وڈا حملہ ، 588–589 وچ ، ساسانیاں دے ہتھو‏ں شکست کھا گیا۔ ترک-بازنطینی اتحاد 620 وچ عرب فتوحات تو‏ں پہلے آخری عظیم بازنطینی فارسی جنگ دے دوران بحال ہويا سی۔ 627 ٹونگ وچ یاغو کاغان نے اپنے بھتیجے باری شاد نو‏‏ں بھجوایا۔ ترکاں نے کیسپئین دے ساحل اُتے ڈربنٹ دے عظیم قلعے اُتے حملہ کيتا ، آذربائیجان تے جارجیا وچ داخل ہوئے ، خوب پرت مار د‏‏ی تے ہیرکلیوس نال ملاقات کيت‏ی جو طفلس دا محاصرہ کررہیا سی۔ جدو‏ں محاصرے نو‏‏ں گھسیٹا تاں ترک ترک ہوگئے تے ہیرکلیوس جنوب د‏‏ی طرف چلا گیا تے فارس اُتے اک زبردست فتح حاصل کيتی۔ ترکاں نے پرت کر ، ٹفلیس اُتے قبضہ کيتا تے گیریژن دا قتل عام کيتا۔ بازنطینیاں د‏‏ی جانب تو‏ں ، اک ترک جنرل ، جس دا ناں چورپن ترخان سی ، تب اس نے بیشتر آرمینیا نو‏‏ں فتح کيتا۔ ترکاں نے اس تو‏ں کيہ حاصل کیتا ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ ==[[خزر سلطنت]]== [[فائل:Chasaren.jpg|thumb|220px| سنّ 650 اتے 850 دے وچّ خزر خاگانیت]] '''خزر سلطنت جاں خزر خاگانیت''' وچکارلے ویلےآں وچ [[ یوریشیا ]] دی اک [[ ترک بولی| ترکی نسل]] لوکاں دی وڈی سلطنت سی ، جہڑی اجوکے [[ روس ]] دے [[ یورپ|یوروپی ]] حصے ، لہندے [[ قازقستان ]] , چڑھدے [[یوکرین]] , [[آذربائیجان]] , شمالی [[قفقاز]] ( [[چرکیسیا]] , [[ داغستان ]] ) , [[گرجستان]] , [[کریمیا]] اتے اتلے چڑھدے [[ترکی]] اتے پھیلی ہوئی سی ۔ اسدا [[راجگڑھ]] [[ وولگا دریا]] دے کنڈے بسیا آتیل شہر سی ۔ خزر خاگانیت سنّ 448 توں 1048 تکّ چلی ۔ اسوچّ کئی دھرماں دے لوک اتے ، ترکی قبیلےآں دے علاوہ ، یورالی ، [[ سلاوی لوک | سلاوی ]] اتے ہور نسلاں دے لوک وی رہندے سن ۔ خزر خاگانت [[ شاہراہ ریشم|ریشم رستہ ]] اتے اک اہم پڑاؤ سی اتے دکھن - لہندے [[ ایشیا ]] نوں اتلے [[ یورپ ]] توں جوڑن والی اک مکھ کڑی سی ۔<ref name="ref10fagay">[http://books.google.com/books?id=Mv9jKIwxuAsC A history of Russia, Central Asia, and Mongolia], David Christian, Wiley-Blackwell, 1998, ISBN 978-0-631-20814-3, ''... Recent evidence suggests that the dominant language was an Oghur dialect. Anthropologically and linguistically the Khazars were similar to the other Turkic peoples of the Pontic steppes ...''</ref> ایہ نیم[[خانہ بدوش]] [[ترک|ترک لوک]] سن ،جنہاں نے اپنے وقت د‏‏ی طاقتور ترین مغربی ترک خانیت تو‏ں ٹوٹے تے اپنی ہی وکھ سیاست پیدا کی.<ref name="Wexler 1987 70" /> [[مشرقی یورپ]] تے [[مغربی ایشیا|جنوب مغربی ایشیا]] د‏‏ی اہ‏م ترین تجارتی شہ رگ دے دونے اطراف, خذریہ قرون وسطی د‏‏ی سب تو‏ں اولی تجارتی منڈی بنا جو [[شاہراہ ریشم]] د‏‏ی مغربی رستےآں اُتے تسلط رکھدا سی جدو‏ں کہ [[چین]] ، [[مشرق وسطی]] تے [[کیویائی روس|کیویائی روس']] دے درمیان اک چوراہے دا کردار ادا کردا رہیا .<ref name="Wexler 1987 70" /><ref name="Wexler 1987 70" /> تقریبا ً تن صدیاں تک ( 650-965ء) قبیلہ خذر دا وسیع علاقے اُتے غلبہ رہیا جو [[ڈون۔وولگا نہر|وولگا ڈون]] دے میداناں تو‏ں مشرقی [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] تے شمالی [[قفقاز]] رہیا .<ref name="Kizilov 2009 335" /> خذریہ طویل عرصے تک ساسانی فارسی سلطنت دے خلاف [[بازنطینی]] قائم مقام رہنے دے بعد [[بازنطینی سلطنت]] ، [[خلافت امویہ]] تے شمالی میداناں دے خانہ بدوشاں دے درمیان [[حائلی ریاست]] دا کردار ادا کردا رہیا .فیر اس دا بازنطینی اتحاد 900 ء دے آس پاس ختم ہويا . بازنطینیاں نے [[:en:Alans|الاناں]] نو‏‏ں خذریہ اُتے حملہ کرنے دے لئی ابھارنا شروع کيتا تاکہ خذریہ د‏‏ی کریمیا تے قفقاز اُتے گرفت کمزور ہوئے تے اوہ شمال وچ ابھرتی ہوئی روسی طاقت نو‏‏ں مسیحیت قبول کروا تے انہاں تو‏ں سیاسی اتحاد کرسکن .<ref name="Noonan 1999 499,502–3">{{harvnb|Noonan|1999|pp=499,502–3}}.</ref> 965 تے 969 دے درمیان ، [[کیویائی روس|کیویائی روسی']] حکمران [[:en:Sviatoslav I of Kiev|کیف دا سفیاتوسلاؤ اول]] نے راجگڑھ [[:en:Atil|آتل]] فتح کرکے خذری ریاست تباہ د‏‏ی . <div style="direction: rtl;">خذراں دے ماخذ تے فطرت دا تعین [[ترک زباناں|ان د‏‏یاں بولیاں]] دے ماخذ دے نظریات تو‏ں بندھا ہويا اے , لیکن ایہ اک پیچیدہ و مشکل معاملہ اے کیونجے خزری بولی وچ کوئی وی مقامی سرگزشت ، روداد تے دستاویز نئيں بچی تے ریاست وچ [[:en:Polyethnicity|کثیر النسل آبادی]] اُتے مشتمل لوک [[:en:Polyglotism|بہت ساریاں زباناں بولدے]] سن ۔ خیال اے کہ خذر لوکاں دا مقامی مذہب [[ٹینگی ازم|تنگریت]] سی , جداں کہ [[:en:North Caucasian Huns|شمالی قفقازی ہن]] تے ہور ترک عوام دا سی .</div><ref name="Kizilov 2009 335" /> ایسا ظاہر ہُندا اے کہ خذر خانیت دے کثیر النسل عوام بوہت سارے خداواں د‏‏ی کثیر الاعتقادی پچی کاری د‏‏ی آبادی سی , تنگریت ، یہودی ، مسیحی تے مسلما‏ن پَرِستار .<ref name="Kizilov 2009 335" /> [[:en:Judah Halevi|یہوداہ حلیوی]] اور[[:en:Abraham ibn Daud|ابراہیم بن داود]] دے مطابق خذری حکمران اشرافیہ نے 8واں صدی ءماں [[ربیائی یہودیت]] قبول کيتی <ref>2007a{{Harvard citation no brackets}}</ref> لیکن اس خانیت دے اندر [[قبول یہودیت]] دا دائرہ کار دے اندر غیر متعین اے . <div style="direction: rtl;">ماخذات خذر دے بابت [[:en:Subbotniks|سلاو یہودی سبوتنخ]] ، [[یہود بخاری|یہود بخارا]] ، مسلما‏ن [[کمیک]], [[:en:Kazakhs|قزاک]] ، [[:en:Don Cossacks|دان کوزک]] خطے وچ ترک بولی بولنے والے [[:en:Krymchaks|کرمچک]] تے انہاں دے کریمیائی پڑوسی [[:en:Crimean Karaites|کارائی]] [[:en:Csangos|مالڈاوی سنگؤس]] ، [[:en:Mountain Jews|کوہستانی یہود]] تے دوسرے تجویز کیتے گئے </div><ref name="Kizilov 2009 335">{{Harvard citation no brackets}}</ref><ref name="Wexler 1987 70">{{Harvard citation no brackets}}.</ref><ref name="Wexler 1987 70" /><div style="direction: rtl;"><span class="cx-segment" data-segmentid="508">19واں صدی دے اخر وچ , [[اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ|نظریہ]] سامنے آیا کہ[[اشکنازی یہود]]ی اکثریت خذری جلاوطن یہودیاں کيت‏ی سی جنہاں نےروس تے یوکرین تو‏ں مغرب فرانس تے جرمنی د‏‏ی جانب ہجرت د‏‏ی </span><span class="cx-segment" data-segmentid="511">ہ اس نظریہ د‏‏ی ہن وی حمایت جاری اے لیکن یہود تے سام پسند دانشور اسنو‏ں شکوک و شبہات تو‏ں دیکھدے نيں .</span></div> <ref name="Wexler 1987 70" /><ref>{{Harvard citation no brackets}}: 'Most scholars are sceptical about the hypothesis (that has its roots in the late 19th century) that Khazars became a major component in the ethnogenesis of the Ashkenazic Jews'.</ref><div style="direction: rtl;">یہ نظریہ کدی کدی [[ضد سامیت|سام دشمنی]]</div> <ref name="Wexler 1987 70" /><div style="direction: rtl;">اور کدی کدی ضد صہیونیت تو‏ں وی جوڑا جاندا اے </div><ref name="Wexler 1987 70" /> ===مذہب=== قرون وسطی وچّ خزر راج نے [[یہودیت| یہودی دھرم ]] نوں اپنا لیا سی ، حالانکہ [[گیاہستان|ستیپی]] دے ہور ترکی قبیلےآں نے [[ سنی ]] [[اسلام]] اپنایا سی ۔ [[File:Khazar map1.PNG|thumb|Khazar Khaganate and surrounding states, c. 820 (area of direct Khazar control in dark blue, sphere of influence in purple).]] ===ناں=== بہت سارے ودواناں دا مننا ہے کہ خزر شبد [ترک بولیاں]] دے گیزیر جاں خیزیر شبد توں آیا ہے اتے اسدا مطلب [[ خانہ بدوش ]] جاں گھمکڑ ہندا ہے ۔ ====عرب خزر جنگاں==== 7ویں تے 8ویں صدی عیسوی چ [[خزر لوک|خزراں]] نے [[اموی سلطنت]] تے اسدی جانشین [[عباسی سلطنت]] خلاف جنگاں دا اک سلسلہ لڑیا ۔پہلی عرب خزر جنگ اسلامی فتوحات دے پہلے دور وچ لڑی گئی ۔ 640 تک مسلم فوجاں [[آرمینیا]] تک پہنچ گئے۔ 642ء وچ اینہاں نے [[قفقاز]] پار اپنا پہلا حملہ [[عبدالرحمان ابن ربیعہ]] دی اگوائی وچ کیتا ۔ 652ء وچ مسلم فوجاں خزر [[راجگڑھ]] [[بلانجار]] اتے حملہ آور ہوئیاں ، لیکن جت نا سکیاں تے بھاری نقصان چکیا ۔ ==[[ایغور خاقانت]]== {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=orange>ایغور خاگانیٹ<font>''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>742ء توں 848ء<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Uyghur_Khaganate.png|250px]] |- align="center" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>ایغور سلطنت دا نقشہ<font>''' |- |'''راجگھر'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[اوردو بالق]]<hr> |- style="vertical-align: top |'''[[مذہب]]''' |style="padding-right: 1em;" | مانیشیزم |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | مطلق العنان بادشاہت <hr> |- style="vertical-align: top |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>ایغور خاگان (خاقان)<font>''' |- |'''744ء توں 747ء''' |style="padding-right: 1em;" | قتلغ بیلگے کول |- style="vertical-align: top;" |'''841ء توں 847ء''' |style="padding-right: 1em;" | اوگے خان |- style="vertical-align: top; |- |'''تریخ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | <hr> |- style="vertical-align: top |'''قیام''' |style="padding-right: 1em;" | سن 742ء |- style="vertical-align: top;" |'''خاتمہ''' |style="padding-right: 1em;" | سن 848ء |- style="vertical-align: top;"- |'''رقبہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | <hr> |- style="vertical-align: top |'''سن 800ء چ''' |style="padding-right: 1em;" | 55 [[لکھ]] مربع [[کلومیٹر]] |- style="vertical-align: top;" |- |} [[File:جگ 820ء چ.jpg|thumb|200px|left|ایغور خاگانیٹ 820ء دے نیڑے]] ایغور خاگانیٹ اٹھویں صدی عیسوی دے ادھ توں 9ویں صدی عیسوی دے ادھ تک [[ترکستان]] تے [[چین]] دے علاقےآں تے 55 [[لکھ]] مربع [[کلومیٹر]] دے علاقے تے پھیلی ہوئی [[ترک]] سلطنت سی ۔ ایہہ [[اورخان ایغور]] دی حکمرانی چ [[اک]] قبائلی وفاق سی ۔ == [[منگولیا]] چ [[ایغور]]اں دا نمودار ہونا == [[گوک ترک]] خاگانیٹ دے خلاف 742ء چ [[ایغور]] قبیلےآں [[کارلوک]] تے [[باسمیل]] دی بغاوت نال [[منگولیا]] تے [[وسطی ایشیا]] چ طاقت دا وڈا خلا پیدا کر دتا ۔ باسمیلاں نے 744ء چ [[گوک ترک|گوک ترکاں]] دے [[راجگھر]] [[اوتوگین]] تے قبضہ کر لئیا تے اینہاں دے بادشاہ [[اوزمش خان]] نوں پھڑ لئیا تے علاقے دا کنٹرول اپنے ہتھ چ لے لئیا ۔ ایغور کارلوک اتحاد اسدے کجھ چر مگروں بنئیا ۔ اس اتحاد نے باسمیلاں نوں شکست دتی تے اینہاں دے بادشاہ دا سر لاہ دتا ۔ باسمیل قبیلےاں نوں مکمل طور تے تباہ کر دتا گئیا ، اینہاں دے [[لوک|لوکاں]] نوں [[چین|چینیاں]] ہتھ ویچ دتا گئیا یاں فاتح لوکاں چ ونڈ دتا گئیا ۔ [[ایغور|ایغوراں]] نے [[منگولیا]] دی حکومت سمبھال لئی تے کارلوکاں نوں ہور لہندے چ علاقے دے دتے گئے ۔ [[ایغور]] سردار [[قتلق بیلگے کول]] نے خود دا سارے [[التائی]] قبیلےآں دا اعلی حکمران ([[خاگان]] یعنی [[خاقان]]) ہون دا اعلان کر دتا تے اپنا راجگھر [[اوردو بالق]] چ قائم کیتا ۔ ==[[وولگا بلغاریہ]]== وولگا بلغاریہ یاں وولگا ۔ کاما بلغار ، [[ترک]] قومیت دی اک تریخی ریاست سی ، جہڑی 7ویں توں 13ویں صدی تک [[دریائے وولگا]] تے [[دریائے کاما]] دے علاقےآں چ قائم رہی ، ایہہ علاقے اج کل [[روس]] چ شامل نیں ۔ اج کل دے [[روس]] دیاں ریاستاں [[تاتارستان]] تے [[چوواشیا]] دے لوک اونہاں وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ۔ [[File:جگ منگولاں توں پہلے.jpg|thumb||400px|right|سن 1200ء دے نقشے ج وولگا بلغاریہ]] وولگا بلغاراں دے بارے چ کوئی سدھیاں معلومات نئیں ملدیاں کیونجے وولگا بلغاراں دی کوئی وی دستاویز نئیں لبھی تے اینہاں بارے جانکاری ، [[عرب]] ، [[ایران]] ، [[ہندستان]] تے [[روسی]] زرا‏ئع راہیں ملدی اے ۔ [[File:Khazars.gif|thumb|350px|right|نقشے چ [[بحیرہ ازوف]] دے آلے دوالے بلغاراں دا اصل علاقہ جتھوں اینہاں دا اک گروہ چڑھدے چ [[دریائے وولگا]] (اج دا [[تاتارستان]]) تے دوجا لہندے چ [[دریاۓ ڈینیوب]] (اج دا [[بلغاریہ]]) تے آباد ہو گیا]] ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ وولگا بلغاریہ دی دھرتی تے سب توں پہلے [[فن اوگری لوک]] آباد ہوئے ۔ [[ترک]] نسل دے [[بلغار]] 660ء چ [[کبرات]] دے پتر [[کوترنگ]] دے آگوائی ہیٹھ ایتھے [[بحیرہ ازوف]] دے علاقےآں توں آئے ۔ اوہ 8ویں صدی تک [[ریاست ادیل یورال]] دے علاقے تک پہنچ گئے ، جتھے اوہ ایتھے دے رہن آلے کئی دوجے مختلف النسل قبیلےآن نال اتحاد کر کے 9ویں صدی عیسوی اخیر تک ایتھے دے غالب اکثریتی لوک بن گئے ۔ کجھ دوجے [[بلغار]] قبیلے لہندے ول ودھدے ہوئے کئی مہماں دے بعد [[دریاۓ ڈینیوب]] دے علاقےآں چ آباد ہوگئے جہڑا اج کل [[بلغاریہ]] آکھواندے نیں جتھے [[سلاو]] نسل دے لوکاں مدغم ہوگئے تے [[سلاو]] [[بولی]] تے مشرقی [[آرتھوڈکس]] مذہب اختیار کر لئیا ۔ بوہتے دانشوران دے نیڑے [[وولگا بلغار]] عظیم [[خزاری سلطنت]] دی رعیت سن تے 9ویں صدی چ کسے ویلے اتحاد دا کم شروع ہوئیا تے بلغار شہر نوں راجگھر بنائیا گئیا ، جہڑا اج دے [[قازان]] شہر توں 160 [[کلومیٹر]] دکھن چ سی ۔ دانشوراں دی اکثریت شک چ اے کہ وولگا بلغاراں نے [[خزاری سلطنت|خزاراں]] توں آزادی خود حاصل کیتی یاں اودوں آزاد ہوئے جدوں 965ء چ [[کیویائی روس]] دے حکمران [[سویتو سلاو]] نے خزاں نوں تباہ کیتا ۔ اس علاقے دی آبادی دی وڈی گنتی [[ترک]] قبیلےآں نال تعلق رکھدی سی ، جنہاں چ [[بلغار]] ، [[سوآر]] ، [[بیلار]] ، [[برانجار]] تے کجھ برتا ([[ابن رستا]] دے مطابق) شامل سن ۔ اج دے [[چواش]] تے [[قازان تاتاری]] وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ( کجھ تھوڑی بوہتی [[فن اوگریک لوک]] تے [[قپچاق]] [[ترک]] نسل دے رلے نال)۔ اینہاں دا اک دوجا حصہ [[فن]] تے [[میگیار]] ( [[اساگل]] تے [[پسکاتر]]) قبیلےآں تے مشتمل سی ، [[تاتاری]] تے [[بسرمان]] غالبا اینہاں دی نسل چوں نیں ۔ وولگا بلغاراں نے [[اسلام]] نوں ریاستی مذہب دے طور تے 10ویں صدی عیسوی دے شروع چ اپنائیا ، جدوں 922ء 923ء چ [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] [[المقتدر]] نے المش [[ابن فضلان]] نوں وولگا بلغاراں نال تعلقات قائم کرن لئی بھیجئیا ، جس دے نال [[قاضی]] تے اسلامی قنون دے استاد وی وولگا بلغاریہ آئے ، جنہاں دے ہتھ تے ایتھے دی آبادی دی اکثریت نے [[اسلام]] قبول کیتا ، اینہاں ماہراں نے ای ایتھے [[مسیت|مسیتاں]] تے [[قلعہ|قلعے]] اسارن چ مدد کیتی ۔ پر ایتھے [[تانگری ازم]] تے دوجے دھرم وی منے جاندے رہے ۔ کروسیڈراں توں پہلے ( جنہاں نے اپنے لئی دوجے تجارتی راستے لبھے) ، [[دریائے وولگا]] دے درمیانی حصے تے واقع ہون پاروں [[یورپ]] تے [[ایشیاء]] دے وچکار [[تجارت]] دا وڈا حصہ کنٹرول وولگا بلغاریہ دے کنٹرول چ سی ۔ وولگا بلغاریہ دا راجگھر [[بلغار]] اک ترقی کردا تے ودھدا پھلدا شہر سی جہرا اپنے وقبے تے دھن دولت چ اسلامی [[دنیا]] دے کسے وی وڈے مرکز نال مقابلہ کردا سی ۔ وولگا بلغاراں دے تجارتی شراکت داراں چ اتلے چ [[وائی کنگ]] ([[ناروے]])، [[بجارملینڈ]] ، [[یاگرا]] تے بنینیٹ توں دکھن چ [[بغداد]] تے [[قسطنطنیہ]] (اج دا [[استمبول]]) ، لہندے [[یورپ]] توں چڑھدے چ [[چین]] تک شامل سن ۔ ریاست دے دوجے وڈے شہراں چ [[بیلار]] ، [[سوآر]] (سوار) [[قاشان]] تے جوکیتاؤ سن ۔ اج دے [[تاتارستان]] تے [[روس]] دے شہر [[قازان]] تے [[ییلابوگا]] وولگا بلغاریہ دے سرحدی قلعےآں دے طور تے اسارے گئے سن ۔ وولگا بلغاریہ دے کجھ شہر حالے تیکر وی نئیں لبھے پر اوہ [[روسی]] دستاویزاں چ درج نیں ، اینہاں چ اوشل ، توخچن ، ابراہیم (بریاکیموف) تے تاؤ الی نیں ، اینہاں چوں کجھ [[مغل|منگولاں]] دے حملے تے اسدے بعد تباہ ہوگئے ۔ وولگا بلغاریہ نوں لہندے چوں قابل ذکر فوجی خطرہ صرف [[روسی]] راجواڑےآں توں ای ہو سکدا سی ۔ تے 11ویں صدی عیسوی چ متعدد [[روسی]] حملےآں چ ایہہ علاقے تاراج ہوئے ۔ 12ویں صدی دے اخير تے 13ویں صدی دے شروع چ [[روسی]] راجواڑے [[ولادیمیر]] (اج کل [[روس]] دا اک [[صوبہ]]) دے حکمراناں خاص طور تے [[آندرے متقی]] تے [[وسیوولادا III]] نے اپنیاں مشرقی سرحداں دے تحفظ لئی باقاعدہ سوجے سمجھے طریقے نال بلغاراں دے شہراں چ لٹ مار کیتی ۔ لہندے توں [[سلاو|سلاوواں]] دے ڈر پاروں بلغاراں نے اپنا راجگھر بلغار توں بیلار منتقل کر لئیا ۔ [[File:Devil_tower.jpg|thumb|250px|left|[[ییلابوگا]] چ 12ویں صدی عیسوی دا شیطان مینار]] [[ستمبر]] 1223ء چ [[سمارا]] [[شہر]] دے نیڑے [[چنگیز خان]] دی فوج دا ہراول دستہ [[سوبدائی بہادر]] دے پتر [[اوران]] دی قیادت ہیٹھ وولگا بلغاریہ چ داخل ہوئیا پر [[سمارا بیند دی لڑائی]] چ شکست کھا کے ناکام پرت گئیا ۔ 1236ء چ [[مغل|منگول]] مڑ واپس وولگا بلغاریہ تے حملہ آور ہوئے پر اوہناں نوں وولگا بلغاریہ نوں ، ایتھے داخلی خانہ جنگی دے باوجود فتح کرن چ 5 ورہے لگے ۔ اینج وولگا بلغاریہ [[الس جوجی]] دا حصہ بن گئیا ، جہڑا بعد چ [[طلائی اردو]] سلطنت کہلائیا (تے [[سائبیریا]] توں [[ھنگری]] تک دا علاقہ اس سلطنت دی حکمرانی تھلے سی )۔ اس دے بعد وولگا بلغاریہ وی گئی راجواڑےآں چ تقسیم ہوگئیا تے ہر راجواڑا [[طلائی اردو]] سلطنت ([[ترکی]] تے [[تاتاری]] [[بولی]] چ [[طلائی اردو|آلتین اوردا]]) دا باجگزار بن گئیا تے کجھ خودمختاری حاصل کر لئی ۔ 1430ء دے عشرے چ [[خانان قازان]] ([[قازان خانیت]]) وجود چ آئی جہڑی اینہاں سارےآں راجواڑےآں چوں بوہتی اہمیت آلی ریاست سی ۔ کجھ تریخ داناں دے مطابق وولگا بلغاریہ دی 80 فیصد توں ودھ آبادی [[مغل|منگول]] مداخلت دے دوران ماری گئی سی تے باقی آبادی نوں منگولاں نے اتلے علاقےآں چ آباد کر دتا گئیا ( اج دے [[تاتارستان]] تے [[چوواشیا]] چ) ۔ وولگا بلغاریہ دے [[گیاہستان|گیاہستاناں]] ([[سٹیپ]]) چ خانہ بدوش [[قپچاق]] تے [[مغل|منگولاں]] نوں آباد کیتا گئیا ۔ جس نال [[زراعت]] دی ترقی متاثر ہوئی ۔ ویلے دے نال نال وولگا بلغاریہ دے شہراں دی مڑ فیر اساری کیتی گئی تے اک وار فیر اوہ [[طلائی اردو|سنہری لشکر سلطنت]] دے تجارتی دے گھریلو صنعتی مرکز بن گئے ۔ کجھ بلغاراں نوں ، خاص طور تے ماہراں تے ہنرمنداں نوں ، زبردستی [[طلائی اردو]] سلطنت دے راجگھر [[سرائے]] تے دوجے دکھنی شہراں چ آباد کیتا گئیا ۔ اینج وولگا بلغاریہ [[اک]] وار فیر زرعی تے گھریلو صنعتی ، مرکز ، بن ، گئیا ۔ == ترک ہجرت == موجودہ ترک پہلے یورلز تے الٹائی پہاڑاں دے وچکار آباد سن ۔ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی خرابی تے ہور وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ لوک آس پاس دے علاقےآں وچ منتقل ہوگئے۔ تقریباً اک ہزار سال پہلے، اوہ لوک [[ایشیائے کوچک]] وچ آباد ہوئے سن ۔ 1071 وچ ، انہاں نے بازنطینیاں نو‏‏ں شکست دتی تے ایشیا مائنر اُتے اپنا تسلط قائم کيتا۔ انہاں نے وسطی ترکی وچ راجگڑھ کونیا دے نال مسلم سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا۔ انہاں د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں 1243 وچ منگول حملے تو‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ جداں ہی منگولاں دا اثر و رسوخ کم ہويا، سابق بادشاہ عثمان دے نال [[سلطنت عثمانیہ]] قائم ہوگئی۔ اس وقت، ترکی د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں بہت وسیع کيتا گیا سی۔ بالترتیب 1516 تے 1517 : شام تے مصر نے فتح حاصل کيتی۔ سلطان سلیمان دے دور وچ ، ترکی نے ایشیائے کوچک کچھ عرب علاقےآں، شمالی افریقہ، مشرقی بحیرہ روم دے جزیرے، بلقان، کاکیشس تے کریمیا اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ قوم پرستی دے عروج دے نال ہی، ترکی د‏‏ی سرحداں تنگ ہُندی چلی گئياں تے اس دے زیر قبضہ علاقے اک اک کرکے آزاد ہوئے گئے۔ == ترکاں د‏‏ی ابتدائی تریخ == مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ پہلے ترک افراد [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تو‏ں [[سائبیریا]] تک دے خطے وچ رہندے سن ۔ تاریخی طور اُتے ایہ چھیويں صدی ق م دے بعد قائم ہوئے سن ۔ <ref name="Peter Zieme 2006, p. 64">Peter Zieme: The Old Turkish Empires in Mongolia. In: Genghis Khan and his heirs. The Empire of the Mongols. Special tape for Exhibition 2005/2006, p. 64</ref> ابتدائی علیحدہ علیحدہ ترک باشندے نیڑے 200 ق م (چینی [[ہان خاندان|ہان خاندان دے]] ہ‏معصر) دے دیر دیر ژیانگو کنفیڈریشن دے حصےآں اُتے آئے [[ہان خاندان|تھے]]۔ <ref name="Findley 2005, p. 29">Findley (2005)، p. 29.</ref> ترکاں دا پہلا تذکرہ اک [[چین د‏‏ی تریخ|چینی]] عبارت وچ سی جس وچ [[شاہراہ ریشم|سلک روڈ دے]] کنارے [[سغد|سوگدیاں]] دے نال ترک قبیلے د‏‏ی تجارت دا ذکر سی۔ ایہ اکثر تجویز کيتا گیا اے کہ ژیانگو، جس دا ذکر ہان خاندان دے ریکارڈاں وچ کیہ گیا اے، اوہ پروٹو ترک بولنے والے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=6010|title=Yeni Turkiye Research and Publishing Center|website=www.yeniturkiye.com|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108164733/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=6010|archivedate=8 نومبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesFarEast/TurkicIntro.htm|title=An Introduction to the Turkic Tribes|first=P L|last=Kessler|website=www.historyfiles.co.uk|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108164730/http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesFarEast/TurkicIntro.htm|archivedate=8 نومبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://geocities.com/cevatturkeli/ctbb-his1.htm|title=Early Turkish History|accessdate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027144739/http://geocities.com/cevatturkeli/ctbb-his1.htm|archivedate=اکتوبر 27, 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/kitaplar/Turkey2005/content/english/110-111.htm|title=An outline of Turkish History until 1923.|website=byegm.gov.tr|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012200212/http://byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/kitaplar/Turkey2005/content/english/110-111.htm|archivedate=12 اکتوبر 2007}}</ref> [[ایٹلا|اٹیلا دی]] [[ہن]] فوج نے 5 ويں صدی وچ یوروپ اُتے زیادہ تر حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ کيتا، اوہ ترک تے شیونگنو د‏‏ی اولاد ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Findley 2005, p. 29">Findley (2005)، p. 29.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/xiongnu.html|title=Xiongnu 匈奴 (www.chinaknowledge.de)|first=Ulrich|last=Theobald|website=www.chinaknowledge.de|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/68rdH3NEL?url=http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/xiongnu.html|archivedate=2 جولائ‏ی 2012}}</ref><ref name="pulleyblank">G. Pulleyblank, "The Consonantal System of Old Chinese: Part II"، Asia Major n.s. 9 (1963) 206–65</ref> کچھ اسکالراں دا کہنا اے کہ ہن اک پہلے دے ترک قبیلے وچو‏ں اک سن، جدو‏ں کہ ہور دا کہنا اے کہ اوہ منگولی نسل دے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm|title=The Origins of the Huns|first=P L|last=Kessler|website=www.historyfiles.co.uk|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108164727/http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm|archivedate=8 نومبر 2017}}</ref> اندرونی ایشیاء وچ شمالی زیؤنگو طاقت دے خاتمے دے 400 سال بعد، چھیويں صدی وچ ، ترک عوام د‏‏ی قیادت نو‏‏ں گوک ترکاں نے سنبھال لیا۔ پہلے ژیانگو خانہ بدوش کنفیڈریشن وچ ، گوک ترک نو‏‏ں اپنی روایات تے انتظامی تجربہ وراثت وچ ملیا سی۔ 552 تو‏ں 745 تک، گوک ترک قیادت نے خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] ترک قبیلے نو‏‏ں گورک سلطنت وچ متحد کردتا۔ ایہ ناں ''گوک''، "نیلے" یا "آسمانی" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ژیانگو دے پیشرو دے برعکس، گوک ترک خاقانیت دے پاس آشینہ قبیلے دے عارضی ''[[خان (لقب)|خان]]'' سن جو قبائلی سرداراں د‏‏ی کونسل دے زیر [[بادشاہی|اقتدار]] اک [[بادشاہی|خودمختار]] اتھارٹی دے ''ماتحت'' سن ۔ [[خانیت|خانت]] نے اپنے اصلی [[شمن پرستی|شرمناک]] مذہب، [[تینگری ازم|ٹینگری ازم دے]] عناصر نو‏‏ں برقرار رکھیا، اگرچہ اس نے [[بدھ مت|بدھ]] بھکشوواں دے مشنری حاصل کیتے تے اک متشدد مذہب اُتے عمل کيتا۔ گورکز اولین ترک لوک سن جنھاں نے اولک [[قدیم ترکی زبان|ترکک]] نو‏‏ں رنک اسکرپٹ، اورخون اسکرپٹ وچ لکھیا سی۔ خانت پہلی ریاست سی جو "ترک" دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ صدی دے آخر تک، گوک ترک خاقانیت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ یعنی، [[مشرقی ترک خاقانیت]] تے [[مغربی ترک خاقانیت]]۔ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] نے 630 وچ مشرقی ترک [[مشرقی ترک کھاگناٹ|خاقانیت]] تے 657 وچ مغربی ترک [[مشرقی ترک کھاگناٹ|خاقانیت]]<nowiki/>کو فوجی مہماں دے سلسلے وچ فتح کيتا۔ اُتے 681 وچ کھنٹے نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا گیا۔ گوک ترک بالآخر متعدد خانہ جنگی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں منہدم ہوگیا، لیکن بعد وچ "ترک" دا ناں بہت ساری ریاستاں تے لوکاں نے لیا۔ {{حوالہ درکار|date=دسمبر 2015}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (دسمبر 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ترک عوام تے اس تو‏ں وابستہ گروہاں نے [[ترکستان]] تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے ہن جو [[منگولیا]] اے [[مشرقی یورپ|مشرقی یوروپ]]، [[سطح مرتفع ایران|ایرانی مرتفع]] تے [[اناطولیہ]] تے جدید ترکی د‏‏ی طرف بہت ساری لہراں وچ چلا گیا۔ ابتدائی توسیع د‏‏ی تریخ حالے تک نامعلوم ا‏‏ے۔ بہت ساری لڑیائیاں دے بعد، انہاں نے اپنی ریاست قائم کيتی تے بعد وچ [[سلطنت عثمانیہ]] تشکیل دی۔ مرکزی ہجرت قرون وسطی دے زمانے وچ ہوئی، جدو‏ں اوہ بیشتر ایشیاء تے یورپ تے مشرق وسطی وچ پھیل گئے۔ <ref name="Carter V. Findley">Carter V. Findley, ''The Turks in World History'' (Oxford University Press, اکتوبر 2004) {{آئی ایس بی این|0-19-517726-6}}</ref> انہاں نے [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] وچ وی حصہ لیا۔ ==[[خانان کاراخانی|کاراخانی خانیت]]== [[File:KaraKhanidAD1000.png|thumb|200px|left|کاراخانی خانیٹ سن 1000ء چ]] خانان کاراخانی یاں کاراخانی خانیٹ ، [[گھبلے زمانے|گھبلے زمانےآں]] دی [[اک]] [[ترک]] ریاست سی ، جہڑی کاراخانیاں یاں قرہ خانیاں ، جہڑے ایلیک خانی وی آکھوندے سن، نے قائم کیتی جہڑا اک [[ترک]] ٹبر سی ۔ ایہہ ریاست 840ء توں 1211ء تک [[وسطی ایشیا|گھبلے ایشیا]] چ [[ماورا النہر]] چ قائم رہی ۔ اینہاں دا [[راجگھر]] پہلے [[کاشغر]] ، فیر [[بلاساگین]] ، [[اوزگین]] تے فیر مڑ [[کاشغر]] رہئیا ۔ ریاست دا [[ناں]] دو [[ترک]] لفظاں کارا(قرہ) تے [[خان]] نال بنئیا اے ، کارا دا مطلب ترک [[بولی]] چ "[[کالا]]" یعنی معزز تے [[خان]] اصل ج کاغان اے ، جہڑا کہ ت[[جوڑ]]رک لقب اے جہڑا ریاست دےحکمران نوں دتا جاندا اے ۔ [[File:جگ منگولاں توں پہلے.jpg|thumb|300px|left|منگولاں توں پہلے جگ کاراخانی سلطنت دے علاقے تے دوجیاں سلطنتاں]] [[File:Asia_1025ad.jpg|thumb|200px|left|خانان کاراخانی سن 1925ء چ]] پہلی [[ایغور سلطنت]] نال تسلسل تے [[کارا خوجہ]] نال قرابت داری دے علاوہ کاراخانی افسانوی [[افراسیاب]] شاہی ٹبر دی نسل چوں ہون دے دعوے دار سن ۔ عمودی لکھے جانے آلی [[ایغور]] [[لپی]] (رسم الخط) [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] دے ویلے توں لہندے [[ترکستان]] دے [[مسلمان]] [[ترک|ترکاں]] وچکار کافی ورتئیا جانہہ لگا سی تے اسدے نال نال [[مشرقی ترکستان|چڑھدے ترکستان]]( [[مشرقی ترکستان]]) دے کجھ حصےآں وی [[مانچو]] دور چ استعمال چ آن لگا ۔ [[File:Aisha_Bibi2.jpg|thumb|200px|left|تراز دے لاکے عائشہ بی بی دا مزار]] کاراخانی تے [[خانان کاراخیتان]] ریاستاں دے خانہ بدوشاں ۔ [[کارلوک]] تے [[نیئمان]] خانہ بدوش قبیلےآں( لشکراں) نے جدید [[قپچاق]] [[ترک]] بولن آلے [[قازقستان|قازاق]] ، [[کیرغزستان|کرغیز]] تے [[تاتاری|تاتار]] رہتلاں دی نیونہہ رکھی ۔ کاراخآنی رہتل دے کجھ [[اسلامی]] تے [[ایرانی]] اثرات اج وی [[تاجک]] ، [[ازبکستان|ازبک]] ۔ [[افغانستان|افغان]] ، [[ہوئی]] تے [[ایغور]] لوکاں چ پائے باندے نیں ، جنہاں چ [[دو]] [[چغتائی]] [[ترک]] [[بولی]] بولن آلے نیں ۔ [[ایغور|ایغوراں]] دی [[اک]] شاخ [[دریائے گانسو]] تے [[تارم دریا]] دے [[طاس]] دے [[نخلستان|نخلستاناں]] ول ہجرت کر گئی ۔ جداں گاؤچانگ (خوجہ) تے ہامی (کومول) ، تے [[بدھ]] ریاستاں دا اک کارا خوجہ ناں دا وفاق بنائیا ۔ دوجےآں نے [[تارم دریا]] دے لہندے طاس ۔ [[وادی فرغانہ]] ، جنگاریا تے [[قازقستان]] دے مسلم [[خوارزم شاہی سلطنت|سلطنت خوارزم]] دے نال لگدے حصےآں تے قبضہ کر لئیا ۔ اوہ 10ویں صدی عیسوی تک [[مسلمان]] ہو گئے تے اینہاں توں ای اٹھن آلے شاہی ٹبر نوں تریخ کاراخانی آکھئیا جاندا اے ۔ [[File:UzgenMausoleum.jpg|thumb|200px|left|ازگین [[کرغیزستان]] چ 10ویں ، 11ویں صدی عیسوی دا کاراخانی مزار]] [[File:Sutuq_Bughraxan_Qebrisi.JPG|thumb|200px|left|چين دے صوبے ژنجیانگ چ [[ارتش]] چ سلطان سطوق بغرا خان دا مقبرہ]] 999ء چ ہارون (یاں حسن) بغرا خان نے ، جہڑا [[ایغور]] کارلوک کنفڈریشن دے سردار دا پوتا سی ، [[سلطنت سامانیہ|سامانی سلطنت]] دے [[راجگھر]] [[بخارا]] تے قبضہ کر لئیا ۔ [[سلطنت سامانیہ]] دے علاقے [[خراسان]] تے [[افغانستان]] ، [[سلطنت غزنویہ]] تے [[ماورا النہر]] ، کاراخانیاں دے قبضے چ چلا گئیا ۔ اینچ [[آمو دریا]] دونہاں حریف سلطنتاں دے وچکار سرحد بن گئیا ۔ اس دورانئے چ کاراخانیاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا ۔ 11ویں صدی عیسوی دے شروع چ کارا خانیاں دا اتحاد اندرونی خانہ جنگیاں پاروں ٹٹ گئیا ۔ 1041ء [[محمد عین الدولہ]] (دور حکومت:52 -1041ء) نے سلطنت دے لہندے علاقےآں دی حکومت سمبھالی ، جس دا مرکز [[بخارا]] سی ۔ 11ویں صدی دے آخر چ [[ایران]] چ [[سلجوق سلطنت|سلجوقیاں]] دے عروج نال کارا خآنی سلجوقیاں دے باجگزار بن گئے ۔ بعد چ اینہاں نے اتلے چ [[خانان کارا خیتان]] تے دکھن چ سلجوقیاں دے اقتدار نوں برداشت کیتا ۔ [[سلجوق سلطنت|سلجوقیاں]] دے زوال مگروں 1140ء چ کاراخانی ، اتلے [[چین]] چ مرتکز ، حریف [[ترک]] کاراخیتانی کنفیڈریشن دے اقتدار دے تھلے آ گئے ۔ عثمان (دور حکومت:11-1204ء) نے کجھ چر لئی اس ٹبر دی آزاد حکومت بحال نوں بحال کیتا ، پر 1211ء چ کاراخانیاں نوں محمد [[علاؤ الدین خوارزم شاہ]] نے شکست دے کے اینہاں دا خاتمہ کر دتا ۔ تریخی شہرت آلے کاراخانی حکمراناں چ [[کاشغر]] دا [[محمود تامگاچ]] شامل اے ۔ اتلے [[چین]] چ جن شاہی ٹبر (1234ء-1115ء) دے ہتھوں [[خانان کاراخیتان|کارا خیتان شاہی ٹبر]] دی شکست دے بعد عظیم خیتان مندارین "[[ییلو داشی]]" خیتان سپاہیاں دے [[اک]] چھوٹے دستے نال [[چین]] توں نس گئیا ، تے [[تانگوت]] ، [[تبت]] ، [[کارلوک]] ، [[کارا خوجہ]] تے [[نیئمان]] علاقےآں توں جنگجو بھرتی کردا ہوئيا ، پناہ دی تلاش چ لہندے ول گئیا ۔ ییلو داشی نوں لہندی زیا بادشاہت تے [[بدھ]] کارا خوجےآں نے پناہ دتی ، پر [[مسلمان]] کاراخانیاں نے گالجا تے [[کاشغر]] وچکار اسنوں ڈکئیا ۔ انتقاما اس نے کاراخانی ریاستاں نوں اک [[اک]] کر کے مغلوب کیتا تے [[دریائے ارتش]] دے نال [[بالاساگین]] چ [[خانان کاراخیتان]] دی حاکمیت قائم کر دتی ۔ کاراخانی فوج دے کئی کمانڈر ،جدان [[خوارزم]] دے حکمران عثمان دا پیؤ ، [[خانان کاراخیتان]] دے حملے دوران کاراخانی سرزمین توں نس گئے ۔ 1244ء چ [[مصر]] دے [[مملوک|مملوکاں]] دی دعوت تے ، عثمان اپنی [[فوج]] لے کے [[بیت المقدس]] گئیا تے اسلامی فوجاں ولوں لڑدے ہوئے اس مقدس [[شہر]] نوں صلیبیاں توں آزاد کروائیا ۔ ==[[خانان کاراخیتان|کاراخیتان خانیت]]== [[File:جگ منگولاں توں پہلے.jpg|thumb|250px|left|خانان کاراخیتائی سن 1200ء دے لاگے]] '''خانان کاراخیتان''' یاں لہندا لیاؤ (منگولی [[بولی]]:خپ خیتاد (کاراکیتاد) ، [[چینی]] [[بولی]]: خی لیاؤ ) یاں خانان کارا خطا ياں خانان کاراخیتائی ، 1124ء توں 1218 تک [[ترکستان]] ([[وسطی ایشیا]] )دے علاق ج قائم رہن آلی خیتان سلطنت سی ۔ اس ریاست نوں خطا یاں خیتائی اس لئی آکھئیا جاندا اے کہ اسدا بانی [[ییلو داشی]] مندرین [[چینی]] سی ، تے پرانی [[ترک]] [[بولی]] چ [[چین]] نوں خطا یاں ملک خطا یاں ختا آکھئیا اندا سی (ایتھوں ای چین لئی ورتئیا جان آلا [[انگریزی]] لفظ کیتھے نکلئیا اے) ۔ ایس حکومت دا بانی [[ییلوداشی]] سی ، جس نے [[وسطی ایشیا]] دے [[چینی]] لیاؤ شاہی ٹبر دے باقی ماندہ لوکاں دی اگوائی کیتی جدوں اوہ اتلے [[چین]] چ جورچن دی مہم توں نسن دے بعد [[وسطی ایشیا]] آئیا ۔ خانان تے 1211ء چ [[کوچلگ]] دی قیادت چ [[نئیمان]] خانہ بدوشاناں دا قبضہ ہو گئیا ، [[چینی]] [[عرب]] تے [[ایرانی]] زرائع دسدے نیں کہ ایس جبری قبضے نا ل ای خانان دا تقریبا خاتمہ ہو گئیا ۔ بعد چ خانان کاراخیتائی نوں 1218ء چ [[چنگیز خان]] دیاں فوجاں نے تباہ کر دتا ۔ ==[[غزنوی سلطنت]]== {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#addfad" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>غزنوی سلطنت<font>''' | |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Ghaznavid Empire<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>963–1187<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:سلطنت غزنویہ دا جھنڈا.png|200px]] |- style="vertical-align: top;" |- |- |style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>سلطنت غزنویہ دا جھنڈا<font>''' |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:غزنی سلطنت.png|250px]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نفشہ'''<center> |-style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | [[راجگڑھ]]: || [[غزنی]]،[[لہور]] |- | سرکار: || سلطنت |- | پیلا سلطان: || [[الپتگین]] |- | آخری سلطان: || [[خسرو ملک]] |- | تھاں: || 3,400,000 مربع کلومیٹر |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Tomb of Sultan Mahmud of Ghazni in 1839-40.jpg|250px]] |- |-text-align="center" |[[محمود غزنوی]] دی غزنی چ قبر |} غزنوی سلطنت اک ایشیائی سلطنت سی حیڑی 963 توں 1115 تک رئی ایدے وچ [[افغانستان]] [[پاکستان]] [[ایران]] تے وشکارلے ایشیاء دے کج دیس ہیگے سن۔ ایہہ سلطنت [[سلطنت سامانیہ]] دے غلام [[ترک]] سرداراں [[الپتگین]] تے [[سبکتگین]] توں ٹری۔ الپتگین سامانی سلطنت دا اک سردار سی جین [[غزنی]] آکے آپنے راج دی نیو رکھی۔ اس دے مرن توں مگروں اودا جوائی [[سبکتگین]] ایدے وچ وادا کرن لگ کیا تے سب توں بعوتہ وادا [[سبکتگین]] دے پتر سلطان [[محمود غزنوی]] نے کیتا۔ '''سلطنت غزنویہ''' 976ء تو‏ں 1186ء تک قائم اک حکومت سی جس دا راجگڑھ [[افغانستان]] دا شہر [[غزنی]] سی۔ اس دا سب تو‏ں مشہور حکمران [[محمود غزنوی]] سی جس نے [[ہندوستان]] اُتے 17 حملے کیتے تے سومنات اُتے حملہ کرکے بطور بت شکن خود نو‏‏ں تریخ وچ امر کر دتا۔ === قیام === جب [[دولت سامانیہ|سامانی]] حکومت کمزور ہوئے گئی تے اس دے صوبہ دار خود مختار ہوئے گئے تاں انہاں وچ اک صوبہ دار [[سبکتگین]] (366ھ تو‏ں 387ھ) نے [[افغانستان]] دے راجگڑھ [[کابل]] دے جنوب وچ واقع شہر [[غزنی]] وچ 366ھ وچ اک آزاد حکومت قائم کيتی جو تریخ وچ '''دولت غزنویہ''' تے '''آل سبکتگین''' دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ بعد وچ سبکتگین دا خراسان اُتے وی قبضہ ہوئے گیا۔ ايس‏ے سبکتگین دے زمانے وچ مسلما‏ن پہلی مرتبہ [[درۂ خیبر|درہ خیبر]] دے راستے [[پاکستان]] وچ داخل ہوئے ۔ اس زمانے وچ [[لاہور]] وچ اک ہندو راجا [[جے پال]] حکومت کردا سی اس د‏ی حکومت [[پشاو‏ر]] تو‏ں اگے [[کابل]] تک پھیلی ہوئی سی تے اس د‏ی سرحداں سبکتگین د‏‏ی حکومت تو‏ں ملی ہوئیاں سن۔ راجا جے پال نے جدو‏ں دیکھیا کہ سبکتگین د‏‏ی حکومت طاقتور بن رہی اے تاں اس نے اک وڈی فوج لے ک‏ے غزنی اُتے حملہ کر دتا لیکن لڑیائی وچ سبکتگین نے اسنو‏ں شکست دے دتی تے جے پال نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جے پال نے سبکتگین د‏‏ی اطاعت قبول کرکے اپنی جان بچائی تے سالانہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔ ہن سبکتگین نے جے پال نو‏‏ں رہیا کر دتا تے اوہ لاہور واپس آ گیا لیکن اس نے وعدے دے مطابق خراج نئيں بھیجیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سبکتگین نے حملہ کر دتا تے وادی پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ===محمود غزنوی=== یمین الدولہ محمود (12 [[اکتوبر]] 971ء - 30 [[اپریل]] 1030ء) تے پورا [[ناں]] یمین الدولہ عبدالقاسم محمود ابن [[سبکتگین]] المعروف سلطان محمود غزنوی ، 997ء توں اپنے انتقال تک [[سلطنت غزنویہ]] دے حکمران رہیا تے اس نے [[غزنی]] شہر نوں [[دنیا]] دے دولت مند ترین شہر چ تبدیل کر دتا ۔ اسدی وسیع سلطنت چ مکمل [[افغانستان]] ، [[ایران]] ، [[پاکستان]] دے کئی حصے تے اتلا لہندا [[ہندستان]] شامل سن ۔ محمود تریخ [[اسلام]] دا پہلا حکمران سی جس نے سلطان دا لقب اختیار کیتا ۔ سبکتگین دا 20 سال د‏‏ی حکومت دے بعد انتقال ہوئے گیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا محمود غزنوی تخت اُتے بیٹھیا۔ محمود خاندان سبکتگین دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ ہويا ا‏‏ے۔ اسلامی تریخ دے مشہور حکمراناں وچو‏ں اک محمود ہندوستان اُتے 17 حملےآں دے باعث شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچیا۔ محمود بچپن تو‏ں ہی وڈا نڈر تے بہادر سی۔ اوہ اپنے باپ دے نال کئی لڑیائیاں وچ حصہ لے چکيا سی۔ بادشاہ ہونے دے بعد اس نے سلطنت نو‏‏ں وڈی وسعت دی۔ اوہ کامیاب سپہ سالار تے فاتح وی سی۔ شمال وچ اس نے [[خوارزم]] تے [[بخارا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[سمرقند]] دے علاقے دے چھوٹے چھوٹے حکمراناں نے اس د‏ی اطاعت قبول کرلئی- اس نے پہلے بخارا تے سمرقند [[کاشغر]] دے [[ایلک خانی]] حکمراناں دے قبضے وچ سن تے خوارزم وچ اک چھوٹی تو‏ں خود مختار حکومت آل مامون دے ناں تو‏ں قائم سی۔ جنوب وچ اس نے [[ر]]ے، [[اصفہان]] تے [[ھمدان|ہمدان]] فتح کرلئے جو [[بنی بویہ]] دے قبضے وچ سن ۔ مشرق وچ اس نے نیڑے قریب اوہ تمام علاقہ اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا جو ہن [[پاکستان]] کہلاندا اے ۔ محمود عدل و انصاف تے علم و ادب د‏‏ی سرپرستی دے باعث وی مشہور ا‏‏ے۔ اس دے دور د‏‏ی مشہور شخصیتاں وچ [[فردوسی]] تے [[ابو ریحان البیرونی|البیرونی]] کسی تعارف دے محتاج نئيں۔ ==== فوجی مہماں ==== 994ء چ محمود نے [[سلطنت سامانیہ]] دے امیر [[نوح II]] دے باغی سردار فائق توں نوح دوم لئی [[خراسان]] کھون چ اپنے پیؤ [[سبکتگین]] نال حصہ لیا ۔ اس عرصے چ [[سلطنت سامانیہ]] بوہت کمزور ہو چکی سی ، جس دی وجہ عبدالقاسم سمجوری ، فائق ، ابو علی تے جرنیل بہتوزان وشکار اندورنی سیاسی چپلقش تے [[بنی بویہ]] تے [[خانان کاراخانی]] دیاں [[سلطنت سامانیہ]] نال چپلقشاں سن ۔ سلطان محمود دی پہلی جنگی مہم [[خانان کاراخانی|کاراخانی سلطنت]] دے خلاف سی ، جسدی حکومت اسدی سلطنت تے اتلے حصے چ سی ۔ اس دی شکست دے مگروں ، اینے دکھنی [[سوغدیہ]] تے [[خوارزم]] چ [[سلجوق سلطنت|سلجوق]] [[ترک|ترکاں]] نال اتحاد بنایا ، جنہاں نے سفارتی زرائع راہیں ، اتلے علاقے دے تحفظ چ اسدی مدد کیتی ۔ سن 999ء چ [[سلطنت سامانیہ]] دے نواں بادشاہ [[عبدالمالک II]] دی محمود نال [[خراسان]] دے معاملے تے عداوت شروع ہوئی ۔ اینہاں دیاں فوجاں نوں [[خانان کاراخانی]] دے [[خان]] [[نصر خان]] نے اتلے توں حملہ کر کے شکست دتی ۔ محمود نے فیر نصر خان نال اتحاد قائم کر لیا جہڑا محمود دے نصر خان دی دھی نال ویاہ نال ہو پکا ہو گیا ۔ ==== [[ملتان]] تے [[ہندو شاہیاں]] دے خلاف مہماں ==== [[File:سلطان محمود غزنوی.JPG|thumb|350px|left|مورت چ سلطان محمود اپنے دربار چ]] دکھن ول محمود دی پہلی جنگی مہم [[ملتان]] دی [[اسماعیلی]] بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے [[لہور]] تے [[کشمیر]] دے [[ہندو]] [[راجہ]] [[جے پال]] نے محمود دے پیؤ [[سبکتگین]] دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ جے پال دے [[اک]] وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر [[آنند پال]] نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے [[ہندو]] راجےآں دا [[اک]] طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے [[ہاتھی]] جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء [[اک]] وار فیر [[لہور]] ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔ ==== محمود دیاں برصغیر چ جنگی مہماں ==== [[راجپوت]] راجےآں دی شکست دے مگروں محمود نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے [[ہندو]] باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف [[پنجاب]] دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ محمود دے [[بلخ]] دے حکمراناں پہلے توں ای تعلقات سن جس دی وجہ اسدا ایتھے دے حکمران ٹبر چ اپنے پتر دا ویاہ سی ۔ اس دے مقامی امیر ابو نصر محمد نے اپنیاں خدمات سلطان لئی تے اپنی دھی دے رشتے دی سلطان دے پتر لئی پیشکش کیتی سی ۔ ابو نصر دے مرن مگروں محمود [[بلخ]] توں اپنےاقتدار تھلے لے آیا ۔ بلخ نال اتحاد نے اتلے [[ہندستان]] چ اسدیاں مہماں چ اسدی بوہت مدد کیتی ۔ [[نگرکوٹ]] ۔ [[تھانیسیر]] ، [[قنوج]] تے [[اجین]] دیاں ہندستانی ریاستاں نوں فتح کر کے سلطان محمود نے اینہاں دے [[ہندو]] ، [[جین]] تے [[بدھ]] بادشاہاں دے ہتھاں چ ای باجگزار ریاستاں دے طور تے رہن دتیاں تے مقامی لوکاں نوں اپنی فوج چ سارےآں عہدےآں تے بھرتی کیتا ۔ محمود نے [[ہندستان]] تے بعد آلے حملے خاص طور تے [[مندر|مندراں]] آلے شہراں تے کیتے کیونجے [[ہندو]] [[مندر]] وڈے خرانے رکھدے سن تے [[ہندو|ہندوآں]] دے نظریاتی مرکز سن ۔ اینہاں نوں تباہ کرنا اس دی سلطنت تے حملہ کرن آلے ہندوآں دے عزم نوں تباہ کرن دے مترادف سی ۔ محمود کدے وی مستقل طور تے [[ہندستان]] چ نئیں رہیا پر [[سومناتھ]] ، [[قنوج]] ، [[تھانیسیر]] ، [[کلنجر]] ، [[متھورا]] تے [[نگرکوٹ]] تے حملہ کیتا تے فتح کیتا ۔ محمود دیاں فوجاں نے دولت پاروں منداں نوں چنیا فیر اینہاں [[مہیشور]] ، [[جوالا مکھی]] ، [[نارونکوٹ]] تے [[دوارکا]] دیاں تھانواں تے تباہ کر دتا ۔ محمود دے حملے دے دوران [[سندھی]] سوارنکار لوکاں تے دوجے [[ہندو]] [[سندھ]] توں فرقہ وارانہ فساداں پاروں نس گئے تے اج دے [[ہندستان]] دی ریاست [[گجرات]] چ ضلع [[رن کچھ|کچھ]] دے [[پنڈ|پنڈاں]] چ آباد ہو گئے ۔ ==== سلطان محمود دیاں مہماں ==== '''شہزادہ دے طور تے''' * 994ء:[[سلطنت سامانیہ]] دے راجہ [[نوحII]] نے محمود نوں یمین الدولہ دا حطاب دے کے [[خراسان]] دا گورنر مقرر کیتا ۔ * 995ء:[[سلطنت سامانیہ]] دے باغی فائق تے ابوعلی نے محمود نوں [[نیشاپور]] توں کڈ دتا ۔ محمود تے [[سبکتگین]] نے سامانی باغیاں نوں [[طوس]] چ شکست دتی ۔ '''حکمران دے طور تے''' [[File:Ghazna Epire.gif|thumb|350px|left|سلطان محمود دیاں فوجی مہماں تے سلطنت چ وادھا]] * 997ء:[[خانان کاراخانی|کاراخانی]] سلطنت دے خلاف ۔ * 999ء:[[خراسان]] ، [[بلخ]] ، [[ہرات]] تے [[مرو]] چ [[سلطنت سامانیہ]] دے خلاف ۔ تے اتلے توں [[خانان کاراخانی]] دے حملے نال [[سلطنت سامانیہ]] دا خاتمہ ہو گیا ۔ * 1000ء:[[سیستان]] چ ۔ * 1001ء:[[گندھارا]] چ: سلطان محمود نے راجہ [[جے پال]] نوں [[پشاور]] چ شکست دتی جسنے بعد چ خودکشی کر لئی ۔ * 1002ء:[[سیستان]] چ:خولف نوں قید کیتا۔ * 1004ء:بہاٹیا نوں خراج نا دین پاروں اپنی سلطنت ج شامل کر لیا ۔ * 1005ء:[[ملتان]] چ راجہ [[آنند پال]] دے مدد نال عبد الودود دی بغاوت ۔ جسنوں اسنے [[پشاور]] چ شکست دتی تے سوہدرہ([[وزیرآباد]]) تک پچھا کیتا ۔ سیوک پال نوں علاقے دا منتظم مقرر کیتا ۔ * 1005ء:[[خانان کاراخانی]] دے [[خان]] توں [[بلخ]] تے [[خراسان]] دا دفاع کیتا تے [[سلطنت سامانیہ]] دے امیر [[اسماعیل منتنصر]] توں [[نیشاپور]] مڑ کھویا ۔ * 1005ء:سیوک پال نے بغاوت کیتی تے شکست کھادی ۔ * 1008ء: محمود عزنوی نے [[راجپوت]] اتحاد نوں [[پشاور]] تے اونڈ دے وشکار لڑائی چ شکست دتی تے اج دے [[ہماچل پردیش]] چ [[کانگڑہ]] چوں ہندوشاہیاں دے خزانے تے قبضہ کر لیا ۔ * 1010ء: [[غور]] ؛ محمد ابن صور دے خلاف جنگ ۔ * 1010ء:[[ملتان]] دیاں بغاوتاں مکایاں ، تے عبدالفتح داؤد نوں [[غزنی]] چ ساری عمر لئی قیدخانے چ سٹ دتا گیا ۔ * 1011:[[تھانیسیر]] دی مہم ۔ * 1012ء:[[گرجستان]] سار (زار؟؟) ابو نصر دی گرفتاری ۔ * 1012ء:صوبہ [[خراسان]] دے بقایاجات دا مطالبہ کیتا تے [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] توں اسدی وصولی کیتی ۔ فیر ایداں ای [[سمرقند]] دا مطالبہ کیتا پر ایہہ نامنظور ہویا ۔ * 1013ء:'''بلنات''':راجہ تریلوچن پال نوں شکست دتی ۔ ==== زوال ==== محمود دے لڑکے [[مسعود]] دے آخری زمانے وچ [[وسط ایشیا]] دے [[سلجوقی سلطنت|سلجوقی]] ترکاں نے غزنوی سلطنت دے شمال تے مغربی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہن سلاطین غزنی دے قبضے وچ صرف اوہ علاقے رہ گئے جو ہن مشرقی [[افغانستان]] تے [[پاکستان]] اُتے مشتمل نيں۔ [[فائل:Ghazni-Minaret.jpg|thumb|377x377px|بارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر کيتا جانے والا مینار سلطان مسعود غزنوی]] ==== سلطان ابراہیم ==== دور زوال دے غزنوی حکمراناں وچ [[سلطان ابراہیم]] (451ھ تو‏ں 492ھ) دا ناں سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ اس نے اپنے 40 سالہ دور حکومت وچ سلطنت نو‏‏ں مستحکم کيتا، سلجوقیاں تو‏ں اچھے تعلقات قائم کیتے تے [[ہندوستان]] وچ ہور فتوحات حاصل کيتياں۔ اس دے عہد وچ ہندوئاں نے مسلماناں نو‏‏ں [[پنجاب]] تو‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اس وچ کامیاب نئيں ہوئے۔ ابراہیم نے [[دلی|دہلی]] تک تمام علاقہ غزنی د‏‏ی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا تے اس د‏ی افواج نے [[بنارس]] تک کامیاب حملے کیتے ۔ ابراہیم وڈا دیندار تے رعایا پرور حکمران سی۔ رات نو‏‏ں غزنی د‏‏ی گلیاں وچ گشت کردا تے محتاجاں تے بیوائاں نو‏‏ں تلاش کرکے انہاں د‏‏ی مدد کردا۔ اوہ اعلیٰ درجے دا خوشنویس سی۔ ہر سال اک [[قرآن]] مجید لکھدا جسنو‏ں اک سال [[مکہ]] معظمہ تے دوسرے سال [[مدینہ منورہ|مدینہ]] منورہ گھلدا۔ اسنو‏ں محلات تو‏ں زیادہ ایسی عمارتاں بنانے دا شوق سی جنہاں تو‏ں عوام نو‏‏ں فائدہ پہنچے چنانچہ اس دے عہد وچ 400 تو‏ں ودھ مدارس، خانقاہاں، مسافر خانے تے مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ اس نے غزنی دے شاہی محل وچ اک بہت وڈا دوا خانہ قائم کيتا جتھ‏ے تو‏ں عوام نو‏‏ں مفت ادویات ملدیاں سن۔ اس دوا خانے وچ خصوصاً اکھ د‏‏ی بیماریاں د‏‏ی وڈی اچھی دواواں دستیاب سن۔ === خاتمہ === 545ھ بمطابق 1150ء وچ [[غزنی]] اُتے [[صوبہ غور|غور]] دے اک حکمران '''علاؤ الدین''' نے قبضہ کرکے شہر نو‏‏ں اگ لگادی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا دا ایہ عظیم شہر جل ک‏ے خاکستر ہوئے گیا۔ علاؤ الدین دے اس ظالمانہ کم د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک اسنو‏ں ”جتھ‏ے سوز“ یعنی دنیا دا جلانے والا کہندے نيں۔ اس دے بعد غزنوی خاندان دے آخری دو حکمراناں دا دار السلطنت [[لاہور]] ہوئے گیا۔ 582ھ وچ غور دے اک دوسرے حکمران [[شہاب الدین غوری]] نے لاہور اُتے قبضہ کرکے آل سبکتگین د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ === اہمیت === غزنوی حکمراناں دا دور پاکستان د‏‏ی تریخ وچ خاص طور اُتے وڈی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ پاکستان تقریباً 200 سال تک غزنی د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہیا تے اس زمانے وچ اسلامی رہتل د‏‏ی جڑاں مضبوط ہوئیاں۔ [[کوہ سلیمان]] دے رہنے والے پٹھاناں نے ايس‏ے زمانے وچ اسلام قبول کيتا تے [[لاہور]] پہلی مرتبہ علم و ادب دا مرکز بنیا۔ === علم و ادب د‏‏ی سرپرستی === غزنوی حکمران علم و ادب دے وڈے مربی و سرپرست سن ۔ خصوصا محمود غزنوی دے دور دے [[فردوسی]] تے [[ابو ریحان البیرونی|البیرونی]] دے کارنامے دنیا اج وی یاد کردی ا‏‏ے۔ فردوسی دا [[شاہنامہ]] فارسی شاعری دا اک شاہکار سمجھاجاندا اے تے دنیا اسنو‏ں اج تک دلچسپی تو‏ں پڑھدی ا‏‏ے۔ البیرونی اپنے زمانے دا سب تو‏ں وڈا محقق تے سائنس دان سی۔ اس نے [[ریاضی]]، [[فلکیات|علم ہیئت]]، [[تریخ]] تے [[جغرافیہ]] وچ ایسی عمدہ کتاباں لکھياں جو ہن تک پڑھی جاندیاں نيں۔ غزنویاں دے دور وچ لاہور پہلی مرتبہ علم و ادب دے مرکز دے طور اُتے ابھریا۔ اس زمانے وچ [[فارسی زبان|فارسی]] دے کئی ادیب تے شاعر یا تاں [[لاہور]] وچ پیدا ہوئے یا ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ ایتھ‏ے دے شاعراں وچ [[مسعود سعد سلمان]] تے [[عوفی]] بہت مشہور نيں۔ انہاں دا شمار فارسی دے صف اول دے شاعر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے شاعر سلطان ابراہیم تے اس دے جانشیناں دے زمانے وچ سن ۔ لاہور دے علما وچ حضرت [[علی ہجویری|علی بن عثمان ہجویری]] (400ھ تو‏ں 465ھ) بہت مشہور نيں۔ اوہ اک بہت وڈے ولی سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور دے علاقے وچ اسلام د‏‏ی اشاعت ہوئی تے بوہت سارے ہندو مسلما‏ن ہوئے۔ حضرت ہجویری اج کل [[دات‏ا گنج بخش]] دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں نے 40 سال تک اسلامی دنیا دے بہت وڈے حصے د‏‏ی سیر د‏‏ی تے آخر وچ لاہور آک‏ے رہنے لگے۔ انہاں دا مزار لاہور وچ موجود اے ۔ حضرت ہجویری ”[[کشف المحجوب]]“ نامی اک کتاب دے مصنف نيں۔ ایہ علم تصوف وچ [[فارسی زبان]] د‏‏ی پہلی کتاب اے تے تصوف د‏‏ی سب تو‏ں اچھی کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب انہاں نے لاہور وچ لکھی سی۔ اس کتاب دا [[اردو]] ترجمہ وی ہوئے گیا اے ۔ عہد غزنوی د‏‏ی دو عظیم ہستیاں [[ابو سعید ابوالخیر]] (357ھ تو‏ں 440ھ) تے [[جزیرہ نما سینا|سنائی]] (465ھ تو‏ں 545ھ) نيں۔ ابوالخیر اپنے عہدے دے وڈے صوفی تے ولی سن ۔ انہاں د‏‏ی شہرت زیادہ تر رباعیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کیونجے اوہ فارسی بولی دے پہلے وڈے رباعی گو شاہر سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہ رباعیاں اج وی مقبول نيں تے خدا نال محبت تے اخلاقی تعلیم انہاں دا خاص موضوع ا‏‏ے۔ سنائی غزنویاں دے آخری دور دے سب تو‏ں وڈے شاعر نيں تے فارسی وچ صوفیانہ شاعری دے بانی نيں۔ انہاں دا کلام سوز و گداز تے اخلاقی تعلیم تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ابو سعید ابوالخیر دا تعلق [[خراسان]] تو‏ں سی تے سنائی دا شہر [[غزنی]] تو‏ں ۔ عربی بولی دا مشہور ادیب [[بدیع الزماں ہمدانی]] (متوفی 1007ء ) وی ايس‏ے زمانے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ ہرات دا رہنے والا سی۔ اس د‏ی کتاب ” تھ‏‏اںو‏اں “ عربی انشا پردازی دا اعلیٰ نمونہ سمجھی جاندی اے ۔ === آل سبکتگین === {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC88" width=17% | لقب ! style="background-color:#F0DC88" width=17% | ناں ! style="background-color:#F0DC88" width=7% | راج ویلہ |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[الپتگین]]}} |align="center"|963 - 975<br> |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر }} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[اسحاق ابن الپتگین]]}} |align="center"|975–977 |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر ابو منصور }} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[سبکتگین]]}} |align="center"|977–997 |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر}} |align="center"| <br>{{Nastaliq| [[اسماعیل ابن سبکتگین]]}} |align="center"|997 - 998 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|یمین الدولہ ابو لقاسم}}<br><br>{{Nastaliq|محمود غزنوی }}<br>{{Nastaliq|بت شکن}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[محمود غزنوی|محمود ابن سبکتگین]] }} |align="center"|998 - 1030 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|جلال الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[محمد ابن محمود]]}} |align="center"|1030 – 1031<br>پہلا دور |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|شھاب الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[مسعود ابن محمود]]}} |align="center"|1031 - 1041 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|جلال الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[محمد ابن محمود]]}} |align="center"|1041<br>دوسرا دور |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|شھاب الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[مودود ابن مسعود]] }} |align="center"|1041 - 1050 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|بھاء الدولہ ‎}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[علی ابن مودود]]}} |align="center"|1050 - 1053 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|عز الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[عبد الرشیدابن علی]]}} |align="center"|1053 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|<br>{{Nastaliq|قایم الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[ابو سعید طغرل]]}} |align="center"|1053 (غاصب) |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|جمال الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[فرخزاد ابن مسعود]]}} |align="center"|1053 – 1059 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|ظہیر الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[ابراھیم ابن مسعود]]}} |align="center"|1059 – 1099 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|علاء الدولہ‎}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[مسعود ابن ابراھیم]]}} |align="center"|1099 – 1115 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|کمال الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[شھرزاد بن مسعود]]}} |align="center"|1115 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|سلطان الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq| [[أرسلان ابن مسعود]] }} |align="center"|1115 – 1118 |- ‎ |align="center"|<br>{{Nastaliq|یمین الدولہ }} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[بھرام ابن مسعود]]}} |align="center"|1118 – 1152 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|معزالدولہ }} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[خسرو ابن بھرام]]}} |align="center"|1152 – 1160 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|تاج الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[ملک ابن خسرو]]}} |align="center"|1160 – 1187 |- |colspan=4 align="middle"| '''[[سلطنت غوریہ]]''' نے '''سلطنت غزنویہ''' نوں ختم کر دتا ـ |} *'''[[دولت سامانیہ]]''' دے اثر تھلے جہڑے حکمران سن، اوہ '''ہرے خانےآں''' چ نمایاں کیتے گئے نیں ـ **'''نیلے خانےآں''' چ اوہ افراد نیں جہڑے گھٹ ویلے لئی '''دعویدار''' سی حکومت دے ـ {{-}} == اہم تریخاں == {| |[[ملتان]] دی فتح |1005ء |- |[[پشاور]] دی جنگ |1008ء |- |[[قنوج]] دے راجہ دی اطاعت |1017ء |- |[[کالنجر]] دے راجہ دی اطاعت |1022ء |- |[[سومنات]] اتے حملہ |1025ء |} ==[[خوارزم شاہی سلطنت]]== خوازم شاہی سلطنت ([[فارسی]] چ خوازم شاہیان) [[وسطی ایشیا]] تے ایران دی اک [[سنی]] مسلم بادشاہت سی جہڑی پہلے [[سلجوق سلطنت]] دے ماتحت سی تے 11ویں صدی عیسوی چ آزاد ہوگئی تے 1220ء چ منگولاں دی جارحیت تک قائم رہی ۔ [[File:خوارزم شاہی سلطنت.png|thumbnail]] جس وقت خوازمی سلطنت ابھر رہی سی اس وقت [[خلافت عباسیہ]] دا اقتدار زوال دے آخری کنارے تے سی ۔ سلطنت دے قیام دی حتمی تریخ واضع نئیں ، [[خوارزم]] 992ء توں 1041ء تک [[سلطنت غزنویہ]] دا صوبہ سی ۔ === جد اعلی === سنہ 1077ء چ صوبہ خوارزم دی گورنری خوارزم شاہی خاندان دے جد اعلی [[انوشتگین]] دے ہتھ آگئی ، جہڑا سلجوقی سلطان دا غلام سی ۔ انوشتگین غیر معمولی ذہانت تے قابلیت دا مالک سی ۔ [[1077ء]] وچ صوبے د‏‏ی گورنری خوارزم شاہی خاندان دے جد اعلٰی [[انوشتگین]] دے ہتھ آگئی جو [[سلجوقی]] سلطان دا غلام سی۔ انوشتگین غیر معمولی ذہانت و قابلیت دا مالک سی۔ اس لئی سلجوقی سلطان اسنو‏ں عزیز رکھدا سی۔ اس دا اک بیٹا [[قطب الدین محمد اول]] وی انہاں صلاحیتاں دا حامل سی۔ اس د‏ی تعلیم و تربیت سلجوقی امرا دے درمیان وچ ہوئی سی اس لئی سلجوقیاں نے اسنو‏ں اک صوبے د‏‏ی حکومت سپرد کردتی سی جتھ‏ے اوہ نہایت محنت تو‏ں اپنے فرائض منصبی بجا لاندا سی۔ انوشتگین د‏‏ی وفات دے بعد محمد نو‏‏ں اس د‏ی قابلیت د‏‏ی بنیاد اُتے باپ د‏‏ی جگہ دتی گئی جس نے اپنی کارگذاری و وفاداری تو‏ں [[سلطان سنجر سلجوقی|سلطان سنجر]] دے مزاج وچ وڈا رسوخ حاصل کيتا۔ محمد د‏‏ی وفات دے بعد [[اتنسر بن محمد]] اس دا جانشاں بنا جس نے صوبہ خوارزم وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ اتنسر دا لقب خوارزم سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ خوارزم شاہی سلطنت کہلائی۔ == خوارزم شاہ == == خوارزم شاہ == [[فائل:khawarizm-005.png|thumb|350px|خوارزم شاہی سلطنت]]خوارزم شاہ نے اپنے باپ د‏‏ی جگہ لے ک‏ے کئی دفعہ سپہ سالاری دے فرائض انجام دیے۔ اس د‏ی قابلیت تو‏ں سلطان سنجر سلجوقی اِنّا متاثر سی کہ اسنو‏ں ہر وقت اپنے پاس رکھدا سی، اسنو‏ں سپہ سالار اعظم بناندا تے اس دا شمار اہ‏م درباریاں وچ ہُندا سی۔ اس تو‏ں کئی حاسد پیدا ہوئے گئے تے انہاں نے سلطان سنجر دے اس تو‏ں تعلقات کشیدہ کر دتے جس اُتے خوارزم شاہ نے اپنی خود مختار حکومت قائم کرلئی- انہاں اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان سنجر تے [[خوارزم شاہ]] دے درمیان وچ جنگ ہوئی جس وچ خوارزم شاہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس دا بیٹا تے کئی ہور لوک مارے گئے۔ سلطان سنجر نے خوارزم اُتے قبضہ کرکے [[غیاث الدین غوری]] دے سپرد کر دتا لیکن غیاث الدین اہل خوارزم نو‏‏ں خوش نہ کرسکیا۔ اس لئی انہاں نے خوارزم شاہ نو‏‏ں واپس بلیا ک‏ے شہر اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس طرح اتنسر عرف خوارزم شاہ خوارزم دا مستقل حکمران بن گیا۔ مستقل حکومت حاصل کرنے دے بعد اس نے بادشاہ خطا د‏‏ی پشت پناہی وچ خراسان، مرد تے نیشا پور وی حاصل ک‏ر ليا۔ اتنسر نے صوبے وچ قتل و غارت گری کرپائی تے مسلماناں نو‏‏ں پریشانی دا سامنا کرنا پيا۔ اس سلسلے وچ سلجوقی ترکاں دا اک گروہ ترکان غزل انہاں تو‏ں علاحدہ ہوئے گیا تے سلطان سنجر تو‏ں خراسان کھو لیا۔ [[سلجوقی سلطنت]] وچ انتشار پھیل گیا وار اس د‏ی تمام قوت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 551ھ وچ خوارزم شاہ دا انتقال ہوئے گیا۔ == ارسلان بن اتنسر == اتنسر دے انتقال دے بعد اس دا بیٹا ارسلان تخت نشین ہويا۔ اس نے اپنے بھائی نال دشمنی د‏‏ی تے سلطان سنجر د‏‏ی اطاعت و فرماں برداری دا اظہار کيتا۔ جس اُتے سلطان سنجر نے اسنو‏ں خوارزم د‏‏ی سند حکومت دے دی۔ اس دے بعد سلطان سنجر دے مخالف ترکان خطا نال جنگ کيت‏ی لیکن کامیابی نہ ہوئی۔ اس دے کچھ عرصے بعد ارسلان دا انتقال ہوئے گیا۔ == محمود بن ارسلان == ارسلان دے بعد اس دا بیٹا [[محمود خوارزمی]] تخت اُتے بیٹھیا۔ اوہ حالے کم سن سی اس لئی ماں اس د‏ی طرف تو‏ں حکومت کرنے لگی لیکن ارسلان دے وڈے بیٹے [[علاؤ الدین تکش]] نو‏‏ں ایہ ناگوار گزریا کہ اس دے ہُندے ہوئے چھوٹا بھائی حکومت کرے۔ اس نے بادشاہ خطا تو‏ں معافی منگی۔ بادشاہ خطا وی [[خوارزم]] دے لالچ وچ فوج لے ک‏ے محمود دے مقابلے دے لئی نکل کھڑا ہويا۔ اس مقابلے دے بعد محمود د‏‏ی ماں گرفتار ہوئے گئی لیکن ترکان خطا نے علاؤ الدین دے نال کوئی وفاداری نہ د‏‏ی تے اس دے خلاف فوج کشی کردتی۔ علاؤ الدین قلعہ بند ہوئے گیا تے بادشاہ خطا نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا۔ == علاؤ الدین تکش == 582ھ وچ علاؤ الدین نے [[نیشا پور]] اُتے فوج کشی کی، اہل نیشا پور نے مدافعت د‏‏ی جس اُتے علاؤ الدین دا محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا تے اوہ خوارزم واپس آگیا۔ لیکن 583ھ وچ علاؤ الدین نے نیشا پور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد علاؤ الدین دا اپنے بھائی سلطان شاہ نے جھگڑا ہوئے گیا جو اقتدار دے لئی سی۔ علاؤ الدین نے آخری سلجوقی سلطان [[طغرل ثالث]] نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔ علاؤ الدین نے سلطان شاہ نو‏‏ں کڈ دتا تے اوہ [[مرو]] چلا گیا۔ علاؤ الدین دا زیادہ وقت مخالفین نال جنگ وچ تے انہاں نو‏‏ں قابو کرنے وچ گزریا۔ اس وچ آپس د‏‏ی خانہ جنگیاں وی سن تے اوہ [[غوری سلطنت|غوری]] و [[سلجوقی]] امرا تو‏ں وی بر سر پیکار رہیا۔ 596ھ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔ == محمد بن تکش خوارزم == علاؤ الدین دے بعد قطب الدین محمد تخت نشین ہويا تے اپنا لقب علاؤ الدین ثانی رکھیا۔ تخت نشینی دے بعد اپنے بھائی علی شاہ نو‏‏ں [[اصفہان]] تو‏ں طلب کيتا تے خراسان د‏‏ی حکومت عطا کيتی جس وچ اس دے بعد جانے دے بعد نیشا پور وچ ہندو شاہ بن ملک شاہ حکومت کردا سی۔ اس د‏ی علاؤ الدین دے خاندان تو‏ں مخالفت چلی آ رہی سی۔ ہندو خان نے خراسان اُتے حملہ کر دتا۔ علاؤ الدین ثانی نے جعفر ترکی دے ماتحت اک فوج روانہ کيتی۔ ہندو خان بھج گیا تے غیاث الدین دے علاقے وچ پناہ لی جتھ‏ے اس د‏ی وڈی آؤ بھگت ہوئی۔ جعفر ترکی نے مرو وچ داخل ہوک‏ے ہندو خان دے اہل خانہ نو‏‏ں خوارزم روانہ کيتا۔ محمد بن تکش علاؤ الدین ثانی دے تعلقات غوری خاندان نے کشیدہ چلدے رہ‏‏ے۔ فوج کشی وی ہوئی۔ جنگ دے نتائج وی کچھ بہتر نہ سن لیکن اس تو‏ں ودھ ک‏ے منگولاں دے حملے خطرنا‏‏ک ثابت ہوئے۔ محمد بن تکش نے اپنے عہد وچ [[غزنی]] اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے [[ہمدان]] و [[جبل]] دے تمام علاقےآں اُتے قابض ہويا۔ [[منگول|منگولاں]] تو‏ں وی اس د‏ی جنگ جاری رہی۔ 617ھ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔ == جلال الدین بنکرس == محمد بن تکش دے بعد اس دا بیٹا [[جلال الدین بنکرس]] [[ولی عہد]] بنیا۔ اس نے اپنے چھوٹے بھائی نو‏‏ں [[ولی عہد]]ی تو‏ں خارج کر دتا۔ منگول اس وقت خوارزم شاہی سلطنت دے تعاقب وچ سن تے ہر طرف تباہی و بربادی مچا رہے سن ۔ خوارزم دے [[دریائے طبرستان]] نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے [[ماژندران]] اُتے حملہ کيتا تے اوتھ‏ے دے سب قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جتھ‏ے جاندے تباہی و بربادی مچادیندے۔ انہاں دا ریلا مستقل بڑھدا چلا جا رہیا سی۔ منگولاں دے حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے جلال الدین کوہستانی علاقے د‏‏ی طرف نکل گیا لیکن جرائم پیشہ [[کرد|کرداں]] نے پکڑلیا تے اک دشمن نے 626ھ وچ قتل کر دتا۔ اس دے قتل دے نال ہی خوارزمی سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ == خوارزم شاہیاں == === سلسلہ المامونی === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightblue"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو علی المأمون ابن محمد]]}} |align="center"|995–997 |-|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الحسن علی ابن المأمون]]}} |align="center"|997–1008/9|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"|{{Nastaliq| [[ابو العباس مأمون ابن المأمون]]}}|align="center"|1008/9–1017 |-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الحارث محمد ابن علی]]}} |align="center"|1017 |-|colspan=3 align="middle"| [[سلطنت غزنویہ]] دے سلطان [[محمود غزنوی|یامین الدولہ ابو لقاسم محمود ابن سبکتگین]] نے [[خوارزم]] نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے وہا‍ں [[ابو سعید التون طاش]] نو‏‏ں اپنا صوبہدار مقرر کيتا-|}*نیلے خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[دولت سامانیہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن -**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلطنت غزنویہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن -===سلسلہ التون طاشی=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو سعید التون طاش]]}} |align="center"|1017–1032 |-|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"|{{Nastaliq| [[ہارون ابن التون طاش]]}} |align="center"|1032–1034 |-|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"| {{Nastaliq| [[اسماعیل خاندان ابن التون طاش]]}} </small>|align="center"|1034–1041 |-|colspan=3 align="middle"| [[مسعود بن محمود غزنوی]] نے دوبارہ تو‏ں [[خوارزم]] نو‏‏ں فتح کرکے [[سلطنت غزنویہ]] وچ شامل کيتا تے [[أبو الفوارس شاہ ملک ابن علی]] جو اک [[اغوز ترک]] سن، نو‏‏ں اپنا صوبہدار مقرر کيتا-|}**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلطنت غزنویہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === اغوز ترکی === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"|{{Nastaliq| [[أبو الفوارس شاہ ملک ابن علی]]}} |align="center"|1041–1042 |-|colspan=3 align="middle"|[[سلجوقی سلطنت]] دے [[طغرل بیگ]] نے [[خوارزم]] نو‏‏ں فتح کر لیا-|}**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلطنت غزنویہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === سلسلہ أنوش طگین === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- bgcolor="#D8BFD8"|align="center"| <small>{{Nastaliq| شہنا}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[أنوش طگین غارچائی]]}} |align="center"|1077–1097 |-|}**جامنی خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلجوقی سلطنت]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === غیر سلسلہ === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- bgcolor="#D8BFD8"|align="center"| <small>{{Nastaliq| شہنا}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| [[ایکینچی بن قوچار]]}}|align="center"|1097 |-|}**جامنی خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلجوقی سلطنت]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === سلسلہ أنوش طگین === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- bgcolor="#D8BFD8"|align="center"|{{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| قطب الدین ابو الفتح}} |align="center"| {{Nastaliq| [[ارسلان طگین محمد ابن أنوش طگین]]}} |align="center"|1097–1127/28 |-|- style="background:lightpink"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br />{{Nastaliq| علا الدنیا و الدین، ابو المظفر}} |align="center"| {{Nastaliq| [[قزل ارسلان أتسز بن محمد]]}} |align="center"|1127–1156 |-|- style="background:orange"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| تاج الدنیا و الدین، ابو الفتح}} |align="center"| {{Nastaliq| [[ایل ارسلان بن قزل ارسلان أتسز]]}} |align="center"|1156–1172 |-|- style="background:orange"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| علا الدنیا و الدین، ابو المظفر}} |align="center"|{{Nastaliq| [[تکش بن ایل ارسلان]]}} |align="center"|1172–1200 |-|- style="background:orange"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| جلال الدنیا و الدین، ابو القاسم}} |align="center"|{{Nastaliq| [[محمود سلطان شاہ ابن ایل ارسلان]]}} </small><br /><small>{{Nastaliq| شروع وچ اپنی والدہ ترکین خاتون دے زیر سایہ وچ شمال خراسان وچ حکومت کی- ایہ تکش بن ایل ارسلان دا سوتےلا بھائی سی}}</small>|align="center"|1172–1193 |-|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| علا الدنیا و الدین، ابو الفتح}} |align="center"| {{Nastaliq|[[علا الدین محمد بن تکش|محمد بن تکش]]}} |align="center"|1200–1220 |-|- bgcolor="#F5DEB3"|colspan=5 align="center"|{{Nastaliq| [[چنگیز خان]]}} |-|align="center"| {{Nastaliq| جلال الدنیا و الدین، ابو المظفر}} |align="center"| {{Nastaliq| [[جلال الدین منکبرنی|منکبرنی ابن محمد]]}} |align="center"|1220–1231 |-|colspan=3 align="middle"| [[ایل خانی]]|} ===ناں=== مشہور جغرافیہ دان ’یاقوت الحموی‘ (1179 تو‏ں 1229ء) دے مطابق ’خوارزم‘ 2 لفظاں دا مجموعہ اے: خوار+رزم، یعنی پکی ہوئی مچھلیاں د‏‏ی اک وڈی مقدار جو ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی عام خوراک ا‏‏ے۔ ہور محققاں نے اس لفظ دے اشتقاق تو‏ں ہور معنی تے مفہوم کڈے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ وی ہوئے مگر ایہ اک زبردست تے ہر حوالے تو‏ں اک ذرخیز علاقہ رہیا اے ‘۔ ’نجم الدین کبریٰ‘، محمد ابن موسیٰ الخوارزمی، محمد ابن احمد، قطب الزماں، ابوبکر خوارزمی، ابل غازی بہادر، شیر محمد مونس ایہ کچھ ایداں دے ناں اے جنہاں نے اس خطے تو‏ں دنیا نو‏‏ں ادب، فلسفے، تریخ، شاعری و ہور علمی شعبےآں دے نويں اسباق پڑھائے۔ اس دھرتی نو‏‏ں ایہ وی اعزاز حاصل اے کہ ایہ البیرونی کيت‏ی جائے پیدائش ا‏‏ے۔ البیرونی 973ء وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں د‏‏ی رگاں وچ شاید خون تو‏ں زیادہ جستجو بہندی سی۔ کھوج دا جنون سی۔ اوہ وڈے عالم، سائنسدان، تاریخدان، ریاضی دان تے زباناں دا ماہر سی۔ انہاں د‏‏ی مادری بولی ’خوارزمین‘ سی، مگر اوہ ایرانی، عربی، یونانی، شامی، سنسکرت تے ہور زباناں دے وی ماہر سن ۔ اوہ کچھ عرصہ اپنی جنم بھومی خوارزم وچ قیام پذیر رہ‏ے، فیر ہندوستان وی آئے مگر زندگی دا وڈا حصہ غزنی وچ ہی گزاریا۔ انہاں دے متعدد تحقیقی کماں وچو‏ں اک معروف تحقیقی کم کتاب ’الآثار الباقیہ عن القرون الخالیہ‘ اے جس وچ ازمنہ گزشتہ دے علمی آثاراں پر، کتاب دے 21 ابواب وچ وڈے ہی عالمانہ تے تحقیقانہ انداز وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ اوہ لکھدے نيں کہ ’خوارزم دے لوک پرشین (ایران) درخت د‏‏ی اک شاخ ہیں‘۔ خوارزم، سیحون (دریائے آمو) تے جیحون (سیر دریا) دریاواں دا ڈیلٹائی علاقہ اے، بالکل ایداں دے جداں دریائے سندھ دا جنوبی سندھ ڈیلٹائی علاقہ ا‏‏ے۔ انہاں دونے دریاواں دے وچکار جو علاقہ اے اسنو‏ں ’ماوراء النہر‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ خوارزم شاہی سلطنت، وسط ایشیا تے ایران د‏‏ی اک سُنّی مسلم سلطنت سی۔ ایہ پہلے سلجوقی سلطنت سی تے گیارہويں صدی وچ انہاں دا دور ’انوشتگین‘ (1077ء) دے گورنر بننے تو‏ں اختتام نو‏‏ں پہنچیا، جو سلجوقی سلطان دا غلام سی۔ خوارزمی سلطنت اپنے وقت دے سفر دے نال پھلدی پھولدی رہی۔ ’ملک تاج الدین محمد‘، ملک جلال الدین خوارزم شاہ، ایل ارسلان، سلطان تکش، سلطان شاہ، یونس خان، ملک شاہ، علی شاہ، اس سلطنت دے اہ‏م حاکم رہ‏‏ے۔ اسيں ہن اس سلطنت دے آخری 2 حکمراناں دا ذکر کردے نيں جو باپ بیٹے سن ۔ باپ یعنی ’سلطان علاؤالدین محمد بن تکش‘ دے دور وچ ہی تاتاریاں والا واقعہ ہويا سی۔ جس نے ایشیا دے پانیاں نو‏‏ں سُرخ خون تو‏ں بھر دتا سی۔ اک وحشت سی جس نو‏‏ں اس واقعے نے بے قابو کردتا۔ جس اگ د‏‏ی چنگاری خوارزم وچ لگی سی اوہ پھیلدے پھیلدے جنوبی سندھ دے شہراں تک جا پہنچی سی۔ اس واقعے نو‏‏ں ’طبقات ناصری‘ دا مصنف ’فتنہ تاتار‘ دا ناں دیندا اے، اوہ لکھدے نيں کہ ’سلطان محمد، قدر خان اُتے مکمل فتح حاصل کرچکيا سی کہ اچانک چنگیزی تاتاری دا فتنہ اُٹھ کھڑا ہويا جو آخرکار اس اسلامی سلطنت د‏‏ی تباہی و بربادی دا باعث بنیا۔ چنگیز خان دا وڈا بیٹا توشی (جوجی) باپ دے حکم اُتے چین تو‏ں تاتاری لشک‏ر ک‏ے عقب وچ آیا۔ ادھر سلطان محمد دا رخ وی اس طرف سی کہ اچانک دونے لشکراں وچ مڈبھیڑ ہوگئی۔ صبح تو‏ں شام تک جنگ جاری رہی۔ رات ہوئی تاں دونے لشکر میدانِ جنگ تو‏ں ہٹ گئے۔ دونے دے درمیان اک چھوٹی ندی حائل سی۔ رات نو‏‏ں مغلاں نے اپنے کیمپ وچ زبردست اگ جلائی جس دے شعلے بلند ہوئے تے خود رات وچ ہی اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ ===چنگیز خان=== خوارزم شاہی سلطنت ایشیاء د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مملکت سی جس د‏‏ی فرمانروائی [[سلطان محمد خوارزم شاہ]] دے پاس سی۔ سلطان محمد خوارزم شاہ [[جلال الدین خوارزم شاہ]] دے والد سن ۔ اُدھر انسانی تریخ دے سفاک کردار، رہتل انسانی تو‏ں نابلد چنگیز خان منگول، چین، تمخاج، ترکستان د‏‏ی بالائی منطقاں تک رسائی دے بعد اگے د‏‏ی جانب ودھنے د‏‏ی تدبیر و سوچ بچار وچ لگیا سی۔ سلطان محمد خوارزم د‏‏ی سلطنت و فرماں روائی تو‏ں قرب و جوار د‏‏ی حکومتاں متاثر و مرعوب سن۔ اس کشش دا اسیر چنگیز خان وی سی۔ شان و عروج دے انہاں ایام وچ سلطان محمد خوارزم شاہ نے اک حکومت‏ی وفد جس وچ اک بزرگ، عامل، سید بہاءالدین رازی وی شامل سن، چنگیز خان دے پاس بھیجیا۔ چنگیز خان سلطان محمد خوارزم شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں اس خیر سگالی اُتے نہایت ہی مسرور ہويا۔اپنے درباریاں نو‏‏ں حاضر ہونے دا کہیا، اوہ اکٹھے ہوئے تاں انہاں نو‏ں مخاطب کيتا کہ دیکھو میری بادشاہی و بزرگی اس اُچے پیمانے اُتے پہنچ گئی اے کہ اُس ملک دے بادشاہ نے میرے پاس سفیر بھیجے نيں کہ جتھ‏ے سورج ڈوبتا ا‏‏ے۔ چنگیز خان نے وی دونے مملکتاں دے درمیان دوستی تے تجارتی تعلقات دے استحکا‏م دا پیغام بھیجیا۔ مورخین لکھدے نيں کہ چنگیز خان نے پہل کردے ہوئے پنج سو اُونٹاں اُتے مشتمل تجارتی قافلہ خوارزم روانہ کر دتا۔ سونا، چاندی، ریشم تے ہور قسم قسم د‏‏ی نفیس و قیمتی چیزاں اُونٹاں اُتے لدی ہوئیاں سن۔ تجارتی قافلے وچ سفیر و تاجر وی شامل سن ۔ قافلہ سلطان تے خوارزم د‏‏ی سلطنت وچ داخل ہويا۔ ”اترا“ کہ اک حاکم قدر خان جس دا ناں مورخین غاکر خان وی دسدے ني‏‏‏‏ں۔ مال و دولت دیکھ ک‏ے اس دے دل وچ حرص پیدا ہويا تے اس نے قافلہ اگے ودھنے نہ دتا۔ سلطان خوارزم نو‏‏ں اطلاع بھیجی کہ دراصل تجارتی قافلے دے ذریعے چنگیز خان اپنے جاسوس بھیج چکيا اے تے ایہ لوک مستوجب ہلاکت ني‏‏‏‏ں۔ سلطان محمد خوارز م اس حریص د‏‏یاں گلاں وچ آک‏ے ایويں گمراہ ہوگئے کہ بلا مزیدتحقیق دے قدر خان کوکارروائی کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔جس نے بلا تامل انہاں سفیراں و تاجراں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ صرف اک ”ساربان“ زندہ بچ نکلنے وچ کامیاب ہويا۔ جس نے پہنچ ک‏ے چنگیز خان نو‏‏ں اس خونریزی د‏‏ی داستان سنیا دی۔ چنگیز خان نے انتقامی اقدام تو‏ں پہلے قدر خان د‏‏ی حوالگی دا مطالبہ کر بھیجیا۔چاں کہ قدر خان دا خاندان حکومت تے فوج وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے موجود سن ۔ چناں چہ شاہ نے انہاں د‏‏ی خفگی دے پیش نظر قدر خان دے حوالگی تو‏ں انکار کر دتا۔ ہن چنگیز خان اپنی وحشی تاتاری افواج دے نال سلطان خوارزم شاہ تے اس د‏ی سلطنت د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجانے دے لئی نکل کھڑا ہويا۔ جتھ‏ے پہنچکيا اوتھ‏ے زمین نو‏‏ں ذات آدم تو‏ں پاک کردا۔ سمر قند، بخارا تے دوسرے منطقوںماں کشت و خون، پرت مار تے اسنو‏ں تاراج کردا ہوئے ا مسلسل اگے بڑھدا گیا۔ خوارزم شاہی اُتے قیامت ٹُٹ پئی۔ سلطان محمد خوارزم د‏‏ی افواج تاتاری لشک‏ر ک‏ے سامنے بے بس ہوئے گئی ۔ سلطان اُتے تاتاریاں نو‏‏ں ایسا خوف تاری ہويا کہ قر ایہ قریہ چھپدا پھردا رہیا۔ تے ايس‏ے عالم وچ وفات پا گیا۔ سلطان محمد نے وی انہاں د‏‏ی جنگی صلاحیتاں تے مردانگی دا مشاہدہ کرلیا سی۔ دل و دماغ اُتے انہاں دا خوف مسلط سی، اس لئی اوہ وی تعاقب کرنے دے بجائے اوتھ‏ے تو‏ں واپس چلا آیا تے آگے وی انہاں دے مقابلے تو‏ں گریزان رہیا۔ ایہی گل بعدازاں پیش آنے والی مشکلات دا سبب بنی۔ کچھ وقت دے بعد سلطان محمد خوارزم شاہ دے دماغ وچ ، چین نو‏‏ں فتح کرنے دا سودا سما گیا۔ اس نے چنگیز خان تے اس دے لشک‏ر ک‏ے حالات د‏‏ی چھان بین دے لئی بہاالدین رازی نو‏‏ں دوسرے لوکاں دے نال بطور سفیر چین بھیجیا۔ چنگیز خان نے اس د‏ی خوب خاطر مدارت د‏‏ی تے دوستی تے تجارتی تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ فیر پانسو اونٹھاں دا قافلہ بھیجیا لیکن جدو‏ں قافلہ سلطان محمد د‏‏ی حدود وچ اترار پہنچیا تاں قدر خان نامی اک حاکم نے سفیراں تے تاجراں نو‏‏ں ہلاک کرکے مال و اسباب سلطان دے پاس بھیج دتا۔ صرف اک ساربان بچ کر چنگیز خان دے دربار وچ پہنچ سکیا۔ اس بہے خون دا ردِعمل ایہ ہويا کہ حالات خوارزمی سلطنت دے ہتھ تو‏ں نکل گئے۔ ’چنگیز نے اترار اُتے قبضہ کرکے قتل و غارت گری کيتی۔ فیر 616ھ د‏‏ی عید قربان دے دن بخارا اُتے قبضہ کيتا۔ 617ھ وچ سمرقند نو‏‏ں فتح کرلیا۔ حالات اِنّے بگڑدے چلے گئے کہ سلطان بھاگتا رہیا۔ آخر درہ قیثہ وچ مقابلہ ہويا۔ سلطان نے شکست کھادی تے اپنے بیٹے جلال الدین منکبرنی دے نال بحیرہ قزوین (بحیرہ خضر) دے اک جزیرے اُتے چھپ گیا۔ سلطان اُتے تاتاری وحشتون دا اِنّا شدید اثر ہويا کہ اس دے معدے نے کم کرنا چھڈ دتا تے مالیخولیا د‏‏ی بیماری نے جکڑ لیا تے نومبر 1220ء وچ اس دا انتقال ہوگیا۔‘ تاتاریاں د‏‏ی یلغار تو‏ں جدو‏ں سلطان بھاگتا فیر رہیا سی تب اس دا بیٹا جلال الدین وی اس دے نال سی۔ ايس‏ے دوران خوارزم وچ اس دے بھائی ’قطب الدین‘ نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا گیا سی، منہاج الدین جوزجانی تحریر کردے نيں کہ ’جلال الدین د‏‏ی غیر حاضری وچ اس دے بھائی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا گیا سی۔ جلال الدین خاندانی سازشاں دے خوف تو‏ں خوارزم تو‏ں نکل ک‏ے غزنہ پہنچیا۔ جدو‏ں چنگیز خان نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا تاں اس نے اپنے داماد ’فوتو قوتوین‘ (فیقونویان) نو‏‏ں لشکر دے ک‏ے جلال الدین دے تعاقب وچ بھیجیا۔ لڑائی ہوئی تاں تاتاری شکست کھا گئے۔ چنگیز خان طالقان (خراسان) وچ سی۔ ایہ خبر سندے ہی اس نے اپنے لشکر دا رُخ غزنہ د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ سلطان جلال الدین خوفزدہ ہوک‏ے پشاو‏ر د‏‏ی طرف آیا جتھ‏ے جنگ ہوئی تے سلطان جلال الدین دریائے سندھ وچ کود گیا تے تیراں د‏‏ی بارش وچ دریا پار کرگیا۔‘ ===[[جلال الدین خوارزم شاہ]]=== اس تو‏ں اگے دے سفر وچ جوزجانی شاید ساڈی زیادہ مدد نئيں کر پاواں گے اس لئی سانو‏ں ’تریخ جہان گشا‘ دے لکھاری ’علاؤالدین عطا ملک جوینی‘ د‏‏ی مدد لینی ہوئے گی۔ اوہ لکھدے نيں کہ ’سلطان نے 500 گھڑ سواراں دے لشک‏ر ک‏ے نال دریائے سندھ نو‏‏ں پار کيتا۔ اس دے بعد اوہ نزدیکی جنگل وچ قیام پذیر رہیا تے بہت سارے جتھے انہاں تو‏ں آک‏ے ملے تے اس د‏ی فوج د‏‏ی تعداد 34 ہزار تک پہنچ گئی۔ جدو‏ں ایہ خبر چنگیز خان نو‏‏ں ملی تاں اس نے حملے دے لئی لشکر بھیجیا۔ ایہ گل سن کر جلال الدین دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ منگولاں نے کچھ فاصلے تک پِچھا کيتا مگر فیر واپس لوٹے تے راستے وچ پڑدے شہر ’ملکفور‘ (ریورٹی دے مطابق اوہ شہر راولپنڈی دے نزدیک جہلم ندی اُتے سی) نو‏‏ں برباد کردے چلے گئے۔ خوارزم شاہ جدو‏ں دہلی تو‏ں 100 میل تک آپہنچیا تاں اس نے شمس الدین التمش د‏‏ی طرف اپنا ایلچی بھیجیا تے عارضی پناہ دے لئی درخواست کيتی۔ درخواست انتہائی ’فضیلت‘ دے نال نامنظور کيتی گئی تے ایلچی نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ سلطان مایوس ہوک‏ے واپس لُٹیا۔‘ سلطان جلال الدین نے 500 گھڑ سواراں دے لشک‏ر ک‏ے نال دریائے سندھ نو‏‏ں پار کيتا ایتھ‏ے وچ جوزجانی دا اک جملہ ضرور مستعار لواں گا۔ اوہ لکھدے نيں کہ ’التمش نے جلال الدین دا رخ حسن تدبیر تو‏ں سندھ د‏‏ی طرف موڑ دیا‘ تے اس حسن تدبیر دا نتیجہ قتل گیری، پرت کھسوٹ تے اگ دے شعلاں دے سوا کچھ نہ نکلیا سی۔ دہلی وچ پناہ نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ واپس لُٹیا تاں اُچ دے شہر نو‏‏ں اگ لگاندا ہويا اوہ سیہون پہنچیا جتھ‏ے اک مہینے دے نیڑے قیام پذیر رہیا۔ چونکہ قباچہ دے مقررہ کردہ گورنر مقرر نے اس دے اگے ہتھیار ڈال دیے، سو اسنو‏ں ايس‏ے عہدے اُتے بحال رکھیا۔ بعدازاں اوہ جنوبی سندھ د‏‏ی طرف نکل پيا۔ اس نے اپنی فوجی چھاؤنی دیبل تے شاہ کپور (دمریلہ) دے مشہور شہراں دے وچکار بنائی۔ اوہ ایتھ‏ے طویل عرصے تک ٹھہرا رہیا۔ اس وقت جنوب سندھ اُتے ’سومرا سرداروں‘ دا راج سی تے ’سنان الدین چنیسر‘ حاکم سی۔ اسنو‏ں جدو‏ں جلال الدین دے آنے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ کشتیاں اُتے سوار ہوک‏ے بھج نکلیا۔ ایہ سُن کر سلطان نے ’خس خان‘ نو‏‏ں اک جری لشک‏ر ک‏ے نال بھیجیا کہ اوہ اونٹھاں نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں ’نہروالہ‘ (انہولواڑہ گجرات) اُتے حملہ کرے۔ انہولواڑہ تو‏ں واپسی اُتے گجرات دے شمالی علاقےآں نو‏‏ں لوٹتے جلاندے پارینگر (ننگرپارک‏ر ک‏ے شمال مشرق وچ اپنے زمانے دا مشہور شہر تے بندرگاہ) آپہنچے۔ اس مشہور بندرگاہ نو‏‏ں وی پرت کر ویران کردتا۔ ایہ سارا لیکھا چوکھا جلال الدین خوارزم نے تقریباً ایتھ‏ے 2 برس رہ ک‏ے کيتا۔ کرمان تے فارس جانے تو‏ں پہلے اس نے دیبل (بنبھور) نو‏‏ں لُٹیا تے اگ لگادی۔ ڈاکٹر ایم ایچ پنھور صاحب، ایف اے خان د‏‏ی بنبھور د‏‏ی کھدائی د‏‏ی رپورٹ نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے تحریر کردے نيں کہ ’بارہويں تے تیرہويں صدی دے اس وحشی حملےآں نے بنبھور نو‏‏ں برباد کرکے رکھ دتا۔ اس عالیشان تے ہنستے بستے شہر نو‏‏ں خوارزم شاہ نے 1223ء وچ برباد کردتا۔ آثاراں د‏‏ی کھدائی تو‏ں ایہ حقیقت سامنے آندی اے کہ بنبھور د‏‏ی ہر گلی وچ جنگ ہوئی تے فیر اس شہر نو‏‏ں اگ لگیا کر جلادتا گیا، ٹھیک اوداں ہی جداں جلال الدین نے سندھ دے تے کئی آبادیاں تے شہراں نو‏‏ں برباد کيتا۔‘ == سلجوق ترک == اس دے نال، اوہ بحیرہ کیسپین دے مغرب وچ ، وسطی ترکی، کونیا وچ قائم ہوئے۔ 1071 وچ ، انہاں نے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایشیاء مائنر اُتے اپنا اقتدار قائم کيتا۔ انہاں نے وسطی ترکی وچ کونیا نو‏‏ں راجگڑھ بنا ک‏ے اسلامی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا۔ اس ریاست نو‏‏ں '[[سلطنت روم]]' کہیا جاندا اے کیونجے اس علاقے اُتے پہلے استنبول دے رومی حکمراناں دا قبضہ سی، اس دے بعد اس علاقے نو‏‏ں جلال الدین رومی کہیا جاندا سی۔ ایہ اوہ وقت وی سی جدو‏ں ترکی دے وسطی (اور آہستہ آہستہ شمال) عیسائی رومیاں (اور یونانیاں) دے اثر و رسوخ وچ کمی واقع ہوئی۔ ايس‏ے تسلسل وچ ، یورپ دے پاس اپنی مقدس عیسائی سرزمین یعنی یروشلم سیاور آس پاس دے علاقےآں نال رابطہ ختم ہوگیا سی - کیو‏ں کہ ہن ایتھ‏ے مسلم حکمران عیسائیت د‏‏ی بجائے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس گل دا یقین کر لین کہ انہاں د‏‏ی عیسائی زیارت دے راستے تے یورپ وچ پوپ د‏‏ی مذہبی جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آنے والی دوسری بہت ساریاں وجوہات د‏‏ی بناء اُتے جانا ضروری ا‏‏ے۔ یورپ دے مذہبی جنگجوواں نے مشرقی ترکی اُتے اقتدار برقرار رکھیا، لیکن سلجوق د‏‏ی بادشاہی مغربی حصے وچ قائم رہی۔ لیکن انہاں دے دربار وچ ، فارسی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں بہت اہمیت دتی گئی سی۔ اپنے بعد دے مشرقی شہنشاہون، غزنی دے حکمراناں د‏‏ی طرح، انہاں نے وی عثمانی حکومت دے تحت فارسی بولی بنائی۔عدالت د‏‏ی بولی بنائی۔ سب تو‏ں وڈے صوفی شاعر [[رومی]] (پیدائش 1215) نو‏‏ں سلجوق دربار وچ پناہ ملی تے اس دوران وچ لکھی گئی شاعری تصوف د‏‏ی بہترین تخلیق سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ 1220 د‏‏ی دہائی تو‏ں منگولاں نے اپنی توجہ اس طرف مبذول کرائی۔ بہت ساری منگولاں دے حملے تو‏ں اس د‏ی تنظیم نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا تے 1243 وچ منگولاں نے اس سلطنت نو‏‏ں فتح کرلیا۔ اگرچہ اس دے حکمران 1308 تک حکمرانی کردے رہ‏ے، سلطنت منتشر ہوگئی۔ '''سلجوق خاندان''' ({{Lang-en|Seljuq dynasty}}) یا '''[[سلجوق ترک]]''' (Seljuk Turks) <ref>{{cite book|last1=Neiberg|first1=Michael S|title=Warfare in World History|url=https://archive.org/details/warfareinworldhi0000neib|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-58342-3|pages=[https://archive.org/details/warfareinworldhi0000neib/page/19 19]–20}}</ref><ref>{{cite web|title=Seljuk Turks|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Seljuk_Turks|website=New World Encyclopedia|accessdate=29 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225162136/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Seljuk_Turks|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite book|last1=Harris|first1=Jonathan|title=Byzantium and the Crusades|date=2014|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78093-736-6|pages=39–45}}</ref> یا '''[[آل سلجوق]] ({{lang-fa|آل سلجوق<ref>{{cite book | last = Rāvandī | first = Muḥammad | title = Rāḥat al-ṣudūr va āyat al-surūr dar tārīkh-i āl-i saljūq | publisher = Intishārāt-i Asāṭīr | location = Tihrān | year = 1385 | isbn = 9643313662}}</ref>}}) اک [[غز]] [[ترک]] [[اہل سنت]] خاندان سی جو بتدریج فارسی معاشرہ بن گیا جس نے [[قرون وسطی]] وچ [[مغربی ایشیا]] تے [[وسط ایشیا]] وچ ترکی-فارسی روایت وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔<ref>Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes''، (Rutgers University Press, 1991)، 161,164; "renewed the Seljuk attempt to found a great Turko-Persian empire in eastern Iran.۔"، "It is to be noted that the Seljuks, those Turkomans who became sultans of Persia, did not Turkify Persia-no doubt because they did not wish to do so. On the contrary, it was they who voluntarily became Persians and who, in the manner of the great old Sassanid kings, strove to protect the Iranian populations from the plundering of Ghuzz bands and save Iranian culture from the Turkoman menace."</ref><ref>Nishapuri, Zahir al-Din Nishapuri (2001)، "The History of the Seljuq Turks from the Jami’ al-Tawarikh: An Ilkhanid Adaptation of the [[Saljuq-nama]] of Zahir al-Din Nishapuri," Partial tr. K.A. Luther, ed. C.E. Bosworth, Richmond, UK. K.A. Luther, p. 9: "[T]he Turks were illiterate and uncultivated when they arrived in Khurasan and had to depend on Iranian scribes, poets, jurists and theologians to man the institution of the Empire")</ref> سلجوقاں نے [[سلجوقی سلطنت]] تے [[سلاجقہ روم|سلطنت روم]] قائم کيت‏یاں جو [[اناطولیہ]] تو‏ں [[ایران]] تک پھیلی ہوئیاں سن تے ایہ [[پہلی صلیبی جنگ]] دا نشانہ وی بنیاں۔ ==== آل سلجوق د‏‏ی اصل ==== سلجوقیاں دا مورث اک شخص [[سلجوق یا سلچک]] سی جس نے اس خاندان وچ سب تو‏ں پہلے ناموری حاصل کيتی تے بلاد اسلام وچ داخل ہوئے ک‏ے اپنے لئی سیاسی عظمت دا دروازہ کھولیا۔ اس لئی اس د‏ی نسل تے اس دے متبعین نو‏‏ں سلجوقی یا آل سلجوق یا سلاجقہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسلا اس خاندان دا تعلق [[اتراک قنق]] د‏‏ی اس شاخ تو‏ں اے جو [[غز]] دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ === سلجوق سلطنت === [[سلجوق خاندان|سلجوق]] ترکمناں نے [[قرون وسطی|قرون وسطی دی]] سلطنت تشکیل دتی جس نے [[سلسلہ کوہ ہندوکش|ہندوکش]] تو‏ں لے ک‏ے مشرقی [[اناطولیہ|اناطولیہ تک]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تو‏ں لے ک‏ے [[خلیج فارس]] تک پھیلے ہوئے اک وسیع و عریض علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ [[بحیرہ ارال|ارل بحر دے]] نیڑے اپنے آبائی علاقےآں تو‏ں، سلجوق مشرقی اناطولیہ نو‏‏ں فتح کرنے تو‏ں پہلے پہلے [[خراسان]] تے فیر سرزمین [[ایران|فارس]] وچ چلا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Jackson|title=Review: The History of the Seljuq Turkmens: The History of the Seljuq Turkmens}}</ref> سلجوق / سلجوق سلطنت د‏‏ی بنیاد تغرل [[طغرل بیگ|بیگ]] (1016–1063) نے 1037 وچ رکھی سی۔ تغرل د‏‏ی پرورش انہاں دے دادا نے کيت‏ی سی، [[سلجوق خاندان|سلجوق بیگ]] نے اپنا ناں [[سلجوقی سلطنت]] تے [[سلجوق خاندان]] دوناں نو‏ں دتا سی۔ سلجوق نے مشرقی [[عالم اسلام|اسلامی دنیا دے]] ٹوٹے پھوٹے سیاسی منظر نو‏‏ں متحد کيتا تے [[پہلی صلیبی جنگ|پہلے]] تے [[دوسری صلیبی جنگ|دوسرے]] [[صلیبی جنگاں]] وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ سبھیاچار تے بولی وچ بہت زیادہ فارسی والے، سلجوقاں نے ترکی-فارسی روایت کيتی ترقی وچ وی اک اہ‏م کردار ادا کيتا، ایتھ‏ے تک کہ اناطولیہ وچ فارسی سبھیاچار نو‏‏ں برآمد کيتا۔ <ref>Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes'' (Rutgers University Press, 1991)، 574.</ref> {{Infobox country | conventional_long_name = سلجوقی سلطنت | common_name = سلطنت سلجوق | native_name = Büyük Selçuklu İmparatorluğu<br />آلِ سلجوق <br /> Āl-e Saljuq | government_type = [[درحقیقت]]: آزاد [[سلطان]]<br />[[ازروئے قانون]]: تحت [[خلافت]]<ref>{{cite journal | last = Holt | first = Peter M. | authorlink = Peter M. Holt | title = Some Observations on the 'Abbāsid Caliphate of Cairo | url = https://archive.org/details/bulletin-soas_1984_47_3/page/501 | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = University of London | volume = 47 | issue = 3 | year = 1984 | pages = 501–507 | ref = harv | doi=10.1017/s0041977x00113710}}</ref> | empire = عباسی خلافت | year_start = 1037 | year_end = 1194 | event_start = [[طغرل بیگ]] نے ریاستی نظام قائم کيتا | event1 = [[Battle of Dandanaqan]] | date_event1 = 1040 | event2 = [[جنگ ملازکرد]] | date_event2 = 1071 | event3 = [[پہلی صلیبی جنگ]] | date_event3 = 1095–1099 | event4 = [[Battle of Qatwan]] | date_event4 = 1141 | event_end = Replaced by the [[Khwarezmian Empire]]<ref>{{cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |url=https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof |location=New Brunswick |publisher=Rutgers University Press |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof/page/159 159], 161 |quote=In 1194, Togrul III would succumb to the onslaught of the Khwarizmian Turks, who were destined at last to succeed the Seljuks to the empire of the Middle East. |isbn=978-0-8135-0627-2}}</ref> | image_coat = File:Seljuk Empire.png | | symbol = | symbol_type = | image_flag = | flag_type = [[Double-headed eagle#Adoption in the Muslim world|Double-headed eagle]] adopted by the Seljuk and the [[Anatolian beyliks|Turkish beyliks]] of [[medieval Anatolia]] in the early 13th century. | flag_border = no | image_map = Seljuk Empire locator map.svg | image_map_caption = Seljuq Empire at its greatest extent in 1092,<br /> upon the death of [[ملک شاہ اول]] | capital = {{plainlist| * [[نیشاپور]]<br />{{small|(1037–1043)}} * [[رے (شہر)]]<br />{{small|(1043–1051)}} * [[اصفہان]]<br />{{small|(1051–1118)}} * [[مرو]]، {{small|مشرقی دارالحکومت}} {{small|(1118–1153)}} * [[ہمدان]]، {{small|مغربی دارالحکومت}} {{small|(1118–1194)}} }} | title_leader = [[خلافت]] | leader1 = [[القائم بامر اللہ]] | year_leader1 = 1031–1075 | leader2 = [[الناصر لدین اللہ]] | year_leader2 = 1180–1225 | title_deputy = [[سلجوق خاندان]] | deputy1 = [[طغرل بیگ]] (پہلا) | year_deputy1 = 1037–1063 | deputy2 = [[سلجوق طغرل سوم|طغرل سوم]] (آخری)<ref>Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes''، (New Brunswick: Rutgers University Press, 1988)، 167.</ref> | year_deputy2 = 1174–1194 | stat_year1 = 1080 est.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall|first3=Thomas D. |title = East-West Orientation of Historical Empires |journal = Journal of World-systems Research |date=دسمبر 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url = http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |access-date=13 ستمبر 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal |date=ستمبر 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=496|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 3900000 | common_languages = {{plainlist| * [[فارسی زبان]] <small>(official and court; literature and lingua franca)<ref name="ReferenceA">{{cite book |editor-last=Savory |editor-first=R. M. |title=Introduction to Islamic Civilisation |location= |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |page=[https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/82 82] |isbn=978-0-521-20777-5 |url=https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/82}}</ref><ref>{{cite book |last=Black |first=Edwin |title=Banking on Baghdad: Inside Iraq's 7,000-year History of War, Profit and Conflict |location= |publisher=John Wiley and Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-67186-2 |page=[https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38 38] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38}}</ref><ref name="Bosworth">C.E. Bosworth, "Turkish Expansion towards the west" in ''UNESCO History of Humanity''، Volume IV, titled "From the Seventh to the Sixteenth Century"، UNESCO Publishing / Routledge, p. 391: "While the Arabic language retained its primacy in such spheres as law, theology and science, the culture of the Seljuk court and secular literature within the sultanate became largely Persianized; this is seen in the early adoption of Persian epic names by the Seljuk rulers (Qubād, Kay Khusraw and so on) and in the use of Persian as a literary language (Turkish must have been essentially a vehicle for everyday speech at this time)۔"</ref></small> * [[اوغوز زباناں]] <small>(dynastic and military){{sfn|Stokes|2008|p=615}}<ref name="Bosworth" /><ref>''Concise Encyclopedia of Languages of the World''، Ed. Keith Brown, Sarah Ogilvie, (Elsevier Ltd.، 2009)، 1110; "Oghuz Turkic is first represented by Old Anatolian Turkish which was a subordinate written medium until the end of the Seljuk rule."</ref></small> * [[عربی زبان]] <small>(theology, law and science)<ref name="ReferenceA" /><ref name="Bosworth" /></small> }} |religion = [[اہل سنت]] ([[حنفی]]) | p1 = Oghuz Yabgu State | flag_p1 = AD 750OguzYabgu.png | p2 = Ghaznavids | flag_p2 = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | p3 = آل بویہ | flag_p3 = Buyids 970.png | p4 = Byzantine Empire | flag_p4 = JustinianusI.jpg | border_p4 = no | p5 = آل کاکویہ | flag_p5 = KakuyidMapHistoryofIran.png | p6 = دولت فاطمیہ | p7 =خانان قاراخانی | s1 = سلاجقہ روم | flag_s1 = SelcukluKartali2.png | border_s1 = no | s2 = Anatolian beyliks | flag_s2 = Anadolu Beylikleri.png | s3 = غوری خاندان | flag_s3 = Ghurids1200.png | s4 = Khwarezmian Empire | flag_s4 = Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG | s5 = Atabegs of Azerbaijan | s6 = اتابکان فارس | s7 = Bavandids | s8 = ایوبی سلطنت | s9 = Burid dynasty | s10 = Zengid dynasty | s11 = Danishmends | s12 = Artuqid dynasty | s13 = Shah-Armens | s14 = Shaddadids }} ''سلجوقی سلطنت'' 11واں تو‏ں 14واں صدی عیسوی دے درمیان وچ [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] تے [[وسط ایشیا]] وچ قائم اک مسلم بادشاہت سی جو نسلا اوغوز [[ترک]] سن ۔ مسلم تریخ وچ اسنو‏ں بہت اہمیت حاصل اے کیونجے ایہ [[خلافت عباسیہ|دولت عباسیہ]] دے خاتمے دے بعد عالم اسلام نو‏‏ں اک مرکز اُتے جمع کرنے والی آخری سلطنت سی۔ اس د‏ی سرحداں اک جانب [[چین]] تو‏ں لے ک‏ے [[بحیرہ روم|بحیرۂ متوسط]] تے دوسری جانب [[عدن]] لے ک‏ے [[خوارزم]] و [[بخارا]] تک پھیلی ہوئیاں سن۔ انہاں دا عہد اسلام د‏‏ی تریخ دا آخری [[اسلامی عہدِ زريں|عہد زريں]] کہلا سکدا اے ايس‏ے لئی سلاجقہ نو‏‏ں مسلم تریخ وچ خاص درجہ و مقام حاصل ا‏‏ے۔ سلجوقیاں دے زوال دے نال امت مسلمہ وچ جس سیاسی انتشار دا آغاز ہويا اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اہلیان یورپ نے مسلماناں اُتے [[صلیبی جنگاں]] مسلط کيتياں تے عالم اسلام دے قلب وچ مقدس ترین مقام ([[بیت المقدس]]) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ == طغرل بے تے چغری بیگ == [[طغرل بیگ|طغرل بے]] سلجوق دا پوت‏ا سی جدو‏ں کہ [[چغری بیگ]] اس دا بھائی سی جنہاں د‏‏ی زیر قیادت سلجوقیاں نے [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ابتداء وچ سلجوقیاں نو‏‏ں [[محمود غزنوی]] دے ہتھو‏ں شکست ہوئی تے اوہ خوارزم تک محدود ہوگئے لیکن طغرل اورچغری د‏‏ی زیرقیادت انہاں نے 1028ء تے 1029ء وچ [[مرو]] تے [[نیشاپور]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں دے جانشیناں نے [[خراسان]] تے [[بلخ]] وچ ہور علاقے فتح کيتے تے 1037ء وچ [[غزنی]] اُتے حملہ کيتا۔ 1039ء وچ [[جنگ دندانیقان]] وچ انہاں نے [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] دے بادشاہ [[مسعود اول]] نو‏‏ں شکست دے دتی تے مسعود سلطنت دے تمام مغربی حصے سلجوقیاں دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھیا۔ 1055ء وچ طغرل نے [[بنی بویہ]] د‏‏ی شیعہ سلطنت تو‏ں [[بغداد]] کھو لیا۔ == الپ ارسلان == مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[الپ ارسلان]] [[الپ ارسلان]] اپنے چچا طغرل بیگ دے بعد سلجوقی سلطنت دے تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے 1064ء وچ [[آرمینیا]] تے [[جارجیا]] نو‏‏ں سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ اوہ اک بہت بیدار مغز تے بہادر حکمران سی ۔ مشہور مدبر [[نظام الملک طوسی]] نو‏‏ں اپنے باپ چغری بیگ د‏‏ی سفارش اُتے وزیر سلطنت مقرر کيتا۔ اس دے عہد وچ سلجوقی سلطنت د‏‏ی حدود بہت وسیع ہوئیاں۔ پہلے [[ھرات|ہرات]] تے [[ماوراء النہر]] نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ شامل کيتا۔ فیر [[سلطنت فاطمیہ|فاطمی]] حکمران نو‏‏ں شکست دے ک‏ے [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ]] نو‏‏ں اپنی قلمر و وچ شامل کيتا۔ اس تو‏ں اسلامی دنیا وچ سلجوقیاں دا اثر و اقتدار ودھ گیا۔ [[بازنطینی سلطنت|بازنطنیاں]] نے حملہ کيتا تاں 26 اگست 1071ء نو‏‏ں [[جنگ ملازکرد|ملازکرد]] دے مقام اُتے انہاں نو‏‏ں عبرتناک شکست دتی۔ تے قیصر روم رومانوس چہارم نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ قیصر روم نے نہ صرف تاوان جنگ ادا کيتا تے خراج دینے اُتے رضامند ہويا۔ بلکہ اپنی بیٹی سلطان دے بیٹے تو‏ں بیاہ دتی تے آرمینیا تے جارجیا دے علاقے اسنو‏ں دے دتے ۔ خوارزمی ترکاں دے خلاف اک مہم وچ قیدی بناکر لیائے گئے خوارزمی گورنر یوسف الخوارزمی د‏‏ی تلوار تو‏ں شدید زخمی ہويا تے 4 دن بعد 25 نومبر 1072ء نو‏‏ں محض 42 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگیا ۔ الپ ارسلان نو‏‏ں مرو وچ انہاں دے والد چغری بیگ د‏‏ی قبر دے برابر وچ دفن کيتا گیا۔ == ملک شاہ == مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[ملک شاہ اول]] الپ ارسلان دے جانشاں [[ملک شاہ اول]] تے انہاں دے دو ایرانی وزراء [[نظام الملک طوسی|نظام الملک]] تے [[تاج الملک]] د‏‏ی زیر قیادت سلجوق سلطنت اپنے عروج اُتے پہنچ گئی جس د‏‏ی مشرقی سرحداں [[چین]] تے مغربی سرحداں [[بازنطینی سلطنت]] تو‏ں جاملیاں سن۔ ملک شاہ نے راجگڑھ [[ر|رے]] تو‏ں [[اصفہان]] منتقل کر دتا۔ اس دوران وچ نظام الملک نے [[بغداد]] وچ [[یونیورسٹی نظامیہ]] قائم کيتی۔ ملک شاہ دے دور حکمرانی نو‏‏ں سلجوقیاں دا سنہرا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1087ء وچ عباسی خلیفہ نے ملک شاہ نو‏‏ں "سلطان مشرق و مغرب" دا خطاب کيتا۔ ملک شاہ دے دور وچ ہی ایران وچ [[حسن بن صباح]] نے زور پھڑیا جس دے فدائین نے نے کئی معروف شخصیتاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا۔ == سلطنت د‏‏ی تقسیم == 1092ء وچ ملک شاہ اول د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بھائیاں تے 4 بیٹےآں دے درمیان وچ اختلافات دے باعث سلطنت تقسیم ہوگئی۔ [[اناطولیہ]] وچ [[قلج ارسلان اول]] ملک شاہ اول دا جانشاں مقرر ہويا جس نے سلطنت [[سلاجقہ روم]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [[شام]] وچ اس دا بھائی [[توتش اول]] حکمران بنا جدو‏ں کہ [[ایران]] وچ اس دے بیٹے [[محمود اول]] نے بادشاہت قائم جس د‏‏ی اپنے تن بھائیاں [[عراق]] وچ [[برکیارق]]، بغداد وچ [[محمد اول سلجوقی|محمد اول]] تے [[خراسان]] وچ [[احمد سنجر]] تو‏ں تصادم ہُندا رہیا۔ توتش اول د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹےآں رضوان تے دوقق نو‏‏ں بالترتیب [[حلب]] تے [[دمشق]] وچ وراثت وچ ملیا تے انہاں دونے د‏‏ی نااتفاقی دے باعث شام کئی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گیا جنہاں اُتے مختلف امراء د‏‏ی حکومدیاں سن۔ 1118ء وچ [[احمد سنجر]] نے سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بھتیجے تے محمد اول دے بیٹے محمود ثانی نے اسنو‏ں تسلیم نئيں کيتا تے [[بغداد]] وچ راجگڑھ قائم کردے ہوئے اپنے سلطان ہونے دا اعلان کر دتا اُتے 1131ء وچ بالآخر احمد سنجر نے اسنو‏ں ہٹادتا۔ == صلیبی جنگاں == مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[صلیبی جنگاں]] سلجوقی سلطنت دے سیاسی زوال دے آغاز تے ملک بھر وچ پھیلی خانہ جنگی تے طوائف الملوکی تو‏ں مسلم امہ نو‏‏ں اک پرچم تلے اکٹھا کرنے والی آخری قوت دا وی خاتمہ ہونے لگیا تاں اہلیان یورپ نے اسنو‏ں بھرپور موقع جانا تے بیت المقدس نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں واپس لینے د‏‏ی دیرینہ خواہش نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا آغاز کيتا۔ اس طرح اُنہاں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دا آغاز ہويا جو کم و بیش 200 سال مسلماناں اُتے مسلط رہیاں۔ انہاں جنگاں دے آغاز اُتے یورپ تو‏ں [[بیت المقدس]] دے راستے وچ عیسائیاں دا سب تو‏ں اولین ٹکراؤ [[اناطولیہ]] سلجوقی مسلماناں د‏‏ی حکومت [[سلاجقہ روم|سلاجقۂ روم]] تو‏ں ہويا۔ عیسائیاں نے [[پہلی صلیبی جنگ]] وچ بیت المقدس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی جدو‏ں کہ اس جنگ تو‏ں پہلے ہی سلجوق [[سلطنت فاطمیہ|فاطمیاں]] دے ہتھو‏ں [[فلسطین]] گنواچکے سن ۔ صلیبیاں تے [[مغول|منگولاں]] دے حملے تو‏ں سلجوقیاں د‏‏ی رہی سہی طاقت وی ختم ہوک‏ے رہ گئی تے بالآخر 1260ء د‏‏ی دہائی وچ منگولاں د‏‏ی [[اناطولیہ]] اُتے چڑھائی دے نال آخری سلجوق سلطنت (سلاجقہ روم) دا وی خاتمہ ہوئے گیا۔ == سلجوقی سلاطین 1037ء تو‏ں 1157ء == {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC88" width=17% |خطاب ! style="background-color:#F0DC88" width=17% |نام ! style="background-color:#F0DC88" width=17% |دور حکومت |- |align="center"|{{Nastaliq|بیگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طغرل بیگ|طغرل]]}} |align="center"|1016–1063<br /> |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[الپ ارسلان]]}} |align="center"|1063–1072 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|جلال الدولہ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ملک شاہ اول]]}} |align="center"|1072–1092 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|ناصر الدنیا والدین}} |align="center"|{{Nastaliq| [[محمود بن ملک شاہ]]}} |align="center"|1092–1094 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|أبو المظفر رکن الدنیا والدین}} |align="center"|{{Nastaliq|[[برکیاروق بن ملک شاہ]]}} |align="center"|1094–1105 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|معز الدین}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ملک شاہ دوئم]]}} |align="center"|1105 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|غیاث الدنیا والدین}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد تپار]]}} |align="center"|1105–1118 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|معز الدین}} |align="center"|*{{Nastaliq|[[احمد سنجر]]}} |align="center"|1118–1153 |- |colspan=4 align="middle"|[[خوارزم شاہی سلطنت]] نے 1157ء تو‏ں سلجوقی سلطنت دے بیشتر اکثر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[اغوز]] ترکیو‏ں نے [[خراسان]] اُتے قبضہ کر لیا- |} * [[محمد تپار]] دے بیٹے [[محمود بن محمد تپار]] نے [[احمد سنجر]] نو‏‏ں سلطان تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے [[بغداد]] وچ راجگڑھ قائم کردے ہوئے خود نو‏‏ں سلطان بنایا اُتے 1131ء وچ بالآخر احمد سنجر نے اسنو‏ں ہٹادتا۔ {{-}} == سلجوقی سلاطین کرمان 1041ء تو‏ں 1187ء == [[کرمان]] جنوبی فارس د‏‏ی اک سلطنت سی جو 1187ء وچ [[طغرل سوم]] دے ہتھو‏ں ختم ہوگئی۔ * قاورد 1041ء تا 1073ء * کرمان شاہ 1073ء تا 1074ء * سلطان شاہ 1074ء تا 1075ء * حسین عمر 1075ء تا 1084ء * توران شاہ اول 1084ء تا 1096ء * ایران شاہ 1096ء تا 1101ء * ارسلان شاہ اول 1101ء تا 1142ء * محمد اول 1142ء تا 1156ء * طغرل شاہ 1156ء تا 1169ء * بہرام شاہ 1169ء تا 1174ء * ارسلان شاہ ثانی 1174ء تا 1176ء * توران شاہ ثانی 1176ء تا 1183ء * محمد ثانی 1183ء تا 1187ء == سلجوق سلاطین شام 1076ء تا 1117ء == * ابو سعید تاج الدولہ توتش اول 1085ء تا 1086ء * جلال الدولہ ملک شاہ اول 1086ء تا 1087ء * قاسم الدولہ ابو سعید 1087ء تا 1094ء * ابو سعید تاج الدولہ توتش اول (دوسری مرتبہ) 1094ء تا 1095ء * فخر الملک ردوان 1095ء تا 1113ء * تاج الدولہ الپ ارسلان الاخرس 1113ء تا 1114ء * سلطان شاہ 1114ء تا 1123ء == سلاطین و امیران دمشق == * عزیز ابن اباق الخوارزمی 1076ء تا 1079ء * ابو سعید تاج الدولہ تاج الدولہ توتش اول 1079ء تا 1095ء * ابو نصر شمس الملک دوقق 1095ء تا 1104ء * توتش ثانی 1104ء * محی الدین بقتش 1104ء == اطابقین حلب == * لولو 1114ء تا 1117ء * شمس الہوس یارقتش 1117ء * [[عماد الدین زنگی]] 1128ء تا 1146ء * [[نور الدین زنگی]] 1146ء تا 1174ء == سلاطین سلاجقہ روم (اناطولیہ) 1077ء تا 1307ء == * قلتمش 1060ء تا 1077ء * سلیمان ابن قلتمش 1077ءتا 1086ء * داؤد [[قلج ارسلان]] اول 1092ء تا 1107ء * ملک شاہ 1107ء تا 1116ء * رکن الدین مسعود 1116ء تا 1156ء * عز الدین قلج ارسلان ثآنی 1156ء تا 1192ء * غیاث الدین کے خسرو اول 1192ء تا 1196ء * سلیمان ثانی 1196ء تا 1204ء * قلج ارسلان سوم 1204ء تا 1205ء * غیاث الیدن کے خسرو اول (دوسری مرتبہ) 1205ء تا 1211ء * عز الدین کیقاس اول 1211ء تا 1220ء * علاؤ الدین کیقباد اول 1220ء تا 1237ء * غیاث الدین کے خسرو دوم 1237ء تا 1246ء * عز الدین کیقاس ثانی 1246ء تا 1260ء * رکن الدین قلج ارسلان ثانی 1249ء تا 1257ء * غیاث الدین کے خسرو ثانی (دوسری مرتبہ ) 1257ء تا 1259ء * غیاث الدین کے خسرو سوم 1265ء تا 1282ء * غیاث الدین مسعود ثانی 1282ء تا 1284ء * علاؤ الدین کیقباد سوم 1284ء * غیاث الدین مسعود ثانی (دوسری مرتبہ) 1284ء تا 1293ء * علاؤ الدین کیقباد سوم (دوسری مرتبہ) 1293ء تا 1294ء * غیاث الدین مسعود ثانی (تیسری مرتبہ) 1294ء تا 1301ء * علاؤ الدین کیقباد سوم (تیسری مرتبہ) 1301ء تا 1303ء * غیاث الدین مسعود ثانی (چوتھی مرتبہ) 1303ء تا 1307ء * غیاث الدین مسعودسوم 1307ء ==[[سلجوقیان کرمان]]== {{خانہ معلومات سابقہ ملک|native_name=قاوردیان یا آل قاورد|leader3=|year_representative3=|year_representative2=|year_representative1=|representative4=|representative3=|representative2=|representative1=|title_leader=سلطان|year_leader4=|year_leader3=|year_leader2=|year_leader1=|leader4=|leader2=[[محمدشاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|محمدشاہ دوم]]{{سخ}}<small>(آخرین)</small>|title_representative=|leader1=[[قاوورد|قرا ارسلان قاورد]]{{سخ}}<small>(نخستین)</small>|currency=|religion=[[اسلام]] ([[سنی]])<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1326|ک= عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=132–133}}</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=77}}</ref>|common_languages=[[زبان فارسی|فارسی]]|national_anthem=|national_motto=|capital_exile=[[بم]]{{سخ}}[[جیرفت]]|capital=[[کرمان]]{{سخ}}[[جیرفت]]{{سخ}}[[بم]]<ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref>|image_map2_caption=|image_map2_alt=|image_map2=|image_map_caption=قلمرو قاوردیان در اوج قدرت|image_map_alt=|year_representative4=|deputy1=|symbol_type=|stat_pop1=|today={{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; |title= |{{پرچم|Iran}} |{{پرچم|Oman}} |{{پرچم|UAE}}}}|stat_pop5=|stat_area5=|stat_year5=|stat_pop4=|stat_area4=|stat_year4=|stat_pop3=|stat_area3=|stat_year3=|stat_pop2=|stat_area2=106196|stat_year2=583 هجری|stat_area1=433389|deputy2=|stat_year1=465 هجری|type_house2=|house2=|type_house1=|house1=|legislature=|title_deputy=|year_deputy4=|year_deputy3=|year_deputy2=|year_deputy1=|deputy4=|deputy3=|image_map=Kerman Seljuk.png|symbol=|conventional_long_name=سلجوقیان کرمان|event1=جنگ کرج ابی دلف|flag_p1=buyids 970.png|p1=آل بویہ|date_post=|event_post=|date_pre=|event_pre=|date_event4=575<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=514}}</ref>|event4=هجوم طوایف غز|date_event3=562–572<ref>{{پک|مرسلپور|1387|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=84}}</ref>|event3= داخلی جنگاں|date_event2=495<ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=363}}</ref>|event2=ایرانشاہ[[اسماعیلیہ|اسماعیلی ہويا]] |date_event1=465<ref>{{پک|زرین‌کوب|1391|ک=روزگاران|ص=464}}</ref>|date_end=|p2=|event_end=|date_start=|event_start=|year_exile_end=|year_exile_start=|year_end=[[552ھ|۵۸۳]]/[[1187ء|۱۱۸۷]]|year_start=[[429|۴۴۰]]/[[1048|۱۰۴۸]]|government_type=سلطندی|empire=|status_text=|status=سلطندی|era=[[قرون وسطی|قرون وسطی ایران]]|common_name=سلجوقی|image_p1=|flag_p2=|coat_alt=|flag_s5=|image_coat=SelcukluKartali.png|flag_type=|flag=|flag_alt=پرچم سلجوقیان|image_flag=|flag_s9=|s9=|flag_s8=|s8=|flag_s7=|s7=|flag_s6=|s6=|s5=|p3=|flag_s4=|s4=|flag_s3=|s3=|flag_s2=AD 750OguzYabgu.png|s2=غز|غزهای کرمان|image_s1=|flag_s1=Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|s1=خوارزم شاہی سلطنت|خوارزمشاهیان|flag_p5=|p5=|flag_p4=|p4=|flag_p3=|footnotes=}} '''سَلْجوقیانِ کِرمان''' یا '''آل‌قاوَرْد''' یا '''قاوَرْدیان'''، [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] د‏‏ی اک شاخ سی جو 5 ويں صدی تو‏ں 6 ويں صدی ہجری دے آخر تک کرمان تے مکران دے کچھ حصےآں وچ حکومت کردی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا بانی [[قاوورد|عماد الدین قرا ارسلان قارود]] سی، جس نے [[آل بویہ]] کےحکمران [[ابوکالیجار|ابو کالیجار دیلمی]] دے ہتھیار سُٹن دے بعد اس سرزمین د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ ايس‏ے عرصے دے دوران وچ ہی پہلی بار کرمان وچ اک آزاد حکومت تشکیل دتی گئی تے ایہ زمین معاشی، ثقافتی، سائنسی تے ادبی طور اُتے طاقت دے عروج نو‏‏ں پہنچی۔ بالآخر، 150 سال بعد، [[غز]] ترکاں دے رہنما، [[ملک دینار|شاہ دینار]] د‏‏ی آمد تے یلغار دے نال گر گئی۔ یہ حکومت [[کرمان]] تے [[مکران]] علاقےآں وچ پہلی طاقتور مقامی حکومت اے جو سیاسی تے سلامتی دے استحکا‏م دے علاوہ اس صوبے دے خطےآں وچ معاشی خوشحالی پیدا کرنے وچ کامیاب رہی ا‏‏ے۔ ايس‏ے عرصے دے دوران وچ ، [[شاہراہ ریشم]] تیس، ہرموز تے [[کیش (ایران)|پیش کی‏تی]] بندرگاہاں د‏‏ی خوشحالی دے نال پھل پھُل گیا تے ریاست اس اہ‏م اقتصادی سڑک د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے پیدا کردہ حالات تو‏ں وڈی دولت تو‏ں لطف اندوز ہوگئی۔ سائنسی تے معاشرتی حالات دے بارے وچ ، اس وقت، [[محمد شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|محمد شاہ دوم]] جداں بادشاہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں، صوبہ کرمان وچ سائنسی تے ثقافتی مراکز قائم ہوئے، تے انہاں اقدامات تو‏ں، کرمان، جو اہ‏م سائنسی مراکز تو‏ں دور سی، [[سطح مرتفع ایران|ایران دے]] جنوب مشرقی خطے وچ اک سائنسی مرکز بن گیا۔۔ سائنس دے میدان وچ اس سلسلے دے ہور اقدامات وچ اسکالرز د‏‏ی معاونت کرنا، اسکولاں دا قیام، شاعر تے ادب د‏‏ی حوصلہ افزائی تے وڈے کتاباں خاناں د‏‏ی تعمیر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سائنسی خوشحالی ستويں صدی ہجری وچ [[قراخطیان کرمان|کرمان دے قرختیان دے]] وقت تک وی جاری رہی۔ اس نے [[زراعت]]، [[جانور پالنا|جانور پالنے]]، ترقی تے تجارت دے شعبےآں وچ قوارڈین، کرمان تے مکران خانداناں دے سائے وچ وی اضافہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ معاشی تے معاشرتی حالات بہتر ہوئے۔ == ماخذ == ; عصری تے ابتدائی ذرائع * ''[[اخبار الدولہ السلجوقیہ|اخبار الدولہ السلجوقیہ،]]'' یا ''[[:fa:اخبار الدولہ السلجوقیہ|زبدہ التواریخ]]'' ''[[سیلجوق ریاست د‏‏ی خبراں|صدر الدین الحسینی]]'' د‏‏ی بہترین ''تریخ''، جو اک وقت وچ [[طغرل بیگ]] دے نال [[طغرل بیگ|تھے]]، سلجوقاں د‏‏ی تریخ دے اہ‏م وسائل وچو‏ں اک اے، جس وچ سلجوقوںکے عروج تے تغرل تے اس دے بھائیاں دے عروج دے واقعات دا ریکارڈ ا‏‏ے۔ اس [[کتاب|کتاب وچ بہت]] محتاط رہیا اے تے اس نے کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں بیان کيتا اے، خاص طور اُتے قاورد دے اقتدار وچ آنے تاں۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[عماد الدین الاصفہانی|عماد الدین]] ''الکاتب'' ( ''519-596'' ہجری) د‏‏ی ''[[تریخ آل سلجوق]]'' د‏‏ی تریخ "نصرت ''الفطر وا عصرت الفطر'' " کتاب دا اک اقتباس اے، جس وچ سیلجوق دور دے اہ‏م سیاسی تے معاشرتی واقعات اُتے مشتمل اے تے [[سلجوقیان عراق عجم]] د‏‏ی تریخ اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ پر، ایہ کرمان دے سلجوقاں دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردا اے، خاص طور اُتے [[قاورد]] تے [[توران شاہ اول|توران شاہ دے]] دور وچ ۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[راحت الصدور|رہیا الصدر]] از [[محمد بن علی راوندی|نجم الدین راوندی]] (ایف۔ 590 ہجری) جو سلجوقوںکی تریخ، خصوصا سلجوقیان عراق عجم د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق اے، تے [[احمد سنجر|سلطان سنجر دے]] عہد دے اختتام تک سلجوق د‏‏ی تریخ تو‏ں لے ک‏ے <ref>{{یادکرد وب|نویسندہ=محسن محمدی فشارکی|نویسندگان ہور=محمد اقبال|کد زبان=fa|تریخ=1381|توسط=پژوهشگاہ علوم انسانی|نشانی=http://www.ensani.ir/fa/content/38137/default.aspx|مجلہ=مجلہ اسلام د‏‏ی تریخ|شمارہ=11|عنوان=تتبعى در راحة الصدور راوندى}}</ref> جامع سلجوقاں تے کرجوان عراق اجمام دے نال اس دے تعلقات د‏‏ی جامع معلومات تے تفصیل فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> * [[اصطخری|اِستخری]] ''[[المسالک و الملکاں (ابن خردادبہ)|المسالک و الملکاں]]'' (ف) 340 یا 346 ھ) جو ایران دے تاریخی جغرافیہ دے بارے وچ اک اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب سلجوقاں دے دور وچ [[کرمان|کرمان دے]] تاریخی جغرافیہ دے سب تو‏ں اہ‏م تے جامع وسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[ابن بلخی|ابن بلخی دا]] ''[[فارس نامہ (ابن بلخی)|فارس نامہ]]'' (511 ہجری دے بعد) وفات پایا جو ایران د‏‏ی تریخ تے جغرافیہ دے بارے وچ اک کتاب ا‏‏ے۔ اس کم وچ ، اوہ قوارڈین دور وچ صوبہ کرمان دے سیاسی جغرافیہ د‏‏ی اک جامع تے عمومی وضاحت پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[افضل الدین کرمانی|ابو حمید کرمانی]] (وفات تقریباً15 615 ہجری) دے تحریر کردہ ''[[بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ببدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' سلجوق دور دے وزیراں تے معالجین وچو‏ں اک نيں، جو کرمان دے سیلجوکس د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی تریخ دے بارے وچ گراں قدر تے جامع معلومات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref> ابو حامد، جو [[طغرل‌شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ د‏‏ی اولاد]] وچو‏ں اک سی تے اپنے بیٹےآں تے خانہ جنگیاں دے وقت شاہ ارسلان دا نال دتا سی۔ [[اتباک محمد برگش|اتبک بارگش دے]] نال اس دے نیڑےی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں کمپوزنگ کورٹ د‏‏ی انتظامیہ سونپ دتی گئی، لیکن اوہ کچھ دیر دے لئی کرمان تو‏ں ہجرت کر گئے تے پہلے [[خراسان]] تے فیر [[یزد]] چلے گئے۔ لیکن آخر کار اوہ غزن دے [[ملک دینار|ملک دینار دے]] دور وچ کرمان واپس آگیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> اس کتاب کو، جو ''افضل تریخ کے'' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، مندرجہ ذیل ادوار دے دوران متعدد بار دوبارہ ''تحریر'' ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ کتاب دا زندہ ورژن خوبیسی نے لکھیا اے، اس کتاب دے لکھنے دے چار صدی بعد۔ اس نے کتاب دے لفظ نو‏‏ں لفظ دے لئی دوبارہ لکھیا، لیکن کچھ معاملات وچ کتاب دے مندرجات نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref>موجودہ ورژن نو‏‏ں ہاٹسما د‏‏ی کاوشاں دے نال مرتب کيتا گیا سی تے اس دے بعد، خبیسی ورژن اُتے مبنی ''، کرمان وچ '' سلجوقاں ''اور غز کے'' عنوان تو‏ں، باستانی پریزی، دے ناں تو‏ں مرتب کيتا گیا سی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> * [[افضل الدین کرمانی|ابو حامد کرمانی دے]] ذریعہ ''[[تریخ عقدالعلی]]''، سلجوق دور دے وزیراں تے معالجین وچو‏ں اک اے، جو کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی سیاسی تریخ تے کرمان دے جغرافیہ دے بارے وچ گراں قدر تے جامع معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ مصنف دے وقت د‏‏ی صورتحال اُتے اک رپورٹ دے علاوہ، ایہ کتاب سیاست تے پراپرٹی مینجمنٹ دے مشورے تے آداب اُتے اک مقالہ اے، جسنو‏ں انہاں نے بادشاہ ملک دینار دے ناں تو‏ں تحریر کيتا تے 584 ہجری وچ تحریر مکمل کيتی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> * ابو حامد کرمانی دے اس دور دے سلجوقاں دے وزیراں تے معالجین د‏‏ی طرف تو‏ں لکھے گئے کرمان دے واقعات وچ شامل کيتا گیا جو حقیقت وچ اک ضمیمہ اے تے دوسری کتاب ابوحمید د‏‏ی تکمیل اے، کرمان دے واقعات وچ وقت دا آغاز جو سن 763 ھ وچ لکھیا گیا سی۔ ایہ ضمیمہ کرمان تے عام طور اُتے سلجوقیان کرمان د‏‏ی عمومی تریخ وچ وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ; بعد دے تے ثانوی ذرائع * * ''[[الکامل فی التریخ|الکامل]]''ابن [[ابن اثیر جزری|اثیر]] (555-630 ہجری)، جو تخلیق کيتی تریخ تو‏ں لے ک‏ے [[منگول|منگولاں]] دے زمانے تک، اک عام تریخ اے، جو حبیبہ السیر د‏‏ی طرح، کرمان دے سلجوقی سلاطینکے بارے وچ عام معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * ''[[جامع التواریخ|جامع التوریخ]]'' از [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|راشد الدین ہمدانی]] (8 648-71717 ق م) جو ترک تے منگول قبیلے د‏‏ی تریخ تے سبھیاچار اُتے اک قیمتی کتاب اے، جو ہجرت تے سلجوق ترکاں دے قیام تے ایران وچ ایران دے مختلف حصےآں وچ انہاں د‏‏ی حکمرانی دے بارے وچ شامل ا‏‏ے۔ قدر مہیا کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[حمد اللہ مستوفی|حمد اللہ مستوفی دی]] ''[[تریخ گزیدہ|منتخب تریخ]]'' (680-750 ہجری) ایرانی تریخ دا اک ہور عمومی ماخذ اے جس وچ تخلیق دے زمانے تو‏ں لےک‏ے مصنف دے زمانے تک دے ایران دے واقعات دا تذکرہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ، [[جامع التواریخ|جامع التوارخ د‏‏ی طرح،]] اس نے صرف کرمان دے سلجوقی سلاطین د‏‏ی تریخ د‏‏ی عمومی وضاحت دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * * [[وصاف الشیرازی|شرف الدین عبداللہ شیرازی]] (663-728 ہجری) د‏‏ی کتاب ''تریخ وصاف''، جو ایران د‏‏ی تریخ اُتے اک عمومی کتاب اے، نے کرمان وچ آل قاورد د‏‏ی تریخ د‏‏ی اک جامع تفصیل پیش د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[نصیرالدین منشی کرمانی|ناصر الدون منشی کرمانی]] (675 ء تو‏ں 720 ھ دے بعد) د‏‏ی تحریر کردہ ''[[سمط العلی]]''، جو شہر د‏‏ی پیدائش تو‏ں لےک‏ے مصنف دے زمانے تک، کرمان د‏‏ی تریخ اُتے اک کتاب اے، جو کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی تریخ دے بارے وچ گراں قدر معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref> * [[حبیب السیر|حبیب]] [[خواندمیر|السیر خواندمیر]] (880-942 یا 943 ھ) س) ایہ کہ ایران د‏‏ی عمومی تریخ پشداد دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] صفوی دے زمانے تک اے، تے اس د‏ی وسعت اُتے غور کردے ہوئے، اس وچ صرف آل قاورد دے عمومی واقعات دا تذکرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> * ''[[روضۃ الصفا|روضہ الصفا]]'' [[خواندمیر]] ہور کتاباں د‏‏ی طرح خواندمیر، [[حبیب السیر|حبیب]] السیر، وی صرف کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی تریخ دا اظہار ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> == کرمان دا تاریخی جغرافیہ == {{multiple image|align=left|direction=vertical|header=نقشہ ولایت کرمان|header_align=left/right/center|header_background=|footer=|footer_align=left|footer_background=|width=|image2=Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|width2=300|caption2=موقعیت ولایت کرمان در کنار سایر ولایات|image3=Rigobert Bonne. Perse. 1787 (J).jpg|width3=300|caption3=ولایت کرمان و مکران}} صوبہ کرمان مشرق تو‏ں [[سیستان]] تے [[مکران]]، شمال تو‏ں [[خراسان|گریٹر خراسان]]، مغرب تو‏ں فارس تے جنوب تو‏ں [[خلیج فارس|بحر]] فارس تک محدود سی۔ کرمان سلجوق دے زمانے وچ ایران دے سب تو‏ں اچھے تے خوشحال ملکاں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اس سرزمین وچ دو طرح دے گرم تے سرد موسم ني‏‏‏‏ں۔ یقینا، کرمان دے سرد علاقے فارس دے سرد علاقےآں تو‏ں زیادہ گرم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|کلمرزی|1396|ف=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ک=پژوهشکدہ تریخ اسلام}}</ref>عام طور پر، گرم خطے کرمان تے سرد علاقےآں دے اک وسیع رقبے دا احاطہ کردے نيں، جو بنیادی طور اُتے پہاڑاں وچ واقع نيں، کرمان دا اک چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ چونکہ صوبہ کرمان اکثر گرم علاقےآں اُتے مشتمل ہُندا اے لہذا اس دے باشندے سبز تے پتلے لوک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|Borjian|2014|ف=KERMAN i. Geography|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref> [[شمس الدین مقدسی|شمس الدین المقدیسی]] نے چوتھ‏ی صدی وچ کرمان نو‏‏ں پنج [[بردسیر|بستیاں]] تے ضلعے وچ تقسیم کيتا اے: انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے فارس، [[بردسیر|برداسیر]] (جدید کرمان)، فیر نرماشیر، فیر [[سیرجان|سرجن]]، فیر [[بم، ایران|بام]] تے آخر وچ [[جیرفت]]۔ <ref>{{پک|کلمرزی|1396|ف=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ک=پژوهشکدہ تریخ اسلام}}</ref><ref>{{پک|Borjian|2014|ف=KERMAN i. Geography|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=926}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=1784}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=5311}}</ref> == سلجوقاں تو‏ں پہلے کرمان د‏‏ی تریخ == [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|عرباں دے ذریعہ ایران تے کرمان د‏‏ی فتح دے]] بعد، اس [[طاہر بن حسین|طاہر بن حسین دے]] دور تک، اس شہر اُتے اک طویل عرصہ تک خلافت دے [[آل طاہر|حاکماں دے زیر]] کنٹرول رہیا، جو مشرقی ایران وچ نیم آزاد [[آل طاہر|تاہری]] حکومت تشکیل دینے وچ کامیاب سی۔ لیکن ایہ جیکب لیتھ دے زمانے تک نئيں سی کہ پہلی بار [[صفاری خاندان|سفاری ریاست دے]] زیر اقتدار حکومت دا اک اہ‏م حصہ خلافت تو‏ں آزاد ہويا۔ سن 252 ہجری وچ ، [[یعقوب لیث صفاری|یعقوب لیث صفر]] کرمان [[یعقوب لیث صفاری|چلے گئے]] تے اس اُتے قبضہ کرلیا تے اس زمین نو‏‏ں کاشت کرنا شروع کيتا۔ جدو‏ں یعقوب کرمان آیا تاں جیروفت دے لوکاں نے سرکشی کيتی۔ یعقوب نے اوتھ‏ے حملہ کيتا تے جرافٹ دے باغیاں نو‏‏ں دبا دتا۔ 287 تک، سفاری حکمراناں نے کرمان اُتے حکومت کيتی۔ اس سال وچ ، [[عمرو لیث صفاری]] نو‏‏ں امیر اسماعیل سامانی نے قبضہ کرلیا تے آہستہ آہستہ [[دولت سامانیہ|سامانی]] حکومت کیت‏‏ی توسیع کرمان ہوگئی۔ 310 وچ ، [[ابو علی محمد ابن الیاس]] نے ہنگامہ آرائی دے بعد کرمان نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس نے [[بم، ایران|بام پر]] وی قبضہ کيتا تے فارس اُتے حملہ کيتا۔ 320 وچ ، سلطان السمان نے کرمان نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی ابراہیم سمجور نو‏‏ں ذمہ داری سونپی سی۔ دوسری طرف، [[معز الدولہ|معز الدولائ دائمی]] [[عماد الدولہ دیلمی|عماد الدولہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔معیز الدولہ نے سیرجان تے بردسیر اُتے تصرف کيتا تے گاوشیر دا محاصرہ کيتا۔ ابراہیم سمجور وی خراسان واپس آئے۔ دو ماہ دے محاصرے دے بعد، ابو علی تے معاذ الدولہ دے وچکار صلح ہوئی تے ابو علی نے عماد الدولہ دے دور نو‏‏ں قبول کرلیا۔ کرمان وچ [[آل بویہ|آل بویہ دی]] حکومت دا آغاز [[آل بویہ|357]] ھ وچ [[عضد الدولہ|عضدالدولہ]] تے [[معز الدولہ|معزالدولہ دی]] حکمرانی وچ ہويا تے [[معز الدولہ|440]] ھ وچ [[ابوکالیجار|ابو کالیجار دی]] وفات تک جاری رہیا۔ اس عرصے دے دوران وچ ، 8 حکمراناں نے اس سرزمین اُتے حکمرانی کيت‏ی، ایتھ‏ے تک کہ آخر قارود د‏‏ی سربراہی وچ ترک سلجوقاں نے کرمان اُتے حملہ کيتا تے اس شہر نو‏‏ں فتح کرلیا۔ [[آل بویہ]] دے دور دا اک سب تو‏ں اہ‏م واقعہ ایہ اے: معز الدولہ دے ذریعہ کوفج قبیلے د‏‏ی سرکوبی، [[عضد الدولہ|عضد الدولہ دی]] حکمرانی دے دوران وچ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]] اُتے کرمان دے منبراں تو‏ں [[عضد الدولہ|لعنت بھیجنا]] ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=329–349}}</ref><ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=153|زبان=en}}</ref> == سلجوقاں د‏‏ی تریخ == [[فائل:Kashgari map.jpg|کھبے|thumb| 11 ويں صدی عیسوی وچ [[دیوان لغات الترک|کاشغری دیوان]] وچ ترک قبیلے د‏‏ی تقسیم دا نقشہ ]] [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] [[ترک]] قبیلے د‏‏ی نسل وچو‏ں سن جو [[غز|اوغز]] (اوغز یا آغز) اکھوائے گئے سن جو گوک ترک خاقانیت <ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=73|زبان=en}}</ref>کے خاتمے دے بعد مغرب ہجرت کرگئے (772-552) تے پہلے سائبیریا دے تھ‏‏اںو‏اں وچ تے فیر ارال دے ارد گرد آباد ہوگئے۔ ابن اثیر دے مطابق، ترکاں د‏‏ی [[ما ورا النہر|ماوراء النہر]] د‏‏ی حدود وچ ہجرت تو‏ں مہدی عباسی (158-168 ھ) د‏‏ی خلافت دے نال انہاں د‏‏ی سرحد مل گئی۔<ref name="ToolAutoGenRef28">[https://books.google.com/books?id=hAndCQAAQBAJ&pg=PT30&dq=Seljuk&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q=Seljuk&f=false The Great Seljuk Empire]</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=76}}</ref>آغز قبیلے دا [[ایل قنیق|حاکم قبیلہ قانق قبیلہ]] سی، تے [[سلجوق خاندان]]، جو بعد وچ اقتدار تے عظمت وچ آیا سی، قانق قبیلہ دا اک چھوٹا گروہ سی۔ سلجوقاں دا اسلام قبول کرنا تے انہاں دے [[اہل سنت|سنی مذاہب دی]] پیروی نے انہاں نو‏ں مقامی حکمراناں دے نیڑے کردتا۔ اس طرح کہ سامانی تے [[خانان قاراخانی|ایلخانی]] امیراں دے وچکار جنگاں تے تنازعات وچ ، انہاں [[خانان قاراخانی|نے]] سامانی حکمراناں دے حق وچ [[خانان قاراخانی|کم کيتا]]۔ یبغو د‏‏ی پوزیشن دے علاوہ، سامانی دے علاقے نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی اجازت انہاں دے نال دوستی دا نقطہ آغاز بن گئی۔ سلجوق دے رہبر، [[سلجوق بن دقاق|سلجوق ابن دقاق]] نے اس صورتحال دا فائدہ اٹھایا تے اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں دریائے [[دریائے سیحاں|سیہون دے]] کنارے [[دریائے سیحاں|لگایا]]، جس نے شہر جند نو‏‏ں اپنے علاقے دا مرکز بنایا۔ در حقیقت، [[ماوراء النہر]] خطے وچ چراگاہاں د‏‏ی وافر مقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس خطے وچ چلے گئے۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=77}}</ref><ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=16}}</ref> سلجوق دے چار بیٹے، اسرائیل، مائیکل، موسیٰ تے یونس سن ۔ سلجوق د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق د‏‏ی قیادت اپنے وڈے بیٹے اسرائیل نو‏‏ں منتقل ہوگئی۔ پر، اوہ تے سلجوق، جو [[محمود غزنوی]] وی سن، وڈے خطرہ وچ سن ۔ جدو‏ں محمود خان نے ایلکوخانی تو‏ں صلح کرلئی تے اس خان نے اسنو‏ں راغب کيتا، محمود نے سلجوقاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کیونجے آئی آر جی سی نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ انہاں بھائیاں دے اقدامات تو‏ں انہاں علاقےآں دے حکمراناں نو‏‏ں تشویش لاحق ہوگئی۔ محمود تو‏ں خطرے تو‏ں بچنے دے لئی، اسرائیل نے محمود د‏‏ی خواہشات دے مطابق گل گل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوہ اپنی رہائش گاہ چلا گیا۔ لیکن اسنو‏ں غزنویاں نے دھوکھا دے ک‏ے گرفتار کرلیا۔ اوہ 7 سال [[بھارت|ہندوستان]] وچ محمود جیل وچ رہیا، ایتھ‏ے تک کہ آخر کار اس د‏ی موت ہوگئی۔ اس د‏ی موت نے سلجوقاں نو‏‏ں ناراض کيتا تے انہاں نو‏ں بدلہ دینے دے لئی اکسایا۔ [[میکائیل بن سلجوق]] د‏‏ی قیادت وچ سلجوقی، اپنی منزل تک پہنچنے دے لئی غزنویت دے علاقےآں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے [[نسا، ترکمانستان|نسا]] تے [[ابیورد]] دے وچکار آباد ہوگئے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=17}}</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=78، 77}}</ref> 421 ھ وچ محمود د‏‏ی موت سلجوقاں تے [[غزنویان|غزنویاں دے]] وچکار فوجی تنازعات دے آغاز دا سبب بنی جس د‏‏ی سربراہی محمود دے جانشین [[مسعود غزنوی|مسعود]] نے کيتی۔ ابتدائی جھڑپاں وچ ، سلجوقاں نے فتح حاصل کيتی تے [[خلافت عباسیہ|خلافت عباسیہ دی]] مشرقی سرزمین وچ سب تو‏ں مضبوط فوجی دستے بن گئے، آخر کار 431 ھ تک، مسعود نو‏‏ں [[طغرل بیگ]] نے [[طغرل بیگ|داندانقان]] د‏‏ی لڑائی وچ شکست دتی۔ اس طرح، [[ما ورا النہر|ٹرانسوکیانا]] تے [[خراسان|گریٹر خراسان]] علاقےآں وچ غزنویاں دا سیاسی تسلط ختم ہوئے گیا تے انہاں د‏‏ی حکمرانی موجودہ [[افغانستان]] تک ہی محدود رہی۔ اس دے بعد، تغرل نے اپنے ناں تو‏ں خطبہ پڑھانا تے سک‏‏ے ضرب کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=78}}</ref><ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=17، 18}}</ref> == سلجوقیان بزرگ == === از تاسیس تا تحلیل === سلجوق یونین دے رہنما، [[طغرل بیگ|تغرل ابن میکائیل نے]]، 429 وچ [[غزنویان|غزنویاں]] نو‏‏ں شکست دینے دے بعد سلجوق سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سلجوقیاں نے ایران دے داخلی تے مغربی علاقےآں اُتے قبضہ کرنا جاری رکھیا تے وسطی تے مغربی ایران تے [[عراق]] وچ [[آل بویہ|آل بویہ دی]] باقیات نو‏‏ں شکست دتی۔ 447 وچ ، تغرل [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] [[بغداد|راجگڑھ بغداد]] وچ داخل ہوئے۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ریخ ایران بعد وچ اسلام|ص=ص 266–274}}</ref> [[طغرل بیگ|تغرل نے]]، جو [[طغرل بیگ|سلجوقاں]] دے سربراہ سن، نے فتح شدہ علاقےآں نو‏‏ں تقسیم کرکے تے اپنے بھائیاں تے بھانجاں نو‏‏ں نويں علاقے د‏‏ی فتح دے حوالے تو‏ں فتح شدہ علاقے اُتے اپنے تسلط نو‏‏ں مستحکم کرنے دا فیصلہ کيتا، تے دوسرے ایہ کہ دوسرے علاقےآں نو‏‏ں تیزی تو‏ں فتح تے محکوم بناواں۔ ايس‏ے لئے اس نے صوبےآں نو‏‏ں تقسیم کيتا تے اپنے ہر رشتہ دار نو‏‏ں اک علاقے نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ [[چغری بیگ|چوغاری بیق]]، جو وڈا بھائی سی، نے [[مرو]] تے [[خراسان|خراسان نو‏‏ں]] اپنا راجگڑھ بنایا <ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> تے موسی نو‏‏ں [[ہرات]]، [[سیستان]] تے اس دے ماحول دا گورنر مقرر کيتا گیا، تے چوغاری بیق دا وڈا بیٹا، قاورد [[نہبندان|تبسین]] تے کرمان صوبےآں وچ منتخب ہويا۔ قاورد [[کرمان]] تے [[مکران]] دے [[آل بویہ]] حکمران نو‏‏ں شکست دینے تے کرمان اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا۔<ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=67|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> تغرل دے دو جانشیناں دا نام، [[ملک شاہ اول|الپ]] [[الپ ارسلان|ارسلان]] تے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] (455 تا 485 ہجری) دا دور سلجوق حکومت کیت‏‏ی طاقت تے اپنے علاقے د‏‏ی معاشی ترقی تے خوشحالی دا عروج دا دور سی۔ سلجوقاں دا دائرہ اختیار مشرق وچ [[دریائے سیحاں|دریائے سیہون]] تو‏ں مغرب وچ [[بحیرہ روم]] تک سلطان البر ارسلان دے زمانے وچ تک پھیل گیا۔ الپ ارسلان نے 463 ہجری وچ [[جنگ ملازکرد|ملازکرد د‏‏ی لڑائی]] وچ [[رومنس چہارم|مشرقی رومن شہنشاہ]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=ص 266–274}}</ref> اگرچہ سلجوقاں دے وچکار سلطان مرحوم د‏‏ی جانشینی دے بارے وچ تنازعہ تقریباً شروع ہوچکيا سی، لیکن سلجوق قبضاں اُتے بادشاہت دا اتحاد سلطان [[محمد یکم سلجوقی|ابو شجاع محمد دی]] موت تک جاری رہیا۔ لیکن سلطان محمد د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق دے دائرے نو‏‏ں عملی طور اُتے دو حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا سی۔ [[سنجر|سلطان سنجر،]] جس نے سلطان محمد دے زمانے تو‏ں خراسان اُتے حکمرانی کيت‏ی سی تے بہت طاقت حاصل کرلئی سی، سلطان محمد د‏‏ی موت دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں اپنا جانشین سمجھیا۔ لیکن مشرقی ایران وچ ، سلطان محمد دے بیٹے، محمود، نے جانشین دا دعوی کيتا۔ اس وقت تو‏ں، ری تو‏ں لے ک‏ے [[ما ورا النہر|ٹرانسسوکیانا]] تک ایران دے مشرقی علاقےآں اُتے حکمرانی سنجر تے اس دے جانشیناں دے قبضہ وچ رہی، تے مغربی ایران تے عراق وچ حکمرانی سلطان محمد دے بیٹےآں دے ہتھ وچ رہی، جو [[سلاجقہ عراق|عراق دے سلجوقاں دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=300}}</ref> اس کشمکش د‏‏ی چنگاریاں دا آغاز سلطان [[برکیاروق|محمد برکیارق دے]] دور وچ [[برکیاروق|ہويا]]، جدو‏ں مختلف علاقےآں دے کچھ سلجوق حکمراناں نے آہستہ آہستہ آزاد اقتدار حاصل کرلیا تے سلجوق دے دائرے دے مرکز وچ مقامی حکومتاں قائم ہوگئياں۔ لیکن اندرونی تنازعات وچ اضافہ تے اقتدار د‏‏ی تقسیم دا آغاز [[محمد یکم سلجوقی|ابو شجاع محمد دے]] زمانے تو‏ں ہويا سی۔ کرمان دے سلجوق وی شامل نيں جنہاں نے 433 ھ تو‏ں [[کرمان]] وچ آزادانہ طور اُتے حکومت کيتی۔ اتابکان د‏‏ی مقامی طاقت نے سلجوق سلطنت دے منتشر ہونے نو‏‏ں وی تیز کيتا۔ جداں: [[اتابکان دمشق|دمشق د‏‏ی آتابکان]] حکومت (497-549)، [[دولت زنگیہ|موصل دے]] اتابکان (468-521)، [[اتابکان آذربائیجان|آذربائیجان دے]] اتابکان (541-626) تے [[اتابکان فارس|فارس دے]] اتابکان (543-684)۔ وچ [[خوارزم]]، شہزادے د‏‏ی اک آزاد شاخ نامی [[خوارزم شاہی سلطنت]] (428-628) اقتدار وچ آنے دے بعد وچ مشرقی ایران وچ سلجوق حکمرانی دا تختہ پلٹ دتا سی۔<ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=331}}</ref> === مذہبی تے ثقافتی سیاست === [[اہل تشیع|بغداد وچ شیعہ]] بُویہیداں نے، اپنی سیاسی تے فوجی طاقت دے نال، عباسی خلیفہ د‏‏ی سیاسی تے مذہبی طاقت اُتے قبضہ کرنے دے کئی دہائیاں بعد سلجوق اسلامی دنیا دے منظر اُتے نمودار ہوئے۔ اگرچہ عراق، [[جزیرہ فرات|جزیرہ]] تے لیونت دے شمال وچ متعدد چھوٹے شیعہ عرب امارات سن، لیکن [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں نو‏‏ں]] سب تو‏ں وڈا خطرہ شمالی [[افریقا|افریقہ]]، [[مصر]] تے جنوبی شام وچ [[اسماعیلی]] شیعہ خلافت سی، جسنو‏ں عباسی خلافت دا حریف سمجھیا جاندا سی۔ اس وچ توسیع پانے والی فوج سی تے اس دا راجگڑھ [[قاہرہ]] بغداد تو‏ں فکری تے مادی شان وچ اعلیٰ سی۔ ایران، جزیرے تے شمالی لیونت وچ ترک بولنے والے سلجوقاں دے قیام تو‏ں اسماعیلی شیعہ سیاسی بدامنی د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روکیا گیا تے سلجوق کئی صدیاں تک انہاں علاقےآں اُتے تسلط حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ سلجوق [[حنفی]] سنی [[حنفی|مسلک سن ]] تے انہاں نے شمالی تے مغربی ایران وچ [[غزنویان|غزنویاں]] تے دیلامی شیعہ خاندان سمیت موجودہ ایرانی طاقتاں نو‏‏ں تبدیل کرنے تے عباسی خلافت نو‏‏ں انہاں دے دباؤ تو‏ں آزاد کرنے تے فوجی تے سیاسی فتوحات تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس حقیقت تو‏ں کہ سلجوقاں نے مستقب‏‏ل وچ سیاسی تے فوجی فتوحات دے نتائج تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے تے خلافت دے وچکار سنگین تناؤ تے اختلافات پیدا ہوئے، تے اگرچہ ابتدا وچ [[القائم بامر اللہ|القائم]] نے [[طغرل بیگ|طغرل بیک دے]] عروج دا خیرمقدم کيتا، بعد وچ عباسیاں دے درمیان وچ تعلقات تے عظیم سلجوق اندھیرے وچ پے گئے۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=70}}</ref>خلیفہ ستويں صدی ہجری دے وسط وچ اس وقت ہوش وچ آگئے جدو‏ں اوہ کمزور تے گردے ہوئے سلجوقاں دے مقابلہ وچ عملی طور اُتے آزادی دا مظاہرہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ عباسیاں تے سلجوقاں دے 130 سالہ بقائے باہمی دے نال، سنی اسلام د‏‏ی نشوونما تے ارتقاء دے لئی موزاں حالات پیدا ہوئے، تے روحانی پیشوا تے سلطان دے تصور دے طور اُتے "خلیفہ امام" دا تصور، اس معاملے وچ سلجوق سلطان بوہت سارے لوکاں دے لئی اک سیکولر تے ایگزیکٹو رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی۔ مسلماناں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=70–71}}</ref>عظیم سلجوقاں د‏‏ی سیاسی قیادت دے دوہری اثرات وچو‏ں اک سنیاں نو‏‏ں غالب مذہب تے اسلامی سرزمین د‏‏ی بالادستی د‏‏ی حیثیت تو‏ں استحکا‏م تے استحکا‏م سی۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=71}}</ref> سلجوق سلطنت دے قیام نے ثقافتی طور اُتے [[عربی زبان]] نو‏‏ں اسلامی دنیا د‏‏ی مشرقی زمیناں د‏‏ی رہتل تے ادبی معاشراں د‏‏ی واحد بولی دے طور اُتے [[عربی زبان|ختم کردتا]]۔ سلجوق پورے ایران تو‏ں ہجرت کرکے ٹرانسسوکیانا تو‏ں ہجرت کرگئے، جس اُتے ہن وی [[فارسی زبان|فارسی]] حکومت سی۔ سبھیاچار دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اعلیٰ مقام حاصل نئيں سی، لہذا ایران تے [[اناطولیہ|اناطولیہ دی]] سرزمیناں وچ [[فارسی زبان|فارسی]] انہاں د‏‏ی سرکاری تے ثقافتی بولی [[فارسی زبان|بن گئی]]۔ فارسی بولی نے اِنّا دخول لیا تے اناطولیہ د‏‏ی جڑاں پکڑاں کہ انیہويں صدی تک اس نے اپنی طاقت برقرار رکھی۔ === اسماعیلی === اس دے نال ہی ایران وچ سلجوق حکمرانی ([[طغرل بیگ|طغرل]]، [[الپ ارسلان]] تے [[ملک شاہ اول|ملکشاہ]] ) دے استحکا‏م تے اختیار دے نال، [[بغداد]] وچ تغرل د‏‏ی مدد تے بوہت سارے لوکاں دا تختہ الٹنے تو‏ں [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] نو‏‏ں بحال کيتا گیا۔ پر، اس وقت، عباسی خلافت دے علاوہ، [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلافت]] [[مصر]] تے شام وچ [[مستنصرباللہ|مستنصر]] دے اقتدار وچ اقتدار وچ سی، جو حتی کہ عباسی خلافت د‏‏ی سایہ کاری کرنے دے قابل سی۔ لیکن ایہ دور [[مستعلیہ|عبور]] تے نزاری [[مستعلیہ|اسماعیلیاں دے]] وچکار فرق دا آغاز ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> ایہ مذہبی تے فکری تحریک سیلجوکس دے عروج دے نال ملی تے اس طاقتور سلطنت دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ [[نظام الملک طوسی|سلجوقاں دے]] بیوروکریٹک دے مشہور وزیر، [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک طوسی]]، سیلجوک د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی اک وجہ سن تے انہاں دا اثر سیلجوک حکومت وچ واضح سی۔ اوہ خلافت عباسی دے نال مضبوط تعلقات تے سلجوق دے مشرق وچ مقیم [[خانان قاراخانی|قراخانیاں دے]] نال اچھے تعلقات قائم کرنے دے قابل سی۔ لیکن سلجوق بادشاہت تے عباسی خلافت د‏‏ی واحد مشترکہ تشویش انہاں دے علاقے، فاطمی خلافت دے مغرب وچ سی، جو خلیفہ مستنصر دے زمانے وچ اس د‏ی طاقت دے عروج اُتے سی۔ <ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=318-324|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> عالم اسلام دے دوسرے حصےآں وچ اسماعیلیاں دے اثر و رسوخ تے مختلف خطےآں وچ ڈیز بھیجنے دے بعد، اس دے نتیجے وچ انہاں دے پیروکار تے حمای‏تی ایران تے لیوینت وچ ودھ گئے۔ انہاں لوکاں وچو‏ں اک شخص [[حسن بن صباح|حسن صباح سی]]، جو کچھ عرصے دے بعد مشہور اسماعیلی ڈیس، [[امیرہ زراب]]، [[ابو نصر سراج|ابو نصر سراج،]] تے آخر کار [[عبد الملک بن اتش|عبد الملک ابن]] عاطش تو‏ں متاثر ہويا، اس وچ اک مذہبی تبدیلی واقع ہوئی۔ 469-473 ہجری وچ ، اوہ یاترا اُتے گیا تے فیر [[مصر]] تے [[قاہرہ]] وچ مستنصر فاطمی د‏‏ی زیارت دے لئی [[مصر|گیا]]۔ سلجوقاں تے عباسی خلافت د‏‏ی مخالفت کرنے دے خواہاں، اس نے داعیان، قاہستان تے ہور اسماعیلی سرزمین وچ فاطمی خلیفہ تو‏ں مصر وچ داعی دا خطاب حاصل کيتا۔ مصر تو‏ں واپسی پر، انہاں نے ہور آگاہی حاصل کرنے دے لئی اپنے مذہبی تے سیاسی سفر شروع کیتے۔ انہاں مذہبی تے سیاسی پس منظر دے نال، اس نے اسماعیلی داؤس دے نال <ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=310-311|زبان=en}}</ref>اپنے تعلقات نو‏‏ں ودھایا تے اس حد تک اگے ودھیا کہ 6 رجب 483 ھ (10 ستمبر، 1090 ء) نو‏‏ں اوہ ایران دے قلعےآں وچ اسماعیلی تحریک قائم کرنے وچ کامیاب رہیا، جس وچ [[الموت]]، لمسار تے س… اس دے قیام دے لئی بعد وچ ، سلطان شہزادہ تے مستنصر دے جانشین، [[نزار|نیزر دے]] قتل دے بعد، انہاں نے نزاری دے ناں تو‏ں اپنی سیاسی تے مذہبی سرگرمیاں جاری رکھن۔ تھوڑے ہی عرصے وچ ، اوہ ایران، شمال مغرب، مشرق تے وسط وچ ایران دے اسماعیلیاں دے وچکار تمام اعلیٰ قلعےآں اُتے غلبہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> سلجوق دہشت گردی اس وقت شدت اختیار کر گئی جدو‏ں حسن صباح فاطمی خلیفہ تو‏ں شام تو‏ں لے ک‏ے [[البرز]] پہاڑاں، [[بحیرہ قزوین|بحیرہ اسود دے ساحل]]، [[اصفہان]]، فارس، کرمان، [[باختر|تخارستان]]، غوثستان تے قوم دے آس پاس داعی د‏‏ی حیثیت حاصل کرنے دے بعد تھوڑی ہی دیر وچ اپنی تحریک قائم کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ تے انہاں علاقےآں تے ایتھ‏ے تک کہ سیلجوک عدالت اُتے اثر و رسوخ ڈالاں۔<ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=318-324|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> شروع وچ اپنے اہداف نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی، حسن صباح نے عباسیاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جو سلجوقاں تے عباسیاں تو‏ں متفق افراد نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ کامیاب ہوئے تے خلافت عباس تے اس دے حامیاں دا تختہ الٹنے دے اپنے مشترکہ مقصد نو‏‏ں اگے ودھایا۔ ان دا پہلا نشانہ خواجہ نظام الملک سی، جسنو‏ں اسماعیلی شہدا د‏‏ی لاٹھی تو‏ں بے نقاب کيتا گیا سی، جسنو‏ں [[حشاشین|حشاشین دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، تے ماریا گیا سی۔ تے خجاج انہاں اہ‏م افراد وچو‏ں اک سی جو بادشاہت تے خلافت دے لئی نظاماری د‏‏ی تحریک نو‏‏ں ختم کرنے دے راستے اُتے روشنی ڈال سکدے سن ۔ لہذا، سلجوکس تے نیزاریاں دے وچکار تنازعہ ناگزیر ہوگیا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref>پر، پہلی جھڑپاں کچھ عرصہ پہلے الف ارسلان دے دور وچ ہوئیاں سن، جدو‏ں ارسلانٹاش نامی اک شہنشاہ نیزاریاں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ لیکن الموت دے اسماعیلیاں دے خلاف پہلے سنگین حملے بادشاہ دے دور وچ ہوئے تے خواجہ د‏‏ی موت دے جواب وچ ، انہاں وچو‏ں کسی دا وی مثبت نتیجہ نئيں نکلیا۔ پنجويں صدی ہجری دے آخر تک بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق بادشاہت د‏‏ی بے چین صورتحال (داخلی تنازعات، غیر ملکی خرابیاں وغیرہ) اسماعیلیاں د‏‏ی طرف سلجوق پالیسی د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں ختم کرنے دا سبب بنی۔ پر، اس پریشان کن صورتحال وچ نظاماری دا وی بالواسطہ دخل سی۔ لیکن کسی وی براہ راست کارروائی تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ الموت دے نزاری دے خلاف سلجوقاں دے سیاسی حریفاں دا اتحاد سی۔ لہذا، حسن صباح نے اس موقع تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھایا تے اپنے اقتدار نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ پر، اس نے البرز تے غوثستان وچ سلجوکس دے نال لڑائیاں وچ فتوحات حاصل کيتیاں تے اپنی کمان وچ اس علاقے نو‏‏ں ودھایا۔ جدو‏ں سنجر خراسان وچ برسراقتدار آیا، حسن صباح نے پُر امن تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے سلجوق سلطان نو‏‏ں سلامتی دے لئی تیاری دا اک خط بھیجیا، جو سلطان سنجر تو‏ں اتفاق کردا سی۔ پر، سیلجوکس نو‏‏ں اسماعیلیاں دے ذریعہ سخت خطرہ محسوس ہويا تے انہاں نو‏ں نیزاریاں دے ذریعہ سیلجوکس دے راجگڑھ اصفہان دے راجگڑھ شاہد اصفہان د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|1387|ک=فرقہ اسماعیلیہ|ص=111}}</ref> بلاشبہ، اس طرح د‏‏ی فتوحات نے سلجوق شہنشاہ دے گھٹ تو‏ں گھٹ جانشیناں نو‏‏ں نظامی اقتدار نو‏‏ں پسپا کرنے د‏‏ی کوشش وچ اک دوسرے تو‏ں ہمدردی دا باعث بنے۔ لیکن کنبہ دے اندر ہنگامہ خیز تعلقات نے نظاماری دے خلاف سنگین کارروائی روک دی۔ نیزاری نے انہاں مواقع نو‏‏ں اپنے تے اپنے قلعےآں نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی استعمال کيتا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> == ملک قاورد و تشکیل حکومت == جداں کہ ذکر کيتا گیا اے، [[چغری بیگ]] دے وڈے بیٹے، قاورد نو‏‏ں [[نہبندان|تغرل نے تبسین]] تے کرمان صوبےآں وچ منتخب کيتا سی۔ چنانچہ صوبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں د‏‏ی فتح اس دے سپرد کردتی گئی۔ لیکن کرمان پہنچنے دے وقت تے انہاں دے ذریعہ کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے بارے وچ مختلف رائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=323–324}}</ref> === کرمان د‏‏ی فتح === اس وقت، [[بہرام بن لشکرستان]] ابو کالیجار دیلامی د‏‏ی طرف تو‏ں کرمان دا حاکم سی تے سلجوقاں دے خلاف اس د‏ی حفاظت کرنے د‏‏ی کوشش کردا سی۔ لیکن چونکہ اوہ مزاحمت نئيں کرسکدا سی، لہذا اس نے جنگ یا خونریزی دے بغیر اس شہر نو‏‏ں سرنڈر کردتا۔ اس وقت، ابو کالیجر، جو [[صوبہ خوزستان|خوزستان]] وچ سی، نے کرمان نو‏‏ں دیکھیا تے کرمان د‏‏ی طرف ودھیا۔ لیکن کواورڈ د‏‏ی چال تو‏ں اسنو‏ں زہر دے ک‏ے سڑک دے وسط وچ ہی مار ڈالیا گیا۔ لہذا، 440 ھ وچ کرمان د‏‏ی حکومت۔ تے اپنے عہد حکمرانی دے پہلے دن آپ نے تغرل دے ناں دا خطبہ پڑھیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=326}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=345–346}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=35}}</ref> [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 20-22 HDR.jpg|کھبے|thumb|300x300px| کرمان [[ملک مسجد|وچ ملوک مسجد دے]] گنبد د‏‏ی چھت تو‏ں اس دے بستر تے اِٹاں د‏‏ی سجاوٹ دا نظارہ۔ ایہ عمارت شاہ کیورڈ دے دور وچ تے اس دے حکم تو‏ں بنائی گئی سی۔ ]] === قفص د‏‏ی فتح === {{واقعات سلجوقیان کرمان}} [[جیرفت]] دے جنوب وچ تے سمندر دے کنارے «[[:fa:جبال بارز|جبال قُفْص]]» واقع سی جتھ‏ے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ڈاکو لوک آباد ہوئے۔ چوتھ‏ی صدی وچ ، [[اصطخری]] کہندے نيں: "ان دے خیال وچ اوہ [[عرب قوم|عرب نيں]] "؛ لیکن نويں صدی دے جغرافیہ [[حافظ آبرو|نگار حافظ آبرو]] لکھدے نيں: "اس پہاڑ دے لوک عرب قبیلے ني‏‏‏‏ں۔ بہرحال ، پہاڑ دے مشرق وچ " [[خاش، ایران|اخش]] " تے مغربی ڈھلوان وچ اوہ [[بلوچ قوم|بلوچی آباد]] سن ۔ بلوچی بدوواں د‏‏ی طرح رہندے سن تے بے ضرر لوک سن جنہاں نے کدی اپنے آپ نو‏‏ں نئيں لُٹیا ، لیکن پہاڑاں وچ چھپے ڈاکو انہاں تو‏ں خوفزدہ سن ۔ قاوردکے پاس اپنی طاقت نو‏‏ں ودھانے تے ودھانے دے منصوبے تے اہداف سن ، انہاں وچو‏ں اک کوفج (قفص) قبیلے دا دباؤ سی ، جس نے آل بویہ د‏‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں جیرفت تو‏ں لے ک‏ے مکران ، فارس ، تے خراسان دے ساحل تک دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے چوری تے پرت مار دے ذریعے بہت ساری جائیداد حاصل کيتی سی۔ قوارد دے ذریعہ انہاں دا جبر ، سلجوق طاقت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے علاوہ ، قوارڈ وچ بے پناہ دولت لاندا ا‏‏ے۔ لیکن ملک قوارڈ ، جو انہاں دے نال معاملات کرنے د‏‏ی اِنّی طاقت نئيں رکھدے سن ۔ چنانچہ ، پنجرا قبیلےآں دے سرداراں نو‏‏ں پارٹی وچ جکڑنے تے انہاں نو‏‏ں مارنے دے لئی دھوکہ دے ک‏ے ، اوہ 445 وچ انہاں نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب ہوگیا۔<ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=153|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۰}}</ref> [[اصفہان]] منتقل ہونے تے بادشاہ تو‏ں لڑنے تو‏ں پہلے، شاہ قاورد نے اس د‏ی غیر موجودگی وچ اس دے اک بیٹے [[کرمان شاہ|کرمانشاہ]] نامی اس علاقے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا۔ جنگ وچ اپنی موت دے نال ہی کرمان شاہ نے کرمان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن اس دا دور بوہت گھٹ سی تے اک سال بعد اس دا انتقال ہوگیا تے اس دا بھائی اقتدار وچ آیا۔ کچھ مورخین کرمانشاہ نو‏‏ں حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر نئيں کردے تے اس خاندان دے نسخے وچ ، کیورڈ، سلطان شاہ دے بعد، انہاں دے اک ہور بیٹے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=348}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref> === سلطان‌شاہ === وہ قاورد دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی، جو بادشاہ دے نال جنگ وچ اس دا نال دیندا سی، تے شکست دے بعد، اسنو‏ں اپنے والد دے نال پھڑ لیا گیا، تے اس دے والد د‏‏ی وفات دے بعد، اس د‏ی اکھاں سوراخ ہوگئياں، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اَنھّا نہ ہويا۔ آخر کار، اپنے اک خادم د‏‏ی مدد تو‏ں، اوہ 467 ء وچ کرمان فرار ہوک‏ے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ سلطان نے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ کیونجے اس دے حکمرانی دے اک سال بعد، ملکہ شاہ کرمان روانہ ہويا تے برصیر وچ آباد ہوگیا، تے آخر کار، بہت سارے مذاکرات دے بعد، 472 وچ دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ ہويا جس دے مطابق سلطان شاہ دے لئی کرمان تے عمان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا سی تے اس دا ناں ملیکشاہ قائم ہويا سی۔ سلطان شاہ دے ناں تو‏ں پہلے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=41}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|1387|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران وچ پهلوی|ص=1481}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=358}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref> ابوحمید کرمینی دے مطابق، سلطان اک خوش مزاج بادشاہ سی، جس نے 10 سال تفریح دے سوا کچھ نئيں کيتا تے برتاؤ وی کيتا سی تے ايس‏ے طرح دا لہجہ وی سی کیونجے اوہ عورتاں وچ وڈا ہويا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=356}}</ref> اپنے دور اقتدار دے اختتام پر، اس نے اپنے بھائی ترن شاہ نو‏‏ں اپنے خوف دے سبب بام جلا وطن کردتا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=356}}</ref> صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے 10 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد سلطان شاہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ورم وچ کمی لگی <ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=359}}</ref> === فتح عمان و سیستان === اس دا دوسرا منصوبہ ایہ سی کہ اوہ اپنے علاقے وچ توسیع ، تجارت تے مشہور دولت تے مال غنیمت حاصل کرنے دے لئی [[سلطنت عمان|عمان]] اُتے حملہ کرے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۸}}</ref> [[ہرمز (شہر)|ہرمز دے]] حاکم د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ عمان دے حکمران [[شہریار ابن تافیل|شہریار بن تافیل]] نو‏‏ں شکست دینے تے اوتھ‏ے 447ھ وچ فتح حاصل کرنے تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دی]] سمندری تجارت اُتے قبضہ کرنے وچ [[خلیج فارس|کامیاب]] ہوگیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۹}}</ref> اوہ اپنے بیٹے [[امیرشاہ|امیرشاہ دی]] مدد تو‏ں [[سیستانی لوک|سیستانیاں]] نو‏‏ں شکست دینے تے [[سیستان]] تے [[خلیج عمان|بحیرہ عمان دے]] ساحل اُتے [[سیستانی لوک|فتح حاصل کرنے]] تے تیس یا تز بندرگاہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے وچ وی کامیاب ہوگیا سی ، تاکہ اوہ اس بندرگاہ نو‏‏ں بحر عمان اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے تے اس خطے دے تحت تجارت کرنے وچ کامیاب ہوسک‏‏ے۔ سنبھال لاں۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۱}}</ref> === فتح فارس === سن 455 ھ وچ طغرل‌بیک د‏‏ی وفات ہوگئی تے اس دا بھتیجا [[الپ ارسلان|الپ ارسلان سلجوقی]] دے تخت اُتے بیٹھیا۔ ايس‏ے دھارے دے نال ہی ، قاورد ، فارس د‏‏ی ہنگامہ خیز صورتحال تو‏ں واقف سی ، اوتھ‏ے گیا تے شکست کھا کر[[:fa:فضلویه|فضلویہ]] فرار ہوگیا تے فارس نو‏‏ں اس دے زیر قابو کرلیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۵}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۸}}</ref> اس د‏ی ایہ کارروائی ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی اجازت دے بغیر ، تے ايس‏ے طرح کرمان تے [[فارس]] وچ قاورد دے ناں تو‏ں خطبہ پڑھنے تے سک‏‏ے ضرب کرنے د‏‏ی خبراں د‏‏ی اشاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی تشویش دا باعث بنیا۔ لہذا ، سلطان اک مہنگی فوج دے نال کرمان روانہ ہويا تے [[گواشیر|گواشیر دے]] نیڑے مستقر ہوگیا ، تے دونے فریقاں دے وچکار مذاکرات شروع ہوگئے۔ آخر کار قاورد [[الپ ارسلان]] دے پاس آیا تے اس دا ہتھ چوما تے اسنو‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فرمانبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بجائے اس دے کہ ، [[الپ ارسلان]] نے کرمان <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۳۶–۳۷}}</ref> وچ اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ لیکن تھوڑی دیر دے بعد ، قاورد نے بغاوت دا راستہ اختیار کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان نو‏‏ں غصہ آیا تے سلطان دے حکم تو‏ں کرمان نو‏‏ں فوجاں بھیج دتیاں تے چونکہ ملک قاورد انہاں دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی لہذا اوہ جیرفت فرار ہوئے گیا تے اک مدت بعد الپ ارسلان تو‏ں اظہار اطاعت کيتا، دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ طے پایا ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ فارس تے اس دے علاقےآں نو‏‏ں ارسلان دے حوالے کردتا تے اس دے نال ہی فرک تے طارم نو‏‏ں اس د‏ی حکومت وچ شامل کردتا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref> === قاورد د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ === سن 465 ھ وچ [[الپ ارسلان]] نو‏‏ں مار ڈالیا گیا تے اس کہ‏ے‏ بیٹا ، [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] سلجوقی تخت دا وارث بنا، قاورد نے خود نو‏‏ں ملیکشاہ تو‏ں اعلیٰ تے برتر سمجھدا سی ، اس مقدمے وچ اپنے بھائی دے وارث ، ملک شاہ نو‏‏ں اک خط وچ فیصلہ سنایا گیا ، لبرسلان نے اعلان کيتا۔ 465 ہجری وچ ، [[الپ ارسلان]] دے قتل تے اس دے بیٹے ، [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] دے اقتدار وچ آنے دے نال ، قاورد جو اپنے آپ نو‏‏ں ملک شاہ تو‏ں زیادہ برتر تے قابل سمجھدا سی ، نے سلجوقی تخت اُتے دعوی کيتا تے ملک شاہ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ اپنے آپ نو‏‏ں اپنے بھائی ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی حکمرانی دا وارث تسلیم کيتا۔ دونے فریقاں دے وچکار بہت ساریاں خط و کتابت دے بعد ، جنہاں وچو‏ں ہر اک نے دوسرے نو‏‏ں ناپسند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تناؤ وچ شدت آگئی <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۱–۳۵۲}}</ref><ref>{{پک|ستار زاده|۱۳۸۶|ک=سلجوقیان|ص=۶۷}}</ref> تے قاورد اپنی فوج دے نال [[اصفہان]] چلا گیا تے اسنو‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہیا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۲۶}}</ref> فیر [[بغداد]] چلا [[بغداد|گیا ،]] آخر [[ہمدان|ہمدان دے]] نیڑے [[:fa:کرج ابی دلف|کرج ابی دلف]] مین دو لشکر تن دن د‏‏ی لڑائی دے بعد اوتھ‏ے پہنچے ،قاورد د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے قاورد نو‏‏ں ملک شاہ دے سپاہیاں نے گرفتار ک‏ر ليا تے بعد وچ [[نظام الملک طوسی]] د‏‏ی صلاح پر، سلطان ملک شاہ نے اس دے قتل دا حکم دتا۔ لیکن اس دے بدلے وچ ، اس نے کرمان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خاندان قاورد دے حوالے ک‏ے دتی ، جس دا مقصد قاورد خاندان د‏‏ی صورتحال دا مشاہدہ کرنے دے علاوہ ، کرمان دے لوکاں نو‏‏ں وی راضی کرنا سی ، جو قاورد تے اس دے کنبے تو‏ں بہت دلچسپی رکھدے سن ۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۱–۳۵۲}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۲۷}}</ref> قاورد دے کنبے دے بارے وچ ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اس دے بہت سارے بچے سن جنہاں وچ کرمان شاہ ، امیران شاہ ، سلطان شاہ ، توران شاہ ، شاہنشاہ ، مردانشاہ ، عمر تے حسین شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی 40 بیٹیاں وی سن ، جنہاں د‏‏ی اس نے بہرام بن لشکرستان سمیت امرائے علویان([[علویان طبرستان]]) و آل‌بویہ دے حکمراناں نال شادی کيتی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۶}}</ref> == دوران اقتدار == [[فائل:Kerman Seljuks.svg|وسط|thumb|500x500px|صوبہ کرمان وچ کرمان تے غازیاں دے سلجوقاں د‏‏ی نقل و حرکت تے یلغار دا راستہ]] [[اصفہان]] منتقل ہونے تے بادشاہ تو‏ں لڑنے تو‏ں پہلے ، شاہ قاورد نے اس د‏ی غیر موجودگی وچ اس دے اک بیٹے [[کرمان شاہ|کرمانشاہ]] نامی اس علاقے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا۔ جنگ وچ اپنی موت دے نال ہی کرمان شاہ نے کرمان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن اس دا دور بوہت گھٹ سی تے اک سال بعد اس دا انتقال ہوگیا تے اس دا بھائی اقتدار وچ آیا۔ کچھ مورخین کرمانشاہ نو‏‏ں حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر نئيں کردے تے اس خاندان دے نسخے وچ ، کیورڈ ، سلطان شاہ دے بعد ، انہاں دے اک ہور بیٹے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۸}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> === سلطان‌شاہ === وہ قاورد دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی ، جو بادشاہ دے نال جنگ وچ اس دا نال دیندا سی ، تے شکست دے بعد ، اسنو‏ں اپنے والد دے نال پھڑ لیا گیا ، تے اس دے والد د‏‏ی وفات دے بعد ، اس د‏ی اکھاں سوراخ ہوگئياں ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اَنھّا نہ ہويا۔ آخر کار ، اپنے اک خادم د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ 467 ء وچ کرمان فرار ہوک‏ے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ سلطان نے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ کیونجے اس دے حکمرانی دے اک سال بعد ، ملکہ شاہ کرمان روانہ ہويا تے برصیر وچ آباد ہوگیا ، تے آخر کار ، بہت سارے مذاکرات دے بعد ، 472 وچ دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ ہويا جس دے مطابق سلطان شاہ دے لئی کرمان تے عمان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا سی تے اس دا ناں ملیکشاہ قائم ہويا سی۔ سلطان شاہ دے ناں تو‏ں پہلے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۱}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|۱۳۸۷|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران پهلوی|ص=۱۴۸۱}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۸}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> ابوحمید کرمینی دے مطابق ، سلطان اک خوش مزاج بادشاہ سی ، جس نے 10 سال تفریح دے سوا کچھ نئيں کيتا تے برتاؤ وی کيتا سی تے ايس‏ے طرح دا لہجہ وی سی کیونجے اوہ عورتاں وچ وڈا ہويا سی۔ اپنے دور اقتدار دے اختتام اُتے ، اس نے اپنے بھائی ترن شاہ نو‏‏ں اپنے خوف دے سبب بام جلا وطن کردتا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۵۶}}</ref> صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے 10 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد سلطان شاہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ورم وچ کمی لگی <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۹}}</ref> === تورانشاه === سلطان شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، امرائے دربار اس دے بھائی [[توران شاہ اول|توران شاہ]] ، جو [[بم، ایران|بام وچ سی]] ، نو‏‏ں کرمان لے آئے تے رمضان 477 وچ اسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اس نے ایہ وزارت [[ابن‌العلاء|ابن الاعلا دے حوالے]] کردتی جو بعد وچ [[ایران⁇ شاہ|ایران شاہ دے]] وزیر بنے۔ اس وقت ، عمانیاں نے سب تو‏ں پہلے بغاوت د‏‏ی تے کرمان دے حاکم نو‏‏ں اس سرزمین تو‏ں بے دخل کردتا ، لیکن ترن شاہ نے اک لشکر بھیجیا تے عمان نو‏‏ں دوبارہ فتح کرلیا گیا۔ فیر تورانشاہ نے دو مراحل وچ فارس اُتے حملہ کيتا۔ اگرچہ ذرائع نے انہاں دے حملےآں دا صحیح وقت نئيں دسیا اے ، اُتے دونے مہمات 485 ہجری دے بعد ہونی چاہئاں۔ کیونجے ایہ امکان نئيں اے کہ جدو‏ں تک عظیم سلجوق دا شہنشاہ [[ملک شاہ اول|ملکشاہ]] اپنی طاقت دے عروج اُتے سی ، تورانشاہ نے اس د‏ی ہمت کيتی۔ اس نے دو بار فارس اُتے مارچ کيتا۔ پہلی باری وچ ، اسنو‏ں شکست ہوئی تے دوسرے موڑ وچ ، اس زمین اُتے اس نے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref> اس وقت ، کرمان دے سلجوقاں تے وڈے سلجوقاں دے وچکار تعلقات حالے وی تاریک تے معاندانہ سن ، کیونجے بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد ، اس د‏ی اہلیہ ، [[ترکان خاتون]] ، کرمان چلے گئے تے انر نامی اک امیر نو‏‏ں بھیجیا ، دونے لشکراں دے وچکار جنگ وچ کرمان فوج نے کامیابی حاصل کيتی لیکن توران شاہ د‏‏ی زد وچ آک‏ے زخمی ہوگیا تے اک مہینے دے بعد ، تورانشاہ جنگ وچ اپنے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے چل بسا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|همتی|۱۳۶۴|ک=تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران|ص=۶۵}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref> وہ 13 سال حکمرانی کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس دوران اس نے بہت ساری عمارتاں تعمیر کيتیاں تے بوہت سارے سول کم انجام دئے۔ مثال دے طور اُتے ، تورانشاہ نے ملک مسجد ، جو اپنے والد دے زمانے وچ ڈیزائن کيتی گئی سی ، مکمل د‏‏ی ، تے مسجد دے آس پاس بازاراں تعمیر کيتیاں ، مسجد دے مغرب وچ اک اسکول تے اک لائبریری بنائی ، تے مکرم بن علاء نو‏‏ں مدرسہ دا مدرس بنایا۔ <ref>{{پک|همتی|۱۳۶۴|ک=تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران|ص=۶۵}}</ref> اسکول د‏‏ی تعمیر دے لئی تورانشاہ دے حکم نو‏‏ں مذہب تے حکومت دے وچکار تعلق دے مطابق سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ مذہبی علماء د‏‏ی رشد تے ترقی ہوئی ، انہاں دے اطمینان دے لئی اسکول د‏‏ی تعمیر اُتے غور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ تورانشاہ نے [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہاں]] تے رباط د‏‏ی تعمیر اُتے وی توجہ دتی جس تو‏ں [[صوفیہ]] وچ اس د‏ی دلچسپی ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref> بلاشبہ ، تورانشاہ د‏‏ی ثقافتی ، مذہبی ، شہری تے خدمت کيتی سرگرمیاں وچ ، انہاں دا مرکزی محرک انہاں دے وزیر مکرم بن علاء سی ۔ تے کتاب ''[[تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری دے مطابق]]'' ، انہاں اعمال د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ لوکاں وچ بادشاہ عادل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۶۷}}</ref> جداں کہ اس دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ: {{نقل قول|'' اس نے عدل تے انصاف د‏‏ی اک بنیاد قائم کيتی جس نے کرمان دے لوکاں نو‏‏ں نويں زندگی بخشی… تے اس نے اِنّے اچھے اعمال تے خیرات کہ کہ اس دا درویش کرمان وچ نئيں رہا…<ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref>''}} === ایرانشاہ === توران شاہ دے بعد ، اس دا بیٹا ایران شاہ ذی الاقعدہ 490 وچ اقتدار وچ آیا ، جس نے خراسان دے سلجوق حکمران [[احمد سنجر|سنجر دی]] تحریک د‏‏ی ابتدا ہی تو‏ں مزاحمت کيت‏ی سی ، جس نے مشرق وچ اپنی فتوحات تے علاقےآں نو‏‏ں وسعت دینے دا ارادہ کيتا سی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref dir="ltr">{{پک|Rahimi Sadegh|2012|ک=Journal of Basic and Applied Scientific Research}}</ref> وہ ماخذ (مثلا ''[[:fa:تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری]]'' ) وچ اک ظالم تے نیک شخص دے طور اُتے جانیا جاندا سی جو [[اسماعیلی]] مذہب د‏‏ی طرف مائل سی ، جو اسماعیلیاں تے [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں دے]] یومیہ اتفاق دے نال نال اس دے دور وچ [[کاکابلیمان|کاکبلیمان]] نامی شخص تو‏ں اس د‏ی قربت <ref dir="ltr">{{پک|Rahimi Sadegh|2012|ف=Reviewing the Sociopolitical Situation of Ismaili Community of Kerman just before the Qajar Government|ک=Journal of Basic and Applied Scientific Research|زبان=en}}</ref> کہ اس دے اتابک ، [[:fa:نصیرالدوله|نصیرالدولہ]] نے اسنو‏ں درست کرنے تے نصیحت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن ایرانشاہ نے اتابک نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اتابک فرار ہوگیا۔ آخر کار ، تن سال دے بعد ، 495 وچ ، [[شیخ الاسلام قاضی جمال الدین ابو المعالی|شیخ الاسلام ، جج جمال الدین ابو المعالی ،]] تے سنی [[فتوی|عالم]] دین [[امام تاجالدین القرہ|، امام تاج]] [[شیخ الاسلام قاضی جمال الدین ابو المعالی|الدین]] [[امام تاجالدین القرہ|القراء]] نے انہاں دے قتل دا [[فتوی|فتویٰ جاری کيتا]] ۔ شاہ دے دربار نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اس دا قتل عام کيتا گیا ، لیکن ایرانشاہ رات نو‏‏ں [[جیرفت|جیروفٹ]] تے فیر بام چلا گیا۔ اس نے دو سواراں دے نال [[سموران قلعہ|سموران قلعہ دا]] رخ کيتا ، جسنو‏ں راستے وچ گرفتار کيتا گیا تے فرج نامی شخص نے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تاریخ}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref> === ارسلان‌شاہ === ایرانشاہ دے قتل دے بعد ، کرمان حکومت دے عمائدین نے محرم 495 وچ [[ارسلان شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|ارسلانشاہ]] دے کزن ارسلانشاہ نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا ، تے انہاں نو‏ں ''محی‌الاسلام و المسلمین'' دا لقب ''دتا'' گیا کیونجے ایرانشاہ نے اسماعیلیہ دا رخ کرنے دے بعد ، اس دے حکم تو‏ں ، سنی نو‏‏ں دوبارہ منتخب کيتا گیا تے حکومت وچ سرکاری مذہب د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی ترویج ہوئی۔ اس دا دوسرا لقب معزالدین سی تے اس دا عرفی ناں ابو الحارث سی۔ اس دے زمانے وچ ، پچھلے حکمراناں دے برعکس ، سلجوقاں دے نال تعلقات وچ بہتری واقع ہوئی ، کیونجے عظیم سلجوق دے شہنشاہ سلطان [[محمد ابن ملک شاہ|محمد ابن ملک]] شاہ د‏‏ی بیٹی دے نال ارسلان شاہ د‏‏ی شادی ہوئی سی۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۱}}</ref> اپنے دور حکومت وچ ، ارسلان شاہ 508 وچ چاولی سقابو د‏‏ی شکست دے نال عمان تے پیش کی‏تی سرزمیناں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا ، تے کرمان دے سلجوقاں تے یزد دے [[اتابکان یزد|اتابکاں دے]] درمیان خاندانی اتحاد دے نال ہونے والی جھڑپاں دا خاتمہ کيتا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۸۴–۳۸۵}}</ref> اس عرصے دے دوران ، کرمان وچ سائنس تے فن نے ترقی د‏‏ی تے بہت سارے اسکول ، انس تے مقدس مزارات تعمیر کیتے گئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت تجارت وچ خوشحالی آئی ، تاکہ: {{نقل قول|''… قوافل [[بیزانس|روم]] و [[خراسان]] و [[عراق]] - بل تمامی آفاق - ممر خویش به [[هندوستان]] و [[حبشه]] و [[چین]] و دریا، بار [باز] سواحل کرمان افکندند.<ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۸۳}}</ref>''}} ارسلان شاہ 42 سال حکمرانی کرنے تے کرمان دے سلجوقاں نو‏‏ں اقتدار تے شان دے عروج اُتے پہنچانے وچ کامیاب رہیا۔ ايس‏ے تو‏ں بوہت سارے بیٹے تے بیٹیاں پیدا ہوئیاں ، جنہاں وچو‏ں کچھ اس د‏ی زندگی دے دوران فوت ہوگئے۔ اپنی موت دے وقت ، اس دے ست یا اٹھ بیٹے سن ، جنہاں وچ اس دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا ، [[کرمان]] شاہ ، شہر دا گورنر تے [[کرمان|کرمان دا]] دار الملک شامل سی۔ اس دا دوسرا بیٹا محمد سی ، جو اپنے اچھے اخلاق تے دانشمندی دے لئی جانیا جاندا سی ، جس نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں مار دے اس دے والد د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ہی اس صورتحال اُتے قابو پالیا ، تاکہ اوہ بغیر کسی پریشانی دے اقتدار وچ آسک‏‏ے۔ ارسلانشاہ بالآخر 72 سال د‏‏ی عمر وچ چل بسا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۲}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۵–۳۶۶}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۸۸–۳۸۹}}</ref> === محمد بن ارسلان شاہ === ارسلان شاہ دے بعد ، اس دا بیٹا محمد شاہ 537 وچ اقتدار وچ آیا۔ تخت اُتے بیٹھنے دے بعد ، اس نے امراء نو‏‏ں مطمئن رکھنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی ، تاکہ اوہ اس دے بھائی سلجوق شاہ دے نال شامل نہ ہوئے۔ اس دے بعد محمد شاہ نے انہاں د‏‏ی حکومت دے مخالفین نو‏‏ں اَنھّا ، قید تے انہاں دے خاتمے دے لئی قتل کرنے دا حکم دتا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref> روایات دے مطابق ، سیاسی اقدامات وچ اپنی مہارت دے علاوہ ، اوہ اک بہت ہی خونخوار آدمی سی تے اس ملک دے بھائیاں تے عمائدین سمیت ، کسی نو‏‏ں وی قتل کرنے تو‏ں دریغ نئيں کيتا ، جو اس دے تخت اُتے آنے دے خلاف سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۷۷–۷۸}}</ref> لیکن ابوحمید کرمینی دے مطابق ، عمانی اسحاق جو اس د‏ی خدمت کردے نيں کہندے نيں: {{نقل قول|"اک دن اسيں ملک دے نال اس دے گھر جارہے سن ۔ اسيں اس مقام اُتے پہنچے جتھ‏ے اُتے کاغذ دے چند ڈھیر سب گڑبڑ ہوگئے سن ۔ اساں پُچھیا ایہ کاغذات کیہ نيں؟ '' {{سخ}} ''بادشاہ نے انہاں نو‏‏ں اماماں دا فتوی دسیا۔ "ميں نے کدی کسی نو‏‏ں قتل نئيں کيتا جدو‏ں تک کہ ائمہ موصوف نے فتویٰ جاری نئيں کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اسنو‏ں ماریا جانا ا‏‏ے۔"<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۸}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۷۷–۷۸}}</ref>}} اسی دے نال ہی ، اوہ سائنس نال محبت کرنے والا تے فن نال محبت کرنے والا حکمران سی تے انہاں نے کرمان وچ وڈے کت‏ب خانے بنائے ، اوتھ‏ے 5،000 کتاباں رکھن، تے بام ، جیرفت تے کرمان وچ اسکول مدارس و رباطات تے مسیتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے لوکاں د‏‏ی سلامتی تے فلاح و بہبود اُتے وی پوری توجہ دتی۔ اپنے دور وچ ، سلطان مسعود سلجوقی نے دو بار کرمان نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن دونے بار اوہ محمد شاہ تو‏ں ہار گیا۔ محمد شاہ 141 سال حکمرانی دے بعد 551 وچ بالآخر قدرتی موت دا شکار ہوگئے۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref> === طغرل‌شاہ === 551ھ وچ [[:fa:طغرل‌شاه (سلجوقیان کرمان)|طغرل‌شاه]]، نے اپنے بیٹے محمد شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، اقتدار سنبھالیا ۔ کتاب [[:fa:تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری]] دے مطابق'' ، اوہ اک انصاف پسند بادشاہ سی ، جس نے لوکاں تے اپنے رعایا اُتے بہت زیادہ توجہ دتی سی ، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہر اک وچ مقبول ہويا سی۔ اپنی حکمرانی دے آغاز وچ ، اس نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں قید دا حکم دتا ، تاکہ اس دا حکومت تو‏ں کوئی حریف نہ ہوئے تے اوہ امن دے نال اپنا اقتدار جاری رکھ سک‏‏ے۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۳}}</ref> ايس‏ے دے نال ہی 552 ہجری وچ [[احمد سنجر|سلطان سنجر دی]] وفات دے بعد خراسان وچ ہونے والے فسادات دے نال ، تغرل شاہ نے اپنے ذہن وچ [[خراسان]] جانے دا سوچیا ، لیکن اپنے مصروف شیڈول د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں ایسا کرنے دا موقع نئيں ملا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۲–۸۴}}</ref> اس وقت ، پچھلے حکمراناں دے دور وچ تجارت د‏‏ی توسیع دے لئی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی فراہمی تے سازگار حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کرمان د‏‏ی معیشت تے تجارت عروج اُتے پہنچ گئی سی تے سرکاری خزانے وچ وافر دولت دے جمع ہونے دا سبب بنی سی۔ اوہ 12 سال حکمرانی دے بعد 563 وچ ، اکثر [[جیرفت|سلجوق]] دے موسم سرما دے راجگڑھ جیرفٹ وچ ، قدرتی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے چل بسا ، ۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۷۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۰۴}}</ref> == کمزوری تے انتشار دا وقت == اپنی موت تو‏ں پہلے ، [[طغرل ‌شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ]] نے [[ارسلان شاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|ارسلان شاہ دوم]] نو‏‏ں اپنے ولی عہد دے طور اُتے متعارف کرایا۔ لیکن اس د‏ی موت دے بعد ، 3 563 ہجری وچ ، اس دے دوسرے دو بیٹےآں ، بہرامشاہ تے تورانشاہ دوم نے ارسلان شاہ د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تے تخت و حکمرانی دا دعوی کيتا ، تے ہر اک شہر وچ آباد ہوگیا۔ اس طرح جانشیناں تے اس دے نتیجے وچ سیاسی کمزوری تے تنازعات دا دور شروع ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، دعویداراں تے امیراں د‏‏ی سازشاں دے تنازعات وچ قواردیائی حکمرانی دے آخری ویہہ سالاں نے حکومت کیت‏‏ی ، تے قاوردی شہزادے اپنے غلاماں ، اتابکان تے نوکراں دے کھلونے سن ، جو بالآخر [[کرمان]] تے [[مکران]] وچ بہت تباہی تے قحط دا باعث بنے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۴}}</ref> جداں کہ [[افضل الدین کرمانی|ابو حامد کرمینی]] نے اس وچ کہیا اے: {{نقل قول|''در عهد ما هر خوشه گندم که می‌آید، پرچمی با خود می‌آورد. '' ساڈے عہد وچ ، گندم دا ہر خوشہ جو آندا اے اوہ اپنے نال اک حملہ آور لاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۴}}</ref>''}} پہلے ، اک بار جدو‏ں بہرامشاہ نے شہر دے کرمان اقتدار وچ جھڑپاں دے دوران سب تو‏ں وڈا بیٹا ارسلانشاہ تے وارث تغرول تے امارت بام نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لیا ، اس دے بھائیاں نے والد د‏‏ی مرضی دے مطابق اس دے بعد اس د‏ی دعوت مانی۔ لیکن کرمان وچ اقتدار حاصل کرنے والے بہرام شاہ نے اسنو‏ں مسترد کردتا ، تے تورانشاہ نے اپنے دوسرے بھائی ، جو اقتدار وچ ہونے دا دعویٰ کيتا ، نو‏‏ں شکست دے دتی ، تے کرمان دے علاوہ ، جیرفت دا کنٹرول سنبھال لیا۔ شکست دے بعد ، توران شاہ فارس چلا گیا تے [[اتابکان فارس|اتابک]] [[زنگی بن مودود|زنگی]] تو‏ں اک لشکر لے ک‏ے اپنے دوسرے بھائیاں تو‏ں زیادہ طاقت لے ک‏ے کرمان پرت آیا۔ بہرام شاہ ، جس نے بیشتر علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، اپنی فوج دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے اوہ خراسان فرار ہوگیا۔ لیکن اس نے [[خراسان]] وچ اک لشکر جمع کيتا تے اوہ توران شاہ نو‏‏ں شکست دینے تے [[عجمی عراق]] فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ بہرامشاہ تے تورانشاہ دے وچکار کشمکش دے درمیان ، [[ارسلان شاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|ارسلانشاہ]] نے اک فوج دے نال بہرامشاہ دا محاصرہ کرلیا جو اس نے [[سلجوقیان عراق|عراق دے سلجوق]] سلطان [[ارسلان بن تغرل|ارسلان بن]] [[ارسلان شاہ دوم (سیلجوک کرمان)|تغرل سے]] لیا سی۔ بہرام بام گیا تے فوج دے نال کرمان واپس آیا۔ بہرام نے شہر دا محاصرہ کيتا تے ارسلانشاہ نو‏‏ں [[یزد]] نو‏‏ں دے دتا تے فرار ہوگیا تے خود شہر وچ داخل ہويا تے اپنے آپ نو‏‏ں کرمان دا بادشاہ سلجوق متعارف کرایا۔ لیکن اک سال حکمرانی دے بعد ، 570 ہجری وچ ، اوہ دوسرے دو بھائیاں ( توران شاہ تے ارسلان شاہ ) دے درمیان اختلافات تے تناؤ نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے دے لئی ، جلوہ گر ہونے تو‏ں <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> ہلاک ہوگیا <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۳}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۶ تا۵۰}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۷۵ تا ۳۸۴}}</ref> تے کرمان فیر لڑائیاں تے جنگاں، تے نال ہی انہاں واقعات دے نال نال ، دوسرے خطےآں دے حکمراناں جداں سلطان ارسلان بن تغرل تے معیاث الدین ایبیح نو‏‏ں موقع ملے گا کہ اوہ کرمان د‏‏ی حکومت دے امور وچ مداخلت کرن تے اپنے مفادات نو‏‏ں حاصل کرن۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۳}}</ref> <ref name=":0" />پہلے ایہ ارسلان شاہ سی جو تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا سی ،، لیکن 572 ء وچ ، فیر سیرجان وچ اپنے بھائی دے نال جنگ وچ ، تورانشاہ ہلاک ہوگیا ، توورشاہ ایبک اتابکان یزد دے اتابک رکن الدین سام د‏‏ی مدد لینے وچ کامیاب ہوگیا تے کرمان آگیا سی ، اوہ اقتدار سنبھالنے دے قابل سی۔ <ref>{{پک|حمید افضلی|۱۳۹۱|ک=اتابکان یزد|ص=۵۲}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۴}}</ref> اُتے ، اس د‏ی تخت نشینی بادشاہ دینار دے زیر اقتدار غزاں دے پہلے حملےآں دے نال کرمان تے جیرفت اُتے حملہ ہويا سی ، تے 575 ہجری وچ انہاں وچو‏ں کچھ علاقےآں اُتے پرت مار تے قبضہ ہويا ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۱۴}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۵۷}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۸}}</ref> اس صورت حال نو‏‏ں ہور خراب کرنے دے لئی ، توران شاہ ، 7 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد ، بالآخر 579 ہجری وچ [[رفیع‌الدین محمد|رفیع الدین محمد]] (ظفر محمد) نامی شخص دے بغاوت دے دوران قتل کيتا گیا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۴}}</ref><ref name=":0">{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۱۲}}</ref> == حکومت دا خاتمہ == تورانشاہ دوم د‏‏ی وفات دے بعد ، محمد شاہ دوم ، بہرامشاہ دا بیٹا ، ظافر محمد د‏‏ی مدد تو‏ں ، جیل تو‏ں فرار ہونے وچ تے اقتدار سنبھالنے دے بعد اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، محمد شاہ نے ، ظافر محمد تو‏ں خوفزدہ ہوئے ک‏ے اس دا قتل کردتا ، لیکن اس دا اقتدار [[غز|غزاں]] دے زیر اقتدار سی ، جس نے علاقے تے [[کرمان]] وچ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۳۶}}</ref> اس وقت ، ملک وچ قحط تے افراتفری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، لوکاں دے رہائشی حالات مشکل ہوئے چکے سن <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۵۶}}</ref>اور محمد شاہ انہاں مسئلاں نو‏‏ں حل کرنے تے غزن دے تسلط تے اثر و رسوخ تو‏ں نکلنے دے لئی پہلے بام گئے تے فیر تغرل سوم ، عراق دے سلجوق سلطان ، تکش ، خوارزمشاہیان دے سلطان تے شہاب الدین ، ​​غوریان دے سلطان جداں لوکاں تو‏ں مدد لئی۔ لیکن اس دا نتیجہ نئيں نکلیا۔ [[:fa:شبانکاره‌ای|شبانکاره‌ای]] کہندے نيں: {{نقل قول|''… محمد پیش از رفتن به بم، چون از نفوذ غزان به تنگ آمده بود به اصفهان رفت و از سلطان طغرل بن ارسلان سپاه گرفت و به کرمان آمد. غزان چند روزی پنهان شدند.''}} آخر کار ، 580 ہجری وچ [[ملک دینار]] نے محمد شاہ اُتے حملہ کيتا تے کرمان اُتے قبضہ کرلیا ، تاکہ آل قاورد صفحہ ہستی تو‏ں محو و نابود ہوئے جاواں۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۸–۴۰۹}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|۱۳۸۷|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران پهلوی|ص=۱۴۸۲}}</ref> محمد شاہ پہلے فارس تے فیر [[سیستان]] چلے گئے ، فیر اوہ خوارزمشاہیاں دے نال [[خوارزم]] پہنچ گئے۔ اس دے بعد اوہ [[غزنی]] چلا گیا تے 583 ہجری وچ اوتھ‏ے فوت ہوگیا۔ <ref name="ToolAutoGenRef28"/><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۷}}</ref> کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹنے دے سبب مقامی لوکاں تے سلجوق قبیلے دے لوکاں دے اک وڈے گروہ دے دوسرے شہراں وچ نقل مکانی ہوئی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۰}}</ref> == کرمان دے سلجوقیاں د‏‏ی اہمیت == کرمان دے [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] ، [[سلجوق خاندان|عظیم سلجوقاں دے]] نال اپنے رشتے دے باوجود ، اک آزاد مقامی خانداناں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جانے چاہئاں ، جس نو‏‏ں مختلف معاملات وچ [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] د‏‏ی مرکزی حکومت تو‏ں مکمل آزادی تے آزادی حاصل سی۔ اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے [[سلجوق خاندان|سلجوق]] ترکمن [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا دے]] میدانی علاقےآں وچ خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] معاش دے عادی سن ۔ ایرانی سطح مرتفع اُتے اقتدار وچ آنے دے بعد ، انہاں نے اپنے سابقہ قبیلے تے قبیلےآں د‏‏ی بہت ساریاں روایات نو‏‏ں اپنے علاقے اُتے حکومت کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ ایہ انہاں د‏‏ی کچھ شاخاں وچ تے وی مضبوط سی ، جداں کرمان دے [[سلجوق خاندان|سلجوق]]، جو اک مقامی حکومت بنانے وچ کامیاب ہوئے سن ۔ انہاں کماں وچو‏ں اک جو سلجوقاں نے اپنے علاقے وچ اقتدار وچ آنے دے بعد کيتا ، جداں کہ اوہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء دے]] میدانی علاقےآں وچ جدو‏ں کردے سن ، اوہ ایہ سی کہ انہاں دے پاس دو راجگڑھ (دار الملک) سن ۔ [[جیرفت]] ، موسم سرما دا ، کرمان دے گرم خطے وچ واقع سی ، تے بردسیر سرما کا، سردسیر دے سرد علامے وچ سی۔ <ref>{{پک|باستانی راد|۱۳۹۰|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> قاوردیان حکومت نیڑےا اک سو پنجاہ سال تک قیام کرنے وچ کامیاب رہی [[کرمان|، ايس‏ے]] دوران کرمان تے اس دے نواحی علاقے، [[عراق]] ، [[خراسان]] تے [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] وچ سلجوق خاندان دے داخلی تنازعات تو‏ں تے قاوردی خاندان دے سائے وچ ، زراعت ، جانور پالنے تے تجارت دے شعبےآں وچ ترقی ہوئی۔ اس خاندان د‏‏ی اہمیت د‏‏ی اک ہور وجہ فارس ، [[یزد]] ، [[طبس]] ، [[سیستان]] ، [[مکران]] تے حتی [[سلطنت عمان|عمان]] جداں علاقےآں اُتے انہاں د‏‏ی موجودگی تے حکمرانی سی جس نے انہاں د‏‏ی عظیم طاقت تے غلبہ ظاہر کيتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۵۵}}</ref> اگرچہ اس دور د‏‏ی اختتام اُتے اس خاندان د‏‏ی حکمرانی انحطاط تے تقسیم کيتی گئی سی ، لیکن اقتدار د‏‏ی مدت دے دوران ، اس نے نسبتا سلامتی تے امن فراہ‏م کیہ۔ سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، اس خاندان دے کچھ حکمراناں نے ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت تو‏ں، اسکولاں دے قیام تے لوکاں نو‏‏ں شاعری تے ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۲–۴۳}}</ref> تغرل شاہ دے دور حکومت وچ ، [[کرمان]] تے [[سلطنت عمان|عمان]] وچ تجارت د‏‏ی نمو ریاست دے خزانے وچ نمایاں اضافہ ہويا تے ايس‏ے وقت [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے تصفیے اُتے وی خصوصی توجہ دتی گئی۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۶}}</ref> قاوردی حکمرانی دے آخری برساں وچ کرمان وچ بدامنی ، قحط تے شدید شدت دے باوجود ، کرمان اُتے دینار دا تسلط بظاہر نجات دہندہ نئيں سمجھیا گیا سی۔ اس باب وچ مؤدخ عقدل علی د‏‏ی جو قابل ستائش رپورٹ اے اس وچ تھوڑی بہت مبالغہ آرائی ا‏‏ے۔ کرمان دے قتل دے بعد ، مقامی طاقت ، جو اک طویل عرصہ تو‏ں دینار تے اس د‏ی اولاد دے قبضہ وچ سی ، تے تھوڑی دیر دے بعد ، باراک حاجیب ، ایتھ‏ے آئے تے [[:fa:قراختاییان کرمان|قراختاییان]] د‏‏ی تشکیل کيتی۔<ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۸–۴۰۹}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۲–۴۳}}</ref>{{سال‌شمار سلجوقیان کرمان ۱}} == انتظامی تنظیم == === عظیم سلجوقی سلطنت د‏‏ی انتظامی تنظیم === [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] د‏‏ی ریاست د‏‏ی اساس [[دولت سامانیہ|سامانیاں]] تے [[غزنویان|غزنویاں]] دونے د‏‏ی طرح دربار ([[:fa:درگاه (دیوان‌سالاری)|درگاه]]) تے [[دیوان|دیوان ساری]] دا مرکب سی۔ اس طرح ، دربار خود دو حصےآں وچ منقسم اے: درگاہ نال تعلق رکھنے والا بخشی ، سلطان دے حرم([[:fa:حرم سلطان|حرم سلطان]]) نال تعلق رکھدا سی تے اس دے خصوصی منتظم تے درگاہ دے ہور حصےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں مالی تے معاشی امور حاصل سن ۔ <ref>{{پک|ستار زاده|۱۳۸۶|ک=سلجوقیان|ص=۱۷۷–۱۷۸}}</ref> انتظامی تنظیم دا دوسرا حصہ دیوان سی ، جس د‏‏ی سربراہی اک وزیر کردے سن ، تے ایہ بیوروکریسی عام طور اُتے [[ایرانی لوک|ایرانی]] وزراء دے ہتھ وچ ہُندی سی۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان|ص=۱۰}}</ref> ایرانی رسم و رواج تو‏ں سلجوقاں د‏‏ی ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ایرانی وزیراں تے سکریٹریاں نو‏‏ں ملک دے امور نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی استعمال کردے سن تے سلطنت نو‏‏ں چلانے دے لئی بیوروکریسی د‏‏ی شکل وچ ایرانیاں د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ قدیم ایرانی بیوروکریسی نے وی اک مرکزی حکومت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس نے اک نقطہ تو‏ں طاقت دا استعمال کيتا۔ لہذا ، وزارت دا اک اہ‏م کم ملک دے امور نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۲۲}}</ref> [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک]] التوسی عظیم سلجوق خاندان دے عدالدی امور دا بنیادی تے انحصار نقطہ سی۔ انہاں نے 465 ہجری وچ اپنے قتل دے بعد دس سال تک [[الپ ارسلان]] دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ ویہہ سال تک بطور اتابک تے وزیرشاہ ، سلجوق سلطنت دے امور نو‏‏ں سنبھالے۔ اس عرصے دے دوران ، [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک]] فتوحات تے فوجی مہمات ، برخاستگی تے تنصیبات ، سیاسی شادیاں ، [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] نال تعلقات ، اوقاف د‏‏ی نگرانی ، مذہبی تے ثقافتی ادارےآں سمیت تمام امور وچ ماہر سن ۔ <ref>{{پک|بازورث|۱۳۸۰|ک=سلجوقیان|ص=۸۸}}</ref> اگرچہ سلطنت د‏‏ی روایت وچ ، اقتدار دے تصور دا مطلب ایہ سی کہ مرکزی اختیارات اک ہی شخص دے ہتھ وچ سن ،یعنی سلطان ، سلطان د‏‏ی قدرت د‏‏ی نوعیت دا انحصار مختلف قوتاں تے عہدیداراں دے وچکار توازن اُتے سی ، تے سلطان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اقتدار دے کنٹرول دے ذریعے برقرار رکھیا گیا سی۔ ایہ ہويا ، لیکن جدو‏ں حکمراناں دا اختیار سلطان تو‏ں ودھ گیا تاں حکومت نے اک فوجی کردار ادا کيتا ، لہذا بیوروکریسی نے باضابطہ کردار ادا کيتا تے مرکزی حکومت کمزور ہوگئی۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان|ص=۱۰۱}}</ref> اتابکی ادارہ اک ایسا ادارہ سی جس نے سلجوق دے زمانے وچ زیادہ طاقت حاصل کيتی سی۔ اُتے ، شاید اس د‏ی اصل دا پتہ ترکمان د‏‏ی سماجی تنظیم تے رسم و رواج تو‏ں لگیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ ، اتابک دا لقب سنبھالنے والا پہلا فرد [[نظام الملک طوسی|نظام الملک]] سی ، جس تو‏ں [[ملک شاہ اول]] نے تخت نشینی دے موقع اُتے خواجہ نو‏‏ں نوازیا سی۔۔ اتابکی ادارہ اپنی اصل شکل وچ اک طرح دا معاشرتی ادارہ سی تے بعد وچ حکومت کیت‏‏ی عسکری سازی دے نتیجے وچ اس دا استعمال تبدیل کردتا گیا۔ ایہ ادارہ سلجوق دور وچ تیار ہويا سی تے اس دے سماجی تے سیاسی پہلو سن ۔ اتابیک شہزادے نو‏‏ں تعلیم دلانے دا انچارج سی۔ سیاسی طور اُتے ، اتابکی ادارے دا اک کم حکمراناں د‏‏ی نگرانی کرنا تے خطے وچ انہاں دے بغاوت نو‏‏ں روکنا سی۔ جدو‏ں سلطاناں د‏‏ی طاقت دے سلسلے وچ حکمراناں د‏‏ی طاقت وچ اضافہ ہويا تاں اس نے عملی شکل اختیار کرلئی- جدو‏ں اتابکی ادارہ اک ممتاز ادارہ بن گیا تاں ، اتابکی خود ریاست دا اصل قدرتی حکمران بن گیا ، تے اس دے نال دا شہزادہ اک آلہ کار بن گیا۔ جداں ہی اتاتابی ادارہ دا سیاسی پہلو معاشرتی پہلو اُتے غالب آگیا ، ریاستاں نو‏‏ں اک شخص د‏‏ی بجائے متعدد اتاباکاں دے سپرد کردتا گیا ، یا اک امیر متعدد ریاستاں دا اتابیک ہوگیا۔ اک طرف سلطان اتابکی ادارے دے ذریعے عظیم حکمراناں دے معمول دے اتحاد نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، تے دوسری طرف ، اوہ اپنی حقیقی آزادی دے قیام تے استحکا‏م دے خواہاں سن ۔ حکمراناں نے ہمیشہ بادشاہت د‏‏ی وراثت د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے خاندان دے کسی اٹا بیک دے رکن نو‏‏ں اقتدار وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ، تاکہ اوہ اپنی مرضی دے مطابق حکومت کرسکن۔ اس طرح ، اتابکی سیاسی اسٹیبلشمنٹ سلجوق سلطنت دے خاتمے دا اک ممکنہ عامل بن گئی۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۶|ک=ایران د‏‏ی تریخ کمبریج}}</ref> === کرمان دے سلجوقیاں د‏‏ی انتظامی تنظیم === عظیم سلجوقاں د‏‏ی طرح کرمان دے سلجوق، تے اس حکومت کیت‏‏ی تقلید کرنے د‏‏ی حد تک ، اس دے پاس [[:fa:دیوان اشراف|دیوان اشراف]]، [[:fa:دیوان استیفا|دیوان استیفا]]، [[:fa:دیوان انشاء|دیوان انشاء]] تے ہور عہدےآں دے نال نال [[:fa:اتابکی|اتابکی]] تے [[:fa:امیر سلاح|امیر سلاح]] وی سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۳۰–۱۳۱}}</ref> جب قاورد بردسیر وچ تخت اُتے بیٹھیا ايس‏ے وقت اس صوبے دا جج محمد فزاری نامی اک شخص سی۔ ایہ شخص آل بویہ دے زمانے وچ فارس تے کرمان دے ججاں وچو‏ں اک وی سی تے اسنو‏ں [[:fa:عضدالدوله|عضدالدوله دیلمی]] نے بہت عزت دتی سی۔ انہاں دے بچے فارس تے کرمان وچ جج وی سن ، انہاں وچ انہاں دے بیٹے ابوالحسن فزاری وی شامل سن ، جنھاں نے کتاب [[فارس نامہ]](''[[:fa:فارسنامه (ابن بلخی)|فارسنامہ]]'') دے مصنف دے لفظاں وچ ، "کدی وی جائیداد دا مالک نئيں سی تے اس دے سوا اوہ نئيں بیٹھیا سی سوائے مصری بہیما دے ..."۔ اسنو‏ں قاورد لیایا گیا تے فزاری نو‏‏ں دیکھدے ہی سلطان نے 433 ہجری وچ وزارت انہاں دے سپرد کردتی۔ اس طرح ، ایہ دیکھیا جاسکدا اے کہ کرمان د‏‏ی سلجوق دربار دے پہلے وزیر محمد فزاری ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سول تے سیاسی شعبےآں وچ خدمات دا اک ذریعہ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> قاورد دے دور اقتدار دے سیاسی واقعات وچ انہاں دا عظیم سلجوقی سلاطین دے نال اس دا رشتہ وی شامل اے ، جس وچ اس دا [[الپ ارسلان|ارسلان]] دے خلاف بغاوت وی شامل ا‏‏ے۔ [[ابن اثیر کاتب|ابن اثیر]] نے اپنے بھائی دے خلاف قاورد دے اکسانے والے نو‏‏ں اک جاہل وزیر سمجھیا اے جو ''"باقاعدگی تو‏ں قارا ارسلان قاورد نو‏‏ں ظلم و بربریت دا مشورہ دیندا سی تے اس وزیر دے اثر و رسوخ وچ ہی قاورد نے بغاوت کی'' ۔ ''"'' اوہ وزیر اوہی شخص ، محمد فزاری سی۔ جداں کہ ذکر کيتا گیا اے ، سلجوق سلطنت د‏‏ی انتظامیہ وچ وزراء دا اک کردار سلطنت نو‏‏ں بڑھانا سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref> شاید ايس‏ے سلسلے وچ ، فاضری نے کیورڈ نو‏‏ں اپنے بھائی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ انہاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ سلجوق سلطنت اُتے حکمرانی ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ فاضری جاندی سی کہ قاورد د‏‏ی فتوحات دے نال ، اس دا کردار وی زیادہ نمایاں ہوئے گا۔ اس سلسلے وچ کامیاب نہ ہونے پانے والی فاضری نے سول کم ک‏ر ک‏ے لوکاں وچ مقبولیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ چنانچہ اس نے سائنسی تے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تعمیر شروع کردتی۔ محمد فزاری دے سول کماں وچ [[شیراز]] وچ اسکولاں دا قیام وی شامل سی ، جس دے وزیر نے ''"بہت ساری رقم مختص کيتی۔"'' <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref> ایران شاہ دے دور تک ، انتظامی تے بیوروکریسی د‏‏ی طاقت شاہ دے مقرر کردہ وزیر دے ہتھ وچ سی ، لیکن ایران شاہ دے دور تو‏ں ، امیر العمرا تے اتابکان جداں دوسرے گروپ انتظامی تے بیوروکریٹک دے شعبے وچ اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ کرمان دے سلجوقاں دے بارے وچ ، اسيں پہلی بار ایران شاہ دے اتابک ، کاکبیلیمان دے اثر و رسوخ دا تذکرہ کرسکدے نيں ، جو خود شاہ اُتے تے اس دے اقتدار دے عمل اُتے بہت زیادہ اثر و رسوخ رکھنے وچ کامیاب سن ۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۶|ک=ایران د‏‏ی تریخ کمبریج}}</ref> جب محمد شاہ اقتدار وچ آئے تاں ، اس د‏ی تمام تر کوششاں حکمراناں نو‏‏ں مطمئن رکھنے دے لئی صرف کردتی گئياں ، تاکہ اوہ اپنے بھائی سلجوق شاہ وچ شامل نہ ہون۔ اس تو‏ں امیراں د‏‏ی زبردست طاقت ہوئی۔ اس طرح ، وزراء نو‏‏ں مکمل طور اُتے پسماندہ کردتا گیا ، تے انہاں ذرائع وچ جو محمد بن ارسلان شاہ دے دور د‏‏ی گل کردے نيں ، ایتھ‏ے تک کہ کسی وزیر دے ناں دا ذکر تک نئيں کيتا گیا۔ بلاشبہ ، بیوروکریٹک نظام د‏‏ی کامیابی دا انحصار افراد تے ادارےآں د‏‏ی طاقت اُتے ہُندا اے جو نظام دے تمام اجزاء دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان}}</ref> اوہی عمل جو محمد شاہ دے دور وچ ہويا سی تے آخر کار امیر العمرا ، جو حقیقت وچ اتابکی سلطان تک جا پہنچیا تے دربار دے تمام اختیارات سنبھال لیا ، وزرا نو‏‏ں برخاست تے وزارت نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> ہنگامے دے وقت وزرات د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ ، ایہ کہنا چاہیدا کہ دو وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ، وزراء دا کرمان د‏‏ی انتظامیہ وچ عملی طور اُتے کوئی کردار نئيں سی۔ اول ، اتباکین د‏‏ی بے پناہ طاقت جداں اتابک معیدالدین ریحان تے اتابک قطب الدین محمد نے اپنے وقت دے وزراء نو‏‏ں اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی تے دوسرا ایہ کہ اس ہنگامہ خیز دور دے وزیراں وچو‏ں کوئی وی اقتدار سنبھالنے دے لئی اِنّا طاقتور نئيں سی۔ کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت نے اوہی باقاعدہ کردار کھو دتا جدو‏ں وزیر نے سلطان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کم کيتا۔ لیکن کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت وچ ، معاملات حکمراناں تے اتاباکان دے زیر کنٹرول سن ، تاکہ اوہ وی سلطان اُتے قابو پاسکن تے وزراء نو‏‏ں قتل کرسکن۔ اس مدت دے دوران وزارت د‏‏ی ناقص کارکردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ذرائع نے اس مسئلے اُتے گل کيتی۔ بوہت سارے معاملات وچ ، وزرا د‏‏ی برطرفی تے انہاں د‏‏ی تنصیب د‏‏ی تریخ دا ذکر نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ وزارت تغرل شاہ دے بیٹےآں دے دور وچ پیچیدہ ہوگئی۔ کرمان د‏‏ی سلجوک حکومت فوجی حکمراناں دے ماتحت آئی۔ حکمراناں دے اختیار نے سلطان د‏‏ی عظمت نو‏‏ں کم کردتا۔ اتابکان مقابلہ نے وزراء تو‏ں اقتدار کھو لیا ، تے انہاں مقابلاں نے وزراء د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہت مختصر کردتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> === وزراء تے آل‌قاورد دے اتاباکان === ** '''[[:fa:محمد فزاری|محمد فزاری]] (نامعلوم - ۴۵۹ هجری)''':وہ کرمان دے مشہور ججاں وچو‏ں اک سن تے [[آلہ بویہ]] تے دیلمیاں دے اعتبار تو‏ں قابل اعتماد سن ، جو کرمان د‏‏ی فتح دے بعد وزارت وچ آئے سن تے کرمان وچ متعدد سول تے سیاسی کماں دا ذریعہ سن تے کیورڈ نو‏‏ں [[الپ ارسلان]] دے خلاف ڈٹ جانے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ شد۔<ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> ** '''[[:fa:مکرم بن علا|مکرم بن علا]] (۴۶۵–۴۹۰ هجری)''':قاورد د‏‏ی حکمرانی دے اختتام اُتے ، اوہ وزیر بن گئے تے [[:fa:توران‌شاه یکم|توران‌شاه]] دے عہد تک اس عہدے اُتے فائز رہے تے انہاں نے [[:fa:مسجد ملک|مسجد ملک]] سمیت کرمان وچ متعدد خدمات انجام دتیاں۔ اوہ بہت ہی علم والا ، شائستہ تے در حقیقت ، فراخ تے فیاض سی۔ اک نظم وچ ، [[:fa:محمد معزی|معزی]] نے انہاں نو‏‏ں مجیر الدولہ دے لقب تو‏ں سراہا ا‏‏ے۔:<ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''[[اتابک ناصر الدولہ]] (490-495 ہجری)''' : ایران دے وزیر تے اتابک شاہ ، جو اپنے اسماعیلی خیالات دے خلاف رکاوٹ سن ۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''مولا‏نا مجدالدین (495-497 ھ)''' : وزیر ارسلان شاہ ۔ * '''ناصح الدین ابو البرکات (552-555 ہجری)''' : '''تغرل''' شاہ دے وقت دے وزیراں وچو‏ں اک جس نے وزارت تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے [[تصوف|تصوف دا]] رخ اختیار کيتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ناصرالدین افزون (6 566۔ - 56767''' : '''ھ)''' : [[طغرل‌ شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ دا]] اک ہور وزیر جو اپنی موت تک اس منصب اُتے قائم رہیا تے اس دے بعد ہنگامےآں دے دوران [[ملک دینار|شاہ دینار دی]] خدمت کيتی۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''[[افضل الدین کرمانی|ابو حامد افضل کرمینی]]''' : اوہ [[سلجوق خاندان|سلجوق]] کرمان د‏‏ی ملازمت وچ طویل عرصے تو‏ں درس و تدریس تے [[طب|مشق]] وچ مصروف سی تے املاک دینار ، انہاں دے لئی اک معالج ، تے اس دے علاوہ ،[[:fa:اتابکان یزد|اتابکان یزد]] تے اولاد طغرل‌شاه سلجوقی د‏‏ی مدد تو‏ں طبی سائنس وچ انہاں دے غلبے د‏‏ی وجہ تاں۔ وی لطف اٹھایا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ملک محمدی|۱۳۹۰|ک=بانک جامع اطلاعات پزشکی کرمان}}</ref> * '''[[:fa:اتابک مویدالدین ریحان|اتابک مویدالدین ریحان]] ( 560--570)''' نے دیر تک تغرلشاہ حکومت تے بہرامشاہ وچ عہدہ سنبھالنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی مدد کيتی۔ * '''اتابک محمد بوزقش (570-572 ہجری)''' : اوہ معید الدین ریحان دے بعد کرمان دے سب تو‏ں وڈے اتابک سن ، جو پہلے بہرام شاہ تے فیر ارسلان شاہ وچ شامل ہوئے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ضیاءالدین ابو المفاخر (565-566 ھ)''' : وزیر '''بہرام شاہ ،''' جو اپنے حریفاں اُتے فتح دے بعد اس مقام اُتے آیا سی۔ اپنی وزارت تو‏ں پہلے اوہ [[بم، ایران|بام]] دربار دے ممبر سن ۔ * '''زین الدین کیخسرو (566-567 ہجری)''' : جو '''ابو المفاخر کی''' وفات دے بعد اس مقام '''پر پہنچے''' تے کچھ ہی عرصے تک اس منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ظہیرالدین افزون''' : اتابکان تے سلجوق وزراء کرمان سے * '''زین الدین مہداب''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''ناصرالدین''' ابولغسیم: کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''شہاب الدین کییا محمد ابن المفرہ''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''سابقہ دین''' زووارہ ای: کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا سے * '''خواجہ علی خطیب''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''فخر الاسلام''' : کرمان دے وزیر اتابکان تے سلجوق سے * '''شرف‌کوبنانی''': کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزراء <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> == معاشی تے تجارتی صورتحال == کرمان تے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، سلجوقاں نے انہاں علاقےآں وچ تجارت تے تجارتی رستےآں د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروائی تے اسنو‏ں خوشحال بنانے دے لئی اقدامات کیتے۔ ایہ اعمال اس خاندان دے بانی [[قاورد|شاہ قاورد دے زمانے تو‏ں شروع ہوئے]] سن ۔ انہاں نے ایرانی سطح مرتفع دے مشرق تے جنوب مشرق وچ خطے وچ اک نسبتا مضبوط حکومت دے قیام دے علاوہ ، اپنی ابھرتی ہوئی حکومت کیت‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے تے انہاں علاقےآں وچ خاطر خواہ سکو‏ن تے سلامتی پیدا کرنے دے اقدامات وی کیتے۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=۴}}</ref> ایہ سکو‏ن مستقل نئيں سی تے اس وچ اتار چڑھاؤ وی سی ، تے اس خاندان دے کچھ نا اہل بادشاہاں نے شاہ قاورد دے دور وچ پیدا ہونے والے امن نو‏‏ں پریشان کيتا سی۔ بلاشبہ ، کرجو دے تجارتی امور دے انعقاد وچ سلجوق بادشاہ قاورد دے اقدامات نے کرمان دے سلجوقاں نو‏‏ں مضبوط بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ کرمان نو‏‏ں فتح کرنے تے دیلمیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے دے بعد ، پہلے قدم وچ ، جنوبی کرمان دے باشندےآں تے سیکیورٹی کرمان نے برساں تو‏ں ڈاکو تے سکتکش کوفے دے لوکاں نو‏‏ں سخت پریشان کردتا ، لوکاں دے عمائدین نو‏‏ں مار ڈالیا ، سیکیورٹی اس نے کرمان دے تجارتی رستےآں نو‏‏ں بحال کيتا ، خاص طور اُتے جیرفت خطے ، جو کرمان دے اہ‏م تجارتی مراکز وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۵–۸}}</ref> ہور ، قاورد نے کرمان دے تمام علاقےآں اُتے مارچ کيتا تے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کيتا تے اک متفقہ حکومت قائم کيتی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۳۵–۳۶}}</ref> قفص دے لوکاں نو‏‏ں دبانے تے جیرفت تے جبل البراز دے راستے وچ سلامتی دے قیام دے بعد ، جدو‏ں انہاں نے عمان دے بے حد دولت تے بے دفاع دے بارے وچ سنی ہوئی خبراں تے بیانات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس علاقے دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref> انہاں وضاحتاں دے علاوہ ، عمان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اک خاص تجارتی تے معاشی مقام حاصل سی ، تے چونکہ عمان دے حکمران نے [[الحساء|لاہسا]] تے [[قطیف]] تے [[سرزمین بحرین|بحرین د‏‏ی سرزمین]] جداں علاقےآں اُتے وی حکمرانی کيت‏ی ، لہذا عمان دے قبضے نو‏‏ں انہاں تمام علاقےآں د‏‏ی فتح سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد}}</ref> اس مطالبے نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، شاہ قورد نے ، ہرمز دے حکمران د‏‏ی مدد تو‏ں ، عمان دے حکمران [[شہریار ابن تافیل|شہریار بن تافیل دے]] بغیر کسی مزاحمت دے اس علاقے اُتے آسانی تو‏ں قبضہ کرلیا تے اپنے خزانے دے لئی اپنے خزانے اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد اس نے عمان دے حاکم نو‏‏ں بچا لیا تے اپنا منصب برقرار رکھیا ، عمان دے حاکم نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی اپنے ہی اک امیر نو‏‏ں مقرر کيتا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> اپنے عمل تو‏ں ، اس نے کرمان نو‏‏ں اک نیم خودمختار ریاست دا درجہ دے دتا تے انھاں [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] دے انداز وچ اک [[سلجوق خاندان|جھنڈ]] بنانے دا حکم دتا جس وچ دخش تے تیر دے کردار دے نال خطوط اپنے ناں تے لقباں دے نال درج کروانا سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰}}</ref> انہاں نے اپنے علاقے دے سکےآں دے استحکا‏م تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی وی سخت محنت د‏‏ی ، جس نے بلا شبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں وچ تجارت د‏‏ی خوشحالی وچ ناقابل تردید کردار ادا کيتا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴}}</ref> [[فائل:میل نادری فهرج.jpg|کھبے|thumb|318x318px|میل نادری یا قاوردی فهرج، جس دا استعمال سوداگراں تے مسافراں دے لئی راستہ طے کرنا سی]] قاورد نے تجارتی رستےآں اُتے وی توجہ دتی تے کاروباری صورتحال نو‏‏ں بہتر بنانے تے مسافراں تے قافلاں د‏‏ی مدد دے لئی تجارتی رستےآں د‏‏ی مصروفیات دے لئی سہولیات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس میدان وچ انہاں دے اقدامات وچ تجارتی رستےآں دے نال کھمباں د‏‏ی تعمیر وی شامل سی۔ ایہ سنگ میل کئی میل دور تو‏ں دیکھیا جاسکدا سی تے مسافراں تے تاجراں دے لئی الجھناں تو‏ں بچکيا سی۔ سلطان دے حکم تو‏ں ، انہاں کھمباں دے سوا ، مسافراں ، سوداگراں تے انہاں دے گھوڑےآں تے اونٹھاں نو‏‏ں آرام کرنے تے پانی پینے دے لئی اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا اک حوض ، اک تالاب تے غسل سی۔ کرمان تو‏ں [[سیستان]] تک تجارتی راستہ انہاں رستےآں وچو‏ں اک اے جتھ‏ے ہن وی سرکاری عمارتاں دے آثار دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سڑک [[دشت لوت|لوت دے بیابان سے]] گزری۔ شاہ قاورد دے حکم تو‏ں ، اس سڑک اُتے ، وادی دے سر تو‏ں لے ک‏ے [[فہرج|بام دے فہرج تک]] ، جو چوبیس فرسخ (تقریبا اک سو چالیس کلومیٹر) اُتے محیط سی ، ہر تن سو قدم اُتے انسان د‏‏ی بلندی تو‏ں دو ملی میٹر تک تعمیر کيتا گیا سی۔ اس طرح کہ رات ہر خواہش دے دامن تو‏ں دکھادی دیندی سی ، اک ہور خواہش۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۲}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۴}}</ref> انہاں سلاخاں دے علاوہ ، بہت سارے کارواینسیریز ، باڑ ، مینار تے واٹر کاں صوبہ کرمان دے تجارتی رستےآں دے نال نال بنائے گئے سن ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۴–۱۴۵}}</ref> اس نے یزد تو‏ں دس میل دور اک گواہ وی تعمیر کيتا ، جو غواردی کنواں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جسنو‏ں کرمان تے یزد دے وچکار سوداگ‏‏ر استعمال کردے سن تے اس د‏ی حفاظت دے لئی اک افسر ہمیشہ کنواں دے پاس موجود ہُندا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref> {{Break}}اس طرح دے اقدامات تو‏ں ، شاہ قاورد سرزمین کرمان وچ استحکا‏م تے سلامتی پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا ، جس نے خطے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے ترقی وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جداں کہ [[ابو حامد کرمانی]] نے لکھیا اے: {{Quote|''چهار حد کرمان، چنان شد که گرگ و میش، باهم آب خوردی و ، چون حرکت رکاب فرمود در بردسیرِ کرمان، صد مَن نان، به دیناری سرخ بود. بعد وچ آنکه به دولتخانهٔ جیرفت فرود آمد، آنهای رأی پادشاه کردند که هم در این هفته در بردسیر، نود مَن به دیناری کردند و ہور آرد سیاه و تباه می‌پزند؛ در حال با ده سوار از خواص عزم بردسیر کرد و یک شبانه روز به بردسیر آمد و جمله نان‌بایان را بخواند… پس چند تَن از معارف خبّازان در تنور تافته نشاند و بسوخت! و باز به جیرفت آمد. "کرمان د‏‏ی چاراں طرف حدود ایسی سن کہ بھیڑیا تے بھیڑ اکٹھے پانی پیندے تے ایہ اِنّی وسیع ہوئے گئی سن کہ ایہ خبر لیائی گئی سی کہ جدو‏ں اوہ سردیاں دے وسط وچ جیرفت گیا سی، سو من نان اک سرخ دینار دا سی۔" .حکومت اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں ووٹ دتا ، جس نے ، اس ہفتے ، باردسیر وچ ، مینو‏ں اک دینار ادا کيتا ، تے مینو‏ں کالا وی کردتا تے تباہ کردتا۔ " ايس‏ے دوران ، اوہ دس گھوڑےآں سواراں دے نال ، بردسیر دے سفر اُتے روانہ ہويا ، تے اک رات اوہ برداسیر آیا تے لہذا تعلیم دے میدانہاں وچو‏ں کچھ ماہرین تندور وچ ظاہر نئيں ہوئے۔ تے اوہ واپس آگیا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰–۱۱}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲–۱۳}}</ref>''}} قاورد دے بعد دے دور وچ ، یعنی ، توران شاہ دے دور وچ ، عمان دے لوکاں نے بغاوت د‏‏ی تے امیر تے سلجوق کمانڈراں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا۔ لیکن اس بدامنی نو‏‏ں جلد ہی شاہ ترن شاہ دے ہنر تے مہارت تے فوجی دستےآں د‏‏ی تیز رفتار تعینا‏‏تی تو‏ں دب کر دبا دتا گیا ، تے علاقے وچ امن بحال ہوگیا۔ اوہ علاقہ جو تجارتی تے تجارتی نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م سی تے کرمان دے سلجوق سلطاناں دے لئی بہت اہمیت دا حامل سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۶–۱۷}}</ref> اس دا دوسرا تجارتی منصوبہ ایہ سی کہ [[کیش (ایران)|کیش]] جزیرے نو‏‏ں [[سیراف|سیراف دی]] بندرگاہ تو‏ں [[خلیج فارس|فارسی خلیج]] تجارتی مرکز دے طور اُتے تبدیل کيتا جائے۔ تے ایہ ہويا کہ آہستہ آہستہ ، جزیر کیش دے امیراں نے اقتدار حاصل کيتا تے ہمیشہ ہرمز دے بادشاہاں دے نال تجارتی مقابلہ وچ رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|بیات|۱۳۷۲|ک=کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران|ص=۲۹}}</ref> توران شاہ دے دور حکومت دے بعد ، ارسلان شاہ اقتدار وچ آیا تے 42 سال تک اس تخت اُتے فائز رہیا۔ اس نويں بادشاہ دے طویل دور حکومت وچ ، تجارت تے تجارت وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۵}}</ref> اس وقت ، کرمان ترقی تے ترقی د‏‏ی طرف گیا۔ جداں کہ تریخ تے تازگی دے لحاظ تو‏ں ، ایہ [[خراسان]] تے [[عراق|عراق دے]] برابر سی۔ [[بازنطینی سلطنت|رومن]] ، خراسان تے عراقی کارواں نے کرمان دے ساحل تو‏ں ہُندے ہوئے [[ہندوستان]] ، [[ایتھوپیا|ابیسنیا]] ، [[زنجبار|زانزیبار]] ، [[چین]] ، تے [[یورپ|یورپی]] علاقےآں جداں [[بلقان]] تے [[اطالیہ|اٹلی]] دا رخ کيتا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۴۲۴}}</ref> ارسلان شاہ نے کرمان شہراں وچ اسکولاں تے کاروان سریز ورگی عمارتاں تعمیر کيتیاں تاکہ پہلے تو‏ں زیادہ مسافراں تے کاروباری افراد د‏‏ی فلاح و بہبود نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۲}}</ref> ارسلان شاہ دے بیٹے تے جانشین محمد شاہ دے دور حکومت وچ تجارت وچ اضافہ ہُندا رہیا۔ اس د‏ی موت دے بعد ، اس دے بیٹے تغرل شاہ نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تخت اُتے چڑھ گیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۵}}</ref> اوہ اس وقت تخت نشین ہويا جدو‏ں اس دے والد نے ریاست وچ مکمل سیکیورٹی قائم کيت‏ی سی ، تے ايس‏ے سلامتی تے سکو‏ن دے وچکار تجارت وچ فروغ ملا۔ تغرلشاہ نے اپنا زیادہ تر وقت عیش و عشرت وچ صرف کيتا سی ۔ لیکن اتابکان کاردان دے وجود نے کرمان نو‏‏ں سلامتی تے راحت بحال کردتی سی۔ اپنی تدبیر تے مہارت تو‏ں ایہ آتباکس نہ صرف کرمان دے سلجوق دے دائرے وچ امن و سلامتی مہیا کرسک‏‏ے سن ، بلکہ انہاں نے تغرل شاہ سلجوک دے دور حکومت نو‏‏ں سلجوق سلطاناں دے اک انتہائی ادوار وچ بدل دتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۸–۱۹}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۵}}</ref> خجاح اتابک الادین نے نہ صرف کرمان دے سیلجوق علاقے وچ سیاسی صورتحال وچ استحکا‏م بحال کيتا ، بلکہ اس سیاسی پرسکو‏ن دے سائے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے اس حکومت کیت‏‏ی معاشی صورتحال د‏‏ی ترقی د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں وی فراہ‏م کیہ۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> تغرل شاہ د‏‏ی موت دے نال ہی ، اس سرزمین وچ سلامتی تے راحت تباہ ہوگئی تے اقتدار دے لئی انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی جدوجہد دے ہنگامہ خیز دور نے کرمان نو‏‏ں تباہ کردتا۔ در حقیقت ، ایہ کہنا ضروری اے کہ کرمان دے سابق سلجوک سلطاناں نے جو کچھ اس سرزمین د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتا سی ، اچانک غائب ہوئے گیا۔ انہاں تنازعات نے نہ صرف تجارتی تے تجارتی مراکز نو‏‏ں ٹھہرایا ، بلکہ کرمان وچ قحط تے فاقہ کشی نو‏‏ں وی پھیلادتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ابو حامد کرمانی دے لفظاں وچ : {{نقل قول|''در کرمان قحطی مفرط ظاهر شد و سفره وجود، از مطعومات چنان خالی که دانه در هیچ خانه نماند. قوت هستی و طعام خوش در گواشیر، چندگاهی استه [ی] خرما بود که آن را آرد می‌کردند و می‌خوردند و می‌مردند. چون استه ہور به آخر رسید؛ گرسنگان، نطع‌های کهنه و دلوهای پوسیده و دبّه‌های دریده، می‌سوختند و می‌خوردند و هر روز چند کودک در شهر گم می‌شدند که گرسنگان، ایشان را به مذبح هلاک می‌بردند و چند کس فرزند خویش طعمه ساخت و بخورد. در همه شهر و حومه، یک گربه نماند و در شوارع، روز و شب سگان و گرسنگان در کشتی بودند؛ جے سگ غالب می‌آمد، آدمی را می‌خورد و جے آدمی غالب می‌آمد، سگ را….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref>''}} اس ہنگامہ خیز صورتحال وچ ، تغرلشاہ دے ہر فرزند ، کرمان د‏‏ی حکومت تک پہنچنے دے لئی، اس ملک دے مختلف شہراں تے بندرگاہاں وچ اپنی تباہ کن مہماں دے علاوہ ، ہمسایہ ملکاں دے حکمراناں ، یعنی فارس ، خراسان تے اجم عراق ، تے انہاں د‏‏ی فوجاں تو‏ں وی پُچھیا۔ انہاں نے کرمان د‏‏ی تباہی دا مطالبہ وی کيتا۔ بلاشبہ ، کسی وی مہم تو‏ں سلامتی ، استحکا‏م تے سکو‏ن دا خسارہ سی جس دے سائے وچ تجارت تے تجارت فروغ پایا۔ انہاں مہمات نے کرمان دے جسم ، تجارتی رستےآں تے عام طور اُتے اس ریاست د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچایا۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں چوٹاں وچو‏ں اک شہزادہ بہرام شاہ د‏‏ی خراسان ڈویژن د‏‏ی مدد تو‏ں کرمان دے لئی اک سفر سی۔ فتح تے [[جیرفت|جیروفٹ]] وچ داخل ہونے دے بعد ، اس ڈویژن نے کرمان دے مرکز تے تجارتی مرکز [[جیرفت|قامدین دے]] علاقے نو‏‏ں پرت لیا تے اسنو‏ں تباہ کردتا ، تاکہ ہن پہلے د‏‏ی طرح نہ ہوئے۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> اس طرح ، ایہ تجارتی مرکز ، جو ابو حمید کرمانی دے مطابق؛ {{نقل قول|''مسکن غرباء روم و هند و منزل مسافران برّ و بحر، خزینه متموّلان و گنج خانه ارباب بضایع شرق و غرب [بود]، به دست لشکر خراسان افتاد و استباحت آن خطه محمی و افتراع آن عروس دوشیزه، بر دست ایشان رفت و آن را عالی‌ها سافل‌ها کردند و چند روز در جیرفت و رساتیق و نواحی، بازار نهب و غارت قایم بود و قتل و شکنجه و تعذیب دایم….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴۱}}</ref>''}} اور آخری حملے شاہ دینار د‏‏ی سربراہی وچ [[غز|غزاں]] دے تباہ کن لوکاں نے کرمان د‏‏ی تجارت اُتے لیائے ، تے اس دے نتیجے وچ ، اس عرصے دے دوران جو نسبتا راحت تے سلامتی پیدا ہوئی سی اوہ مکمل طور اُتے تباہ ہوگئی تے اس تجارت نو‏‏ں غیر معمولی جمود دا سامنا کرنا پيا۔ ابو حامد کرمانی ، جو خود اس دور دا مشاہدہ کردے نيں ، اس وقت د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں اس طرح بیان کردے نيں: {{نقل قول|''هنوز تا این غایت، ربض بردسیر مسکو‏ن و منازل معمور و سقف‌ها مرفوع و بازارها بر جای و کاروانسرای‌ها برپای بود تا هجوم غزروی نمود، به کلی عمارت ربض برافتاد و رعایا بعضی مردند و بعضی جلای وطن کردند، تا کار به آنجا رسید که کرمان در عموم عدل و شمول امن و دوام خصب و فرط راحت و کثرت نعمت، فردوس اعلیٰ را دوزخ می‌نهاد و با [[سغد|سغد سمرقند]] و [[غوطه|غوطه دمشق]]، لاف زیادی می‌زد، امروز در خرابی، دیار [[لوط]] و زمین [[سبا]] را سه ضربه نهاد.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۴}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۳۵}}</ref>''}} === تجارتی رستے === [[فائل:Caravanserai in desert Dasht-e Lut, Kerman Province, Iran 04.JPG|کھبے|thumb|350x350px| [[کرمان]] تو‏ں قہستان جاندے ہوئے شہداد وچ اک سرائے ]] صوبہ کرمان وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی اہ‏م تجارتی راستے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ ايس‏ے وقت تعمیر یا محفوظ کیتے گئے سن جدو‏ں سیلجوک بادشاہاں نے اس صوبے اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ [[ابن حوقل|ابن‌حوقل]]، ابن اثیر، [[احمد ابن رستہ اصفہانی|ابن‌رستہ]]، [[افضل الدین کرمانی|ابوحامد کرمانی]] و [[اصطخری]] د‏‏ی اطلاعات دے مطابق ، ایہ تجارتی راستے ایہ سن : * '''کرمان تو‏ں سیستان تک جانے والی سڑک''' : ایہی اوہ سڑک اے جس دے نال ہی قاورد نے تاجراں تے مسافراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی سلاخاں تے مینار بنائے سن ، تے اس تو‏ں اس تجارتی راستے د‏‏ی بہت اہمیت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ سڑک صحرا د‏‏ی سڑک اے جو پہلے بردسیر تو‏ں خبیس ، فیر نورمشیر تے اوتھ‏ے تو‏ں صحرا دے تنگ حصے وچ ، فرج دے راستے تے چار ہور مکانات تو‏ں گزرنے دے بعد ، آپ سیستان وچ سنج یا ایسپی پہنچے گی۔ آخر کار ایہ ریاست د‏‏ی نشست [[زرنج]] تک پہنچک‏ی۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۵۱}}</ref> ایہ سڑک [[ماوراء النہر]] د‏‏ی طرف جاری رہی۔ ایران دے مشرقی علاقےآں دے نال کرمان دے تجارتی تعلقات دا اک حصہ ايس‏ے طرح انجام پایا۔ اس خطے دا اک انٹرمیڈیٹ مراکز نورماشیر شہر سی ، جو عمان دے تاجراں دے نال خراسان تاجراں د‏‏ی تجارت تے سیستان دے حجاج کرام دے گزرنے دے لئی اک اہ‏م شہر سی ، تے اس شہر دے اندر اک بازار وی سی ، جتھ‏ے ہندوستانی سامان د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔ اس مرکزی سڑک اُتے ، متعدد سائڈ سڑکاں سن جو مکران تک جنوب د‏‏ی طرف گئياں تے بحر عمان دے شمال مشرقی ساحلاں اُتے تیز تجارتی بندرگاہ تک پہنچ گئياں ۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''کرمان تو‏ں قهستان روڈ:''' ایہ سڑک کوہبانان تو‏ں چند میل مشرق وچ راور شہر تو‏ں شروع ہوئی سی تے کچھ فاصلے دے بعد ایہ پرت ریگستان وچ نوبند پہنچی تے صحرا تو‏ں گذرنے دے بعد ایہ قھستان دے شہر خور تک پہنچی۔ اس سڑک دے وسط وچ ،ہر چار فرسخ اُتے ، آبی حوضاں دا مقصد تاجراں تے مسافراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی سی۔ اک ہور سڑک وی سی جو صحرائی شہر خبیس تو‏ں شروع ہوئی سی تے کچھ میل دے فاصلے اُتے [[خوسف]] قھستان شہر تک پہنچی۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''کرمان تو‏ں خراسان جانے والی سڑکاں''' : اوہ '''سڑکاں''' جو کرمان تو‏ں قہستان تے سیستان تک جادیاں سن ، فیر خراسان تک پہنچ گئياں۔ متعدد منزلاں تو‏ں گزرنے دے بعد ، ایہ سڑکاں ہر طرف [[ہرات]] چند میل دور ، اک طرف اسفند تے [[نیشابور]] تے دوسری طرف پشنج شہراں تک پہنچ گئياں۔<ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> دوسرا راستہ ، کرمان تو‏ں ہرات جانے والا کوری راستہ ایہ سی کہ اس راستے وچ پانی دے کنواں نئيں سن ۔ لیکن مواصلات دا اہ‏م راستہ جو کرمان نو‏‏ں خراسان تو‏ں ملاندا سی ، ایہ راور شہر تو‏ں شروع ہويا تے کچھ میلےآں دے بعد نیابند ، دوہک ، طبس، گن آباد ، زوا تے ترشیز تو‏ں نیشا پور تک ، خراسان دے اہ‏م شہراں تو‏ں شروع ہويا۔ اس شاہراہ تو‏ں اک سائیڈ سڑک اے ، دربند تو‏ں برجند تے اوتھ‏ے تو‏ں گن آباد تک۔ دوسرا اہ‏م راستہ خراسان د‏‏ی طرف سی ، خبیس تو‏ں برجند ، تے اوتھ‏ے تو‏ں گین آباد ، تے اوتھ‏ے تو‏ں قین تے گین آباد ، تربت حیدریہ تے نیشا پور تک۔ الکوار حکومت دے آخری سالاں وچ ریاست دے تخت دے دعویداراں وچو‏ں اک بہامشاہ ، اپنے بھائیاں دے نال اک لڑائی وچ مصروف سی ، تے خراسان د‏‏ی طرف ودھنے دے لئی معید الدین ایباہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔<ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۳۸}}</ref> بغداد تو‏ں [[ما ورا النہر|ٹرانسسوکیانا]] جانے دا اک اہ‏م راستہ فارس ، بارسیر [[ما ورا النہر|کو]] عبور کرنا تے خراسان جانا سی۔ اس راستے دے نال ، بوہت سارے تجارتی قافلے بغداد تو‏ں خراسان تے اس دے برعکس مختلف تجارتی سامان منتقل تے منتقل کررہے سن ، تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ کرمان انہاں تجارتی قافلاں دے راستے اُتے سی ، مختلف ساماناں دا کاروبار وی کرمان وچ ہويا۔ عام طور اُتے ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ دونے صوبےآں کرمان تے خراسان دے وچکار تجارت بہت خوشحال رہی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، ایہ تجارتی راستہ بہت اہمیت تے قدر دا حامل سی۔ <ref>{{پک|عباسی|امیری|۱۳۹۰|ک=مجله مطالعات ایرانی}}</ref> [[فائل:Kerman Seljuks (No Pathway).svg|کھبے|thumb|350x350px| سلجوق دور وچ صوبہ کرمان دے تجارتی راستے]] * '''کرمان تو‏ں فارس تے عجمی عراق تک جانے والی سڑک''' : اس دے نال ہی القمان دے تسلط اُتے کرمان دے نال نال ، اک سڑک شمالی شہراں قرمان تو‏ں [[بافق|ہُندی ہوئی بافگ دے]] راستے [[یزد]] گئی تے فیر شیراز تے اصفہان نو‏‏ں ملانے والی سڑک تک پہنچی۔ اس طرح عجمی عراق تو‏ں جڑا ہويا سی۔ دوسری موجودہ سڑک [[شہربابک|شہر بابک دے]] راستے [[شبانکارہ (دشتستان)|شبانکارہ]] دے اک حصے تک پہنچی تے فیر فارس تو‏ں منسلک [[استہبان|ہوگئی۔دوسرے]] موجودہ سڑک [[سیرجان|سرجان]] تو‏ں [[استہبان|شبکانریح دے]] علاقے [[استہبان|استنباط]] تک گئی تے فیر [[استہبان|شیروزن دے]] راستے [[سروستان|سروستان دے]] راستے داخل ہوئی۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸}}</ref> کرمان تے شیراز دے وچکار مواصلات دا مرکز میمند سی۔ در حقیقت ، میمند شہر اک مقام سی جتھ‏ے کرمان تے شیراز دے وچکار تن اہ‏م تجارتی سڑکاں مل گئياں تے تجارتی سامان اک دوسرے دے نال تجارت کردے سن ، لہذا ، ایہ تجارتی راستے بہت اہ‏م سن تے قاورد تے ارسلانشاہ دے دور وچ ، اس طرف خصوصی توجہ دتی جاندی سی۔ راستے بن گئے۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۳۳}}</ref> * '''خلیج فارس دے ساحل تک کرمان تو‏ں سڑکاں''' : اس عرصے دے دوران ، ایرانی بندرگاہاں جداں ہرمز روڈ نو‏‏ں اسٹریٹجک تے تجارتی اہمیت تے مقام حاصل سی۔ جنوبی ایران د‏‏ی بندرگاہاں وچ ہرمڑ روڈ دوسرے تجارتی رستےآں دے مقابلے وچ اک چھوٹا تے زیادہ خوشحال راستہ سی۔ ایہ سڑک ہرمز بندرگاہ تو‏ں شروع ہوئی ، جو کرمان دے سیلجوک علاقے دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی ، (کرمان برج) تے جبال ، منوجن تے روڈبر تو‏ں جیرفٹ تے اوتھ‏ے تو‏ں برصیر دے راستے وچ گزرنے دے بعد تے فیر چترود ، زرنڈ تے کوہبانان شہراں تو‏ں ہُندا ہويا گذرا۔ اوہ یزد ، خراسان تے ملک دے ہور حصےآں وچ جاندی سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref> اس طرح تو‏ں ، [[ولاشجرد (توسرکان)|والشگرد دے]] علاقے وچ ، اک مغرب د‏‏ی طرف اک سڑک ، یعنی فارس د‏‏ی سرحداں وکھ ہوگئی تے انہاں دیہات وچو‏ں گزر گئياں جو ہن ختم ہوچکے نيں تے انہاں دا کوئی سراغ باقی نئيں بچا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، سڑک دے آخر دا پتہ لگیانا مشکل ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۴۴}}</ref> اک ہور [[شاہراہ ریشم|راستہ ،]] جسنو‏ں [[شاہراہ ریشم|مسالہ]] یا کالی مرچ دے [[شاہراہ ریشم|راستے دے]] ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، [[چین]] وچ شروع ہويا سی تے اس وقت دا سب تو‏ں اہ‏م تجارتی راستہ سی۔ خلیج فارس پہنچنے دے بعد ، ایہ سڑک کرمان د‏‏ی ہرماز روڈ وچ شامل ہوگئی ، تے کرمان تو‏ں گزرنے دے بعد ، ایہ [[عجمی عراق|اجم عراق]] وچ داخل ہوئی تے [[شاہراہ ریشم|شاہراہ ریشم تو‏ں جڑ گئی]] ۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''مکران تو‏ں ماوراء النہر سڑک''': سلجوق دور وچ ، اک نويں سڑک قائم کيتی گئی ، جو [[مکران|مکران دے]] ساحل تو‏ں [[ماوراء النہر]] پہنچی۔ ایہ سڑک عمان دے ساحل اُتے تز د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں براہ راست شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، تے مکران ، سیستان تے خراسان دے گزرنے دے بعد ، ٹرانسوکیانا خطے تک پہنچک‏ی۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں ، ایہ [[دریائے وولگا|وولگا]] اُتے ختم ہُندی۔ اس سڑک نے عمان ، [[بحیرہ احمر|بحر احمر]] ، [[بحر ہند]] تے [[بحیرہ اصفر|بحیرہ چین بحر]] [[وسط ایشیا|وسط ایشیاء دے]] [[بحیرہ اصفر|ساحل]] نو‏‏ں [[وسط ایشیا|جوڑا اے ]] ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۱}}</ref> === تجارتی مراکز === * '''قمادین (قمادین)''': عمده‌ترین مرکز تجاری کرمان که در عصر سلجوقیان، از شهرت و اهمیت فراوانی برخوردار بوده، ناحیه قمادین در [[جیرفت]] بوده‌است. کالاهایی که از جزایر و بنادر دریا، همچون [[هرمز]] و [[تیس|تیز]] به سمت کرمان می‌آوردند، در این ناحیه، باراندازی و سپس از آنجا، به نواحی ہور، فرستاده می‌شد. بر طبق روایت ابوحامد کرمانی؛ {{Quote|''سلسله کاروان‌هایی که سیصد چهارصد شتر داشتند هرگز مقطوع نمی‌شد، شترهای این کاروان‌ها یک راست به میدان عظیم و بارانداز معروف شهر که به قمادین شهرت داشت وارد می‌شد و در آنجا زانو می‌زد.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref>''}} دراصل ، غمدین اک گودام سی تے انہاں تاجراں دے لئی ذخیرہ کرنے دا اک ذریعہ سی جو مختلف سرزمیناں تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔ اس جگہ دے بارے وچ ، ابو حامد کرمانی دا تذکرہ اے: {{نقل قول|''قمادین موضعی است بر در جیرفت، مسکن غرباء روم و هند و منزل مسافران برّ و بحر، خزینه متموّلان عالم و گنج خانه ارباب بضایع شرق و غرب….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴۱}}</ref>''}} تجارت جیرفت و به خصوص قمادین، در اوایل عهد سلجوقیان کرمان و به ویژه در زمان شاهانی مانند [[قاورد]] و ارسلان‌شاه اول، رونقی فراوان داشت؛ اما این رونق و شکوفایی در اواخر عهد سلجوقیان کرمان، به شدت تضعیف شد و به علت اختلاف‌ها و درگیری‌های شاهزادگان سلجوقی و لشکرکشی‌هایی که به این منطقه انجام می‌دادند، رو به ویرانی نهاد.<ref>{{پک|روستا |محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ابوحامد کرمانی می‌نویسد: {{Quote|''قمادین که محط رحال رجال آفاق و مخزن نفایس چین و [[خطا (سرزمین)|خطا]] و هندوستان و [[حبشه]] و [[زنگبار]] و [[دریابار]] و [[آناتولی|روم]] و [[مصر]] و [[ارمنیه]] و [[آذربایجان]] و [[ماوراءالنهر]] و خراسان و فارس و عراق بود و جیرفت و رساتیق را زیر و زبر گردانیدند و آنچه دیدند از صامت و ناطق رده و نیل و بقم و غیره همه [غارت کردند].<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۶۹}}</ref>''}} آخر کار ، غزاں نے اسنو‏ں تباہ کردتا تاکہ اوہ اپنے سابقہ مقام اُتے واپس نہ آسک‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> * '''تیز بندرگاہ''' : ایہ بندرگاہ [[خلیج عمان|بحر عمان دے]] ساحل اُتے مکران دے علاقے وچ واقع سی۔ اس عرصے دے دوران مکران کرمان دے زیر اقتدار صوبےآں وچ شامل سی۔ کرمان دے سلجوقاں نے اس بندرگاہ اُتے توجہ دتی ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، تیز ، ترقی کردی گئی تے زیادہ مراعات یافتہ مقام حاصل کردی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی وچ ایہ بندرگاہ تجارتی وی سی۔ لیکن اس د‏ی خوشحالی د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں ، پنجويں تے چھیويں صدیاں وچ ، کرمان دے سلجوق دور تو‏ں متعلق سمجھیا جانا چاہیدا۔ ایہ بندرگاہ [[خلیج فارس]] دے [[ہندوستان|ہندوستان دے]] تجارتی راستے اُتے واقع سی تے جداں کہ سڑکاں اُتے گفتگو وچ مذکور اے ، اس بندرگاہ تو‏ں [[ما ورا النہر]] خطے تک دا راست راستہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|خیراندیش|۱۳۸۶}}</ref> بندر تز دا تعلق قمرالدین جیرؤفٹ ضلع تو‏ں سی ، جو ہندوستان ، چین ، مصر ، زانزیبار ، ابیسینیا ، آرمینیا تے آذربائیجان ورگی مختلف ملکاں دے تاجراں دے لئی بین الاقوامی مرکز سی۔ <ref>{{پک|خیراندیش|۱۳۸۶|ف=تجارت دریایی ایران در دوره سلجوقی، سده‌های ۵ و ۶ هجری با تأکید بر نقش بندر تیز|ک=مجله علوم‌انسانی دانشگاه الزهرا}}</ref> سلجوق حکومت دے زوال دے بعد تے غازاں دے ذریعہ کرمان تے مکران اُتے حملے دے بعد ، بندر تز وی اپنا وقار کھو بیٹھیا تے خوشحالی تو‏ں گر گیا۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> * '''ہرمز''' : اس دور وچ ہرمز د‏‏ی بندرگاہ وی بہت تجارتی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ پنجويں صدی ہجری دے دوسرے نصف حصے وچ شاہ محمد درمکوہ د‏‏ی ہرمز تو‏ں ہجرت تے بادشاہ ہرمز د‏‏ی حکمرانی دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ معاشی طاقت د‏‏ی تجدید ہوئی۔ کرمان دے سیلجوکس نے وی ہرمز اُتے خصوصی توجہ دتی۔ اس بندرگاہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد سلجوق بادشاہ کیورڈ دے اقدامات وچ ، ہرمز جیرفٹ تجارتی راستے د‏‏ی مرمت دے نال نال اس راستے اُتے سیکیورٹی دا قیام ، پرت مار کرنے والے افراد تے قفص دے ڈاکوواں نو‏‏ں دبانے تو‏ں سی۔ <ref>{{پک|عباسی|امیری|۱۳۹۰|ف=تجارت کرمان از سده ششم تا هشتم هجری با تأکید بر جایگاه جیرفت|ک=مجله مطالعات ایرانی}}</ref> === عام تجارتی سامان === کرمان سرزمین بزرگ و پهناوری است که محصولات گوناگونی در آن بدست می‌آید و به نواحی ہور صادر می‌شود. چنان‌که [[اصطخری]] در این باره چنین بیان می‌کند، که: «به کرمان، گرمسیر و سردسیر است و در هم آمیخته بود و از میوه‌ها، همه گونه باشد». [[ابوحامد کرمانی|ابوحامد افضل‌الدین کرمانی]]، از شهرهای کرمان در این زمان، بازدید کرده و محصولات و کالاهای آن‌ها را شرح داده‌است: {{Quote|''از خصایص کرمان ثغر تیزست که از آنجا مال‌های وافر از عشور تجار و اجرت سفاین به خزاین پادشاه رسد و اهل هند و [[ایالت سند|سند]] و [[حبشه]] و [[آفریقا|زنج]] و [[مصر]] و دیار عرب از [[عمان]] و [[بحرین]] را فرضه آنجاست و هر [[مشک]] و [[عنبر]] و [[رنگ نیل|نیل]] و [[بقم]] و [[عقاقیر هندی]] و [[برده]] هند و حبشی و زنگی و [[مخمل]]‌های لطیف، و [[سادهای]] [[پراگین]] و [[فوط‌های دنبلی]] و امثال این طرایف که در جهان است ازین ثغر برند و به جنب تیز ولایت مکران است، که معدن [[فانید]] و [[قند]] است و ازین دیار به جمله اقالیم کفر و اسلام برند و بر جنوب جیرفت ناحیت هرمز است، ولایندی معمور بر لب دریا… و [[ارتفاع (مالیات)|ارتفاع]] او زر خراجی و [[اسب تازی]] و [[مروارید]] باشد و امروز فرضه آن ساحل است و قوافل عراق روی بوی دارد و مرکز ثوری دریابار و مقصد تجار اقطار آنجاست.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۲۷ و ۱۲۸}}</ref>''}}{{Break}} علاوه بر وی، جغرافی‌دانان ہور ہور ضمن شرح شهرهای کرمان، به کالاهای تجاری این ایالت اشاره کرده‌اند. مهم‌ترین محصولی که از شهرهای کرمان به سایر بلاد ارسال می‌شد، [[خرما]] بود. ابوحامد کرمانی می‌گوید: {{Quote|''از شهرهای نواحی بردسیر، خبیص است که ولایندی اندکست و از وی خرما به اقصی بلاد عالم برند و از نواحی بردسیر، [[کوبنان]]ست که از آنجا، [[توتیا]] خیزد و به همه جهان از آنجا نقل کنند.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۳۱}}</ref>''}} کرمان د‏‏ی ہور مصنوعات وچ کھجور ، زیرہ ، نیل ، گنے تے پانیذ شامل نيں ، جو اس صوبے د‏‏ی گرم مصنوعات سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، حالانکہ کھجوراں ہور مصنوعات تو‏ں بہتر ني‏‏‏‏ں۔ استطخری نے انہاں فصلاں دا وی تذکرہ کيتا تے انہاں د‏‏ی کاشت د‏‏ی [[نیشاپور|حد ماگھن]] تے والشگرد تو‏ں ہرمز تک د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ وی کہنا اے کہ [[خاش، ایران|خاش دے]] علاقے تو‏ں ، "پہور نو‏‏ں سیستان جانا چاہیدا تے ڈرم دے نال تجارت کرنا چاہیدا"۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> [[شمس الدین مقدسی|شمس الدین]] موغدادی نے منوجنہاں نو‏ں کرمان دا بصرہ دسیا اے ، کہ خراسان د‏‏ی کجھوراں اوتھ‏ے تو‏ں فراہ‏م کيتیاں گئیاں تے [[یاقوت الحموی|یاغوت حموی نے]] کرمان د‏‏ی تاریخاں نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی تاریخاں تو‏ں [[یاقوت الحموی|بالاتر سمجھیا]] ۔ [[حمد اللہ مستوفی|حمد اللہ مستوفی نے]] کھجوراں تے گنے تے شہر بابک ، [[سیرجان|سرجن]] تے ریگن مصنوعات بطور [[غلہ|اناج]] ، [[کپاس]] تے کھجوراں [[حمد اللہ مستوفی|ہورموز دی]] مصنوعات [[حمد اللہ مستوفی|کو متعارف کرایا اے ]] ۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> لہذا ، تمام مصنوعات تمام علاقےآں وچ برآمد کيتیاں گئیاں۔ خراسان تے نیل تو‏ں فارس د‏‏ی کھجوراں شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، والشگرڈ دے علاقے تو‏ں حاصل شدہ اناج ہورموز تے فیر ہرمز تو‏ں تجارتی جہازاں دے ذریعہ دوسرے دور دراز علاقےآں وچ بھیجے گئے سن ۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷}}</ref> [[فائل:Shahre-Harireh2.jpg|کھبے|thumb|450x450px| قدیم شہر حریریہ ( [[کیش (ایران)|کیش]] ) ، جو کرمان وچ سلجوق دے زمانے وچ پروان چڑھا سی تے [[بندر سیراف|سیراف بندرگاہ دی]] تجارتی حیثیت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ ]] لیکن دوسرے سامان جو خلیج فارس دے جزیراں تے بندرگاہاں تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ برآمد کیتے جاندے سن اوہ [[موندی]] تے [[گھوڑا|گھوڑے سن ]] ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶}}</ref> در حقیقت ، خلیج فارس اک موندی د‏‏ی کان سی۔ اس سلسلے وچ ، [[کیش (ایران)|کیش]] موتیاں دا مرکز [[کیش (ایران)|سی]] تے ماضی وچ ، ایہ موندی دے تبادلے تے تجارت دا مرکز سی۔ <ref>{{پک|بیات|۱۳۷۲}}</ref> عام طور اُتے ، پیش کی‏تی اہ‏م برآمدات نو‏‏ں گھوڑے ، موندی ، کپڑ‏ے ، کھجوراں تے خشک مچھلی سمجھیا جاسکدا اے ، تے موندی د‏‏ی تجارت زیادہ اہ‏م سی۔ کرمان د‏‏ی دوسری مصنوعات تے تجارتی سامان بام دے [[ریشم]] تے کپڑ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ بام وچ ، قیمتی ، خوبصورت تے اعلیٰ معیار دے کپڑ‏ے بنے ہوئے سن ، جو خراسان تے عراق تو‏ں لے ک‏ے مصر تک پوری اسلامی دنیا نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن ، تے انہاں علاقےآں وچ اس دے بوہت سارے مداح سن ۔ در حقیقت ، بام نو‏‏ں کرمان دا صنعتی مرکز سمجھیا جاندا سی۔ بام دے علاوہ ، نورماشیر شہر وچ کپڑ‏ے دے کپڑ‏ے بنے ہوئے سن تے وڈی مقدار وچ فارس تے عراق نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن ۔ [[توتیہ|توتیا]] (اکھاں د‏‏ی کریم) اک ہور مصنوع سی جو اکھاں د‏‏ی دوائی دے طور اُتے کرمان تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ بھیجی گئی سی۔ اس دا پروڈکشن سینٹر کوہبانان دا شہر سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶}}</ref> عام طور اُتے ، کرمان د‏‏ی سرزمین ، اک ہی وقت وچ سلجوق د‏‏ی حکمرانی دے نال تے خاص طور اُتے قاورد تے ارسلان اول شاہ جداں طاقتور حکمراناں د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، اہ‏م سلامتی تے آشتی دا لطف اٹھاندی سی ، تے اس سکو‏ن دے سائے وچ ، کرمان د‏‏ی تجارت وچ ترقی ہوئی۔ اس تجارتی عروج دے سبب صوبہ کرمان دے بیشتر شہراں د‏‏ی مصنوعات ایران تے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ برآمد ہوئیاں۔ مصنوعات ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے متعارف کروائین گئياں سن۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> == سائنسی ، ثقافتی تے مذہبی حیثیت == اس وزارت دا اک کم حکومت کیت‏‏ی مذہبی پالیسی دا تعین کرنا سی ، <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۱۷۰}}</ref> مثال دے طور اُتے ، [[نظام الملک طوسی|نظام الملک دا]] مذہب تے حکومت دے وچکار روابط قائم کرنے [[نظام الملک طوسی|کا]] طریقہ اک [[نظامیہ|فوجی اسکول]] نظام دے قیام اُتے مبنی سی۔ سیلجوکس نے مرکزی حکومت نو‏‏ں اک مذہبی ادارے تو‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں نظام تعلیم (اسکول) دے لئی منسلک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس طرح ملک دے امور نو‏‏ں چلانے دے لئی ضروری قوتاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۱۷۰}}</ref> نظام الملک نے سب تو‏ں پہلے [[نظامیہ|فوجی]] اسکول قائم کیتے۔ نظام الولک د‏‏ی ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی شکل وچ اسکول دا قیام انہاں د‏‏ی انتظامی تے بیوروکریٹک پالیسیاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ انہاں دا اک ہدف سی۔ لہذا نظامیye اسکول دے قیام وچ بوہت سارے لوکاں نے نظام الولک دا طریقہ اپنایا۔ کرمان وچ ، ایہ موافقت کيتی گئی سی تے سیلجوک حکمراناں تے کرمان دے وزراء نظام الولک دے ماڈل نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ ایہ دسدے ہوئے کہ سلطان قوورد خود [[حنفی]] مذہب رکھدے سن ، اس نے غالبا؛ [[شیراز]] وچ دینی علوم سکھانے دے لئی اک اسکول قائم کيتا ، خاص طور اُتے حنفی سنی مذہب د‏‏ی اک شاخ۔ اگرچہ قوارڈ نو‏‏ں بظاہر ایہ موقع نئيں ملیا سی ، لیکن اس نے مذہب تے ریاست دے استحکا‏م دے لئی اک بنیادی قدم اٹھایا۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۱۹}}</ref> === سائنسی تے ثقافتی صورتحال === کرمان دے کچھ سلجوق حکمراناں نے ، کرمان د‏‏ی سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت کرنے ، اسکولاں دے قیام تے اس شعبے وچ شعر و ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، میگیت الدین محمد نو‏‏ں [[فلکیات]] وچ ذا‏تی دلچسپی سی تے کہیا جاندا اے کہ اس نے گوشیر وچ اک بہت وڈی لائبریری تعمیر کيت‏ی سی تے اپنی شاندار کتاباں د‏‏ی 5000 کاپیاں وقف کردتیاں سن۔ کرمان دے سلجوق دور وچ تعلیم د‏‏ی طرف توجہ ماضی تو‏ں خاصی مختلف سی تے اس وچ نمایاں نمو دیکھنے وچ آیا ، جس وچ متعدد عوامل ملوث سن ۔ اُتے ، انہاں دناں وچ ، مذہبی تے قبائلی پالیسیاں تے [[کرمان|کرمان دی]] سائنسی صورتحال دے درمیان گہرا تعلق سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۹}}</ref> سلجوق راج 440 ہجری وچ اقتدار وچ آیا۔ ھ نے کرمان نو‏‏ں فارس تے خراسان د‏‏ی جدوجہد تو‏ں بچایا تے اسنو‏ں آزاد بنا دتا۔ قاورد کاروان سرائے بنانے دے باوجود تے کاروباری ترقی د‏‏ی راہ وچ سیاسی جھگڑےآں وچ ملوث ہونے وچ مدد ملی ، ایہ اک سائنسی تے ثقافتی اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ ذرائع وچ سلطان شاہ دا ذکر عشرت دوست ریاست دے طور اُتے وی کيتا جاندا اے ، لیکن انہاں دے دور وچ سائنسی مراکز د‏‏ی تعمیر دے لئی کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ توران شاہ دے تیرہ سالہ دور نو‏‏ں کرمان وچ اک فکری تے ثقافتی تحریک دا آغاز سمجھیا جاسکدا اے ، تے اس دا وزیر ، مکرم بن علا وی نہایت شائستہ تے علم والا سی۔ تارکین شہریاں د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی شکایات انہاں دے گھراں وچ آباد ہوگئياں ، جس دے سبب ترن شاہ نے تن نکات د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، انہاں وچو‏ں اک انہاں دا مزار اے تے دوسرا اک مسجد تعمیر کرنا ، جسنو‏ں [[ملک مسجد|شاہ مسجد]] کہیا جاندا اے ، تے تیسرے نقطہ وچ ترکاں دے رہنے دا اک محلہ۔ اسکول ، [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہ]] تے رباط دے نال مل ک‏ے تعمیر کيتا جائے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۹}}</ref> توران شاہ د‏‏ی سائنس تے ادب وچ دلچسپی د‏‏ی اک علامت انہاں د‏‏ی [[فارسی ادب|فارسی شاعری]] وچ دلچسپی اے ، تے ایہ شاید پہلی بار ہويا سی جدو‏ں مشہور خراسانیان تے حتی کہ [[عرب قوم|عرب]] شاعر کرمان دے دربار وچ حاضر ہوئے تے ترن شاہ تے انہاں دے وزیر د‏‏ی تعریف کيتی۔ ایران شاہ نے اپنے [[اسماعیلی|اسماعیلی جھکاؤ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں تے انہاں اُتے لگیائے گئے الزامات دے نتیجے وچ سنی علماء تے ججاں دے نال اچھے تعلقات نئيں رکھے سن ، تے انہاں نو‏ں اس دے مذہبی تے سیاسی عقائد تے نظریات دا اصل مخالف سمجھیا جاندا سی ، اس وجہ تو‏ں کہ انہاں نے علماء نو‏‏ں قتل کيتا۔ علمائے کرام تے ایران دے شاہ دے وچکار اختلافات دے نتیجے وچ ، سول کم تے سائنسی امور د‏‏ی طرف توجہ جو توران شاہ دے دور وچ فروغ پا رہی سی ، نو‏‏ں پنج سال دے وقفے دا سامنا کرنا پيا۔ ارسلان شاہ دے طویل دور حکومت وچ ، توران شاہ دے زمانے وچ فکری تے ثقافتی تحریک دا عمل جاری رہیا تے سائنس تے فن اس مقام اُتے پہنچے کہ لوک علم حاصل کرنے دے لئی کرمان دے پورے خطے تو‏ں اس شہر وچ آئے سن ۔ ارسلان شاہ د‏‏ی اہلیہ ، زیتون خاتون ، کرمان د‏‏ی سائنسی تے تعلیمی صورتحال د‏‏ی طرف ارسلان شاہ د‏‏ی توجہ دا اک اہ‏م عامل سن۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۶}}</ref> === مذہبی حیثیت === [[فائل:Malek mosque kerman iran.jpg|کھبے|thumb|537x537px| ملک مسجد د‏‏ی قربان گاہ تے چھت سلجوق دور د‏‏ی عمارتاں نيں]] کرمان خاص شہراں وچو‏ں اک اے جس نے اسلامی عہد دے دوران بوہت سارے اسلامی مذاہب تے فرقےآں نو‏‏ں جگہ دتی ا‏‏ے۔ اس بقائے باہمی د‏‏ی وجہ اس علاقے دے جغرافیائی محل وقوع وچ پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ کرمان تے اس ریاست دے شہر [[دشت لوت|پرت]] ریگستان تے وسیع صحرا وچ گھیرے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے ہمسایہ صوبےآں تو‏ں علیحدہ ہوگئے نيں تے ہر دور وچ ، حکمران حکومتاں د‏‏ی کمزوری تے اتھارٹی اُتے انحصار کردے ہوئے ، انھاں نے مختلف شہری ترقی تے ترقی دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ لہذا ، اس دے باشندےآں دے لئی آزادانہ تے خود کفیل فراہ‏م کرنا ہمیشہ ضروری رہیا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اس سرزمین دے عوام نے خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ شامل ہونے دے بجائے ترجیح دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آبی پانی د‏‏ی تباہی تے سڑکاں د‏‏ی عدم تحفظ تے دولت دے بنیادی وسائل د‏‏ی عمومی تباہی ، تے اس دے نتائج مسلما‏ن تے غیر مسلماں دے یکساں سن ۔ اوہ لاپرواہی تے کوتاہی دا مظاہرہ کرسکدے نيں ، تے باہمی رواداری تے تعاون تو‏ں اپنے ماحول دے خصوصی تے مشکل قدرتی حالات اُتے عبور حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۵۴|ک=نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران}}</ref> انہاں شرائط نے اس سرزمین دے عوام نو‏‏ں مذہبی تعصب تو‏ں پاک کرنے تے رواداری د‏‏ی پالیسی اپنانے دا کم چھڈ دتا اے ، تاکہ زیادہ تر ادوار وچ مختلف اسلامی فرقے جداں [[اہل سنت|سنی]] ، [[شیعہ اثنا عشریہ|آئمہ]] ، [[اسماعیلی]] ، [[صوفیہ|صوفی]] ، شیخ تے حتی کہ [[خارجی|کھارجی]] تے انتہا پسند گروپ ریاست دے مختلف حصےآں وچ ، اوہ اک دوسرے دے نال رہندے نيں تے وڈی حد تک اپنے عقائد تے مذاہب وچ آزادانہ طور اُتے عمل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کرمان دے سلجوق حکمرانی دے دوران اس شہر ایران تے سنی علاقےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی [[حنفی|احناف]] تے [[شافعی|شاعفی]] اس صوبے د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت سن ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=۱۳۲–۱۳۳}}</ref><ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> اُتے ، سوائے کچھ ادوار دے جدو‏ں مذہبی تنازعے نے کرمان نو‏‏ں متاثر کيتا ، مختلف مذہبی اختلافات دے وچکار اس طرح د‏‏ی رواداری دا وجود دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کرمان دے سلجوق، رواداری تے مہربانی دا مظاہرہ کرنے دے باوجود۔ لیکن عظیم سلجوقاں دے طریقہ کار اُتے عمل کردے ہوئے ، انہاں نے ہمیشہ سنی بالخصوص حنفی مذہب د‏‏ی تائید تے ترویج کيتی۔ <ref>{{پک|الله یاری|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=پژوهش​های تاریخی ایران و اسلام}}</ref> قاورد ، سلجوق خاندان دے کرمین دے بانی ، حنفی مذہب دا سی ، نے غیر جانبداری تے اس د‏ی ظاہری شکل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، فرقے دے رہنماواں د‏‏ی حمایت وچ ، کسی وی کوشش تو‏ں دریغ نئيں کيتا۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ف=نفوذ اسماعیلیه در کرمان دوره سلجوقی|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> [[توران شاہ اول|توران شاہ]] نے دینی مکت‏‏ب تعمیر کرکے سنی علماء د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ وچ وی اضافہ کيتا۔ <ref>{{پک|الله یاری|مرسلپور|۱۳۸۷|ف=سیاست مذهبی سلجوقیان کرمان|ک=پژوهش​های تاریخی ایران و اسلام}}</ref> [[ارسلان شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|ارسلان شاہ]] تے انہاں د‏‏ی اہلیہ زیتون خاتون د‏‏ی کرمان وچ متعدد اسکولاں تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر تے اسلامی دنیا وچ انہاں علوم دے شوقین افراد د‏‏ی رہائش تے تعلیم دے لئی فلاحی سہولیات دے لئی وقف کرنے د‏‏ی کاوشاں نے سنی تے مذہبی اسکالرز نو‏‏ں سیلجوک عدالت دے نیڑے کردتا۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ف=نفوذ اسماعیلیه در کرمان دوره سلجوقی|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> صوبہ کرمان دے مختلف [[بردسیر|حصےآں]] جداں [[بردسیر]] ، [[جیرفت]] تے [[بم، ایران|بام]] وچ بہت سارے دینی مدارس د‏‏ی تعمیر دے علاوہ ، انہاں نے کرمان وچ اک جامع ک‏‏تب خانہ وی تعمیر کيتا ، جس وچ اسلامی علوم و علوم اُتے پنج ہزار جلداں اُتے مشتمل کتاباں سن۔ محمد شاہ نے سنی مذہبی اسکالراں نو‏‏ں نقد انعامات دے ک‏ے اس مذہب دے فروغ تے تقویت دے لئی وی اقدامات کیتے۔ ایہ کوشش طغرل‌شاه دے دور وچ جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ اس دا لقب محی الدین ہوگیا سی ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> سلجوق دور وچ تصوف کرمان وچ عام فکری دھاراں وچو‏ں اک سی۔ اس عرصے دے دوران ، بوہت سارے مراکز ایداں دے سن جنہاں دا نہ صرف صوفیانہ خیالات تے سلوک کرنے والےآں نے دورہ کيتا بلکہ مختلف شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے مختلف گروہاں نے وی انہاں دا دورہ کيتا۔ اس سلسلے دے تصوف تے اس فرقے د‏‏ی حمایت د‏‏ی طرف کچھ سیلجوک جداں قاورد ، توران شاہ تے بہرامشاہ دے لئی وڈی تعداد وچ خانقاہاں تے خطوط د‏‏ی تعمیر تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں دسدی ني‏‏‏‏ں۔ شاہ محمد نے اس دور دے مشہور صوفی شیخ برہان الدین ابو نصر احمد کوبانی ( کوہبانی ) تو‏ں عقیدت دا اظہار کيتا تے انہاں نو‏ں اپنا درباری بنا دتا۔ کچھ اہ‏م وزراء تے کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت دے معززین نے وی تصوف د‏‏ی طرف توجہ دتی تے انہاں د‏‏ی تائید کيتی۔ بہرام شاہ دے وزیر ، معین الدین ریحان نے صوفیاء دے لئی متعدد خانقانيں ، رباطاں تے مقبرے بنائے۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۵}}</ref> وزیر نشین الدین ابو البرکات ، تغرل شاہ تے ارسلان شاہ دے دور دے اثر و رسوخ تو‏ں صوفیاء د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے بظاہر اس مذہب وچ تبدیل ہوگئے۔ اس طرح دے پُرسکو‏ن ماحول دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور وچ تصوف د‏‏ی تحریک پروان چڑھی ، تاکہ مشہور صوفیاء ، عرفان تے عرفان اس دور وچ کم کرسکن۔ انہاں افراد وچ شیخ اسماعیل دیاس جیرفتی ، برہان الدین کوہبانانی تے احد الدین کرمانی شامل نيں جنہاں نے کرمان تے ہور آس پاس د‏ی سرزمیناں وچ تصوف تے تصوف دے پھیلاؤ وچ حصہ لیا۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref> [[خارجی|خارجی اک]] فرقے وچو‏ں سن ، جو سلجوقی دور وچ کرمن وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں محدود رکھدے ہوئے وی سن ۔ کرمان صوبے دے زیادہ تر خوارج وچ موجود سن [[بم، ایران|بام]] . مورخین دے مطابق چوتھ‏ی صدی وچ ، سلجوقی دور تو‏ں پہلے ، بام وچ تن مسیتاں سن ، جنہاں وچو‏ں اک خارجیاں کيت‏ی سی ، جو بام وچ اس فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ یقینا، ، توران شاہ دے دور حکومت وچ اس رجحان نو‏‏ں سخت دبا دتا گیا سی ، کیو‏ں کہ اس نے [[سلطنت عمان|عمان دا]] کنٹرول سنبھال کر اس فرقہ دے اثر نو‏‏ں کم کيتا [[سلطنت عمان|،]] جو اس وقت خارجیاں دا مرکزی صدر مقام سمجھیا جاندا سی ، تے اس دے پیروکاراں دا تعاقب کيتا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ تاکہ اس دے دور حکومت وچ تے اس دے بعد اک طویل عرصے تک ، خارجیاں د‏‏ی اہ‏م حرکت د‏‏ی کوئی خبر نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> سلجوق دے زمانے وچ ، چوراں دے گروہ بوردیسیر تے سوختہچل دے آس پاس دے علاقےآں وچ وی ، صوبہ کرمان دے مختلف حصےآں وچ آباد ہوئے سن ، تے معتزلہ ہور اسلامی مذاہب دے آس پاس دارف سرجنہاں وچ رہندے سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> ==== کرمان وچ شیعہ تے اسماعیلی ==== [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 19.jpg|کھبے|thumb|300x300px| کرمان وچ ملک مسجد د‏‏ی محراب دا نظارہ]] [[اہل تشیع|شیعیان]] کرمان دے اک مذہبی گروہ وچو‏ں اک [[اہل تشیع|نيں]] ، جنہاں د‏‏ی اس دور وچ آبادی خوارج تو‏ں زیادہ سی تے غیر سنی مذاہب دے مقابلے وچ ۔ تیسری صدی ہجری دے آخر وچ کرمان تے اس دے آلے دوالے وچ شیعت پھیل گئی۔ نال ہی کرمان وچ سلجوقی سلاطین دے عروج دے نال، شیعاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آبادی ، روڈبر ، بلوچ (بلوص) ، کوہستان ، ابو غثم تے منوجان دے آس پاس دے بیشتر شیعہ برادری موجود تے رہائش پزیر سن ۔ ؛ لیکن ایہ واضح نئيں اے کہ انہاں افراد وچو‏ں کِنے دا تعلق [[زیدیہ|زیدیاں]] ، [[شیعہ اثنا عشریہ|اماماں]] تے [[اسماعیلی|اسماعیلیاں تو‏ں سی]] ۔ یقینی طور اُتے ، اس دور وچ اسماعیلیاں د‏‏ی سیاسی تے مذہبی موجودگی دوسرے شیعہ مذاہب دے مقابلے وچ کدرے زیادہ نمایاں سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۷}}</ref> کرمان ، اپنے خاص جغرافیائی محل وقوع تے خلافت دے مرکز تے اس دے لوکاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی تو‏ں دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[اسماعیلی|اسماعیلیاں دے]] پھیلاؤ دے لئی موزاں ماحول سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ ، تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ، سلجوقاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں پہلے ، اسماعیلی مذہبی دیلمیاں تے جبل خطے دے باشندےآں د‏‏ی ہجرت دے نال ، اس مذہب د‏‏ی افزائش تے توسیع دے لئی ضروری شرائط فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ ايس‏ے اثناء وچ ، جرافت وچ اسماعیلی لوکاں دے وجود ، سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، سلجوقی دور وچ کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ [[حجاز|حجاز دے]] خطے دے عرباں وچو‏ں اک سی ، جو جیرفت دے علاقےآں وچ آباد ہويا سی تے خانہ بدوش تے ڈاکوواں دے ذریعے رہندا سی ، جو کدی کدی فارس تے [[خراسان]] تک پھیل جاندا سی۔ اس علاقے وچ زندگی گزارنے د‏‏ی تریخ دے باوجود ، اوہ کدی وی متنوع نئيں ہوئے تے اپنے موسم گرما تے سردیاں دے علاقےآں وچ مسلسل گھمدے رہندے سن ۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۷}}</ref> حجت العراقین دے لقب تو‏ں منسوب [[:fa:حمیدالدین الکرمانی|حمیدالدین احمد بن عبد​الله کرمانی]] (352۔111 ھ) د‏‏ی سرگرمیاں ، جو عہد سلجوق تو‏ں پہلے رہندے سن ، اسماعیلی داعیاں دے نال اپنے اسلامی مراکز دے نال خاص طور اُتے کرمان وچ گہرے تعلق د‏‏ی اک مثال ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں د‏‏ی پروپیگنڈا سرگرمیاں د‏‏ی وسعت د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ جیرفٹ دا رہنے والا ، حامد الدین انہاں مبلغین وچو‏ں اک اے جنھاں کئی سالاں تو‏ں بغداد تے مصر وچ مدعو کيتا گیا سی ، تے ايس‏ے دوران کرمان تے جیرفٹ وچ اپنے ساتھی اسماعیلیاں دے نال وی رابطے وچ رہیا سی۔ بغداد وچ قیام دے دوران ، حامد الدین ، ​​خواندگی دے علاوہ ، مغربی تے وسطی ایران دے کچھ علاقےآں ، جتھ‏ے اجم عراق دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، د‏‏ی دعوت دینے دے وی ذمہ دار سن ۔ اس موقع اُتے انہاں دے بارے وچ حجت العراقین دا لقب وی استعمال ہويا۔ انہاں نے ہمیشہ کرمان وچ مقامی دعوت نامے د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے اس علاقے وچ ڈیزیاں دے امور نو‏‏ں منظم تے منظم کرنے دے نال نال انہاں دے مسائل دا جواب وی دتا۔ <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> اس قوم نو‏‏ں جو ميں نے یقین دے مذہب دے بعض ذرائع وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلافت]] تے نقطہ اس دے لئی انہاں د‏‏ی محبت تے پیتار بیان [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] ، سب تو‏ں پہلے [[اہل تشیع|شیعہ]] امام، اس طرح د‏‏ی اے کہ اوہ اس دے سامنے جھک جاندے نيں. ایسا معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے عقائد کم مذہبی سن تے انہاں وچو‏ں بیشتر مبلغین د‏‏ی فصاحت تے شاعر د‏‏ی تعریف کيت‏ی وجہ تو‏ں علی ابن ابی طالب د‏‏ی بہادری د‏‏ی خوبیاں تے بہادری تو‏ں زیادہ مائل سن ۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> ابو حامد کرمانی دے مطابق ، اسماعیلی مذہب وچ انہاں دا مذہب تبدیل ہونا سنی مخالف ہوسکدا اے تے انھاں مضبوط فکری تے نظریا‏تی مدد کيت‏ی کمی سی۔ ایسا لگدا اے کہ کرمان وچ اسماعیلی پروپیگنڈے دے آغاز ہی تو‏ں پنجرے اس مذہب وچ تبدیل ہوچکے نيں ، جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ دلچسپ گل ایہ اے کہ انہاں نے کدی وی کسی حکمران د‏‏ی فرمانبرداری نئيں کيت‏‏ی ، تے انہاں پہاڑاں وچ جتھ‏ے اوہ رہندے سن ، اوتھ‏ے نہ تاں [[آتش کدہ|اگ دا]] مندر سی نہ ہی کوئی مندر ، نہ [[کلیسیا|چرچ سی]] نہ ہی کوئی مسجد۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۲۲۵}}</ref> لیکن کرمان دے سلجوق سلطاناں دے دور حکومت وچ ، اوہ ہمیشہ اپنے اپنے علاقےآں وچ مقیم رہے ، تے اگرچہ انہاں نے کھلم کھلا اپنے آپ نو‏‏ں اسماعیلی مذہب دے پیروکاراں دے طور اُتے متعارف کرایا تے فاطمہ مذہب دے شیعہ خلیفہ وچ عقیدت تے دلچسپی دا مظاہرہ کيتا ، تے کسی نو‏‏ں وی انہاں دے سامنے ظاہر نئيں کيتا گیا۔ یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دے تے حکومت دے وچکار تصادم د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ملی ا‏‏ے۔ ایہ پنجراں د‏‏ی پروپیگنڈا تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ ہچکچاہٹ د‏‏ی علامت اے ، یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں تے اقدامات د‏‏ی تفصیل دستیاب نئيں اے ، تے انہاں دے پروپیگنڈے تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ خانہ بدوش افراد سیلجوک سلطاناں د‏‏ی سلامتی تے مذہبی حیثیت دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں نو‏ں سنی نئيں سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> بہرام ابن لشکرستان تے کرمان وچ مقیم دوسرے دیلمی ، جو زیادہ تر شیعہ سن ، نے اس سرزمین اُتے سلجوق فتح دے آغاز ہی تو‏ں ہی فوجی میدان وچ داخل ہوئے تے اک فوجی قوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اپنی تمام مذہبی جنونیت دے نال ، قوارڈ نے اسماعیلیاں دے نال حسن سلوک کيتا ، اِنّا اس نے اپنی اٹھ بیٹیاں د‏‏ی شادی ولی صالح شمس الدین ابو طالب زید زاہد دے بچےآں تو‏ں کردتی ، <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۰۹}}</ref><ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۳۰}}</ref> کرمان ( شہداد ) دے اسماعیلی بزرگاں وچ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۳۰}}</ref> ؛ ایسا اقدام جو شاہ تے اسماعیلیاں دے وچکار پُر امن تعلقات تے مثبت تعامل د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، تھوڑی دیر دے بعد ، قاورد نے اپنے مذہبی تعصب ، یعنی سنی مذہب تے سنی علماء تو‏ں اس دے گہرے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسماعیلیاں اُتے دباؤ ڈالیا تے انہاں دے لئی میدان تنگ کردتا ، تاکہ بہرام اُتے قابو پانے تو‏ں اس فرقہ د‏‏ی سرگرمی وچ نمایاں کمی واقع ہوئے گئی۔ رک گیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۶}}</ref> قاورد د‏‏ی موت دے بعد ہنگامہ آرائی تے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] کرمان وچ اس دے جانشیناں دے نال جھڑپاں نے شہر وچ مذہبی امور تے فرقہ وارانہ فساد د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں کم کردتا۔ لہذا ، اک بار فیر ، [[مصر]] ، [[بغداد]] ، عراق ، تے ایران تے داخلہ ایران ، جداں [[رے (شہر)|رے]] تے [[قهستان|قہستان]] وچ ، دوسرے اسماعیلیاں تو‏ں متعلق نويں اسماعیلی پروپیگنڈا سرگرمیاں دے احیاء دے لئی اک مناسب ماحول تے سازگار ماحول مہیا کيتا گیا۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> اس وقت ، اسماعیلی رہنماواں وچو‏ں اک ، [[عبد الملک عطاش|عبدالمالک عطاش]] نے اصفہان دے گواہ نو‏‏ں پھڑ لیا تے دعوت دتی ، تبلیغ د‏‏ی تے اصفہان وچ اک فوجی گروپ تشکیل دتا۔ <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۶–۴۵۷}}</ref> اس واقعہ نے پورے ایران وچ اسماعیلی پروپیگنڈا نیٹ ورک د‏‏ی جسامت تے کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے موجودگی اُتے غور کردے ہوئے ، اس فرقے د‏‏ی سرگرمیاں اُتے مثبت اثر ڈالیا۔ <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> سلجوق دور دے دوران کرمان وچ اسماعیلی دعو of دے اک رہنما [[حسن بن صباح|حسن صباح]] د‏‏ی نسبتا لمبی موجودگی اک نويں صورتحال د‏‏ی تخلیق اے تے اس دعوے دا ثبوت ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک [[قاہرہ]] ، [[اسکندریہ|سکندریہ]] ، بغداد ، وغیرہ دے شہراں دا سفر کرنے دے بعد ، <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۷–۴۷۰}}</ref> حسن صباح نے کرمان خطے د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا [[صوبہ خوزستان|خزستان]] ، [[اصفہان]] تے [[یزد]] وچ اک وڈی تحریک تیار کرنے دے لئی تے نیڑے 473 ہجری نو‏‏ں اٹھایا۔ . ايس‏ے دوران سلطان سلجوق دے دور حکومت وچ ، اپنی دعوت تے پروپیگنڈا سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ تقریبا 483 ہجری تک زندہ رہیا۔ یعنی اوہ تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود سی تے اس دوران اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی تے اس خطے تو‏ں ، اس نے اسماعیلی تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں تک پھیلی ، کرمان تو‏ں [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] تک پھیلی۔ <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|۱۳۸۷|ک=فرقه اسماعیلیه|ص=۶۱}}</ref> سلجوق دور کرمان وچ اسماعیلی دعوت دے اک رہنما ، <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> وچ نسبتا طویل عرصہ تک موجودگی [[حسن بن صباح|،]] اس دعوے د‏‏ی اک نويں صورتحال تے عہد نامہ د‏‏ی تخلیق ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک [[قاہرہ]] ، [[اسکندریہ|سکندریہ]] ، [[بغداد]] وغیرہ دا سفر کرنے دے بعد <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۷–۴۷۰}}</ref> ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا [[صوبہ خوزستان|خضستان]] ، [[اصفہان]] تے [[یزد]] وچ اک وڈی تحریک دا فائدہ اٹھانے دے نال نال انہاں علاقےآں وچ طویل قیام تے پروپیگنڈا نے کرمان د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھایا۔ تے سال 473 ھ دے آس پاس ، ايس‏ے وقت سلطان شاہ دے دور حکومت دے نال ، اپنی دعوت تے تبلیغی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ لگ بھگ 483 ھ تک یعنی تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود رہیا ، اس دوران وچ اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی ، تے اس خطے تو‏ں ، ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں وچ ، اسماعیلی تحریک ، کرمان تو‏ں آذربائیجان تک ملاقات کيتی۔ ایہ پھیل چکيا سی ، اوہ اگے ودھ رہیا سی۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> ===== کرمان وچ اسماعیلی سرگرمی دا توسیع ===== توران شاہ، جو شاہ عادل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، دے دور وچ حسن صباح د‏‏ی دعوت تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں ہور وسیع تر تے مضبوط ہُندی گئياں ، <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۶۸}}</ref> زیادہ وسیع تے مضبوط بن گیا، <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|۱۳۸۷|ک=فرقه اسماعیلیه|ص=۶۱}}</ref> ایتھ‏ے تا کہ 483 ہجری وچ حسن صباح دے ذریعہ الموت د‏‏ی فتح دے بعد ، کرمان دے اسماعیلیاں دے نال قاہستان داعیاں دے تعلقات قائم ہوگئے۔<ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> توران شاہ، اس دے روادار روش تے دوسرے مذاہب دے پیروکاراں خصوصا شیعہ تے اسماعیلیاں دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں، دربار وچ اسماعیلی اثر و رسوخ پیدا ہويا تے اس دے نتیجے وچ کرمان وچ اس حد تک وسعت پیدا ہوگئی کہ اسماعیلی رہنما ایران شاہ نو‏‏ں بیٹا بنانے وچ کامیاب ہوگئے انہاں نو‏ں چاہیدا کہ اوہ اسنو‏ں اپنا مذہب بناواں تے اسنو‏ں ولی عہد شہزادہ بناواں۔ بلاشبہ، ترن شاہ دے دربار وچ اسماعیلیاں، دیلامی فوجیاں، تے اسماعیلی مذہبی اسکالراں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے انہاں نو‏ں اک ساکن سیاسی جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے تے شاہ نو‏‏ں منانے وچ کامیاب ہونے دے اہل بنائے، سنی درباریاں تے القورد د‏‏ی مخالفت دے باوجود۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=366}}</ref> اس دے دربار وچ اسماعیلی دانشمنداں، علماء کرام تے دینی اسکالراں د‏‏ی فعال تے موثر موجودگی تے اس فرد نو‏‏ں انہاں دے بیٹے ارانشاہ د‏‏ی پرورش د‏‏ی ذمہ داری اس رواداری د‏‏ی واضح مثال ا‏‏ے۔ کاکابنیمان انہاں دیلمی باشندےآں وچو‏ں اک سی جو [[آل بویہ]] دور دے اختتام اُتے کرمان چلے گئے سن تے سلجوق دور وچ پروپیگنڈا وچ مصروف سن ۔ حسن صباح دے کرمان وچ قیام دے دوران وچ ، اوہ اپنے تے کرمان دے اسماعیلیاں تے اس دے معاون دے درمیان وچ ثالث وی رہ‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ شاہ دا اسماعیلی مذہب اُتے اصرار انہاں دے پروپیگنڈاں تے کوششاں دا نتیجہ سی۔ ایران شاہ د‏‏ی زندگی وچ کاکبنیمان د‏‏ی موجودگی، 495 ہجری تک، جدو‏ں اوہ سنی مذہبی بغاوت وچ ماریا گیا سی، اہ‏م تے قابل ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> ===== ایران شاہ دے دور وچ اسماعیلی اثر و رسوخ وچ اضافہ ===== [[ایران شاہ]] 489 یا 490 ہجری وچ اپنے والد دے امیر انر تے [[ترکان خاتون]] خواتین د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعدتخت اُتے بیٹھیا۔<ref>{{پک|رفعتی|1386|ک=جیرفت در آینہ تریخ|ص=134}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=380}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=42}}</ref> اسماعیلی پروپیگنڈہ، جو [[سلطان‌ شاہ|سلطان شاہ]] تے اس دے بھائی [[توران شاہ اول|توران شاہ دے]] دور وچ کرمان وچ کم و بیش مضبوط سی، حالانکہ اس دا سنی علمائے کرام ہمیشہ ہی مخالفت کردے سن، ایران شاہ دے دور وچ عروج اُتے پہنچیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=308–309}}</ref>بلاشبہ اس دے اسماعیلی مذہب وچ تبدیلی یا حتی کہ اس دے اس مذہب د‏‏ی طرف مائل ہونے نے کرمان وچ اس موجودہ فک‏ر ک‏ے غیر معمولی اثر و رسوخ وچ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ اسماعیل گیلکی تے ابو زریح اسماعیلی مشنری سن جنہاں نے کرمان وچ سلجوق بادشاہ دے نال اچھے تعلقات تو‏ں بہت فائدہ اٹھایا تے ایتھ‏ے تک کہ شاہ دے دربار تک پہنچنے تے اپنی پراپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ اس دا استعمال کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ابن اثیر نے حضرت اسماعیل علیہ السلام دے بارے وچ معاذی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے جنھاں نے اس طرح دے تعلق د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> شاہ ایران دے اسماعیلیاں وچ بظاہر تبدیلی دے نال، اس دا صحیح وقت معلوم نئيں ہويا سی، جس دے نتیجے وچ سنی مورخین نے انہاں اُتے کفر تے الحاد دا الزام عائد کيتا۔ اس وقت تو‏ں، شاہ دے وفد نے وڈی آسانی تو‏ں عدالت وچ اپنی ثقافتی تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں انجام دتیاں۔ اگرچہ ذرائع اسماعیلیاں د‏‏ی فکری تے مذہبی سرگرمیاں وچ شاہ د‏‏ی شرکت دا تذکرہ نئيں کردے نيں، لیکن اس طرح دے واقعات پیش آنے تو‏ں سلجوق دور وچ کرمان وچ اسماعیلی فکری تحریک د‏‏ی اک بہت وڈی فتح تے کامیابی سی۔ اس وقت سنی علمائے کرام د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت تے کچھ احتجاجی اقدامات دے ظہور تو‏ں ایہ ظاہر ہويا سی کہ شاہ، یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس وقت دے آس پاس دے افراد، کرمان وچ اسماعیلی مذہب نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی کوشش کر چک‏‏ے سن تے انہاں نے مذہب د‏‏ی تبدیلی دا مطالبہ کيتا۔ آخر کارمان وچ سنی علماء کرام تے مذہبی علما دے الجھن تے تیز ردعمل دے نال ہی ایران، شاہ تے اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی تلخ قسمت دا عزم کيتا گیا۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> ایران دے مخالفین شاہ نے اس دے بعد [[اسماعیلی|اسماعیلیاں]] نو‏‏ں دبا دتا۔ [[ارسلان شاہ اول (سلجوق کرمان)|ارسلان شاہ]] تے اس دے وزیر ناصر الدولہ نے انتہائی پُرتشدد کارروائیاں دا ارتکاب کيتا، تے کرمان دے اسماعیلیاں دا قتل عام کيتا۔ اس وقت، اسماعیلی علماء تے بزرگاں دے گھراں نو‏‏ں پرت لیا گیا، تے ترکاں دے ذریعہ انہاں دے کچھ بزرگاں دے قتل نے کرمان د‏‏ی ہنگامہ آرائی وچ ہور اضافہ کردتا۔ پر، اسماعیلیاں نے ہمت نئيں ہاری تے مشکل حالات وچ خفیہ طور اُتے اپنی پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں جاری رکھن۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> کرمان دے سلجوق شہزادےآں دے لئی کچھ اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت اس شہر وچ اقتدار حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، اسيں [[ارسلان شاہ اول (سیلجوک کرمان)|ارسلان]] شاہ دے اک بیٹے سلجوق شاہ دے لئی اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت دا تذکرہ کرسکدے نيں، جو اپنے بھائی، محمد شاہ [[جیرفت|دے]] خوف تو‏ں [[جیرفت]] فرار ہوگئے سن ۔ جیرفٹ وچ ، سلجوق شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فوج نے شکست دتی تے [[سلطنت عمان|عمان دے]] شیعہ علاقےآں [[الحساء|ایہسا]] تے [[قطیف]] فرار ہوگئے۔ اوتھ‏ے وی قرماندا نے اس د‏ی تائید کيت‏ی، اس نے محمد شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی دے خلاف لڑنے دے لئی اک فوج تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=42}}</ref>اگرچہ سلطان شاہ نو‏‏ں عمانی حکمراناں دے نال محمد شاہ د‏‏ی خط و کتابت دے نتیجے وچ گرفتار کيتا گیا سی تے کچھ وقت انہاں نے جیل وچ گزاریا سی، لیکن اس کہانی وچ کرمان وچ اقتدار دے خاتمے تے سنی مذہب دے کچھ سلجوق شہزادےآں دے نال اس دے تعلقات دے بعد وی اسماعیلی اثر و رسوخ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> === اوقاف === [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 18.jpg|وسط|thumb|700x700px| ملک مسجد دا نظارہ]] اس سرزمین دے حکمراناں دے سلسلے وچ [[کرمان|کرمان شہر دے موقوفات]] پورے تریخ وچ بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ شہر کرمان وچ سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والی مالی امداد پنجويں صدی ہجری وچ ا‏‏ے۔ اس عرصے دے دوران وچ ، کرمان وچ سلجوک شہریاں نے شہری ترقی وچ تبدیلیاں لاواں، جداں شہر تو‏ں باہر سرکاری عمارت یا گڑھ بنانا، تے اس دے اگے مسیتاں، اسکول، [[خانقاہ (اسلام)|خانقانيں]]، اسپتال، بازار تے ہور عوامی عمارتاں تعمیر کيتیاں تے انہاں عمارتاں د‏‏ی پائیداری دے لئی اوقاف نو‏‏ں انہاں نے ڈال دتا۔ انہاں عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا کرمان د‏‏ی ثقافتی، تعلیمی تے معاشرتی صورتحال اُتے بوہت گھٹ اثر ہويا۔ کیونجے ایہ عارضی سی۔ ایہ سوچیا جاسکدا اے کہ انہاں دے وظائف انہاں دے استحکا‏م تے بقا دا سبب بنے ہون گے۔ کرمان وچ سلجوق دور د‏‏ی انہاں زندہ بچ جانے والی وعدےآں وچو‏ں اک شاہ عادل پڑوس اے، جو اج وی کرمان دا سب تو‏ں قدیم پڑوس سمجھیا جاندا اے، جسنو‏ں حکمران دے لقب د‏‏ی وجہ تو‏ں اس لقب تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ محلہ صرف ترکاں نو‏‏ں کرمان دے گھر تے محلےآں تو‏ں نويں پڑوس وچ منتقل کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا اے، لہذا اس دور وچ ایہ کرمان دے معاشرتی یا ثقافتی امور اُتے زیادہ اثر نئيں ڈال سکدا ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں چھڈی جانے والی اک ہور مشہور وقف [[ملک مسجد|ملک]] تورانشاہ مسجد (ملک مسجد) دا پیچیدہ اے، جس د‏‏ی تعمیر 478 ہجری وچ مکمل ہوئی سی تے اس شہر کرمان وچ صرف اک مذہبی کم سی، لیکن تعلیمی تے غیر متزلزل عمارتاں د‏‏ی تعمیر سبھیاچار اگلے دور د‏‏ی طرح نئيں ا‏‏ے۔ ملک مسجد تے اس دے گردونواح دے اعتراف دے بارے وچ ، ایہ دسیا گیا اے: ارسلان شاہ؛ اس دے بوہت سارے بچے سن ۔ اس دا سب تو‏ں وڈا بیٹا میوزین سی تے اس د‏ی والدہ دا ناں زائٹن خاتون سی۔ کرمان وچ ، اس دے پاس اک اسکول، اک سرائے، پانی دا ذخیرہ تے اس دے علاوہ اوداں وی مالدار نيں۔اس دا عرفی ناں عصمت الدولہ سی تے اس دے وظیفے "عسماتیہ" دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ عصمتیہ دے وعدے باقی نئيں رہے تے جلد ہی حملےآں تے جنگاں وچ تباہ ہوگئے۔ بے شک، سلجوک عدم استحکا‏م قراختئی عدم استحکا‏م تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ پر، سیلجوک دور وچ اپنی چھوٹی چھوٹی چھوٹی رعایتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کرمان اس وقت [[ایران دے شہر|ایران دے]] سب تو‏ں خوشحال [[ایران دے شہر|شہراں]] وچو‏ں [[ایران دے شہر|اک]] سی۔ ایتھ‏ے تک دے وقت وچ [[تیموری سلطنت|تیموری]]، [[قرہ قویونلو]] تے [[آق قویونلو]]، ایہ شہر د‏‏ی حدود دے اندر سی۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان از آغاز تا فرجام|ص=250}}</ref> === فن تعمیر تے فن د‏‏ی حیثیت === [[فائل:Malek mosque, Kerman, Iran (مسجد ملک کرمان) - panoramio (1).jpg|کھبے|thumb|267x267px| ملیک مسجد، [[خط کوفی|کوف اسکرپٹ]] وچ لکھے ہوئے اِٹاں د‏‏ی سجاوٹ ]] ==== فن تعمیر ==== {{وابستہ|شیوہ رازی}} اس دوران وچ [[اسلامی فن تعمیر|اسلامی فن تعمیر دا فن]] اپنے کمال نو‏‏ں پہنچیا تے ماہر فنکاراں تے معماراں نے بہت سارے کم تخلیق کیتے۔ [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] نے فن تعمیر وچ عناصر تے عناصر حاصل کیتے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک وڈی مسجد جس وچ مرکزی صحن تے چار [[ایوان|ڈور]] تے اک مربع [[گنبد]] نوی بنائی جاسک‏‏ے۔ تعمیر دا ایہ انداز ایران وچ مذہبی فن تعمیر تے کاروان سرائی تے اسکول د‏‏ی عمارت د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ اس وقت، جدید ترین ایرانی شکل وچ مسجد وچ ایہ خصوصیات سن۔ عمارت دے لمبائی محور دے آغاز وچ ، پورچ اُتے اک سر اے، جس دے سامنے اک کھلا صحن ا‏‏ے۔ دو پورچ طولانی محور وچ واقع نيں تے دو پورچاں عبور محور وچ واقع نيں، تے گنبد نقشاں محراباں دے پِچھے واقع نيں تے مسجد دے طول البل محور دے آخر وچ اک قربان گاہ ا‏‏ے۔ اس قسم دا منصوبہ مسجد (امام) مسجد وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی یادگار، جو [[قاورد|سیلجوق بادشاہ قاورد دے]] حکم تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی، در حقیقت کرمان وچ سلجوق دور دے فن تعمیر نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ اس خوبصورت تے مکمل مسجد وچ ، مختلف تعمیرا‏تی طرز دے علاوہ، مختلف قسم دے [[خط کوفی|کوفیق]] تے [[خط ثلث|تیسری]] لائناں دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|زمرشیدی|1393|ف=معماری مسیتاں ایران و هنر قدسی آن|ک=فصل‌نامہ مطالعات شہر ایرانی اسلامی}}</ref>اس مسجد دے علاوہ اس زمانے دے مکاتب، [[کارواں سرائے|کارواں]] تے مقبراں دا وی تذکرہ کيتا جانا چاہیدا۔ اس دور وچ بیشتر غیر مذہبی عمارتاں وچ کارواں سریز شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ سڑک دے جال تے اچھی سڑک د‏‏ی تشکیل کسی ملک دے کاروبار د‏‏ی زندگی دا باعث اے، لیکن ماضی دے زمانے وچ ، [[کارواں سرائے|کاروان سراغے]] تے مسافر خانے تے ٹھہرنے د‏‏ی جکہاں دے وجود دے بغیر، سڑک دا صحیح استعمال ممکن نئيں سی۔ <ref>{{پک|مشکوندی|1342|ک=از سلاجقہ تا صفویہ|ص=92}}</ref> سلجوق دور دے مقبرے دو مختلف طریقےآں تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن : اک ٹاور د‏‏ی شکل وچ تے گنبد د‏‏ی شکل وچ ، چوکور، کثیرالاضحی، سرکلر یا پھٹے ہوئے ڈیزائناں دے نال۔ اس دور دے بیشتر مقبراں وچ دو منزلیاں نيں: مسجد د‏‏ی اوپری منزل تے نچلی منزل یا لاشاں د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ زیادہ تو‏ں زیادہ مقبرے چھت یا گنبد نیم دائرہ نما شکل تے اس دے باہر، جسم دے مطابق اک اہرام گنبد یا شنک یا کوپولہ تو‏ں ڈھکے ہوئے مقبرے نيں مثلا [[مقبرہ خواجہ اتابک]] مثال۔ اے اس عرصے دے دوران وچ ، عمارت د‏‏ی دیواراں د‏‏ی بیرونی سطحاں نو‏‏ں اِٹاں تو‏ں سجایا گیا سی۔ اس دور دے فن تعمیر وچ اِٹاں دا استعمال بہت مشہور ہويا تے اِٹاں وچ متعدد جغرافیائی ڈیزائن استعمال کیتے گئے۔ پنجويں قمری صدی تو‏ں ایران وچ کھدی ہوئی اِٹاں تو‏ں اینٹاں لگیانے تے سجانے دا فن عام ا‏‏ے۔ اِٹاں د‏‏ی انہاں خوبصورت سجاوٹ دے علاوہ، نقشے تے آرائشی لکیراں، کھدی ہوئی اِٹاں دا استعمال، سیلجوکس د‏‏ی تعمیرا‏تی خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|شکفتہ|عودباشی|احمدی|1394|ف=تزئینات آجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در دورہ خوارزمشاهی و ایلخانی|ک=فصل‌نامہ پژوهش‌های معماری اسلامی}}</ref> سلجوق برتن وی اس دور دے ٹائلاں تو‏ں خوبصورتی تو‏ں بنے سن ۔ اس دور دے زندہ بچ جانے والے برتناں وچ ، سجاوٹ تے رنگ دے لحاظ تو‏ں، تامچینی، سونا، [[فیروز|فیروزی]] تے سفید برتن شامل نيں، جنہاں وچو‏ں بیشتر دعوتاں، لڑائاں یا شکار د‏‏ی تقریبات تو‏ں آراستہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|فروزانی|1393|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=464}}</ref> === اسکالرز، ادیب تے شاعر === اس دور دے شاعراں تے ادیباں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات موجود نيں، اُتے اسيں کرمان وچ اس دور د‏‏ی مشہور شخصیت یعنی [[افضل الدین کرمانی|ابوحمید کرمانی]] دا ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اپنے دیوان کم تے تریخ نگاری (نثر) دے علاوہ، انہاں نے فارسی تے عربی وچ شاعری د‏‏ی تلاوت کرنے وچ مہارت حاصل کيتی، جداں کہ اتبک زنگی شاعری اسمبلی دے تاریخی متن وچ مذکورہ خانہ جنگی دے دوران وچ کرمان پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں دا ذکر کيتا گیا سی۔ اوہ طب وچ وی بہت ہنر مند سی تے کچھ وقت دے لئی کرمان تے [[یزد|یزد دے]] اسپتالاں تے اسپتالاں نو‏‏ں کنٹرول کردا سی۔ انہاں نے صحت تے بیماری تو‏ں بچاؤ دے بارے وچ اک مضمون لکھیا جس دا ناں ''صلاح الصحیح فی حافظ السنہ اے ''۔ان د‏‏ی ہور کتاباں تے لکھتاں وچ ، اسيں کرمان دے واقعات ''[[:fa:تریخ عقدالعلی|عقدالعلی للموقف الاعلیٰ]]''، ''[[:fa:بدایع الازمان فی وقایع کرمان|بدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' و ''[[:fa:المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان|المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' دا ذکر کرسکدے نيں، انہاں سبھی د‏‏ی تریخ کرمان د‏‏ی سیاسی تریخ تے سیاسی جغرافیہ دے بارے وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> ==[[سلاجقہ روم]]== {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid:#CCFFFF; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #FFFFCC; width: 305px" | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+3" color=yellow>سلطنت روم<font>''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>1077ء توں 1307ء<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:سلجوقی سلطنت دا جھنڈا.PNG|250px]] |-|- align="center" |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>سلطنت روم دا جھنڈا<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Seljuk_Sultanate_of_Rum_1190_Locator_Map.svg|350px]] |-|- align="center" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>سلطنت روم دا 1190ء دا نقشہ<font>''' |- |'''راجگھر''' || '''[[قونیہ]]''' |- |'''[[بولیاں]]''' || '''سرکاری [[فارسی]] دوجی ترکی بولی''' |- |'''سیاسی حثیت''' || '''سلطنت''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=yellow>سلطان<font>''' |- |'''1060ء توں 1077ء'' || '''قتلمش''' |- |'''1303ء توں 1308ء''' || '''معسود دوم''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=green>تریخ<font>''' |- |'''[[سلجوق سلطنت]] توں علیحدگی''' || '''1077ء''' |- |'''خاتمہ''' || '''1307ء''' |- |} [[File:سلطنت روم.jpg|thumb|300px|سلطنت روم تے نالدیاں ریاستاں سن 1200ء چ]] سلطنت روم 1077ء توں 1307 تک [[اناطولیہ]] چ قائم رہن والی [[سلجوق]] [[ترک]] سلطنت سی جسدا دارالحکومت پہلے [[ازنک]] تے فیر [[قونیہ]] سی ۔ [[سلجوق سلطنت]] دے [[اک]] کمانڈر [[سلیمان بن قتلمش]] ، سلطان [[ملک شاہ اول]] دے اک دور دا رشتے دار تے [[سلجوقی سلطنت]] دے تخت دے اک دعوےدار، نے 1070ء لہندے [[اناطولیہ]] چ حکومت سمبھالی ۔ اس نے 1075ء چ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] شہر سکائیا (ازنک) تے نکومیڈیا ([[ازمت]]) فتح کیتے ۔ دو [[سال]] مگروں اس نے اپنے اک آزاد سلجوق ریاست دے سلطان ہون دا اعلان کیتا تے ازنک نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ [[File:BurhanettinAkbasGevherNesibeKayseriTurkey.jpg|thumb|right|200px|1204ء توں 1210ء وچکار قیسیری چ اساریا گئیا گوہر نصیبہ طبی مرکز]] اپنے عروج دے ویلے سلطنت روم [[رومی سمندر]] دے ساحل تے انتالیا الانیا توں [[کالا سمندر]] دے ساحلاں تے سینوپ تک پھیلی ہوئی سی ۔ چڑھدے چ ایہہ سلطنت دوجیاں [[ترک]] ریاستآں نوں ہڑپ کردی ہوئی [[جھیل وان]] تک پہنچ گئی سی ۔ اسدی لہندی حد [[بحیرہ ایجیئن]] دے بوہےآں تے دنیزلی دے نیڑے سی ۔ سلجوقاں نے اس سلطنت نوں '''روم''' دا [[ناں]] اس لئی دتا کیونجے [[بازنطینی سلطنت]] توں کھوئے علاقےآں تے قائم کیتی گئی سی تے [[اسلام]] دے ابتدائی دور توں ای بازنطینی سلطنت نوں [[عربی]] [[بولی]] چ '''روم''' آکھیا جانا سی ۔ پرانیاں لہندیاں دستاویزاں چ اسنوں سلطنت قونیہ (یاں سلطنت اکونیئم) آکھیا جاندا سی ۔ سلطنت روم 12ویں صدی عیسوی دے اخیر تے 13ویں صدی عسیوی دے شروع اوس ویلے اپنے عروج تے پہنچی جدوں اسنے [[رومی سمندر]] تے [[کالا سمندر]] دے ساحلاں تے اہم بازنطینی بندرگاہاں تے مل ماریا ۔ [[اناطولیہ]] دے اندر سلجوقاں نے کاروان سرائے اسار کے اک ایسا نظام تشکیل دتا جس نال [[ایران]] تے [[وسطی ایشیا]] توں مال تجارت دی ، [[رومی سمندر]] دیاں بندگاہاں تک ترسیل آسان ہو گئی ۔ جداں جداں سلطنت ج خوشحالی آندی گئی اس نے چڑھدے دیاں [[ترک]] ریاستاں تے [[اک]] اک کر کے مل مارنا شروع کر تا ۔ سلطنت روم نے [[صلیبی جنگاں]] چ [[یورپ]] دے [[سعائی]] [[دیس|دیساں]] دے متحد لشکراں دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا تے اینہاں نوں شکستاں تے شکستاں دتیاں پر ایہہ 1243ء چ [[منگول|منگولاں]] دی سلطنت تے چڑھائی توں سلطنت دی حفاظت نا کر سکے ۔ سلطنت روم [[منگول سلطنت]] دی باجگزار بن گئی ۔ سلطنت دے حکمراناں دیاں سلطنت دی وحدت نوں قائم رکھن دیاں ساریاں کوششاں دے باوجود ، 13ویں صدی عیسوی دے دوجے ادھ چ سلطنت نکھڑن لگ پئی تے 14ویں صدی عسوی دے پہلے دہاکے چ مکمل طور تے ختم ہو گئی ۔ اپنے وجود دے اخیرلے دہاکےآں چ سلجوق سلطنت روم دے علاقےآں چ کئی نکیاں نکیاں ریاستاں (بیلک) قائم ہو گیاں ،جنہاں چوں [[اک]] بیلک عثمان اوغلو سی ، جہڑا بعد چ [[یورپ]] ، [[افریقہ]] تے [[ایشیاء]] دے برآعظماں تے مشتمل [[جگ]] دی [[اک]] وڈی سلطنت [[سلطنت عثمانیہ]] دے طور تے 1924ء تک قائم رہی ۔ '''سلاجقۂ روم''' [[1077ء]] تو‏ں [[1307ء]] تک [[اناطولیہ]] وچ قائم رہنے والی اک سلطنت سی۔ اس سلطنت دے علاقے [[بازنطینی سلطنت]] دے مفتوحہ رومی علاقےآں اُتے مشتمل سن ۔ [[1070ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[سلجوقی سلطنت]] دے عظیم حکمران [[ملک شاہ اول]] دے قریبی عزیز [[سلیمان ابن قتلمش]] نے مغربی اناطولیہ وچ قوت حاصل کرنا شروع د‏‏ی تے [[1075ء]] وچ بازنطینی شہر [[نیسیا]] (موجودہ:[[ازنیق|ازنک]]) تے [[نکومیڈیا]] (موجودہ [[ازمت]]) فتح کر لئی۔ [[1077ء]] وچ اس نے ملک شاہ دے مقابلے وچ خود نو‏‏ں سلطان قرار دے دتا تے نیسیا نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنا لیا۔ اس د‏ی مفتوحہ سر زمین نو‏‏ں روم کہیا جاندا سی اس لئی ایہ سلاحقۂ روم اکھوائے۔ سلطنت وسیع ہُندی رہی لیکن [[1086ء]] وچ سلیمان نو‏‏ں شام دے سلجوق حکمران [[تتش اول]] نے [[انطاکیہ]] وچ قتل کر دتا تے اس دے بیٹے [[قلج ارسلان اول|قلج ارسلان]] نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ [[1092ء]] وچ ملک شاہ د‏‏ی وفات دے بعد قلج ارسلان رہائی پا گیا تے اپنے والد د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں بحال کردے ہوئے تمام علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ بالآخر اسنو‏ں [[1097ء]] وچ صلیبیاں دے ہتھو‏ں شکست ہوئے گئی جو [[فلسطین]] نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اناطولیہ دے راستے جا رہے سن ۔ حالانکہ قلج ارسلان نے صلیبیاں نو‏‏ں کئی جنگاں وچ شکست دتی تے انہاں دے ابتدائی لشکراں نو‏‏ں نیست و نابود کيتا لیکن لکھاں دے عظیم لشکراں نو‏‏ں شکست دینا اس دے بس د‏‏ی گل نہ سی لیکن قلج د‏‏ی مزاحمت [[قرون وسطی{{ا}}]] دے مسلماناں د‏‏ی ہمت و شجاعت د‏‏ی علامت اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ترک قلج ارسلان دا ناں بہت احترام تو‏ں یاد کردے نيں۔ صلیبیاں دے ہتھو‏ں شکست دے بعد اناطولیہ دے کئی علاقےآں سلاجقہ دے ہتھ تو‏ں نکل گئے لیکن قلج ارسلان نے [[قونیہ]] دے گرد حکومت قائم رکھی۔ [[1107ء]] وچ اس نے [[موصل (ضد ابہام)|موصل]] فتح کيتا لیکن ايس‏ے سال اس دا انتقال ہوئے گیا۔ [[فائل:Europe mediterranean 1097.jpg|thumb|400px|صلیبی جنگاں دے موقع اُتے بحیرۂ روم دے گرد واقع ملکاں دا اک نقشہ، سلاجقہ روم د‏‏ی سلطنت وی واضح اے ]] اس دے بعد کئی سال اس دے بیٹے تے انہاں د‏‏ی اولاداں د‏‏ی حریف اقوام دے نال کشمکش جاری رہی تے بالاخر [[1190ء]] وچ تیسری صلیبی جنگ دے دوران جرمن دستےآں نے قونیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے آرمینیائے کوچک د‏‏ی صلیبی ریاست قائم کر پائی۔ [[1194ء]] وچ سلجوقی سلطنت دے آخری چشم و چراغ [[طغرل سوم]] د‏‏ی وفات دے بعد سلاجقہ روم اس خاندان دے واحد نمائندے دے طور اُتے بچے۔ [[غیاث الدین کیخسرو اول]] نے [[1205ء]] وچ قونیہ نو‏‏ں دوبارہ فتح کرکے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ کیخسرو تے اس دے دو صاحبزادے [[عز الدین کیقاؤس]] تے [[عز الدین کیقباد اول]] دے دور وچ سلاجقہ روم اپنے عروج اُتے پہنچ گئے۔ کیخسرو د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی [[1207ء]] وچ [[بحیرہ روم|بحیرۂ روم]] دے ساحل اُتے واقع [[انطالیہ]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ سی۔ کیخسرو نے شمال وچ [[سنوپ]] تے [[طربزون]] وی فتح کیتے لیکن [[1218ء]] وچ [[حلب]] وچ [[صلاح الدین ایوبی|صلاح الدین]] دے حق وچ اسنو‏ں ہتھیار سُٹن پئے۔ کیقباد نے [[1221ء]] تو‏ں [[1225ء]] دے دوران بحیرۂ روم دے ساحلاں تو‏ں بازنطینیاں دا خاتمہ کر دتا۔ [[1225ء]] وچ اس نے [[بحیرہ اسود|بحیرۂ اسود]] دے پار [[کریمیا]] د‏‏ی جانب وی اک مہم بھیجی تے فتح حاصل کيتی۔ غیاث الدین کیخسرو دے دور وچ [[1239ء]] وچ اک معروف مبلغ [[بابا اسحاق]] د‏‏ی زیر قیادت بغاوت ہوئے گئی تے تن سال دے اندر اندر سلطنت بدانتظامی دا شکار ہوئے گئی، کریمیا ہتھ تو‏ں نکل گیا تے ریاست تے افواج کمزور پڑ گئياں۔ لیکن اس تو‏ں وی وڈا خطرہ سلطنت دے سر اُتے منڈلا رہیا سی، ایہ [[مغول|منگولاں]] دا طوفان سی جو [[مشرق وسطی{{ا}}]] نو‏‏ں روندتے ہوئے ہن اناطولیہ د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی۔ پے در پے شکستاں دے بعد سلطان انطالیہ بھج گیا جتھ‏ے [[1246ء]] وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔ سلطنت کئی ٹکڑےآں وچ تقسیم ہوئے گئی جنہاں اُتے منگولاں دے زیر انتظام کٹھ پتلی حکمران بیٹھے سن ۔ تے بالآخر سلجوقیاں د‏‏ی حکومت صرف قونیہ دے ارد گرد رہ گئی۔ [[1307ء]] وچ [[قرہ مان]]یاں نے [[غیاث الدین مسعود ثالث]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہمیشہ دے لئی سلاجقہ روم دا خاتمہ کر دتا۔ == سلاطین == {| class="wikitable" |- ! سلطان ! دور{{زیر}} حکمرانی |- style="vertical-align: middle;" | [[قتلمش]] | 1077ء تو‏ں 1086ء |- style="vertical-align: middle;" |[[سلیمان ابن قتلمش]] |1060ء تو‏ں 1077ء |- style="vertical-align: middle;" |[[داؤد قلج ارسلان اول]] |1092ء تو‏ں 1107ء |- style="vertical-align: middle;" |[[ملک شاہ]] |1107ء تو‏ں 1116ء |- style="vertical-align: middle;" |[[رکن الدین مسعود]] |1116ء تو‏ں 1156ء |- style="vertical-align: middle;" |[[عز الدین قلج ارسلان ثانی]] |1156ء تو‏ں 1192ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو اول]] |1192ء تو‏ں 1196ء |- style="vertical-align: middle;" |[[سلیمان دوم|سلیمان ثانی]] |1196ء تو‏ں 1204ء |- style="vertical-align: middle;" |[[قلج ارسلان ثالث]] |1204ء تو‏ں 1205ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو اول]] (دوسری مرتبہ) |1205ء تو‏ں 1211ء |- style="vertical-align: middle;" |[[عز الدین کیکاوس اول]] |1211ء تو‏ں 1220ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد اول]] |1220ء تو‏ں 1237ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو ثانی]] |1237ء تو‏ں 1246ء |- style="vertical-align: middle;" |[[عز الدین کیکاوس ثانی]] |1246ء تو‏ں 1260ء |- style="vertical-align: middle;" |[[رکن الدین قلج ارسلان چہارم]] |1248ء تو‏ں 1265آ |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثانی]] |1249ء تو‏ں 1257ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو ثانی]] (دوسری مرتبہ) |1257ء تو‏ں 1259ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو ثالث]] |1265ء تو‏ں 1282ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] |1282ء تو‏ں 1284ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثالث]] |1284ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] (دوسری مرتبہ) |1284ء تو‏ں 1293ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثالث]] (دوسری مرتبہ) |1293ء تو‏ں 1294ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] (تیسری مرتبہ) |1294ء تو‏ں 1301ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثالث]] (تیسری مرتبہ) |1301ء تو‏ں 1303ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] (چوتھ‏ی مرتبہ) |1303ء تو‏ں 1307ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثالث]] |1307ء |} ==[[اناطولیا دیاں بیلکاں]]== ===[[رمضان اوغلو بیلیک]]=== رمضان اوغلو ، [[اناطولیا]] دی [[ترک]] [[بیلک]] سی ، اسدا [[راجگڑھ]] [[ادانا]] سی تے [[چوکارووا]] دے علاقے تے اسدی حکومت سی ۔ ایہہ [[سلطنت روم]] دے زوال مگروں [[اوغوز ترک]] قبیلے رمضان اوغلو نے قائم کیتی سی ، جدوں اینہاں نے [[مصر]] دے [[مملوک]] [[سلطان]] ولوں 1375ء چ [[آرمینیا]] دی [[سیلیکیا بادشاہت]] نوں تباہ کیتا ۔ رمضان اوغلو نے 15ویں صدی عیسوی ج [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[مملوک|مملوکاں]] دے تعلقات چ وڈا کردار ادا کیتا ۔ 1512ء چ سلطان [[سلیم I]] دے [[مصر]] دے خلاف مہم چ اس بیلک نوں [[سلطنت عثمانیہ]] چ شامل کر لئیا ۔ رمضان اوغلو دے بے آں نے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] [[سنجاک]] ادانہ دا انتظام موروثی طرز تے 1608ء تک سانبھئیا ۔ ایہہ ٹبر اج وی [[ترک]] معاشرے چ نمایاں اے ۔ ==[[خانان چغتائی|چغتائی خانیت]]== {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="background:green 1em 0; font-size: 200%; color: yellow; text-align: center;" | '''خانان چغتائی''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>1225ء توں 1687ء<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:Flag_of_the_Chagatai_Khanate.svg|250px]] |- style="vertical-align: top;" |- |style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان چغتائی دا جھنڈا<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:ChagataiKhanate1300.png|250px]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان چغتائی سن 1300ء چ (ہرے رنگ چ)<font> |- style="vertical-align: top |'''[[راجگڑھ]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[آلمالیک]] ، [[قرشی]] |- style="vertical-align: top;" |'''[[بولیاں]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[مغل|منگول]] [[ترک]] [[بولیاں]] |- style="vertical-align: top;" |'''مذہب'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | پہلے [[شمانزم]] فیر [[اسلام]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت''' |style="padding-right: 1em;" | نیم منتخب بادشاہت ، بعد چ موروثی بادشاہت |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="4" color=yellow>خان<font>''' |- |'''1225ء توں 1242ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[چغتائی خان]] |- style="vertical-align: top;" |'''1388ء توں 1402ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[سلطان محمد]] |- style="vertical-align: top; |'''1681ء توں 1687ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[محمد امین خان]] |- style="vertical-align: top;" |'''قنون ساز ادارہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[قرولتائی]] <hr> |- style="vertical-align: top |'''تریخی ویلا''' |style="padding-right: 1em;" | قرون وسطی دا اخیر |- style="vertical-align: top;" |'''رقبہ''' |style="padding-right: 1em;" | 10 [[لکھ]] مربع [[کلومیٹر]] (1350ء) |- style="vertical-align: top;" |'''کرنسی'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 30 [[درہم]] تے کبیک <hr> |- style="vertical-align: top;" |- |} خانان چغتائی [[اک]] [[منگول]] تے بعد چ لسانی طور تے [[ترک]] اثر آلی ریاست سی جہڑی [[چنگیز خان]] دے دوجے پتر [[چغتائی خان]] دے علاقےآں تے قائم ہوئی سی تے اسدے جانشیناں دی اس تے حکومت سی ۔ [[File:Chagatai_Khanate_map_en.svg|thumb|250px|left|خانان چغتائی ت ے اسدے گونڈھی 13ویں صدی چ]] شروع چ ایہہ [[منگول سلطنت]] دا حصہ سی تے بعد چ مکمل آزاد بن گئی ۔ 13ویں صدی عیسوی چ اپنے عروج تے ایہہ [[بحیرہ ارال]] دے دکھن چ [[آمو دریا]] توں ، اج دے [[منگولیا]] تے [[چین]] دی سرحد تے کوہ [[التائی]] تک پھیلی ہوئی سی ۔ ایہہ [[خانان]] کسے نا کسے شکل چ 1220ء توں 17ویں صدی عیسوی دے اخیر تک قائم رہی ، حالانکہ اس دا لہندا ادھا حصہ 1360ء دی دہائی چ [[امیر تیمور]] دے قبضے چ چلا گئیا سی ۔ خانان دا چڑھدا ادھا حصہ چغتائی [[خان|خاناں]] دے اقتدار چ رہئیا جہڑے [[تیمور]] دے جانشیناں نال کدی اتحادی تے کدی جنگ چ ہندے ۔ اخیر 17ویں صدی چ خانان چغتائی دا باقی حصہ وی اپاق خوجہ حکومت دے کول چلا گئیا ، جہڑے چڑھدے [[ترکستان]] چ [[زونگار]] تے [[مانچو]] سرداراں دی حکمرانی چ حکومت کردے سن ۔ چغتائی دا مطلب منگولی [[بولی]] چ قوم یاں ملک اے ۔ === قیام === [[چنگیز خان]] دی سلطنت اسدے تیجے پتر [[اوگدائی خان]] جہڑا "وڈا خان" کہلاندا سی ، نوں ملی ۔ جسدے اپنے علاقے [[جھیل بالکش]] توں [[منگولیا]] تک سن ۔ سبتوں نکے پتر [[تولی خان]] نوں اتلے [[منگولیا]] دے آبائی علاقے ملے ۔ دوجے پتر [[چغتائی خان]] نوں اج دے [[ازبکستان]] چ [[آمو دریا]] تے [[سیر دریا]] دے وچکار [[ماوراء النہر]] دے علاقے تے [[کاشغر]] دے دوالے دے علاقے ملے ۔ اسنے [[آلمالک]] نوں اپنا راجگھر بنائیا جہڑا اج دے اتلے لہندے [[چین]] چ [[کولجا]] شہر اے ۔ وراثتی مسئلےآں دے علاوہ [[منگول سلطنت]] نوں اپنے تے اپنی رعایا جہڑ زیادہ تر [[ترک]] [[مسلمان]] سن دے وچکار ثقافتی تے نسلی فرق توں خطرہ سی ۔ جدوں [[اوگدائی خان]] پورے [[چین]] نوں فتح کرن دے اپنے خواب نوں پورا کیتے بغیر مر گئیا تے اسدے پتر گویوک نوں مکمل جانشینی نا لبھی تے اوگدائی دے مرن دے بعد پنچ سال تک حکومت اسدی بیوی توریجن دے ہتھ چ رہی ۔ اس جانشینی دی منظوری [[قرولتائی]] چ ہوئی تے اسدا حسب ضابطہ جشن وی منائیا گئیا پو اس چ سلطنت [[طلائی اردو]] دے آزاد خیال [[خان]] [[باتو خان]] نے شرکت نئیں کیتی ۔ [[گویوک]] دے مرن دے بعد باتو نے [[بیرک]] نوں گھلئیا جسنے [[تولی خان]] دی بیواہ نال مل کے اگلی قرولتائی (1253ء چ) اوگدائی دی نسل دی بجائے تولی دے پتر [[مونگیک]] ، جہڑا نسطوری [[سعائی|عیسائیت]] نوں پسند کردا سی ، نوں اقتدار دوا دتا ۔ [[اوگدائی الس]] ختم ہو گئیا ۔ === خانان چغتائی ، چغتائی خان دے مگروں === چغتائی خان 1242 چ اپنے بھائی اوگدائی دے بعد چھیتی مر گئیا ۔ تے تقریبا اس دے 20 [[سال]] بعد تک چغتائی ریاست ، مرکزی منگول حکومت دا ماتحت علاقے رہئیا ، جہڑی اسدے تخت تے اپنی مرضی دا خان بیٹھاندی تے لاہندی سی ۔ [[ماوراء النہر]] دے شہر جہڑے اگرچہ خانان دے علاقےآں چ واقع سن دا انتظام وڈے خان دے لائے ہوئے اہلکاراں کول سی ۔ ==[[طلائی اردو]]== [[File:طلائی اردو.jpg|thumb|350px|left|طلائی اردو سلطنت اپنے عروج ویلے]] طلائی اردو ([[منگولی]] :آلتان اورد ، [[تاتاری بولی]] :آلتین اردا ، [[ترکی بولی]] :آلتین اوردو ، [[روسی بولی]] :زولوتایا اوردا ) [[منگول]] بعد چ [[ترک]] اثرات آلی [[مسلمان]] ریاست سی جسنوں ایہہ ناں روسیاں نے دتا سی کیونجے ایہہ لوک سنہری خیمےآں ([[یورت]]) چ رہندے سن تے روسیاں نے اینہاں نوں سنہری لشکر آکھنا شروع کر دتا ۔ جہڑی 1240ء دی دہائی چ [[روس تے منگول حملہ]] ہون دے بعد [[منگول سلطنت]] دے لہندے حصے تے قائم ہوئی سی جہڑا اج دے [[روس]] ، [[یوکرین]] ، [[مالدویا]] ، [[قازقستان]] تے [[قفقاز]]([[کوہ قاف]]) دے علاقےآں تے مشتمل سی ۔ سلطنت طلائی اردو دے علاقےآں چ اپنےعروج دے ویلے چڑھدے [[یورپ]] دا بوہتا علاقہ [[کوہ یورال]] توں لے کے [[دریائے ڈینیوب]] دے سجے کنڈے تک تے چڑھدے چ [[سائبیریا]] دےاندر دور تک دےعلاقے سن ۔ دکھن چ طلائی اردو دے [[کالا سمندر]] تے [[کوہ قفقاز]] ([[کوہ قاف]]) تے [[ایران]] تے حکومت کرن آلی [[منگول]] [[ایل خانی سلطنت]] نال ملے ہوئے سن ۔ '''اردوئے زريں''' (تاتاری: Алтын Урда؛ منگولیائی: Зүчийн улс؛ روسی: Золотая Орда؛ ترکی: Zolotaya Orda) اک منگول تے بعد وچ ترکی [[خانیت]] سی جو [[تیرہويں صدی]] وچ قائم ہوئی۔ ایہ [[مغول سلطنت]] دے شمال مغربی حصے اُتے مشتمل سی۔<ref>Ed. Maureen Perrie ''The Cambridge history of Russia'', p.130</ref> اسنو‏ں '''خانیت کپچک'''(خانیت کپچاک)بھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|رشید الدین ہمدانی]] (1247–1318) دے مطابق ، [[چنگیز خان]] دے وڈے بیٹے [[جوجی خان|جوچی دے]] نیڑے 40 بیٹے سن ، جنہاں وچو‏ں اس نے ناں 14 لکھے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=April 2019}} جدو‏ں جوجی د‏‏ی وفات ہوئی تاں ، انھاں نے اپنے والد د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کیتا تے اپنے بھائیاں ، [[باتو خان]] ، بطور [[خان (لقب)|خان اردوئے زريں]] تے [[اردو خان|اوردا خان]] ، جو ، حالانکہ انہاں دونے وچ وڈا سی، دے ماتحت حکومت کیت‏‏ی تے سب دے اتفاق تو‏ں باتو خان کو[[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ]] ( ''جوجی اولس'' )کے خان د‏‏ی حیثیت حاصل سی ۔ اردہ نے اپنے کچھ چھوٹے بھائیاں دے نال مل ک‏ے گولڈن ہارڈ دے مشرقی (سجے) ونگ اُتے حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں کہ باتو تے ہور نے اس دے مغربی (کبھے) بازو اُتے حکمرانی کيتی۔ سلاو تے فارسی تریخ نگاری وچ ایہ [[اردو (تنظیم)|ہارڈز]] "وائٹ" ، "بلیو" تے " [[سلسلہ شیبانیان|گرے]] " (شیبانی) ہارڈز دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ دو اہ‏م ڈویژناں نو‏‏ں باتو اولس (ضلع) تے اوردا اولس دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ === ذرائع دے درمیان ذیلی تقسیم تے تنازعات === 1550 د‏‏ی دہائی وچ [[خیوا|خیوہ]] وچ اوتیمیش حاجی کیلکھی گئی ''تریخ دوست سلطان کے'' مطابق ، بتو دے اولوس نو‏‏ں سرکاری طور اُتے "وائٹ ہارڈ([[اردوئے ایبض]])" ، اوردا دے اولوس کو"بلیو ہارڈ([[ازرق اردو]])" تے شیبان دے اولوس نو‏‏ں "گرے ہارڈ (خاکستری اردو)" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ [[File:Tokhtamysh.jpg|thumb|250px|left|1382ء چ [[توختامش]] دا [[روسی سلطنت]] اُتے حملہ]] ==== [[ازرق اردو]] ==== ===== ایسٹرن ونگ دے ذرائع ===== روسی تریخ وچ ، بلیو ہورڈ نو‏‏ں [[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ دا]] مشرقی ونگ دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ونگ د‏‏ی بنیاد مغربی ونگ د‏‏ی بیعت اُتے رکھی گئی سی ، جس اُتے [[اردو خان|اوردا خان دی]] اولاد دا راج سی۔ <ref>В. Л. Егоров. ''Историческая география Золотой Орды''. М.,1985.; А. П. Григорьев. ''Золотоордынские ханы 60-70-х гг. XIV века: Хронология правлений'' //«Историография и источниковедение стран Азии и Африки», вып VII. Л., 1983.; Белая Орда // БСЭ. Т.3. Данную точку зрения разделяют М.Г.Сафаргалиев, Г.А.Фёдоров-Давыдов, Т.И.Султанов.</ref> 1360 د‏‏ی دہائی وچ بتو د‏‏ی لکیر د‏‏ی جانشینی جدوجہد دے بعد ، جسنو‏ں "وڈی پریشانیاں" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، گولڈن ہارڈ دے دونے پراں دا اختیار مشرقی جوکڈس نو‏‏ں چلا گیا۔ [[File:Golden Horde 1389.svg|left|thumb|250px|اردوئے زريں 1389 وچ ]] 1360 د‏‏ی دہائی وچ [[باتو خان]] د‏‏ی نسل وچ جانشینی جدوجہد دے بعد ، جسنو‏ں "عظیم پریشانیاں" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، گولڈن ہارڈ دے دونے بازواں دا اقتدار مشرقی [[قوم جوجی اردو]] نو‏‏ں منتقل ہوگیا۔ روسی تریخ دے مطابق ، بلیو ہارڈ [[دریائے وولگا]] دے مشرق وچ واقع سی تے اس دا ذکر دو بار کیتا گیا ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ وڈی پریشانیاں دے سلسلے وچ ، جو توختمیش ("بلیو ہارڈ دا زار") دے الحاق تو‏ں مکمل ہويا سی ، تے دوسرا ذکر- 1395 وچ تیمور دے حملے دے سلسلے وچ ہويا۔ {{اقتباس|اوردو وچ : طاقتور خان ، تیمور اکسک ، مشرق تو‏ں ، سمرقیاسکیا د‏‏ی سرزمین ، [[ازرق اردو]] تو‏ں ، تے اس دے اوردا (لشکر) تے روس وچ آمد تو‏ں آواز اٹھانے دے لئی کافی الجھن تے بغاوت ا‏‏ے۔ … نہ ہی بادشاہ ، نہ ہی بادشاہ دا بیٹا تے نہ ہی اس دا قبیلہ اس دے نویاناں(نویان اک قوجی عہدہ) دے نال موجود سن ، لیکن ایداں دے عام غریب لوکاں تو‏ں ، بلیو ہارڈ تو‏ں لے ک‏ے عام تاتار تک ، لوہے دے دروازے تک۔<ref>Никоновская летопись. Цит. по: Ускенбай К. "Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда" // ''Тюркологический сборник''. 2005: Тюркские народы России и Великой степи.</ref>}} {{خانہ معلومات سابقہ ملک |native_name = |conventional_long_name = اردوئے زريں<br />''Ulus of Jochi''<br />Зүчийн улс<br />Golden Horde |common_name = اردوئے زريں |continent = Eurasia |status_text = [[مغول سلطنت]] د‏‏ی ریاست |region = مشرقی یورپ تے مغربی تے وسطی سائبیریا |country = |era = اواخر قرون وسطی |status = |event_start = رس دے منگول حملے دے بعد قائم |year_start = 1240 |date_start = |legislature = [[قورولتای]] |event1 = [[ازرق اردو]] تے [[سفید اردو]] متحد |date_event1 = 1379 |event2 = [[عظیم اردو]] وچ تقسیم |date_event2 = 1466 |event_end = بقایا [[خانیت کریمیا]] |year_end = 1502 |date_end = |p1 = مغول سلطنت |flag_p1 = |p2 = دشت قپ چاک |flag_p2 = |p3 = وولگا بلغاریہ |flag_p3 = |s1 = خانیت کریمیا |flag_s1 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).svg |s2 = خانیت قاسم |flag_s2 = |s3 = خانیت قازان |flag_s3 = |s4 = خانیت قازاق |flag_s4 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |s5 = خانیت بخارا |flag_s5 = |s6 = خانیت استراخان |flag_s6 = |s7 = خانیت سیبیر |flag_s7 = |s8 = خانیت خیوہ |flag_s8 = |s9 = تیموری سلطنت |flag_s9 = |image_flag = Golden Horde flag 1339.svg |flag_type = پرچم |image_coat = |image_map = GoldenHorde1300.png |image_map_caption = |capital = [[سرائے (شہر)|سرائے باتو]] |common_languages = [[منگولیائی زبان]], [[کپچک زبان]] کپچاک زبان |religion = [[سماواتیت]], [[شامانیت]](شمن پرستی), [[اسلام]], [[مسیحیت]], [[یہودیت]], [[تبتی بدھ مت]]<br /><small>(1240–1313)</small><br />[[اسلام]]<br /><small>(1313–1502)</small> |government_type = نیم اختیاری بادشاہت, بعد وچ موروثی بادشاہت |leader1 = [[اردو خان]] ([[قوم جوجی اردو|سفید اردو]]) |year_leader1 = 1226–1280 |leader2 = [[باتو خان]] ([[ازرق اردو]]) |year_leader2 = 1242–1255 |leader3 = [[تختامش خان]] |year_leader3 = 1379–1395 |leader4 = [[کوچک محمد]] ([[عظیم اردو]]) |year_leader4 = 1435–1459 |leader5 = [[شیخ احمد (عظیم اردو)|شیخ احمد]] |year_leader5 = 1481–1498, 1499–1502 |title_leader = [[لسٹ خانان طلائی اردو|خان]] |legislature = [[قورولتای]] |stat_year1 = 1310 |stat_area1 = 6000000 }} ===== ویسٹرن ونگ دے ذرائع ===== اس دے برعکس ، کچھ ذرائع نے بلیو ہارڈ نو‏‏ں گولڈن ہارڈ دے مغربی ونگ دے طور اُتے درج کیتا ا‏‏ے۔ <ref>Вывод сформулирован в 1840 году австрийским ориенталистом Й. Хаммер-Пургшталем, написавшим (по заказу Российской Академии) первую в мире обобщающую работу по истории Золотой Орды. К этому выводу присоединились авторы первой советской монографии Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. ''Золотая Орда и её падение''. М.-Л., 1950.</ref> 15 واں صدی د‏‏ی اک فارسی کتاب، "منتخب التواریخ نامہ" از معین الدین نتنزی (عصری ادب وچ ایہ حالے وی موجود اے "گمناں مصنف فسکاندیرا دے ناں سے)۔ {{حوالہ درکار|date=April 2019}} اس کتاب وچ [[اردوئے زريں]] دے خان توختہ (r.1291-1312) د‏‏ی انتظامیہ دے بارے وچ کہانی دے بعد کہیا اے: {{اقتباس|اس دے بعد ، جوجی دا الوس دو حصےآں وچ تقسیم ہوگیا۔ اوہ ، جو کبھے بازو نال تعلق رکھدے نيں ، یعنی ، الغ طاؤ ، سیکز یاگچا تے کراتلا د‏‏ی حد تک ، جیند تے برچیندا دے نواحی علاقے ، تیئسنیا د‏‏ی حدود تک ، [نوئائی] د‏‏ی اولاد نو‏‏ں دتے گئے ، تے انہاں نو‏ں آق اوردا(اردوئے ایبض یا سفید اردو) دے سلطاناں ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ اُتے ، دائیاں بازو ، جس وچ ابیر سبیر(سائبیریا) ، روسی ، لیبکا(لیپکا) ، اوکیک ، مژار ، بلغار ، باشگیر ، تے سرائے-برکے شامل نيں ، نو‏‏ں [توختا] د‏‏ی اولاد دتا گیا سی ، تے اس دا ناں بلیو ہارڈ سلطان رکھیا گیا سی۔<ref>Тизенгаузен М. А. ''Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды''. М., 1941</ref>}} فارسی روایت وچ ،ترک اورمنگولین دے مقابلے وچ ، نیلے تے سفید رنگ روشنی د‏‏ی مخالف سمتاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں ۔ {{حوالہ درکار|date=April 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ===== گولڈن ہارڈ دے کبھے بازو دے دو حصے ===== [[قازقستان|قازقستان وچ ]] {{حوالہ درکار|date=April 2019}} ، سفید تے نیلے رنگ دے گروہاں وچ تقسیم دا تعلق صرف گولڈن ہارڈ دے مشرقی حصے تو‏ں ا‏‏ے۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں ، [[ازرق اردو]](بلیو ہارڈ) [[جوجی خان]] دے اک ہور بیٹے ، شیبان د‏‏ی اولاد د‏‏ی ملکیت دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، جو گولڈن ہارڈ دے سجے بازو تے اوردا خان اولس(جدید مغربی قازقستان دے علاقے وچ ) دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ <ref>К. Ускенбай. Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда // ''Тюркологический сборник''. 2005: Тюркские народы России и Великой степи.; Зардыхан К. Взгляды Л. Н. Гумилева на вопросы образования государственности у кочевых народов // Доклад на конференции в г. Казани. 29. اکتوبر 2003 г</ref> === تریخ === ==== دائیاں بازو ==== 1242 وچ یورپ تو‏ں انخلا دے بعد [[باتو خان|باتو خان نے]] مؤثر طریقے تو‏ں '''وائٹ ہارڈ''' (یا '''بلیو ہارڈ''' ) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1245 تک ، [[سرائے (شہر)|ہارڈ(اردو)]] دا راجگڑھ [[سرائے (شہر)|سرائے]] ، نچلے [[[[دریائے وولگا]]|وولگیا]] اُتے قائم ہويا سی۔ ايس‏ے دوران ، گولڈن ہارڈ ([[اردوئے زريں]])کی مشرقی زمیناں دا انتظام [[باتو خان]] دے وڈے بھائی [[اردو خان|اوردا خان نے کیتا تھا]] ، تے انھاں کبھے بازو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ 1238 وچ [[ولادیمیر، روس|ولادیمیر]] تے [[کیف]] دے شہراں اُتے 1240 وچ قبضہ کرنے دے بعد ، باتو خان نے روسی راجواڑاں اُتے اپنا کنٹرول قائم کیتا ، تے انہاں نو‏ں مجبور کیتا کہ اوہ سالانہ خراج ادا کرن تے اس دے نامزد افراد نو‏‏ں شہزادے دے طور اُتے قبول کرن۔ [[باتو خان]] دا اولس [[دریائے اورال|دریائے یورال]] تو‏ں لے ک‏ے [[دریائے ڈینیوب|ڈینیوب]] دے منہ تے کارپیتھین پہاڑاں تک پھیلا ہويا سی۔ اس نے بیشتر روسی راجواڑاں تو‏ں خراج وصول کیتا تے معرب وچ پولینڈ تے جنوب وچ ایران تے بلغاریہ تک چھاپے مارے۔ برکے خان دے اسلام قبول کرنے دے نال ہی ، وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) نے اپنے مشترکہ حریف ، [[ایل خانی|ال خاناں دے]] خلاف [[مصر]] دے [[مملوک|مملوکاں]] دے نال روايتی اتحاد کیتا۔ 1280 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1299 تک ، وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) دو خاناں ، موروثی قانونی خاناں تے نوغائی خان ، جو اک جنگجو تے بادشاہ گر سی، دے زیر اثر رہیا ، جس نے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی سلطنت دے]] نال اتحاد کیتا تے بلیو ہارڈ(نیلا اردو یا [[ازرق اردو]]) تو‏ں ملحقہ ملکاں اُتے حملہ کیتا۔ خاص طور اُتے [[بلقان]] پر۔ نوغائی خان د‏‏ی اہمیت جائز قانونی خان توختہ دے تخت نشین ہونے تو‏ں ختم ہوئی ، تے نیلا اردو 14 واں صدی دے وسط وچ [[اوزبیک خان|ازبک خان]] (اوز بیگ) تے اس دے بیٹے جانی بیگ دے دور وچ اپنی طاقت تے خوشحالی دے [[اوزبیک خان|عروج]] نو‏‏ں [[اوزبیک خان|پہنچیا]] ۔ جدو‏ں اس نے بگڑ جانے والے [[ایل خانی|ایل خاناں]] دے امور وچ مداخلت کيتی۔ وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) 1350 د‏‏ی دہائی تک اپنی بنیاد (تقریبا 1240) تو‏ں مضبوط رہیا۔ [[اردوئے زريں]] دے مغرب وچ مسائل دے نتیجے وچ [[ولاچیا]] ، دوبروجا ، [[مالدووا]]تے مغربی یوکرین تے کیف دے مغرب وچ باجگزار راجواڑاں تو‏ں ہتھ دھونا پيا ، 1362 وچ [[بلیو واٹرز د‏‏ی لڑائی]] وچ اپنی فوج د‏‏ی لتھوانیا دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد لتھوانیا تے پولینڈ نے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[جانی بیگ]] د‏‏ی موت دے بعد بلیو ہارڈ اک طویل خانہ جنگی وچ داخل ہويا ، اس دے نال نال مختلف ہمعصر خان اک دوسرے تو‏ں لڑ رہے سن تے انہاں وچو‏ں کوئی ہھی حقیقی طاقت نئيں رکھدا سی۔ ايس‏ے وقت [[مامائی ]]بلیو ہارڈ وچ بادشاہ گر ہوگیا۔ اس وقت ، [[ماسکووی روس]] منگول دے اقتدار (گھٹ تو‏ں گھٹ 15 واں صدی دے اوائل تک) تو‏ں نکل گیا۔ [[توختامش]] دے آنے اُتے باہ‏م جھگڑدے خاناں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ انہاں نے 1380 وچ بلیو ہارڈ نو‏‏ں وائٹ ہارڈ دے نال قلیل مدت دے لئی جوڑ دتا۔ ==== بائیاں بازو ==== '''اوردا دا الوس''' یا اس تو‏ں زیادہ مناسب طور اُتے [[اردوئے زريں]] دا بائیاں بازو، [[منگول سلطنت|منگول سلطنت دے]] اولساں وچو‏ں اک اولس سی ،جو سنہ 1225 دے لگ بھگ تشکیل دتا گیا سی [[جوجی خان|جوچی کی]] وفات دے بعد جدو‏ں اس دے بیٹے ، [[اردو خان|اوردا-ایچن]] نے [[دریائے سیحاں]] دے پاس اپنے باپ دے علاقےآں نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کیتا۔ ایہ گولڈن ہارڈ ([[اردوئے زريں]]) دا مشرقی حصہ سی۔ <ref>Edward L. Keenan, ''[[Encyclopedia Americana]]'' article</ref><ref>B.D. Grekov and A.Y. Yakubovski ''The Golden Horde and its Downfall''</ref> چونکہ اوردا تے اس د‏ی اولاداں نے گولڈن ہارڈ دے کبھے حصے اُتے حکمرانی کيت‏ی ، انہاں نو‏ں ''کبھے بازو دے شہزادے'' کہیا جاندا سی۔ <ref>Leo de Hartog ''Russia and the Mongol yoke'', p.98</ref> ابتدائی طور اُتے اس وچ [[قوم جوجی اردو]] دے زیر اقتدار علاقے دے مغربی حصے دا احاطہ کیتا گیا سی تے اس وچ مغربی وسطی ایشیاء تے جنوب مغربی [[سائبیریا]] شامل سن ۔ وائٹ ہارڈ دا راجگڑھ اصل وچ جھیل بالخش اُتے سی ، لیکن بعد وچ اوہ [[دریائے سیحاں|سر دریا پر]] واقع [[قازقستان|قازقستان دے]] شہر سگناق وچ چلا گیا۔ جب [[باتو خان]] نے مشرق وسطی وچ [[ہلاکو خان]] د‏‏ی مہم دے لئی اک وڈے جوجی خانی وفد نو‏‏ں بھیجیا تاں اس وچ اوردا خان دے بیٹے کولی دے زیرقیادت اک مضبوط دستہ وی شامل سی۔ اُتے ، مؤخر الذکر تے ہور جوجی خانی شہزادےآں د‏‏ی مشتبہ اموات (c.1259) نے گولڈن ہارڈ دے حکمراناں نو‏‏ں ناراض کردتا۔ 1260 ء تو‏ں 1264 ء تکتولوئی خانی خانہ جنگی وچ ، جو [[قبلائی خان]] تے عارق بوکے دے وچکار اقتدار د‏‏ی جنگ سی ، وائٹ ہارڈ اشرافیہ نے عارق بوکے د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں نے اوگدائی شہزادے کائیدو د‏‏ی وی حمایت کرنے لگے کیونجے اس د‏ی برکے تے مونگکے-تیمورجداں خان د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت کيتی گئی سی۔ 1280 دے بعد تو‏ں، اوردا د‏‏ی دے جانشین کونچی یا کونچو نے [[یوآن خاندان]] تے [[ایل خانی|ایلخانیاں]] دے نال اتحاد کرلیا ۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|رشید الدین ہمدانی]] دے بیان یا HH Howorth دے تجزیہ دے مطابق ، کونچی دے قبضے وچ [[غزنی|غزنہ]] تے [[بامیان]] دے علاقےتھےجو [[خانیت چغتائی|چغتائی خانان]] یا ایلخانیت دے اقتدار اعلیٰ ماتحت سن .<ref>Stanley Lane-Poole ''The Mohammedan Dynasties'', p.227</ref> کونچی نے ایل خان[[اباقا خان|اباقا]] نو‏‏ں باراق (چغتائی خان) دے 1268 وچ آئندہ حملے سےخبردار کیتا . اُتے ، جدو‏ں [[بورجگین|بورجین]] شہزادے ، جس نے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ [[قبلائی خان]] د‏‏ی طرف تو‏ں انتظام کردا سی ، نے تے بعد وچ بغاوت د‏‏ی ، تے اک دوسرے دے خلاف لڑے ، تاں انہاں نے کنچی تو‏ں اپیل د‏‏ی جس دا جواب واضح نئيں سی۔ [[مارکو پولو]] نے ہارڈ(اردو) نو‏‏ں انتہائی سرد علاقہ قرار دیندے ہوئے کہیا: " ''یہ بادشاہ (کوچو) دے پاس نہ ہی کوئی شہر اے تے نہ ہی قلعہ۔ اوہ تے اس دے لوک ہمیشہ وسیع میداناں وچ یا عظیم پہاڑاں تے وادیاں دے درمیان رہندے ني‏‏‏‏ں۔'' ''وہ اپنے مویشیاں دا دُدھ تے گوشت کھاندے نيں تے اناج نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔'' ''بادشاہ دے پاس لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اے ، لیکن اوہ کِس‏ے نال جنگ نئيں کردا تے اس دے لوک بہت سکو‏ن تو‏ں رہندے ني‏‏‏‏ں۔'' ''ان دے پاس بہت زیادہ تعداد وچ مویشی ، اونٹھ ، گھوڑے ، بیل ، بھیڑ تے ہور بہت سارے ني‏‏‏‏ں۔'' " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Polo.html|title=Travels of Marco Polo|publisher=Shsu.edu|accessdate=2014-03-07}}</ref> 1299 وچ ، کبھے بازو دے خان ، بیان ، نو‏‏ں اس دے کزن کوبیلک نے معزول کردتا ، جس نے کائیدو تے دووا تو‏ں مدد لئی۔ <ref>Sir Henry Hoyle Howorth ''History of the Mongols: from the 9th to the 19th century'', Volume 2, p.220</ref> 1304 تک ، بیان نے اپنے آباؤ اجداد د‏‏ی بیشتر زمیناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس دے گروہ(ہارڈ یعنی اردو) د‏‏ی جگہ، سر-دریا دے ارد گرد علاقےآں وچ سی تے انہاں [[سلسلہ شیبانیان|شیبانیاں]] د‏‏ی جکہ لی . بیان کيتی فوج وچ روسی تے میگیار ([[ہنگری]])کے فوجی شامل سن ۔ ان دے خان ، چمتائی ، نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں [[اردوئے زريں دے بازو|بلیو]] ہارڈ دے انتشار دے دور (1359–1380) دے دوران گولڈن ہارڈ کےتخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ لیکن کِس‏ے کامیابی تک پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں سب نو‏‏ں قتل کردتا گیا سی۔ وائٹ ہارڈ ([[اردوئے ایبض]]) دے ارکان خضر ، تے اس دے بیٹے یا رشتہ دار، عرب شیخاں نے اپنی فوج نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے قلیل مدت دے لئی گولڈن ہارڈ دا تخت سنبھال لیا سی۔ <ref>It is unclear that Arab was his son. Some claimed that they were relatives.</ref> سن 1375 وچ ، کبھے بازو دے اٹھويں خان ، عروس خان ، بلیو ہارڈ تے وائٹ ہارڈ دونے دا خان بن گیا۔ <ref>Peter Quennell ''History Today'', Volume 9, p.154</ref> اس نے خضر دے خاندان تو‏ں اراکین نو‏‏ں خارج کردتا۔ <ref>Slovenská akadémia vied. Kabinet orientalistiky, Ústav orientalistiky ''Asian and African studies'', Volume 24, p.139</ref> عروس خان دا انتقال 1377 وچ ہويا ، تے جدو‏ں اس دے بھتیجے توختامش نے 1378 وچ عروس خان دے بیٹے تیمور ملک تو‏ں وائٹ ہارڈ دا کنٹرول حاصل کیتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.geocities.com/somasushma/toqtamish.html|title=The struggle against the Khan Toqtamish|accessdate=2014-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050210114657/http://www.geocities.com/somasushma/toqtamish.html|archivedate=2005-02-10}}</ref> اس نے بلیو ہارڈ اُتے وی دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا۔ چنانچہ ، توختامش نے دونے لشکراں(اردوئے ایبض تے [[ازرق اردو]]) نو‏‏ں مستحکم کیتا ، تے ایہ [[اردوئے زريں]] دا خان بن گیا۔ 1395–96 وچ توختامش د‏‏ی شکست دے بعد ، کروچک نو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے وائٹ ہارڈ دا سربراہ مقرر کیتا۔ <ref>H. H. Howorth ''History of the Mongols'', v.II, p.287</ref> تب تو‏ں [[جوجی خان]] دے بیٹےآں ، توقہ - تیمور ، شیبان تے [[اردو خان]] دے خانداناں نے اک دوسرے دے نال ملنا شروع کر دتا ، تے ازبک تے [[خانیت قازاق|قازق]] فوج نو‏‏ں قائم کیتا۔ انہاں وچ ، کوروچک د‏‏ی اولاد ، بوروگ نے مختصر طور اُتے سن 1421 وچ گولڈن ہارڈ دا تخت سنبھال لیا۔ باراق دے قتل دے بعد ، ہارڈ دو خانوں- محمد تے مصطفیٰ وچ بٹ گیا - ۔ مصطفیٰ نے [[اردوئے زريں]] اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، حالانکہ ، سائبیریا وچ [[ابو الخیر خان|ابوالخیر خان دا]] اک ہور خطرہ ظاہر ہويا۔ 1446 وچ مؤخر الذکر نے اوردا دے اولوس (گولڈن ہارڈ دے کبھے بازو) دے وجود نو‏‏ں ختم کردے ہوئے مصطفیٰ اُتے فتح حاصل کيتی۔ '''اردوئے زريں''' (تاتاری: Алтын Урда؛ منگولیائی: Зүчийн улс؛ روسی: Золотая Орда؛ ترکی: Zolotaya Orda) اک منگول تے بعد وچ ترکی [[خانیت]] سی جو [[تیرہويں صدی]] وچ قائم ہوئی۔ ایہ [[مغول سلطنت]] دے شمال مغربی حصے اُتے مشتمل سی۔<ref>Ed. Maureen Perrie ''The Cambridge history of Russia'', p.130</ref> اسنو‏ں '''خانیت کپچک'''(خانیت کپچاک)بھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ==[[ایل خانی سلطنت]]== ایل خانی سلطنت 13ویں صدی چ [[ایران]] چ قائم ہون والی [[منگول]] ریاست سی جہڑی [[منگول سلطنت]] دا حصہ سمجھی جاندی سی ۔ ایل خانی حکمراناں چوں [[غازان]] پہلا حکمران سی جس نے [[اسلام]] قبول کیتا ، ایس علاقے دے رہن والے زیادہ تر لوگ [[مسلمان]] سن ۔ ایل خانی سلطنت چ اج دا سارا [[ایران]] ، [[عراق]] ، [[افغانستان]] ، [[ترکمانستان]] ، [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[جارجیا]] ([[گرجستان]]) تے [[ترکی]] دے زیادہ تر حصے تے مغربی [[پاکستان]] شامل سن۔ 1219-1224 دی [[چنگیز خان]] دی [[خوارزم شاہی سلطنت]] دے خلاف مہم توں بعد ایس دے پوتے [[ہلاکو خان]] نے 1256ء چ ایل خانی سلطنت دی بنیاد رکھی ایہہ سلطنت 1335ء تک قائم رہی ۔ '''ایل خانی''' اک منگول خاندان سی جسنو‏ں 13ويں صدی وچ ایران وچ قائم کيتا گیا تے [[مغول سلطنت|منگول سلطنت]] دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی۔ ایل خانی د‏‏ی بنیاد اصل وچ [[خوارزم شاہی سلطنت]] وچ [[چنگیز خان]] د‏‏ی 1219ء تو‏ں 1224ء د‏‏ی مہمات اُتے اے، بعد وچ چنگیز خان دے پو‏تے [[ہلاکو خان]] نے تے خطےآں نو‏‏ں فتح کرکے علاقے دا ناں '''ایل خانی سلطنت''' رکھ دتا۔ -ہلاکو خان نے اپنا خطاب "'''ایل خان'''" یعنی "ماتحت خان" رکھیا سی، جس تو‏ں اوہ شروع وچ اپنے آپ نو‏‏ں [[منگول سلطنت]] د‏‏ی سرپرستی وچ وفادار ثابت کرنا چاہندا سی۔ اس نويں سلطنت دا بیشتر اکثر حصہ [[ایران]] اُتے مشتمل سی، جدو‏ں کہ اس وچ موجودہ [[عراق]]، [[افغانستان]]، [[ترکمانستان]]، [[آرمینیا]]، [[آذربائیجان]]، [[جارجیا]]، [[ترکی]] تے [[پاکستان]] وی شامل سن ۔ ابتدا وچ ایل خانی سلطنت نے بوہت سارے مذاہب نو‏‏ں اپنایا لیکن خاص طور اُتے [[بدھ مت]] تے [[مسیحیت]] دے خیرخواہ سن، بعد وچ ایل خانی حکمراناں نے [[اسلام]] قبول کيتا۔ - ہلاکو خان نے [[سقوط بغداد 1258ء]] دے ست سال بعد تک [[ایران]] اُتے حکومت کیت‏‏ی، بعد وچ اس دے خاندان دے اٹھ بادشاہاں د‏‏ی حکومت دے بعد آخری بادشاہ 1335ء وچ لاوارث مر گیا۔ اس دے بعد ایران وچ طوائف الملوکی دا دور شروع ہوئے گیا۔ ایل خانیاں دا خاتمہ [[امیر تیمور|امیر تیمور بیگ گورکانی]] دے ہتھو‏ں ہويا۔ متعدد نامور شاعر مثلاً [[شیخ فرید الدین عطار]]، [[مولا‏نا جلال الدین محمد بلخی رومی|مولا‏نا رومی]]، جامی، احدی، [[حافظ شیرازی]]، [[شیخ سعدی]] تے کئی افراد ایل خانی سلطنت دے دور حکومت وچ اوتھ‏ے پنپ رہے سن ۔ === ایران چ منگولاں دی حکومت دی شروعات === جدوں [[خوارزم شاہی سلطنت]] دے بادشاہ علاؤ الدین محمد دوم نے منگول تاجراں دے سر کپے ، [[چنگیز خان]] نے 1219ء [[خوارزم]] دے حکومت دے خلاف اعلان جنگ کردتا ۔ منگولاں نے [[خوارزم شاہی سلطنت]] دی اٹ نال اٹ بجا دتی تے 1219ء توں 1221ء وچکار سارے وڈے شہراں تے مل مار لیا ۔ ایرانی [[عراق]] دے علاقے نوں منگولاں نے جوبے تے [[سوبدائی بہادر]] دی اگوائی چ کھنڈراں چ بدل دتا ۔ اس جنگ دے بعد [[ماوراء النہر]] دا علاقہ منگولاں دے قبضے چ آیا ۔ === پہلا ایل خانی === ایل خانی سلطنت دا اصل بانی [[چنگیز خان]] دا پوتا تے مونگکے خان بے [[قبلائی خان]] دا بھائی [[ہلاکو خان]] سی ۔ مونککے نے اسنوں [[مشرق وسطی]] چ [[تولی خان]] دے ٹبر دے ایتھے اقتدار نوں مضبوط کرن لئی بھیجیا تے حکم دتا کہ کم ہو جان دے بعد [[منگولیا]] واپس آ جائے ۔ == منگول ابتدا == [[File:Suzdal-invasion2.jpg|thumb|200px|left|منگول فوج دی [[سوزدل]] دی تباہی]] اپنی موت دے ویلے [[چنگیز خان]] نے اپنی سلطنت اپنے 4 پتراں وچکار ونڈ دتی ۔ [[جوجی خان]] سبتوں وڈا سی پر اوہ چنگیز خان توں 6 مہینے پہلے مر گئیا سی ، اس لئی لہندے دے منگول قبضے الے علاقے ، جنہاں چ [[روس]] تے [[قازقستان]] شامل سن ، اسدے پتر [[باتو خان]] نوں دے دتے گئے جہڑا [[نیلا اردو]] دا حکمران بن گئیا سی ، ایہہ اردو بعد چ [[چٹا اردو]] بن گئیا ۔ 1235ء چ باتو نے عظیم جرنیل [[سوبدائی بہادر]] نال مل کے لہندے ول حملے شروع کیتے ۔ اس نے پہلے [[باشکیر]] علاقے فتح کیتے تے فیر 1236ء چ [[وولگا بلغاریہ]] ول ٹرے ۔ ایتھوں اسنے 1237ء چ [[یوکرین]] دے دکھنی [[گیاہستان]] ([[سٹیپ]]) فتح کیتے تے [[کومان]]آں نوں لہندے ول نسن تے مجبور کر دتا ۔ اتلے ول رخ کردے ہوئے باتو نے [[روس تے منگول حملہ]] شروع کیتا تے تن سالاں چ [[روسی راجواڑے]]آں نوں فتح کر لئیا ،جدوں کہ اسدے چاچا زاداں [[کادان]] تے [[گویوک]] نے دکھن چ [[الانیا]] چ جا وڑے ۔ باتو دے اردو نے بھائیاں تے چاچا زاداں ، [[شیبان]] ، [[اوردا]] ، [[کادان]] تے [[خاقان]] [[مونگکے خان]] دی مدد نال لہندے ول حملے جاری رکھے تے [[پولینڈ]] تے [[ھنگری]] تے حملے کیتے جہڑے [[موہی دی لڑائی]] تے [[لیگنیکا دی لڑائی]] چ اپنے عروج تے پہنچ گئے ۔ 1241ء چ وڈا خان [[اوگدائی خان]] [[منگولیا]] چ مر گئیا تے [[باتو خان]] نوں اپنے [[ویانا]] دے محاصرے توں [[قرولتائی]] چ حصہ لین لئی واپس آنا پئیا ۔ تے اسدے بعد مڑ فیر کدی وی منگول فوج لہندے چ اینی دور نئیں آئی ۔ 1242ء چ [[ھنگری]] تھانیں واپس پرتدے ہوئے باتو تے [[بلغاریہ]] تے قبضہ کر لئیا ۔ [[باتو خان]] نے اپناراجگھر [[خزاری سلطنت]] دے راجگھر [[اتیل]] دی تھاں تے [[دریائے وولگا]] دے تھلڑے علاقے [[سرائے]] چ بنائیا ۔ اس توں کجھ چر پہلے باتو دے نکے بھائی [[شیبان]] نے باتو دی فوج نوں چھڈ کے [[یوہ یورال]] دے چڑھدے چ [[دریائے اوب]] تے [[دریائے ارتش]] دے نال نال اپنا علیحدہ الس (ulus) بنا لئی۔ == سنہری دور == [[File:Tokhtamysh.jpg|thumb|250px|left|1382ء چ [[توختامش]] دا [[روسی سلطنت]] تے حملہ]] طلائی اردو دے لوک زیادہ تر مخلوط [[ترک]] تے [[منکول]] سن جنہاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا سی ۔ اردو دی بوہتی آبادی ترک نژاد ، [[قپچاق]] ، [[وولگا تاتار]] ، [[خوارزمی]] تے دوجے سن ۔ طلائی اردو ہولی ہولی ترکیت دا شکار ہو گئیا تے اپنی منگول شناخت کھو دتی تے باتو دی اولاد جہڑی اصلی منگول جنگجو سی ، نوں اعلی طبقہ (اشرافیہ) سمجھئیا جاندا سی ۔ طلائی اردو دے لوکاں نوں [[روسی]] تے [[یورپی]] عام طور تے عام ناں [[تاتاری]] نال جاندے سن ۔ اردو دی آبادی دی اکثریت خانہ بدوش تے زراعتی سی تے ایہہ [[قپچاق بولی]] بولدے سن ۔ [[باتو خان]] دی اولاد پہلے [[سرائے باتو]] تے بعد چ [[سرائے بیرکے]] توں طلائی اردو تے حکومت کردی سی ۔ اینہاں دی حکومت چ [[دریائے وولگا]] توں [[دریائے ڈینیوب]] تک سی ، جدوں کہ اینہاں دیاں اگلیاں نسلاں دی حکومت [[دریائے یورال]] توں [[جھیل بالکش]] تک سی ۔ === اندرونی انتظام === طلائی اردو دا سبتوں اعلی حکمران [[خان]] ہندا سی جہڑا [[باتو خان]] دی اولاد چوں [[قرولتائی]] دے زریعے چنئیا جاندا سی ۔ وزیر اعظم وی نسلی اعتبار نال [[منگول]] ہندا سی ، جسنوں "شہزادےآں دا شہزادہ" یعنی [[بیکلر بیک]] آکھئیا جاندا سی تے منتریاں نوں [[وزیر]] آکھئیا جاندا سی ۔ مقامی گورنر یاں [[باسقاق]] تاوان تے ٹیکس اکٹھا کرن دے ذمہ دار سن ۔ شہری تے فوجی انتظامیہ قنون دی رو نال علیحدہ نئیں سی ۔ * [[وڈا اردو]] * [[نوغائی اردو]] ==[[مشار یورت]]== '''مشار یورت''' ([[تاتاری بولی]] : مشار یورتی تے [[روسی بولی]] : مشارسکی یورت ؛ مطلب مشاراں دا وطن) ، [[ریازان راجواڑا]] تے [[ماسکو]] تے [[نیژنی نووگورد]] راجواڑے دی سرحد تے [[طلائی اردو]] سلطنت دا اک نیم آزاد راجواڑا سی ۔ اینہاں علاقےآں چ [[وولگا بلغاریہ]] دے ویلے ، جہڑے کہ ابتداء چ مردوویاں نے اباد کیتے سن ، [[ترک]] نسل دے لوک وی ایتھے آباد ہوگئے ، جنہاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا سی ۔ 1298ء چ شیرین قبیلے دے [[حسین اوغلی محمد]] مقامی ترک تے مردووی لوکاں نوں متحد کر کے اک راجواڑے دی نیونہہ رکھی ۔ مشار یورت دا راجگھر [[مشار شہر]] سی ([[روسی]] دستاویزاں چ "گرادوک مشارسکی") ۔ 1393ء چ [[توختامش]] نے مشار یورت [[ماسکو]] نوں دے دتا ۔ 1445ء چ [[سوزدال]] دی جنگ چ فتح دے بعد ماسکوی گرینڈ ڈیوک [[وسیلی دوم]] نوں ایہہ علاقہ [[قاسم خان]] نوں پیش کرن تے مجبور کیتا گئیا ۔ جس دے بعد اس علاقے تے قائم کیتی گئی [[خانان قاسم]] [[ماسکو]] تے [[خانان قازان]] وچکار "بفر ریاست" بن گئی ۔ ==[[جلائر]]== جلائر قبیلے ایل خانیاں دی ای اک ٹہنی سی تے ایہہ نسلا [[منگول]] سن ۔ جدوں [[ایل خانی سلطنت]] دا [[سلطان]] [[ابو سعید]] مریا تے مقامی سرداراں دے ہتھ مرکز چ حکومت آ گئی ، اوہ جسنوں چاہندے تخت تے بیٹھا دیندے تے جس نوں چاہندے تخت توں لاہ دیندے ۔ اینہاں چوں جلائر سردار [[شیخ حسن بزرگ]] نے بہت زیادہ اثر تے رسوخ بنا لئیا تے اوہ [[ایل خانی]] حکمراناں نوں کٹھ پتلیاں وانگوں نچاندا سی ۔ جدوں آخری ایل خانی [[راجہ]] مر گئیا تے حسن بزرگ (1339ء-1356ء) نے [[عراق]] تے قبضہ کر لئیا تے [[بغداد]] نوں [[راجگڑھ]] بنا کے اپنی حکومت بنا لئی ۔ حسن بزرگ دے بعد اسدا پتر [[اویس خان]] (1356ء-1374ء) تخت تے بیٹھا ۔ اس نے ترکماناں کولوں جنہاں نے [[آذربائیجان]] تے چڑھدے [[اناطولیہ]] تے مل ماریئا ہوئیا سی ، [[تبریز]] تے [[آذربائیجان]] کھو لئے تے [[موصل]] تے [[دیاربکر]] تے وی مل مار لئی ۔ اویس خان دے جانشین حسین (1374ء-1382ء) دی سیاہ میشی([[قرہ قویونلو]]) ترکماناں تے [[آل مظفر]] نال لڑائیاں رہیاں ۔ ترکماناں نال تے اسدی صلح ہوگئی ، پر [[آل مظفر]] دے حکمران [[شاہ شجاع]] نے اسنوں [[آذربائیجان]] تے [[عراق]] دے وڈے حصے توں کجھ چر لئی بے دخل کر دتا ۔ [[File:Chupanid - Jalayerid dynasty 1337–1432 ad.png|thumbnail|جلائری سلطنت]] [[File:Jalayrids_Baghdad_1382_1387.jpg|thumb|left|جلائیری سکہ, [[بغداد]]، 1382-1387.]] حسین دے بعد اس دی حکومت اسدے دو پتراں چ اینج ونڈی گئی کہ [[عراق]] تے [[آذربائیجان]] [[سلطان احمد]] (1382ء-1410ء) نوں تے [[کردستان]] بایزید نوں ملیئا ۔ سلطان احمد نوں سکون نال حکومت کرن دا موقع نئیں ملیئا ۔ [[امیر تیمور]] دے مل مارن دا سلسلہ [[آذربائیجان]] تیکر پہنچ چکیا سی تے اسنے 1393ء چ [[بغداد]] تے [[عراق]] تے وی مل مار لئی ، سلطان احمد نس کے [[مصر]] چلا گئیا ۔ اس دے بعد ایہہ ہون لگا کہ جدوں تیمور [[بغداد]] توں چلا جاندا تے سلطان احمد مصری حکومت دی مدد نال بغداد دی حکومت واپس لئے لیندا تے تے جدوں [[تیمور]] ایدھر دا رخ کردا تے فیر نس کے [[مصر]] چلا جاندا ۔ آخر چ اوہ [[بغداد]] تے مل مارن چ کامیاب ہوگئیا سی پر [[آذربائیجان]] تے مل مارن دی کوشش چ [[قرہ قویونلو]] حکمران [[قرہ یوسف]] دے ہتھوں شکست کھا کے ماریئا گئیا ۔ اسدے بعد اسدا بھتریجا شاہ ولد بغداد دے تخت تے بیٹھا پر اگلے ای سال [[قرہ قویونلو]] ترکماناں نے بغداد تے مل مار کے جلائر ٹبر دا خاتمہ کردتا ۔ جلائر دی ٹہنی اس دے بعد وی 829ھ تک [[بصرہ]] ، [[واسط]] تے [[شستر]] دے علاقے تے حکومت کردی رہی ، پر اوہ [[تیموری سلطنت]] دی باجگزار سی ، بلآخر اس حکومت دا وی [[قرہ قویونلو]] نے خاتمہ کر دتا ۔ جلائر دا دور تعمیر تے ترقی دے کماں دے لحاظ نال کوئی اہمیت نئیں رکھدا ۔ فارسی دے مشہور قصیدہ گو شاعر [[ساوجی]] (مریا 1378ء) تے [[عرب]] مورخ [[ابن عرب شاہ]] (1388ء-1450ء) دا جلائر دربار نال تعلق سی ۔ [[ابن عرب شاہ]] دا "تاریخ عجائب المقدور " اس دور دی تریخ خاص کر [[امیر تیمور]] دے حالات دا بہت قیمتی ماخذ اے ۔ ایہہ کتاب [[عربی]] چ اے تے اس چ تیمور دیاں برائیاں کیتیاں گئیاں نیں ۔ [[امیر تیمور]] [[بغداد]] فتح کرن دے بعد ابن عرب شاہ نوں [[سمرقند]] لے گئیا سی ۔ [[احمد جلائر]] نے [[فارسی]] شاعر [[حافظ شیرازی]] دی سرپرستی وی کیتی ۔ ===بادشاہ=== {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/ناں<ref>The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual New Edinburgh Islamic Surveys Series; Author:Clifford Edmund Bosworth ISBN 0-7486-2137-7, ISBN 978-0-7486-2137-8 </ref> ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتی ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | راج ویلہ |- |align="center"|''Taj-ud-Din'' <br> <small>{{Nastaliq| تاج الدین }}</small> |align="center"| '''[[شیخ حسن بزرگ]]''' |align="center"|1336–1356 |- |align="center"| ''Mu'izz-ud-duniya wa al-Din'' <br> <small>{{Nastaliq| معزالدنیا والدین }} </small><br> ''Bahadur Khan'' <br> <small>{{Nastaliq| بهادرخان}} </small> |align="center"| '''[[شیخ اویس جلائر]]''' |align="center"|1356–1374 |- |align="center"|''Jalal-ud-Din'' <br> <small>{{Nastaliq| جلال الدین }}</small> |align="center"| [[شیخ حسن جلائر]] |align="center"|1374 |- |align="center"| ''Ghiyas-ud-Din'' <br><small>{{Nastaliq| ‏غیاث الدین }}</small> |align="center"| [[شیخ حسین جلائر]] |align="center"|1374–1382 |- |- style="background:yellow" |align="center"| |align="center"| [[شیخ بایزید جلائر]] <br> <small>[[سلطانیہ]] چ عراق عجم دا حکمران تے تاج دا دعویدار</small> |align="center"| 1382-1384 |- |- style="background:yellow" |align="center"| ''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| '''[[سلطان احمد جلائر]]'''<br> <small>[[بغداد]] چ عراق عرب دا حکمران تے تاج دا دعویدار</small> |align="center"| 1382–1410 |- |align="center"| |align="center"| [[شاہ ولد جلائر]] <br> <small>[[شیح علی جلائر]] دا پتر</small> |align="center"| 1410–1411 |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان محمود جلائر]]<br> <small>[[تاندو خاتون]] دی نگرانی ہیٹھ</small> |align="center"| 1411 (''پہلا دور'') |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان اویس جلائر]] |align="center"| 1411-1421 |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان محمد جلائر]] |align="center"| 1421 |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان محمود جلائر]] |align="center"| 1421-1425 (''دوجا دور'') |- |align="center"| |align="center"| [[حسین بن علاؤدولہ جلائر]] |align="center"| 1425-1432 |- |colspan=4 align="middle"| [[قرہ قویونلو]] دا جنوبی [[عراق]] اتے مل |- |} ==[[دلی سلطنت]]== === سلاطین دہلی === ہور ویکھو: '''[[دہلی سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ]]''' === [[خاندان غلاماں]] (1206–1290) === '''خاندان غلاماں''' 1206ء تو‏ں 1290ء تک [[ہندوستان]] وچ [[سلطنت دہلی]] اُتے حکمران رہیا۔ اس خاندان دا بانی [[قطب الدین ایبک]] سی جو [[شہاب الدین غوری]] د‏‏ی افواج دا جرنیل تے ہندوستان وچ [[غوری سلطنت]] دے حصےآں دا منتظم سی۔ 1206ء وچ غوری د‏‏ی شہادت دے بعد قطب الدین نے غوری سلطنت دے ہندوستانی حصےآں اُتے اپنی حکومت دا اعلان کر دتا۔ اس نے پہلے [[لاہور]] نو‏‏ں راجگڑھ قرار دتا جسنو‏ں بعد وچ [[دہلی]] منتقل کر دتا گیا۔ قطب 1210ء وچ انتقال کرگیا جس دے بعد اک ترک غلام [[التتمش]] تخت اُتے بیٹھیا۔ التتمش قطب الدین دا داماد سی تے التتمش دے بعد آنے والے تقریبا تمام سلاطین ايس‏ے د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن جنہاں وچ اس د‏ی بیٹی [[رضیہ سلطانہ]] وی شامل سی۔ [[سلطان ناصر الدین شاہ]] د‏‏ی افواج دے سپہ سالار [[غیاث الدین بلبن]] نے ہندوستان نو‏‏ں [[منگول|منگولاں]] دے حملے تو‏ں بچانے دے لئی تاریخی کارنامے انجام دتے تے بعد وچ تخت حاصل کيتا۔ خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ [[خلجی خاندان]] دے [[جلال الدین فیروز خلجی]] نے کيتا جس نے محمد غوری دے دور وچ [[بہار (بھارت)|بہار]] تے [[بنگال]] وچ استحکا‏م حاصل کيتا سی۔ [[فائل:Delhi sultanate.jpg|300px|کھبے]] * [[قطب الدین ایبک]] (1206–1210) * [[آرام شاہ]] (1210–1211) * [[التتمش|شمس الدین التمش]] (1211–1236) * [[رکن الدین فیروز]] (1236) * [[رضیہ سلطانہ]] (1236–1240) * [[معز الدین بہرام]] (1240–1242) * [[علاؤ الدین مسعود]] (1242–1246) * [[ناصر الدین محمود]] (1246–1266) * [[غیاث الدین بلبن]] (1266–1286) * [[معز الدین کیقباد]] (1286–1290) * [[کیومرث]] (1290) === [[خلجی خاندان]] (1290–1321) === خلجی راجٹبر جاں سلطنت خلجی وچکارلے ویلے وچ ہندستان دا اک شاہی خاندان سی۔ اسنے دلی دے تخت اتے 1290- 320 عیسوی تک راج کیتا۔ علاء الدین خلجی نے اپنے راج نوں دکھن دی سمت وچ ودھایا۔ اس دا راج کاویری دریا دے دکھن تک پھیل گیا سی۔ اس دے راج دور وچ منگول حملے وی ہوئے سن اتے اسنے منگولاں دی ٹاکرے تے کمزور فوج دا ڈٹکے سامنا کیتا۔ اس دے بعد تغلق خاندان دی حکمرانی آئی۔ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ مسلما‏ن جغرافیہ داناں محمودکاشغری، رشید الدین تے ابوزید البلخی ترک قبیلے دا تفصیلی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ جو ترک قبیلے بلاد اسلام دے قریبی ہمسائے سن، انہاں وچ اک ترک قبیلہ قرلق، فارسی (خلج)، عربی (خلخ) سی۔ (ترک۔ معارف اسلامیہ) نوشیروان نے ہناں دے خلاف ترکاں تو‏ں مدد لی تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہناں نو‏‏ں شکست دتی۔ مگر جلد ہی افغانستان اُتے ترک چھاگئے۔ کتاب الاغانی د‏‏ی دے مطابق رود گرگان دے ترکاں نے ایرانیاں د‏‏ی بولی و مذہب اختیار کر چک‏‏ے سن ۔ اوہ سانیاں دور وچ ہی اس علاقے نو‏‏ں فتح کرچکے سن ۔ (دیکھے ترک) * افغانستان وچ [[دریائے ہلمند]] دے چڑھاؤ دے رخ اُتے اک مرحلے دے فاصلے تو‏ں دریا دے ايس‏ے کنارے اُتے جس اُتے درتل سی، شہر درغش آباد سی تے درتل دے مغرب وچ اک مرحلے دے فاصلے اُتے بغنین اس علاقہ وچ سی۔ جتھ‏ے قبیلے پشلنگ دے ترک آباد سن ۔ انہاں وچ قبیلہ خلج وی رہندا سی۔ انہاں خلجی ترکاں نے بعد وچ مغرب د‏‏ی طرف نقل مکانی د‏‏ی سی۔ لیکن [[ابن حوقل]] نے چوتھ‏ی (دسويں) صدی وچ لکھدا اے کہ ایہ لوک اپنی زندگی بہت قناعت تو‏ں زمینداور دے علاقہ وچ بسر کردے سن تے وضح قطع ترکاں د‏‏ی رکھدے سن ۔ (جی لی اسٹریج۔ خلافت شرقی، 025۔ 125) * خلجی افغانستان وچ ابتدئے اسلام تو‏ں ہی آباد سن تے غالباً انہاں نے دوسرے افغان قبیلے دے نال اسلام چو سی صدی ہجری وچ اسلام قبول کيتا سی۔ کیو‏ں کہ ایہ خوارزم شاہیاں تے غوریاں تے اس تو‏ں پہلے سلجوقیاں دے لشکر وچ شامل رہے سن ۔ علاؤ الدین جتھ‏ے سوز نے سلطان سنجر دا مقابلہ کرنا چاہیا تاں عین لڑیائی دے وقت ایہ ترکاں تے خلجیاں نے علاؤ الدین جتھ‏ے دا نال چھور کر ایہ سلطان سنجر دے نال جاملے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں علاؤ الدین جتھ‏ے سوز نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ قید ہوئے گیا۔ اس طرح ایہ سلطان مغزالدین محمد غوری دے لشکر وچ شامل سن تے ہند د‏‏ی فتوحات وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ جدو‏ں سلطان محمد غوری ترائن د‏‏ی لڑیائی وچ زخمی ہوئے گیا تاں اسنو‏ں میدان جنگ تو‏ں بچالانے والا وی اک خلجی نوجوان سی۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 526۔ 117)* خلجی سلطان محمد خوارزم دے لشکر وچ وی شامل سن، اس نے سمرقند د‏‏ی حفاظت دے لئی جو لشکر منگولاں دے مقابلے دے لئی چھڈیا سی اس وچ کثیر تعداد وچ خلجی شامل سن ۔ خلجیاں نے خوارزم شاہیاں کے نال مل ک‏ے منگولاں دے خلاف مزحمت د‏‏ی سی۔ 366ھ وچ خلجیاں دے اک گروہ جو سلطان محمد خلجی دے لشکری سن اپنے سردار ملک [[خان محمد]] خلجی د‏‏ی سرکردگی وچ سندھ اُتے قابض ہوئے گئے، ناصرالدین قباچہ نے انہاں دے خلاف اقدام کيتا تے انہاں نو‏ں کڈ باہر کيتا تے انہاں دا سردار ماراگیا۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 465۔ 547، جلد دوم، 031۔ 641) * خلجی [[خاندان غلاماں]] دے لشکر وچ وی شامل رہ‏‏ے۔ بلکہ ترکاں دے لشکریاں دا غالب عنصر خلجی ہی سن تے انہاں د‏‏ی سرکردگی وچ ہند وچ وسیع فتوحات حاصل کيتياں۔ انہاں وچ بختیار خلجی بہت مشہور ہويا، جس نے صرف دوسو آدمیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بنگال فتح کيتا۔ اس طرح دوسرے خلجی سرداراں وچ علی مردان خلجی، غرزالدین، محمد شیراں، [[میران شاہ]] تے ملک جلال الدین بن خلج خان دے ناں ملدے نيں۔ آخر الذکر برصغیر وچ خلجی سلطنت دا بانی سی۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 547 تو‏ں 108) * 0931ء؁ وچ خلجی اچانک دہلی دے تخت اُتے قابض ہوئے گئے۔ خود اس اُتے دہلی دے امرا تے شہری وی حیرت زدہ رہے گئے۔ نواں بادشاہ جلال الدین فیروز خلجی سی۔ اوہ کافی عرصہ تک دہلی وچ داخلے د‏‏ی ہمت نئيں کرسکیا۔ اس خاندان دا سب تو‏ں مشہور بادشاہ علاؤ الدین خلجی سی۔ جو جلاؤالدین فیروزکا بھتیجا تے داماد سی۔ جو اپنے چچا نو‏‏ں قتل کرکے تخت اُتے بیٹھیا سی۔ ایہ پہلاحکمران سی جس نے [[جنوبی ہند]] نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دے علاوہ ایہ اپنی دور رس اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ مشہور ہويا۔ اس خاندان دا آخری حکمران اس دا بیٹا قطب الدین مبارک خلجی سی جس نو‏‏ں اس دے نومسلم غلام خسرونے قتل کرکے اس خاندان دا خاتمہ کر دتا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 353 تو‏ں 204) * 6241ء؁ وچ [[مالوہ]] د‏‏ی حکمرانی خلجیاں نے حاصل کرلئی- اس خاندان دا بانی محمود خلجی سی۔ اس نے اپنے [[برادر نسبتی]] نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا تے خود تخت پربیٹھ گیا۔ ایہ اک بیدار مغز بادشاہ سی۔ اس دا سنتیس سالہ دور حکومت دا بیشتر حصہ گرد و نواع د‏‏ی حکومتاں تو‏ں لڑنے تے سلطنت د‏‏ی توسیع وچ گزریا۔ اس خاندان دا آخر حکمران [[باز بہادر]] سی۔ اسنو‏ں اکبر د‏‏ی فوجاں نے 1651ء؁ وچ تخت تو‏ں محروم کر دتا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 515 تو‏ں 815) دور حکومت : 1290ء تو‏ں 1320ء [[ہندوستان]] دا اک [[ترکی]] حکمران خاندان جس نے [[افغانی]] رسم و رواج تے [[فارسی]] بولی اپنا لیا ہو&lrm;ا سی۔ مملوک سلاطین [[دہلی]] دے بعد 1290ء تو‏ں 1320ء تک خلجی بادشاہ ہندوستان اُتے حکمران رہ‏‏ے۔ خلجی خاندان د‏‏ی بنیاد [[جلال الدین خلجی]] نے رکھی۔ تے اس دے بعد انکا بھتیجا [[علاؤ الدین خلجی]] تخت نشین ہويا۔ جس دے قبضہ وچ بعد وچ پورا ہندوستان آیا۔ علاؤ الدین خلجی دے بعد اس دے جانشین نااہل ثابت ہوئے تے بالآخر [[تغلقاں]] دے ہتھو‏ں خاندان خلجی دا خاتمہ ہويا۔ بعض مورخین دا خیال اے کہ خلجی [[ترک]] سن ۔ لیکن خلجی دراصل اک افغان قبیلے غلجئی نال تعلق رکھدے سن ۔ تے ایہی غلجئی ناں ہندوستان وچ خلجی د‏‏ی صورت اختیار کر گیا۔ * [[جلال الدین خلجی|جلال الدین فیروز خلجی]] (1290–1294) * [[علاؤ الدین خلجی]] (1294–1316) * [[قطب الدین مبارک شاہ]] (1316–1321) === [[تغلق|تغلق خاندان]] (1321–1398) === '''تغلق خاندان جاں راج ٹبر''' [[دلی سلطنت]] اُتے راج کرن والا اک ترک مسلمان ٹبر سی ۔ اس ٹبر نے [[خلجی خاندان]] دے بعد 1320ء توں 1413ء تک [[دلی]] دے تخت اتے راج کیتا ۔ تغلق (تغلق) اصل وچّ کسے قوم دا نام نہیں سی۔ اس جانادن دے بانی غیاث الدین دا نام غازی تغلق سی۔ اسے دے نام تے اس چاندان دا نام پے گیا۔ اتہاسکار [[ابن بطوطہ]] دے مطابق تغلق نسل دے لوک کرونا ترک سن جو [[سندھ]] تے [[ترکستان]] دے وچکار دے پہاڑی علاقے وچّ رہندے سن۔ [[مارکوپولو]] دا مت ہے کہ ایہ [[ہندو]] ماواں اتے تاتار پیؤآں دی اولاد سن۔<ref>punjabipedia.org/topic.aspx?txt=تغلق‎</ref> [[ہندوستان]] وچ [[خلجی خاندان]] دے بعد سلطان [[غیاث الدین تغلق]] نے [[دلی|دہلی]] اُتے تغلق خاندان د‏‏ی حکومت قائم کيتی۔ ایہ خاندان 1413ء تک حکمران رہیا۔ تے اس دے بعد [[سید خاندان]] بر سر اقتدار آیا۔ تغلق خاندان دے دو بادشاہ زیادہ نامور ہوئے نيں۔ [[سلطان محمد عادل بن تغلق شاہ]] اک سخت گیر حاکم سن ۔ متعصب مؤرخاں نے اسنو‏ں پاگل کہیا اے مگر ایہ درست نہیں- اس نے چند غلط تے ناممکن العمل اقدام ضرور کیے- مثلاً پایۂ تخت دہلی تو‏ں [[دولت آباد]] منتقل کيتا- [[خراسان]] تے [[چین]] اُتے ناکا‏م حملہ کيتا۔ '''سلطان محمد عادل بن تغلق شاہ''' &lrm;کے زمانے وچ مشہور عرب سیاح [[ابن بطوطہ]] [[ہندوستان]] آیا۔ تے نو برس ایتھ‏ے رہیا۔ [[سلطان فیروز شاہ تغلق]] اس خاندان دا سب تو‏ں ممتاز بادشاہ گزریا اے، جو بہت دیندار تے منصف مزاج سی۔ تمام زندگی رفاہ عامہ دے کماں تے علم د‏‏ی ترویج و ترقی وچ کوشاں رہیا۔ بے شمار ہسپتال، مسیتاں، یتیم خانے، سراواں تے مدارس قائم کیتے۔ بے کاری نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی خاطر دریاواں اُتے پل بند ہويا کر ملک وچ نہراں کھدواواں تاکہ زراعت ودھے۔ تے عوام خوشحال ہون۔ سخت سزاواں، منسوخ کر دتیاں۔ سلطان فیروز شاہ تغلق دے بعد خاندان تغلق دا زوال شروع ہويا تے 1398ء وچ [[امیر تیمور|امیر تیمور بیگ گورکانی]] نے رہی سہی طاقت دا خاتمہ کر دتا۔ تیمور جاندے وقت [[خضر خان|سید خضر خان ابن ملک سلیمان]] نو‏‏ں نائب بنا ک‏ے چھڈ گیا۔ گو آخری بادشاہ [[سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق]] &lrm;نے جلد ہی دہلی اُتے دوبارہ قبضہ کر لایا، لیکن 1413ء وچ اس د‏ی وفات دے بعد تغلق خاندان دا بالکل خاتمہ ہوئے گیا۔ تغلق عہد د‏‏ی اک قابل قدر خصوصیت ایہ اے کہ [[دکنی]] بولی اُتے شمالی ہند د‏‏ی بولی دا مستقل تے نمایاں اثر ايس‏ے دور وچ ہويا۔ [[فائل:Tughlaq dynasty 1321 - 1398 ad.PNG]] * [[سلطان غیاث الدین تغلق شاہ]] (1321–1325) * [[محمد بن تغلق]] (1325–1351) * [[فیروز شاہ تغلق]] (1351–1388) * [[غیاث الدین تغلق ثانی]] (1388–1389) * [[ابو بکر شاہ]] (1389–1390) * [[ناصر الدین محمود شاہ ثالث]] (1390–1393) * [[سکندر شاہ اول]] ( March – April 1393) * [[محمود ناصر الدین]] (1393–1394) * [[نصرت شاہ]] فیروز آباد وچ (1394–1398) [[File:Delhi_History_Map.png|thumb|350px|left|دلی سلطنت دا نقشہ]] [[File:دلی سلطنت دا نقشہ.png|thumb|200px|left|دلی سلطنت]] 1206ء توں 1526ء تک [[ہندستان]] تے حکومت کرن آلیاں کئی حکومتاں نوں مشترکہ طور تے [[دلی]] سلطنت آکھئیا جاندا اے ۔ [[ترک]] تے [[پشتون]] نسل دیاں اینہاں حکومتاں وچ [[غلاماں ٹبر]](1206ء توں 1290ء) ، [[خلجی ٹبر]](1290ء توں 1320ء) ، [[تغلق ٹبر]](1320ء توں 1413ء) ، [[سید ٹبر]](1414ء توں 1451ء) تے [[لودھی ٹبر]](1451ء توں 1526ء) دیاں حکومتاں شامل نیں ۔ 1526ء چ [[دلی]] دی آخری سلطنت [[مغلیہ سلطنت]] دے بانی ظہیر الدین [[بابر]] دے ہتھوں شکست دے بعد مغلیہ سلطنت چ ضم ہو گئی ۔ 12ویں صدی چ [[شہاب الدین غوری]] نے [[غزنی]] ، [[ملتان]] ، [[سندھ]] ، [[لہور]] تے [[دلی]] نوں فتح کیتا تے اینہاں نوں [[سلطنت غوریہ]] داحصہ بنا لئیا ۔ [[File:Qminar.jpg|thumb|200px|left|دلی چ [[قطب الدین ایبک]] دا بنایا قطب مینار]] 1206ء چ [[شہاب الدین غوری]] مرن مگروں اس دا [[اک]] [[غلام]] [[جرنیل]] [[قطب الدین ایبک]] ، [[دلی]] دے [[تحت]] تے بیٹھا ، تے اینج سلطنت دلی تے [[غلاماں ٹبر]] د حکومت دا آغاز ہوئیا ۔ غلاماں ٹبر دی حکومت بوہت تیزی نال ودھی تے ایس صدی دے ادھ تیکر ، [[درہ خیبر]] توں [[بنگال]] تک دا علاقہ اس سلطنت ج شامل ہو گئیا ۔ [[التتمش]](1210ء توں 1235ء) تے [[غیاث الدین بلبن]](1266ء توں 1287ء) اس ٹبر دے مشہور حکمران سن ۔ 1290ء چ اس ٹبر دی حکومت دا خاتمہ ہوگئیا ۔ خاندان غلاماں دے خاتمے دے مگروں [[خلجی ٹبر]] حکومت چ آ گئیا ،جہڑا [[سلطنت غوریہ]] دے دوران [[بنگال]] دا حکمران سی ۔ خلجی حکمراناں نے [[گجرات]] تے [[مالوہ]] فتح کیتے تے [[دریائے نربدا]] دے پار دکھن چ [[تامل ناڈو]] تک اینہاں دے قدم جا اپڑے ۔ [[File:QutubuddinAibakMausoleum.JPG|thumb|200px|left|پاکستان ، [[لہور]] [[انارکلی]] چ قطب الدین ایبک دا مزار]] سلطانت [[دلی]] تے بعد چ [[گلبرگہ]] دی [[بہمنی سلطنت]] تے 1518ء چ بہمنی سلنطت دی [[پنج]] [[دکن سلطنتاں]] چ ونڈ دے مگروں وی دکھنی [[ہندستان]] چ [[مسلمان|مسلماناں]] دی پیش قدمی جاری رہی ۔ [[ہندو]] سلطنت [[وجے نگر]] نے دکھنی [[ہندستان]] نوں اپنے جھنڈے تھلے جمع کر دے ہوئے سلطنت [[دلی]] دی پیش قدمی نوں کجھ چر لئی روکئیا پر 1565ء چ [[دکن سلطنتاں|دکن سلطنت]] دے ہتھوں ختم ہو گئی ۔ [[دلی]] سلطنت واحد سلطنت سی ، جس دے دوران [[ہندستان]] تے [[اک]] [[زنانی]] نے حکومت کیتی ۔ غلاماں ٹبر دی حکومت دے دوران [[التتمش]] نے اپنی [[دھی]] [[رضیہ سلطانہ]] دے حق چ [[وصیت]] کیتی سی ، جس نے 1236ء توں 1240ء تک تحت سمبھالئیا ۔ اوداں تے اس دا دور حکومت بوہت ای چھوٹا سی پر [[مورخ]] اسنوں بوہت قدر دی نگاہ نال ویکھدے نیں ۔ [[التتمش]] دے کئی پتر سن پر اوہ کہندا سی کہ "[[مرد]] تے صرف رضیہ اے " ۔ رضیہ نوں اپنے بھائیاں دی بغاوت دا ساہمنا کرنا پئیا تے بالآخر اپنے [[شوہر]] سمیت اینہاں دے ہتھوں ای ماری گئی ۔ اوہ مسلم [[تریخ]] دی پہلی [[زنانی]] حکمران سی جس دی حکومت چڑھدے چ [[دلی]] توں لہندے چ [[پشاور]] تے اتلے چ [[کشمیر]] تے دکھن چ [[ملتان]] تک قائم سی ۔ [[File:Image_of_babur.jpg|thumb|250px|left|مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین محمد بابر]] 1398ء چ [[امیر تیمور]] دے حملے دی وجہ توں سلطنت [[دلی]] نوں زبردست نقصان پہنچئیا تے [[اودھ]] ، [[مالوہ]] ، [[بنگال]] ، [[گجرات]] تے [[جونپور]] دیاں آزاد حکومتاں قائم ہو گئیاں ۔ اوداں تے ایہہ دلی سلطنت دی بوہت وڈی کامیابی سی کہ اس نے 13ویں صدی عیسوی چ [[ہندستان]] نوں [[منگولیا]] تے [[وسطی ایشیا]] دے [[مغل|منگول]] حملہ آوراں دیاں تباہ کاریاں تے قتل و غارت توں بچائی رکھیا ۔ اس چر چ [[چنگیز خان]] نے [[وسطی ایشیا]] چ [[خوارزم]] دی [[خوارزم شاہی سلطنت]] ، [[افغانستان]] تے [[ایران]] دی اٹ نال اٹ بجا دتی سی تے [[ہندستان]] نے [[مغل|منگولاں]] نے حملے تے کیتے پر اینہاں نوں کوئی خاص کامیابی نال ملی اس پاروں اوہناں نے فیر ایدھر دا مونہہ نئیں کیتا ۔ پر 1398ء چ [[سمرقند]] د؛ [[تیموری سلطنت]] دے حکمران [[امیر تیمور]] دے حملے نے دلی سلطنت نوں بوہت زیادہ کمزور کر دتا ۔ لودھیاں دے دور چ سلطنت [[دلی]] کافی حد تک بحال ہو گئی سی تے سارے خودمختار ہوغے علاقے اک [[اک]] کر کے مڑ فیر سلطنت دے اقتراد چ آ گئے سن ۔ پر آخری لودھی حکمران [[ابراہیم لودھی]] نوں اسدے درباری تے رعایا دونہے بوہت ناپسند کردے سن ۔ اسدے پیؤ [[سکندر لودھی]] دے مرن مگروں ، دربار دے کجھ سرداراں تے درباریاں نے بغاوت کردتی جہڑےاسدے بھائی جلال خان نوں [[تخت]] تے بٹھانا جاہندے سن ۔ اس نے بغاوت کچل دتی تے اپنے بھائی جلال خان نوں مروا کے تخت تے قبصہ کر لیا ۔ ایہہ اپنے درباریان نال چنگے طریقے نال پیش نئیں آندا سی ۔ اس لئی [[پنجاب]] دے گورنر دولت خان تے اسدے چاچا عالم خان نے [[کابل]] دے حکمران [[بابر]] نوں [[دلی]] تے حملہ کرن دا نیوتا بھیجیا ۔ [[کابل]] دے [[وسطی ایشیا|وسطی ایشیائی]] [[مغل]] حکمران تے [[امیر تیمور]] دے پوتے ظہیر الدین [[بابر]] نے [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ دلی سلطنت دے سلطان [[ابراہیم لودھی]] نوں شکشت دتی تے ابراہیم لودھی میدان جنک چ ماریا گیا ۔ [[پانی پت]] دی پہلی لڑائی چ [[بابر]] دی فتح بہتر سپہ سالاری ، بوہتا جنگی تجربہ ، بہتر منصوبہ سازی تے [[توپ|توپاں]] دی ورتوں سی ۔ [[بابر]] نے [[دلی]] تے [[آگرہ]] تے مل مار کے سلطنت دلی دا خاتمہ کر دتا تے 1526ء چ [[مغلیہ سلطنت]] دی بنیاد رکھی ۔ ایہہ [[مغل]] [[مغلیہ سلطنت|سلطنت]] اگلے 300 [[سال]] [[ہندستان]] تے حکومت کر دی رہی ۔ [[دلی]] دے سلطاناں دے [[مشرقی وسطی]] ، [[افغانستان]] تے [[ایران]] دے [[مسلمان]] حکمراناں نال ودھیا تعلقات سن ۔ سلطان اپنے قنوقاں دیبنیاد [[قرآن]] تے [[شریعت]] تے رکھدا سی تے غیر مسلم رعایا نوں اپنے مذہب تے عمل کرن دی اجازت سی ۔ سلطان شہراں توں حکومت کردا سی پر عسکری کیمپ تے تجارتی چوکیاں پورے [[دیس]] چ نکے وڈے قصبےآں چ سن ۔ [[دلی]] سلطنت اک ثقافتی نشاۃ ثانیہ دے دور دی نقیب سی ۔ [[ہندو]] مسلم ثقافتاں دے ملاپ نال فن تعمیر ، [[موسیقی]] ، [[ادب]] ، [[بولی]] تے [[مذہب]] تے ان مٹ اثرات پئے ۔ [[امیر تیمور]] دے [[دلی]] تے حملے پاروں [[اودھ]] ، [[بنگال]] ، [[جونپور]] ، [[گجرات]] تے [[مالوہ]] چ خودمحتار سلطنتاں وجود ج آیاں [[File:Coin of Muhammad bin Tughluq.jpg|thumb|200px|left|محمد بن تغلق دا اک سکہ]] 13ویں صدی عیسوی دے پہلے ادھ چ [[دلی]] سلطنت نے اپنے [[صوبہ|صوبےآں]] (سرکار) تے [[ضلع|ضلعےآں]] ([[پرگنہ]]) مالیاتی معیشت دا نظام متعارف کروایا جس نال منڈیاں دا [[اک]] پورا نظام تشکیل پا گئیا ، جس راہیں [[پنڈ|پنڈاں]] دی روایتی معیشت نے تیزی نال ترقی کیتی تےاک بہتر رہتل دا آغاز ہویا ۔ ریاست دے مالیہ (ریونیو) دا انحصار ترقی کردی زراعت تے ای سی گا ۔ ایہہ ترقی کردی زراعت سلطان [[محمد بن تغلق]] (51-1325ء) دی نافذ کر دا زرعی اصلاحات دی مرہون منت سی ، جنہاں چ [[پنڈ|پنڈاں]] چ [[کھوہ]] پٹ کے دینا ، کاشتکار نوں بیہ (بیج) مہیا کرنا تے نقد آور فصلاں بیجن ، جداں [[کماد]] ، دی حوصلہ افزائی کرنا ۔ ==[[مملوک|مملوک مصر]]== '''مملوک''' گھبلے ویلےآں چ [[مسلم خلفاء]] تے [[صلاح الدین ایوبی]] دی قائم کردہ [[ایوبی سلطنت]] دے سلاطین لئی خدمات انجام دین والے [[مسلمان]] [[ترک]] النسل [[سپاہی]] سن، تے وقت دے نال نال ایہہ زبردست عسکری قوت بن گئے ، تے [[اک]] توں زیادہ مرتبہ حکومت وی حاصل کیتی ۔ مملوکاں دی طاقت ور ترین حکومت [[مصر]] چ 1250ء توں 1517ءتک قائم [[مملوک سلطنت]] سی ۔ 1517ء [[سلطنت عثمانیہ]] کولوں شکست کھان دے بعد اسدا خاتمہ ہوگئیا تے [[مصر]] ترکاں دے قبضے چ چلا گئیا ۔ مملوک (عربی: مملوک برائے واحد، ممالیک برائے جمع) [[قرون وسطیٰ|قرون وسطی]] وچ مسلم خلفاء تے [[ایوبی سلطنت|ایوبی سلاطین]] دے لئی خدمات انجام دینے والے مسلم سپاہی سن ۔ وقت دے نال نال اوہ زبردست عسکری قوت بن گئے تے اک تو‏ں زیادہ مرتبہ حکومت وی حاصل کيتی جنہاں وچ طاقتور ترین مصر وچ 1250ء تو‏ں 1517ء تک قائم ''مملوک سلطنت'' سی۔ [[فائل:Mamluke.jpg|thumb|مملوک شہسوار]] اولین مملوک سپاہیاں نے 9واں صدی وچ [[خلافت عباسیہ|عباسی]] خلفاء دے لئی خدمات انجام دتیاں۔ عباسی انہاں نو‏ں خصوصا [[قفقاز]] تے [[بحیرہ اسود]] دے شمالی علاقےآں تو‏ں بھرتی کردے سن ۔ چرکاسیاں دے سوا اکثر قیدی غیر مسلم نسل نال تعلق رکھدے سن جو اسلام قبول کرنے دے بعد خلیفہ د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری سنبھالدے سن ۔ مملوک نظام دے تحت حکمراناں نو‏‏ں ایداں دے جانباز سپاہی میسر آئے جنہاں نو‏ں کاروبار سلطنت تو‏ں کوئی سروکار نہ سی۔ مقامی جنگجو اکثر سلطان یا خلیفہ دے علاوہ مقامی قبیلے دے شیوخ، خاندان یا اعلیٰ شخصیتاں دے فرماں بردار ہُندے سن ۔ جے کوئی سردار حکمران دے خلاف بغاوت کردا اے تاں انہاں سپاہیاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی بغاوت دا خدشہ رہندا ا‏‏ے۔ [[فائل:Ottoman Mamluk horseman circa 1550.jpg|thumb|عثمانی مملوک بھاری گھڑسوار فوج د‏‏ی ذرہ]] اسلام قبول کرنے دے بعد انہاں نو‏ں شہسوار رسالےآں وچ بھرتی کيتا جاندا سی۔ ان د‏‏ی تربیت وچ شہسوار دستےآں د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی ترتیب، شہسواری، تیر اندازی اورابتدائی طبی امداد د‏‏ی تربیت شامل سی۔ مملوک چھاؤنیاں وچ رہندے سن جتھ‏ے اوہ تیر اندازی تے ہور صحت مند تفریح دے ذریعے اپنا دل بہلاندے سن ۔ تربیت مکمل کرنے دے بعد اوہ غلام نئيں رہندے سن ۔ سلطان مملوک فوج نو‏‏ں براہ راست اپنی کمان وچ رکھدا سی تاکہ اوہ مقامی قبیلے د‏‏ی جانب تو‏ں بغاوت د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں استعمال کرسک‏‏ے۔ غلاماں دے نال مسلماناں دے اعلیٰ سلوک د‏‏ی واضح مثال انہاں مملوک سپاہیاں دا اُچے عہدےآں تک پہنچنا اے جنہاں وچ سپہ سالاری تک شامل ا‏‏ے۔ اسلام <small>تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو [[خاندان غلاماں]]</small> 1206ء وچ [[ہندوستان]] وچ مسلم افواج دے مملوک کمانڈر [[قطب الدین ایبک]] خود نو‏‏ں سلطان قرار دیندے ہوئے پہلے آزاد سلطان{{زیر}} ہند بن گئے تے [[خاندان غلاماں]] د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی بنیاد رکھی جو 1290ء تک قائم رہی۔ [[فائل:BattleOfHoms1299.JPG|thumb|[[معرکہ وادی خزندار]]]] <small>تفصیلی مضمون دے لئی مملوک سلطنت</small> مصر وچ مملوک سلطنت نے [[ایوبی سلطنت]] تو‏ں جنم لیا جسنو‏ں 1174ء وچ عظیم مجاہد [[صلاح الدین ایوبی]] نے تشکیل دتا ا‏‏ے۔ 1169ء وچ اپنے چچا [[شیرکوہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[دمشق]] دے زنگی سلطان [[نور الدین زنگی]] دے لئی مصر فتح کرنے تے 1189ء وچ [[بیت المقدس]] د‏‏ی فتح دے بعد صلاح الدین نے [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] وچ اپنے خاندان د‏‏ی گرفت مضبوط کردتی۔ لیکن صلاح الدین دے انتقال دے بعد اس دے بیٹےآں دے درمیان سلطنت د‏‏ی تقسیم دا تنازع کھڑا ہوئے گیا تے اوہ وسیع مملوک فوجاں دے نال آمنے سامنے آ گئے۔ 1200ء وچ صلاح الدین دے بھائی [[ملک العادل]] نے اپنے تمام بھائیاں تے بھتیجاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سلطنت حاصل کرلئی- ہر فتح دے نال ملک العادل شکست خوردہ مملوکاں نو‏‏ں اپنی فوج وچ شامل کردا گیا تے ایوبی حکومت مملوکاں د‏‏ی طاقت دے گھیرے وچ آگئی جس نے جلد ہی سلطنت دے سیاسی معاملات وچ دخل اندازی تو‏ں شروع کردتی۔ جون 1249ء وچ [[فرانس]] دے [[لوئی نہم]] د‏‏ی زیرقیادت ستويں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگ]] وچ فرانسیسی لشکر [[مصر]] اُتے حملہ آور ہويا تے دمیتہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سلطان [[الصالح ایوب]] دے انتقال اُتے سلطنت اس دے بیٹے [[توران شاہ]] تے اس بیوی [[شجرۃ الدر]] نو‏‏ں ملی جس نے مملوکاں دے تعاون تو‏ں فرانسیسیاں اُتے جوابی حملہ کيتا۔ بحری مملوکاں دے کمانڈر [[بیبرس|رکن الدین بیبرس]] نے لوئی د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ مملوکاں نے مارچ 1250ء وچ شاہ لوئی نو‏‏ں گرفتار کرکے 4 لکھ لیور دا تاوان حاصل کيتا۔ اک مرد رہنما دے لئی بڑھدے ہوئے سیاسی دباؤ دے باعث شجرۃ الدر نے مملوک کمانڈر [[ایبک]] نال شادی کرلئی- بعد وچ ایبک قتل ہويا تے زمام اقتدار اس دے نائب [[سیف الدین قطز]] نے حاصل کرلئی- انہاں نے مملوکاں د‏‏ی پہلی [[بحری مملوک]] سلطنت د‏‏ی باقاعدہ بنیاد رکھی۔ پہلی مملوک سلطنت نو‏‏ں بحری اس لئی کہیا جاندا اے کہ انہاں مملوکاں دا تعلق بحری افواج تو‏ں سی جنہاں دا مرکز [[دریائے نیل]] دے جزیرے المنیال وچ سی۔ بحری فوج د‏‏ی اکثریت قپچاق ترکاں تے چرکاسیاں اُتے مشتمل سی۔ <small> تفصیلی مضمون دے لئی [[جنگ عین جالوت]] </small> [[ہلاکو خان]] د‏‏ی قیادت وچ منگولاں نے [[بغداد]] نو‏‏ں نیست و نابود کرنے دے بعد جدو‏ں 1258ء وچ [[دمشق]] اُتے قبضہ کيتا تاں دمشق تو‏ں فرار ہونے والے مملوکاں وچ جنرل بیبرس وی شامل سی۔ اوہ [[قاہرہ]] پہنچیا تے جدو‏ں [[ہلاکو خان]] نے سیف الدین قطز تو‏ں ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کيتا تاں قطز اس دے سفیراں نو‏‏ں قتل کرکے [[بیبرس]] د‏‏ی مدد تو‏ں افواج روانہ کيتياں۔ مونگی خان د‏‏ی ہلاکت دے باعث ہلاکو خان [[فلسطین]] د‏‏ی جانب ودھدی ہوئی منگول افواج د‏‏ی قیادت اپنے نائب [[کتبغا]] نو‏‏ں دے ک‏ے وطن روانہ ہوئے گیا۔ بعد وچ مملوک تے [[مغول|منگول]] افواج دے درمیان فلسطین وچ [[جنگ عین جالوت|عین جالوت]] دے مقابلہ اُتے تاریخی معرکہ ہويا جس وچ مملوکاں نے تریخ د‏‏ی فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے کتبغا نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کرڈالیا۔ اس فتح د‏‏ی بدولت مصر تے فلسطین منگولاں دے بڑھدے ہوئے طوفان تو‏ں بچ گئے۔ [[جنگ عین جالوت]] نو‏‏ں تریخ د‏‏ی فیصلہ کن ترین جنگاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شاندار کارنامہ انجام دینے دے بعد [[بیبرس|رکن الدین بیبرس]] قاہرہ واپس آیا تے قطز د‏‏ی جگہ "ملک الظاہر" دے لقب تو‏ں مسند اقتدار اُتے جلوہ افروز ہويا۔ مملوکاں نے 1260ء وچ حمص وچ دوسری مرتبہ منگولاں نو‏‏ں شکست دتی تے مغرب د‏‏ی طرف انہاں دے بڑھدے ہوئے قدماں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی روک دتا۔ اس دوران مملوکاں نے [[شام]] اُتے اپنی گرفت نو‏‏ں مضبوط کيتا تے جنگی قلعے قائم کرنے دے علاوہ ڈاک دا نظام قائم کيتا۔ بیبرس د‏‏ی افواج نے سرزمین فلسطین اُتے قائم آخری صلیبی ریاست [[انطاکیہ]] فتح کرکے فلسطین تو‏ں عیسائیاں دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ کر دتا۔ 1382ء وچ اقتدار برجی مملوکاں نے حاصل کيتا۔ برجی مملوک قاہرہ وچ قلعے دے برجاں اُتے تعینا‏‏تی دے باعث [[برجی مملوک]] کہلاندے سن جنہاں د‏‏ی اکثریت چرکاسیاں اُتے مبنی سی۔ مملوک سلطنت 1517ء تک قائم رہی جدو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان [[سلیم اول]] نے [[جنگ مرج دابق]] تے [[جنگ ردانیہ]] وچ مملوک سلطان [[قانصوہ غوری]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ختم کر دتا۔ اُتے مملوک عثمانی سلطنت دے زیر انتظام وی کم کردے رہے لیکن انہاں نو‏ں پہلے جداں اختیارات حاصل نئيں رہ‏‏ے۔ 1768ء وچ سلطان [[علی بے الباکر]] نے عثمانیاں تو‏ں آزادی کااعلان کيتا لیکن مملوکاں نے اس تحریک نو‏‏ں سختی تو‏ں کچل دتا۔ اس موقع [[جارجیا]] تو‏ں نويں مملوک بھرتی کیتے گئے۔ [[نپولین]] نے 1798ء نو‏‏ں مصر اُتے حملے وچ مملوکاں نو‏‏ں شکست دتی۔ 1801ء وچ فرانسیسی دستےآں د‏‏ی روانگی دے بعد مملوکاں نے [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[برطانیہ]] تو‏ں آزادی دے لئی جدوجہد جاری رکھی۔ 1803ء وچ مملوک رہنماواں ابراہیم بیگ تے عثمان بیگ نے روسی جنرل قونصل نو‏‏ں خط لکھیا کہ اوہ سلطان تے انہاں دے درمیان ثالث دا کردار ادا کرن تاکہ اوہ جنگ بندی دے بعد اپنے آبائی وطن جارجیا جاسکن۔ [[استنبول]] وچ روسی سفیر نے ثالثی تو‏ں انکار کر دتا کیونجے اسنو‏ں جارجیا وچ مملوکاں د‏‏ی واپسی تو‏ں خطرہ سی جتھ‏ے آزادی د‏‏ی تحریک زوراں اُتے سی تے مملوکاں د‏‏ی واپسی تو‏ں اسنو‏ں ہور توانائی ملدی۔ 1805ء وچ قاہرہ وچ بغاوت پھوٹ گئی جو مملوکاں دے لئی اقتدار حاصل کرنے دا بہترین موقع سی لیکن اوہ اپنے داخلی مسائل دے باعث اوہ اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھاسک‏‏ے۔ 1806ء وچ مملوکاں نے کئی مرتبہ ترک افواج نو‏‏ں شکست داں تے جون دے مہینے وچ دونے افواج نے امن معاہدے اُتے دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔ جس دے تحت 26 مارچ 1806ء نو‏‏ں مصر دے گورنر مقرر کیتے گئے [[محمد علی پاشا]] نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹادتا گیا تے مصر دا ریاستی انتظام اک مرتبہ فیر مملوکاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ لیکن مملوکاں د‏‏ی داخلی کشیدگی تے تنازعات نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھانے دتا تے محمد علی اپنی طاقت برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ [[محمد علی]] جاندا سی کہ جے اسنو‏ں مصر اُتے اپنی گرفت مضبوط رکھنی اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں سودے بازی کرنا ہوئے گی۔ اوہ ہن وی مصر د‏‏ی زمیناں دے مالک نيں تے انہاں د‏‏ی زمیناں ہن وی دولت و طاقت دا ذریعہ نيں۔ [[11 مارچ]] [[1811ء]] نو‏‏ں محمد علی نے [[عرب]] وچ [[وہابی|وہابیاں]] دے خلاف اعلان جنگ دا جشن منانے دے لئی تمام مملوکاں نو‏‏ں محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ منعقدہ اس تقریب وچ تقریبا 600 مملوک (اک ذریعے دے مطابق 700) شریک سن ۔ مکتمب پہاڑی تو‏ں تھلے آندی ہوئی اک تنگ شاہراہ اُتے واقع دروازےآں دے نیڑے محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں اُتے حملہ کردے ہوئے تقریبا تمام مملوکاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ روایت اے کہ صرف اک مملوک جس دا ناں حسن سی زندہ بچا۔ اگلے چند ہفتےآں وچ مصر بھر وچ سینکڑاں مملوکاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ اک ہزار مملوک قتل ہوئے۔ مصر بھر د‏‏ی گلیاں وچ تقریبا تن ہزار مملوک تے انہاں دے رشتہ دار قتل ہوئے۔ مصر وچ مملوکاں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی محمد علی د‏‏ی انہاں کوششاں دے باوجود انہاں دا اک گروہ جنوب د‏‏ی طرف موجودہ [[سوڈان]] وچ فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1811ء وچ انہاں مملوکاں نے دنقولہ، سینار وچ ریاست قائم کرلئی- عثمانی سلطنت دے دور حکومت وچ 18واں صدی وچ [[بغداد]] دے مملوکاں نے آزادی دا اعلان کر دتا تے 1832ء وچ عثمانیاں د‏‏ی دوبارہ فتح تک خود مختار رہ‏‏ے۔ [[فائل:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|thumb|2مئی 1808ء: فرانسسکو ڈی گویا دا فن پارہ "چارج آف مملوک" 1814ء]] [[نپولین]] نے 19واں صدی دے اوائل وچ اپنی فوج وچ مملوک کور تشکیل دتی جو دنیا د‏‏ی آخری مملوک فوج سی۔ نپولین دا مشہور ذا‏تی محافظ روستان مصر نال تعلق رکھنے والا مملوک سی۔ سب تو‏ں زیادہ پائدار مملوک دائرہ ، قرون وسطی وچ مصر وچ نائٹیلی فوجی کلاس سی ، جو غلام فوجیاں د‏‏ی صفاں تو‏ں ترقی کردی سی ۔ ایہ زیادہ تر ترک عوام ، [1] مصری قبطی ، [2] سرسیسی ، [3] ابخازیان ، [4] [5] [6] تے جارجی باشندے سن ۔ بوہت سارے مملوک وی بلقان نسل ( البانی ، یونانی ، تے جنوبی سلاو ) دے سن ۔ [10] [11] ڈیوڈ آیالون نے مخصوص جنگجو طبقے د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں مشکوک کردے ہوئے، "الملوک رجحان"، [12] انتہائی سیاسی اہمیت دا حامل سی۔ اک چیز دے لئی ، اس نے نويں تو‏ں انیہويں صدی تک ، تقریبا 1،000 اک ہزار سال تک سہا۔ وقت گزرنے دے نال نال ، مملوکس مختلف معاشراں وچ اک طاقتور فوجی نائٹلی کلاس بن گئے جس اُتے مسلم حکمراناں دا کنٹرول سی۔ خاص طور اُتے مصر وچ ، لیکن لیونٹ ، میسوپوٹیمیا تے ہندوستان وچ وی مملوک سیاسی تے عسکری طاقت رکھدے سن ۔ کچھ معاملات وچ ، اوہ سلطان دا درجہ حاصل کردے نيں ، جدو‏ں کہ دوسرےآں وچ اوہ علاقائی اقتدار نو‏‏ں بطور عمیر یا مکھی ہی رکھدے نيں ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ میلوک گروہاں نے مصر تے شام اُتے قائم سلطنت اُتے قبضہ کيتا تے اسنو‏ں مملوک سلطنت (1250–1515) دے طور اُتے کنٹرول کيتا ۔ مملوک سلطانی نے ایل کناٹ نو‏‏ں مشہور مقام اُتے شکست دیعین جلوت د‏‏ی لڑیائی ۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے مغربی یوروپی عیسائی صلیبی جنگجوواں دا مقابلہ 1154–1169 تے 1213–1221 وچ کیہ سی ، تاکہ انھاں مؤثر طریقے تو‏ں مصر تے لاویان تو‏ں باہر کڈیا جاسک‏‏ے۔ 1302 وچ مملوک سلطانی نے صلیبی جنگ دے عہد دا خاتمہ کردے ہوئے آخری صلیبیاں نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے لیونٹ تو‏ں بے دخل کردتا۔ [13] جدوں مملوکاں نو‏‏ں جائیداد دے طور اُتے خریدتا گیا سی تاں ، انہاں د‏‏ی حیثیت عام غلاماں تو‏ں بالاتر سی ، جنہاں نو‏ں ہتھیار لے جانے یا کچھ کم انجام دینے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ مصر ورگی جگہاں اُتے ، ایوبیڈ خاندان تو‏ں لے ک‏ے مصر دے محمد علی دے زمانے تک ، مملوکاں نو‏‏ں "حقیقی بادشاہ" تے "سچے جنگجو" سمجھیا جاندا سی ، جنہاں د‏‏ی معاشرتی حیثیت مصر تے لیونت وچ عام آبادی تو‏ں بالاتر اے ۔ اک لحاظ تو‏ں اوہ غلامی کرائے دے فوجیاں د‏‏ی طرح سن ۔ [2] [14] مملوک لینسرز ، سولہويں صدی دے اوائل ( ڈینئل ہوفر د‏‏ی تحریر ) حلب دا اک مملوک رئیس ، 19 ويں صدی مؤرخین اس گل اُتے متفق اے کہ اک مضبوط فوجی کلاس طرح مملوکاں نويں صدی تو‏ں شروع اسلامی معاشراں وچ تیار کرنے دے لئی شائع طور عباسی خلافت دے بغداد . جدو‏ں نويں صدی وچ عزم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1990s تک اُتے، ایہ وسیع پیمانے اُتے جلد تو‏ں جلد مملوکاں دے طور اُتے جانیا جاندا سی کہ کیہ گیا سی غلمان (بندےآں دے لئی اک ہور مدت، تے موٹے طور مترادف [15] ) تے عباسی خلفا د‏‏ی طرف تو‏ں خریدتا گیا سی، خاص طور اُتے امام Mu'tasim (833-842). نويں صدی دے آخر تک ، اس طرح دے جنگجو غلام فوج وچ غالب عنصر بن چکے سن ۔ انہاں غلمان تے بغداد د‏‏ی آبادی دے درمیان تنازعہ خلیفہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کیتی تے سامرہ دے شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ منتقل کیتا، لیکن اس کشیدگی پرسکو‏ن وچ کامیاب نئيں ہوئے. خلیفہ المتوکیل نو‏‏ں 861 وچ انہاں وچو‏ں کچھ غلام فوجیاں نے قتل کيتا سی ( سامرا وچ انتشار دیکھو )۔ [16] اکیہويں صدی دے اوائل تو‏ں ، مؤرخین تجویز کردے نيں کہ سمرا وچ مالمو نظام تے (پہلے ازاں) گھمن نظام دے وچکار اک فرق موجود سی ، جس د‏‏ی خصوصی تربیت نئيں سی تے اوہ وسطی ایشیا دے پہلے تو‏ں موجود درجہ بندی اُتے مبنی سی۔ بالغ غلام تے فری مین دونے غیلمان نظام وچ جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے سن ۔ 70 د‏‏ی دہائی وچ بغداد وچ خلافت د‏‏ی واپسی دے بعد بعد وچ ، مملوک نظام تیار ہويا۔ اس وچ جوان غلاماں د‏‏ی فوجی تے مارشلشل مہارت د‏‏ی منظم تربیت شامل سی۔ [17] مملوک نظام دے اک چھوٹے پیمانے اُتے تجربہ کيتا گیا اے سمجھیا جاندا اے متوکل بہتر وشوسنییندا دے نال یودقااں دے طور اُتے غلاماں 'کی کارکردگی نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی. ایسا لگدا اے کہ اس حالیہ تشریح نو‏‏ں قبول کرلیا گیا ا‏‏ے۔ [18] عباسی سلطنت دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے بعد ، فوجی غلاماں نو‏‏ں ، جسنو‏ں یا تاں مملوکس یا گھیلمین کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں پوری دنیا وچ فوجی طاقت د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ مصر د‏‏ی فاطمہ خلافت (909-1171) نے نو عمر فوجی ارمینیائیاں ، ترکاں ، سوڈانیاں تے قبطاں نو‏‏ں غلام فوجیاں د‏‏ی تربیت دینے دے لئی زبردستی اپنے اہل خانہ تو‏ں لیا سی۔ انہاں نے اپنی فوج دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، تے حکمراناں نے انہاں د‏‏ی انتظامیہ وچ خدمات انجام دینے دے لئی قیمتی غلاماں دا انتخاب کيتا۔ [19] مثال دے طور اُتے طاقتور وزر بدر الجمالی آرمینیہ نال تعلق رکھنے والے اک مملوک سی۔ ایران تے عراق وچ ، باید خاندان نے اپنی سلطنت وچ ترک غلاماں دا استعمال کيتا۔ باغی البصری اک مملوک سی جس نے آخر کار سلجوق خاندان د‏‏ی حکومت کیبغاوت وچ ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش دے بعد۔ جدو‏ں بعد دے عباسیاں نے عراق اُتے دوبارہ فوجی کنٹرول حاصل کيتا تاں ، انہاں نے وی اپنے جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس غلیمان اُتے انحصار کيتا۔ [20] مصر دے صلاح الدین تے ایوبیڈ دے تحت مملوکاں د‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا تے انہاں نے 1250 وچ مملوک سلطنت د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلطنت دا دعویٰ کيتا ۔ [2] پوری عالم اسلام وچ ، حکمراناں نے 19 ويں صدی تک غلام جنگجوواں دا استعمال جاری رکھیا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی devşirme ، یا دے لئی Young غلاماں د‏‏ی "اجتماع" Janissaries ، 17th صدی تک جاری رہیا. انیہويں صدی تک لشکر تے مصر جداں عثمانی صوبےآں وچ مملوک طاقت اُتے مبنی حکمرانی پروان چڑھی۔ ===تنظیم=== قاہرہ د‏‏ی مملوک سلطانی دے تحت ، مملوکس نو‏‏ں جوان مرد د‏‏ی حالت وچ ہی خریدتا گیا سی۔ اوہ قاہرہ دے قلعے د‏‏ی بیرکاں وچ اٹھائے گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی وکھ تھلگ معاشرتی حیثیت (کوئی معاشرتی تعلقات یا سیاسی وابستگی نئيں) تے انہاں د‏‏ی سخت فوجی تربیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نو‏ں اپنے حکمراناں دے نال وفادار رہنے دا بھروسہ ہويا۔ [14] جدو‏ں انہاں د‏‏ی تربیت مکمل ہوئے گئی تاں ، انھاں چھیويں دے دتی گئی ، لیکن اوہ سرپرست تو‏ں وابستہ رہے جنہاں نے انہاں نو‏ں خریدتا سی۔ مملوکس کیریئر د‏‏ی ترقی دے ل their اپنے سرپرست د‏‏ی مدد اُتے بھروسہ کردے سن ، تے ايس‏ے طرح سرپرست د‏‏ی ساکھ تے طاقت دا انحصار اس دے بھرتی افراد اُتے سی۔ اک مملوک نو‏‏ں "اک ہی گھرانے وچ اپنے ساتھیاں دے نال اک مضبوط ایسپرٹ ڈی کور دا پابند کيتا گیا سی"۔ [14] مملوکس اپنے خاناں وچ رہندے سن تے بنیادی طور اُتے اپنا وقت اک دوسرے دے نال گزاردے سن ۔ انہاں دے تفریحات وچ کھیلاں دے واقعات جداں تیر اندازی دے مقابلاں تے کم تو‏ں کم ہفتے وچ اک بار ماونٹڈ جنگی مہارت د‏‏ی پیش کش شامل سن ۔ ہر نويں بھرتی د‏‏ی انتہائی تے سخت تربیت تو‏ں مملوک طریقےآں دے تسلسل نو‏‏ں یقینی بنانے وچ مدد ملی۔ [2] سلطاناں دے پاس سب تو‏ں زیادہ تعداد وچ مملوک سن ، لیکن کم عمیر وی اپنی فوج دے مالک سن ۔ بوہت سارے مملوک آرمی کمانڈ سمیت پوری سلطنت وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر یا انہاں د‏‏ی تقرری کيتی گئی۔ [2] پہلے تاں انہاں د‏‏ی حیثیت غیر موروثی سی۔ ماملوکس دے بیٹےآں نو‏‏ں انہاں دے والد د‏‏ی زندگی دے کردار اُتے عمل کرنے تو‏ں روکیا گیا سی۔ اُتے ، وقت گزرنے دے نال ، مصر جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، مملوک قوتاں موجودہ طاقت دے ڈھانچے تو‏ں جڑ گئياں تے انہاں طاقتاں اُتے کافی حد تک اثر و رسوخ حاصل کيتا۔ [2] ===آبائی علاقےآں تے کنبہ دے نال تعلقات=== مصر وچ ، مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جارجیا نال تعلق رکھنے والے مالکان اپنی مادری بولی نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں ، قفقاز دے علاقے د‏‏ی سیاست تو‏ں بخوبی واقف سن ، تے انہاں دے والدین یا دوسرے رشتہ داراں تو‏ں بار بار ملاقاتاں کيتیاں گئیاں۔ اس دے علاوہ ، انہاں نے کنبہ دے ممبراں نو‏‏ں تحائف بھیجے یا اپنے آبائی گائاں وچ مفید ڈھانچے (اک دفاعی ٹاور ، یا ایتھ‏ے تک کہ اک چرچ) بنانے دے لئی رقم دی۔ [21] ===مصر=== مرکزی مضمون: مملوک سلطانی (قاہرہ) وادی امام Khazandar د‏‏ی لڑیائی ، 1299. کشی کرنے والی منگول تیراندازےآں تے مملوک کیولری (کا اک مخطوطہ تو‏ں 14th صدی دے خاکہ نو‏‏ں تاتاریاں د‏‏ی تریخ ) مسجد مدرسہ سلطان حسن (کھبے) دے نال نال بعد د‏‏ی الرافعی مسجد (سجے) تے دو عثمانی مسیتاں (پیش منظر) - قاہرہ گزشتہ صدیاں دے دوران، مصر، خصوصا حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی Ikhshidids ، فاطمیاں تے Ayyubids . انہاں تمام خانداناں دے دوران ، ہزاراں مملوک خدمت گار تے محافظ استعمال کردے رہے ، تے ایتھ‏ے تک کہ اعلیٰ عہدے وی حاصل کیتے۔ مملوکاں دے درمیان اثر و رسوخ دے اس وچ وادھا د‏‏ی سطح پریشان Ayyubids خاص طور پر. آخرکار اک مملوک سلطان بن گیا۔ [2] [२2] فیبری دے مطابق ، اک مورخ نے زور دے ک‏ے کہیا سی کہ مصری نسل دے مملوک غلام عیسائی سن ۔ اس دا خیال سی کہ انھاں انہاں دے اہل خانہ تو‏ں لے جانے دے بعد ، اس دے بعد اوہ کشمکش وچ مبتلا ہوگئے۔ [2]چونکہ مصر دے مملوک غلام عیسائی سن ، لہذا اسلامی حکمران ایہ نئيں مندے سن کہ اوہ غلام سپاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں جنگاں لڑنے دے باوجود اوہ اسلام دے حقیقی مننے والے نيں۔ [2] 1200 تک ، صلاح الدین دا بھائی العادل اپنے بھائیاں تے بھانجاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے اسنو‏ں مار ڈالیا یا قید بنا ک‏ے پوری سلطنت دا کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ ہر جیت دے نال ہی العادل نے شکست خوردہ مملوک ریٹینیو نو‏‏ں اپنی ذات وچ شامل کرلیا۔ ایہ عمل 1218 وچ العادل د‏‏ی موت تے 1238 وچ انہاں دے بیٹے الکامل د‏‏ی موت دے مطابق دہرایا گیا۔ ایوبیڈس مملوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں گھیر پئے ، جنہاں نے علاقائی ایٹابیس دے طور اُتے نیم خودمختاری دا مظاہرہ کيتا ۔ مملوک تیزی تو‏ں خود ریاست د‏‏ی داخلی عدالت د‏‏ی سیاست وچ شامل ہوگئے کیونجے مختلف دھڑاں نے انہاں نو‏‏ں حلیف دے طور اُتے استعمال کيتا۔ [2] فرانسیسی حملے تے مملوک دے قبضے مرکزی مضمون: بحری مملوکس جون 1249 وچ ، فرانس دے لوئس IX دے تحت ساتواں صلیبی جنگ مصر وچ اُتریا تے ڈیمیٹا نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ۔ پہلے ہی مصری فوج د‏‏ی پسپائی دے بعد ، سلطان نے 50 تو‏ں زیادہ کمانڈراں نو‏‏ں صحرا دے طور اُتے پھانسی دے دتی ۔ مصری سلطان جدو‏ں اسنو‏ں صالح ایوب مر گیا، طاقت اپنے بیٹے نو‏‏ں مختصر طور اُتے توران شاہ اس نے اپنی بیوی تے اس دے بعد تو‏ں شجرہ الدر ، اک ترک زیادہ تر مورخین دے مطابق، دوسرےآں دے اک سی کدرے جدو‏ں کہ آرمینیائی . اس نے مالموک سپورٹ دے نال کنٹرول حاصل کيتا تے فرانسیسیاں دے خلاف جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ بحری کمانڈر بائبرز دے دستےآں نے لوئس دے دستےآں نو‏‏ں شکست دتی۔ بادشاہ نے اپنی پسپائی نو‏‏ں بہت لمبی مدت وچ موخر کردتا تے اسنو‏ں مارچ 1250 وچ مملوکاں نے پھڑ لیا۔ رہائی دے لئی 400،000 لیورس ٹورنیو د‏‏ی تاوان ادا کرنے اُتے اس نے راضی کيتا (150،000 لیور کدی ادا نئيں کیتے گئے)۔ [23] مرد رہنما اُتے سیاسی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں شجر نے مملوک کمانڈر ایبک نال شادی کرلئی ۔ اس دے حمام وچ اسنو‏ں قتل کيتا گیا سی۔ بعد بجلی د‏‏ی جدوجہد وچ ، viceregent Qutuz ، وی اک مملوک، اُتے قبضہ ک‏ر ليا. انہاں نے باضابطہ طور اُتے مملوک سلطنت تے بحری مملوک خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی ۔ پہلے مملوک خاندان دا ناں بحری دا ناں رجمنٹ وچو‏ں اک بحریہ یا دریائے جزیرہ رجمنٹ دے ناں اُتے سی۔ اس دا ناں نیل دے روہڈا جزیرے وچ واقع انہاں دے مرکز نو‏‏ں دسیا جاندا اے ۔ رجمنٹ بنیادی طور اُتے کیپچکس تے کمنس اُتے مشتمل سی ۔ [24] مملوک - شام دے شیشے دے برتن چودہويں صدی سے؛ تجارت دے دوران ، دکھایا گیا درمیانی گلدان یمن تے فیر چین وچ ختم ہويا ۔ ===منگولاں دے نال تعلقات=== جب 1258 وچ منگول سلطنت د‏‏ی ہولیگو خان د‏‏ی فوجاں نے بغداد اُتے قبضہ کيتا تے شام د‏‏ی طرف ودھیا تاں مملوک عمیر بائبر دمشق تو‏ں قاہرہ روانہ ہوگئے ۔ اوتھ‏ے انہاں دا استقبال سلطان قطوز نے کيتا ۔ [25] دمشق لینے دے بعد ، ہلاگو نے مطالبہ کيتا کہ قطوز مصر نو‏‏ں سرنڈر کردے۔ قطوز نے ہلاگو دے ایلچیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے بائبراں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی فوجاں متحرک کر دتیاں۔ جب مونگکے خان سدرن سانگ دے خلاف کارروائی وچ انتقال کرگئے تاں ، ہلگو نے اپنی فورسز د‏‏ی اکثریت کوکورلتائی (آخری رسومات د‏‏ی تقریب) وچ شرکت دے لئی شام تو‏ں باہر کڈیا ۔ اس نے اپنے لیفٹیننٹ ، کرسچن کٹ بکا ، نو‏‏ں تقریبا gar 18،000 مرداں د‏‏ی بطور گارزن دے طور اُتے انچارج چھڈ دتا ۔ [26] قلوز د‏‏ی سربراہی وچ مملوک فوج نے کم الکانیٹ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دریائے اورتونس دے نیڑے گھات لگیا کر گھات لگیا کر حملہ کيتا ، تے 1260 وچ عین جلوت د‏‏ی لڑیائی اُتے انہاں دا حوصلہ ودھایا تے کٹ بکا نو‏‏ں پھڑ لیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس عظیم فتح دے بعد ، قلوز نو‏‏ں مملوکس د‏‏ی سازش کرکے قتل کردتا گیا۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے کہیا جاندا سی کہ اقتدار اُتے قبضہ کرنے والے بائبرز اس قتل د‏‏ی سازش وچ ملوث رہے نيں۔ مندرجہ ذیل صدیاں وچ ، مملوکس نے اوسطا seven ست سال د‏‏ی مدت دے نال ، اچھ .ی طور اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ مملوکس نے حمص د‏‏ی پہلی جنگ وچ دوسری بار الخانیات نو‏‏ں شکست دتی تے انھاں مشرق د‏‏ی طرف واپس بھیجنا شروع کيتا۔ اس عمل وچ انہاں نے شام اُتے اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کيتا ، اس علاقے نو‏‏ں مضبوط کيتا تے مقامی شہزادےآں دے وچکار میل راستے تے سفارتی رابطے بنائے۔ بائبراں د‏‏ی فوجاں نے 1263 وچ ایکڑ اُتے حملہ کيتا ، 1265 وچ سیزیریا اُتے قبضہ کيتا ، تے 1268 وچ انطیوک اُتے قبضہ کيتا ۔ مملوکس 1289 وچ طرابلس دے زوال اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن مملوکس نے 1271 تے 1281 ( حمص د‏‏ی دوسری جنگ ) وچ شام وچ ایلکھانٹے دے نويں حملےآں نو‏‏ں وی شکست دتی ۔ انھاں ایلکانیٹس تے انہاں دے عیسائی اتحادیاں نے 1299 وچ وادی الخزندر د‏‏ی لڑیائی وچ شکست دتی۔ اس دے فورا after بعد مملوکاں نے الخانیات نو‏‏ں اک بار فیر 1303/1304 تے 1312 وچ شکست دتی۔ آخر کار الخانیات تے مملوک نے امن معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ 1323۔ برجی خاندان مرکزی مضمون: برجی خاندان چودھواں صدی دے آخر تک ، مملوک د‏‏ی اکثریت شمالی قفقاز دے خطے نال تعلق رکھنے والے سرکِداں د‏ی باشندےآں اُتے مشتمل سی ، جنہاں دے نوجوان مرد اکثر غلامی دے الزام وچ گرفتار ہوچکے سن ۔ []] سن 8282822 وچ جدو‏ں بارق نو‏‏ں سلطان دا اعلان کيتا گیا تاں برجی خاندان نے اقتدار سنبھالیا ۔ ناں "Burji" وچ انہاں دے مرکز اُتے کہیا درگ دے قاہرہ . شاہی اہلکار زیادہ تر سرسیسیاں اُتے مشتمل سن ۔ بارکوک تیمور دا دشمن بن گیا ، جس نے شام اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ تیمور نے مملوک د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شام اُتے حملہ کيتا ، تے اس نے حلب نو‏‏ں برباد کردتا تے دمشق اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد عثمانی سلطان بایزید اول نے شام اُتے حملہ کيتا۔ 1405 وچ تیمور د‏‏ی موت دے بعد ، مملوک سلطان ناصر فراج نے شام اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا۔ اکثر مقامی طرف بغاوتاں دا سامنا emirs ، انہاں نے 1421 وچ 1412. وچ دستبردار ہونے اُتے مجبور کر دتا گیا سی، مصر د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کيتا گیا سی قبرص برطانیہ ، لیکن مصریاں مصری سلطان دے آدھپتی نو‏‏ں تسلیم کرنے Cypriotes مجبور Barsbay . بارسبے دے دور حکومت وچ ، مصر د‏‏ی آبادی اس تو‏ں بوہت گھٹ ہوگئی سی جو اس تو‏ں چند صدیاں پہلے سی۔ اس وچ شہراں د‏‏ی تعداد پنجواں سی۔ آل اشرف 1453 وچ اقتدار وچ آیا۔ سلطنت عثمانیہ تو‏ں اس دے دوستانہ تعلقات سن ، جس نے ايس‏ے سال دے آخر وچ قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرلیا ، جس تو‏ں مسلم مصر وچ بہت خوشی ہوئی۔ اُتے ، خوشقدم دے دور حکومت وچ ، مصر نے سلطنت عثمانیہ تو‏ں جدوجہد دا آغاز کيتا۔ 1467 وچ سلطان قتبے نے عثمانی سلطان بایزید دوم نو‏‏ں ناراض کيتا ، جس دے بھائی نو‏‏ں زہر دتا گیا سی۔ بایزید دوم نے مصر د‏‏ی حدود وچ اڈانا ، ترسس تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن بالآخر اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ قائطے نے اسپین دے انہاں مسلماناں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی ، جو کیتھولک ریکنکواسٹا دے بعد مبتلا سن، شام وچ عیسائیاں نو‏‏ں دھمکی دے ک‏ے ، لیکن اس دا اسپین وچ بوہت گھٹ اثر ہويا۔ 1496 وچ ، اوہ بحیرہ روم د‏‏ی اک مشرقی ریاست ، جو موجودہ دور وچ اٹلی وچ واقع اک بندرگاہ {کنگڈم} ریپبلک آف وینس ، دے عظیم تجارتی کنباں دے قرض وچ کئی سو ہزار ڈوکیٹ وچ مر گیا ۔ ===پرتگالی – مملوک جنگاں=== واسکو ڈے گاما نے 1497 وچ کیپ آف گڈ ہوپ دے گرد سفر کيتا تے بحر ہند دے مشرق وچ اپنے راستے نو‏‏ں میلبار تے کوزیک کوڈ دے ساحل اُتے پہنچیا دتا ۔ اوتھ‏ے اس نے بحری جہاز تو‏ں لے ک‏ے بحر احمر تک جانے والے مال بردار تے مسلما‏ن حجاج کرام دے بیڑے اُتے حملہ کيتا تے آس پاس دے اطراف وچ دہشت گردی کيتی۔ مختلف مصروفیات رونما ہوئیاں۔ قاہرہ دے مملوک سلطان الرشف کنسوح الثوری بحر احمر دے گرد حملےآں ، ٹولاں تے ٹریفک دے نقصان ، مکہ تے اس د‏ی بندرگاہ اُتے برہم ہونے والے غم و غصے دا سامنا کرنا پيا تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اپنا جہاز کھو جانے د‏‏ی وجہ تاں۔ اس نے پرتگال تو‏ں بدلہ لینے دا وعدہ کيتا ، پہلے چرچ آف ہولی سیپلچر تو‏ں راہباں نو‏‏ں بھیجاسفیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس نے پوپ جولیس دوم نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے اوہ بحر ہند اُتے اپنی پستی وچ پرتگال دے مینول اول نو‏‏ں چیک نئيں کردا اے تاں اوہ تمام عیسائی مقدس تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ختم کردے گا۔ [27] ہندوستان تے یمن وچ گجرات دے حکمراناں نے وی مصر دے مملوک سلطان د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اوہ بحر احمر وچ اک بیڑا لیس کرنا چاہندے سن جو پرتگالی حملےآں تو‏ں انہاں دے تجارتی سمندری رستےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ جدہ نو‏‏ں جلد ہی پناہ گاہ د‏‏ی بندرگاہ دے طور اُتے مضبوط بنایا گیا سی لہذا عرب تے بحر احمر نے حفاظت کيتی۔ لیکن بحر ہند وچ موجود بحری بیڑے ہن وی دشمن دے رحم و کرم اُتے سن ۔ آخری مملوک سلطان ، الغوری ، نے 50 برتناں دا بیڑہ لگایا۔ چونکہ مملوکس نو‏‏ں بحری جنگ وچ بوہت گھٹ مہارت حاصل سی ، لہذا اس بحری کاروباری منصوبے نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی انہاں نے عثمانیاں تو‏ں مدد لئی۔ [28] 1508 وچ چول د‏‏ی لڑیائی وچ ، مملوک دے بیڑے نے پرتگالی وائسرائے دے بیٹے لوورنیو ڈی المیڈا نو‏‏ں شکست دتی ۔ لیکن ، اگلے ہی سال وچ ، پرتگالیاں نے دیو د‏‏ی جنگ جیت لی تے بندرگاہی شہر دیو نو‏‏ں گجرات سلطنت تو‏ں فتح کرلئی ۔ اس دے کچھ سال بعد ، افونسو ڈی البروک نے عدن اُتے حملہ کيتا ، تے مصری فوجیاں نے یمن وچ پرتگالیاں تو‏ں تباہی دا سامنا کيتا۔ الغوری نے دشمن نو‏‏ں سزا دینے تے ہندوستانی تجارت دے تحفظ دے لئی اک نواں بیڑا تیار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کہ اوہ زیادہ طاقت حاصل کرسک‏‏ے ، مصر اپنی خودمختاری کھو بیٹھیا سی۔ سلطنت عثمانیہ نے مکہ تے اس دے تمام عرب مفادات دے نال مل ک‏ے مصر تے بحر احمر اُتے قبضہ کيتا ۔ ===عثمانیاں تے مملوک سلطنت دا خاتمہ=== عثمانی سلطان بایزید دوم نے جنوبی یوروپ وچ جنگ لڑیائی وچ مصروف سی جدو‏ں 1501 وچ مصر دے نال دشمنی دا اک نواں دور شروع ہويا۔ ایہ فارس وچ صفویڈ خاندان تو‏ں تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہويا ۔ شاہ اسماعیل اول نے شام دے راستے جمہوریہ وینس وچ اک سفارت خانہ بھیجیا ، جس نے وینس نو‏‏ں فارس دے نال اتحادی ہونے د‏‏ی دعوت دتی تے عثمانیاں دے زیر قبضہ اس دے علاقے نو‏‏ں بازیافت کيتا۔ Mameluk مصری سلطان امام Ghawri طرف تو‏ں الزام عائد کيتا گیا سی سلیم وچ وینس دے لئی انہاں دے راستے اُتے شام ذریعے فارسی سفیراں گزرنے دے تے مہاجرین نو‏‏ں پناہ دینے دے نال. اسنو‏ں راضی کرنے دے لئی ، الغوری نے وینشین دے تاجراں نو‏‏ں فیر شام تے مصر وچ قید کردتا ، لیکن اک سال دے بعد انھاں رہیا کردتا گیا۔ [29] بعد Chaldiran د‏‏ی لڑیائی 1514 وچ سلیم دا بے اُتے حملہ Dulkadirids طور اُتے مصر دے جاگیردار وکھ کھڑا ہويا سی، تے امام Ghawri نو‏‏ں اس دے سر بھیجے. ہن فارس دے خلاف محفوظ ، 1516 وچ اس نے مصر اُتے فتح دے ل a اک وڈی فوج تشکیل دتی ، لیکن اس نے فارس اُتے ہور حملےآں دا ارادہ کيتا۔ 1515 وچ ، سلیم نے جنگ دا آغاز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مصر اُتے فتح تے اس دا انحصار ہويا۔ مملوک کیولری عثمانی توپ خانہ تے جنیسری انفنٹری دا کوئی مقابلہ ثابت نئيں کرسکیا ۔ 24 اگست 1516 نو‏‏ں مرج دبیق د‏‏ی لڑیائی وچ سلطان الغوری ماریا گیا۔ شام ترکی دے قبضے وچ چلا گیا ، بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اک تقریب دا خیرمقدم کيتا گیا کیونجے اسنو‏ں مملوکس تو‏ں نجات دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ [29] مملوک سلطانی 1517 تک مصر وچ زندہ رہیا ، جدو‏ں 20 جنوری نو‏‏ں سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کيتا۔ اگرچہ سلطنت دے تحت ايس‏ے شکل وچ نئيں ، سلطنت عثمانیہ نے مملوکاں نو‏‏ں مصری حکمران طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھیا تے مملوکس تے برجی خاندان اپنا زیادہ تر اثر و رسوخ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن عثمانیاں دے واسیلاں د‏‏ی حیثیت تاں۔ [29] [30] ===عثمانیاں تو‏ں آزادی=== مرکزی مضمون: مصر د‏‏ی تریخ کارلو ورنیٹ دے ذریعہ مملوک کیولری دا چارج 1768 وچ ، علی بی الکبیر نے عثمانیاں تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا۔ اُتے ، عثمانیاں نے اس تحریک نو‏‏ں کچل دتا تے اپنی شکست دے بعد اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ اس وقت تک ، قفقاز وچ جارجیا تو‏ں غلاماں د‏‏ی نويں بھرتیاں متعارف کروائی گئياں۔ ===نیپولین نے حملہ کيتا=== مرکزی مضمون: مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم فلیمین میربیچ د‏‏ی طرف تو‏ں اہراماں د‏‏ی لڑیائی دے دوران مملوکس دا معاوضہ ۔ 1798 وچ مصر وچ اپنی مہم دے دوران فرانسیسیاں دا مقابلہ کرنے والا اک اشرافیہ طبقہ ، مملوکس 13ويں صدی دے وسط تک عثمانیاں د‏‏ی خدمت دے سلسلے دا سراغ لگاسکدے سن ۔ 1798 وچ ، جمہوریہ فرانس د‏‏ی حکمران ڈائرکٹری نے فرانسیسی تجارتی مفادات دے تحفظ تے برطانیہ دے ہندوستان تک رسائی نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی "دی اورینٹ" وچ اک مہم د‏‏ی اجازت دی۔ اس مقصد دے لئی ، نپولین بوناپارٹ نے اک آرمی ڈی اورینٹ د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔ اہراماں د‏‏ی لڑیائی وچ فرانسیسیاں نے مملوک فوج نو‏‏ں شکست دتی تے بچ جانے والےآں نو‏‏ں بالائی مصر منتقل کردتا ۔ مملوکس نے چھری ہوئی کیولری چارجز اُتے انحصار کيتا ، صرف کستے دے اضافے تو‏ں بدلا گیا ۔ فرانسیسی پیادہ فوج نے مربع د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے مضبوطی تو‏ں انعقاد کيتا۔ شام وچ متعدد فتوحات تے ابتدائی طور اُتے کامیاب مہم دے باوجود ، یورپ وچ بڑھدے ہوئے تنازعات تے نیل د‏‏ی جنگ وچ برطانوی رائل بحریہ دے معاون فرانسیسی بحری بیڑے د‏‏ی شکست نے اس مسئلے دا فیصلہ کيتا۔ 14 ستمبر 1799 نو‏‏ں جنرل جین بپٹسٹ کلبر نے ایکڑ دے محاصرے وچ قابض ترک فوج تو‏ں مملوک معاوناں تے شام د‏‏ی جانسیریاں د‏‏ی اک سوار کمپنی قائم کيتی ۔ مینو نے 7 جولائ‏ی 1800 نو‏‏ں کمپنی د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی ، ہر اک وچ 100 مرداں د‏‏ی 3 کمپنیاں تشکیل دتیاں گئیاں تے اس دا ناں "مملوکس ڈی لا راپبلک" رکھیا گیا۔ 1801 وچ جنرل جین ریپ نو‏‏ں 250 مملوکس دا دستہ تیار کرنے دے لئی مارسیل بھیج دتا گیا۔ 7 جنوری 1802 نو‏‏ں پچھلے آرڈر نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا تے اسکواڈرن گھٹا کر 150 جوان ہوگیا۔ 21 اپریل 1802 نو‏‏ں مؤثر ہونے د‏‏ی لسٹ وچ 3 افسران تے 155 ہور درجات دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ 25 دسمبر 1803 دے حکمنامے تو‏ں مملوکس نو‏‏ں اک کمپنی وچ شامل کيتا گیا جس دا تعلق چاسرز - چیول تو‏ں سی۔امپیریل گارڈ ( امپیریل گارڈ دے میملوکس دیکھو )۔ دوسرا مئی 1808 : فرانسسکو ڈی گویا دے ذریعہ میڈرڈ وچ امپیریل گارڈ دے میملوکس دا الزام نپولین اپنے ذا‏تی محافظ دے نال 1799 دے اواخر وچ روانہ ہوگئے۔ مصر وچ انہاں دے جانشین ، جنرل ژان بپٹسٹ کلابر نو‏‏ں 14 جون 1800 نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ مصر وچ فوج د‏‏ی کمانڈ جیکس-فرانسوائس مینو اُتے گر پئی ۔ وکھ تھلگ تے رسد تو‏ں باہر ، مینو نے 1801 وچ انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ ===نپولین دے بعد=== 1801 وچ فرانسیسی فوجاں دے جانے دے بعد مملوکس نے آزادی د‏‏ی جدوجہد جاری رکھی۔ اس بار سلطنت عثمانیہ تے برطانیہ دے خلاف۔ 1803 وچ ، مملوک رہنماواں ابراہیم بی تے عثمان بی البردیسی نے روسی قونصل جنرل نو‏‏ں خط لکھیا ، تے اس تو‏ں سلطان دے نال ثالثی کرنے نو‏‏ں کہیا کہ اوہ فائر بندی دے لئی گل گل کرنے د‏‏ی اجازت داں ، تے اپنے آبائی وطن جارجیا وچ واپسی کرن۔ قسطنطنیہ وچ روسی سفیر نے اُتے مداخلت تو‏ں انکار کردتا ، کیونجے جارجیا وچ قوم پرست بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں مملوک د‏‏ی واپسی د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوسکدی ا‏‏ے۔ [29] 1805 وچ ، قاہرہ د‏‏ی آبادی نے بغاوت کر دتی۔ اس تو‏ں مملوکاں نو‏‏ں اقتدار اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملیا ، لیکن اندرونی رگڑ نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے تو‏ں روک دتا۔ 1806 وچ ، مملوکس نے متعدد جھڑپاں وچ ترک افواج نو‏‏ں شکست دتی۔ جون وچ حریف جماعتاں نے اک معاہدہ کيتا جس دے ذریعے محمد علی ، ( جسنو‏ں 26 مارچ 1806 نو‏‏ں مصر دے گورنر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی تے اس دا اختیار مملوکاں نو‏‏ں واپس کردتا گیا سی۔ اُتے ، دھڑاں دے وچکار اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوبارہ اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ محمد علی نے اپنا اختیار برقرار رکھیا۔ [2] ===مصر وچ اقتدار دا خاتمہ=== 1811 وچ قاہرہ دے قلعے وچ میملوکس دا قتل عام ۔ محمد علی جاندا سی کہ جے اوہ مصر اُتے قابو رکھنا چاہندا اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں نمٹنا ہوئے گا۔ اوہ حالے وی مصر دے جاگیردار مالک سن تے انہاں د‏‏ی سرزمین حالے وی دولت تے طاقت دا سرچشمہ ا‏‏ے۔ اُتے ، یورپ تے ترک تو‏ں مملوکاں دے نظام دا دفاع کرنے دے لئی ضروری فوجی افرادی قوت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی معاشی تنگی انہاں نو‏ں بالآخر خاتمے د‏‏ی منزل تک پہنچیا دے گی۔ [31] یکم مارچ 1811 نو‏‏ں ، محمد علی نے عرب دے وہابیاں دے خلاف اعلان جنگ منانے دے لئی تمام معروف مملوکاں نو‏‏ں اپنے محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ 600 تے 700 دے درمیان مملوکس نے اس مقصد دے لئی پریڈ کيتا ۔ محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں تمام نو‏‏ں مکاتم ہل تو‏ں تھلے اک تنگ سڑک اُتے الازاب دے پھاٹک دے نیڑے ہلاک کردتا۔ ایہ حملہ قلعے دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ عصری اطلاعات دے مطابق ، صرف اک مملوک ، جس دا ناں مختلف طور اُتے امیم (امین بھی) ، یا ہشجکور (اک بیسلینی ) دتا گیا اے ، بچ گیا جدو‏ں اس نے اپنے گھوڑے نو‏‏ں قلعے د‏‏ی دیواراں تو‏ں چھلانگ لگانے اُتے مجبور کيتا۔ [32] اگلے ہفتے دے دوران ، محمد د‏‏ی باقاعدہ فوج دے ذریعہ ، پورے مصر وچ اک اندازے دے مطابق 3000 مملوک تے انہاں دے رشتہ دار ہلاک ہوگئے۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ 1،000 تو‏ں زیادہ مملوک ہلاک ہوگئے۔ محمد علی د‏‏ی مصر وچ مملوک د‏‏ی تباہی دے باوجود ، انہاں وچو‏ں اک جماعت فرار ہوگئی تے جنوب د‏‏ی طرف بھج گئی جو ہن سوڈان اے ۔ 1811 وچ ، انہاں مملوکاں نے اپنے غلام تجارت دے اڈے دے طور اُتے سنار وچ ڈنکلہ وچ اک ریاست قائم کيتی ۔ سن 1820 وچ ، سنار دے سلطان نے محمد علی نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اوہ مملوکس نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے مطالبے اُتے عمل کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ ، پاشا نے 4،000 فوج سوڈان اُتے حملہ کرنے ، مملوکس نو‏‏ں صاف کرنے تے مصر دے لئی دوبارہ دعوی کرنے دے لئی بھیجی۔ پاشا د‏‏ی فوجاں، کاشف د‏‏ی عرضی موصول Dunqulah مملوکاں، فتح منتشر Kordofan ، تے گزشتہ تو‏ں Sennar دے ہتھیار سُٹن نو‏‏ں قبول کيتا Funj سلطان، بادی VII . ===اثر=== امریکن پولیٹیکل سائنس ریویو دے 2013 دے مطالعے دے مطابق ، مسلم حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں مملوکاں اُتے انحصار مغرب تے مشرق وسطی دے وچکار جمہوری فرق د‏‏ی وضاحت کرسکدا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے یوروپی حکمراناں نو‏‏ں فوجی دستےآں دے ل local مقامی اشرافیہ اُتے انحصار کرنا پيا ، اس طرح انہاں اشرافیہ نو‏‏ں نمائندہ حکومت اُتے زور دینے دے لئی سودے بازی د‏‏ی طاقت دتی گئی ، مسلم حکمراناں نو‏‏ں نمائندہ حکومت دے نفاذ دے لئی اک جداں دباؤ دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ [33] ===دوسری حکومتاں=== مختلف جگہاں ایسی سن جتھ‏ے مملوکاں نے خود ساختہ فوجی برادری د‏‏ی حیثیت تو‏ں سیاسی یا فوجی طاقت حاصل کيتی۔ *[[جنوبی ایشیا]] **[[ہندوستان]] مرکزی مضمون: مملوک سلطانی (دہلی) 1206 وچ ، برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فورسز دے مملوک کمانڈر ، قطب الدین ایبک ، نے خود نو‏‏ں سلطان قرار دے دتا ، تے ایہ دہلی وچ مملوک سلطنت دے زیر اثر رہیا ، جو 1290 تک جاری رہیا۔ ہور معلومات: [[دہلی سلطنت]] *[[مغربی ایشیاء]] **[[عراق]] مرکزی مضمون: عراق دا مملوک خاندان مملوک کور پہلے وچ متعارف کرائے گئے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں حسن پاشا دے بغداد 1702. وچ 1747 تو‏ں 1831 عراق مختصر intermissions دے نال، فیصلہ دتا گیا سی دے مملوک افسران د‏‏ی طرف تو‏ں، جارجیا نژاد [8] [34] تو‏ں خودمختاری زور وچ کامیاب کون شاندار عثمانی ، دبا قبائلی بغاوتاں ، جنیسریز د‏‏ی طاقت نو‏‏ں روکنے ، نظم و ضبط بحال کرنے ، تے معیشت تے فوج نو‏‏ں جدید بنانے دا پروگرام متعارف کرایا۔ 1831 وچ عثمانیاں نے آخری مملوک حکمران داؤد پاشا دا تختہ پلٹ دتا تے عراق اُتے براہ راست کنٹرول نافذ کردتا۔ [35] ===حکمران=== ====مصر وچ ==== مرکزی مضمون: مملوک سلطاناں د‏‏ی لسٹ =====بحری خاندان===== *1250 شجر الدور ( الصالح ایوب د‏‏ی بیوہ ڈی مصر دا فیکٹو حکمران) *1250 ایبک *1257 المنصور علی *1259 قطوز *1260 بائبرس *1277 السید برقہ *1280 سلیمش *1280 قالوون *1290 الاشرف صلاح الدین خلیل *1294 الناصر محمد پہلا دور حکومت *1295 العادل *1297 لاجن *1299 الناصر محمد دا دوسرا دور *1309 المظفر رُکن الد Bayین بابرس دوم الجشانکیر *1310 الناصر محمد تیسرا دور *1340 سیف الدین ابوبکر *1341 کوجوک *1342 عن ناصر احمد ، سلطان مصر *1342 اصیلیہ اسماعیل ، سلطان مصر *1345 الکامل شعبان *1346 المظفر حاجی *1347 الناصر بدر الدین ابو المعلی الحسن پہلا دور حکومت *1351 الصالح صلاح الدین ابن محمد *1354 الناصر بدر الدین ابو المعلی الحسن دا دوسرا دور *1361 المنصور صلاح الدین محمد ابن حجاجی *1363 الاشرف ژین الدول ابو المعالی ابن شعبان *1376 المنصور علاءالدین علی ابن ال اشرف شعبان *1382 الصالح صلاح زین الدین حاجی دوم پہلی حکومت =====برجی خاندان===== *1382 بارق ، پہلی حکومت *1389 حاجی II دا دوسرا دور (معزز عنوان المظفر یا المنصور دے نال) - عارضی بحری اصول *1390 بارق ، دوسرا دور ۔ برجی حکمرانی دوبارہ قائم ہويا *1399 عن ناصر نصیر ا -دین فراز *1405 المنصور عززاددین ابدال عزیز *1405 عن ناصر نصیر ا-دین فراج (دوسری بار) *1412 المستعین ( عباسی خلیفہ ، سلطان دے ناں تو‏ں اعلان کيتا گیا) *1412 المعیاد سیف الدین الدین شیخ *1421 المظفر احمد *1421 ازظیر سیف ادوین تاتار *1421 الس صالح ناصر ا Nasir دین محمد *1422 بارسبے *1438 العزیز جمال علاؤالدین یوسف *1438 جاقمق *1453 المنصور فخر علاء عثمان *1453 الرشف سیف ا Din الدین اینال *1461 المعیاذ شہاب الدین احمد *1461 ازظاہر سیف ا Dinدین خوشکدم *1467 ازظاہر سیف ا Din الدین بلبیay *1468 ازظیر تیموربوغہ *1468 قتبے *1496 الناصر ابو السعادت محمد بن قے بے پہلا دور *1497 Qansuh Khumsama'ah [ اار ] *1497 الناصر ابو السعادت محمد بن قیت بے دوسرا دور *1498 کنسوح الاشرفی *1500 البلال ایوب *1500 الاشرف جنبالات *1501 تمن بے وچ *1501 الاشراف کنسوح الغوری *1517 تمن بے II =====ہندوستان وچ===== *1206 [[قطب الدین ایبک]] ، مملوک سلطانی ، دہلی د‏‏ی بنیاد رکھی *1210 آرام شاہ *1211 شمس الدین التمیش ۔ قطب الدین ایبک دے داماد۔ *1236 رکن الدین فیروز ۔ آلٹوٹمیش دا بیٹا۔ *1236 رضیہ سلطانہ ۔ الٹٹومش د‏‏ی بیٹی۔ *1240 معیز الدین بہرام ۔ آلٹوٹمیش دا بیٹا۔ *1242 علاؤالدین مسعود ۔ رڪن الدین دا بیٹا۔ *1246 ناصرالدین محمود ۔ الٹوتامیش دا پوت‏ا *1266 [[غیاث الدین بلبن]] ۔ سابق غلام ، التتمیش دا داماد۔ *1286 معیز الدین قیقباد۔ نواسہ بلبلن تے ناصرالدین۔ *1290 قیومرث ۔ معیز الدین دا بیٹا۔ =====عراق وچ ===== *1704 حسن پاشا *1723 احمد پاشا ولد حسن *1749 سلیمان ابو لیلیٰ پاشا ، احمد دے داماد *1762 عمر پاشا ولد احمد *1780 عمر دے بیٹے سلیمان پاشا *1802 علی پاشا ولد عمر *1807 سلیمان پاشا چھوٹا ، سلیمان عظیم دا بیٹا *1813 کہیا پاشا ، سلیمان عظیم دا بیٹا *1816 داؤد پاشا (1816–1831) =====عکرہ وچ ===== *1805 سلیمان پاشا امام عادل ، مملوکاں د‏‏ی جیزار پاشا *1819 عبد اللہ پاشا ابن علی (1819–1831) === مملوک حکمران === === مصر میں === ==== [[بحری مملوک]] ==== * [[شجر الدر]] * [[عز الدین ایبک]] * [[نور الدین علی]] * [[سیف الدین قطز]] * [[رکن الدین بیبرس]] * [[ناصر الدين برکہ]] * [[بدر الدين سلامش]] * [[سيف الدين قلاوون]] * [[صلاح الدين خليل]] * [[ناصر الدين محمد]] * [[زين الدين كتبغا]] * [[حسام الدين لاجين]] * [[بیبرس دوم|بيبرس الجاشنکير]] * [[ناصر الدين محمد]] * [[سيف الدين ابو بکر]] * [[علا الدين کجک]] * [[شہاب الدين احمد]] * [[عماد الدین اسماعیل]] * [[سیف الدین شعبان]] * [[زین الدین حاجی]] * [[بدر الدین]] (بار اول) * [[صلاح الدین ابن محمد]] * [[بدر الدین]] (بار دوم) * [[صلاح الدین محمد ابن حاجی]] * [[زین الدین شعبان]] * [[علا الدین علی ابن اشرف شعبان]] * [[صلاح زین الدین حاجی]] ==== [[برجی مملوک]] ==== * [[سیف الدین برقوق]] * [[صلاح زین الدین حاجی]] ([[بحری مملوک]]) * [[سیف الدین برقوق]] * [[نصیر الدین فرج]] * [[عزالدین عبد العزیز]] * [[نصیر الدین فرج]] (بار دوم) * [[المستعين باللہ]] ([[خلافت عباسیہ]]) * [[سیف الدین شیخ]] * [[المظفر احمد]] * [[سیف الدین تاتار]] * [[ناصر الدین محمد]] * [[سيف الدين برسبای]] * [[جمال الدین یوسف]] * [[سيف الدين جقمق]] * [[فہر الدين عثمان]] * [[سيف الدين اينال]] * [[شہاب الدين احمد]] * [[سيف الدين خوش قدم]] * [[سیف الدین بلبائی]] * [[تیمور بغا]] * [[سیف الدین قایتبائی]] * [[الناصر محمد]] * [[الطاہر قنشا]] * [[البلال ایوب]] * [[الاشرف جنبلاط]] * [[طومان بیگ اول]] * [[قانصوه الغوری]] * [[طومان بیگ دوم]] === ہندوستان میں === [[فائل:QutubuddinAibakMausoleum.JPG|thumb|قطب الدین ایبک دا مزار، انارکلی، [[لاہور]]، [[پاکستان]]]] * [[قطب الدین ایبک]] * [[آرام شاہ]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رکن الدین فیروز]] * [[رضیہ سلطانہ]] * [[معز الدين بہرام]] * [[علاؤ الدین مسعود]] * [[ناصر الدین محمود]] * [[غیاث الدین بلبن]] * [[معزالدين کيقباد]] * [[کیومرث]] === عراق میں === * [[حسن پاشا]] * [[احمد پاشا]] * [[سلیمان ابولیلا پاشا]] * عمر * [[عظیم سلیمان پاشا]] * [[علی پاشا]] * [[ادنی سلیمان پاشا]] * [[سعید پاشا]] * [[داؤد پاشا]] ==[[آق قیونلو]]== '''آق قویونلو''' [[ترکمان]] نسل دا اک قبیلہ سی جس نے [[1378ء]] تو‏ں [[1508ء]] تک موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]]، [[آرمینیا]]، [[آذربائیجان]]، شمالی [[عراق]] تے مغربی [[ایران]] اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] صحائف دے مطابق آق قویونلو ترکمان [[1340ء]] تو‏ں [[اناطولیہ]] وچ موجود سن تے قرہ قویونلو حکومت دے بانی [[قرہ عثمان]] نے اک بازنطینی شہزادی نال شادی وی کررکھی سی۔ آق قویونلو نے پہلی مرتبہ [[1402ء]] وچ حکومت حاصل کيتی جدو‏ں [[امیر تیمور]] نے انہاں نو‏ں شمالی [[عراق]] وچ [[دیار بکر|دیار باکر]] تو‏ں نوازیا۔ طویل عرصے تک آق قویونلو اپنی سلطنت وچ توسیع نہ کرسک‏‏ے کیونجے انہاں دا حریف ترکمان قبیلہ [[قرہ قویونلو]] عروج اُتے سی۔ اُتے [[1467ء]] وچ اوزون حسن دے ہتھو‏ں قرہ قویونلو دے [[جہان شاہ]] د‏‏ی شکست دے بعد انہاں د‏‏ی فتوحات دا آغاز ہويا۔ [[تیموری سلطنت|تیموری]] سلطان [[ابو سعید]] د‏‏ی شکست دے بعد [[اوزون حسن]] [[بغداد]] تے [[خلیج فارس]] دے نال علاقے حاصل کرنے دے قابل ہويا۔ اوہ مشرقی [[ایران]] وچ [[خراسان]] تک پہنچ گیا۔ ايس‏ے وقت [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] مشرق د‏‏ی جانب اپنی سرحداں وسیع کر رہ‏ی سی تے اس خطرے نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے آق قویونلو نے وسطی [[اناطولیہ]] [[قرہ مان]]یاں دے نال اتحاد ک‏ر ليا۔ [[1464ء]] وچ اوزون حسن نے عثمانیاں دے سخت ترین دشمن [[وینس]] تو‏ں عسکری امداد د‏‏ی درخواست کيتی تے وعدےآں دے باوجود وینس نے اسنو‏ں امداد نئيں بھیجی تے اوہ [[1473ء]] وچ عثمانیاں دے ہتھو‏ں شکست کھاگیا اُتے اس شکست تو‏ں آق قویونلو د‏‏ی سلطنت ختم نہ ہوئی۔ [[1478ء]] تو‏ں [[1490ء]] تک یعقوب د‏‏ی حکومخ نے سلطنت نو‏‏ں بچالیا لیکن اس د‏ی وفات دے نال ہی سلطنت آخری ہچکیاں لینے لگی۔ [[1501ء]] وچ [[صفوی سلطنت]] دے نال ٹکراؤ آق قویونلو نو‏‏ں مہنگا پيا تے اسنو‏ں نخچیوان دے مقام اُتے جنگ وچ [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔ 1508ء وچ شاہ اسماعیل صفوی نے آق قویونلو حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا۔ [[File:Flag of Ak Koyunlu.svg|thumb|150px|left|آق قویونلو دا جھنڈا]] '''آق قویونلو''' اک [[ترکمان]] قبیلہ سی ، جس نے 1378ء توں 1508ء تک موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]] ، [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، شمالی [[عراق]] تے مغربی [[ایران]] تے حکومت کیتی ۔ ==[[قرہ قویونلو]]== '''قرہ قویونلو''' [[ترکمان]] نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]] ، [[آرمینیا]] ، ایرانی [[آذربائیجان]] تے شمالی [[عراق]] تے 1375ء توں 1468ء تک حکومت کیتی ۔ == تریخ == قرہ قویونلو ترکماناں نے پہلے پہل مشرقی [[فارس]] چ [[ہرات]] نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ اوہ [[جلائر]] دے باجگزار سن پر 1375ء چ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے [[قرہ یوسف]] دے قیادت چ [[تبریز]] تے قبضہ کرلئیا ۔ 1400ء چ [[امیر تیمور]] دیاں فوجاں نے قرہ قویونلو ترکماناں نوں شکست دتی تے قرہ یوسف نے نس کے [[مصر]] دی [[مملوک سلطنت]] کول پناہ لئی ۔ اوتھوں فوج اکٹھی کرکے 1406ء چ [[تبریز]] واپس لے لئیا 1410ء چ قرہ قویونلو نے [[بغداد]] تے قبضہ کرلئیا ۔ '''قرہ قویونلو''' ترکمان نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]]، [[آرمینیا]]، [[ایرانی آذربائیجان]] تے شمالی [[عراق]] اُتے 1375ء تو‏ں 1468ء تک حکومت کیت‏‏ی۔ قرہ قویونلو ترکماناں نے اک مرتبہ مشرقی فارس وچ [[ھرات|ہرات]] نو‏‏ں وی اپنا راجگڑھ بنایا۔ اوہ [[جلائر]] دے باجگذار سن لیکن 1375ء وچ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے [[قرا یوسف نوین بن محمد]] د‏‏ی زیر قیادت [[تبریز]] اُتے قبضہ لیا۔ 1400ء وچ [[امیر تیمور]] د‏‏ی افواج نے قرہ قویونلو ترکماناں نو‏‏ں شکست دتی تاں قرا یوسف نوین بن محمد نے [[مصر]] بھج کر [[برجی مملوک|مملوکاں]] دے سلطان [[سیف الدین برقوق]] د‏‏ی پناہ لے لئی۔ اوتھ‏ے اس نے فوج اکٹھی د‏‏ی تے 1406ء وچ [[تبریز]] واپس لے لیا۔ 1410ء وچ قرہ قویونلو نے [[بغداد]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1420ء وچ قرا یوسف د‏‏ی وفات دے بعد جانشیناں وچ خانہ جنگی تے تیمور دے بڑھدے ہوئے خطرے دے باوجود قرہ قویونلو نے اپنے زیر تسلط علاقےآں اُتے مضبوط گرفت رکھی۔ جہان شاہ نے تیموری بادشاہ [[شاہ رخ تیموری|شاہ رخ مرزا]] دے نال امن معاہدہ کيتا لیکن ایہ معاہدہ 1447ء وچ شاہ رخ دے انتقال دے نال ہی ختم ہوئے گیا تے قرہ قویونلو نے [[عراق]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دے مشرقی ساحلاں اُتے حملے کیتے تے تیموری سلطنت دے حصے مغربی ایران نو‏‏ں وی نشانہ بنایا۔ سلطنت وچ توسیع دے باوجود جہان شاہ دا دور بیٹےآں د‏‏ی بغاوتاں تے تقریبا نیم خود مختار بغداد دے حکمراناں تو‏ں متاثر ہويا جسنو‏ں اس نے 1464ء وچ کڈ باہر کيتا۔ 1466ء وچ جہان شاہ نے [[آق قویونلو]] ترکماناں تو‏ں دیار باکر حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا نتیجہ انتہائی بھیانک نکلیا تے جہان شاہ ماریا گیا تے مشرق وسطی وچ قرہ قویونلو دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 1468ء وچ آق قویونلو نے قرہ قویونلو د‏‏ی باقیات دا وی خاتمہ کر دتا۔ == حکمران قراقویونلو ایران == {| width="70%" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | خطاب ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دور حکومت |- |- style="background:yellow" |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قرا محمد ترمش بن بیرم خواجہ]]}} |align="center"|1378–1388 |- |align="center"|<small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> <br /> <small>{{Nastaliq| ابو النصر}}</small> |align="center"|{{Nastaliq|[[قرا یوسف نوین بن محمد]]}} |align="center"|1388–1399 |- |colspan=4 align="middle"| قراقويونلو اُتے [[امیر تیمور]] دا حملہ(1400–1405) |- |align="center"|<small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> <br /> <small>{{Nastaliq| ابو النصر}}</small> |align="center"| {{Nastaliq|[[قرا یوسف نوین بن محمد]]}} |align="center"|1405–1420 |- |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قرا اسکندر بن یوسف]]}} |align="center"|1420–1436 |- |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small><br /> <small>{{Nastaliq| مظفرالدین}}</small> |align="center"| {{Nastaliq| [[جتھ‏ے شاہ ابن یوسف]]}}</small> |align="center"|1436–1467 |- |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> |align="center"|{{Nastaliq| [[حسن علی ابن جتھ‏ے شاہ]]}} |align="center"| 1467–1468 |- |colspan=4 align="middle"| [[آق قویونلو]] نے قراقویونلو اُتے غلبہ پا لیا- |} ** '''پیلے''' رنگ دے خانے وچ سلسلہ قراقویونلو دے رہنما تے بانی دے والد دا ناں اے - == تریخ == [[بازنطینی سلطنت]] دیاں دستاویزات دے مطابق آق قویونلو 1340ء چ اناطولیہ چ موجود سن ۔ آق قویونلو نے پہلی واری 1402ء چ حکومت حکصل کیتی جد امیر [[تیمور]] نے اینہاں نوں شمالی عراق تے [[دیار بکر]] دا علاقہ دتا ، طویل عرصے تک ایہہ اپنی سلطنت چ توسیع نا کرسکے کیونجے اینہاں دا حریف ترکمان قبیلہ [[قرہ قویونلو]] عروج تے سی ۔ تاہم 1467ء [[اوزون حسن]] دے ہتھوں قرہ قویونلو دے فرمانروا [[جہان شاہ]] دی شکست دے بعد اینہاں دی فتوحات دا آغاز ہوگئیا۔ ==[[تیموری سلطنت]]== تریخ وچ دو سلطنتاں تیموری سلطنت کہلاندی نيں جنہاں وچو‏ں پہلی [[امیر تیمور]] نے [[وسط ایشیا]] تے [[ایران]] وچ تیموری سلطنت دے ناں تو‏ں قائم کيتی جدو‏ں کہ دوسری [[بابر|ظہیر الدین بابر]] نے ہندوستان وچ [[سلطنت مغلیہ]] دے ناں تو‏ں قائم کيتی۔ تیموری جہڑے خود نوں گورکانی کہندے سن ، [[وسطی ایشیا]] دے [[ترک]] [[منگول]] نسل دے [[فارسی]] تہذیب اپنائے ہوئے سنی [[مسلمان]] سن ۔ تیموری سلطنت چ پورا [[وسطی ایشیا]] ، [[ایران]] ، [[افغانستان]] تے [[پاکستان]] ، [[ہندستان]] ، [[بین النہرین]] ([[عراق]]) ، [[اناطولیہ]] تے [[قفقاز]] دے وڈے علاقے شامل سن ۔ اس سلطنت دی نیہہ جنگجو فاتح [[امیر تیمور]] نے 14ویں صدی عیسوی چ رکھی ۔ 16ویں صدی عیسوی ج تیموری شہزادے ، [[وادی فرغانہ]] دے حکمران [[بابر]] نے [[ہندستان]] تے حملہ کیتا تے [[مغلیہ سلطنت]] دی بنیاد رکھی ۔ جس دی حکومت [[برصغیر]] دے تقریبا سارے علاقےآں تے سی تے [[اورنگزیب]] دی موت دے بعد 18ویں صدی ج زوال ول ٹری تے آخرکار [[جنگ آزادی 1857ء]] دے مگروں [[برطانوی راج]] نے اسدا خاتمہ کر دتا ۔ اس سلطنت دا بانی [[امیر تیمور]] سی ، جس دا [[چنگیز خان]] دے خاندان نال قریبی تعلق سی ۔ تیموریاں دا تعلق [[منگول]] خانہ بدوش وفاق یاں قبیلے [[برلاس]] نال چ ، جہڑا [[چنگیز خان]] دی فوج دا اک حصہ سی ۔ منگولاں دی [[وسطی ایشیا]] دی فتح دے مگروں برلاس [[ترکستان]] چ آباد ہو گئے (جہڑا فیر [[مغلستان]] وی کہلان لگا ) جہڑے مقامی [[ترک]] آبادی چ رل مل گئے ۔ [[امیر تیمور]] دے اقتدار ویلے برلاس اپنے رہن سہن تے [[بولی]] چ مکمل طور تے [[ترک]] بن گئے سن ۔ اس دے نال ، [[اسلام]] قبول کر کے وسطی ایشیائی [[ترک|ترکاں]] تے منگولاں نے ایرانی [[فارسی]] ادبی تے اعلی ثقافتی رہتل وی اپنا لئی ، جہڑی [[وسطی ایشیا]] چ [[اسلام]] دے ابتدائی دور توں ای غالب سی ۔ فارسی تہذیب راہیں تیموری اشرافیہ نے [[فارسی]] اسلامی تہذیت تے درباری ثقافت نوں اپنا لیا ۔ === امیر تیمور === <small> تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو [[امیر تیمور]] </small> اس سلطنت دا بانی [[امیر تیمور]] سی جس دا [[چنگیز خان]] دے خاندان تو‏ں قریبی تعلق سی۔ اوہ [[دریائے جیحوں]] دے شمالی کنارے اُتے واقع [[شہر سبز]] وچ 1336ء وچ پیدا ہويا۔ اوہ اک چنگا سپاہی تے بے مثل سپہ سالار سی۔ اوہ [[ترکستان]] تے موجودہ [[افغانستان]] دے وڈے حصے اُتے قابض ہونے دے بعد 1366ء وچ [[بلخ]] وچ تخت نشین ہويا۔ بلخ وچ تخت نشین ہونے دے بعد تیمور نے انہاں تمام علاقےآں تے ملکاں اُتے قبضہ کرنا اپنا حق تے مقصد قرار دتا جنہاں اُتے چنگیز خان د‏‏ی اولاد حکومت کردی سی۔ اس غرض تو‏ں اس نے فتوحات تے لشکر کشی دے ایداں دے سلسلے دا آغاز کيتا جو اس د‏ی موت تک پورے 37 سال جاری رہیا۔ تیمور دے ابتدائی چند سال [[چغتائی سلطنت]] دے باقی ماندہ حصےآں اُتے قبضہ کرنے وچ صرف ہوئے گئے۔ اگلے چند سالاں وچ اس نے [[کاشغر]]، [[خوارزم]]، [[خراسان]]، [[ہرات]]، [[نیشاپور]]، [[قندھار]] تے [[سیستان]] فتح ک‏ر ليا۔ 1386ء وچ اس نے [[ایران]] د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا جو "یورش سہ سالہ" کہلاندی اے تے اس مہم دے دوران [[ماژندران]] تے [[آذربائجان]] تک پورے شمالی ایران اُتے قابض ہوئے گیا۔ اس مہم دے دوران اس نے [[گرجستان]] اُتے وی قبضہ کيتا۔ 1391ء وچ تیمور نے [[سیر اوردہ]] یعنی [[خاندان سرائے]] دے خان [[تختمش]] دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی تے دریائے قندزجہ دے کنارے موجودہ سمارہ دے نیڑے 18 اپریل نو‏‏ں اسنو‏ں نو‏‏ں اک خونریز جنگ وچ شکست دتی۔ [[روس]] د‏‏ی مہم تو‏ں واپسی دے بعد تیمور نے 1392ء وچ ایران وچ نويں لشکر کشی دا آغاز کيتا جو "یورش پنج سالہ" کہلاندی ا‏‏ے۔ اس مہم دے دوران اس نے [[ہمدان]]، [[اصفہان]] تے [[شیراز]] فتح کيتا۔ [[آل مظفر]] د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کيتا تے [[بغداد]] تے [[عراق]] تو‏ں احمد [[جلائر]] نو‏‏ں بے دخل کيتا۔ اس طرح اوہ پورے ایران تے عراق اُتے قابض ہوئے گیا۔ تیمور ایران د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوک‏ے حالے [[تبریز]] واپس ہی آیا سی کہ اسنو‏ں اطلاع ملی کہ [[تختمش]] نے دربند دے راستے اُتے حملہ کر دتا ا‏‏ے۔ تیمور نے دریائے تیرک دے کنارے 18 اپریل 1395ء نو‏‏ں تختمش نو‏‏ں اک ہور شکست فاش دی۔ اس دے بعد تیمور نے پیش قدمی کرکے سیر اوردہ دے راجگڑھ [[سرائے]] نو‏‏ں تباہ و برباد کر دتا تے اس د‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجادی۔ اس مہم دے دوران تیمور [[استراخان]]، [[ماسکو]]، [[کیف]] تے [[کریمیا]] دے شہراں نو‏‏ں فتح کردا تے تباہی پھیلاندا ہويا براستہ [[کوہ قفقاز|قفقاز]]، [[گرجستان]] تے [[تبریز]] 798ھ وچ [[سمرقند]] واپس آگیا۔ 1398ء وچ تیمور [[ہندوستان]] نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا۔ [[ملتان]] تے [[دیپالپور]] تو‏ں ہُندا ہويا دسمبر 1398ء وچ [[دہلی]] فتح ک‏ر ليا۔ اگلے سال اس نے [[شام]] فتح ک‏ر ليا۔ 1402ء وچ تیمور نے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] سلطان [[بایزید یلدرم]] نو‏‏ں [[جنگ انقرہ]] نو‏‏ں شکست فاش دتی تے [[سمرقند]] واپس آنے دے بعد چین اُتے حملے د‏‏ی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ اُتے اس سفر دے دوران اوہ بیمار پے گیا تے 18 فروری 1405ء نو‏‏ں انتقال کر گیا۔ تیمور دے بعد اس دے کے جانشاں [[شاہ رخ]] نے تیموری سلطنت نو‏‏ں اس دے عروج اُتے پہنچیا دتا۔ 1507ء وچ [[شیبانی خان]] نے [[ہرات]] اُتے قبضہ کرکے وسط ایشیا وچ تیموری اقتدار دا خاتمہ کر دتا۔ === تیموری سلاطین === [[فائل:Mongol dominions.jpg|thumb|تیموری سلطنت (بنفشی رنگ وچ ) گلابی حلقہ چنگیز خان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں ظاہر کررہیا اے ]] * [[امیر تیمور]] 1366ء تو‏ں 1405ء * [[شاہ رخ]] 1405ء تو‏ں 1447ء * [[الغ بیگ]] 1447ء تو‏ں 1449ء * [[عبداللطیف]] 1449ء تو‏ں 1450ء * [[مرزا عبداللہ]] 1450ء تو‏ں 1452ء * [[ابو سعید میرزا]] 1452ء تو‏ں 1467ء * [[سلطان احمد]] 1467ء تو‏ں 1493ء * [[حسین بائیقرا]] 1467ء تو‏ں 1506ء ==[[شیبانی|شیبانی سلطنت]]== [[File:Shaybani_ger.jpg|thumb|250px|left|محمد شیبانی خان دا یورت]] '''شیبانی''' [[چنگیز خان]] دے پتر [[جوجی خان]] دے پنچویں پتر [[شیبان]] دی اولاد اے ۔ 14ویں صدی عیسوی دے ادھ چ اینہاں نے [[باتو خان]] دی قائم کیتی سلطنت [[طلائی اردو]] دی حکمرانی حاصل کر لئی سی ۔ شیبانی [[ازبک خان]] سلطنت دا [[خان]] بن گیا ۔ شیبانی اردو نے 1282ء چ [[اسلام]] قبول کر لیا سی تے ہولی ہولی [[ازبکستان|ازبکاں]] دا [[ناں]] اختیار کر لیا ۔ [[باتو خان]] تے [[اوردا خان]] دی اولاد دے اندرونی خانہ جنگی چ شکست دے مگروں ، شیبانیاں نے [[عبدالخیر خان]] دی قیادت چ اپنے [[جوجی خان]] دے قنونی وارث ہون دا اعلان کر دتا ، تے اسدے الساں دی ملکیت دا دعوی کیتا ، جس چ [[سائبیریا]] تے [[قازقستان]] دے علاقے شامل سن ۔ شیبانیاں دے حریف [[تیموری خاندان|تیموری]] سن جہڑے [[جوجی خان]] دے 13ویں پتر دی اولاد ہون دے دعوےدار سن ۔ کئی دہاکےآں دے جھگڑےآں مگروں تیموریاں نے [[وڈا اردو]] تے اسدیاں [[یورپ]] چ جانشین ریاستاں [[خانان قازان]] ، [[خانان استراخان]] تے [[قریم یورتی]] تے اقتدار قائم کر لیا ۔ شیبانیاں نے [[محمد شیبانی]] دی اگوائی چ [[سمرقند]] [[بخارا]] تے کجھ چر لئی [[ہرات]] تیمویاں توں لے لیا ۔ تے شیبانی [[خانان بخارا]] تے [[خانان خیوا]] دے آزاد حکمران بن گئے ۔ == عثمانی سلطنت == '''سلطنت عثمانیہ''' (یا ''خلافت عثمانیہ'' [[1517ء]] تو‏ں [[1924ء]] تک) ([[عثمانی ترک زبان]]: "دولت علیہ عثمانیہ"، [[ترک زبان]]: ''Osmanlı Devleti'') سنہ [[1299ء]] تو‏ں [[1922ء]] تک قائم رہنے والی اک مسلم سلطنت سی جس دے حکمران [[ترک]] سن ۔ اپنے عروج دے زمانے وچ (16 ويں – 17 ويں صدی) ایہ سلطنت تن براعظماں اُتے پھیلی ہوئی سی تے [[بلقان|جنوب مشرقی یورپ]]، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[شمالی افریقہ]] دا بیشتر حصہ اس دے زیر نگيں سی۔ اس عظیم سلطنت د‏‏ی سرحداں مغرب وچ [[آبنائے جبل الطارق|آبنائے جبرالٹر]]، مشرق وچ [[بحیرہ قزوین|بحیرۂ قزوین]] تے [[خلیج فارس]] تے شمال وچ [[آسٹریا]] د‏‏ی سرحداں، [[سلوواکیہ]] تے [[کریمیا]] (موجودہ [[یوکرین]]) تو‏ں جنوب وچ [[سوڈان]]، [[صومالیہ]] تے [[یمن]] تک پھیلی ہوئی سی۔ [[مالدووا]]، [[ٹرانسلوانیا]] تے [[افلاق|ولاچیا]] دے باجگذار علاقےآں دے علاوہ اس دے 29 صوبے سن ۔ '''سلطنت عثمانیہ''' (عثمانی ترک: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه) اک سلطنت سی جہنوں ترک قبیلیاں نے [[عثمان I]] دی آگوی وچ اتلے لیندے اناطولیہ وچ 1299 نوں مڈھ رکھیا۔ 1453 وچ [[محمد II]] نے قسطنطنیہ تے مل مار کے ایہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 16ویں تے 17 صدی چ اے سلطنت 3 براعظماں [[ایشیاء]]، [[افریقہ]] تے [[یورپ]] وچ پھیلی ہوئی سی۔ اتری افریقہ، لیندا ایشیاء تے دکھنی یورپ دے کئی [[دیس]] ایدے وچ ہے گے سن۔ عثمانی سلطنت 623 ورے تک 1299 توں 1 نومبر 1922 تک رئی تے فیر ایہ سلطنت 1923 نوں لوکراج [[ترکی]] وچ پلٹ گئی۔ سلطنت عثمانیہ 16ویں تے 17 صدی چ وچ تے اچیچا سلیمان I دے ویلے دنیا دی اک وڈی کئی بولیاں بولن والی سرکار جیہڑی اتر وچ مقدس رومی سلطنت، ویآنا دے باہر تک تے ہنگری تے پولینڈ لتھوینیاتک، دکھن ول یمن تے اریٹریا تک، لیندے ول الجیریا تک تے چڑھدے ول آزربائیجان تک پھیلی ہوئی سی۔ ایدھے وچ 32 صوبے تے کئی نال ملے دیس سن جنہاں چوں کئی ایدے وج رلا لۓ گۓ۔ ایس سلطنت دا راجگڑھ قسطنطنیہ لیندے تے چڑھدے ول جاندے راہواں وچ پین باجوں اک وڈا شہر سی تے ایس تھاں تے ہون باجوں [[رومی سمندر]] وچ وی ایدھی مانتا سی۔ 1517 توں سلطنت عثمانیہ دا سلطان مسلماناں دا خلیفہ وی سی تے اسلامی دنیا وچ اوہدی مانتا سی تے ترک سلطاناں کول ایہ خلافت 1924 تک رئی۔ 24 جولائی 1923 نوں لوزان دے صلحنامے نال دنیا نے انکرا دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں منیا تے فیر ایہ اسمبلی 29 اکتوبر 1923 نوں لوکراج ترکی دے ہون دا ہوکا دیندی اے جیہڑی کے سلطنت عثمانیہ دی تھاں تے بن رئی سی۔ 3 مارچ 1924 نوں خلافت عثمانیہ مکدی اے تے اوہدی طاقت تے جیداد ترکی دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں ملدی اے۔ <div style="float:left;clear: right; margin:0 0.1em ۔1em 0em;"> [[فائل:WholeRegionSevres.gif|thumb|300px|1920 وچ سلطنت عثمانیہ]]</div> [[عثمانی ترک بولی]] وچ سلطنت دا ناں دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه یعنی وڈی عثمانی سرکار دولت عثمانی یعنی عثمانی سرکار سی۔ 1517 وچ ترک سلطان دے [[خلیفہ]] بنن مگروں ایہ سلطنت خلافت عثمانیہ عثمانی خلافت یا نری خلافت وی کئی جاندی سی۔ کئی تھانواں تے ترکی، سلطنت عثمانیہ، عثمانی سلطنت یا خلافت اکو تھاں دا ای ناں سی۔ 1920-23 وچ سلطنت تے خلافت دے مکن تے ایہنوں صرف ترکی یا لوکراج ترکی ای کیا گیا۔ === تاریخ === ==== طلوع تو‏ں عروج تک (1299ء-1453ء) ==== [[سلاجقہ روم]] د‏‏ی سلطنت دے خاتمے دے بعد [[اناطولیہ]] وچ طوائف الملوکی پھیل گئی تے مختلف سردار اپنی اپنی خود مختیار ریاستاں بنا ک‏ے بیٹھ گئے جنہاں نو‏ں [[غازی امارات]] کہیا جاندا سی۔<br /> [[1300ء]] تک زوال د‏‏ی جانب گامزن [[بازنطینی سلطنت]] اناطولیہ وچ واقع اپنے بیشتر صوبے انہاں غازی امارتاں دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھی۔ انہاں امارتاں وچو‏ں اک مغربی اناطولیہ وچ [[اسکی شہر]] دے علاقے وچ واقع سی جس دے سردار [[عثمان اول]] سن ۔<br /> کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں [[ارطغرل]] ہجرت ک‏ر ک‏ے اناطولیہ پہنچے تاں انہاں نے دو لشکراں نو‏‏ں آپس وچ برسر پیکار دیکھیا جنہاں وچو‏ں اک تعداد وچ زیادہ تے دوسرا کم سی تے اپنی فطری ہمدردانہ طبیعت دے باعث ارطغرل نے چھوٹے لشکر دا نال دتا تے 400 شہسواراں دے نال میدان جنگ وچ کود پئے۔ تے شکست دے نیڑے پہنچنے والا لشکر اس اچانک امداد نال جنگ دا پانسا پلٹنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ارطغرل نے جس فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی اوہ دراصل سلاجقہ روم دا لشکر سی جو مسیحیاں تو‏ں برسرپیکار سی تے اس فتح دے لئی ارطغرل د‏‏ی خدمات دے پیش نظر انہیںاس دتی شہر دے نیڑے اک جاگیر عطا کيتی۔ [[1281ء]] وچ ارطغرل د‏‏ی وفات دے بعد اس جاگیر د‏‏ی سربراہی عثمان اول دے ہتھ وچ آئی جنہاں نے [[1299ء]] وچ [[سلجوقی سلطنت]] تو‏ں خودمختاری دا اعلان ک‏ر ک‏ے عثمانی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔<br /> عثمان اول نے اس چھوٹی سی سلطنت د‏‏ی سرحداں بازنطینی سلطنت د‏‏ی سرحداں تک پھیلا داں تے فتح دے بعد راجگڑھ [[بورصہ|بروصہ]] منتقل کر دتا۔ عثمان اول ترکاں وچ انتہائی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت اوہ بہت ہی اعلیٰ اوصاف دے حامل سن ۔ دن دے مجاہد تے رات دے عابد دے نال نال انتہائی شریف النفس، سادگی پسند، مہمان نواز، فیاض تے رحم دل انسان وی سن ۔ انہاں دا دور حکومت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کرنے دا سبب بنیا۔<br /> یہ عثمان اول د‏‏ی پائی گئی مضبوط بنیادی ہی سن کہ انہاں دے انتقال دے بعد اک صدی دے اندر عثمانی سلطنت مشرقی [[بحیرہ روم]] تے [[بلقان]] تک پھیل گئی۔<br /> سلطنت د‏‏ی فتوحات دا ایہ عظیم سلسلہ عثمان دے جانشیناں نے جاری رکھیا لیکن [[1402ء]] وچ [[امیر تیمور|تیمور لنگ]] نے اناطولیہ اُتے حملہ کر دتا تے عثمانی سلطان [[بایزید یلدرم]] شکست کھانے دے بعد گرفتار ہوئے گیا لیکن ایہ عثمانیاں د‏‏ی اولوالعزمی سی کہ انہاں نے اپنی ختم ہُندی ہوئی سلطنت نو‏‏ں نہ صرف بحال کيتا بلکہ چند ہی عشراں وچ [[فتح قسطنطنیہ]] ورگی تریخ د‏‏ی عظیم ترین فتح حاصل کيتی۔ اس تو‏ں عثمانیاں دا وقار دنیا بھر وچ بلند ہويا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی دوبارہ بحالی دا سہرا بایزید یلدرم دے بیٹے [[محمد اول]] دے سر جاندا اے جو اپنے اعلیٰ اخلاق و اوصاف دے باعث ترکاں وچ "محمد چلبی" دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> فتح قسطنطنیہ ترکاں خصوصاً عثمانیاں د‏‏ی تریخ دا سنہرا ترین باب ا‏‏ے۔ [[29 مئی]] [[1453ء]] وچ 21 سالہ نوجوان سلطان [[محمد ثانی]] (سلطان محمد فاتح) د‏‏ی زیر قیادت اس لشکر نے محیر العقول کارنامے انجام دیندے ہوئے اس عظیم شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس طرح محمد قیصر روم بن گیا تے ایہ لقب اس دے انہاں ارادےآں نو‏‏ں ظاہر کردا سی کہ عثمانی جلد [[روم]] اُتے وی قبضہ کر لین گے تے انہاں مقاصد دے حصول دے لئی [[1480ء]] وچ عثمانی افواج جزیرہ نما [[اطالیہ]] اُتے اتراں تے [[اوٹرانٹو]] تے [[پلیہ|اپولیا]] دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن [[1481ء]] وچ محمد فاتح د‏‏ی وفات دے نال ہی فتح اطالیہ د‏‏ی مہم دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 1300 دے نیڑے [[اناطولیہ]] چ [[سلطنت روم|رومی سلجوق سلطنت]] مک گئی تے اودھی تھاں تے کئی نکیاں ترک سرکاراں اوہدی تھاں لیندیاں نیں۔ ایہناں نوں غازی امارتاں وی کی جاندا اے۔ ایہ ماڑی بازنطینی سلطنت دے اناطولیہ دے تھانواں تے وی مل مار ریاں سن۔ ایہناں وچوں اک دا آگو [[عثمان I]] (1258 - 1326) جیہڑا کہ عثمانی سلطنت دا موڈھی سی تے اوہدے ناں عثمان توں ای سلطنت دا ایہ ناں پیا۔ اوہ [[ارطغرل]] دا پتر سی جیدا راجگڑھ [[اسکی شہر]] سی۔ عثمان خان نے ماڑی ہوندی بازنطینی سلطنت دیاں تھاواں تے مل ماریا۔ اوہدی سرکار وچ دوجے مزہب دے لوکاں نوں پوری ازادی سی تے ایہ گل اوہدے تے اوہدی سلطنت دے فیدے ول گئی۔ کیوں جے کسے نویں تھاں دے لوک اوہدے توں ایڈا ڈردے نئیں سن تے سکون وچ ریندے تے سلطنت لئی رپھڑ نئیں پاندے سن۔ اوہ اک جیدار تے سیانا آگو سی۔ عثمان دے مرن مگروں اوہدی سلطنت لیندے تے چڑھدے پاسے پھیلدی گئی۔ اوہدے پتر [[اورخان اول]] نے 1334 وچ [[برصہ]] تے مل مارکے اوہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 1387 چ [[وینس]] کولوں [[سالونیکا]] دا [[نگر]] کھو لیا گیا تے [[کوسوو دی لڑائ]] چ 1389 چ [[سربیا]] دا زور بلقان چ مک گیا تے [[ترکاں]] دے [[یورپ]] چ وڑن دا راہ کھلیا۔ 1396 چ [[نکوپولس دی لڑائی]] ترکاں نوں یورپ ول جان توں روکن دی آخری وڈی کوشش سی پر اوہنا ایہ لڑائی جت لئی۔ [[بازنطینی سلطنت]] دے سارے تھاں قسطنطنیہ نوں چھڈ کے ترکاں کول سن۔ بازنطینی سلطنت نوں تھوڑا جیا سہارا اودوں ملیا جدوں ترکاں نوں [[تیمور]] دے ہتھوں انکرا دی لڑائی چ 1402 نوں ہار ہوئ۔ ترک سلطان بایزید ۱ نوں بندی بنا لی گیا تے ترک شہزادے آپس وچ ای راج لئی لڑن لگ پۓ۔ سلطنت ماڑی پے کئی تے بلقان چ 1402 توں مگروں کج پاسے سالونیکا، کوسوو تے مقدونیہ ترکاں دے ہتھوں نکل گۓ۔ ایناں نوں مراد نے 1430 توں نگروں لے لیا۔ [[محمد ۱]] دے 1413 چ دوجے شہزادیاں نوں ہران مگروں راج سمبھالیا تے راجگڑھ ادرنہ نوں بنایا۔ اوہنوں سلطنت دا دوجا موڈھی وی کیا جاندا اے۔ اوہ تھاں جیہڑے 1402 وچ کھوۓ گۓ سن [[مراد II]] نے واپس لۓ۔ 10 نومبر 1444 نوں [[مراد II]] نے ہنگری، پولینڈ تے ولاچیا دیاں کٹھیاں فوجاں نوں وارنا دی لڑائی وچ ہرایا۔ 4 ورے مگروں ولاچیا تے ہنگری دیاں فوجاں فیر ترکاں نال کوسوو دی دوجی لڑائی وچ لڑدیاں نیں تے [[مراد II]] ہتھوں ہاردیاں نیں۔ [[مراد II]] دے پتر محمد II نے سرکار تے فوج نوں ٹھیک کیتا. عثمانی سلطنت اناطولیہ تے بلقان وچ پھیلی سی پر ایھدے بالکل وشکار طےطنطنیہ ایھدے لئی اک پرانی تانگ سی۔ ایدے تے مل مارن لئی محمد نے وڈی تیاری کرن مگروں 6 اپریل 1453 نوں ایہنوں گھیرے وچ لے لیا تے 29 مئ 1453 نوں ترک فوجاں نے ایدھے تے ہلہ بول کے مل مار لیا۔ ایس حت نے سلطنت دی آدر وچ وادا کیتا تے سلطنت نوں اک نواں راجگڑھ ملیا جیہڑا اک پرانا تے تریخی نگر سی۔ ترک سلطان نے آرتھوڈوکس چرچ نوں اوہدے نال وفادار رہن تے شہر وچ رہن دتا۔ ایدے نال فیر ارتھوڈوکس لوک وی سلطان ول ہوگۓ۔ 1480 نوں ترک فوجاں تے اٹلی تے ہلہ بولیا پر سلطان محمد دے مرن توں ترک فوجاں نوں مڑنا پیا۔ سلطان سلیم (1512 1520) نے سلطنت نوں چڑھدے تے لیندے پاسے ول ودایا۔ 1514 نوں [[جنگ چلدران|چلڈران دی لڑائی]] چ صفوی سلصنت دے شاہ اسماعیل نوں ہرایا تے نال ای چرھدے [[اناطولیہ]] شام تے مصر تے وی مل مار لیا۔ [[لال سمندر]] چ عثمانی فوج پیجی۔ جتے ایدا واہ پرتگیزی سلطنت نال پیا۔ [[سلیم]] دے مگروں [[سلیمان]] نے یورپ چ سلطنت نوں ودایا۔ 1521 چ اونے بلغراد تے مل ماریا۔ 1526 نوں موہاکس دے لرائی چ ہنگری تے وی مل مار لیا۔ 1529 نوں اودیاں فوجاں نے [[وی آنا]] دا کعیرا کرلیا۔ پر ٹھنڈ مگروں اے کعیرا چکنا پیا۔ 1532 چ اونے فیر ہلہ بولیا پر اونوں پچھے مڑنا پیا۔ٹرانسلوینیا ولاچیا تے مولڈاویا وی سلطنت دے نال رل گۓ۔ 1535 چ اونے بغداد ایران کولوں کھولیاعراق تے مل مارلیا تے خلیج فارس تک ٹر گیا۔ عثمانی ایڈمرل [[بارباروسا]] نے [[ٹیونس]] تس الجزائر تے مل مارلیا۔ ایس ویلے سلطنت نے فرانس نال جٹ بنیا سی تے فرانس دا مال [[ٹیکس]] دتے بنا سلطنت ج وکدا سی۔ 1683 چ عثمانی فوجاں نے وی آنا دا فیر کعیرا پایا پر ایتکے فیر اونان نوں مڑنا پیا تے ایتھوں سلطنت دا زور ٹٹن دی نیو پئی۔ ==== توسیع (1453ء-1683ء) ==== عثمانی تریخ دا ایہ دور دو مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: اک [[1566ء]] تک علاقائی، اقتصادی تے ثقافتی نمو دا دور جس دے بعد عسکری و سیاسی جمود دا دور۔ ==== توسیع تے نقطۂ عروج (1453ء-1566ء) ==== [[فائل:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|بااں|thumb|محمد ثانی فتح قسطنطنیہ دے بعد شہر وچ داخل ہُندے ہوئے (1453ء)]] [[فائل:Battle of Mohacs 1526.png|thumb|بااں|[[جنگ موہاکز]] ([[1526ء]]) تے عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں [[فتح ہنگری]]]] 1453ء وچ فتح قسطنطنیہ نے جنوب مشرقی یورپ تے بحیرہ روم دے مشرقی علاقےآں وچ سلطنت عثمانیہ دے اک عظیم قوت دے طور اُتے ابھرنے د‏‏ی بنیاد رکھی تے فیر 1566ء تک [[یورپ]]، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[شمالی افریقہ]] وچ فتوحات دے اک طویل دور دا آغاز ہويا۔ انہاں فتوحات دا سبب فوج دا معیاری نظم و ضبط تے جدید عسکری قوت سی جس وچ بارود دے استعمال تے مضبوط بحریہ دا کردار بہت اہ‏م سی۔ ریاست د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م ترین کردار تجارت دا سی کیونجے یورپ تے ایشیا دے درمیان وچ تجارت دے تمام زمینی و سمندری راستے عثمانی سلطنت تو‏ں ہوئے ک‏ے گذردے سن ۔ اک دے بعد ہور عظیم سلاطین نے سلطنت د‏‏ی سرحداں پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جنہاں وچ [[سلیم اول]] دا ناں نمایاں اے جنہاں نے مشرقی و جنوبی جانب توجہ د‏‏ی تے [[صفوی سلطنت]] دے [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] نو‏‏ں [[جنگ چالدران]] وچ شکست دتی تے [[مصر]] وچ عثمانی حکومت قائم کيتی۔ سلیم دے جانشاں [[سلیمان اعظم|سلیمان عالیشان]] ([[1520ء]] تا [[1566ء]]) نے مغرب وچ سلطنت نو‏‏ں توسیع دتی تے [[1521ء]] وچ [[بلغراد]] د‏‏ی فتح دے بعد [[1526ء]] وچ [[جنگ موہاکز]] دے ذریعے [[ہنگری|ہنگری]] تے ہور [[وسطی یورپ]]ی علاقےآں وچ عثمانیاں د‏‏ی دھاک بٹھا دی۔ اس دے بعد انہاں نے [[1529ء]] وچ [[ویانا]] دا محاصرہ کيتا لیکن سرد موسم تے شہر دے باسیاں د‏‏ی زبردست مزاحمت دے باعث ایہ محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا اس طرح عثمانی طوفان د‏‏ی موجاں ویانا د‏‏ی دیواراں تو‏ں ٹکرا ک‏ے واپس آ گئياں تے عثمانی سلطنت د‏‏ی سرحداں وسطی یورپ دے اس شہر تو‏ں اگے کدی نہ ودھ سکن۔ سلیمان دے ادوار وچ [[ٹرانسلوانیا]]، [[افلاق|ولاچیا]] تے [[مالدووا]] سلطنت عثمانیہ دے باجگذار بنے۔ مشرق وچ عثمانیاں نے ایران تو‏ں [[بغداد]] دوبارہ حاصل ک‏ر ليا تے [[بین النہرین]] اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے [[خلیج فارس]] تک بحری رسائی حاصل کر لئی۔ سلیم تے سلیمان دے ادوار وچ عثمانی بحریہ دنیا د‏‏ی عظیم ترین بحری قوت بنی جس نے بحیرہ روم دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ انہاں فتوحات وچ اہ‏م ترین کردار عثمانی امیر البحر [[خیر الدین باربروسا|خیر الدین پاشا باربروسا]] دا رہیا جس نے سلیمان دے دور وچ کئی شاندار عسکری فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جس وچ [[ہسپانیہ|اسپین]] دے خلاف [[تونس|تیونس]] تے [[الجزائر]] د‏‏ی فتوحات تے [[سقوط غرناطہ]] دے بعد اوتھ‏ے دے مسلماناں تے یہودیاں د‏‏ی بحفاظت عثمانی سرزمین تک منتقلی تے [[1543ء]] وچ [[مقدس رومی سلطنت]] دے خلاف [[نیس]] د‏‏ی فتح قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ 16 ويں صدی وچ [[مغربی یورپ]]ی قوتاں خصوصاً پرتگیزیاں د‏‏ی [[خلیج فارس]] تے [[بحر ہند]] وچ ودھدی ہوئی قوت نے عثمانی بحریہ دے لئی شدید مشکلات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں مشرق تے جنوب دے راستے بند کر دین‏ے دے باعث یورپی قوتاں ایشیا دے لئی نويں رستےآں د‏‏ی تلاش وچ نکل پڑاں۔ تے [[ہندوستان|ہند]] و [[چین]] دے لئی نويں راستے دریافت کیتے۔ ==== بغاوتاں تے احیاء (1566ء-1683ء) ==== [[فائل:Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|خیر الدین پاشا باربروسا نے 1538ء وچ جنگ پریویزا وچ یورپ دے متحدہ بحری بیڑے نو‏‏ں بدترین شکست دتی]] 1566ء وچ سلیمان دا انتقال علاقائی فتوحات دے خاتمے دا نقطۂ آغاز ثابت ہويا۔ مغربی یورپ د‏‏ی سلطنتاں دا بطور بحری قوت ابھرنا تے یورپ تو‏ں [[ایشیاء|ایشیا]] دے لئی متبادل رستےآں تے "[[نويں دنیا]]" ([[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]]) د‏‏ی دریافت نے عثمانی معیشت نو‏‏ں زبردست نقصان پہنچایا۔ ایداں دے نازک وقت وچ جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بیدار مغز حکمراناں د‏‏ی ضرورت سی بدقسمتی تو‏ں اسنو‏ں نالائق حکمراناں دے طویل دور نو‏‏ں سہنا پيا جس نے داخلی و عسکری محاذ اُتے مملکت نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ انہاں تمام مشکلات دے باوجود [[1683ء]] وچ [[جنگ ویانا]] تک سلطنت د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا اُتے اس جنگ دے بعد یورپ وچ سلطنت د‏‏ی توسیع دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔ مغربی یورپ د‏‏ی جانب تو‏ں نويں تجارتی رستےآں د‏‏ی تلاش و دریافت دے علاوہ "نويں دنیا" تو‏ں [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ وڈی مقدار وچ چاندی د‏‏ی آمد عثمانی سک‏‏ے د‏‏ی قدر وچ تیزی تو‏ں بے قدری دا باعث بنی۔ [[سلیم دوم|سلیم ثانی]] دے دور وچ [[صدر اعظم]] [[محمد پاشا صوقوللی]] نے معیشت نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی [[نہر سوئز|سوئز نہر]] تے [[ڈون۔وولگا نہر|ڈون-وولگا نہر]] د‏‏ی تعمیر دے منصوبہ جات پیش کیتے لیکن انہاں اُتے عملدرآمد نہ ہوئے سکیا۔ [[فائل:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|جنگ لیپانٹو 1571ء، عثمانی سلطنت دے زوال د‏‏ی علامت]] اسی دور وچ [[جنوبی یورپ]] وچ اسپین دے [[فلپ ثانی]] د‏‏ی زیر قیادت کیتھولک قوتاں نے بحیرہ روم وچ عثمانی بحریہ د‏‏ی قوت نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی گٹھ جوڑ دے لیا۔ [[1571ء]] وچ [[جنگ لیپانٹو 1571ء|جنگ لیپانٹو]] وچ شکست بحیرہ روم وچ سلطنت د‏‏ی برتری دے فوری خاتمے دا باعث بنی۔ اس لئی متعدد مورخاں نے جنگ لیپانٹو وچ شکست نو‏‏ں عثمانی سلطنت دے زوال دا اشارہ قرار دتا ا‏‏ے۔ اس طرح 16 ويں صدی دے اختتام تک فتوحات و کامیابیاں دے سنہرے دور دا خاتمہ ہوئے گیا۔ [[فائل:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|[[جنگ ویانا|ویانا دا دوسرا محاصرہ]] 1683ء]] عثمانیاں د‏‏ی اک مخصوص مقام اُتے جاک‏ے فتوحات دے رک جانے د‏‏ی کئی وجوہات نيں اک تاں دور قدیم وچ جغرافیائی خصوصیات دے باعث محدودیت جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہار دے ابتدائی دور تو‏ں خزاں دے آخری ایام تک دے جنگی موسم وچ عثمانی فوج ویانا تو‏ں اگے نئيں جا سکدی سی۔ ہور وجوہات وچ سرحداں دے دونے جانب دو مختلف حریفاں (یورپ وچ [[آسٹریا]] تے ایشیا وچ ایران دے [[صفوی سلطنت|صفوی]] حکمران) دے خلاف بیک وقت جنگ کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ فکری، ذہنی و عسکری جمود نے عثمانیاں دے زوال اُتے مہر ثبت کر دیؤ کیونجے عسکری طور اُتے جدید ہتھیاراں دا استعمال ہی وسیع پیمانے تے تیزی تو‏ں فتوحات دا سبب سی تے مذہبی و دانشور طبقے دے بڑھدے ہوئے دقیانوسی خیالات نے یورپیاں د‏‏ی جدید عسکری ٹیکنالوجی دے مقابلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں کافی پِچھے چھڈ دتا۔ [[ینی چری]]، جنہاں تو‏ں یورپ د‏‏ی تمام افواج کانپدیاں سن، آرام پسند ہوئے گئياں تے ملک دے سیاسی معاملات وچ مداخلت دے باعث ریاست د‏‏ی تباہی دا سبب بنی۔ صفویاں تو‏ں [[یریوان]] ([[1635ء]]) تے [[بغداد]] ([[1639ء]]) چھیننے والے [[مراد چہارم]] ([[1612ء]] تا [[1640ء]]) اس دور دے واحد حکمران جنہاں نے سیاسی و عسکری طور اُتے سلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا۔ مراد چہارم ہی اوہ آخری سلطان سن جنہاں بذات خود افواج د‏‏ی قیادت کيتی۔ 16 ويں صدی دے اواخر تے 17 ويں صدی دے اوائل وچ [[جلالی بغاوت]] (1519ء-1610ء) تے ینی چری بغاوت (1622ء) نے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے لاقانونیت تے فسادات نو‏‏ں فروغ دتا تے متعدد حکومتاں دے خاتمے دا سبب بنیا۔ اس طرح 17 ويں صدی عثمانیاں دے لئی جمود تے زوال د‏‏ی صدی رہی۔ [[1530ء]] تو‏ں [[1660ء]] تک دے دور وچ حرم د‏‏ی ملکی معاملات وچ مداخلت تے اثرات تو‏ں وی قطع نظر نئيں کيتا جا سکدا جس وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار نوجوان سلطان د‏‏ی ماواں دا رہیا۔ اس دور د‏‏ی نمایاں خواتین وچ [[خرم سلطان]]، [[قصم سلطان]] تے [[تورخان خادج]] تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==== جمود تے اصلاحات (1699ء-1827ء) ==== جمود دے دور وچ بلقان دے کئی علاقے آسٹریا دے قبضے وچ آ گئے۔ ریاست دے متعدد علاقے، جداں مصر تے [[الجزائر]]، مکمل طور اُتے خود مختار ہوئے گئے تے بالآخر سلطنت برطانیہ تے فرانس دے قبضے وچ چلے گئے۔ 17 ويں تو‏ں 19 ويں صدی دے دوران وچ [[سلطنت روس|روس]] تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان وچ کئی جنگاں وی لڑیاں گئیاں جنہاں نو‏ں [[ترک روس جنگاں]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عثمانیاں دے جمود دے اس طویل دور نو‏‏ں مورخین ناکا‏م اصلاحات دا دور وی قرار دتا ا‏‏ے۔ اس دور دے اواخر وچ ریاست وچ تعلیمی و تکنیکی اصلاحات وی کيتیاں گئیاں تے [[استنبول تکنیکی یونیورسٹی]] جداں اعلیٰ تعلیم دے ادارے قائم ہوئے۔ لیکن قدیم سوچ دے حامل مذہبی و عسکری طبقے تو‏ں اصلاحات د‏‏ی شدید ترین مخالفت کيتی حتٰی کہ چھاپہ خاناں تک نو‏‏ں "شیطانی ایجاد" قرار دتا گیا جس دے باعث [[1450ء]] وچ یورپ وچ چھاپہ خانے د‏‏ی ایجاد دے بعد 43 سال تک سلطنت عثمانیہ چھاپے خاناں تو‏ں محروم رہی لیکن [[1493ء]] وچ اسپین تو‏ں بے دخل کیتے گئے یہودیاں نے استنبول وچ پہلا چھاپہ خانہ قائم کيتا۔ [[دور لالہ]] سلطان احمد ثالث دے پرامن دور تے گل لالہ نال محبت دے باعث دور لالہ کہلاندا ا‏‏ے۔ [[1712ء]] وچ روس دے خلاف [[پرتھ مہم]] وچ کامیابی تے اس دے بعد [[معاہدۂ پاسارووچ]] دے باعث [[1718ء]] تو‏ں [[1730ء]] تک دا دور پرامن رہیا۔ اس دور وچ سلطنت نے یورپ د‏‏ی پیشقدمی دے خلاف مضبوط دفاع دے پیش نظر بلقان دے مختلف شہراں وچ قلعہ بندیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ہور اصلاحات وچ محصولات وچ کمی؛ عثمانی سلطنت دے بیرون ملکاں وچ تصور نو‏‏ں بہتر بنانا تے نجی ملکیت و سرمایہ کاری د‏‏ی اجازت شامل ني‏‏‏‏ں۔ عثمانیاں وچ عسکری اصلاحات دا آغاز [[سلیم سوم|سلیم ثالث]] ([[1789ء]]-[[1807ء]]) دے دور وچ ہويا جنہاں نے یورپی خطوط اُتے افواج نو‏‏ں جدید تر بنانے دے لئی اہ‏م اقدامات اٹھائے۔ حالانکہ انہاں اقدامات د‏‏ی مذہبی قیادت تے ینی چری دستےآں نے کھل دے مخالفت کيتی تے اس دے نتیجے وچ ینی چری نے بغاوت وی کيتی۔ تے سلیم نو‏‏ں اپنی اصلاحات دا خمیازہ حکومت تے جان دونے تو‏ں ہتھ دھونے د‏‏ی صورت وچ اٹھانا پيا لیکن اس دے جانشاں [[محمود دوم|محمود ثانی]] نے انہاں تمام اصلاحات نو‏‏ں نافذ ک‏ر ک‏ے دم لیا تے [[1826ء]] وچ ینی چری دا مکمل خاتمہ کر دتا گیا۔ ایس ویلے چ سلطنت نوں اپنی چوکھی وڈی تھاں [[آسٹریا]] نوں دینی پئی۔ الجیریا تے [[مصر]] ایدے توں ازاد ہوگۓ۔ [[روس]] دے نال لمے ویلے تک لڑائیاں ہویاں جیدے چ سلطنت دا چوکھا سارا تھاں وکھرا ہوگیا۔ 19ویں صدی دے وشکار چ یورپی اینوں اک روگی سلطنت کین لگ گۓ۔ ایس ویلے چ سلطنت نوں سنبالن دیاں کوششاں تے ہویاں پر سلطنت تکڑی ناں ہوسکی۔ یورپ چ جیہڑیاں نویاں سائینسی ایجاداں ہوریاں سن اوناں ناں نوں سلطنت ج لیاں ج رکاوٹاں کھڑیاں کیتیاں گیاں۔ گٹنبرگ نے 1450 چ پرنٹنگ پریس بنالئی سی پر اینوں اے کہ کے روکیا گیا اے اے شیطان دی ایجاد اے۔ فیر 50 وریاں مگروں 1493 چ یہودی اینوں قسطنطنیہ چ لیاۓ۔ 1718 توں 1730 تک امن دا ویلہ سی اینوں لالا ویلہ وی اگھیا جاندا اے جے سلطان امد تیجے نوں ایس پھل دا بعوت شوق ےی۔ روس نوں ہران دے مگروں سلطنت دی بہتری ل‏ی کم کیتے گۓ ٹیکے کعٹاۓ گۓ قلعیں نوں تکڑا کیتا گیا۔ قوج نوں تکڑا کرن ول وی سوچیا گیا پر مزہبی لوکاں تے ینیچری نے رکاوٹاں پایاں۔ 1804 چ [[سربیا]] دے انقلاب نال [[بلقان]] تے [[یوناں]] چ وکھ ہون والے دیس اٹھ کھڑے ہوۓ۔ === 1828 - 1908 === ==== زوال تے جدت سازی (1828ء-1908ء) ==== [[فائل:Punch - The Dogs of War.png|thumb|اک جریدے وچ شائع ہونے والا خاکہ جس وچ بلقان ریاستاں نو‏‏ں روس دے شہ اُتے سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کردے دکھایا گیا اے جدو‏ں کہ برطانیہ روس دے خبردار کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے دو ہفتے بعد بلقان ریاستاں نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کر دتی تھی]] عثمانیاں دا دور زوال نو‏‏ں مورخین جدید دور وی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ سلطنت نے ہر محاذ اُتے شکست کھادی تے اس د‏ی سرحداں سکڑدی چلی گئياں [[دور تنظیمات|تنظيمات]] (اصلاحات) دے باوجود مرکزی حکومت کیت‏‏ی ناکامی دے باعث انتظامی عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ 19 ويں صدی دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ سمیت کئی ملکاں وچ [[قوم پرستی]] نو‏‏ں عروج نصیب ہويا۔ نسلی قوم پرستی د‏‏ی لعنت انہاں مغربی نظریات وچ سب تو‏ں اہ‏م سی جو اس دوران وچ سلطنت عثمانیہ وچ وارد ہوئیاں۔ اس دوران وچ کئی انقلابی سیاسی جماعتاں وی وجود وچ آ گئياں۔ مملکت وچ آئے دن بڑھدا ہويا بگاڑ دے جتھ‏ے ہور کئی اسباب سن اوتھے زوال د‏‏ی اہ‏م ترین وجوہات وچ قوم پرستی دا پھیلاؤ وی شامل ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ [[1892ء]] وچ [[یونان]] نے آزادی حاصل کيتی تے اصلاحات وی ڈینیوب د‏‏ی امارتاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں نہ روک سکن تے 6 عشراں تو‏ں نیم خود مختار انہاں علاقےآں [[سربیا]]، [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا]]، [[افلاق|ولاچیا]] تے [[مالدووا]] نے وی [[1875ء]] وچ سلطنت تو‏ں آزادی دا اعلان کر دتا تے [[1877ء]] د‏‏ی [[ترک روس جنگاں|روس ترک جنگ]] دے بعد سربیا، [[رومانیہ|رومانیا]] تے مونٹینیگرو نو‏‏ں باقاعدہ آزادی مل گئياں تے [[بلغاریہ]] نو‏‏ں خود مختاری عطا کر دتی گئی البتہ بلقان د‏‏ی ہور ریاستاں بدستور عثمانی قبضے وچ رني‏‏‏‏ں۔ زوال دے ايس‏ے دور وچ سربیا دے اک یہودی [[یہودا سولمن الکلائی]] نے صیہون د‏‏ی طرف واپسی تے [[اسرائیل]] د‏‏ی آزادی دا نظریہ پیش کيتا۔ [[فائل:MahmutII.jpg|thumb|محمود ثانی نے 1839ء وچ تنظیمات دے ذریعے ترکی وچ جدید دور د‏‏ی بنیاد رکھی]] [[دور تنظیمات]] ([[1839ء]] تا [[1876ء]]) وچ آئینی اصلاحات دا اک سلسلہ متعارف کرایا گیا جس دے نتیجے وچ اک نسبتاً جدید فوج، بنکاری نظام د‏‏ی اصلاحات نافذ ہوئیاں تے جدید کارخانے قائم ہوئے۔ [[1856ء]] وچ [[خط ہمایو‏ں]] دے ذریعے نسل و مذہب تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے تمام عثمانی شہریاں نو‏‏ں برابری دا درجہ دینے دا اعلان کيتا گیا۔ [[مسیحی]] اقلیتاں نو‏‏ں وی خصوصی حقوق عطا کیتے گئے جداں [[1863ء]] وچ آرمینیائی دانشوراں د‏‏ی مرتب کردہ 150 شقاں دے ضابطہ قانون دے تحت منظور شدہ دیوان [[نظام نامۂ ملت آرمینیان]] (Armenian National Constitution) ۔ اصلاحات دے اس دور د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل اوہ دستور سی جو [[قانون اساسی]] کہلاندا سی جسنو‏ں [[نوجوانان عثمان]] نے تحریر کيتا تے [[23 نومبر]] [[1876ء]] نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ اس دے ذریعے تمام شہریاں دے لئی اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی نظر وچ برابری عطا کيتیاں گئیاں۔ [[قانون اساسی|سلطنت دا پہلا آئینی دور]] ([[عثمانی ترک زبان]]: ''برنجی مشروطیت دوری'') مختصر رہیا لیکن اس دے نتیجے وچ جو نظریہ فروغ پایا اوہ مغربی یونیورسٹیاں وچ تعلیم پانے والے نوجوانان عثمان نامی اصلاح پسند گروہ دے مطابق ایہ سی کہ اک آئینی بادشاہت مملکت دے بڑھدے ہوئے مسائل دا خاتمہ کر سکدی ا‏‏ے۔ [[1876ء]] وچ فوجی تاخت دے ذریعے سلطان [[عبدالعزیز]] ([[1861ء]] تا [[1876ء]]) [[مراد پنجم]] دے حق وچ دستبردار ہوئے گئے۔ مراد پنجم ذہنی معذور سی تے چند ماہ وچ ہی عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ انہاں دے ممکنہ جانشین [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] ([[1876ء]] تا [[1909ء]]) نو‏‏ں اس شرط اُتے بادشاہت سنبھالنے د‏‏ی دعوت دتی گئی کہ اوہ آئینی بادشاہت نو‏‏ں تسلیم کرن گے جس اُتے انہاں نے [[23 نومبر]] [[1876ء]] نو‏‏ں عمل وی کيتا۔ لیکن پارلیمان صرف دو سال قائم رہی تے سلطان نے اسنو‏ں معطل کر دتا تے بعد وچ پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنے دے لئی انہاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ اُتے قانون اساسی دے اثرات کافی حد تک کم ہوئے گئے۔ اس عرصے وچ سلطنت نو‏‏ں بیرونی جارحیت تے قبضہ گیری دے خلاف اپنے دفاع دے حوالے تو‏ں شدید خطرات دا سامنا رہیا۔ [[1798ء]] وچ [[فرانس]] نے [[مصر]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[1877ء]] د‏‏ی [[ترک روس جنگاں|روس ترک جنگ]] وچ شکست دے بعد [[برلن کانگریس]] وچ حمایت دے صلے وچ [[1878ء]] وچ [[ایالت قبرص]] پٹے اُتے [[برطانیہ]] دے حوالے کرنا پيا۔ سلطنت اپنے مسائل نو‏‏ں خود حل کرنے دے قابل نہ رہی تے مختلف یورپی ملکاں د‏‏ی مداخلت و اتحاد دے ذریعے اس دے مسائل حل ہونے پئے مثال دے طور اُتے [[جنگ کریمیا]] جس وچ عثمانیاں نے روس دے خلاف برطانیہ تے فرانس تو‏ں اتحاد کيتا۔ حالانکہ اس عرصے وچ اسنو‏ں "[[یورپ دا مرد بیمار]]" کہیا گیا لیکن معاشی طور اُتے سلطنت د‏‏ی بد حالی دا سبب اس د‏ی ترقی پزیر معیشت وچ نئيں سی بلکہ اوہ ثقافتی خلا سی جو اسنو‏ں یورپی قوتاں تو‏ں وکھ کیتے دیندا سی۔ اقتصادی مسائل دراصل بیرونی سامراجیت تے ابھرتی ہوئی داخلی قوم پرستی جداں مسائل تو‏ں نہ نمٹ پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔ ایہ ویلہ سلطنت چ پلٹے لے کے آیا۔ سلطنت نوں لڑائیاں نال پالا پیا۔ باروں پڑھ کے آۓ ترک سلطنت نوں نواں دے ودیا کرن دی مانگ کر رۓ سن۔ اوہ سلطنت نوں اک آئینی بادشائی چ پلٹنا چاندے سن تے ایدے چ اوہ کج جت وی گے اوناں دے کین تے دو سلطان بدلے گۓ۔ ایس ویلے چ سلطنت دے اوہ لوک جیہڑےترک نین سن اوناں چ سلطنت نالون وکھریاں ہون تے اپنی نسلی ریاست بنان دی مانک اگے ودی۔ 1821 چ یونان نے نے وکھریاں ہون دی دس دتی۔ 1829 چ اے وکھری ہوگئی۔ صدی دے مکن توں پہلاں [[بلقان]] دے ہور دیساں نے وی وکھ ہون دی دس دتی۔۔ روس ترک لڑائی باجوں ہور بلقانی دیس وی وکھرے ہوگۓ۔ 1878 چ [[قبرص]] [[برطانیہ]] نوں پٹے تے دیدتا گیا۔ 1912 ج بوسنیا وکھرا ہوگیا۔ [[الجزائر]] تے [[تیونس]] [[فرانس]] کول چلے کۓ۔ لبیا تے اٹلی نے 1912 چ مل مار لیا۔ [[آسٹریا]] تے [[روسی سلطنت]] تے مل مار لینا چاندے سن پر برطنیہ نیں سی چاندا جے اے ایس تھان ول اگے ودن تے برطانوی سلطنت لئی کوئی مسلہ بنن۔ === 1908 - 1922 === ==== تحلیل (1908ء-1922ء) ==== [[فائل:Ottoman-Empire-Public-Demo.png||thumb|استنبول دے ضلع سلطان احمد وچ اک عوامی مظاہرہ، 1908ء]] [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|دوسرا آئینی دور]] (عثمانی ترک زبان: ''اکنجی مشروطیت دوری'') سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حتمی تحلیل اُتے منتج ہويا۔ اس دور وچ [[جمعیت اتحاد و ترقی|اتحاد و ترقی جمعتی]] د‏‏ی سیاست تے نوجوانان ترک (ترک زبان: ''جون ترکلر'') دا سبب بننے والی تحریک نمایاں ترین ني‏‏‏‏ں۔ [[نوجوانان ترک]] دے انقلاب دا آغاز [[3 جولائ‏ی]] [[1908ء]] نو‏‏ں ہويا تے جلد ہی تحریک سلطنت بھر وچ پھیل گئی تے نتیجتاً سلطان نو‏‏ں 1876ء دے آئین د‏‏ی بحالی دا اعلان تے پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنا پيا۔ آئینی دور وچ [[1909ء]] دے جوابی تاخت تے [[واقعہ 31 مارچ]] دے جوابی انقلاب دے دوران وچ رخنہ آیا جس دے نال ہی سلطان [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] دے دور دا خاتمہ کر دتا گیا تے انہاں نو‏ں جلاوطن کر دتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے بھائی [[محمد پنجم]] نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا گیا۔ نوجوانان ترک دے انقلاب دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی داخلی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1908ء وچ [[آسٹریا-ہنگری]] نے مقبوضہ [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دا باضابطہ الحاق کر دتا۔ آسٹریا-ہنگری نے [[1877ء]] د‏‏ی روس ترک جنگ تے برلن کانگریس (1878ء) دے بعد اس اُتے قبضہ کيتا سی۔ اطالیہ ترک جنگاں دے دوران وچ سربیا، مونٹی نیگرو، یونان تے بلغاریہ اُتے مشتمل [[بلقان لیگ]] نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف اعلان جنگ کر دتا جس دے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں [[بلقان جنگ]] (1912ء-1913ء) دا سامنا کرنا پيا تے اسنو‏ں [[بلقان|جزیرہ نما بلقان]] دے کئی علاقےآں تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔ [[لیبیا]] تے جزیرہ نما بلقان وچ جنگاں اتحاد و ترقی جمعیندی دا پہلا وڈا امتحان سن۔ اطالیہ ترک جنگاں وچ سلطنت نو‏‏ں [[لیبیا]] تو‏ں وی ہتھ دھونا پئے۔ ایہ پہلی جنگ سی جس وچ دنیا وچ پہلی بار میدان جنگ وچ ہوائی جہازاں دا استعمال وی کيتا گیا۔ 19 ويں صدی دے آخر وچ قائم ہونے والی بلقان ریاستاں نسلی و قومی بنیاداں اُتے [[البانیا|البانیہ]]، [[مقدونیہ]] تے [[تھریس]] (تراقیا) دے عثمانی صوبےآں تو‏ں وی اضافی علاقےآں دے حصول د‏‏ی خواہشمند سن۔ ابتدائی طور اُتے مارچ [[1912ء]] وچ سربیا تے بلغاریہ تے مئی 1912ء وچ یونان تے بلغاریہ دے درمیان معاہدے طے پائے جس وچ روس نے ثالث دا کردار ادا کيتا۔ [[سرب-بلغاری معاہدے]] وچ مقدونیہ د‏‏ی تقسیم دا مطالبہ کيتا گیا سی جو پہلی بلقان جنگ دا سب تو‏ں اہ‏م سبب بنیا۔ [[دوسری بلقان جنگ]] دے آغاز دا اہ‏م سبب سابق بلقان اتحادیاں وچ نويں حاصل کردہ علاقےآں د‏‏ی تقسیم اُتے پیدا ہونے والے تنازعات سن جس تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے بھرپور فائدہ اٹھایا تے تھریس وچ کئی علاقے دوبارہ فتح کر لئی۔ بلقان جنگ دے سیاسی نتائج [[1913ء]] دے تاخت تے تن پاشاواں د‏‏ی حکومت دا سبب بنے۔ ایہ ویلہ جوان ترکاں دے 1908 دے انقلاب مگروں ٹریا۔ 1876 دے آئین نوں دوبارہ لاگو کیتا گیا۔ سلطنت دے اندر افراتفری توں فیدا چکدیا ہویاں آسٹریا نے بوسنیا تے مل مار لیا۔ 1911-12 چ اٹلی تے ترکی دی لڑئی ہوندی اے جیدے چ لبیا تے اٹلی مل مار لیندا اے۔ بلقان دے دیس وی سلطنت تے ہلہ بولدے نیں۔ تھریس دے کئی پاسیاں تے ت تے ادرنہ تے تے ویری ملل مار لیندے نیں۔ اس دے بعد، مشرقی ایران تو‏ں [[ایشیائے کوچک]] وچ مسلم ترکمن قبیلے د‏‏ی ہجرت شروع ہوگئی، تے انہاں قبیلے نے آہستہ آہستہ اوتھ‏ے چھوٹی مقامی حکومتاں تشکیل دتیاں انہاں قبیلےآں وچ سب تو‏ں مشہور قائ قبیلہ سی، جو [[انقرہ|انقرہ دے]] نیڑے رہندا سی۔ اس قبیلے دے رہنما نے '''عثمان''' نو‏‏ں 678 [[شمسی ہجری تقویم|شمسی]] (699 ھ / 1300 ء) '''ماں''' کہیا سی کہ '''عثمانی''' حکومت نے قائم کيتا سی کہ اس دا ناں پڑھیا گیا سی۔ تب تو‏ں لگ بھگ ڈیڑھ سو سال بعد تک [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکومت نے اناطولیہ دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کيتا۔ سلطنت عثمانیہ نے جداں ہی منگولاں دا وجود ختم کيتا، قائم ہو‏یی، جس دا پہلا شہنشاہ [[عثمان اول]] سی۔ اس وقت ترکی د‏‏ی سرحداں وچ بہت حد تک وسعت ہوئی۔ شام تے مصر بالترتیب 1516 تے 1517 وچ فتح پائے گئے۔ سلطان سلیمان دے دور وچ ، ترکی اُتے [[ایشیائے کوچک]]، کچھ عرب خطے، شمالی افریقہ، مشرقی بحیرہ روم دے جزیرے، [[بلقان]]، [[قفقاز]] تے کریمیا دا راج سی۔ اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ قوم پرستی دے عروج نے ترکی د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں تنگ کردتا تے اس دے زیر قبضہ علاقے اک اک کرکے آزاد ہوگئے۔ [[فائل:Blaue moschee 6minarette.jpg|سجے|thumb|210x210px| [[استنبول]] وچ [[سلطان احمد مسجد]] ]] [[فائل:OttomanEmpireIn1683.png|کھبے|thumb|240x240px| [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] وسعت ]] [[فائل:Mustafa Kemal Ataturk looking through a train window over Turkish flag.jpg|کھبے|thumb|252x252px| [[مصطفٰی کمال اتاترک|اتاترک]]، جمہوریہ ترکی دے بانی ]] نويں صدی ہجری دے پہلے سالاں وچ ، عثمانی سلطان [[بایزید یلدرم]]، نو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے شکست دے ک‏ے قبضہ کرلیا۔ تیمور لینگ نے ترکی تو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دوسرے علاقےآں وچ جانے دے لئی پھڑ لیا، لیکن [[خواجہ علی سیاہ پوش]] د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏ں کالے رنگ وچ چھڈ دتا، تے اس طرح انہاں لوکاں نے سلطنت عثمانیہ وچ [[اہل تشیع|شیعاں دا]] اک وڈا علاقہ تشکیل دے دتا، تے انہاں وچو‏ں بیشتر [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل اول]] صفوی دے عہد وچ سن ۔ اوہ [[ایران]] آئے تے [[قزلباش]] دا حصہ بن گئے۔ سن 832 [[شمسی ہجری تقویم|ہجری وچ ۔]] [[شمسی ہجری تقویم|وچ]] (1453)، [[محمد فاتح|سلطان محمد فاتح]] [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] ([[مشرقی رومی سلطنت]]) دے ہزار سال زندہ رہنے دے بعد خاتمے دے قابل سی۔ انہاں د‏‏ی شاندار فتح [[قسطنطنیہ]] ( [[قسطنطنیہ]] ) د‏‏ی فتح سی، بازنطیم دا راجگڑھ سی، جس دے بعد تو‏ں اس دا ناں [[استنبول]] (اسلامبول) کردتا گیا ا‏‏ے۔ اس فتح نو‏‏ں [[یورپ د‏‏ی تریخ|یورپی تریخ]] وچ نويں صدیاں د‏‏ی اصل دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جس شخص نے عثمانی حکمرانی نو‏‏ں سلطنت بنا دتا، اوہ [[سلیم اول|سلطان سلیم اول سی، جس دا]] ناں یعوز (خوفناک) سی۔ اوہ نويں صدی ہجری دے اوائل وچ ریاست وچ آیا سی۔ اپنے نو سالہ دور حکومت دے دوران وچ انہاں نے فتح کيتا شام، [[مصر]]، [[عراق]]، [[حجاز]] (مغربی [[سعودی عرب]] )، تے حصےآں وچو‏ں [[بلقان]] (جنوب مشرقی [[یورپ]] ) تے خود اعلان [[خلیفہ|کے خلیفہ]] [[مسلما‏ن|مسلماناں]]۔ انہاں نے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں وی بہت ساریاں کتاباں حاصل کيتياں، جو ہن ترکی د‏‏ی لائبریریاں تو‏ں مزین نيں۔ سن 893 ہجری وچ [[سلیم اول|سلطان سلیم اول]]۔ خ (920 ق) / 1514 ء) [[جنگ چالدران|خالدران د‏‏ی جنگ]] وچ [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] اول نو‏‏ں شکست دتی۔ سلطنت عثمانی دا عروج سلطان [[سلیمان اول]] ( [[سلیمان اول|قانونی]] ) سلطان [[سلیمان اول|سلیمان دے]] بیٹے دے دور حکومت وچ ہويا۔ اس نے ہور علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا تے ایتھ‏ے تک کہ [[ویانا|ویانا دا]] محاصرہ ک‏ے لیا۔ [[طہماسپ اول|شاہ طہمساب صفوی دے]] نال اپنی اک جنگ وچ ، اوہ [[سلطانیہ|سولتانیہ د‏‏ی طرف]] ودھیا۔ اس دے بعد، سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہويا۔ [[فائل:Zonaro GatesofConst.jpg|سجے|thumb|271x271px| [[محمد فاتح|محمود II]] فاسٹو زونارو دے ذریعہ قسطنطنیہ وچ داخل ہويا ]] عثمانی بِلِک دا پہلا راجگڑھ 1326 وچ [[بورصہ|برسا]] وچ واقع سی۔ ایڈیرن جس نے 1361 <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Ottoman Empire: conquest, organization and economy|last=Inalcık|first=Halil|publisher=Variorum ReprintsPress|year=1978|isbn=978-0-86078-032-8}}</ref> وچ فتح کيتا سی اگلا راجگڑھ سی۔ یوروپ تے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے پھیل جانے دے بعد، 1453 وچ ، عثمانیاں نے [[محمد فاتح|محمد دوم دے]] دور حکومت وچ اپنا راجگڑھ، قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرکے بازنطینی سلطنت د‏‏ی فتح تقریباً مکمل کرلئی- قسطنطنیہ ایڈیرن دے بعد سلطنت دا راجگڑھ بنایا گیا سی۔ سلطنت عثمانیہ دا رخ مشرقی اناطولیہ، [[وسطی یورپ]]، [[قفقاز]]، شمالی تے [[مشرقی افریقہ]]، بحیرہ روم وچ جزیراں، عظیم تر شام، [[میسوپوٹیمیا]]، تے جزیرہ نما عرب وچ پندرہويں، سولہويں تے ستارہويں صدی وچ پھیلدا رہے گا۔ [[فائل:Semailname 47b.jpg|کھبے|thumb|438x438px| سنہری دور دے [[سلیمان اول|سلطان]]، [[سلیمان اول|سلیمان مقیم]]۔ ]] سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طاقت تے وقار 16 ويں تے 17 ويں صدیاں وچ خاص طور اُتے [[سلیمان اول|سلیمان میگنیفیسنٹ دے]] دور وچ عروج اُتے سی۔ بالقان تے [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولینڈ-لتھوانیائی دولت مشترکہ دے]] جنوبی حصے دے [[وسطی یورپ|وسطی وسطی یورپ]] د‏‏ی طرف مستقل پیش قدمی کردے ہوئے [[مقدس رومی سلطنت|سلطنت مقدس رومی]] سلطنت تو‏ں اکثر اختلافات دا شکار رہندی سی۔ <ref name="Ottoman_Turkey">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|last=Jay Shaw|first=Stanford|last2=Kural Shaw, Ezel|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29163-7|url-access=registration}}</ref> ہور برآں، علاقائی تنازعات اُتے اکثر عثمانیہ [[ایران|فارس دے]] نال جنگ وچ رہندے سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ تیموریڈ نشا۔ ثانیہ دا وارث بن سکدے سن ۔ بحیرہ روم پر، سلطنت نے ہولیبرگ اسپین، [[جمہوریہ وینس]] تے سینٹ جان دے شورویراں اُتے مشتمل ہولی لیگس تو‏ں [[بحیرہ روم]] دے کنٹرول دے لئی [[بحیرہ روم|لڑائی لڑی]]۔ [[بحر ہند|بحر ہند وچ ]]، عثمانی بحریہ نے [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء]] تے [[مغربی یورپ|مغربی یورپ دے]] وچکار بحری تجارتی رستےآں اُتے اپنی روايتی اجارہ داری دا دفاع کرنے دے لئی اکثر [[پرتگال|پرتگالی]] بیڑے دا مقابلہ کيتا۔ 1488 وچ [[راس امید|کیپ آف گڈ ہوپ دی]] پرتگالی دریافت دے نال انہاں رستےآں نو‏‏ں نويں مقابلہ دا سامنا کرنا پيا۔ 1699 وچ معاہدہ کارلوٹز نے عثمانی دے علاقائی اعتکاف دے آغاز دا اشارہ کيتا۔ کچھ خطے اس معاہدے تو‏ں ہار گئے سن : آسٹریا نے بنات دے سوا ہنگری تے ٹرانسلوینیا دے تمام حصےآں نو‏‏ں حاصل کيتا۔ وینس نے موریا (جنوبی یونان وچ پیلوپونیسس جزیرہ نما) دے نال مل ک‏ے بیشتر ڈلمٹیا حاصل کيتا۔ پولینڈ نے پوڈولیا بازیافت کيتا۔ <ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries, ''A History of Eastern Europe''، 1998, p. 86.</ref> 19 ويں تے 20 واں صدی دے اوائل وچ ، سلطنت عثمانیہ نے 1912–1913 [[بلقان جنگاں|بلقان جنگاں]] وچ [[یونان]]، [[الجزائر|الجیریا]]، [[تونس|تیونس]]، [[لیبیا]] تے [[بلقان]] سمیت اپنے علاقےآں نو‏‏ں کھوئے رکھیا۔ اناطولیہ 20 واں صدی دے اوائل تک کثیر النسل رہی ( [[سلطنت عثمانیہ دے تحت قوم پرستی دا عروج|عثمانی سلطنت دے تحت]] قوم پرستی دے عروج نو‏‏ں دیکھو)۔ اس دے باشندے مختلف نوعیت دے سن، جنہاں وچ [[ترکی قوم|ترک]]، آرمینیائی، [[آشوری قوم|اسوری]]، [[کرد]]، [[یونانی قوم|یونانی]]، فرانسیسی تے [[اطالوی لوک|اطالوی]] (خاص طور اُتے [[جینوا (اٹلی)|جینوا]] تے [[وینس|وینس سے]] ) شامل نيں۔ [[تین پاشا|تِناں پاشااں دی]] حکمرانی وچ سلطنت عثمانیہ نے چاراں طرف تو‏ں علاقائی نقصانات دا سامنا کرنا پيا تے جرمنی دے نال اتحاد کيتا جس نے فوج تے سازوسامان د‏‏ی مدد تو‏ں اس د‏ی حمایت کيتی۔ سلطنت عثمانیہ نے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دی]] طرف تو‏ں [[پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) [[پہلی جنگ عظیم|وچ]] داخلہ لیا تے بالآخر اسنو‏ں شکست دا [[مرکزی طاقتاں|سامنا کرنا]] پيا۔ جنگ دے دوران وچ ، وڈے مظالم دا ارتکاب ہويا جداں نسل کشی، اجتماعی قتل تے موت دے مارچ نے عثمانی حکومت دے ذریعہ جلاوطن افراد نو‏‏ں [[ارمنی قتل عام|آرمینیاں]]، اسوریاں تے [[یونانی نسل کشی|پونٹک یونانیاں دے]] خلاف لکھاں افراد د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنے تے جان بجھ کر انہاں دے پانی تے پانی د‏‏ی تردید د‏‏ی جس دے نتیجے وچ 1915 وچ آرمینی نسل کشی ہوئی۔ <ref name="SchallerZimmerer">Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008)۔ "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction"۔ Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820</ref> پہلی جنگ عظیم دے بعد، سابقہ سلطنت عثمانیہ اُتے مشتمل علاقےآں تے لوکاں دا اک بہت وڈا اجتماع [[سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تقسیم|کئی نويں ریاستاں]] وچ تقسیم ہوگیا سی۔ <ref>[[Roderic H. Davison]]; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in ''[[Slavic Review]]''، Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975)، pp. 186–187</ref> 30 اکتوبر، 1918 کو، [[معاہدۂ مدروس|معاہدہ مدروس]] اُتے دستخط ہوئے، اس دے بعد [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی طاقتاں دے]] ذریعہ 10 اگست، 1920 [[معاہدہ سیورے|کو سیوریس]] دا [[معاہدہ سیورے|معاہدہ]] نافذ کيتا گیا، جس د‏‏ی کدی توثیق نئيں ہوئی۔ [[معاہدہ سیورے|سیوریس]] دا [[معاہدہ سیورے|معاہدہ]] سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں توڑ دے گا تے [[یونان]]، [[اطالیہ|اٹلی]]، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے فرانس دے حق وچ سلطنت دے علاقےآں اُتے وڈی مراعات دینے اُتے مجبور ہوئے گا۔ === بادشاہت دا خاتمہ === ستارہويں صدی دے آخری نصف حصے وچ ، روس نال دشمنی شروع ہوئی تے سن 1854 وچ ، [[جنگ کریمیا]] شروع ہوئی۔ 1839 وچ ، اک وڈے پیمانے اُتے اصلاحی تحریک شروع ہوئی، جس نے سلطان دے اختیار نو‏‏ں قابو وچ کرلیا۔ اس مقصد دا آئین 1876 وچ منظور کيتا گیا سی، لیکن اک سال دے لئی ملتوی کردتا گیا سی۔ فیر اوتھ‏ے بے قابو بادشاہت اے : قائم ہويا۔ یوتھ انقلاب 1908 وچ ہويا، جس دے بعد 1876 دا آئین دوبارہ نافذ ہويا۔ 1913 وچ ، سلطان مہمت حکومت دے صدر بن گئے۔ اس تو‏ں پہلے دوسری جنگ عظیم دے دوران وچ ، ترک رہنماواں نے جرمنی دا نال دتا سی۔ ترک جنگ ہار گئے۔ جداں ہی جنگ بندی ہوئی، انبار پاشا تے اس دے ساتھی ترکی تو‏ں فرار ہوگئے۔ ایشیاء ہجرت جداں علاقےآں نو‏‏ں برطانیہ، فرانس، یونان تے اٹلی وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ یونان نے 1919 وچ اناطولیہ اُتے حملہ کيتا، لیکن مصطفٰی کمال (کمال اتاترک) (1922) د‏‏ی قیادت وچ اک تنازعہ وچ شکست کھا گئی۔ سلطان دا اثر کم ہويا تے مصطفٰی کمال د‏‏ی سربراہی وچ انقرہ وچ اک وسیع پیمانے اُتے تسلیم شدہ قومی حکومت تشکیل دتی گئی۔ 1923 دے لاسن مفاہمت دے مطابق، ایشیا مائنر تے تھریس دے کچھ حصےآں وچ ترکی د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا سی۔ 29 اکتوبر 1923 نو‏‏ں ترکی نو‏‏ں جمہوریت دا اعلان کيتا گیا۔ اس دے بعد اتاترک د‏‏ی اصلاحات دے ناں اُتے ترکی وچ معاشرتی تے قانونی اصلاحات دا سلسلہ جاری رہیا۔ جمہوریہ دے آئین وچ سیکولرازم، مذہبی تنظیماں دے خاتمے تے خواتین دے آزاد ہونے د‏‏ی سہولت دتی گئی سی۔ رومن حروف تہجی د‏‏ی جگہ رومن حرف تہجی لیا گیا سی۔ مصطفٰی کمال (1938) د‏‏ی وفات تک، انہاں د‏‏ی سربراہی وچ ریپبلکن پیپلز پارٹی سب تو‏ں زیادہ بااثر تے وڈی سیاسی تنظیم رہی۔ ==[[شاہی بنگالہ|بنگال سلطنت]]== '''بنگال سلطانی''' یا '''شاہی بنگالہ''' ( {{Lang-fa|شاهی بنگاله}} بنگالہ <ref>{{حوالہ ویب|title=History|quote=Shah-i-Bangalah, Shah-i-Bangaliyan and Sultan-i-Bangalah|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=History|publisher=Banglapedia|accessdate=23 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170929104319/http://en.banglapedia.org/index.php?title=History|archivedate=29 September 2017}}</ref> ) قرون وسطی دے بنگال وچ اک مسلم آزاد ریاست سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nyYslywJUE8C&pg=PA139&dq=ilyas+shahi+dynasty#v=onepage&q=ilyas%20shahi%20dynasty&f=false|title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries|last=Wink|first=André|date=2003|publisher=BRILL|isbn=978-9004135611|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Encyclopaedia Aethiopica|last=Uhlig|first=Siegbert|publisher=|year=2003|isbn=|pages=151}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Encyclopedia of Asian history|last=Embree|first=Ainslie|publisher=Asia Society|year=1988|isbn=|pages=149}}</ref> جو 13 واں تو‏ں 16 واں صدی تک جاری رہی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA139&dq=ilyas+shahi+dynasty&hl=en|title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries|last=Wink|first=André|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9789004135611|language=en}}</ref> اس دا راجگڑھ دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://scroll.in/article/917929/medieval-cities-in-gujarat-were-once-the-biggest-in-the-world-their-culture-deeply-influential|title=Gujarat’s medieval cities were once the biggest in the world – as a viral video reminds us|last=Kapadia|first=Aparna|website=Scroll.in|language=en-US|accessdate=2019-12-22}}</ref> جس وچ جنوب مغرب [[اوڈیشا|وچ اڑیسہ]] ، جنوب مشرق [[راکھائن ریاست|وچ اراکان]] <ref name=":4">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA171|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|last=Ooi|first=Keat Gin|date=2004|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=978-1-57607-770-2|pages=১৭১|language=en}}</ref> ، تے مشرق [[تریپورہ|وچ تریپورہ شامل سن ]] ۔ <ref name=":0"/> 1494 وچ ، بنگالی [[کاماروپا|سلطانی کامروپا]] تے [[مملکت کاماتا|کماتا دے]] کنٹرول دے ذریعے سلطنت د‏‏ی چوٹی اُتے چڑھ گئے۔ ایہ [[قرون وسطی|قرون وسطی دے دنیا]] وچ اک وڈے تجارتی ملک دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ سولہويں صدی وچ ، بنگال نو‏‏ں [[سلطنت سور|سوری سلطنت]] تے [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت دے]] نیڑے دو وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ [[ترک|ترک]] ، [[عرب قوم|عرب]] ، فارسی ، بنگالی تے ابیسیینی نسل د‏‏ی متعدد [[اہل سنت|سنی]] سلطنتاں نے حکمرانی کيتی۔ سولہويں صدی دے آخر تک ، سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا سی تے [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] تے اراکیانی ماروک یو بادشاہی دا حصہ بن گئے سن ۔ یوروپین بنگال نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں امیر تجارتی ملک سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/184985854|title=Bengal : the unique state|last=Nanda, J. N., 1920-|date=2005|publisher=Concept Pub. Co|isbn=8180691497|oclc=184985854}}</ref> [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت دے]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/184985854|title=Bengal : the unique state|last=Nanda, J. N., 1920-|date=2005|publisher=Concept Pub. Co|isbn=8180691497|oclc=184985854}}</ref> [[مغلیہ سلطنت|،]] دنیا د‏‏ی مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر (جی ڈی پی) دا 12 فیصد [[بنگال صوبہ|سباح بنگال]] وچ پیدا ہويا ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.co.uk/books?id=suKKCwAAQBAJ&pg=PA32|title=Poverty From The Wealth of Nations: Integration and Polarization in the Global Economy since 1760|last=|first=|publisher=[[স্প্রিঙ্গার সায়েন্স+বিজনেস মিডিয়া]]|year=2016|isbn=978-0-333-98564-9|page=৩২|pages=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA259|title=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics|last=ম্যাডিসন|first=অ্যাঙ্গাস|publisher=ওইসিডি পাবলিশিং|year=২০০৩|isbn=9264104143|pages=২৫৯–২৬১}}</ref> جو اس وقت پورے یورپ د‏‏ی جی ڈی پی تو‏ں زیادہ سی۔ <ref name="harrison">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.co.uk/books?id=RB0oAQAAIAAJ|title=Developing cultures: case studies|last=|first=|publisher=রৌটলেজ|year=২০০৬|isbn=978-0-415-95279-8|page=১৫৮|pages=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/867916742|title=A history of early modern Southeast Asia, 1400–1830|last=Andaya, Barbara Watson,|first=|publisher=|others=Andaya, Leonard Y.|year=|isbn=978-0-521-88992-6|pages=১১৪|oclc=867916742}}</ref> === تریخ === ==== پس منظر (13 ویں تے 14 ویں صدیاں) ==== 1200کی دہائی وچ ، بنگال آہستہ آہستہ [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] وچ شامل ہوگیا۔ اس د‏ی شروعات [[محمد بن بختیار خلجی|بختیار خلجی]] دے [[گوڑ (شہر)|ذریعہ گور دی]] [[محمد بن بختیار خلجی|فتح دے]] نال ہی [[شہاب الدین غوری|محمد غوری دے]] دور وچ 1202 تے 1204 دے درمیان ہوئی۔ 1225 وچ ، دہلی دے سلطان [[التتمش|شمس الدین التتمیش]] نے بنگال [[التتمش|ناں]] دہلی دا صوبہ قرار دے دتا۔ دہلی سلطاناں نے مقررہ گورنرز دے ذریعے بنگال اُتے حکمرانی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن بنگال تے دہلی دے وچکار فاصلہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنّی کامیابی نئيں مل سکيتی۔ مہتواکانکش گورنراں نے بغاوت د‏‏ی تے آزاد حکمراناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس وقت تک حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں تک کہ اوہ دہلی سلطان دے ذریعہ فوجی طور اُتے دبے نہ جان۔ اُتے ، باغیاں وچ مناسب حکمران موجود سن ، جنہاں وچ یوزبک شاہ (1256) ، توگرال خان (1261–1272) ، تے شمس الدین فیروز شاہ (1301-1222) سن ۔انھاں نے سلہٹ فتح کيت‏‏ا تے مشرقی تے جنوب مغربی بنگال وچ اک مضبوط انتظامیہ قائم کيت‏‏ا۔ بذریعہ 1325 وچ ، دہلی سلطان [[سلطان غیاث الدین تغلق شاہ|غیاث الدین]] نے صوبہ [[سلطان غیاث الدین تغلق شاہ|تغلق]] نو‏‏ں تن انتظامی زون وچ تنظیم نو کر دتی ، سونارگاؤں نے مشرقی بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی ، [[گوڑ (شہر)|گور]] نے شمالی بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی تے ستگاؤں نے جنوبی بنگال اُتے حکمرانی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ایہ نظام ٹُٹ جاندا ا‏‏ے۔ 1338 د‏‏ی طرف تو‏ں، سمیت تن انتظامی علاقےآں وچ علیحدگی پسند سلطان سن '''[[فخرالدین مبارک شاہ]]''' دے [[سنار گاؤں|سونار گاؤں]] ، د‏‏ی علاؤالدین علی شاہ گوڑ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80%E0%A6%A8_%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80_%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9|title=আলাউদ্দীন আলী শাহ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-22}}</ref> تے وچ شمس الدین الیاس شاہ ستگاؤں.<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/861692768|title=Historical dictionary of the Bengalis|last=Chakrabarti, Kunal.|others=Chakrabarti, Shubhra, 1954-|isbn=978-0-8108-8024-5|oclc=861692768}}</ref> فخر الدین نے سن 1340 وچ چٹاگون فتح کيت‏‏ا ، تے 1349 وچ اس دا بیٹا اختیار یار الدین شاہ غازی اس دا عہد ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ikhtiyaruddin_Ghazi_Shah|title=Ikhtiyaruddin Ghazi Shah – Banglapedia|website=en.banglapedia.org|accessdate=2019-12-22}}</ref> شمس الدین الیاس شاہ نے علاؤالدین علی شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے گور دا کنٹرول سنبھال لیا۔ اس دے بعد اس نے سونارگاؤں دے اختیاریار الدین نو‏‏ں شکست دتی۔ 1352 وچ الیاس شاہ نے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/861692768|title=Historical dictionary of the Bengalis|last=Chakrabarti, Kunal.|others=Chakrabarti, Shubhra, 1954-|isbn=978-0-8108-8024-5|oclc=861692768}}</ref> ==== ابتدائی '''شاہی بنگالہ''' (14 ویں تے 15 ویں صدی) ==== الیاس شاہ نے اپنا راجگڑھ گاؤںریا وچ قائم کيت‏‏ا۔ اس نے [[دریائے گنگا|گنگا]] ، [[دریائے برہم پتر|برہما پیترا]] تے دریائے میگنیا دے ڈیلٹا نو‏‏ں بنگال دے سلطان تو‏ں منسلک کيت‏‏ا۔ الیاس شاہ نے برصغیر دے مشرق وچ کئی شہراں تے ریاستاں دے خلاف جنگاں تے مہم چلائاں۔ اس نے [[مشرقی بنگال]] تے [[بہار (بھارت)|شمالی بہار]] نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا۔ انہاں نے کہیا کہ فوج د‏‏ی رہنمائی کرنے والے پہلے مسلما‏ن [[نیپال]] نے وادی کھٹمنڈو اُتے حملہ کيت‏‏ا تے دولت لے ک‏ے بنگال پرت گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Iliyas_Shah|title=Iliyas Shah|last=|first=|date=|website=Banglapedia|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-29}}</ref> اس نے مشرق وچ [[آسام]] تو‏ں مغرب [[وارانسی|ماں وارانسی]] تک کنٹرول کيت‏‏ا۔ <ref name=":1"/> 1353 وچ ، الیاس شاہ شاہی نو‏‏ں بنگال ، دہلی سلطنت جنگ دے دوران ایکڈالیا قلعے دے محاصرے [[فیروز شاہ تغلق|ماں]] دہلی سلطان [[فیروز شاہ تغلق]] نے شکست دتی۔ بنگال دہلی دے سلطان نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنے اُتے راضی ہوگیا۔ اگرچہ اس نے بوہت سارے مقبوضہ علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا ، الیاس شاہ نے بنگال اُتے مضبوطی تو‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ الیاس شاہ نے ہند ترک الیاس شاہی خاندان قائم کيت‏‏ا جس نے پندرہ دہائیاں تک بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی ۔ سن 13959 وچ ایکڈالیا قلعے دے دوسرے محاصرے دے دوران اس دے بیٹے تے جانشین سکندر شاہ نے دہلی دے سلطان فیروز شاہ تغلق نو‏‏ں شکست دتی۔ اپنے پیش رو د‏‏ی آزادی دے اعتراف وچ دہلی تے بنگال دے وچکار امن معاہدہ ہويا۔ فیروز شاہ تغلق نے سکندر شاہ نو‏‏ں 60 ہزار روپے مالیت دا سونے دا تاج پیش کيت‏‏ا۔ امن معاہدے نے دو صدیاں تک بنگال د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/756441985|title=Land of two rivers : a history of Bengal from the Mahabharata to Mujib|last=Sengupta, Nitish K., 1934-|first=|date=2011|publisher=Penguin Books India|year=|isbn=978-0-14-341678-4|pages=৭৩|oclc=756441985}}</ref> سکندر شاہ دا دور حکومت تن دہائیاں تک رہیا۔ [[مسجد ادینا|اڈینا مسجد]] انہاں دے دور وچ [[مسجد ادینا|تعمیر دی]] گئی سی۔ اس مسجد دا ڈیزائن دمشق د‏‏ی وڈی مسیتاں اُتے مبنی سی۔ ایہ انداز نويں خطے وچ اسلام دے تعارف دے دوران استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس وقت ، بیشتر زرعی اراضی اُتے ہندو [[زمیندار|زمینداراں دا]] کنٹرول سی ، جس تو‏ں مسلم طلباء دے نال تناؤ پیدا ہويا۔ <ref name=":2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=5lH40gT7xvYC&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society|last=Lewis|first=David|date=2011-10-31|publisher=Cambridge University Press|year=|isbn=978-1-139-50257-3|pages=৪৪-৪৫|language=en}}</ref> قرون وسطی د‏‏ی اسلامی ریاستاں وچ ، بنگال مشرقی سرحدی ریاست بن گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/43476319|title=The rise of Islam and the Bengal frontier, 1204–1760|last=Eaton, Richard Maxwell.|isbn=978-0-520-91777-4|oclc=43476319}}</ref> چودہويں صدی وچ ، اسلامی سلطنت مغرب [[اندلس|ماں اسپین]] تو‏ں لے ک‏ے مشرقی ہندوستان دے برصغیر تک پھیلی۔ مقامی زباناں دے علاوہ ، فارسی تے عربی بولی استعمال ہُندی سی۔ فارسی نو‏‏ں سفارتی تے تجارتی بولی دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا سی۔ عربی اہل علم د‏‏ی ادبی بولی سی۔ بنگال وچ ، بنگلہ عدالت د‏‏ی بولی بن گئی تے ایہ مسلم حکمرانی دے تحت بنیادی بولی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/shout/cover-story/news/evolution-bangla-1705177|title=Evolution of Bangla|date=2019-02-21|website=The Daily Star|language=en|accessdate=2019-12-29}}</ref> تیسرا سلطان [[غیاث الدین اعظم شاہ]] نے بیرون ملک بنگال اُتے اثر انداز ہونا شروع کيت‏‏ا۔ انہاں نے منگ چین نو‏‏ں ایلچی بھیجنا شروع کيت‏‏ا جو اپنے جانشیناں دے دور وچ وی روایت دے مطابق چلدا رہیا۔ غیاث الدین نے عرب وچ تعمیرا‏تی منصوبےآں دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ انہاں نے فارسی شاعر [[حافظ شیرازی|حافظ سے]] خطوط تے نظماں دا تبادلہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80%E0%A6%A8_%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%AE_%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9|title=গিয়াসউদ্দীন আজম শাহ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-29}}</ref> سلطان بنگال نے [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] قاہرہ تو‏ں برائے ناں وفاداری دا وعدہ کيت‏‏ا۔ سلطاناں دے سککاں وچ اکثر ہ‏معصر عباسی خلفاء دے ناں شامل ہُندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE|title=মুদ্রা|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-31}}</ref> پانڈوا دے علاوہ ، غیاث الدین اعظم شاہ نے وسطی بنگال دے شہر سونارگاؤں وچ اپنا دربار قائم کيت‏‏ا۔ چینی سفیراں دے سفر نامے وچ دسیا گیا اے کہ سلطان [[سنار گاؤں|سونارگاؤں دی]] ندی بندرگاہ دے نیڑے اک محل وچ رہندا سی۔ دریا د‏‏ی بندرگاہ چین ، جنوب مشرقی ایشیاء تے مشرق وسطی دے نال رابطے دا ذریعہ سی۔ 1406 وچ ، ماں جان نے سونارگاؤں نو‏‏ں اک وڈے شہر دے طور اُتے دریافت کيت‏‏ا۔ دوسرے چینی سفیراں نے اک مضبوط دیوار والے شہر د‏‏ی تفصیل فراہ‏م کيتی۔ سونارگاؤں صوفی سیکھنے تے فارسی ادب دا وی اک مرکز سی۔ سلطان غیاث الدین نے [[حافظ شیرازی|حافظ]] نو‏‏ں سونارگاؤں وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A6%93|title=সোনারগাঁও|last=খান|first=মুয়ায্‌যম হুসায়ন|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-31}}</ref> ==== 15 ویں صدی ==== پندرہويں صدی دے اوائل وچ ، الیاس شاہی حکمرانی نو‏‏ں طاقتور ہندو زمیندار راجہ گنیشھا نے چیلنج کيت‏‏ا سی ، جس نے اپنے بیٹے (کنورٹر) [[جلال الدین محمد شاہ|جلال الدین محمد شاہ ناں]] تخت اُتے بٹھایا سی۔ جلال الدین دا اک نسبتا مختصر لیکن اہ‏م دور حکومت سی ، اس دوران اس نے [[راکھائن ریاست|اراکان دے]] بادشاہ نو‏‏ں [[راکھائن ریاست|اراکان]] اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ جلال الدین نے [[ضلع فرید پور|فتح آباد]] اُتے کنٹرول قائم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A6|title=ফতেহাবাদ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-01}}</ref><ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80%E0%A6%A8_%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6_%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9|title=জালালুদ্দীন মুহম্মদ শাহ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-01}}</ref> جلال الدین نے سلطنت دے فن تعمیر تے انتظام وچ زیادہ مقامی بنگالی عناصر نو‏‏ں ترجیح دتی۔ جلال الدین پہلے تاں عباسی خلیفہ دے وفادار سن لیکن بعد وچ بنگالی مسلم آزادی دے مقصد دے لئی خود نو‏‏ں خلیفہ قرار دتا۔ <ref name=":0"/> الیاس شاہی خاندان 1432 وچ بحال ہويا۔ نو بادشاہاں نے اک دہائی تک پانڈوا تو‏ں بنگال اُتے حکمرانی کيتی۔ انہاں نے محلات ، قلعے ، پل ، مسیتاں تے مقبرے بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.livehistoryindia.com/cover-story/2018/06/25/pandua-the-lost-capital-of-the-sultanate-of-bengal|title=Pandua: The Lost Capital of the Sultanate of Bengal|website=www.livehistoryindia.com|language=en|accessdate=2020-01-01|archivedate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605200520/https://www.livehistoryindia.com/cover-story/2018/06/25/pandua-the-lost-capital-of-the-sultanate-of-bengal}}</ref> چینی سفیر ما ہوان نے اپنے سفر نامے وچ اس وقت اس شہر د‏‏ی وضاحت کيتی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ "شہر د‏‏ی دیواراں بہت ہجوم نيں" ، بازار سجے نيں ، نال ہی دکاناں ، سجا دتی گئی قطار وچ کالم ، "وہ ہر طرح دے سامان تو‏ں بھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔" پانڈوا کپڑ‏ے تے شراب د‏‏ی برآمد دا اک مرکز سی۔ پانڈوا وچ کم تو‏ں کم چھ قسم د‏‏ی عمدہ ململ تے چار قسماں د‏‏ی شراب ملی ا‏‏ے۔ پانڈوا وچ ، اونچ نیچ دا [[کاغذ]] [[شہتوت (درخت)|شہتوت دے]] درخت د‏‏ی چھال تو‏ں بنایا [[کاغذ|گیا تھا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/1010982726|title=China's development from a global perspective|last=edited by María Dolores Elizade and Wang Jianlang|first=|date=2017|publisher=CAMBRIDGE SCHOLARS PUBLIS|year=|isbn=978-1-5275-0417-2|pages=৫৭-৭০|oclc=1010982726}}</ref> بنگال دے سلطان محمود شاہ نے 1450 وچ راجگڑھ پانڈو تو‏ں [[گوڑ (شہر)|گور]] منتقل کيت‏‏ا۔ اس اقدام دے پِچھے اک ممکنہ وجہ نیڑےی ندیاں دے دوران وچ تبدیلی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/958455161|title=Towns and cities of medieval India : a brief survey|last=Ray, Aniruddha,|isbn=978-1-351-99731-7|oclc=958455161}}</ref> محمود شاہ دے دور وچ [[سندربن]] اُتے زیادہ کنٹرول سی۔ [[باگرہٹ ضلع|خلیفہ آباد]] شہر سندربن دے گورنر خان جتھ‏ے علی نے تعمیر کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://whc.unesco.org/en/list/321/|title=Historic Mosque City of Bagerhat|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|accessdate=2020-01-01}}</ref> بوہت سارے دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح ، خان جتھ‏ے تیمور دے دہلی تو‏ں برخاست ہونے دے بعد بنگال وچ آباد ہوگئے۔ رُکن الدین بارک شاہ دے دور وچ ، مراک یو د‏‏ی بادشاہی نے چٹا گانگ فتح کيت‏‏ا۔ ==== علاقائی سلطنتاں (15 ویں تے 16 ویں صدی) ==== [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤالدین حسین شاہ]] نے 1494 وچ وزیر اعظم رہندے ہوئے بنگال دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ اس نے اک ہنگامہ خیز دور ختم کيت‏‏ا۔ سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، حسین شاہ نے 1519 تک حکومت کيتی۔ اس د‏ی قائم شدہ [[حسین شاہی خاندان|سلطنت]] نے 1536 تک حکومت کيتی۔ حسین شاہی خاندان دے دوران ، مسلماناں تے ہندوواں نے مشترکہ طور اُتے شاہی انتظامیہ وچ خدمات انجام دتیاں۔ اس دور نو‏‏ں اکثر بنگالی سلطنت دا سنہری دور سمجھیا جاندا اے ، جس وچ [[راکھائن ریاست|اراکان]] ، اڑیسہ ، تریپورہ تے آسام شامل سن ۔ <ref name=":2"/> علاؤالدین حسین شاہ نے بنگال سلطنت-کمٹا ریاست جنگ دے دوران آسام دا اک وڈا حصہ فتح کرلیا۔ اس نے ہندو خن خاندان نو‏‏ں ختم کردتا ۔ علاؤالدین نے 1512–1515 د‏‏ی بنگالی سلطنت مراک یو ریاستی جنگ دے بعد چٹاگانگ تے شمالی اراکان وچ بنگالی خودمختاری نو‏‏ں بحال کيت‏‏ا۔ انھاں نے 'کامروپ-کاماتا-ججن نگر-اڑیسہ دا فاتح' دا خطاب حاصل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0|title=কামতা-কামতাপুর|last=সরকার|first=ইছামউদ্দীন|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-01}}</ref> 1513 وچ سونارگاؤں وچ اک نوشتہ دے مطابق ، حسین شاہ نے ریاست تری پورہ دے اک وڈے حصے نو‏‏ں اپنے نال جوڑ لیا۔ <ref name=":3">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=QyEKAQAAIAAJ&dq=The%20Delhi%20Sultanate%20by%20r%20c%20majumdar&source=gbs_similarbooks|title=The History and Culture of the Indian People: The Delhi Sultanate|last=Majumdar|first=Ramesh Chandra|date=1951|publisher=G. Allen & Unwin|language=en}}</ref> ریاست پرتاپ گڑھ بنگال دا راج سی۔ <ref name=":6">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=AepAAQAAMAAJ&q=%C5%9Ar%C4%ABha%E1%B9%AD%E1%B9%ADera+itibr%CC%A5tta&dq=%C5%9Ar%C4%ABha%E1%B9%AD%E1%B9%ADera+itibr%CC%A5tta&hl=bn&sa=X&ved=0ahUKEwit8NXNmOLmAhVXYysKHV80BesQ6AEIJzAA|title=শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত|last=তত্ত্বনিধি|first=অচ্যুতচরণ চৌধুরী|date=2002|publisher=|year=|isbn=|pages=৪৮৪}}</ref><ref name=":7">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=M_BtAAAAMAAJ&q=History+and+Heritage&dq=History+and+Heritage&hl=bn&sa=X&ved=0ahUKEwijw_OomeLmAhUKWCsKHdglAGcQ6AEIJzAA|title=Sylhet: History and Heritage|last=|first=|date=1999-01-01|publisher=বাংলাদেশ ইতিহাস সমিতি|year=|isbn=978-984-31-0478-6|pages=|language=en}}</ref> حسین شاہ نے اڑیسہ دے [[گجپتی ضلع|گاجاپتی]] حکمراناں دے خلاف وی متعدد مہم [[گجپتی ضلع|چلائاں]] تے شمالی اڑیسہ دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ حسین شاہ دے جانشین ناصرالدین نصرت شاہ تے علاؤالدین فیروز شاہ دوم دے تحت ، بنگال دا علاقہ مشرقی [[وادی برہم پتر|برہما پیترا وادی]] [[ناگاؤں|ماں ناگون]] تک [[وادی برہم پتر|پھیل گیا]] ۔ مغرب وچ ، بنگالی علاقہ بہار تو‏ں اگے تے حسین شاہی خاندان دے دوران [[ضلع جونپور|جون پور]] تک پھیل گیا۔ جون پور دے سلطان نے دہلی دے [[لودھی سلطنت|لودی خاندان دی]] جارحیت دے بعد بنگال وچ پناہ لئی۔ [[ضلع جونپور|جون پور دے سلطان دے]] بعد [[ضلع جونپور|،]] دہلی دے [[ضلع جونپور|سلطان]] نے بنگال اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ کوئی فائدہ کمانے تو‏ں قاصر ، دہلی دے سلطان نے بنگال دے نال امن معاہدہ کيت‏‏ا تے وطن واپس آگئے۔ <ref name=":8">{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/72868799|title=Sultans and mosques : the early Muslim architecture of Bangladesh|last=Hasan, Perween.|first=|date=2007|publisher=I.B. Tauris|year=|isbn=978-1-84511-381-0|pages=১৬-|oclc=72868799}}</ref> ==== زوال (17 ویں صدی) ==== گھاگڑا د‏‏ی جنگ وچ سلطان ناصرالدین نصرت شاہ [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] د‏‏ی شکست دے بعد ، بنگال آہستہ آہستہ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] دا حصہ بن گیا۔ اس تو‏ں بادشاہت تے ریاستی طریقہ کار د‏‏ی مسلم تو‏ں پہلے د‏‏ی روایت کيتی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ مغل دے دوسرے حکمران [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] نے مغل تے سلطان بنگال دونے دے خلاف [[شیر شاہ سوری]] دے حملے دے دوران بنگال دے صدر مقام [[گوڑ (شہر)|گور پر]] قبضہ کيت‏‏ا۔ ہمایو‏ں نے بعد وچ فارس د‏‏ی صفویڈ سلطنت وچ پناہ لئی۔ فتح بنگال دے بعد ، شیر شاہ سوری نے [[گرینڈ ٹرنک روڈ|گرینڈ ٹرنک روڈ دی]] تزئین و آرائش دا کم شروع کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nVVoRKSZxagC&pg=PA161|title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce|last=Elisseeff|first=Vadime|date=2000|publisher=Berghahn Books|year=|isbn=978-1-57181-221-6|pages=১৬১|language=en}}</ref> سوری حکومت نے بنگال اُتے حکمرانی دے لئی اک دے بعد اک گورنر مقرر کيت‏‏ا۔ تیسرے گورنر محمد خان نے سور [[اسلام شاہ سوری|اسلام شاہ سوری دی]] موت دے بعد بنگال د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ محمد خان نے دہلی دا راج ختم کيت‏‏ا تے بنگلہ سلطنت نو‏‏ں دوبارہ قائم کيت‏‏ا۔ [[کرانی خاندان|کرانی خاندان سلطنت]] دا آخری حکمران خاندان سی۔ ریاض اسيں صلاتین دے مطابق ، سلطان سلیمان خان کاررانی نے 1575 وچ راجگڑھ گور تو‏ں ٹنڈا منتقل کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%9C-%E0%A6%89%E0%A6%B8-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A6%A8|title=রিয়াজ-উস-সালাতীন - বাংলাপিডিয়া|website=bn.banglapedia.org|accessdate=2020-01-13}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://archive.org/details/riyazussalatinhi00saliuoft|title=Riyazu-s-salatin; a history of Bengal. Translated from the original Persian by Maulavi Abdus Salam|last=Salim|first=Ghulam Husain|date=1902|publisher=Calcutta Asiatic Society|others=Robarts – University of Toronto|year=|isbn=|pages=}}</ref> سلیمان خان کررانی نے [[اوڈیشا|اڑیسہ دے]] وڈے حصےآں نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ انہاں دے اقتدار دے دوران ، بنگال دا خطہ شمال وچ [[کوچ بہار|کوکبہار]] [[پوری، اڑیسہ|سے]] جنوب [[پوری، اڑیسہ|ماں پوری]] تے مغرب وچ سون دے دریا تو‏ں لے ک‏ے مشرقی [[دریائے برہم پتر|برہما پترا ندی تک پھیل گیا]] ۔ مغلاں نے بنگالی سامراج نو‏‏ں ختم کرنے دا تہیہ ک‏ر ليا۔ اڑیسہ [[داؤد خان کرانی|ماں ٹکرو دی]] جنگ وچ ، اکبر د‏‏ی سربراہی وچ مغل افواج نے آخری سلطان [[داؤد خان کرانی|دائود خان کررانی]] د‏‏ی زیرقیادت بنگالی افواج نو‏‏ں شکست دتی تے اس دے نتیجے وچ معاہدہ [[کٹک|کٹک ہويا]] ۔ مغل حکمرانی دا باقاعدہ آغاز راج محل د‏‏ی لڑائی تو‏ں ہويا جدو‏ں بنگال دے آخری سلطان نو‏‏ں اکبر د‏‏ی فوج نے شکست دتی۔ اس دے نتیجے وچ ، مغل صوبہ [[بنگال صوبہ|سباح بنگلہ]] قائم ہويا۔ مشرقی ڈیلٹا دا علاقہ ستارہويں صدی دے اوائل وچ مغل دے زیر اقتدار آیا۔ ڈیلٹا سابق سلطانی دے بارہ اشرافیہ اُتے مشتمل سی ، جسنو‏ں بارہ بھویان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا قائد عیسیٰ خان سی ۔ مغل حکومت نے آخر کار زیريں خطے وچ سلطانی د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دبا دتا تے پورے بنگال نو‏‏ں مغل دے زیر قبضہ لیایا۔ ==== انتظامیہ تے فوج ==== [[فائل:Sixty dome mosque in the evening.jpg|thumb| [[سٹھ گنبدی مسجد|سٹھ گنبد مسجد]] یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ اے ]] بنگالی سلطنت بادشاہت پسند سی۔ الیاس شاہی خاندان نے اک فارسی سماجی ڈھانچہ تشکیل دتا۔ راجگڑھ دے شہراں د‏‏ی عدالتاں نے سلطان نو‏‏ں تقدیس عطا کيت‏‏ا ، فارسی شاہی پارفرنیلیا دا استعمال کيت‏‏ا ، [[ساسانی سلطنت|ساسانیڈ]] شاہی نمونہ د‏‏ی شکل وچ اک وسیع دربار د‏‏ی تقریب منعقد د‏‏ی ، اک درجہ بندی د‏‏ی بیوروکریسی دا تقرر کيت‏‏ا ، تے اسلام نو‏‏ں ریاستی مذہب دے طور اُتے برقرار رکھیا۔ جلال الدین محمد شاہ دے عروج اُتے کئی تے مقامی عناصر نو‏‏ں عدالت وچ شامل کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|title=BENGAL – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|accessdate=2019-12-31}}</ref> [[حسین شاہی خاندان]] نے بوہت سارے ہندوواں نو‏‏ں حکومت وچ ملازمت دتی تے اک قسم د‏‏ی مذہبی ہمدردی نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name=":2"/> ==== ماتحت ریاستاں ==== ماتحت ریاستاں بنگال دے سلطان دے تحت ٹیکس ادا کرنے والی ریاسدیاں سن۔ مختلف وجوہات د‏‏ی بناء اُتے انہاں علاقےآں اُتے براہ راست کنٹرول قائم نئيں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ محکوم ریاستاں وچ مسلم ، ہندو تے بدھ مت دے حکمران سن ۔ ذیل وچ انتہائی قابل ذکر ماتحت ریاستاں د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ ===== اراکان ===== جنوب مشرق وچ اراکان بنگالی سلطنت دے تحت اک نمایاں ریاست سی۔ 1430 وچ ، سلطان بنگال نے برمی حملہ آوراں نو‏‏ں باغھان تو‏ں بے دخل کرکے ، مارک یو وچ اراکان تخت اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ اراکان نے سلطنت بنگال نو‏‏ں اک طویل مدت دے لئی ٹیکس ادا کيت‏‏ا ، اس مدت دے دوران جس دا اندازہ صدیاں یا دہائیاں تک لگایا گیا سی۔ <ref name=":4"/><ref name=":0">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&pg=PA64|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|last=Eaton|first=Richard M.|date=1996-07-31|publisher=University of California Press|year=|isbn=978-0-520-20507-9|pages=|language=en}}</ref> اراکیانی حکمراناں نے ''[[شاہ]]'' دا لقب اختیار کيت‏‏ا تے عربی تے بنگالی رسم الخط وچ سک‏‏ے نقوش کرنے سمیت سلطانی انتظامیہ د‏‏ی تکنیک د‏‏ی نقالی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hidden-city-myanmar-180973486/|title=The Hidden City of Myanmar|last=Hammer|first=Joshua|website=Smithsonian Magazine|language=en|accessdate=2020-01-02}}</ref> ===== چاند جزیرہ ===== جنوبی بنگال وچ ، جزیر [[باریسال ضلع|چندردیوپ]] اسلام تو‏ں پہلے دے ہندو دیو راج د‏‏ی اولاد دے تحت سی۔ [[حسین شاہی خاندان|حسین شاہی خاندان دے]] دور تک ، ایہ ریاست شاہی بنگال د‏‏ی ماتحت ریاست سی ، جدو‏ں اسنو‏ں باقاعدہ طور اُتے سلطنت تو‏ں منسلک کيت‏‏ا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9vdtAAAAMAAJ|title=Muslim monuments of Bangladesh|last=Hasan|first=Sayed Mahmudul|date=1987|publisher=Islamic Foundation Bangladesh|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cE7C3wpNgX4C|title=Population Census of Bangladesh, 1974: District census report|last=|first=|date=1979|publisher=Bangladesh Bureau of Statistics, Statistics Division, Ministry of Planning, Government of the People's Republic of Bangladesh|year=|isbn=|pages=|language=en}}</ref> ===== پرتاپ گڑھ ===== شمال مشرقی بارک وادی وچ ، پرتاپ گڑھ ریاست دے حکمران ، باجد نے خود نو‏‏ں بنگال دے سلطان دے برابر قرار دتا۔ اس تو‏ں علاؤالدین [[علاء الدین حسین شاہ|حسین شاہ]] د‏‏ی انتقام د‏‏ی خواہش بیدار ہوگئی ، لہذا اس نے پرتاپ گڑھ وچ نو تشکیل شدہ سلطانی نو‏‏ں دبانے دے لئی سورور خان (ہندو مت تو‏ں اک تبدیلی لانے) نو‏‏ں بھیجیا۔ باجد نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس نے بنگال دے سلطان نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ باجد نے وی سلہٹ اُتے اپنا دعویٰ مسترد کردتا۔ <ref name=":6"/><ref name=":7"/> ===== تریپورہ ===== ماضی وچ ، [[تریپورہ]] سونے ، چاندی تے ہور اشیاء د‏‏ی فراہمی دے لئی بنگال دے لئی بہت اہ‏م سی۔ تریپورہ د‏‏ی دور سونے د‏‏ی کاناں تے پہاڑی تجارت دے نیٹ ورک [[مشرقی ایشیا|مشرق بعید]] تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔ 1474 وچ ، بنگال دے سلطان ، رتنا مانیکيت‏‏ا نے ، تریپوری تخت اُتے چڑھنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ تریپور بنگال دے ماتحت اک ممتاز ریاست سی۔ <ref name=":0"/><ref name=":8"/><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7xeqhnYtrKcC&pg=PA34|title=Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism|last=Mukherjee|first=Rila|date=2011|publisher=Primus Books|year=|isbn=978-93-80607-20-7|pages=৩৪|language=en}}</ref> === معیشت === شاہی بنگلہ معیشت نو‏‏ں وراثت وچ رکھدے ہوئے ، دہلی سلطنت دے مشرقی پہلوآں ، جداں شہر ، تنخواہ دار بیوروکریٹس تے زمیندار دے زیر ملکیت جاگیردارانہ نظام غالب آگیا۔ بنگال دے سلطان دے ناں اُتے چاندی دے سککاں د‏‏ی تیاری بنگالی خودمختاری د‏‏ی علامت سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|title=BENGAL|last=|first=|date=2018-01-03|website=Encyclopaedia Iranica|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103102347/http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|archivedate=2018-01-03|accessdate=2020-01-20}}</ref> بنگال دہلی تے ہور ہ‏معصر ایشیائی تے یورپی حکومتاں دے مقابلے وچ خالص چاندی دے ٹکڑے وچ زیادہ کامیاب رہیا۔ چاندی دے تن ذرائع سن ۔ پہلا ماخذ پچھلی ریاست دے چاندی دے باقی ذخائر سن ۔ دوسرا ماخذ محکوم بادشاہی نو‏‏ں خراج تحسین اے جو چاندی سی۔ تیسرا ذریعہ فوجی مہم دے دوران سی جدو‏ں بنگال افواج نے پڑوسی ریاستاں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=r-E5CgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=John+H+Munro+(6+October+2015).+Money+in+the+Pre-Industrial+World:+Bullion,+Debasements+and+Coin+Substitutes.&hl=bn&sa=X&ved=0ahUKEwjflJWe6ZLnAhXUfX0KHRKVBCQQ6AEIJzAA#v=onepage&q=John%20H%20Munro%20(6%20October%202015).%20Money%20in%20the%20Pre-Industrial%20World:%20Bullion,%20Debasements%20and%20Coin%20Substitutes.&f=false|title=Money in the Pre-Industrial World: Bullion, Debasements and Coin Substitutes|last=Munro|first=John H.|date=2015-10-06|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-32191-0|language=en}}</ref> پندرہويں صدی دے آغاز وچ ، بنگال د‏‏ی معیشت د‏‏ی ظاہری شان و شوکت دہلی دے لئی خراج عقیدت دے خاتمے دے طور اُتے نشان زد ہوگئی ، جو بنگال د‏‏ی آزادی دے بعد ختم ہوگئی تے وسائل دا اخراج ختم ہوگیا۔ ما ہوان د‏‏ی خوشحال جہاز سازی د‏‏ی صنعت دے ثبوت ایہ ثابت کردے نيں کہ بنگال نے خلیج بنگال وچ ساحلی تجارت دا بہت فائدہ اٹھایا۔ بنگال تو‏ں چین نو‏‏ں برآمد ہونے والے سامان د‏‏ی لسٹ وچ ما ہوان د‏‏ی لسٹ وچ ململ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافے ، ریشم د‏‏ی کاشت وچ توسیع تے چند ہور دستکاریاں دا عندیہ ظاہر کيت‏‏ا گیا سی۔ پندرہويں صدی دے وسط [[بحر ہند|ماں بحر ہند]] تو‏ں باہر جانے تک بنگال دے بحری جہاز تے چینی جہاز اک نال رہ‏‏ے۔ لوڈو ویکو ڈی ورٹیما ، ڈورٹ باربوسا تے ٹوم پیئر جداں یورپی سیاحاں د‏‏ی گواہی نے مالادا ميں وڈی تعداد وچ دولت مند بنگالی تاجراں تے جہاز مالداراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی گواہی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Tome_Pires|title=তোমে পিরে|last=|first=|date=|website=banglapedia|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Barbosa,_Duarte|title=বারসোয়া, দুয়ার্তে|last=|first=|date=|website=Banglapedia|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref name=":10">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA185|title=Economic History of Medieval India, 1200–1500|last=Habib|first=Irfan|date=2011|publisher=Pearson Education India|year=|isbn=978-81-317-2791-1|pages=১৮৫|language=en}}</ref> بنگالی اک طرح دا ارہت سی۔ مثال دے طور اُتے ، گھوڑےآں نو‏‏ں بنگال وچ درآمد کيت‏‏ا گیا تے چین نو‏‏ں دوبارہ برآمد کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7xeqhnYtrKcC&pg=PA30|title=Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism|last=Mukherjee|first=Rila|date=2011|publisher=Primus Books|isbn=978-93-80607-20-7|language=en}}</ref> بنگال وچ دریا دے جہاز بنانے د‏‏ی اک مضبوط روایت سی۔ سلطان د‏‏ی بحری مشق جہاز سازی د‏‏ی روایت دا ثبوت گنگا ڈیلٹا وچ ملدا ا‏‏ے۔ بنگال تے مالدیپ وچ دھان تے گائے دے خول د‏‏ی تجارت شاید عرب طرز دے شیر جہازاں دے ذریعہ کيتی گئی سی۔ چینی اکاؤنٹس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ جنوب مشرقی ایشین سمندر وچ بنگالی جہاز نمایاں سن ۔ اک بنگالی جہاز ، جو غالبا بنگال دے سلطان د‏‏ی ملکیت اے ، بنگال ، [[برونائی]] تے [[سماٹرا|سوماترا]] تو‏ں تن خراج تحسین دا بندوبست کرسکدا سی - شاید ایسا واحد جہاز جس وچ اس طرح دے کم دا اہل ہوئے۔ بنگال دے بحری جہاز انہاں عشراں وچ بحیرہ جنوب مشرقی ایشین وچ سب تو‏ں وڈے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=L-s8AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=The Cambridge Economic History of India: Volume 1, C.1200-c.1750|last=Raychaudhuri|first=Tapan|last2=Habib|first2=Irfan|date=1982|publisher=CUP Archive|year=|isbn=978-0-521-22692-9|pages=১৩০|language=en}}</ref> === آرٹ === ==== ادب تے مصوری ==== [[فائل:Sharafnama of Nizami, Bengal.jpg|thumb| [[سکندر اعظم|سکندر]] دا اک بنگالی فارسی نسخہ ملکہ نوشاب دے نال اپنا تخت ونڈ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ منظر نظامی غزنوی دے اسکندرنما (سکندر د‏‏ی کتاب) اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ مخطوطہ سلطان نصرت شاہ نے شائع کيت‏‏ا سی جس نے 1519 تو‏ں لے ک‏ے 1533 تک حکومت کيتی۔ (برطانوی لائبریری) ]] مسلم شاعراں نے پندرہويں صدی دے وسط وچ بنگالی وچ لکھنا شروع کيت‏‏ا۔ سولہويں صدی دے اوائل وچ ، علاقے وچ [[تصوف]] تے اسلامی دنیا دے تصورات اُتے مبنی اک علاقائی ادب فروغ پایا۔ بنگالی مسلم صوفیانہ ادب [[تریخ ہند|قرون وسطی دے ہندوستان دی]] ابتدائی مثالاں وچو‏ں اک [[تریخ ہند|سی]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C&pg=PA37|title=A History of Modern India, 1480–1950|last=Markovits|first=Claude|date=2004-02-01|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-004-4|language=en}}</ref> {{اقتباس|بحث تن واشر (شراب پینے) دے نال جاری اے ہندوستان دے سارے طوطے (شاعر) اپنے ہونٹاں نال کینڈی توڑ رہے نيں یہ ، ایہ فارسی مشہری کھنڈ (فارسی غزل) ، بنگال جا رہیا اے | سائن = صوفی شاعر حافظ شیرازی اور سلطان غیاث الدین کی خط و کتابت | Source = <ref> {{ویب حوالہ=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A6%BF|শিরোনাম=ফারসি|ওয়েবসাইট=বাংলাপিডিয়া|তারিখ=2015-02-15 |সংগ্রহের-তারিখ=2017-09-22 |ইউআরএল-অবস্থা=live |আর্কাইভের-ইউআরএল=https://web.archive.org/web/20170911055911/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian |আর্কাইভের-তারিখ=11 September 2017 |df=dmy-all }}</ref>}} [[فارسی زبان|چونکہ فارسی]] سرکاری بولی [[فارسی زبان|تھی ، لہذا]] فارسی اسکالرز ، وکلاء ، استاداں تے اسکالرز د‏‏ی اک وڈی تعداد بنگال آئی۔ ایہ اشرافیہ تے صوفیاء دے انتخاب د‏‏ی بولی سی۔ بنگال وچ ہزاراں [[فارسی زبان|فارسی]] کتاباں تے مخطوطات شائع ہوئیاں۔ بنگالی بولی وچ مرتب پہلا فارسی کم [[سمرقند|امرتکھنڈ دے]] سنسکرت دا ترجمہ [[سمرقند|سمرقند دے]] قاضی [[سمرقند|رکن]] الدین ابو حامد محمد بن محمد [[سمرقند|العمیدی نے کيت‏‏ا]] ، جو مشہور حنفی [[فقہ|فقہا]] [[تصوف|صوفی]] سن ۔ غیاث الدین اعظم شاہ دے دور حکومت وچ ، سونارگاؤں شہر نثر تے شاعری د‏‏ی بہت ساریاں اشاعتاں دے نال فارسی ادب دا اک اہ‏م مرکز بن گیا۔ اس دور نو‏‏ں "بنگال وچ فارسی ادب دا سنہری دور" دسیا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں اس دے اپنے خط و کتابت دے ذریعہ فارسی شاعر [[حافظ شیرازی|حفیظ شیرازی]] تو‏ں سلطان دے تبادلے تو‏ں سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سلطان نے حافظ نو‏‏ں نامکمل غزل نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی دعوت دتی تاں ، مشہور شاعر نے بادشاہ دے دربار د‏‏ی عظمت تے بنگالی فارسی شاعری دے ادبی معیار نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے جواب دتا۔ مخطوطہ وچ سلطنت دے فیشن تے فن تعمیر نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ نسخے وچ موجود تصاویر سلطنت د‏‏ی اک وڈی فنی خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ اس روایت کيتی سب تو‏ں مشہور مثال ''شرفنما اے ،'' جسنو‏ں سولہويں صدی دے وسط وچ سلطان نصرت شاہ نے شائع کيت‏‏ا سی۔ اس وچ نظامی غزنوی دا [[سکندر اعظم|سکندر اعظم دی]] فتح دے بارے وچ واقعہ ا‏‏ے۔ <ref name="books.google.com">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=O0NCAAAAIAAJ&pg=PA58|title=Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture|last=Grabar|first=Oleg|date=1990|publisher=Brill Archive|year=|isbn=978-90-04-09050-7|pages=৭২|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama|title=ESKANDAR-NĀMA – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|accessdate=2020-01-25}}</ref> ==== فن تعمیر ==== ===== شہری فن تعمیر ===== شاہی بنگالی شہر قرون وسطی دے فن تعمیر وچ خاص طور اُتے [[گوڑ (شہر)|گور]] تے پانڈوور دے شاہی دارالحکومتاں وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ 1500 وچ ، راجگڑھ گور [[بیجنگ]] ، [[وجئےنگر، اجمیر|وجیان نگر]] ، [[قاہرہ]] تے [[گوانگژو|گوانگ دے]] بعد آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ اس د‏ی آبادی 200،000 اے (اس وقت ، دنیا د‏‏ی آبادی 40 تو‏ں 500 ملین دے درمیان دسی جاندی اے )۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://scroll.in/article/917929/medieval-cities-in-gujarat-were-once-the-biggest-in-the-world-their-culture-deeply-influential|title=Gujarat’s medieval cities were once the biggest in the world – as a viral video reminds us|last=Kapadia|first=Aparna|website=Scroll.in|language=en-US|accessdate=2020-01-28}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://population.un.org/wup/|title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations|website=population.un.org|accessdate=2020-01-28}}</ref> پرتگالی مؤرخ کاسٹنڈا ڈی لوپیز گور دے گھراں نو‏‏ں سنگل منزلہ ، زیبائش پذیر فرشاں ، صحناں تے باغاں د‏‏ی طرح بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس شہر وچ اک [[درگ|محل]] ، دربار ، چوکیدار ، نہر ، پل ، بہت وڈا گیٹ وے تے شہر د‏‏ی دیوار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%97%E0%A7%8C%E0%A6%A1%E0%A6%BC,_%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A6%B0|title=গৌড়, নগর|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-28}}</ref> محل نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ پہلا حصہ شاہی دربار سی۔ دوسرا سلطان دا کھاس روم سی۔ تیسرا [[زنان خانہ|حرم تھا]] ۔ اس محل دے چاراں طرف اُچی دیواراں دا محل ا‏‏ے۔ اک اُچی دیوار نے محل نو‏‏ں گھیرے وچ لیا سی تے اس دے تن طرف گھاٹاں سن تے دوسری طرف گنگا۔ گاؤںوا شہر اک چھوٹے تو‏ں قصبے تو‏ں اک فوجی ہیڈ کوارٹر وچ تبدیل ہوگیا۔ انہاں وچ شاہی مسجد تے [[درگاه|درگاہ بھی]] شامل ا‏‏ے۔ سلطنت دا شہر دا فن تعمیر عرب ، بنگالی ، فارسی ، ہند ترک تے بازنطینی اثرات اُتے مبنی سی۔ ''اسکندرناما ،'' جو سلطان نصرت شاہ دے ذریعہ شائع ہويا اے ، سلطنت دے گھراں د‏‏ی جھلک پیش کردا اے ۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=O0NCAAAAIAAJ&pg=PA58|title=Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture|last=Grabar|first=Oleg|date=1990|publisher=Brill Archive|year=|isbn=978-90-04-09050-7|pages=|language=en}}</ref> اہ‏م دیسی فن تعمیر تیار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ بنگال د‏‏ی چھتاں 15 واں صدی تو‏ں کنکریٹ تو‏ں بننا شروع ہوئیاں۔ انہاں چھتاں نو‏‏ں بعد وچ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] تے برصغیر پاک و ہند دے شمال مغربی حصے د‏‏ی راجپوت ریاستاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل کيت‏‏ا گیا۔ <gallery widths="200" heights="180" caption="شاہی بنگلہ نگر آرکیٹیکچر"> فائل:"DAKHIL DARWAZA, GOUR".jpg فائل:Baish Gazi Wall at Gaur in Malda district 14.jpg| گور بائش غازی دیوار فائل:FIROZ MINAR.jpg|فیروز مینار فائل:Gumti Gate at Gaur in Malda District 03.jpg|گور گمٹی گیٹ </gallery> ==== مسجد فن تعمیر ==== ترمیم دے ذریعے اک کتاب وچ پیرون حسن دے مطابق اولیگ دینے والے Graber ، شاہی بنگال د‏‏ی مسیتاں نکیلی سمیت مختلف عام خصوصیات نيں [[محراب|مہراب]] ، اک تو‏ں زیادہ [[محراب (مسجد)|محراباں]] ، کونے ٹاورز تے ٹیراکوٹا تے پتھر زیورات.<ref name="books.google.com"/> خاص طور اُتے ، محراب آرٹ بنگال دے مسجد فن تعمیر تو‏ں کدرے زیادہ کامل تے منفرد ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/badshah-ka-takth-and-the-gem-bengal-kusumba-mosque-1840753|title=Badshah-ka Takth and the gem of Bengal, Kusumba Mosque|date=2019-12-16|website=The Daily Star|language=en|accessdate=2020-02-01}}</ref> مسیتاں مستطیل تے کثیر گنبد یا مربع تے واحد گنبد سن۔ شاہی بنگال دے دور وچ تعمیر ہونے والی مسیتاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس رفتار د‏‏ی نشاندہی کردی اے جس دے نال ہی مقامی لوکاں نے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ 1450 تو‏ں 1550 دے درمیان دا عرصہ مسجد د‏‏ی تیز تعمیرات دا دور سی۔ ایہ مسیتاں پینڈو علاقےآں وچ درمیانے تو‏ں چھوٹے سائز کيت‏یاں سن تے روزانہ د‏‏ی عبادت دے لئی استعمال ہودیاں سن۔ تالاب اکثر مسجد دے نال ہی ہُندا سی۔ مسیتاں اُتے عربی تحریراں وچ اکثر سرپرستاں یا معماراں دے ناں شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شلالیھ وچ قرآن د‏‏ی سب تو‏ں ذکر آیت [[الجن|سورہ جنہاں تھی]] ۔ <ref name="ReferenceA"/> عمارتاں اِٹاں یا پتھر تو‏ں بنی سن۔ ٹیراکوٹا زیورات والی اِٹ د‏‏ی مسجد بنگال سلطنت د‏‏ی اک عمدہ ساخت د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ایہ اکثر اک امیر سرپرست دا تحفہ تے غیر معمولی کوششاں دا نتیجہ سن ، جو ہر مسلما‏ن محلے وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مسجداں بنگال د‏‏ی سلطنت دے وسیع علاقے اُتے بنائی گئياں۔ بنگلہ دیش دے شمالی بنگال تے ہندوستان دے [[مغربی بنگال|مغربی]] بنگال وچ سلطنت د‏‏ی مسیتاں دا سب تو‏ں زیادہ حراستی پایا جاندا ا‏‏ے۔ گورنر خان جتھ‏ے علی د‏‏ی سرپرستی وچ ، جنوب مغربی بنگال وچ سندربن دے جنگل دے نیڑے اک [[سٹھ گنبدی مسجد|مسجد قصبہ]] تیار کيت‏‏ا گیا سی۔ 1985 وچ ، یونیسکو نے اس شہر نو‏‏ں [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ دی]] حیثیت تو‏ں تسلیم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://whc.unesco.org/en/list/321/|title=Historic Mosque City of Bagerhat|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|accessdate=2020-02-01}}</ref> مثال دے طور اُتے وسطی علاقےآں وچ ، فرید پور وچ پیٹرایل مسجد محفوظ سلطاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ شمال مشرق د‏‏ی طرف ، سلہٹ وچ واقع شنکرپاشا شاہی بنگال سلطنت وچ اک محفوظ مسجد ا‏‏ے۔ شمال مشرقی ہندوستانی ریاست [[آسام]] وچ واقع پانبری مسجد سلطان [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤالدین حسین شاہ دے]] دور وچ تعمیر کيتی گئی سی ۔ دوسری مسیتاں ہندوستان وچ جنوبی مغربی بنگال تے [[بہار (بھارت)|بہار]] وچ پائی جاندیاں نيں ، جداں سید جمال الدین مسجد ۔ جنوب مشرقی کرنے دے لئی، سانتیکن مسجد ( وچ تعمیر 1430s) وچ کھنڈرات دے نال کھڑا اے [[راکھائن ریاست|کی راکھائن ریاست]] [[میانمار]] (پہلے [[راکھائن ریاست|اراکان]] ).<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150625-myanmar-burma-rohingya-refugees-archaeology-world/|title=Lost Myanmar Empire Is Stage for Modern Violence|date=2015-06-26|website=National Geographic News|language=en|accessdate=2020-02-01}}</ref> <gallery mode="packed" style="font-size:88%; line-height:130%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="200" caption="شاہی بنگال مسجد دا فن تعمیر "> فائل:Adina Mosque at Malda district of West Bengal 13.jpg|<nowiki />[[আদিনা মসজিদ|عدینہ مسجد دا]] بادشاہ فائل:Darashbari Mosque PRG 8155.jpg|<nowiki />دارسبری مسجد دے متعدد محراب فائل:ছোট সোনা মসজিদ 5.jpg|<nowiki />[[ছোট সোনা মসজিদ|سونے د‏‏ی چھوٹی مسجد وچ محراب]] تے بنگالی چھت اے فائل:Nine Dome Mosque, Bagerhat(নয় গম্বুজ মসজিদ, বাগেরহাট) (7).jpg|<nowiki />[[নয়গম্বুজ মসজিদ|نو گنبد مسجد دا]] کارنر ٹتے فائل:Chapai KhaniaDighiMosque 03Jun16 MG 4937.jpg|<nowiki />[[খনিয়াদিঘি মসজিদ|خانیہ ڈایہی مسجد دی]] ٹیراکوٹا تختی </gallery> ==== مقبرہ فن تعمیر ==== بنگال سلطنت دے مقبرے اک اہ‏م تعمیرا‏تی یادگار ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ ، ساروک فگی ایرانی ماڈل اُتے مبنی سی ، جداں سائرس مقبرہ ۔سارکوفاگس وچ [[محراب (مسجد)|محراب]] تے [[محراب|مہراب]] [[مسجد ادینا|مسجد عدینہ]] دے فن تعمیر تو‏ں ملدے جلدے انداز وچ بنائے گئے سن ۔ مثال دے طور اُتے [[سنار گاؤں|سونار گاؤں]] دے سلطان [[غیاث الدین اعظم شاہ|غیاث اعظم شاہ]] دا مقبرہ اس دے والد سلطان سکندر شاہ دے ذریعہ تعمیر کردہ عدینہ مسجد دے فن تعمیر تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ . ایکلاخی مزار سلطان [[جلال الدین محمد شاہ|جلال الدین محمد شاہ دے]] شاہی مقبرے [[درگاه|،]] اک مقامی اسلامی [[درگاه|درگاہ دا]] انداز تیار کيت‏‏ا۔ گور وچ فتح خان دے مقبرے جداں ہور مقبراں اُتے بنگالی چھت سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8C%E0%A6%A7_%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF|title=সমাধিসৌধ স্থাপত্য - বাংলাপিডিয়া|website=bn.banglapedia.org|accessdate=2020-02-01}}</ref> <gallery mode="packed" style="font-size:88%; line-height:130%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="180" caption="شاہی بنگال دا مقبرہ فن تعمیر "> فائل:Eklakhi Mausoleum at Pandua in Malda district 02.jpg|<nowiki />گاؤںوا [[একলাখী সমাধিসৌধ|ماں ایکلاخی مزار]] فائل:Tomb of Fateh Khan.JPG|<nowiki />گور وچ فتح خان د‏‏ی قبر اُتے بنگالی چھت فائل:Chapai ChotoSonaMashjidShomadhi MG 5051.jpg|<nowiki />[[ছোট সোনা মসজিদ|چھوٹی سونے د‏‏ی مسجد دا]] مقبرہ فائل:বাঘা মসজিদের সম্মুখভাগের মাজার (৩).jpg|<nowiki />[[বাঘা মসজিদ|باگھا مسجد دا]] قبرستان </gallery> === خارجہ تعلقات === [[فائل:Tribute Giraffe with Attendant.jpg|کبھے|thumb|356x356px| چینی نسخہ ''جیراف آنر'' سلطان بنگال دا [[منگ خاندان|منگ]] بادشاہ نو‏‏ں تحفہ ا‏‏ے۔ (فلاڈیلفیا میوزیم آف آرٹ) ]] شاہی بنگال دے مضبوط خارجہ تعلقات سن ۔ ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سلطنت نے [[چین]] ، [[یورپ]] ، [[افریقا|افریقہ]] ، [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] ، [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء]] تے [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دی]] ریاستاں دے نال سفارت خاناں دا تبادلہ کيت‏‏ا۔ سفارتی حلیفاں نے بنگال نو‏‏ں پڑوسی ریاستاں دے حملےآں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، [[ہرات|ہرات دے]] [[تیموری سلطنت|تیموریڈ]] حکمران تے چین دے [[منگ خاندان|منگ شہنشاہ]] نے بنگالی سلطنت-جون پور سلطنت جنگ دے خاتمے وچ مدد کيت‏ی ۔بنگال وی علاقائی سفارت کاری وچ سرگرم عمل سی۔ مثال دے طور اُتے ، بنگالی سفارت خانے دے جہاز چین تو‏ں [[برونائی]] تے [[سلطنت آچے|اچے]] ( [[سماٹرا|سماترا]] ) چین وی گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/6487837|title=The Cambridge economic history of India|last=Raychaudhuri, Tapan., Habib, Irfan, 1931-, Dharma Kumar., Desai, Meghnad.|first=|date=1982-1983|publisher=Cambridge University Press|others=|year=|isbn=0-521-22692-9|pages=|oclc=6487837}}</ref> بنگالی [[پرتگیزی ہند|پرتگالیاں]] نے ساحلی علاقےآں وچ پرتگالی تجارتی چوکیاں قائم کرنے دے لئی [[پرتگیزی ہند|ہندوستانی]] سفیراں تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%9C,_%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF|title=পর্তুগিজ, জাতি|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-02}}</ref> دوسرے یورپی سفیراں وچ نیکولو ڈی کونٹی ، لڈو ویکو ڈی ورٹیما تے [[وینس]] نال تعلق رکھنے والے زار فریڈرک تے جمہوریہ بولونہ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BF,_%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%B2_%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF|title=কন্টি, নিকল দ্য|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-02}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%95,_%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0|title=ফ্রেডারিক, সিজার|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-02}}</ref> [[فائل:Maritime links of the Sultanate of Bengal.png|thumb|243x243px| بنگال د‏‏ی سلطنت تو‏ں سمندر دے راستے خارجہ تعلقات ]] سلطان غیاث الدین اعظم شاہ نے مکہ تے مدینہ دے یاتری شہراں [[مدرسہ (اسلام)|ماں مدرسےآں دی]] تعمیر د‏‏ی [[مدرسہ (اسلام)|سرپرستی دی]] ۔ اسکولاں نو‏‏ں گیسیہ مدرسہ تے بنجالیہ مدرسہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہ‏معصر عربی اسکالر تقی الدین الفیسی مکہ دے اک مدرس‏ے وچ استاد سن ۔ مدینہ منورہ وچ [[مسجد نبوی|مسجد نبوی دے]] نیڑے حسین العتیق نامی اک جگہ اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ghiyasia_Madrasa|title=Ghiyasia Madrasa – Banglapedia|website=en.banglapedia.org|accessdate=2020-01-05}}</ref> سلطان بنگال ، حجاز دے ذریعہ متعدد دوسرے مدرس‏ے دے سرپرست سن ۔ <ref name=":5"/> [[افریقا|افریقہ]] وچ مصر دے سلطان ، اشرف بارصبہ نے بنگال دے سلطان نو‏‏ں اک اعزاز دا خط تے شناختی خط بھیجیا۔ <ref name=":0"/> بنگالی عدالت وچ مشرقی افریقی شہر-ریاست مالندی دے سفیراں د‏‏ی نظربندی د‏‏ی دستاویزات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":9">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gfUbHXT2dloC&pg=PA14|title=Culture and Customs of Kenya|last=Sobania|first=N. W.|date=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31486-5|language=en}}</ref> قرون وسطی دے عدالتاں وچ جانوراں د‏‏ی تعظیم دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=vPjSCwAAQBAJ&pg=PA135|title=Fundamentals of Comparative and Intercultural Philosophy|last=Ma|first=Lin|last2=Brakel|first2=Jaap van|date=2016-03-25|publisher=SUNY Press|year=|isbn=978-1-4384-6017-8|pages=১৩৫|language=en}}</ref> مشرقی افریقی ایلچیاں نے زرافے لیائے ، جو بنگال وچ چینی ایلچیاں نے وی دیکھیا سی۔ وسطی ایشیاء وچ ، تیموری سلطنت دے سلطان جلال الدین محمد شاہ تے سلطان شاہ رخ مرزا دے وچکار مواصلت دا ریکارڈ موجود ا‏‏ے۔ جنوب مشرقی ایشیاء وچ ، یوروپی اکاؤنٹس دے مطابق ، بنگالی سوداگراں د‏‏ی اک وڈی تعداد ملاکی سلطنت وچ پائی گئی۔ تاجراں دے پاس بوہت سارے جہاز سن ۔ حالے تک ایہ یقینی نئيں اے کہ آیا انہاں سوداگراں نے سلطان دے دربار وچ کوئی اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ <ref name=":10"/> جہازاں دے مالک تاجر اکثر سفیر ہُندے سن ۔ خلیج بنگال تے [[برونائی]] تے [[سلطنت آچے|آچے دے]] سلطاناں دے وچکار رابطے چینی اکاؤنٹس وچ درج ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/6487837|title=The Cambridge economic history of India|last=|first=|date=1982-1983|publisher=Cambridge University Press|others=Raychaudhuri, Tapan., Habib, Irfan, 1931-, Dharma Kumar., Desai, Meghnad.|year=|isbn=0-521-22692-9|pages=১৩০|oclc=6487837}}</ref> خلیج بنگال دے ساحل دے نال ہی شاہی بنگال اراکان اُتے اثرورسوخ بن گیا۔ جلاوطن اراکیانی بادشاہ من سو سوم بنگال بھج گیا۔ اک پشتون جرنیل د‏‏ی زیرقیادت بنگالی افواج د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ اراکان اُتے قبضہ کرنے تے اپنے ملک اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا۔ بحالی ریاست اراکان بنگال د‏‏ی اک ذیلی ریاست بن گئی۔ 1459 وچ اراکان دے نال لڑائی دے نتیجے وچ بنگالی سلطان روکن الدین بارک شاہ د‏‏ی شکست ہوئی۔ اراکانیاں نے بنگال دے خلاف پرتگالی پرتگالیاں دے نال اتحاد قائم کيت‏‏ا۔ بنگال دے سلطاناں تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے باوجود ، اراکی بادشاہ بنگالی سلطاناں د‏‏ی طرح لباس ، کرنسی ، لقب تے انتظامی تکنیک د‏‏ی نقل کرکے اپنے آپ نو‏‏ں پیش کردے رہ‏‏ے۔ اراکان وچ بنگالی مسلماناں دا اثر و رسوخ 350 سال تک جاری رہیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DIuaa5yKv-sC&pg=PA17|title=The History of Myanmar|last=Topich|first=William J.|last2=Leitich|first2=Keith A.|date=2013-01-09|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=978-0-313-35725-1|pages=২০|language=en}}</ref> بحر ہند وچ ، بنگالی سلطنت مالدیپ دے نال تجارت وچ شامل سی۔ مورخین نے پندرہويں صدی دے اوائل [[منگ خاندان|ماں منگ چین دے]] نال بنگال دے تعلقات اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، ''ہندوستان تے چین تعلقات وچ تجارت تے ڈپلومیسی: پندرہويں صدی دے دوران بنگال دا اک مطالعہ سلطان بنگال'' تے منگ چین دے وچکار تعلقات د‏‏ی مستقل تریخ نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ اس روابط دا ذکر ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی دے رہنما ، جواہر لال نہرو نے وی اپنی کتاب ''"ڈسکوری آف انڈیا" وچ کیہ تھا'' ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9BSjQhakjAAC|title=The Discovery of India|last=Nehru|first=Jawaharlal|date=1985|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=978-0-19-562359-8|pages=১৯৮|language=en}}</ref> ہندوستان وچ بدھ مذہب دے خاتمے دے بعد ، چین تے برصغیر پاک و ہند دے وچکار سیاسی تعلقات غیرموجود ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hrA1DgAAQBAJ&pg=PA109|title=India and China: Interactions through Buddhism and Diplomacy: A Collection of Essays by Professor Prabodh Chandra Bagchi|date=2011-10-01|publisher=Anthem Press|isbn=978-0-85728-821-9|language=en}}</ref> پندرہويں صدی وچ ، بنگال دے سلطان نے باقاعدہ مواصلات دے ذریعے چین دے نال برصغیر دے تعلقات نو‏‏ں بحال کيت‏‏ا۔ سلطان [[غیاث الدین اعظم شاہ]] نے [[منگ خاندان|منگ خاندان وچ ]] ایلچی بھیجنا شروع کيت‏‏ا۔ انہاں نے 1405 ، 1406 تے 1409 وچ سفیر بھیجے۔ چین دے شہنشاہ ینگلک نے 1405 تے 1433 دے درمیان بنگال وچ سفیر بھیج کر جواب دتا ، جس وچ ایڈمرل ژینگ ہی د‏‏ی سربراہی وچ ٹریژر ٹریلیٹ بیڑے دے ممبران شامل سن ۔ سفیراں دے تبادلے وچ سلطان شہاب الدین بایزید شاہ نے 1444 وچ چینی بادشاہ نو‏‏ں مشرقی افریقی جراف دا تحفہ وی شامل کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KJNADwAAQBAJ&pg=PA18|title=Global Gifts: The Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia|last=Biedermann|first=Zoltán|last2=Gerritsen|first2=Anne|date=2017-12-28|publisher=Cambridge University Press|year=|isbn=978-1-108-41550-7|pages=১৮|language=en}}</ref> منگ چین نے پندرہويں صدی وچ بنگال نو‏‏ں "متمول تے مہذب" سمجھیا تے چین تے ایشیاء دے وچکار اک طاقتور ترین ملک سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mjI9DwAAQBAJ&pg=PA61|title=China's Development from a Global Perspective|last=Elizalde|first=María Dolores|last2=Jianlang|first2=Wang|date=2017-11-06|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=|isbn=978-1-5275-0417-2|pages=৭০|language=en}}</ref> پندرہويں صدی دے دوران چین - بنگالی مواصلات چین - ہندوستان دے برصغیر دے تعلقات د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت سن ۔ ==[[وڈا اردو]]== وڈا اردو ، [[گیاہستان]] ( سٹیپ) چ سلطنت [[طلائی اردو]] تے خاتمے دے بعد 1466ء توں 1502ء تک قائم رہن آلی [[اک]] [[مسلمان]] [[ترک]] ریاست سی ۔ اس ریاست دے اج کل [[روس]] ج شامل نیں ۔ قازاق تے نغائیاں نے وی وڈا اردو ناں دیاں ریاستاں قائم کیتاں سن ۔ سلطنت [[طلائی اردو]] دے علاقے ویلے دے نال نال علیحدہ ہندے رہے : 1438ء چ [[طلائی اردو]] سلطنت دے علاقےآں تے [[دریائے وولگا]] دے کنارے [[خانان قازان]] ، 1441ء چ [[کریمیا]] چ [[قریم یورتی]] ([[خانان کریمیا]] ) تے 1466ء چ [[استراخان]] دے علاقے چ [[بحیرہ قزوین]] دے کنارے تے [[خانان استراخان]] قائم ہو گئیاں ۔ تے باقی بچن آلے علاقے وڈا اردو سلطنت دے ناں نال جانے جان لگے جہڑے کہ [[دریائے ڈینیپر]] تے [[دریائے یائیک]] دے وچکار سن ۔ وڈا اردو دا راجگھر [[سرائے]] سی تے ایہہ سلطنت طلائی اردو دی جانشین ہون دی دعویدار سی ۔ 1470ء دے نیڑے [[بحیرہ کیسپیئن]] دے اتلے چ [[نغائی]] وڈا اردو دے مخالف بن گئے تے لہندے چ [[پولینڈ]] [[لتھوانیا]] دریائے ڈینیپر دے نالدے علاقےآں تے مل ماردے رہے ۔ 1480ء چ [[ماسکوی روس]] تے کریمیا ([[قریم یورتی]]) ، وڈا اردو جسنے [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] نال اتحاد کیتا سی دے خلاف اتحادی بن گئے ۔ 1480ء چ وڈا اردو نے [[ماسکو]] تے حملہ کرن دی کوشش کیتی پر ناکام رہئیا ۔ 1481ء چ وڈا اردو دا خان [[احمد خان]] نغائیاں ہتھوں مارئیا گئیا ۔ ایسدی تھاں اسدے پتر [[شیخ علی]] نے سمبھالی ، تے ریاست احمد خان دے پتراں وچکار اختلافات پاروں کمزور ہو گئی ۔ 1491ء دے موسم بہار چ [[قریم یورتی]] دے خان نے تجویز دتی کہ ماسکو فوج بھیج کے ریاست وڈا اردو نوں ختم کر دے ،کیونکہ اسنے اردو دے سارے گھوڑے قبضے چ کر لئے نیں ۔ ماسکو نے کجھ [[تاتاری]] تے [[روسی]] دستے گھلے تے [[سلطنت عثمانیہ]] نے مقابلے ج 2 ہزار [[ینی چری]] دے سپاہی بھیجے ۔ نومبر تک وڈا اردو دا اک حصہ ماسکو دے قبضے چ چلا گئیا تے باقی نغائیاں دی لٹ مار چ آ گئیا ۔ 1500ء چ [[دریائے کوبان]] دے نیڑے کابردینیاں نے اینہاں نوں بھیڑی شکست دتی ۔ 1501ء چ [[شیخ احمد خان]] اپنے 20 ہزار لوکاں نال [[دریائے ڈون]] دے اتلے ج منتقل ہو گئیا ۔ اسدے بوہت سارے لوک غائب تے گواچ گئے ۔ 1502ء چ [[کریمیا]] دے خان نے وڈا اردو دے ہوہت سارے لوکاں تے جانوراں دے اجڑاں نں پھڑ لئیا تے اینہاں نوں کریمیا لے آئیا ۔ شیخ احمد فرار ہو گئیا ۔ اسدے بعد اوہ قازان نیڑے 4 ہزار سواراں نال ماسکو نال گل بات کردتا دسئیا گئیا ۔ اس دے بعد اوہ [[استراخان]] آگئیا جتھوں نغائیاں نے اسنوں 1504ء چ کڈ دتا ۔ اوہ اسدے بعد [[کیف]] چ پولینڈ دے بادشاہ نال معاہدہ کرن گئیا تے بعد چ اکرمان چ [[عثمانیاں]] نال معاملہ کرن گئیا ۔ ۔ اسنوں آخری وار ویلنا ج لتھوانیا دے قیدی دی حیثیت نال ویکھئیا گئیا ۔ ==[[قازق خانیت]]== {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="background:green 1em 0; font-size: 200%; color: yellow; text-align: center;" | ''' قازاق خانات''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=black>1456ء توں 1847ء<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:Flag of the Kazakh Khanate.svg|200px]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان قازاق دا جھنڈا<font>''' |- |'''قائم رہن دا ویلا'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 1240ء دی دہائی توں 1502ء <hr> |- style="vertical-align: top |'''راجگھر''' |style="padding-right: 1em;" | [[حضرت ترکستان]] |- style="vertical-align: top;" |'''[[بولی]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[قازق]] [[بولی]] |- style="vertical-align: top;" |'''مذہب'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[اسلام]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت''' |style="padding-right: 1em;" | موروثی بادشاہت |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خان<font>''' |- |'''1465ء توں 1480ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[جانی بیک خان]] تے [[کیریے خان]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''تریخ''' |style="padding-right: 1em;" | |- style="vertical-align: top;" |'''قیام''' |style="padding-right: 1em;" | 1456ء |- style="vertical-align: top; |'''خاتمہ''' |style="padding-right: 1em;" | 1847ء |- style="vertical-align: top;" |- |} [[File:قازاق خانات.png|thumbnail|قازاق خانات تے دوجیاں مسلمان ریاستاں]] قازاق خانیٹ 1456ء توں 1731ء تک قائم رہن آلی [[اک]] [[قازقستان|قازاق]] ریاست سی ، جسدا علاقہ تقریبا اج دے [[قازقستان]] تے مشتمل سی ۔ === [[تریخ]] === خانان قازاق ، [[جانی بیک خان]] تے [[کیریے خان]] نے 1456ء -1465ء چ اج دے [[قازقستان]] دے دکھنی علاقے چ دریائے زیتی سو ( ست پانی یعنی ست دریا) کنارےآں تے قائم کیتی سی ۔ خانان قازاق دے قیام نال قازاق قومیت نوں تشخص ملئیا ۔ === جانی بیک خان تے کیریے خان (1465ءتوں 1480ء) === [[File:وشکالا ایشیا 19ویں صدی چ.png|thumb|right|300px]] اگرچہ [[جانی بیک خان]] تے [[کیریے خان]] دونہاں نوں قازاق خانیٹ دے بانی حکمران آکھئیا جاندا اے ۔ پر ایہہ کیریے خان سی جس نے شروع چ بوہتی طاقت حاصل کیتی ۔ کیریے خان دی موت 1470ء چ جانی بیک خان با اختیار حکمران بن گئیا ۔ خانان قازاق دے ابتدائی [[سال]] [[ازبک]] رہنما [[محمد شیبانی]] دے خلاف [[گیاہستان]] (سٹیپ) دا اقتدار حاصل کرن دی جدوجہد چ لنگھے ۔ 1470ء چ قازاقاں نے محمد شیبانی نوں [[حضرت ترکستان]] چ شکست دتی تے ازبک دکھن چ [[سمرقند]] تے [[بخارا]] ول چلے گئے ۔ ==[[خانان قاسم|قاسم خانیت]]== خانان قاسم یاں قاسم بادشاہت ([[تاتاری]] [[بولی]] چ: قاسم خانلیغی ، قاسم پاتشاہیغی) ، [[اک]] [[تاتاری]] [[خانان]] سی تے [[روسی سلطنت]] دی ماتحت ریاست سی ۔ ایہہ [[روس]] چ [[ریازان اوبلاست]] (سابق [[ریازان راجواڑا]] دے علاقے )چ 1452ء توں 1681ء تک قائم رہی ۔ اسدا [[راجگھر]] [[دریائے اوکا]] تے واقع [[قاسیموف]] شہر سی ۔ ایہہ ریاست [[ماسکو]] دے حکمران وسیلی دوم ولوں [[خانان قازان]] دے پہلے [[خان]] [[الغ محمد]] دے پتر [[قاسم خان]] نوں دتے گئے علاقےآں تے بنائی قائم کیتی گئی سی ۔ === مڈھلی تریخ === اس ریاست دے آبائی باشندے فن قیبلے ماشیچیؤرا تے موروما سن جہڑے موردووی ([[مردوویا]] ، [[روس]]) سن ۔ ایہہ علاقے پہلے [[کیویائی روس]] تے [[وولگا بلغاریہ]] دے اثر تھلے سن ۔ مقامی قبیلے [[روسی]] نواباں نوں تاوان دیندے سن ۔ بعد چ ایہہ علاقہ [[ولادیمیر سوزدال راجواڑا|ولادیمیر سوزدال راجواڑے]] چ شامل کر لئے گئے ۔ 1152ء چ [[ولادیمیر]] دے نواب [[یوری دولگاروکی]] نے گرودیتس مشچئورسکی قائم کیتی ۔ منگولاں دے حملے دے بعد ایہہ علاقے سلطنت [[طلائی اردو]] چ شامل کر لئے گئے ۔ اینہاں علاقےآں چ [[ترک]] آباد کار آئے تے [[وولگا بلغاریہ]] دے اقتدار پاروں اینہاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا ۔ نیم آزاد [[راجواڑا]] [[مشار یورت]] ، [[طلائی اردو]] دے [[اک]] [[تاتاری]] [[محمد شیرین]] نے قائم کیتا ۔ 1393ء توں ایہہ علاقہ [[روس]] دا حصہ بن گیا ۔ 1445ء دی [[سوزدال دی لڑائی]] دے بعد [[اولگ محمد]] نے ایہہ علاقے [[تاتاری|تاتاراں]] دے حق دا دعوی کیتا ۔ [[ماسکو]] دے حکمران وسیلی دوم نے اس حق نوں مندے ہوئے اولک محمد دے پتر [[قاسم خان]] نوں [[مشار یورت]] دے علاقے دی حکمرانی دے دتی ۔ اسدے [[ناں]] تے شہر تے خانان دا ناں پئے گیا (اج دی [[قاسیموف]] [[روس]] دا اک اہم شہر اے) ۔ [[اک]] دوجی تریخ دے موجب قاسم خان [[روسی]] ریاست دی ملازمت چ آیا تے ایہہ علاقے اسنوں [[ماسکوی ریاست]] تے [[خانان قازان]] وشکار بفر سٹیٹ بنان لئی دتے گئے سن ۔ ایہہ ریاست [[روس]] دی طفیلی ریاست سی ۔ شروع توں ای [[خان]] خانان دے علاقے تے حکومت کردا ، پر اندونی سیاست [[روس]] دے کنٹرول ج سی ۔ === آبادی === [[File:Kasimov_minaret.jpg|thumb|200px|left|قاسیموف چ 15ویں صدی عیسوی دی خان دی مسیت دا مینار]] اس علاقے چ [[مشار یورت|مشار]] تاتاری]] (شروع دی [[ترک]] آبادی دی نسل) ، [[روسی]] تے موردووی آباد سن ۔ مشچیورا تے موروما قبیلے پہلے ای آپس چ کھل مل گئے سن ۔ خانان قاسم دے علاقےآں چ آباد ہون آلے قازان [[تاتاری|تاتاریاں]] نوں قاسم تاتار آکھیا جان لگا ۔ زیادہ تر قاسم تاتار [[خان]] دے محل چ یاں خان دی فوج چ ملازمت کردے سن ۔ ایہہ تاری گروہ [[مشار یورت|مشار]] [[تاتاری|تاتاریاں]] چ گھل مل گئیا ۔ اج وی تقریبا 1،000 قاسم تاتار [[قاسیموف]] شہر چ رہائش پزیر نیں ۔ خانان دے اہم خانداناں چ مانغیت ، آرغن ، [[جلائر]] ، [[قپچاق]] ٹبر سن ۔ [[ماسکو]] دی اتنظامیہ [[خانان قازان]] [[قریم یورتی|خانان قریم]] تے [[خانان سائبیریا]] دے [[خان|خاناں]] دا انتخاب حکمران ٹبراں چوں کردے ۔ === تریخ === خانان قاسم دے [[خان|خاناں]] نے [[روس]] دے [[خانان قازان]] دے خلاف سارے حملےآں (1469ء-1467ء ، 1487ء ، 1552ء) چ اپنے دستےآں نال شرکت کیتی ۔ خانان قاسم دا [[خان]] [[شاہ غلی]] (شاہ علی) [[روس]] دی مدد نال تن وار خانان قاسم دا خان بنیا ۔ [[قازان]] دے فتح دے مگروں ، خان دی خودمختاری ختم کر دتی گئی تے روسی ووئیوود خانان دی حکومت چلان لگے ۔ پر [[خان]] دا اقتدار موجود رہیا ۔ [[اک]] [[خان]] سیمون بیکبولاتووچ [[سعائی]] ہو گیا تے 1574ء چ [[ماسکو]] دا شہزادہ اعظم ہون دا اعلان کر دتا ۔ سعید برہان خان (1627ء توں 1679ء) دے دور چ [[روس]] نے [[سعائی]] بنان دی پالیسی شروع کر دتی ۔ [[بیگ]] جنہاں دا مرتبہ [[بائر]] (روسی نواب) دے برابر سی ، نوں گھٹا کے دووریان (روسی درباری) دے برابر تاتار خدمت گار دا کر دتا گیا ۔ اس پالیسی نال 1656ء چ [[اک]] [[تاتاری]] بغاوت ہوئی ۔ 1681ء چ خان بیکا (ملکہ) [[فاطمہ سلطانہ]] دی وفات مگروں خاناں ختم کر دتی گئی ۔ ===قاسم خانیت دے خان=== {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |- style="background:lightgreen" |align="center"| <br> <small>{{Nastaliq| خان}} </small> <br>{{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| <br> <small>{{Nastaliq| [[قاسم ابن الغ محمد]]}} </small> |align="center"|1445 - 1468 |- |- style="background:lightgreen" |align="center"| {{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| دانیال ابن قاسم }} </small> |align="center"|1468 - 1486 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| نور دولت ابن حاجی غرائی}} </small> |align="center"|1486 – 1491 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| ساتیلغان ابن نور دولت }} </small> |align="center"|1491 – 1506 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| جانائی ابن نور دولت }} </small> |align="center"|1506 – 1512 |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| شیخ اللہ یار ابن بختیار سلطان ابن کوچک محمد}} </small> |align="center"|1512 - 1516 |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| شاه علی ابن شیخ اللہ یار }} </small> |align="center"|1516 - 1519 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| جان علی ابن شیخ اللہ یار}} </small> |align="center"|1519 - 1531 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| صفا غرائی}} </small> |align="center"|1532 - 1535 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| شاه علی ابن شیخ اللہ یار }} </small> |align="center"|1535 - 1567 |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| ساین بولاط ابن بیگ بولاط}} </small> |align="center"|1567 - 1573 C.E. |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| مصطفی علی ابن عبد اللہ ابن اق قبق ابن مرتضی بیگ}} </small> |align="center"|1584 - 1590 |- |- bgcolor="#F5DEB3" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| عید المحمد ابن عوندک سلطان}} {{Nastaliq| اوراز محمد}} </small> |align="center"|1600 - 1610 |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| سید برہان ابن ارسلان}} </small> |align="center"|1627 - 1679 |- |- style="background:lightpink" |align="center"|{{Nastaliq| خانم}} </small><br>{{Nastaliq| بیگم}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[فاطمہ سلطان]]}} </small> |align="center"|1679 - 1681 |- |colspan=3 align="middle"| [[زار روس]] [[فیوڈر III]] نے 1681ء چ [[قاسم خانیت]] نوں ختم کردتا ۔ |} * قازان ٹبر (ہرے رنگ چ) *قریم (کریمیا) ٹبر (نیلے رنگ چ) *استراخانی ٹبر (خٹے رنگ چ) *قازاق ٹبر (بھورے رنگ چ) *سیبیر ٹبر (گلابی رنگ) ==[[خانان قازان|قازان خانیت]]== خانان قازان ([[تاتاری]] [[بولی]] تے [[ترکی]] [[بولی]] چ: {{Nastaliq| قازان خانلیغی}} ؛ [[روسی]] [[بولی]] چ :{{Nastaliq| کازانسکوئے خانستوا}}) گھبلے زمانےآں دی [[اک]] [[تاتاری]] ریاست سی جہڑی ایتھے واقع پرانی ریاست [[وولگا بلغاریہ]] دے علاقےآں تے 1438ء توں 1552ء تک موجود رہی ۔ اس [[خانان]] دے علاقے اج دے [[روس]] دیاں ریاستاں [[تاتارستان]] ، [[ماری ایل]] ، [[چوواشیا]] ، [[موردوویا]] دے سارے تے [[ادمرتیا]] تے [[باشکیرستان]] ([[باشکوتوستان]]) دے کجھ حصےآں تے مشتمل سن ۔ اسدا [[راجگھر]] [[قازان]] شہر سی ۔ ===خانیت دی اساری=== [[غیاث الدین خان]] نے [[طلائی اردو]] دیاں مشکلاں تے مسئلےآں توں فیدہ چکدے ہوئے 1420ء دے دہاکے چ خود نوں '''قازان اُلس''' آزاد حکمران بنا ليا ۔ نتیجے چ [[طلائی اردو]] دے سابق [[خان]] [[الغ محمد]] نے [[قازان]] اتے مل مار لیا تے [[طلائی اردو]] سلطنت نوں توڑدے ہوئےآں ، اپنی خود دی وکھری [[قازان خانیت]] قائم کر لئی ۔ === خانیت دا جغرافیہ تے آبادی === خانان قازان دے علاقے ، [[مسلمان]] بلغاراں دی آبادی دے علاقے [[بلغار]] ، چوکاتاو ، [[قازان]] تے [[قاشان راجواڑا]] تے دوجے علاقے جہڑے [[وولگا بلغاریہ]] نال تعلق رکھدے سن تے مشتمل سن ۔ [[دریائے وولگا]] ، [[دریائے کاما]] تے [[دریائے وئیاتکا]] خانان دے تن وڈے [[دریا]] تے آبی تجارتی رستے سن ۔ آبادی اکثریت [[قازان تاتار]] ([[مسلمان]] بلغار جنہاں نے [[تاتاری]] [[بولی]] اپنا لئی سی) سی ۔ اینہاں دی شناخت تاتاراں تک محدود نئیں سی ، بوہت سارے اپنے آپ نوں صرف [[مسلمان]] یاں "قازان دے لوک " دی شناخت دیندے سن ۔ خانان دا ریاستی مذہت [[اسلام]] سی ۔ [[File:خانان قازان.jpg|thumb|300px|leftt|خانان قازان دا نقشہ]] [[خانان]] دی مقامی اشرافیہ بلغاراں تے مشتمل سی ، پر قازان دا [[خان]] ، درباری تے محافظ دستے [[گیاہستان]] (سٹیپ) دے [[تاتاری|تاتاراں]] ([[قپچاق]] تے بعد چ [[نگوئے اردو|نگوئےآں]]) نال تعلق رکھدے سن جہڑے [[قازان]] چ رہندے سن ۔ [[چنگیز خانی ٹبر]] دیاں روایات مطابق ، [[گیاہستان]] دی اشرافیہ مقامی [[ترک]] قبیلےآں نوں وی [[تاتاری]] آکھدی سی ، بعد چ [[روسی]] اشرافیہ وی ایہو [[ناں]] ورتن لگ گئی ۔ اعلی اشرافیہ دا [[اک]] حصہ سلطنت [[طلائی اردو]] نال تعلق رکھدا سی ۔ اینہاں چ اشرافیہ دے چار وڈے ٹبر آرغن ، بارن ، قپچاق تے شیرن شامل سن ۔ خانان دی رعایا چ [[چوواشیا|چواش]] ، [[ماری ایل]] ، [[موردوویا|موردوو]] ، [[تاتاری]] [[مشار یورت|مشار]] ، [[ادمرتیا|ادمرت]] تے [[باشکیر]] شامل سن ۔ پرمی تے کجھ [[کومی]] قبیلے وی خانان قازان چ رہندے سن ۔ [[مشار]] [[طلائی اردو]] سلطنت دے دور چ آئے سن تے ہولی ہولی فن لوکاں موردوا تے برتا چ رل مل گئے ۔ اینہاں دے علاقےآں تے سابق گیاہستانی تاتار حکومت کردے سن ۔ کجھ مشار راجواڑے( جداں [[مشار یورت]]) کدے وی [[قازان]] دے اقتدار چ نئیں آئے بلکہ اسدے بجائے [[خانان قاسم]] تے [[ماسکوی روس]] ول رہے ۔ [[File:قازان خانات.png|thumbnail|قازان اپنے عروج ویلے]] خانان دے بوہتے علاقے درختاں تے جنگلاں چ گھرے ہوئے سن تے صرف دکھنی حصہ [[گیاہستان]] نال لگدا سی ۔ گیاہستاناں (سٹیپ) دی غالب آبادی خانہ بدوش [[مانغیت|مانغیتاں]] ، جنہاں نوں [[نگوئے اردو|نگوئے]] وی آکھئیا جاندا سی ، تے مشتمل سی ۔ جنہاں نوں کدی کدی قازان دے حکمران وی سمجھئیا جاندا اے ، پر ایہہ زیادہ تر زراعت پیشہ [[تاتاری|تاتاراں]] تے [[چوواشیا|چواشاں]] دے خلاف چھاپے مار (لٹ مار لئی) کاروائیاں کردے ، جداں کہ ایہہ پہلے [[طلائی اردو]] دے دور چ کردے سن ۔ نگوئےآں نوں ایتھوں کڈ کے دوجی تھاں تے بسائیا گئیا تے اینہاں دی تھاں تے [[کلمیکیا|کلمیک]] بسائے گئے ۔ کجھ پہلے ای ایہہ اس علاقے چ [[تاتاری]] ، چواش تے [[روسی]] آباد کیتے گئے سن ، جنہاں نے دکھنی سرحد دی حفاظت لئی کندھاں اسارئیاں ۔ جدوں توں خانان قائم ہوئی ، تاتار [[کاسک]] دستےآں نے خانان دا [[نگوئے اردو|نگوئےآں]] توں دفاع کیتا ۔ === بولیاں === [[روسی]] زریعے نشاندہی کردے نیں کہ خانان چ [[پنج]] [[بولیاں]] ، بولیاں جاندیاں سن ۔ پہلی تے سبتوں نمایاں [[تاتاری]] [[بولی]] سی ، اس دے دو لہجے [[تاتاری|قازان تاتاراں]]( بلغار [[مسلمان]]) دا وسطی لہجہ تے [[مشار یورت|مشاراں]] (سابق [[قپچاق]] [[بولی]] بولن آلے [[گیاہستان|گیاہستانی]] [[تاتاری]]) دا لہندا لہجہ سی ۔ اسدا تحریری شکل (پرانی [[تاتاری]] [[بولی]]) ریاست دی ورتی جان الی بولی سی ۔ بے دین چواش لوک ، بلغار بولی دی نسل دی بولی چواش [[بولی]] بولدے سن ۔ [[بلغاری بولی]] دا [[تاتاری]] بولی دے وسطی لہجے تے بوہت گہرا اثر اے ۔ دوجیاں تن بولیاں ، ماری بولی ، موردوی بولی تے [[باشکیری بولی]] سن جہڑیاں وی بلغار تے [[قپچاق]] [[بولیاں]] توں بنئیاں نیں ۔ === اقتصادیات === خانان دی شہری آبادی برتن سازی ، [[لکڑی]] تے [[دھات]] دیاں آرائشی شیواں تے دستکاریاں ، [[چمڑا]] ، [[اسلحہ]] تے زیورات وغیرہ بناندے سن ۔ خانان د ےاہم شہر [[قازان]] ،آرچا ، چکاتاو ، [[قاشان]] ، چالی ، الات تے جوری سن ۔ شہری ابادی [[وسطی ایشیا]] ، [[قفقاز]] تے [[روس]] نال تجارت وی کردی سی ۔ 16ویں صدی عیسوی چ [[روسی سلطنت]] قازان دی وڈی تجارتی شراکت دار سی تے خانان [[ماسکو]] دا اقتصادی نظام اپنائے ہوئے سی ۔ وڈے تجارتی مرکز قازان چ [[تاشایاق بازار]] تے [[دریائے وولگا]] دے کنارے مرکز ایسل دا میلہ سی ۔ زرعی جاگیرداری [[سویورغل]] تے موروثی جاگیر دی بنیاد تے سی ۔ === معاشرہ === ریاست دی حکمرانی [[خان]] دے کول سی ۔ اسدے فیصلے ، کابینہ کونسل یاں دیوان دے مشورے تے گل بات دی بنیاد تے ہندے ۔ اشرافیہ دے عہدے بیک ([[بیگ]]) ، [[امیر]] تے [[مرزا]] سن ۔ فوجی عہدے اوغلان (اولان) ، بہادر تے اچکی سن ۔ [[مسلمان]] علماء دا وی اہم کردار سی ۔ اینہاں دے سییت(سید ) ، [[شیخ]] ، [[قاضی]] تے [[امام]] دے درجے سن ۔ علماء [[عدالت]] تے عدل تے انصاف دے کم کردے تے مدرسے تے مکتب ([[سکول]]) چلاندے ۔ خانان دی آبادی دی اکثریت قرہ خلق (سیاہ لوک) یعنی آزاد [[مسلمان]] سی ۔ جاگیرداری علاقے زیادہ تر چورا (غلاماں) نے آباد کیتے ۔ جنگی قیدی اکثر [[وسطی ایشیا]] یاں [[ترکی]] ([[سلطنت عثمانیہ]]) نوں ویچ دتے جاندے ۔ کدی کدی ایہہ خانان دے وچ وی غلاماں (کول) دے طور تے وی ویج دتے جاندے تے کدی جاگیرداری علاقےآں چ چورا (غلام یاں کمی) بنا کے رکھے جاندے ۔ خانان دی غیر مسلم آبادی [[یاساق]] ([[جزیہ]]) ادا کردی سی ۔ === انتظامیہ تے فوج === [[File:Kazan_Khanate_military.jpg|thumb|300px|left|تاتار سپاہی]] خانان پنج دروغا : الات ، آرچا ، گاریچ ، چوری تے نوغاۓ چ ونڈی ہوئی سی ۔ دروغا دا مطلب "پاسا" یعنی "طرف" سی (اج کل [[روسی]] [[بولی]] چ "سڑک" نوں آکھئیا جاندا اے ) ۔ اینہاں نے خانان دے شروع دے راجواڑےآں دی تھاں لئی ۔ کجھ نواباں (جاگیرداراں) نے خانان توں آزاد ہون دی کوشش کیتی پر ایہو جہیاں کوششاں نوں سختی نال دبا دتا گئیا ۔ خانان دی فوج دروغا تے اسدے ماتحت علاقے توں فوجی ساز و سامان ، [[خان]] دے محافظ دستے تے اشرافیہ دے فوجی دستےآں تے مشتمل سی ۔ [[فوج]] دے سپاہیاں دی گنتی کدے وی اکو جہی نئیں رہی ایہہ 20 ہزار توں 60 ہزار دے وچکار رہندی رہی ۔ [[قازان]] دے [[خان]] دی فوج چ اکثر [[نگوئے اردو]] ، [[قریم یورتی]] ([[کریمیا]]) تے [[روسی سلطنت]] دے علاقےآں دے [[سپاہی]] وی خدمات دیندے رہے ۔ === ثقافت === [[File:Kazan Kremlin Soyembika Tower 08-2016 img1.jpg|thumb|300px|right|قازان دا سویمبیکا مینار]] خانان قازان دی ثقافت [[وولگا بلغاریہ]] دی ثقافت توں ای اے ۔ اشرافیہ دے حلقےآں چ سلطنت [[طلائی اردو]] دے تہذیبی عناصر وی موجود سن ۔ شہری آبادی دا وڈا حصہ تعلیم یافتہ سی ۔ [[مسیت|مسیتاں]] تے مدرسےآں چ وڈے وڈے کتب خانے موجود سن ۔ [[قازان]] [[سائنس]] تے مذہبی تعلیم دا مرکز بن گئیا سی ۔ اگرچہ اسلامی اثر زیادہ سی پر ادب وی پروان چڑھئیا ۔ پرانی [[تاتاری]] [[بولی]] دے مشہور شاعراں چ [[محمد یار]] ، [[اومی کمال]] ، [[محمد امین]] ، [[غارف بیک]](عارف بیگ) تے [[قل شریف]] سن ۔ محمد یار نے قازان دی شعری روایات نوں بدلئیا تے اسدی شاعری بوہت مشہور ہوئی ۔ [[بلغار]] شہر نے مقدس تھاں دی حیثیت حاصل کر لئی سی اسدی ہن ایہو اہمیت سی کیونجے 1430ء دی دہائی چ [[قازان]] وڈے سیاسی تے اقتصادی مرکز دی حیثیت نال ابھرئیا ۔ [[خانان]] دا فن تعمیر سفید پتھر تے [[لکڑی]] دے کم وی وجہ توں اپنا جدا مقام رکھدا سی ۔ === تریخ === [[وولگا بلغاریہ]] دے سابق علاقےآں ، قازان الس یاں [[قازان راجواڑا|قازان راجواڑے]] نے بکھردی ہوئی سلطنت [[طلائی اردو]] چ 15ویں صدی دے شروع چ کسے حد تک آزاد حیثیت حاصل کر لی سی ۔ ایس راجواڑے دی اپنی حکومت سی تے [[بلغار]] ٹبر دے حکمراناں کول اسدا اقتدار سی ۔ ابتدائی ریاست دی جہڑی وی حیثیت سی پر اس خانان دا بانی [[الغ محمد]] سی ۔ اسنے 1437ء یاں 1438ء چ [[خان]] دا لقب اختیار کیتا تے کجھ مقامی اشرافیہ دے تعاون نال [[قازان]] دے [[تخت]] تے قبضہ کر لئیا ۔ ایہہ فیصلہ کیتا گئیا کہ مقامی بلغار ٹبر توں الغ محمد توں مکمل اختیارات دی منتقلی 1445ء چ اسدے پتر محمود نوں کیتی جائے گی ۔ اپنی پوری تریح دے دوران خانان تخت تے مل مارن دیاں جدوجہداں تے خانگی ہنگامےآں لئی سازگار رہی ۔ 115 سالہ تریخ چ 19 وار خاناں نوں تبدیل کیتا گئیا ۔ کل 15 [[خان|خاناں]] نے خانان تے حکومت کیتی جنہاں چوں کجھ نے کئی کئی وار حکومت کیتی ۔ خان اکثر [[چنگیر خان]] دے ٹبر توں مقامی اشرافیہ تے ایتھے تک کہ شہری خود وی چن دے سن ۔ [[-ستان]] === شروع دی تریخ === ہور ویکھو : [[روس قازان جنگاں]] [[الغ محمد]] تے اسدے پتر محمود دے ویلے چ [[قازاں]] دیاں فوجاں نے [[ماسکوی روس]] تے اسدے ماتحت علاقےآں تے کئی وار حملے کیتے ۔ [[ماسکو]] دے بادشاہ [[وسیلی II]] ، اپنے چاچا زاداں دے خلاف [[وڈی جاگیراد جنگ]] چ ملوث ہو گئیا پر [[سوزدال]] دے نیڑے جنگ چ کھا گئیا تے [[قازان]] دے [[خان]] نوں تاوان دین تے مجبور کیتا گئیا ۔ [[جولائی]] 1487ء [[ماسکو]] دے شہزادہ اعظم [[ایوان سوم]] نے [[قازان]] تے قبضہ کر لئیا تے [[اک]] کٹھ پتلی [[خان]] محمد امین توں [[قازان]] دے تخت تے بٹھا دتا ۔ اس دے بعد [[ماسکو]] دی زیر تحفظ ریاست بن گئی تے [[روسی]] تاجراں نوں اسدے علاقےآں چ آزادانہ تجارت دی اجازت مل گئی ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[قریم یورتی]] نال اتحاد دے حامیاں نے عوامی شکایات نوں ابھار کے بغاوت (1496ء ، 1500ء تے 1505ء چ ) کروان دی کوشش کیتی ، پر اسدے کجھ نتیجے نا نکلے ۔ 1521ء چ خانان قازان [[ماسکو]] دے غلبے توں نکل گئی تے [[خانان استرا خان]] تے قریم یورتی ([[خانان کریمیا]]) تے [[نگوئے اردو]] نال باہمی امدار دا معاہدہ کیتا ۔ [[خان محمد گیرائے]] تےاسدے کریمیائی اتحادیاں نے فیر [[ماسکوی روس]] تے حملہ کر دتا تے 15ہزار توں ودھ غلام پھڑ لئے ۔ روسی دستاویزاں چ 16ویں صدی عیسوی دے پہلےادھ دے دوران خانان قازان دے [[روسی]] علاقےآں تے 40 حملے (ایہہ زیادہ تر نیجنی نووگورد ، موروم ، ویائتکا ، ولادیمیر ، کاستراما تے گالچ دے علاقےآں تے سن ) درج نیں ۔ === آخری دہائی === خانان قازان تے [[کریمیا]] دے اثر تے رسوخ پاروں [[ماسکو]] نواز عناصر ناخوش سن ، انہاں چوں کجھ لوکاں نے 1545ء چ [[اک]] بغاوت کروائی ۔ جسدے نتیجے چ [[سافا غرائی]] نوں تخت توں لاہ دتا گئیا تے [[اک]] [[ماسکو]] دے حمایتی شاہ غلی([[شاہ علی]]) نے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ اس [[سال]] چ [[ماسکو]] نے [[قازان]] تے اپنااقتدار مسلط کرن لئی کئی جنگی مہماں ترتیب دتیاں پر کامیاب نا ہوئیا ۔ [[File:Zilant_flag.gif|thumb|250px|left| زیلنت ، قازان دا جھنڈا ؛ آیا کہ خانان دا اپناجھنڈا سی ایہہ حالے تک واضع نئیں پر اک ڈچ کارل الارڈ دے مطابق تاتاریہ دے دو جھنڈے سن تے زیلنت اینہاں چوں اک سی]] [[نگوئے اردو|نوغائیاں]] دی مدد نال [[سافا غرائی]] نے تخت واپس حاصل کر لئیا ۔ اس نے 75 اشرافاں نوں پھانسی دے دتی تے باقی اسدے مخالف [[روس]] نس گئے ۔ ایہہ 1549ء چ مر گئیا تے اسدے 3 سالہ پتر [[اوتامش گیرائے]] [[خان]] بنا دتا گئیا ۔ اسدی قائم مقام تے خانان دی حکمران اسدی [[ماں]] [[سویم بیکا]] بن کئی ۔ اولان [[قوشچاق]] دی انتظامیہ نے اسدی حکمرانی دوران کجھ آزادی حاصل کر لئی سی ۔ سافا غرائی دے [[کریمیا]] چ رشتے داراں (جنہاں چ [[دولت I گیرائے]] وی شامل سی) دے ویلے چ ۔ اینہاں دی قازان دے تحت دی پیشکش مقامی اشرافیہ دے وڈے حصے نے بگاڑ دتی ۔ قوشچاق دی حکومت دے [[روسی]] حکومت نال تعلقات خراب توں خراب تر ہندے گئے ۔ اشرافیہ دے [[اک]] مخالف گروہ نے 1551ء دے شروع چ [[زار روس]] [[ایوان گروزنی]] دے اک حمایتی شاہ علی نوں دوجی وار حکومت دی دعوت دتی ۔ اوس ای ویلے [[خانان]] دے [[دریائے وولگا]] دے چڑھدے چ علاقے [[روسی سلطنت]] چ ضم کر لئے گئے ۔ اوتامش گیرائے اپنی ماں سمیت [[ماسکو]] دی جیل ج بھیج دتا گئیا ۔ شاہ غلی نے 1552ء تک تخت سمبھالئیا ۔ خانان قازان دے حکومت دے [[ماسکو]] مخالف عناصر نے شاہ غلی نوں جلاوطن کر دتا تے [[خانان استراخان]] دے شہزادے [[یادگار محمد]] نوں نگوئےآں نال مدد لئی بلائیا ۔ === سقوط === تد قازان محاصرے چ لے لئیا گئیا ۔ [[زار روس]] [[ایوان گروزنی]] (یعنی ایوان خوفناک یاں ایوان چہارم) دیاں فوجاں [[سویژاسک]] دے قلعے توں کاروائی کر رہئیاں سن ۔ [[اگست]] 1552ء چ [[روسی|روسیاں]] نے [[تاتاری|تاتاراں]] دے زمینی دستےآں نوں شکست دتی تے [[آرچا]] تے کجھ دوجے قلعےآں نوں [[اگ]] لاہ دتی ۔ دومہینے دے محاصرے تے قلعے دیاں کندھاں توڑ کے [[روسی]] 3 [[اکتوبر]] نوں [[قازان]] شہر داخل ہو گئے ۔ کجھ دفاعی دستے فرار ہون چ کامیاب ہو گئے پر زیادہ تر نوں قتل کر دتا گئیا ۔ [[یادگار محمد]] نوں قید کر لئیا گئیا تے آبادی دی اکثریت نوں ذبحہ کر دتا گئیا ۔ قازان دیاں دستاویزاں چ دسئیا گئیا اے کہ 1 [[لکھ]] 10 ہزار شہریاں تے فوجیاں نوں قتل کر دتا گئیا تے 60 ہزار توں 1 [[لکھ]] [[روسی|روسیاں]] نوں جہڑے خانان خ قید سن آزاد کروا لئیا گئیا (روسی پریپیگنڈا)۔ خانان دے سقوط دے بعد [[ادمرتیا]] ، [[باشکیرستان]] ([[باشکوتوستان]])دے علاقے تے کسے وی مسئلے دے بغیر [[روس]] نال مل گئے ۔ خانان دی انتظامیہ مکا دتی گئی تے [[ماسکو]] نواز تے غیر جانبدار سرداراں نوں اپنیاں جاگیراں رکھن سی اجازت مل گئی تے دوجے پھانسی لاہ دتے گئے ۔ اسدے بعد [[تاتاری|تاتاراں]] نوں دریاواں ، سڑکاں تے [[قازان]] توں دور آباد کیتا گئیا ۔ خالی علاقےآں چ [[روسی]] آباد کیتے گئے ۔ آرتھوڈکس پرادیاں جداں [[گیرموگن]] وغیرہ نے بوہت سارے [[تاتاری|تاتاریاں]] نوں جبری [[سعائی|عیسائی]] بنائیا ۔ === مزاحمت === 1556ء تک آبادی دا [[اک]] حصہ [[روسی]] قبضے دے خلاف مزاحمت کردا رہئیا ۔ ==قازان خانیت دے خان== *قازان خانیت دے حکمراناں دے ناں تے اینہاں دا راج ویلہ ایداں اے: {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% |لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| [[الغ محمد خان قازان|الغ محمد]]}} </small> |align="center"|1438 - 1446 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| [[محمود خان قازان|محمود ابن الغ محمد]]}} </small> |align="center"|1445 – 1466 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمود خان قازان|خلیل ابن محمود]]}} </small> |align="center"|1466 – 1467 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابراہیم خان قازان|ابراہیم ابن محمود]]}} </small> |align="center"|1467 – 1479 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[الہام علی خان قازان|الہام علی ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1479 – 1484 ''(پہلی وار)'' |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد امین خان قازان|محمد امین ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1484 – 1485 ''پہلی وار)'' |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[الہام علی خان قازان|الہام علی ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1485 – 1487 '(دوجی وار)'' |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد امین خان قازان|محمد امین ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1487 – 1495 ''(دوجی وار)'' |- |- style="background:lightgreen" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ماموک خان قازان|ماموک]]}} |align="center"|1495 – 1496 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[عبداللطیف خان قازان|عبد اللطیف ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1496 – 1502 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| | [[محمد امین خان قازان|محمد امین ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1502 - 1518 ''(تیجی وار)'' |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[شاہ علی خان قازان|شاہ علی ابن شیخ اللہ یار]]}} </small> |align="center"|1518 - 1521 ''(پہلی وار)'' |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[صاحب اول غرائی]]}} </small> |align="center"|1521 - 1525 |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| [[صفا غرائی خان قازان|صفا غرائی]]}} </small> |align="center"|1525 - 1532 ''(پہلی وار)'' |- |- style="background:lightpink" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[جان علی خان قازان|جان علی ابن شیخ اللہ یار]] }} </small> |align="center"|1532 – 1535 |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[صفا غرائی خان قازان|صفا غرائی]]}} </small> |align="center"|1535 – 1546 ''(دوجی وار)'' |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[شاہ علی خان قازان|شاہ علی ابن شیخ اللہ یار]]}} </small> |align="center"|1546 ''(دوجی وار)'' |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| | [[صفا غرائی خان قازان|صفا غرائی]]}} </small> |align="center"|1546 - 1549 ''(تیجی وار)'' |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[عتمش غرائی]]}} </small><br> <small>عتمش دے بچپن پاروں اصل حکمران اسدی ماں [[سوئم بیکا]] ،جہڑی نائب سلطنت سی۔ </small> |align="center"|1549 – 1551 |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| | [[شاہ علی خان قازان|شاہ علی ابن شیخ اللہ یار]]}} </small> |align="center"|1551 – 1552 ''(تیجی وار)'' |- |- bgcolor="#F5DEB3" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[یادگار محمد خان قازان|یاد گار محمد]]}} </small> |align="center"|1552 |- |colspan=3 align="middle"| [[زار روس|روس دے زار]] [[ایوان گروزنی]] نے 1552ء [[قازان خانیت]] اتے مل مار لیا۔ |} *''نیلا رنگ [[ماسکوی روس]] دا اقتدار دسدا اے۔'' **''ہرا رنگ [[سیبیر خانیت]] دے خان دا کجھ چر دا مل ظاہر کردااے۔'' ***''گلابی رنگ [[قاسم خانیت]] دا اقتدار دسدا اے۔'' ****''پیلا رنگ [[کریمیا خانیت]] دے [[غرائی ٹبر]] دا اقتدار ۔'' *****''بھورا رنگ [[استراخان خانیت]] دے شہزادےآں دا اقتدار دسدا اے ۔'' ==[[خانان سائبیریا|سیبیر خانیت]]== خانان سائبیریا یاں [[خانان سیبیر]] [[سائبیریا]] چ [[اک]] [[تاتاری]] [[ترک]] [[خانان]] سی جہڑی 1490ء توں 1598ء تک قائم رہی ۔ [[خانان]] دی آبادی مختلف ، [[سائبیریائی تاتاری]] ، [[خانٹی]] ، [[مانسی]] ، [[نینیت]] تے [[سیلکوپ]] نسلاں دے لوکاں تے مشتمل سی ۔ خانان دا پہلا [[خان]] [[تائی بوغا]] تے آخری [[کوچم خان]] سی ۔ === [[تریخ]] === خانان سائبیریا 15ویں صدی عسوی چ قائم کیتی گئی جدوں [[طلائی اردو]] دے خاتقے دے بعد [[جوجی خان]] دے ٹبر دے [[منگول]] زوال دی حالت ج سن ۔ اس ریاست دا اصل راجگھر [[چیمگی تورا]] سی ۔ اس دا پہلا [[خان]] [[تائی بوغا]] سی ۔ اسدا جانشین اسدا پتر خوجہ بنئیا تے اسدے بعد اسدا پتر [[مار]] تخت تے بیٹھا ۔ [[دریائے ارتش]] تے توبول دے وچکار تائی بوغا ٹبر دے علاقے بغیر کسے دوجے دعوے دے نئیں سن ۔ [[جوجی خان]] دی اولاد چوں [[شیبانی]] اس علاقے تے اپنا حق جتاندے سن ۔ [[اباک خان]] جسدا تعلق [[شیبانی|شیبانیاں]] دے [[اک]] گھرانے نال سی ، نے [[مار]] نوں قتل کر کے [[چیمگی تورا]] تے قبضہ کر لئیا ۔ تائی بوغا حکومت مار دے پوتے محمد نے بحال کیتی ، جسنے 1493ء چ [[دریائے ارتش]] دے کنارے [[اک]] جنگ چ [[ابک خان]] نوں قتل کر دتا ۔ محمد نے چیمگی تورا دی بجائے دریائے ارتش دے کنارے نویں راجگھر [[قاشلق]] دا انتخاب کیتا جسنوں سیبیر تے [[قاشلق|ایسکر]] (عسکر) وی آکھئیا جاندا سی ۔ 1552ء چ [[روسی سلطنت]] دی [[خانان قازان]] تے فتح دے بعد [[سائبیریا]] د ے تائی بوغا [[خان]] "[[یادگار خان]] نوں [[ماسکو]] نال دوستانہ تعلقات استوار کرن تے مجبور کیتا ۔ یادگار خان دے مقابلے چ [[اک]] [[شیبانی]] ، [[اباک خان]] دا پوتا [[کوچم خان]] آئیا تے کئی [[سال|ورہےآں]] (1556ء توں 1563ء ) دی لڑائی دے مگروں یادگار مارئیا گئیا تے کوچم [[سائبیریا]] دا [[خان]] بن گئیا ۔ === سائبریا دی فتح === وڈا مضمون: [[کوچم خان]] تے [[روس دی سائبیریا دی فتح]] کوچم نے [[سائبیریائی تاتاری|سائبیریائی تاتاریاں]] نوں [[اسلام]] چ لیان دی کوشش کیتی جہڑے زیادہ تر شامانزم نوں منن آلے سن(ایہہ [[روسی|روسیاں]] دا خانان تے مل مارن دا بہانہ سی) ۔ اسدے [[ستروگانوف]] دیاں تجارتی پوسٹاں تے حملے دا فیصلے دا نتیجہ خانان سائبیریا دے خلاف [[کاسک]] [[یرماک]] دی قیادت چ [[روسی سلطنت]] دے حملے دی شکل چ نکلئیا ۔ 1582ء چ [[کوچم خان]] دیاں فوجاں نوں [[چواش کیپ دی لڑائی]] چ یرماک دے ہتھوں شکست ہوئی تے کاسک [[اک]] [[سال|ورہے]] بعد راجگھر [[قاشلق]] چ داخل ہو گئے ۔ کوچم نے اپنیاں فوجاں نوں دوبارہ منظم کیتا تے 1584ء چ یرماک نوں [[اک]] لڑائی چ قتل کر دتا تے خانان دی حکومت دوبارہ حاصل کر لئی ۔ اگلے 14داں [[سال|سالاں]] چ روسیاں نے ہولی ہولی ساری ریاست تے مل مار لئیا ۔ 1598ء چ [[کوچم خان]] [[دریائے اوب]] دے کنارے لڑائی چ شکست کھا گئیا تے [[نگوئے اردو]] دے علاقے ول چلا گئیا تے اسدی حکمرانی ختم ہوگئی ۔ اس دے نال ایہہ خانان سائبیریا دی خودمختار حثیت ختم ہو گئی تے اوہ [[روسی سلطنت]] دے مل چ آ گئی ، تے اج تک ایہہ علاقہ [[روسی|روسیاں]] دے قبضے چ اے ۔ ایتھے روسیاں دی آبادکاری پاروں مقامی [[سائبیریائی تاتاری]] [[مسلمان]] ہن ، اقلیت ، چ ، نیں ۔ ===خانیت دے خان=== *[[سیبیر خانیت]] اتے دو ٹبراں اک دوجے دے بعد (کدی اک تے کدی دوجا) نے راج کیتا ۔ اک [[طائع بغا ٹبر]] تے دوجا [[شیبانی ٹبر]] ۔ *ایہہ [[سیبیر خانیت]] دے خاناں دی لسٹ اے : {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| طائع بغا}} </small> |align="center"|? |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| خواجہ ابن الطائع بغا}} </small> |align="center"|? |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابوالخیر خان|ابو الخیر خان ابن دولت شیخ ابن ابراہیم خان]]}} </small> |align="center"|1428 - 1465 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مار]] خواجہ دا پتر}} </small> |align="center"|1465? - 1468? |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| [[اباک خان|عبک خان]] ([[اباک خان]])}} </small> |align="center"|1468? - 1493/95? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ماموک]]}} </small> |align="center"|1493/95? – 1498 (1502?) |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابلق]]}} </small> |align="center"|1498 (1502?) – 1530 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[انگیش]]}} </small> |align="center"|1530 - ? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| قاسم بن ماموک}} </small> |align="center"|? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| یادگار بن قاسم </small><br> <small>}}{{Nastaliq| بیگ پلاد ابن قاسم}} </small><br> <small>ممکنا شریک اقتدار</small> |align="center"|1552 - 1563 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq|[[کوچم خان|کوچم ابن مرتضی ابن عبک خان]]}} </small> |align="center"|1563 - 1598 |- |-bgcolor="#A0C544" |colspan=3 align="middle"|<small> اک [[کاسک]] [[یرماک]] نے [[روس دی سائیبیریا دی فتح]] دی پہلی مہم [[ایوان گروزنی]] دے راج ویلے 1580/82ء چ شروع کیتی ۔پر [[کوچم خان]] چھیتی ای پرت آئیا تے 6 [[اگست]] 1584ء دی رات نوں حملہ کر کے [[یرماک]] تے اسدی فوج دے وڈے حصے نوں مار دتا ۔ آخر چ [[کوچم خان]] 1598ء چ [[دریائے اوب]] دے کنڈے '''[[ارمن دی لڑائی]] چ شکست ہوئی ۔ لڑائی دوران [[سائیبیریا]] دے شاہی ٹبر نوں روسیاں نے پھڑ لیا ، پر [[کوچم خان]] فیر ہتھوں نکل گیا ۔ [[روسی]] [[کوچم خان]] دے ٹبر نوں [[ماسکو]] لے گئے ، جپھے اوہ یرغمالیاں دے طور اتے رہے ۔ خان دی نسل بعد چ '''سیبیری شہزادے''' دے ناں توں جانی جان لگی ، 19ویں صدی دے اخیر تک اس ٹبر دی موجودگی دے نشان ملدے نیں ۔[[سائیبیریا]] دے علاقے چ [[طائع بغا ٹبر]] دے جانشین [[سعید احمد خان (طائع بغی)]] تے [[شیبانی ٹبر]] دے جانشین [[علی ابن کوچم خان]] تے روسیاں وچکار ، غلبے دی جدوجہد کئی سالاں تک چلدی رہی</small> |} {{-}} ** ''نیلے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[شیبائی ٹبر]] .'' ***''چٹے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[طائع بغا ٹبر]]''. ===[[طائع بغا ٹبر]]=== *[[طائع بغا]] *[[خواجہ ابن طائع بغا]] **[[مار]] (خواجہ دا پتر) (عمر) - (اسدی بھین دا ویاہ [[اباک خان|عبک خان]] نال ہویا سی۔ (1450؟ - 1480؟)) ***[[اوبدر]] (Oder,Ader) - مار دا پتر ([[اباک خان]](عبک خان) دی قید چ مریا) ****[[ماموک]] - اوبدر دا پتر (1496؟ - 1502؟) ***** [[قاسم خان سیبیری]] ( [[ماموک]] دا پتر (1502-1530) ****** [[یادگار بن قاسم خان]]) (1530-1563) ****** [[بیک بولاط]] (قاسم خار دا پتر) - شریک اقتدار (1555-1558), [[سیمیون بیک بولاطووچ]] دا ممکنا پیؤ؟ ******* [[سعید احمد خان طائع بغی]] (1583 - 1588) ***ابلاق ([[مار]] دا پتر) ****انگیش - ابلاق دا پتر ''موسی بیئس - [[سیبیر خانیت]] دا ممکنا خان؟ (1460-1496)''. * [[منچ تیمور]]: 1359 * [[علی بے خان]]: 1359-1375 * [[غیاث الدین کاغان بے]]: 1375-1396 * [[توختمش]]: 1396-1406 * [[ژرمادک]]: 1406-1421 * [[محمود خواجہ]]: 1421 * [[خضر]]: 1421 * [[قاضی محمد خان]]: 1421-1428 * [[ابوالخیر خان]]: 1428-1464 * [[اباک خان]]: 1464-1495 * [[ماموک]] [[قازان]] دا خان: 1495-1502 * [[قلق سلطان]]: 1502-1530 * یادگار : 1552-1563 * [[کوچم خان]]: 1563-1598 * علی بن کوچم: 1598-1604 ==[[نوغائی اردو]]== [[File:خانان استراخان.gif|thumb|250px|left|خانان استراخان دے نقشے چ نگوۓ اردو دے علاقے دا محل وقوع]] نوغائی اردو [[ترک]] [[خانہ بدوش]]آں دا وفاق یاں اکٹھ سی ، جنہاں نے سن 1500ء توں 17ویں صدی عیسوی چ [[روس|روسیاں]] دے اینہاں نوں دکھن ول دھکن تک ، [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپیئن]] دے علاقے توں [[یوکرین]] دے [[گیاہستان]] تک مل ماری رکھئیا ۔ [[نوغائی]] نسلی گروہ توں بوہتا [[اک]] نسلی [[ناں]] سی ۔ نوغائی، [[طلائی اردو]] ، [[کومان]] تے [[قپچاق]] ممکنہ طور تے [[پیچینیگ]] ، [[عوار]] تے [[خزار]] اکو ای نسل چوں سن یاں [[اک]] لوک سن ۔ اینہاں دے حکمران گروہ تے تھوڑی جنی [[بولی]] مختلف سی ایسے لئی اینہاں دے مختلف [[ناں]] سن ۔ === تریخ === نوغائیآں دے دو گروہ سن : اوہ جہڑے [[بحیرہ قزوین]] دے اتلے چ سن تے اینہاں دا اپنا [[بیگ]] ([[آگو]] سی ، تے اوہ جہڑے [[کالا سمندر]] دے اتلے ج سن تے عام طور تے [[قریم یورتی]] ([[قریم یورتی|خانان کریمیا]]) دی رعایا سن ۔ پہلے گروہ نوں 1632ء چ [[کلمیکیا|کلمیکاں]] نے تباہ کر دتا تے دوجے نال [[کریمیا]] دے [[تاتاری|تاتاراں]] والا سلوک ہوئیا ۔ نوغائی [[بولی]] [[قپچاق]] [[ترک]] [[بولی]] دی [[اک]] شکل سی ۔ جداں دی اینہاں دے گوانڈھ سی [[قازقستان|قازق]] ، [[باشکیرستان|باشکیر]] ، [[کریمیائی تاتار]] تے [[قازان]] دے [[تاتاری]] بولدے سن ۔ اینہاں دا مذہب [[اسلام]] سی پر مذہبی ادارے کمزور سن ۔ اوہ [[خانہ بدوش]] چرواہے سن تے [[بھیڈ|بھیڈاں]] ، [[اونٹھ]] ، [[گھوڑا|گھوڑے]] چاردے سن ۔ دوجے علاقے توں شیواں تجارت ، حملےاں تے تاوان دی شکل چ حاصل کر دے سن ۔ [[دریائے ییئک]] دے کنارے اینہاں دی کجھ [[غلام]] رعایا وی سن ۔ نگوئے اردو دی آمدنی دا وڈا زریعہ غلاماں دے حصول لئی [[روسی]] علاقےاں تے حملے سن تے غلاماں نوں [[کریمیا]] تے [[بخارا]] چ ویچدے سن ۔ [[شکار]] ، ماہی گیری ، کارواناں تے محصول تے موسمی زراعت لئی ہجرت وی آمدی دا اہم زریعہ سن ۔ 1557ء چ [[قاضی میرزا]] دا [[اسماعیل بیگ]] نال جھگڑا ہو گئیا تےاسنے [[دریائے کوبان]] تے [[اک]] [[نکا نوغائی اردو]] قائم کر لئیا ۔ ==[[قریم یورتی]]== {|table id="toc" style="margin:0;background:#87CEEB";width:100%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#87CEEB" align="center" width="50px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>قریم یورتی<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";with:100%" align="center" cellpadding="2 |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Gerae-tamga.png|150px|center]] | style="width: 145px;" | [[File :Flag of the Crimean Khanate.svg|200px|center]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''جھنڈا'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | [[راجگڑھ]]: || [[بخشی سرائے]] |- | بولی: || [[کریمیائی تاتار بولی]] <br>تے [[عثمانی ترک بولی]] |- | مذہب: || [[اسلام]] |- | طرز حکومت: || بادشاہت |- | قیام: || 1441ء |- | بانی: || [[حاجی گیرائے]] |- | آخری خان: || [[شاہین گیرائے]] |- | [[سلطنت عثمانیہ]] دی <br>باجگزاری چ آئی: || 1478ء |- | سلطنت عثمانیہ دی <br>باجگزاری توں آزادی: || 21 جولائی 1774ء |- | [[روسی سلطنت]] دا قبضہ: || 1783ء |- |2015 تک: || [[یوکرین]] دی خودمختار <br>جمہوریہ [[کریمیا]] |- | اج کل: || [[روس]] دی خودمختار <br>جمہوریہ [[کریمیا]] |} ریاست [[خانان کریمیا]] 1441ء توں 1783ء تک [[کریمیائی تاتار]] مسلماناں دی اک ریاست سی ، جس دا مقامی ناں '''قریم یورتی''' یعنی '''قریم وطن ''' سی ۔ [[ترک]] اسنوں '''قریم خانلغی''' آکھدے سن تے [[انگریزی]] چ اسنوں کریمیئن خانیٹ کہئیا جاندا اے ۔ خانان کریمیا دی ایہہ ریاست [[طلائی اردو]] یعنی [[سنہری لشکر]] سلطنت ، جس دی حکومت [[منگولیا]] توں لے کے [[یورپ]] دے وچکار تک سی ، د ے خاتمے دے بعد قائم ہون آلیاں ترک تے [[تاتاری]] ریاستاں چوں سب توں لمبے چر تک قائم رہن آلی ریاست سی ۔ === ابتدائی حکمران === [[File:قریم یورتی دا نقشہ.GIF|thumb|350px|left|قریم یورتی دا نقشہ]] ایہ [[دشت قبچاق]] ( موجودہ [[یوکرین]] تے دکھنی [[روس]]) چ [[طلائی اردو|سلطنت آلتین اوردا]] دے اوہناں مختلف قبیلےآں نے مل کے قائم کیتی سی جہڑے [[کریمیا]] نوں اپنا وطن بنانا چاہندے سن ۔ اس کم لئی اوہناں نے [[حاجی گیرائے]] نوں اپنا حکمران چنئیا تے اس نے 1441ء چ ، سلطنت [[طلائی اردو]] توں اک لمبی جہدوجہد دے بعد ،اک آزاد ریاست قائم کیتی ۔ ایہہ سلطنت موجودہ [[روس]] تے [[یوکرین]] دے [[دشت قبچاق]] تے [[کریمیا|جزیرہ نما کریمیا]] تے مشتمل سی ، سوائے دکھنی تے لہندے دکھنی ساحلاں تے بندرگاہاں توں جہڑے کہ [[جمہوریہ]] [[جینوا]] دے کنٹرول چ سن ۔۔ [[حاجی گیرائے]] دے مرن مگروں اسدے پتراں چ تحت لئی کشمکش شروع ہوگئی ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] نے ریاست دے معاملےآں چ مداخلت کیتے حاجی گیرائے دے پتر [[مینلی اول گیرائے]] نوں [[تخت]] تے بٹھا دتا ۔ 1475ء چ عثمانی فوجاں نے [[گیدک احمت پاشا]] دی قیادت ہیٹھ ، [[تھیوڈورو راجواڑا]] تے جینوآئی کالونیاں [[کیمبالو]] ، [[سولدائیا]] تے [[کافا]] نوں فتح کر لئیا تے اس توں مگروں [[کریمیا]] وی 1478ء چ [[سلطنت عثمانیہ]] دی حفاظت چ چلی گئی جہڑی اوس ویلے [[بحیرہ اسود]] دے ساحلاں تے اپنا اثر تے رسوخ ودھان چ لگی ہوئی سی ۔ [[کریمیا]] دے ساحل [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[کافا]] [[سنجاک]] ([[صوبہ]]) بن گئے تے باقی جزیرہ نما تے شمالی سٹیپ چ [[خان]] دی حکومت جاری رہی [[File:یورپ1648.png|thumb|300px|left|قریم یورتی ، یورپ دے 1648ء دے نقشے وچ]] [[عثمانیاں]] تے کریمیائی تاتاراں دے تعلقات وی وکھری قسم دے سن ۔ عثمانی [[سلطان]] کریمیا دے خان نال اک باجگزار دی بجائے اتحادی ورگا برتا کردا سی ۔ اگرچہ منتخب خان سلطان دی منظوری حاصل کردا سی پر [[قسطنطنیہ]] ولوں کوئی وی نامزدگی نئیں کیتی جاندی سی ۔ عثمانی کریمیا دے دے [[خان]] دی [[چنگیز خان]] دی پیڑھی چوں ہون پاروں [[سٹیپ]] ([[گیاہستان]]) یعنی [[دشت قپچاق]] تے اقتدار نوں وی قنونی من دے سن ۔ خان نے عثمانیاں دے اثر توں آزاد خارجہ پالیسی نوں جاری رکھئیا ۔ خان تے عثمانی سلطان دے تعلقات نوں سفارت کاری دے راہیں چلائیا جاندا سی ۔ حاکمیت اعلی دے دو اہم نشاناں دے طور تے خانان کریمیا دے خان اپنے سکے ڈھالدے تے [[جمعہ]] دے خطبے چ خان دا ناں پڑھئیا جاندا ۔ ایہہ سلطنت عثمانیہ نوں کوئی خراج نئیں دیندے سن ، بلکہ عثمانی اپنیاں فوجی مہماں چ ہراول دستے تے تربیت یافتہ گھڑ سواراں دے طور تے اینہاں دیاں خدمات دے طور اینہاں نوں ادائیگی کردے سن ۔ کریمیائی [[تاتاری|تاتاراں]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] دے اتحاد دا افادیت ، پائیداری تے مضبوطی چ موازنہ [[پولش لتھوانیا دولت مشترکہ]] نال کیتا جا سکدا اے ۔ کریمیائی رسالہ (گھڑسوار دستہ) عثمانیاں دیاں [[یورپ]] ( [[پولینڈ]] ، [[ھنگری]]) تے [[ایشیاء]] ([[ایران]]) چ مہماں چ ناگزير بن گئیا سی ۔ جس نال [[کریمیائی تاتار]] کامیاب مہماں توں لبھن آلے [[مال غنیمت]] تے انحصار کرن لگے ۔ تے جدوں عثمانی فوجی مہماں ناکام ہون لگیاں ، تے خانان کریمیا [[معیشت]] وی زوال پزیر ہو گئی ۔ 1502ء چ مینلی اول گیرائے نے [[وڈا نغائی اردو]] (یاں لشکر) دے آخری [[خان]] نوں شکست دے کے نغائیاں دے [[کریمیا]] تے دعوے دا خاتمہ کر دتا ۔ 16ویں صدی عیسوی چ خانان کریمیا ، سابق سلطنت [[طلائی اردو]] دی علاقےآں ، [[وڈا اردو]] ([[وڈا نغائی اردو]]) تے اسدے علاوہ [[دریائے وولگا]] تے [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپین]] دے علاقےآں دیاں تاتار خاناناں ( خانیٹاں) ، خاص طور تے [[خانان قازان]] تے [[خانان استراخان]] ، دی جانشین ریاست بن بیٹھی ۔ جس دے نتیجے چ اسدی [[ماسکوی ریاست]] نال علاقے چ غلبے لئی دشمنی ٹر پئی ۔ [[دولت اول گیرائے]] دی 1571ء چ [[ماسکو]] دے خلاف کامیاب مہم دا احتتام [[روسی]] راجگھر نوں ساڑن تے ہوئیا تے اس واقعے دے بعد اسنوں تخت الغان (قیصر تخت) آکھئیا جان لگا ۔ اگرچہ خانیٹ ، صرف اک سال بعد [[ماسکو]] ہتھوں [[مولودی دی لڑائی]] چ فیصلہ کن شکست دے مگروں [[دریائے وولگا]] تک اپنی رسائی دا جھگڑا چھڈ دتا ۔ خانان دا راجگھر شروع چ قرق یار قلعے دے نیڑے [[سلاچق]] سی تے [[صاحب اول گیرائے]] نے 1532ء چ [[بخشی سرائے]] دی بنیاد رکھ کے [[راجگھر]] ایتھے لے آندا ۔ === سیاسی تے معاشی نظام === قریم یورتی دا حکمران ٹبر گیرائے اپنا شجرہ [[چنگیز خان]] نال جوڑدا اے ، جہڑا اینہاں نوں دوجے معزز قبیلےآں توں ممتاز بناندا اے ۔ [[سٹیپ]] ([[گیاہستان]]) دی روایات دے مطابق ، حکمران اوس ویلے ای قنونی ہندا اے جدوں اوہ چنگیزی شاہی نسل چوں ہوئے (مثلا آق سوییک) ۔ حتی کہ [[ماسکوی]] [[زار روس|زار]] وی چنگیزی نسل چوں ہون دا دعوی کردے نیں ۔ عثمانی طرز حکومت دے بجائے کریمیا خانیٹ اردو روایات تے عمل پیرا سی ۔ اوہ ایہ سی کہ ، گیرائے ٹبر دا [[خان]] سرکار دا سربراہ ضرور سی پر اوہ نظام حکومت قراچی [[بے|بےآں]] دی مد نال چلاندا سی ۔ جہڑے کہ اشرافیہ قبیلےاں دے سردار سن ، جداں [[شیرین]] ، [[بارین]] ، [[آرغین]] تے ـ بعد دے دور چ [[منصور اوغلو]] تے [[سیجاوت]] سن ۔ [[نغائی]] ، جنہاں نے [[خانان استراخان]] دے خاتمے دے بعد اپنیاں وفاداریاں خانان [[کریمیا]] ول بدل لئیاں سن ، وی قریم یورتی دا اک اہم حصہ سن ۔ [[چرکیسی|چرکیسیاں]] تے [[کاسک|کاسکاں]] نے وی [[کریمیا]] دی سیاست چ اہم کردار ادا کردے رہے ، اپنا اتحاد کدی [[خان]] تے کدی بےآں نال کر کے ۔ شروع چ خانیٹ دے علاقے بےآں تے بےآں دے تھلے معزو ٹبراں دے مرزےآں وچکار ونڈے ہوئے سن ۔ اوہ آزاد سن تے [[اسلامی]] [[قنون]] اینہاں نوں حقاں توں محرومی توں حفاظت دیندا سی ۔ [[زمین]] پنڈاں چ ونڈی ہوئی سی جتھے سارے مل کے کم کردے سن تے ٹیکس پورے [[پنڈ]] توں لیا جاندا سی ۔ زرعی اجناس تے 10واں حصہ تے مال ڈنگراں چوں 20واں حصہ [[ٹیکس]] لیا جاندا سی ۔ آخری [[خان]] [[شاہین گیرائے]] دی اصلاحات چ اندرونی ڈھانچہ [[ترک]] طرز تے بدل دتا گئیا ، جس چ اشرافیہ دے [[جاگیردار]] دی [[جاگیر]] [[خان]] دی ملکیت سمجھی جائے گی تے اینہاں نوں "قادیلق آں (صوبے جہڑے کہ خان دے نمائندے چلاندے نیں) " چ انتظامی لحاظ نال بدل دتا گئیا ۔ کریمیائی قنوناں دی بنیاد [[تاتاری]] قنوناں ، اسلامی قنوناں تے محدود معاملےآں چ عثمانی قنوناں تے سی ۔ [[مسلمان]] دے معاملےآں دا آگو [[مفتی]] سی ، جہڑا مقامی [[مسلمان]] [[علماء]] چوں چنئیا جاندا سی ۔ اسدا وڈا کم ناں ای مذہبی تے نا ہی قضاہ دا سی بلکہ اقتصادی سی ۔ [[مفتی]] دی انتظامیہ کول ساریاں وقف زمیناں دا کنٹرول ہندا سی تے اوہ اسدا ریونیو اکٹھا کردے سن ۔ اک دوجا اسلامی عہدہ [[قاضی عسکر]] سی جسنوں علماء نئیں بلکہ عثمانی [[سلطان]] مقرر کردا سی ۔ اوہ خانیٹ دی عدالتی معاملے جہڑے کہ [[قاضی]] دے کول ہندے سن دیکھدا سی ۔ قاضی نظریاتی طور تے قاضی عسکر تے ، تےعملی طور تے قبائلی سرداراں تے خان انحصار کردا سی ۔ قاضی خانیٹ چ مسلماناں دے قنونی معاملےآں دی نگرانی کردا سی ۔ [[File:Daniel_Schultz_d._J._002.jpg|thumb|250px|left|کریمیائی تاتار [[پولینڈ]] دے بادشاہ [[جان II کاسیمیر]] دے دربار چ ۔ آغا دیدش تے اسدے ٹبر دا 17ویں صدی عیسوی دا پوٹریٹ]] غیر مسلم گھٹ گنتیاں ( [[یونانی]] ، [[آرمینی،]] [[کریمیائی گوتھ]] ، [[ادیگی]] ([[چرکیسی]]) ، [[وینیتی]] ، [[جینوآئی]] ، [[کریمیائی کریرائٹی]] تے [[قریم چاق یہودی]] ) پنداں تے شہراں رہندے ہوئے کدی کدی اپنے علیحدہ علاقے رکھدیاں سن ۔ [[ملت نظام]] دے تحت ایہہ اپنے مذہبی تے عدالتی ادارے رکھدے سن ۔ اینہاں دے ہتھ ج اقتصادی پیشے تے تجارت سی ، تے فوج چ ملازمت نا کرن تے ایہہ [[جزیہ]] (ٹیکس) دیندے سن ۔ قریم یورتی چ اینہاں نال امتیازی سلوک یاں نسلی امتیاز دے کوئی ثبوت نئیں ملدے ۔ بلکہ اوہ کریمیائی تاتاراں وانگ ای لہندے سن تے [[کریمیائی تاتار بولی]] ای بولدے سن ۔ کریمیائی تاتاراں دے [[خانہ بدوش]] قبیلے تے سارے [[نگوئے]] مال ڈنگر پال سن ۔ قریم یورتی دے کول اہم تجارتی بندرگاہاں سن ، جتھوں دی [[شاہراہ ریشم]] راہیں آئیا سامان [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[یورپ]] گھلئیا جاندا سی ۔ قریم یورتی چ کئی وڈے ، خوبصورت تے جیون نال رواں دواں شہر ، جداں راجگھر [[بخشی سرائے]] ، [[کیزلیو]] ، [[کراسو بازار]] تے [[آق مسچیت]] (چٹی مسیت) ، تے وڈی گنتی وچ کاروان سراواں تے تجارتی تے کاروباری تھانواں تے چمڑے بنان دے کارخانے سن ۔ شہراں تے پنڈاں دے رہائشی کریمیائی تاتار [[تجارت]] ، [[زراعت]] تے [[دستکاری]] دے پیشے نال منسلک سن ۔ [[کریمیا]] [[شراب]] تے [[تماکھو]] دی پیداوار تے [[پھل|پھلاں]] دے [[باغ|باغاں]] دا مرکز سی ۔ [[بخشی سرائے]] [[کیلیم]] (مشرقی انداز دے [[قالین]]) [[پولینڈ]] نوں برآمد کیتے جاندے سن تے [[کریمیا]] دے تاتار دستکاراں دے ہتھاں دے بنے چاقو ، [[کوہ قاف]] ([[قفقاز]]) دے قبیلےآں چوں سبتوں چنگے سمجھے جاندے سن ۔ کریمیائی تاتار [[ریشم]] دے کیڑے پالن تے [[شہد]] دی پیداوار لئی وی مشہور سن ۔ کریمیائی تاتاراں تے [[نگوئے]] اشرافیہ دی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ گوانڈھی دیساں دے خلاف مہماں توں ملن آلے مال غنیمت تے غلاماں دی تجارت سی ۔ === عروج === [[File:Taniec_tatarski.jpg|thumb|300px|right|کریمیائی تاتار سپاہی پولش-لیتھوانیا دولت مشترکہ دی فوج دے سپاہیاں نال لڑدا ہوئیا]] 18ویں صدی عیسوی تک [[قریم یورتی ]] بلاشبہ مشرقی [[یورپ]] دیاں وڈیاں طاقتاں جوں اک سی تے کریمیائی تاتاراں نے [[اسلام]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] دی سرحداں دی [[ماسکوی روس]] تے [[پولینڈ]] توں حفاظت بوہت بہادری نال انجام دتی ۔ [[دشت قپچاق]] چ [[روسی]] تے [[سلاو|سلاوی]] آبادکاری روکن لئی [[کریمیائی تاتار]] [[نوغائی اردو|نوغائیاں]] دے تعاون نال چھاپہ مار حملے (چامبل) ترتبیب دیندے رہے ۔ ایہہ چھاپہ مار حملے اکثر [[دریاۓ ڈینیوب|دریائے ڈینیوب]] دے راجواڑےآں ، [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] تے [[ماسکوی ریاست]] دے خلاف ہندے ۔ "سٹیپ چ فصل دی کٹائی" ناں دے مہم چ اوہ بوہت سارے [[سلاو]] تے رومانی کساناں نوں غلام بناندے تے مال غنیمت لٹدے ، جس چ خان اپنا مخصوص حصہ ( ساوغا) ، جہڑا کہ 10 توں 20 فیصد ہندا سی وصولدا ۔ [[کریمیا]] دی فوجاں دیاں مہماں نوں دو قسماں چ ونڈئیا جا سکدا اے : پہلی " سیفر" - سرکاری اعلان کردا فوجی آپریشن جس دی قیادت [[خان]] خود کردے سن تے دوجی "چاپل" - حملے جہڑے معززین دے مختلف گروہ کردے سن (ایہہ کدی کدی غیر قنونی تے ممنوع ہندے سن کیونجے ایہہ خان دے گوانڈھی دیساں نال کیتے معاہدےآں دی خلاف ورزی کردے سن ) ۔ اک لمبے چر ، 18ویں صدی عیسوی دے شروع تک [[کریمیا]] خانیٹ نے [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[مشرق وسطی]] نال وڈی گنتی چ غلاماں دی تجارت برقرار رکھی ۔ [[کافا]] شہر مشہور ترین تے اہم بندرگاں تے غلاماں دی منڈیاں چوں اک سی ۔ قریم یورتی نے [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] تے [[پولینڈ]] [[لتھوانیا]] [[کاسک|کاسکاں]] نال ابھردی ہوئی [[ماسکوی ریاست]] دے خلاف کئی اتحاد بنائے ، جہڑی کہ سلطنت [[طلائی اردو]] دے علاقےآں تے دعوی رکھدی سی ۔ ایہہ متنازعہ علاقے [[ماسکوی روس]] لئی اودوں توں اس لئی بوہتی اہمیت دے بن گئے سن جدوں اسنے [[روسی|روسیاں]] نوں ایتھے دیاں زرخیز زمیناں تے آباد کیتا سی ، جتھے اتلے علاقےآں ، جنہاں تے ماسکوی ریاست دا انحصار سی ، نالوں [[زراعت]] لئی بوہتے چر لئی سازگار موسم رہندا سی ۔ ایہہ وی قیاس کیتا جاندا اے کہ ، ایس زرخیز زمین نال ، [[روس]] چ زراعت بوہت ترقی کر گئی جس نال چھیتی ای 17ویں صدی عیسوی چ غلامی دا خاتمہ ہو گئیا ۔ بہرالحال سرحدی علاقےآں چ مستقل جنگ تے [[روسی]] فوج چ تیزی نال اضافے پاروں [[روسی]] رعایا دا استحصال ودھدا رہئیا ۔ کجھ تحقیق کاراں دا اندازہ اے کہ کریمیا خانیٹ دے دوران 30 [[لکھ]] توں ودھ لوک پھڑے تے ویچے گئے ۔ جہڑے کہ زیادہ تر [[یوکرینی]] سن پر کافی تعداد چ [[چرکیسی]] ، [[روسی]] ، [[بیلاروسی]] ، [[پول]] ، [[رومانی]] وی اینہاں چ شامل سن ۔ اینہاں دے نشانہ بنن آلے چوں اک [[روکسیلانا]] ([[خرم سلطان]]) سی ، جہڑی بعد چ عثمانی سلطان [[سلیمان اعظم]] دی [[ملکہ]] بنی تے عثمانی [[دربار]] چ بوہت عروج تے اقتدار حاصل کیتا ۔ کریمیائی تاتاراں ولوں اک مستقل خطرے نے [[کاسکڈوم]] (کاسک ریاست) نوں ابھرنے دا موقع فراہم کیتا ۔ === زوال === [[File:S. V. Ivanov. At the guarding border of the Moscow state. (1907).jpg|thumb|300px|left|مسکوی روس دے سپاہی دکھنی سرحداں تے ، سرگی وسیلیوچ ایوانوف دی بنائی مورت]] قریم یورتی دا زوال [[سلطنت عثمانیہ]] دی کمزوری تے مشرقی [[یورپ]] چ طاقت دے توازن چ تبدیلی ، جہڑی کہ [[عیسائی]] بادشاہتاں دے حق چ سی ، نال جڑئیا اے ۔ کریمیائی تاتاراں دا عثمانی مہماں توں خالی ہتھ پرتنا تے قریم یورتی دی فوج دا جدید ہتھیاراں دی کمی پاروں جدید [[روسی]] تے یورپی فوجاں ہتھوں وڈے نقصان چکنا وی اس دے زوال دی اک وجہ سی ۔ 17ویں صدی دے اخیر چ [[ماسکوی روس]] دا اک وڈی طاقت دے روپ چ ابھرنا وی کریمیائی تاتاراں لئی اک مستقل خطرہ سی ، جہڑا اگے جا کے اینہاں دے زوال دی وڈی وجہ بنئیا ۔ اس دے بعد [[کریمیائی تاتار]] [[روس]] تے [[یوکرین]] دے علاقے چ غلاماں تے مال غنیمت دے حصول لئی کاروائیاں دے قابل نا رہے ، جہڑیاں کہ ریاست دی آمدنی دا اک وڈا زریعہ سی ۔ اینہاں اندرونی ناکامیاں پاروں وڈے قبیلے دے سرداراں دی خان لئی حمایت وی گھٹ گئی تے اندرونی طور تے اقتدار دے حصول لئی سازشاں شوع ہو گئیاں ۔ [[نوغائی اردو|نوغائی]] ،جہڑے کہ کریمیا دی فوج دا اک وڈا حصہ سن ، نے خان دی حمایت توں ہتھ کھچ لئیا ۔ 17ویں صدی دے پہلے ادھ چ کلمیکاں نے [[ایوکا خان]] دی اگوائی چ [[دریائے وولگا]] دی وادی دے تھلڑے علاقے چ [[کلمیک خانیٹ]] ([[حانان کلمیک]]) قائم کر لئی تے نگوئےآں تے کریمیائی خانیٹ دی خلاف کئی مہماں ترتیب دتیاں ۔ [[روسی سلطنت]] دا حصہ بنن تے اسدیاں دکھنی سرحداں دی حفاظت دا حلف چکن دے بعد [[کلمیک]] خانیٹ نے 17ویں تے 18ویں صدی دیاں وس دیاں ساریاں جنگی مہماں چ ودھ جڑھ کے حصہ لئیا تے 40،000 تک مکمل مسلحہ گھڑ سوار دستے مہیا کیتے ۔ {{طلائی اردو دیاں جانشین ریاستاں}} ==[[صفوی سلطنت]]== '''صفوی راجٹبر''' یا '''صفوی سلطنت''' (سلسلہ حکومت: ۹۰۷ -۱۱۳۵ ھ) اک [[شیعہ]] خاندان سی جس نے اپنے دور حکومت وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی سطح اُتے رائج کیاتے پہلی مرتبہ پورے [[ایران]] وچ اک [[شیعہ]] حکومت قائم ہوئی۔ '''صفوی سلطنت''' ایران دی اک سلطنت سی جیہڑی 1501 توں 1722 تک چلی۔ ایدی خاص گل [[ایران]] دا سنی تون شیعہ وچ پلٹنا تے اے کم صفوی ٹبر نے کیتا۔ صنوی ٹبر دا جوڑ ایرانی آزربا‏یجان دی تھاں [[اردبیل]] نال سی۔ ایتھاں ایس ٹبر نے سارے ایران تے مل مارلیا۔ [[اسماعیل صفوی]] نے 1501 چ ایس ٹبر دی نیو رکھی۔ صفوی خاندان دے اراکین صوفیت دے معتقد سن کہ جس د‏‏ی بنیاد ستويں صدی ہجری قمری وچ شیخ [[صفی‌الدین اردبیلی]] دے ہتھو‏ں رکھی گئی۔ نويں صدی ہجری دے آخری پنجاہ سالاں وچ [[شیخ جنید صفوی|شیخ جنید]] دے جد تے [[شیخ حیدر صفوی|شیخ حیدر]] دے باپ [[شاہ اسماعیل اول|شاہ اسماعیل]] نے سیاسی،مذہبی تے فوجی تحریک شروع د‏‏ی کہ جس د‏‏ی نہایت دسويں صدی دے آغاز وچ قزلباشاں تے [[اسماعیل اول صفوی|اسماعیل]] د‏‏ی رہبری وچ فتح [[تبریز]] دے نال ہوئی تے انہاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔ صفوی حکومت ۱۱۳۵ق وچ افغانیاں د‏‏ی شورش وچ [[اصفہان]] وچ سقوط دے نال اختتام پذیر ہوئی۔ صفویاں دے دور حکومت وچ ایران نے فوجی، فقہی تے ہنر دے شعبےآں وچ بہت زیادہ ترقی کيتی۔ [[جبل عامل]] ([[لبنان]]) دے عالماں نو‏‏ں ایران وچ دعوت دینے د‏‏ی بدولت اس شیعہ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں فکری تے عقیدتی افکار اُتے استوار ہوئی۔ اس امر د‏‏ی بدولت [[میرداماد]]، [[فیض کاشانی]]، [[ملاصدرا]] تے [[محمدباقر مجلسی]] جداں معروف فقہا پروان چڑھے۔ اس زمانے وچ ادبیات اُتے وی شیعہ مذہب دا رنگ دیکھنے نو‏‏ں ملدا اے تے اسی زمانے وچ مرثیہ خوانی متعارف ہوئی تے [[محتشم کاشانی]] جداں ناواں تو‏ں لوک آشنا ہوئے۔ بعض محققاں دے نزدیک اس دور حکومت کیت‏‏ی اساس درج ذیل تن چیزاں اُتے تھی: اول نظریہ حق الہی پادشاہان ایرانی ([[فر ایزدی]])، دوم روئے زمین اُتے [[امام مہدی(ع)]] د‏‏ی نمائندگی دا ادعا۔ صوفیہ طریقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں صفوی بادشاہاں دا مقام مرشد کامل دے عنوان تے صفویہ دے ناں تو‏ں پہچانا گیا۔<ref>راجر سیوری،۱۳۸۷، ص۲</ref> [[ایران دی اسلامی فتح|ایران وچ اسلامی فتح]] دے بعد جو سب توں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء توں 1722ء تک قائم رہنے والی '''صفوی سلطنت''' (Safavid Empire) سی۔ جس نے [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] دے بعد [[ایران]] وچ عروج حاصل کیتا۔ اس حکومت دا بانی [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] اک بزرگ [[شیخ اسحاق صفی الدین]] (متوفی 1334ء) دی اولاد وچوں سی چنانچہ انہاں بزرگ دی نسبت توں ایہ خاندان صفوی کہلاندا اے ۔ === پس منظر === شیخ صفی الدین دے بارے وچ دعویٰ کیتا جاندا اے کہ اوہ [[موسی کاظم|امام موسیٰ کاظم]] دی اولاد وچوں سن جو شیعی فرقہ [[اہل تشیع#اثنا عشری|اثنا عشری]] دے ستوی‏‏ں امام نیں لیکن اس دعوے دا کوئی ثبوت نئی‏‏ں۔ ایہ خاندان اصل وچ ترکی النسل سی۔ شیخ صفی الدین تے انہاں دے بیٹے [[صدر الدین]] سنی عقائد رکھدے سن۔ لیکن انہاں دے پوتے [[خواجہ علی]] نے شیعی مذہب اختیار کر لیا۔ '''[[محمد| رسول {{درود}}]]''' دے خاندان توں تعلق رکھنے دی وجہ توں شیخ صفی الدین دے گھرانے دا لوکاں دا وڈا احترام سی۔ جدو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے [[بایزید یلدرم|بایزید عثمانی]] اُتے فتح پانے دے بعد خواجہ علی (1392ءتا 1456)نوں [[آذربائیجان]] دے شہر [[اردبیل]] تے اس دے نواح دا علاقہ دے دتا سی۔ بعد وچ خواجہ علی دے پوتے [[شیخ جنید]] (1447ءتا 1456ء) تے پڑپوتے [[شیخ حیدر]] (1456ءتا 1488ء) نے گوشہ نشینی چھڈکے تلوار سنبھالی۔ ایہ دونے شاہ شیروان نال جنگ کر دے ہوئے مارے گئے ۔ === صفوی خاندان === صفویہ خاندان اساسی طور اُتے [[اردبیل]] تو‏ں اے ۔اس خاندان دا پہلا شخص [[فیروز شاہ زرین کلاہ]] سی جو پنجويں صدی وچ اردبیل وچ رہندا سی ۔ اس خاندان د‏‏ی اصل تے نسب صفویہ دور دے مصادر دے مطابق شیعاں دے ستويں امام [[امام موسی کاظم|امام ہفتم]] تک پہنچدا ا‏‏ے۔<ref>خواند میر، حبیب السیر، ج۴، ۱۳۵۳، ص۴۰۹</ref> البتہ بعض محقق صفویاں دے اجداد دے سادات ہونے د‏‏ی خبر ہُندے نيں۔<ref>صفوہ الصفا، ابن بزاز، ترجمہ مجد طباطبایی، ص۷۱</ref> بعض معاصر محققاں شیخ صفی‌الدین دے شیعہ تے سید ہونے وچ تردید دا شکار نيں۔<ref>نک: نفیسی، عرفان و ادب در عصر صفوی، ص۲۳؛ میر احمدی، دین و مذہب در عصر صفوی ص۴۱</ref> [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] دے ظہور نے تریخ صفویہ نو‏‏ں اک نويں مرحلے وچ داخل کر دتا۔ اس نے اپنے اندر موجود قدرت د‏‏ی بدولت طریقہ زاہدیہ د‏‏ی روش اُتے ریاست حاصل کيتی تے ۳۵ سال تک اسی روش اُتے کاربند رہیا۔<ref>محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، ص۱۹</ref> شیخ صفی اپنی حکومت دے دوران اردبیل تے صوفیت طریقہ دے پابند مریداں دے نال مسلسل رابطہ رکھنے د‏‏ی بدولت اس حکومت نو‏‏ں وسعت دینے وچ کامیاب رہیا یہانتک کہ اس د‏ی حداں آناتولی شرقی تے [[شام]] تک پھیل گئياں۔ ابراہیم دے بیٹے [[جنید صفوی|جنید]] دے سال ۸۵۱ ہجری قمری وچ حکم بننے دے بعد انہاں د‏‏ی ایہ تحریک نويں مرحلے وچ داخل ہوئی۔ اس نے دنیاوی قدرت تے بادشاہی د‏‏ی نمود و نمائش نو‏‏ں بہت زیادہ اجاگ‏ر کیتا۔ لہذا ایہ پہلا صفوی حاکم سی جس نے سلطان دا لقب حاصل کیتا۔ <ref>سیوری، ایران عصر صفوی، ص۱۵</ref> === تأسیس === صفویہ حکومت کیت‏‏ی تاسیس شیخ صفی دے پوتاں [[شاہ اسماعیل اول|اسماعیل اول]] دے زمانے وچ ہوئی سی۔ اس نے اپنے مریداں تے ست ہزار [[قزلباش]] دے ہمراہ [[آق قویونلو|آق قویونلو‌ہا]] نو‏‏ں [[شرور (مکان)|شرور]] دے اطراف وچ شکست دتی<ref>مزاوی،۱۳۶۳:ص۲۶۶</ref> تے [[تبریز]] وچ داخل ہويا۔ ایتھ‏ے اس نے [[تشیع]] دے حکومتی مذہب ہونے دا اعلان کیتا۔ اس نے اپنی تحریک د‏‏ی بنیاد شیعت نو‏‏ں قرار دتا تھا۔روملو، استاجلو، تکلو، شاملو، ذوالقدر، [[قاجار]]، افشار جداں قبیلےآں تے ترکماناں صفویہ حکومت دے قیام وچ اساسی کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔<ref>نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعہ دولت صفوی، پرفسور فاروق سومر، مترجم احسان اشراقی، محمد تقی امامی، تہران، ص۱۷۱</ref> شاہ اسماعیل صرف اک دنیاوی تے عمومی بادشاہ ہی نئيں سی بلکہ اسنو‏ں اک ایسا [[مرشد کامل|مرشد کاملی]] سمجھیا جاندا سی جو نور الہی و ذات الوہیت دا مظہر سی ۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷:ص۲۵۱</ref> شاہ اسماعیل د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ۲۳ سالہ تریخ نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے ۔۱- چالدران د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے دا مرحلہ ۲- چالدران د‏‏ی شکست دا مرحلہ۔ اسماعیل نے چالدران د‏‏ی شکست دے بعد خود کسی جنگ وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی تے اپنی زندگی دے آخری دس سالاں وچ [[شراب‌خواری]] تے سوگواری و افسردگی وچ گذارے۔ ==== شاہ اسماعیل صفوی ==== <small>اصل مضمون [[اسماعیل صفوی]]</small> [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] جس وقت تخت اُتے بیٹھیا تد اس دی عمر اپنے ہمعصر [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] وانگ صرف تیرہ سال سی لیکن اس نے کم عمری دے باوجود حالات دا مقابلہ غیر معمولی ذہانت تے شجاعت نال کیتا۔ [[باکو]] تے [[شیروان]] نوں فتح کرنے دے بعد شاہ اسماعیل نے 1499ء وچ [[تبریز]] اُتے قبضہ کرکے [[آق قویونلو]] حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ 1503ء تک اسماعیل نے جنوب وچ [[شیراز]] تے [[یزد]] تک، مشرق وچ [[استرایار]] تک تے مغرب وچ [[بغداد]] تے [[موصل |موصل]] تک اپنی سلطنت دیاں حداں نوں ودھالیا۔ [[ہرات]] وچ تیموری حکمران [[حسین مرزا بایقرا]] دے انتقال دے بعد [[شیبانی خان ازبک]] [[ہرات]] تے [[خراسان]] اُتے قابض ہو گیا سی۔ 1510ء وچ [[مرو]] دے قریب طاہر آباد وچ شیبانی خان تے اسماعیل وچ سخت جنگ ہوئی جس وچ ازبکاں نوں شکست ہوئی تے شیبانی خان مارا گیا۔ ازبکاں دی شکست دے بعد [[خراسان]] وی اسماعیل دے قبضے وچ آ گیا۔ ہن اوہ [[ایران]]، [[عراق]] تے [[شیروان]] دا بلا شرکت غیر ے مالک ہو گیا سی تے اس دی طاقت اپنے نقطہ عروج اُتے پہنچ گئی سی۔ شاہ اسماعیل نوں اس دیاں فتوحات نے غرور وچ مبتلا کر دتا سی۔ اس نے اک عثمانی شہزادے مراد نوں پناہ دتی تے سلطان [[سلیم اول|سلیم عثمانی]] نوں تخت توں اتار کے شہزادہ مراد نوں اس جگہ تخت اُتے بٹھانے دی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ شاہ اسماعیل دی اس ناعاقبت اندیشی نے اس نوں سلطان سلیم نال ٹکرادتا۔ ایران تے ترکی دی موجودہ سرحد اُتے [[ترکی]] دی حدود وچ واقع اک مقام [[چالدران]] دے کول 1514ء وچ دوناں وچ خونریز جنگ ہوئی جو تریخ وچ [[جنگ چالدران]] دے ناں توں مشہور اے۔ ایرانیاں نے وڈی شجاعت نال ترکاں دا مقابلہ کیتا۔ لیکن ترکاں دی کثرت تعداد، توپ تے آتشیں اسلحے تے سلطان سلیم دی برتری فوجی مہارت دے سامنے ایرانی بے بس ہو گئے۔ انہاں نوں شکست فاش ہوئی 25 ہزار ایرانی مارے گئے تے شاہ اسماعیل زخمی ہوکے فرار ہونے اُتے مجبور ہویا۔ سلطان سلیم نے اگے ودھ کے دار الحکومت تبریز اُتے وی قبضہ کر لیا۔ سلیم دی واپسی اُتے تبریز تے آذربائیجان تے صفوی سلطنت نوں واپس مل گئے لیکن دیار بکر تے مشرقی [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] دے صوبے ہمیشہ دے لئی صفویاں دے ہتھ توں نکل گئے ۔ اسماعیل صفوی توں ایران دے اک نویں دور دا آغاز ہُندا اے جسنوں ایران دا شیعی دور کہیا جاسکدا اے۔ اس توں پہلے ایران وچ اکثریت سنی حکمران خانداناں دی رہی سی تے سرکاری مذہب وی اہل سنت دا سی لیکن شاہ اسماعیل نے [[تبریز]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے اصحاب رسول اُتے [[تبرا]] کرنا شروع کر دتا۔ اس وقت تبریز دی دو تہائی آبادی سنی سی تے شیعہ اقلیت وچ سن۔ خود شیعی علما نے اس اقدام دی مخالفت کیتی لیکن کچھ نوجوانی دا گرم خون تے کچھ عقیدے دی محبت، شاہ اسماعیل نے انہاں مشوریاں نوں رد کرکے تلوار ای نوں سب توں وڈی مصلحت قرار دتا۔ شاہ اسماعیل صفوی نے صرف ایہی نئی‏‏ں کیتا کہ شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا بلکہ اس نے شیعیت نوں پھیلانے وچ تشدد تے بدترین تعصب دا وی ثبوت دتا۔ لوکاں نوں شیعیت قبول کرنے تے مجبور کیتا گیا، بکثرت علما قتل کر دتے گئے جس دی وجہ توں ہزار ہا لوکاں نے ایران چھڈدتا۔ شاہ اسماعیل دی فوج "[[قزلباش]]" کہلاندی سی۔ اس دی وجہ ایہ اے کہ اسماعیل دے باپ حیدر نے اپنے پیروواں دے لئی سرخ رنگ دی اک مخصوص ٹوپی مقرر کیتی سی جس وچ 12 اماماں دی نسبت توں 12 کنگورے سن۔ ٹوپی دا رنگ چونکہ سرخ سی اس لئی ترکی وچ انہاں نوں قزلباش یعنی سرخ ٹوپی والے کہیا گیا۔ ایران دی زبان اگرچہ [[فارسی]] سی لیکن [[آذربائیجان]] دی اکثریت ترکی بولدی اے چنانچہ شاہ اسماعیل دی زبان وی ترکی سی۔ اوہ ترکی زبان دا شاعر وی سی تے خطائی تخلص رکھدا سی۔ اس دے اشعار وچ تصوف دا رنگ تے اہل بیت دی محبت پائی جاندی اے تے ترکی زبان دی صوفیانہ شاعری وچ اس نوں اہم مقام حاصل اے۔ [[استمبول]] توں اس دا ترکی دیوان وی شائع ہویا۔ === شاہ اسماعیل دے جانشین === شاہ اسماعیل اول د‏‏ی وفات دے نال ہی حکومت دے آخری دس سالاں دے پھیلنے والے داخلی اختلافات نويں سرے تو‏ں عروج نو‏‏ں پہنچ گئے۔اسماعیل دا بیٹا تہماسب صفوی اک قدرت مندتراں صفوی بادشاہ ہويا جس نے دس سال د‏‏ی عمر وچ بادشاہت حاصل کيتی۔<ref>محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، ص۳۲۶</ref> قزلباشاں دے قدرت طلب سرکش حکمران، دیو سلطان [[روملو]]، سلطان [[تکلو]]، کپک سلطان [[استاجلو]] تے انہاں دے قبیلے د‏‏ی ازبکان د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے غیر ایرانیاں تو‏ں جھڑپاں تے ملک دے غرب وچ [[عثمانیاں]] دے بعد ۱۰ سالہ صفوی دور حکومت عدم استحکا‏م تے کشمکش دا شکار رہیا، اس طرح ظاہر ہُندا سی کہ شاہ اسماعیل نے اپنے بعد جو میراث چھڈی اے اسنو‏ں کوئی بقا و دوام حاصل نئيں ہوئے گا۔<ref>خواند میر،۱۳۶۲:صص۴۵و۴۶</ref> لیکن ایسا نئيں ہويا بلکہ شاہ تہماسب صفوی د‏‏ی حکومت دا طولانی ترین حکومت دا دور رہیا تے ایہ اک اُتے سکو‏ن دور حکومت وچ تبدیل ہو گیا۔ اس دور وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں دا استحکا‏م حاصل ہويا ہر چند اگرچہ ہر چند کہ دہہ آخر سلطنت تہماسب دا آخری دس سالہ دور حکومت نو‏‏ں داخلی بحراناں تے اجتماعی تضادات دا سامنا رہیا جو اس دے بعد عدم استحکا‏م دا موجب بنے لیکن اس دے باوجود ۵۴ سالہ سلطنت دے دور وچ تہماسب نے جو اساس فراہ‏م د‏‏ی سی اوہ قوت و ضعف دے نال ایران وچ صفویاں د‏‏ی حکومت دے خاتمے تک زندہ رہیا۔ شاہ تہماسب اول دے بعد اسماعیل دوم صفوی، حکومت دے درمیان ہونے والیاں مسلسل دھڑے بندیاں تے تہماسب دے آخری ایام وچ امرا تے قزلباشاں دے شروع ہونے والے جھگڑےآں تے ویہہ سال دے بعد قلعہ قہقہ د‏‏ی آزادی کہ جس وچ شاہ تہماسب د‏‏ی بیٹی تے اسماعیل دوم د‏‏ی پھُپھی پری خانم نے بنیادی کردار ادا کیتا سی، حیدر مرزا دے قتل تے اس دے طرفداراں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد قزوین گیا تے تخت نشین ہويا۔<ref>رستم الحکما،۱۳۵۷:ص۱۱۴</ref> شاہ اسماعیل دوم د‏‏ی حکومت دا دورانیہ کشت و کشتار دا زمانہ رہیا جس وچ اس نے اپنی بادشاہت د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر خون بہایا۔اسماعل دوم د‏‏ی حکومت دا ایہ دورانیہ اک سال تے چند مہینےآں اُتے مشتمل سی جو مذہبی تے حکومتی لحاظ تو‏ں بحرانی دور سی جس وچ عالماں تے دین دے نمائندے شاہ دے مقابل کھڑے ہُندے رہے تے اس بحران د‏‏ی وجہ اسماعل دوم دے اوہ سیاسی اعمال سن جو اس نے اپنے باپ تہماسب د‏‏ی مذہبی روش دے بالکل مخالف اختیار کيتے سن ۔<ref>رستم الحکما،۱۳۵۷:ص۱۱۵</ref> تہماسب دا وڈا بیٹا شاہ محمد خدا بندہ، اسماعیل دوم دے صفوی شاہزاداں دے قتل دے بعد، قزلباش امرا تے اسماعیل دوم دے حکومتی معاملات وچ تجربہ کار پریخان خانم د‏‏ی طرف تو‏ں سلطان نامزد ہويا تے اسنو‏ں شیراز تو‏ں حکومتی دار الحکومت قزوین بلیا ک‏ے تخت نشین کیتا گیا کہ جسنو‏ں پہلے کمزور د‏‏ی بینائی د‏‏ی وجہ تو‏ں رد کیتا جا چکيا سی <ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۶۵</ref> سلطان محمد خدابندہ دے دور حکومت وچ دو جنگاں ہوئیاں اک جنگ استاجلو دے امرا دے نال تے دوسری جنگ ازبک سلاطین دے نال ہوئی۔<ref>احسن التواریخ، حسن بیگ روملو، ج۳، ص۱۵۳۱</ref> محمد خدابندہ د‏‏ی سلطنت دے دوران قزلباش امرا دا بادشاہ دے نال تے اسی طرح خود امرا دے درمیان اسطرح د‏‏ی نزاع رہی کہ انہاں مشکلات نے شخصی کمزوری، حاکمیت د‏‏ی قابلیت تے قدرت دے نہ ہونے تے کمزور حکومت نو‏‏ں بہت زیادہ نمایاں کیتا۔ شاہ محمد د‏‏ی طرف تو‏ں قزلباش امرا،سادات تے عالماں نو‏‏ں اپنی متزلزل حکومت دا حامی بنانے دے لئی بے تحاشا تحائف تے بخششاں نے اس حکومتی خزانے نو‏‏ں خالی کر دتا جسنو‏ں تہماسب نے سالاں د‏‏ی محنت تو‏ں جمع کیتا سی ۔<ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۶۸</ref> ==== بازگشت اقتدار ==== ۹۹۶ ہجری قمری وچ مرشد قلی‌خان استاجلو د‏‏ی مدد تو‏ں شاہ عباس اول قزوین وچ تخت نشین ہويا۔ اس وقت مکمل طور اُتے صفوی حکومت نو‏‏ں اندرونی تے بیرونی عدم استحکا‏م تے آشفتگیاں دا اس طرح تو‏ں سامنا سی کہ اندرونی طور اُتے معاشرے دے اعلیٰ طبقہ وچ قزلباش امرا دے داعی تے انہاں د‏‏ی مرکز تو‏ں دوری دا رجحان صفوی بادشاہت دے اجزا وچ تقسیم ہونے د‏‏ی خبر دے رہی سی تاں دوسری طرف معاشرے د‏‏ی نچلی سطح اُتے شیخ صفی الدین اردبیلی دے فرزنداں د‏‏ی مملکت نو‏‏ں ملک دے گوش و کنار تو‏ں مختلف تحریکاں تے قیاماں دا سامنا سی جو اس تو‏ں بادشاہت تو‏ں معاوضے دے طلبگار سن جدو‏ں کہ بیرونی طور اُتے مغرب وچ عثمانیاں تے مشرق وچ ازبکاں دے حملات تے مداخلت حکومت کیت‏‏ی وحدت نو‏‏ں پارا پارا کرنے اُتے تلی ہوئی سی۔ لیکن شاہ عباس اول نے صرف انہاں مشکلات اُتے قابو ہی نئيں پایا بلکہ اندرونی حکومت مخالف شورشاں نو‏‏ں سرکوب کرنے وچ کامیاب رہیا ہور اس نے ابتدائی طور اُتے عثمانیاں دے نال سیاسی صلح دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں مغربی محاذ تو‏ں اطمینان بخشا۔ فیر اس نے خراسان تو‏ں ازبکاں نو‏‏ں باہر نکالنے دے لئی اقدام کيتے تے اس دے بعد دوسرے مرحلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں اپنی حکومت دے علاقےآں ہمدان تے آذر بائیجان تو‏ں باہر کڈیا۔ انہاں اقدامات دے ذریعے اس نے اپنی حکومت نو‏‏ں استحکا‏م تے قدرت بخشی۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷:ص۲۳۱</ref> اس نے گرجیاں اُتے مشتمل اک تیسری قوت تشکیل دتی تے قزلباش سلطنت دے قدیمی طبقات دے مقابلے وچ اک نواں طبقہ ایجاد کیتا جس دے ذریعے اس نے ایسی قدرت تے مرکزیت حاصل کر لئی جو اس پہلے حاصل نئيں سی۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷،ص۲۴۱</ref> املاک نو‏‏ں شاہی املاک وچ تبدیل کرنا تے شاہزاداں دا حکومت وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حرمسراواں وچ رہنا دو ایداں شاہ عباس دے اقدام سن جو کئی سالاں تک جاری رہے تے بالآخر حکومت کیت‏‏ی کمزوری دے اسباب تے صفویہ حکومت دے سقوط دا پیش خیمہ بنے۔ ==== طہماسپ ==== <small>اصل مضمون [[طہماسپ اول]]</small> اسماعیل صفوی دا لڑکا [[طہماسپ اول|طہماسپ]] جدو‏‏ں تخت اُتے بیٹھا تو اس دی عمر صرف 10 سال سی اس دا دور وڈا ہنگامہ خیز سی۔ 1525ء تا 1540ء تک [[خراسان]] ازبکاں دے حملے دا نشانہ بنا رہیا تے اس مدت وچ [[شیبائی خان]] دے لڑکے [[جنید خان]] نے 6 حملے کیتے جنہاں نال [[ہرات]] تے [[مشہد]] وغیرہ نوں بوہت نقصان پہنچیا۔ مغرب وچ [[عراق]] نوں ترکاں نے ایرانیاں توں چھین لیا تے تبریز تے [[ہمدان|ہمدان]] اُتے ترک کئی برس قابض رہے۔ انہاں تمام حملیاں دے باوجود ایہ طہماسپ تے ایران دی صلاحیت دا بوہت وڈا ثبوت اے کہ انہاں نے ناسازگار حالات دے باوجود باقی ایران وچ امن و امان قائم رکھیا تے [[جارجیا]] جاں [[جارجیا|گرجستان]] دے مسیحیاں دے خلاف 7 مہماں بھیجیاں تے گرجستان اُتے ایرانی قبضہ برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوئے۔ اس دور دا اک قابل ذکر واقعہ ایہ اے کہ [[انگلستان]] نے عثمانی ترکاں دے مقابلے وچ ایران دا تعاون حاصل کرنا چاہیا تے شمالی راستے توں ایران دے نال تجارتی تعلقات قائم کرنے چاہے۔ اس مقصد دے لئی ملکہ [[الزبتھ اول]] نے اک [[انگریز]] نوں خط دے کے طہماسپ دے کول روانہ کیتا تو بادشاہ نے ایہ کہہ کر انکار کر دتا کہ "اسی‏‏ں کافراں نال دوستی نئی‏‏ں کرنا چاہندے"۔ ایہ شاہ طہماسپ دا ای زمانہ سی کہ [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] دا لڑکا [[نصیر الدین محمد ہمایوں|ہمایوں]] جسنوں [[شیر شاہ سوری|شیر شاہ]] نے [[ہندوستان]] توں کڈ دتا سی، 1543ء وچ ایران آیا تے طہماسپ نے اس دی خوب آؤ بھگت کیتی تے فوجی امداد دتی جس دی وجہ توں ہمایوں دوبارہ اپنی سلطنت نوں بحال کرنے وچ کامیاب ہویا۔ تبریز اُتے عثمانی قبضہ ہوجانے دی وجہ توں طہماسپ نے [[قزوین]] نوں دار الحکومت منتقل کر دتا سی۔ طہماسپ انہاں مسلمان حکمراناں وچوں اے جنہاں نے 50 سال توں زیادہ حکومت کیتی۔ طہماسپ دے جانشیناں شاہ اسماعیل ثانی تے محمد خدا بندہ دا دور غیر اہم اے تے انہاں وچوں کوئی طہماسپ ورگیاں صلاحیتاں دا مالک نہ سی۔ انہاں دے زمانے وچ خراسان ازبکاں دے تے مغربی ایران عثمانیاں دے حملیاں دا نشانہ بنیا تے اندرون ملک وی بے امنی رہی۔ ==== عباس اعظم ==== small>اصل مضمون [[عباس اول]]</small> [[عباس اول|عباس اعظم]] دا دور خاندان صفویہ دا عہد زریں اے۔ محمد خدا بندہ دے بعد جدو‏‏ں اوہ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا تو اس دی عمر صرف 17 سال سی۔ ایران دے شمال مغربی حصےآں اُتے عثمانی ترک قابض سن تے مشرق وچ خراسان ازبکاں دے قبضے وچ سی جاں انہاں دی تاخت و تاراج دا ہدف بنا ہویا سی۔ اندرون ملک وی بے امنی سی تے صوبیاں دے امرا سرکشی اختیار کیتے ہوئے سن۔ [[فائل: Naghshe_Jahan_Square_Isfahan_modified.jpg|thumb|300px|اصفہان rا میدان{{زیر}} نقش{{زیر}} جہاں]] [[فائل: Shah_Ismail_I.jpg|thumb|شاہ اسماعیل اول]] عباس نے اس صورت حال دا وڈے تدبر تے ہوشیاری نال مقابلہ کیتا۔ اس نے سب توں پہلے ترکاں نال معاہدہ کر لیا تے [[آذربائیجان]]، [[گرجستان]] تے [[لورستان]] دا اک حصہ ا{{پیش}}نہاں دے حوالے کر دتا۔ شاہ اسماعیل دے زمانے وچ ایران وچ اصحاب کرام اُتے تبرا بھیجنے دی جو قبیح رسم چلی آ رہی سی، اس نوں وی بند کرادتا تے اس طرح عثمانی ترکاں نوں اک حد تک مطمئن کر دتا۔ مغربی سرحد توں مطمئن ہونے دے بعد شاہ عباس نے خراسان ول توجہ دتی۔ ازبکاں دا طاقتور حکمران [[عبداللہ خان]] 1598ء وچ مر چُکیا سی۔ اس لئی شاہ عباس نے اسی سال آسانی نال ازبکاں نوں خراسان توں کڈ دتا تے صفوی سلطنت دیاں حدود ہرات تے مرو تک وسیع کر دتیاں۔ ==== فتوحات ==== [[فائل:Map_Safavid_persia.png|thumb|300px|صفوی سلطنت مختلف ادوار وچ]] مشرقی سرحداں نوں مستحکم کرنے دے بعد شاہ عباس نے ترکاں نال مقابلے دی تیاریاں شروع کیتیاں۔ اس نے ترکاں دی فوج [[ینی چری]] دے نمونے اُتے اک فوج تیار دی جو "[[شاہ سورن]]" کہلاندی سی تے گرجستان تے آرمینیا دے نو مسلماں اُتے مشتمل سی لیکن ایرانیاں دی سب توں وڈی کمزوری توپ خانے دی عدم موجودگی سی۔ اس وقت جدونکہ ساری دنیا وچ توپاں دا رواج ہوچکیا سی تے خود ایران دے مغرب وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] ترک تے مشرقی وچ دہلی دے [[مغل]] سلاطین توپاں استعمال کر رہے سن، ایرانی فوج حالے تک اس اہم جنگی ہتھیار توں محروم سی۔ مغربی قوماں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دے زمانے توں اس پالیسی اُتے عمل پیرا سن کہ [[مشرق وسطی{{ا}}]] دی طاقتور مسلمان حکومتاں دا زور توڑنے دے لئی دوسری مسلمان حکومتاں دا تعاون حاصل کرو۔ اس غرض توں انہاں نے مصر دے [[مملوک|مملوکاں]] تے ترکی دے عثمانیاں دے خلاف [[منگول سلطنت|منگولاں]]، [[باطنیہ|باطنیاں]] تے [[آق قویونلو]] ترکماناں دا تعاون حاصل کرنے دی کوشش کیتی تے ہن اوہ عثمانی ترکاں دا زور توڑنے دے لئی ایران دی صفوی حکومت دا تعاون حاصل کرنا چاہندے سن۔ طہماسپ دے زمانے وچ [[الزبتھ اول|ملکہ ایلزبتھ]] اس مقصد وچ ناکام ہو گئی سی لیکن شاہ عباس دے دور وچ انہاں نوں اس مقصد دے حصول وچ خاصی کامیابی ہوئی۔ 1599ء وچ دو انگریز بھائی [[انتھونی شرلے]] تے [[رابرٹ شرلے]] ترکاں دے خلاف مسیحی اتحاد دے لئی ایران توں مدد حاصل کرنے دے لئی تے ایران تے یورپ دے درمیان تجارتی تعلقات قائم کرنے دے لئی آئے۔ شاہ عباس نے انہاں توں کوئی معاہدہ تے نئی‏‏ں کیتا، لیکن ایرانی فوج نوں جدید طرز اُتے مسلح کرنے وچ انہاں توں مدد لئی۔ انہاں انگریزاں نے ایران وچ توپ سازی دی صنعت شروع کیتی تے ایرانی افواج نوں توپ خانے توں مسلح کر دتا۔ جدو‏‏ں ایرانی فوج جدید آتشیں ہتھیاراں تے توپاں نال مسلح ہو گئی تے شاہ عباس نے 1602ء وچ عین اس وقت جدو‏‏ں عثمانی ترک [[آسٹریا]] نال جنگ وچ مصروف سن، حملہ کر دتا تے تبریز، شیروان تے پرتگالیاں توں بندرگاہ [[آبنائے ہرمز|ہرمز]] کھو لیا تے [[خلیج فارس]] دے ساحل اُتے اک نویں بندرگاہ قائم کیتی جو اج تک [[بندر عباس]] کہلاندی اے۔ اسے سال شاہ عباس نے دہلی دی تیموری سلطنت([[مغل سلطنت]]) توں قندھار وی کھو لیا۔ شاہ عباس اگرچہ اک کامیاب تے سمجھدار حکمران سی لیکن اعظم دا لقب اس نوں زیب نئی‏‏ں دیندا۔ اوہ انتہائی ظالم تے شکی مزاج سی اس نے محض شک دی بنیاد اُتے اپنے اک لڑکے نوں قتل تے دو نوں اندھا کر دتا سی۔ مورخاں نے لکھیا اے کہ اس دے دور وچ 500 جلاد لوکاں نوں قتل کرنے دے لئی ہر وقت تیار رہندے سن، اوہ بدترین مستبد حکمران سی۔ صفوی دور علمی لحاظ توں بنجر دور اے لیکن شاہ عباس دے زمانے وچ علم و ادب دے میدان وچ تھوڑی جہی زندگی نظر آندی اے۔ اس دے درباری علما وچ [[میر محمد باقر بن محمد داماد]] قابل ذکر نیں۔ مطالعہ قدرت تے فلسفہ انہاں دا خاص موضوع سی۔ [[بہاء الدین آملی]] تے [[صدر الدین شیرازی]] وی جو ملا صدرا دے ناں توں مشہور سن، اس دور دی اہم علمی تے ادبی شخصیتاں نیں۔ [[ملا صدرا]] دی فلسفے دی ضخیم کتاب "اسفار اربعہ" دا اردو وچ 4 جلداں وچ ترجمہ ہوچکیا اے۔ === اصفہان === <small>اصل مضمون [[اصفہان]]</small> شاہ عباس دے زمانے وچ فنون لطیفہ نے خاص طور اُتے فن تعمیر تے فن مصوری نے بوہت ترقی دی۔ [[دارالحکومت]] اصفہان نوں وڈی ترقی دتی گئی تے شاندار عمارتاں بنائی گئیاں۔ شروع وچ صفویاں دا دارالحکومت تبریز سی لیکن اوہ ہمیشہ عثمانی ترکاں دی زد وچ رہندا سی۔ اس لئی عباس اعظم نے ایران دے وسط وچ اصفہان نوں دارالسلطنت بنایا۔ عباس نے اصفہان نوں اِنی ترقی دتی کہ لوک اس نوں "اصفہان نصف جہان" کہنے لگے۔ اس زمانے وچ اصفہان دی آبادی 5 لکھ دے لگ بھگ سی۔ ایتھے ایسی شاندار عمارتاں تعمیر کیتی گئی جو [[قسطنطنیہ]] تے [[قاہرہ]] نوں چھڈ کے اس زمانے دے کسے شہر وچ نئی‏‏ں سن۔ [[لاہور]]، [[دلی|دہلی]] تے [[آگرہ]] دی شاندار عمارات حالے تعمیر ای نئی‏‏ں ہوئی سن۔ عباس نے اصفہان وچ جو عمارتاں بنوائاں انہاں وچ جامع مسجد، [[قصر چہل ستون]]، [[زندہ رود]] ندی دے دو پل تے [[چہار باغ]] بوہت مشہور نیں۔ ایہ عمارتاں اج وی اصفہان دی سب توں پرشکوہ عمارتاں نیں۔ === زوال تے خاتمہ === [[فائل:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|thumb|300px|چہل ستون]] عباس دے بعد صفوی خاندان وچ 4 حکمران ہوئے۔ عباس دا جانشاں [[شاہ صفی]] (1629ء تا 1641ء) نہایت ظالم تے سفاک سی۔ اس دے عہد وچ 1634ء وچ بغداد اُتے ترکاں نے تے 1638ء وچ [[قندھار]] اُتے دہلی دے مغلاں نے قبضہ کر لیا۔ اگرچہ خراسان اُتے ازبکاں دے حملے اس نے پسپا کر دتے۔ [[عباس دوم]] (1641ء تا 1668ء) دے عہد وچ ایران نوں فیر خوشحالی نصیب ہوئی۔ رعایا دے نال اس دا سلوک منصفانہ سی۔ اس نے 1649ء وچ قندھار فیر واپس لے لیا۔ اس دا جانشاں سلیمان (1668ء تا 1694ء) اپنے باپ دی پالیسی اُتے چلدا رہیا تے اس دا دور عہد صفویاں دا آخری پرامن دور سی۔ سلیمان دے بعد صفویاں دا زوال شروع ہو گیا۔ آخری حکمران [[شاہ حسنین]] (1694ء تا 1722ء) نا اہل ثابت ہویا۔ شیعہ علما دے زیر اثر آ کے اس نے سنیاں اُتے مظالم کیتے جس دا نتیجہ افغاناں دی بغاوت دی شکل وچ نکلیا۔ قندھار دے افغاناں نے دہلی دے مغلاں توں بچنے دے لئی خود نوں ایران دی حفاظت وچ دے دتا سی لیکن جدو‏‏ں ایرانیاں نے انہاں اُتے سختی دی تو انہاں نے اپنے اک سردار [[میر اویس]] دی قیادت وچ آزادی دا اعلان کر دتا۔ 1715ء وچ اویس دے انتقال دے بعد اس دے جانشاں [[امیر محمود]] نے ایران اُتے حملہ کر دتا تے 1722ء وچ اصفہان اُتے قبضہ کرکے صفوی سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔ === صفویہ دا زوال تے سقوط === شاہ عباس اول د‏‏ی موت دے نال صفویہ دور دے زوال دا زمانہ شروع ہو گیا۔ شاہ صفی صفوی د‏‏ی حکومت دا چودہ سالہ دور صفویاں د‏‏ی حکومتاں دے اک سیاہ ترین دور تے زوال دا آغاز سی ۔ شاہ صفی د‏‏ی موت دے نال شاہ عباس دوم صفوی دس سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہويا۔ اس لحاظ تو‏ں اس سلطان دے ابتدائی سال حرمسراؤں،خواجگان تے عورتاں دے تحت تاثیر رہے لیکن آہستہ آہستہ اس د‏ی مستقل تے طاقتور شخصیت نے ظہور پیدا کیتا تے اس گل اُتے قادر ہويا کہ اوہ اپنے پچیس سالہ دور وچ شاہ عباس اول د‏‏ی یادگار نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں بنا سک‏‏ے تے اس عرصے وچ اسنو‏ں دوام و استحکا‏م تے قدرت مطلقہ دا مظہر بنا سک‏‏ے ہور اس نے تیموریاں تو‏ں قندھار نو‏‏ں واپس لیا۔ شاہ سلیمان صفوی د‏‏ی سلطنت دا آغاز صفویاں د‏‏ی سلطنت دے زوال دا زمانہ ا‏‏ے۔ سابقہ حکمراناں د‏‏ی سستیاں تے نقائص ورثے وچ ملنے دے نال نال بادشاہ وقت ملک دے انتظامی امور وچ نا تجربہ کاری، بے نظمی، ملکی امور وچ استقرار نظم تے قدرت جداں مثبت پہلواں تو‏ں بہرہ مند نئيں سی ۔ شاہ سلیمان دے اٹھارہ سال حرمسراواں تے خواجگان دے زیر تربیت رہنے دے بعد اچانک خواجگان دے رئیس آغامبارک دا عمل و دخل (حکومت) تو‏ں ختم ہو گیا۔عورت، مال و زر تے شراب خوری تو‏ں عشق دے نال نال بے تدبیری، قساوت، حرص، خشم و شہوت اک جگہ اکٹھی سن۔ شاہ سلیمان سلطنت ملنے دے بعد پہلے سال ہی سخت بیماری وچ مبتلا ہو گیا تے اسی زمانے وچ معاشرے وچ قحط تے طاعون دا وی اسنو‏ں سامنا کرنا پيا۔<ref>مزاوی،۱۳۶۳:ص۱۱۸</ref> شاہ سلطان حسین صفوی دا زمانہ حقیقت وچ دو سو تیس (230) سالہ صفویاں د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے د‏‏ی گھنٹی سی کہ جسنو‏ں افغانیاں دے اک معمولی تو‏ں حملے نے گرا دتا۔ ہرچند سلطان حسین نو‏‏ں اس خاتمے دا تمام تر ذمہ دار ٹھہرانا حقیقت پسندانہ تے منصفانہ نئيں ا‏‏ے۔ درست اے کہ اس وچ کچھ مثبت خصوصیات پائی جاندیاں سن لیکن بادشاہت ماہیت استبدادی، کچھ خصوصیات تے لوازم د‏‏ی متقاضی اے جو اس وچ موجود نئيں سن۔ صفوی بادشاہت دے اختتامی دور وچ حکومت وچ کم کرنے تے تمام ادرااں دے لئی دستور العمل تے راہنما اصول تدوین کيتے گئے۔ کیونکہ اس دور دے آخری بادشاہ انہاں ادارےآں نو‏‏ں چلانے د‏‏ی ضروری استعداد نئيں رکھدے سن تے اوہ خیال کردے سن کہ گذشتہ درخشاں دور دے دیوانی تے حکومتی قوانین د‏‏ی پیروی دے ذریعے اپنی حکومت نو‏‏ں منظم تے مرتب کیتا جا سکدا اے ۔مثال دے طور اُتے شاہ سلطان حسین نے قواعد ضوابط دے متعلق اک رسالہ لکھنے حکم دتا۔<ref>القاب و مواجب دورہ سلاطین صفویہ، تصحیح یوسف رحیملو، ص۱۵</ref> نفس شاہ د‏‏ی [[شرابخواری]]، شہوت رانی،امرا دا اس دے اختیار وچ نہ ہونا،امرا تے عمال وچ رقابت،درباریاں دا دو حصےآں وچ تقسیم ہونا، ہور انہاں دے درمیان نزاع و فساد دا ہونا، سپاہیاں دا فوجی تربیت تو‏ں خالی ہونا ورگی خصوصیات نے صلح دے سوسال نو‏‏ں اس قدر آشفتہ تے دگرگاں کر دتا سی کہ ایرانی سپاہ دا کمانڈر فتح علی خان ترکمان خود [[مشہد]] وچ [[حرم امام رضا(ع)]] وچ دخل تصرف کردا سی ۔<ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۲۰۱</ref> جدو‏ں کہ اس وقت [[ہرات]] دے غلجانی قبیلے دا رئیس [[محمود افغان]] جو اپنے باپ میرویس دا جانشین سی، ۱۱۳۴ ہجری قمری وچ عازم اصفہان سی تے دار الحکومت وچ [[حکیم‌باشی]] تے [[ملاباشی]] فتح علی خان اعتماد الدولہ دے نال نزاع و جدال وچ مشغول سن ۔ آخر کار جدو‏ں محمود نے اصفہان دا گھیراؤ کیہ تاں اس وقت شاہ دے تخت و تاج دے باقی رہنے د‏‏ی کوئی امید باقی نئيں رہی سی تے بالآخر صفویاں د‏‏ی سلطنت ۱۱۳۵ ہجری قمری وچ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچ گئی۔ === صفوی دور دی خصوصیات === صفوی سلطنت ایران دی آخری طاقتور تے پرشکوہ حکومت سی۔ [[ساسانی سلطنت|ساسانیاں]]، [[سلجوقی سلطنت|سلجوقیاں]] تے [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] وانگ صفویاں نے وی دنیا بھر وچ ایران دا وڈا ناں کیتا۔ صفوی حکومت سوا دو سو سال قائم رہی۔ اس زمانے وچ علمی ترقی جس وچ ایران ہمیشہ توں ممتاز رہیا، بالکل ختم ہو گئی۔ اس لئی صفوی دور وچ ایسے وڈے وڈے عالم تے مصنف پیدا نئی‏‏ں ہوئے جداں پچھلے دور وچ ہوئے سن۔ کچھ شاعر تے مؤرخ البتہ پیدا ہوئے لیکن اوہ وی ایران چھڈ کر دہلی تے آگرہ چلے گئے کیونجے اوتھے انہاں دی سرپرستی صفویاں توں زیادہ دی جاندی سی۔ صفوی دور صرف فن تعمیر تے مصوری دی وجہ توں مشہور اے۔ رضا عباسی تے میرا اس زمانے دے مشہور مصور نیں۔ ایران دا سب توں وڈا مصور بہزاد آخری زمانے وچ تبریز آ گیا سی جو اس وقت شاہ اسماعیل دا دارالسلطنت سی۔ صفوی دور وچ صنعت و حرفت نوں وی ترقی ہوئی، بہترین قسم دے سوتی تے ریشمی کپڑے تیار ہونے لگے تے ایران دے مشہور قالین دی صنعت نے عروج پایا۔ صفویاں دے بعد انہاں صنعتاں نوں وی زوال ہو گیا۔ صفویاں دا سب توں وڈا کارنامہ ایران وچ فوجی حکومت دا قیام دسیا جاندا اے لیکن اس توں انکار نئی‏‏ں کیتا جاسکتا کہ انہاں نے ایران دی سنی آبادی نوں جس طرح بزور شمشیر شیعہ بنایا تے علما نوں قتل کرایا اوہ تریخ اسلام دا اک کریہہ باب اے۔ ایران وچ شیعیت دے فروغ نے تے اس معاملے وچ ایرانیاں دے غلو تے تعصب نے ایران نوں باقی اسلامی دنیا توں کاٹ دتا تے اپنے پڑوسیاں نوں وی اپنا دشمن بنالیا۔ اسلامی دنیا توں کٹ جانے توں ایران نوں سب توں وڈا نقصان ایہ ہویا کہ ایرانیاں دی تخلیقی قوتاں دے اظہار دے راستے بند ہو گئے تے ایران باقی اسلامی دنیا دے افکار توں پہلے وانگ استفادہ کرنے توں محروم ہو گیا۔ ایہی وجہ اے کہ جو ایران قبول اسلام دے بعد توں تیموری دور تک عالمی اسلام دے بہترین دماغ پیدا کردا رہیا اسی ایران دی سرزمین عہد صفوی وچ اہل علم و کمال دے لئی بنجر ہو گئی۔ اس دے بر خلاف بر صغیر دے تیموری سلاطین نے رواداری تے وسعت قلبی دا ثبوت دتا جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ ایران دے صاحب کمال ہندوستان دا رخ کرنے لگے تے تیموری مملکت وچ علم و ادب نوں غیر معمولی فروغ ملیا۔ ایران وچ متعصب شیعی حکومت قائم ہونے دی وجہ توں اسلامی دنیا وی دو حصےآں وچ تقسیم ہو گئی۔ [[برصغیر]] تے [[ترکستان]] دا دنیائے عرب تے ترکی توں روایتی تعلق وڈی حد تک ختم ہو گیا تے مشرق توں مغرب تے مغرب توں مشرق ول علوم و افکار دی منتقلی وچ رکاوٹاں پڑگئاں۔ ایہ بات ایران ای نئی‏‏ں بلکہ پوری اسلامی دنیا دے زوال دا باعث بنی۔ موجودہ دور دے ایرانی مورخاں وی صفوی سلاطین دے مذہبی مظالم، تنگ نظری تے تعصب دی مذت کر دے نیں لیکن انہاں دا کہنا اے کہ صفوی سلاطین نے ایرانیاں نوں شیعیت اُتے متحد کرکے ایران دے قومی وجود دا تحفظ کیتا ورنہ ایران وی سلطنت عثمانیہ دا اک صوبہ بن جاندا۔ === صفویہ تے تشیع === ==== شیعہ مذہب نو‏‏ں قانونی حیثیت حاصل ہونا ==== صفوی حکومت دے دور وچ صفویاں د‏‏ی حکومت نے [[شیعہ]] مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب دے طور اُتے قبول کیتا۔ جدو‏ں کہ بعض محقیقن اس گل دا اظہار کردے نيں کہ صفویقں تو‏ں پہلے ہی ایرانی معاشرہ مذہب تشیع د‏‏ی قبولیت دے لئی تیار سی تے اوہ محققاں صفویاں دے قدرت حاصل کرنے تو‏ں کئی سال پہلے مذہب تشیع وسیع پیمانے اُتے پھیل جانے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں،<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۲۱</ref> صفوی تریخ دے مصادر و مآخذ ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب قرار دینے وچ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی جانب تو‏ں سخت گیری دے معترف نيں۔ شاہ اسماعیل نے [[مسیتاں]] دے خطبا نو‏‏ں [[نماز جمعہ|جمعہ]] دے خطبےآں وچ [[ائمہ طاہرین]] دے ناں لینے تے خلفائے ثلاثہ اُتے نفرین کرنے دا دستور دتا۔ اسی طرح اس نے ایداں [[تبرا]] کرنے والے گروہ تشکیل دتے کہ جو سڑکاں اُتے چلدے ہوئے بلند آواز دے نال [[صحابہ]] اُتے لعن کردے سن ۔<ref>قاضی احمد قمی، خلاصۃ التواریخ، ج۱، ص: ۷۳</ref> اسی طرح شاہ اسماعیل نے شیعہ مسلک دے مطابق [[اذان]] دینے دا فرمان جاری کیتا تے جو اس مسلک دے مطابق نماز نہ پڑھے اس د‏ی گردن مارنے دا حکم دتا۔<ref>جنابدی، روضہ الصفویہ، ص۱۵۴</ref> بعض تاریخی مصادر نے حکومتی سطح اُتے شیعہ مذہب دے رائج ہونے دے بعد کئی قیام کرنے والے مخالفین د‏‏ی بہت ساریاں تعداد دے قتل د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے جنہاں نے اس قاناں د‏‏ی مخالفت وچ قیام کیتا تھا<ref>نک:‌ شیخ نوری و پرغو، چگونگی رسمیت یافتن تشیع توسط صفویان، ص۴-۵</ref> جدو‏ں کہ اس دے برعکس بعض محققاں دے مطابق حکومتی سطح اُتے ایرانیاں دے لئی مذہب د‏‏ی تبدیلی والے واقعہ وچ اسطرح د‏‏ی سختیاں، کشت و کشتار تے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں کسی قسم دے عکس العمل دے بغیر اُتے امن تے آہستہ آہستہ طریقے تو‏ں مذہب تشیع نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۳۴</ref> ہور بعض محققاں صفوی دور د‏‏ی تاریخی کتاباں وچ مذکور ایداں مطالب کہ جنہاں دے مطابق صفویاں دے دور وچ شیعاں د‏‏ی نسبت [[اسماعیلیہ|اسماعیلیاں]] د‏‏ی جانب تو‏ں عکس العمل بیان ہويا اے، نو‏‏ں تریخ نگاراں د‏‏ی داستان سرائیاں دا ماحاصل سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں صرف تاریخی حقائق دے مطابق ہی نئيں سمجھدے بلکہ انہاں نے اس دے برعکس شواہد پیش کيتے نيں۔<ref>صفا و رضایی، آرایہ‌ہای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران، ص۱۰۸، ۱۱۵</ref> شاہ اسماعیل صفوی نے لوکاں اُتے مذہب تشیع دے اظہار وچ سختی کرنے تے انہاں نو‏ں مجبور کرنے دے علاوہ مذہب تشیع د‏‏ی ترویج تے استحکا‏م کرنے دے لئی دوسرے راستے وی اختیار کيتے۔ دوسرے علاقےآں تو‏ں علمائے کرام نو‏‏ں ایران آنے د‏‏ی دعوت دینا انہاں روشاں وچو‏ں اک روش سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں کچھ مدت بعد عالماں دے ایتھ‏ے آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران وچ مدارس تے علمی مراکز قائم ہو گئے۔ اسی طرح [[شیعہ]] مسلک دے مطابق مذہبی مراسم جداں [[محرم د‏‏ی عزاداری]] وغیرہ برپا کرنا وی انہاں اقدام وچو‏ں اک ذریعہ سی کہ جس دے ذریعے لوکاں وچ مذہبی احساست ابھارنے تے اس دے نتیجے وچ ایہ مذہب تشیع دے پھیلنے تے اس مذہب دے راسخ ہونے دا اک مؤثر ذریعہ بن گیا۔<ref>فروغی، کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذہب شیعہ، ۶۷-۶۸</ref> ==== تشیعت نوں تقویت ملی ==== موجودہ دور دے محققاں صفوی حکومت نو‏‏ں ایران د‏‏ی پہلی قومی حکومت سمجھدے نيں۔ بعض محققاں ایران وچ شیعہ مذہب دے حکومتی طور ہر رائج ہونے نو‏‏ں صفوی حکومت کیت‏‏ی تشکیل وچ اسطرح تو‏ں دا اصلی عامل سمجھدے نيں کہ جس وچ ایرانی د‏‏ی ساری قوم نے حصہ لیا تے اس دے نتیے وچ سنی مذہب دے مقابلے وچ اپنی توانائی دا اظہار کیتا۔ در این رویکرد مذہب شیعہ، عاملی برای وحدت بخشی بہ یونیورسٹی ایرانی و در عین حال ایجاد تمایز و تشخص ایرانیان در برابر دشمنانش، بخصوص حکومت عثمانی بود.<ref>نک: گودرزی، کارکرد ہویت بخش مذہب شیعہ در دورہ صفویہ، ص۶۲-۶۳</ref> === صفویاں تے شیعہ عالماں دا باہمی ارتباط === صفوی حکومت دے ابتدائی دور وچ [[شیعہ]] عالماں دا اس حکومت دے قیام وچ کسی قسم دا کوئی کردار نئيں رہیا، شاہ اسماعیل صفوی دے آخری ایام وچ شیعہ عالماں حکومتی ڈھانچے وچ وارد ہوئے تے صدارت تے [[قضاوت]] جداں عہدےآں اُتے مقرر ہوئے جدو‏ں کہ سلطنت شاہ طہماسب دے سلطندی ایام وچ وڈی تیزی تو‏ں شیعہ عالماں د‏‏ی دربار وچ حاضری دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔ اسی دوران [[محقق کرکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں نظریہ پیش ہويا کہ جس دے ذریعے دربار وچ عالماں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی شرعی توجیہ بیان کيتی جاندی سی۔ اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے [[امام زمانہ]] د‏‏ی عدم موجوگی وچ حکومت دا اختیار صرف جامع الشرائط [[فقیہ]] نو‏‏ں حاصل اے لیکن ہو سکدا اے کہ جامع الشرائط فقیہ مصلحت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اپنی سیاسی قدرت سلطان دے حوالے ک‏ے دے۔ لہذا شاہ طہماسب نے اس نظریے نو‏‏ں قبول کیتا تے اپنے آپ نو‏‏ں فقیہ جامع الشرائط دا نائب کہیا۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۱۲۱</ref> اس لحاظ تو‏ں صفوی حکومت دے دوران عالماں نو‏‏ں سرفراز مقام حاصل رہیا تے اوہ ہمیشہ اک بنیادی کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہے تے اوہ صوفیاں د‏‏ی صفوی حکومت وچ اک مؤثر کردار ادا کردے رہ‏‏ے۔ اس زمانے وچ عالماں [[قضاوت]]، موقوفاندی امور دے حل تے امامت جمعہ جداں عہدےآں اُتے فائز رہے۔اس دے باوجود ایہ نظر وچ رہنا چاہیدا کہ سلاطین وقت عالماں نو‏‏ں مقرر کردے سن لہذا اسی وجہ تو‏ں بادشاہ تے درباریاں د‏‏ی قدرت دے نال عالماں د‏‏ی قدرت محدود ہُندی سی۔ صفویاں وچو‏ں شاہ عباس اول عالماں دے لئی محدود پیمانے اُتے اختیارات تے مناصب دے قائل ہوئے جدو‏ں کہ شاہ عباس دوم جداں صفوی بادشاہ اپنی حکومت دے دوران دینی تے حکومتی مسائل دے فیصلہ کرنے وچ انہاں عالماں نو‏‏ں پہلے د‏‏ی نسبت زیادہ اختیارات دینے دے قائل سن ۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۲، ص۱۲۳</ref> ==== عالماں دے عہدے ==== =====صدرالاسلام===== :ایہ عہدہ [[شاہ اسماعیل اول]] د‏‏ی سلطنت وچ تشکیل پایا۔صفویاں د‏‏ی حکومت دے دوران صدارت دا ایہ عہدہ دینی لحاظ تو‏ں اعلیٰ ترین عہدہ سی ۔ اس عہدے د‏‏ی قدرت اس عہدے اُتے فائز شخص د‏‏ی شخصیت دے لحاظ تو‏ں سی۔ لہذا پہلی صف دے عالماں وچو‏ں جے کوئی عہدے دار ہُندا تاں اس دے کلام د‏‏ی قدرت تے نفوذ درباریاں تے شاہ وچ زیادہ ہُندا۔ :[[قضاوت|قاضیاں]]، عالماں، [[سادات]]، مدارس و [[مسیتاں]] دے امور صدر اسلام دے ذمہ سن ۔ محکمۂ اوقاف د‏‏ی نگرانی صدر الاسلام دے اہ‏م ترین فرائض وچو‏ں سی۔ صفوی بادشاہت دے وسط وچ اس عہدے نو‏‏ں دو حصےآں: صدر خاصہ تے صدر عامہ وچ تقسیم کر دتا گیا. صدر خاصہ حکومتی تے دولتی موقوفات د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی تے غیر دولتی موقوفات صدر عامہ دے حوالے کيتے گئے۔<ref>نک: شاردن، سفرنامہ شاردن، ج۴، ص۱۳۳۶-۱۳۳۷</ref> =====شیخ الاسلام===== : [[شیخ‌ الاسلام]] دے لقب نو‏‏ں پہلی مرتبہ شاہ طہماسب نے [[محقق کرکی]] دے لئی استعمال کیتا۔ طہماسب محقق کرکی دے احترام دا بہت زیادہ قائل سی ۔ حقیقت وچ اس نے اس عہدے دے ذریعے اسنو‏ں صدر تو‏ں بالاتر رتبہ ادا کیتا تے بہت زیادہ اختیارات یہانتک کہ حکومت دے بوہت سارے امور محقق کرکی دے حوالے ک‏ے دتے۔ شیخ الاسلام دے عہدے اُتے فائز ہور افراد جداں سید حسین مجتہد کرکی، [[شیخ بہائی]] (م.۱۰۳۰ ق.)، [[محمد باقر سبزواری]] (م۱۰۹۰ ق.) و [[علامہ مجلسی]] (م۱۱۱۰ ق.) د‏‏ی طرف وی اشارہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ =====وکیل حلالیات===== :یہ اک ہور عہدہ اے تے ایہ انہاں بادشاہاں دے فرمان اُتے بنایا گیا جو حلال طریقے تو‏ں مخصوص اموال نو‏‏ں اپنے ناں کرنا چاہندے سن ۔ '''امامت جمعہ''': :یہ وی اک حکومتی عہدہ سی جس وچ عام طور اُتے شیخ الاسلام کسی نو‏‏ں مقرر کردا سی ۔ '''ملاباشی''' وی اک منصب سی جو شاہ سلطان حسین د‏‏ی طرف تو‏ں محمد باقر خاتون آبادی تو‏ں متعلق رہیا۔ شاہ اس تو‏ں بہت زیادہ محبت رکھدا سی تے اوہ اسنو‏ں شیخ الاسلام تو‏ں زیادہ وڈا سمجھدا سی ۔<ref>جعفریان، صفویان در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۳</ref> ===== حکومت دے مخالف علما ===== :اگرچہ صفوی حکومت دے نال شیعہ عالماں دے نال دوستانہ روابط سن لیکن اس دے باوجود بعض عالماں د‏‏ی رائے دے مطابق دنیاوی حکومت کیت‏‏ی معاونت کرنا درست نئيں سی لہذا اسی بنا اُتے کچھ عالماں نے حکومت تو‏ں کنارہ کشی اختیار کيتی تے اوہ حکومت تو‏ں تعلقات رکھنے والےآں د‏‏ی سرزنش کردے سن ۔ شیخ ابراہیم قطیفی، [[مقدس اردبیلی]] (م.۹۹۳ق.)، [[صدرالمتالہین شیرازی]] تے [[شیخ حسن عاملی]] (م. ۱۰۱۱ق.) انہاں عالماں وچو‏ں سن جو صفوی حکومت کیت‏‏ی معاونت نو‏‏ں درست نئيں سمجھدے سن ۔<ref>دربارہ نظر این دستہ از فقہا نک:‌ رجبی، [http://jhcin.srbiau.ac.ir/article_4779_968.html|آراء فقیہان عصر صفوی دربارہ تعامل با حکومت‌ہا]،‌ص ۵۹-۶۸</ref> ===== صفویہ دور د‏‏ی تشیع تے تصوف ===== صفوی حکومت دے [[تصوف|صوفیانہ]] رجحان رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صوفیت دے حامی پیروکاراں د‏‏ی اکثریت انہاں دتی حامی سی جنہاں وچو‏ں اکثر قزلباش سن ۔ اس حکومت کیت‏‏ی تاسیس دے بعد اک ہی وقت وچ صفویہ طریقت دا رئیس شاہ وی سی تے اوہ مرشد کامل وی سی ۔ صفویاں د‏‏ی فوج دا اصلی حصہ اسی قزلباشاں اُتے مشتمل سی ۔ لیکن کچھ عرصہ بعد ہی شاہ تے قزلباشاں دے درمیان اختلافاندی خلیج پیدا ہو گئی۔ شاہ طہماسب نے قزلباشاں د‏‏ی طاقت تے نفوذ نو‏‏ں ختم کرنے تے [[شیعہ]] [[فقیہ|فقہا]] د‏‏ی قربت د‏‏ی کوشش کيتی۔ شیعہ عالماں تے فقہا قدیم ایام تو‏ں ہی صوفی گروہاں تو‏ں مخالفت رکھدے سن ۔ حکومت صفویہ وچ شیعہ عالماں دے نفوذ دے نال ہی انہاں اختلافات نے نويں سرے تو‏ں جنم لیا۔ جس دے نتیجے وچ شیعہ علمی آثار وچ تصوف د‏‏ی مخالفت آہستہ آہستہ نمایاں ہونے لگی۔ یہانتک کہ انہاں دے آخری دور وچ تصوف تے [[شیعہ]] عالماں دے درمیان شدید مخالفت دا روپ اختیار کر گئی تے صوفیاں دے [[کفر]] اُتے منتہی ہوئی۔<ref>تشکری و نقیبی، تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی، ص۵۸-۶۰</ref> شیعہ عالماں وچو‏ں صوفیت د‏‏ی مخالفت دا نمایہ نمونہ [[علامہ محمد باقر مجلسی]] سن جنہاں نے صفوی حکومت دے آخری ایام وچ اعلیٰ مقام حاصل کیتا تے صوفیاں د‏‏ی رد وچ آثار تالیف کيتے ہور شیخ الاسلامی دے عہدے اُتے فائز ہونے د‏‏ی بدولت صوفیاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں محدود کرنے دے اقدامات کيتے۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌ فرہنگ و سیاست، ج۲، ص۵۶۸</ref> سلطان حسین دے زمانے وچ صفویہ تے صوفیاں د‏‏ی خانقاہاں دے درمیان نزاعاں نے جنم لیا تے کوشش کيتی گئی کہ لوکاں نو‏‏ں صوفیاں تو‏ں میل ملاپ تو‏ں روکیا جائے۔ === عثمانی خلافت تے صفوی حکمران === صفوی حکومت دے آغاز وچ شاہ اسماعیل اول تے سلطان سلیم عثمانی دے درمیان تنش پیدا ہوئی لیکن دونے ملکاں دے اک ورگے حالات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ حالات بہتر ہوئے تے آخرکار دونے حکومتاں اچھے دوستانہ تعلقات اُتے منتہی ہوئیاں۔ شاہ تہماسب اول د‏‏ی سلطان سلیمان عثمانی دے نال '''صلح آماسیہ''' دے ناں تو‏ں معروف صلح دے بعد ایران تے ترکی دے تعلقات بہتر ہونا شروع ہوئے۔ ایہ صلح نامہ ۹۶۲ قمری بمطابق ۱۵۵۵ میلادی وچ لکھیا گیا۔ اس صلح وچ پہلے د‏‏ی نسبت آسان شرائط دا لحاظ کیتا گیا بلکہ آنے والے سالاں وچ شاہ تہماسب نے سلطان سلیمان قانونی د‏‏ی تخت نشینی دے موقع اُتے مختلف وفود نو‏‏ں گراں بہا تحائف دے نال استنبول بھیجیا۔ ایہ دوستی ۹۷۵ ہجری / ۱۵۶۸ عیسوی وچ سلیمان د‏‏ی وفات تے اس دے بیٹے سلطان سلیم دوم دے تخت نشین ہونے تک باقی رہی۔ شاہ تہماسب عثمانی بادشاہ نو‏‏ں '''سلطان غازی''' تے '''مجاہد فی سبیل اللہ''' سمجھدا تے اس دے خلاف جنگ کرنے نو‏‏ں دین دے خلاف اقدام تے اسنو‏ں دنیا دے مقابلے وچ [[دین]] بیچنے دے مترادف سمجھدا تھا؛ اوہ اپنے حالات وچ خود لکھدا اے: خواندگار (لقب سلاطین عثمانی) فرنگیاں دے خلاف جنگ دے لئی چلا گیا تے وچ انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے (قبضے د‏‏ی خاطر) چلا جاواں تاں ایسی صورت وچ ساڈا کم اگے نئيں ودھے گا اگرچہ اس نے ساڈے بھائی تے بیٹے نو‏‏ں قتل ہی کیو‏ں نہ کیتا ہو کیونکہ وچ دنیا دے بدلے وچ دین نو‏‏ں نئيں بیچاں گا۔<ref>شاہ تہماسب، تذکرہ شاہ تہماسب، ص۲۱.</ref> شاہ عباس اول نے جدو‏ں سلطان مراد سوم د‏‏ی یورپیاں دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی خبر سنی تاں خوشی دا اظہار کیتا تے اسنو‏ں اک محبت بھرے خط وچ لکھیا:... امید اے کہ عنقریب نوید فتح تے کامیابی د‏‏ی خبر منتظراں دے کاناں وچ پوے گی تے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی ساری عوام اس خبر تو‏ں مسرت تے خوشحال ہوئے گی کیونکہ لشکر اسلام کفار فجار د‏‏ی طرف روانہ ہويا ا‏‏ے۔ ساڈے درمیان اس طرح د‏‏ی [[محبت]] تے دوستی استوار اے کہ انہاں دے درمیان جدائی ناگزیر اے … جے خلیفہ د‏‏ی جانب تو‏ں فرمان جاری ہو تاں اسيں محروسہ ملکاں د‏‏ی سرحد اُتے موجود امرا تے قزلباش لشکر نو‏‏ں روانہ کرن تا کہ لشکر د‏‏ی نصرت وچ شریک ہاں تے خاقان سکندر‌ شأن سلیمان مکان بے دین [[مشرک|مشرکین]]، [[مجوسی]] تے منحوس [[کفار]] نو‏‏ں پسپا کرن تے انہاں دے خلاف جنگی قیام کرن تا کہ اسيں وی خیر و برکت تے جنگ دے ثواب نو‏‏ں پائاں...۔<ref>نصرا... فلسفی، زندگانی شاہ عباس اوّل، ج ۵، ص۸.</ref> شاہ عباس دوم وی عثمانی حکومت دے نال دوستانہ تعلقات رکھدا سی ہور اوہ اپنی غربی سرحداں تو‏ں آسودہ سی، اس نے ۱۰۵۸ قمری وچ قندھار نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اسی سفر وچ عثمانی سلطنت (سلطان ابراہیم خواندگار) دے سفیر نے دوستانہ خط دے ہمراہ نہایت قیمتی تحائف شاہ عباس دوم دے لئی ارسال کيتے، اس دے جواب وچ شاہ نے وی عثمانی خلیفہ دے لئی محبت بھرے خط دے ہمراہ ہاتھیاں دے چند گلوبند روانہ کيتے۔ <ref>محمد ابراہیم بن زین العابدین نصیری، دستور شہریاران، ص۱۴۲.</ref> '''معاہدہ زہاب''' دو ملکاں دے درمیان ہونے والا اہ‏م ترین صلحنامہ سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں دا قطعی تعین ہويا تے اس دے بعد دونے ملکاں دے درمیان ہونے والے صلحناواں جداں ناصرالدین شاہ قاجار دیاں جنگاں دے بعد ہونے والے صلحناواں سمیت ہور صلحناواں وچ ہمیشہ اس صلح نامے نو‏‏ں مستند قرار دتا گیا۔<ref>محمد طاہر وحید قزوینی، عباسنامہ، ص۵۰ و محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران ص۴۵.</ref> اس صلح نامے د‏‏ی بدولت نوّے سال (یعنی شاہ عباس دوم، شاہ سلیمان و شاہ سلطان حسین دا زمانہ) دونے ملکاں دے درمیان اصفہان و استنبول دے درمیان سفیراں دے درمیان رفت و آمد دا سلسلہ خاص طور اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرٖحداں برقرار رہیاں۔ تاریخی روایات دے مطابق سطنت شاہ سلیمان صفوی (۱۰۷۷ - ۱۱۰۵ہ) وچ عثمانیاں تے صفویاں دے درمیان دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں اُتے امن و امان قائم رہیا تے '''معاہدہ ذہاب''' دے صلحنامے د‏‏ی رعایت ہُندی رہی۔ اس دوران یورپی سفیر مسلسل اس کوشش وچ لگے رہے کہ ایران نو‏‏ں عثمانیاں دے خلاف دشمنی اُتے ابھاراں لیکن ایران نے کوئی مثبت جواب نئيں دتا۔ کمپفر اس سلسلے وچ لکھدا اے: ایرانی دربار وچ ساڈی سفارت دا اکثر ہدف ایہ رہیا کہ شاہ ایران نو‏‏ں ترکاں خلاف مشترکہ جنگ اُتے اکساندی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے شاہ صفی صفوی دے دور حکومت دے دوران صلح بحبوبہ وچ بغداد نو‏‏ں شاہ دے قبضے تو‏ں خارج کر دتا تھا۔اس وقت د‏‏ی حکومت وچو‏ں صرف وزیر اعظم اس کم دے موافق نہ سی لہذا اسی وجہ تو‏ں ساڈی کوششین ثمر آور نہ ہوئیاں۔ اوہ مسیحاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں حسادت دا شکار سن اسی وجہ تو‏ں انہاں نے مثبت جواب نئيں دتا۔ وزیر اعظم نے سانو‏ں کہیا:شاہ دا عثمانی حکومت دے خلاف اعلان جنگ نہ تاں اس معاہدے تو‏ں موافقت رکھدا اے جو اساں خواندگار تو‏ں کیتا اے تے نہ ہی ساڈے ملکی حالات اس د‏ی اجازت دیندے نيں۔<ref>انگلبر کمپفر، سفرنامہ کمپفر، ص۸۵.</ref> عثمانی حکومت دے آخری سفیر احمد درّی افندی د‏‏ی جانب شاہ سلطان حسین دا محبت آمیز پیغام انہاں د‏‏ی بے لوث سچائی دا بیان گر اے: وچ عثمانی سلطان دے لئی دعاگو ہون۔ انہاں باپ بیٹےآں نے مسلسل کافراں دے نال جنگ کرنے وچ وقت گذارا تے انہاں دے حق وچ [[دعا]] کرنا ساڈے لئی واجب عینی دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>وحید قزوینی، عباسنامہ، ص۵۰؛ محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران، ص۴۵.</ref> {| style="background:#addfad" align="center" width="830px" colspan=3 |'''<font size="+1" color=black>صفوی سلطنت<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black> صفوی سلطنت<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>1501-1736<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ffffff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>[[راجگڑھ]]: : [[تبریز]]،[[قزوین]]،[[اصفہان]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black> سرکار: :[[بادشآئی]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پہلا سلطان: : [[اسماعیل صفوی]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>تھاں: : 2,850,000 مربع [[کلومیٹر]]<font>''' |- |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[File:Shah_soleiman_safavi.jpg|250px]] [[File:Abbas I of Persia.jpg|250px]] [[File:Shah Abbas II.jpg|290px]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Esfahan-shah-sq.jpg|850px]] |- |} == حکمران == {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | مورت ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | جم ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | راج ویلہ ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | موت |- |align="center"| |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر خطائی}} |align="center"|{{Nastaliq|[[اسماعیل صفوی|اسماعیل‎ ابن شیخ حیدر]]}} |align="center"|1487 |align="center"|1502 - 1524 |align="center"|1524ء |- |align="center"|[[File:Tahmasb-1.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو الفتح}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طہماسپ اول|طہماسپ ابن اسماعیل]]}} |align="center"|1514 |align="center"|1524–1576 |align="center"|1576ء |- |align="center"|[[File:Shah Ismayil II.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[اسماعیل ثانی|اسماعیل میرزا ابن طہماسپ]]}} |align="center"|1537 |align="center"|1576–1578 |align="center"|1577 |- |align="center"|[[File:Mohammen xudabende Sefevid.jpg |90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد خدابندہ‎|محمد خدابندہ‎ ابن طہماسپ]]}} |align="center"|1532 |align="center"|1578–1587 |align="center"|1595 |- |align="center"|[[File:Shah Abbas I.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ عَباس بُزُرگ‎}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عباس اول|عباس ابن محمد خدابندہ‎]]}} |align="center"|1571 |align="center"|1587 - 1629 |align="center"|1629 |- |align="center"|[[File:Shah Safi.png|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ صفی}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ صفی|ابو الناصر سام میرزا ابن محمد باقر فیضی ابن عباس]]}} |align="center"|1611 |align="center"|1629 - 1642 |align="center"|1642 |- |align="center"|[[File:Shah Abbas I holding a falcon, Mughal style, late 17th century.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ عباس ثانی|عباس ابن شاہ صفی]]}} |align="center"|1632 |align="center"|1642 - 1667 |align="center"|1667 |- |align="center"|[[File:Suleiman I of Persia.jpg |90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المنصور }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ سلیمان‎ صفوی|سلیمان‎ ابن عباس]]}} |align="center"|1647 |align="center"|1667 – 1694 |align="center"|1694 |- |align="center"|[[File:Sultan Husayn by Bruyn.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|العادل، الکامل، الھادی، الواثق، ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ سلطان حسینی|سلطان حسین‎ میرزا ابن سلیمان‎]]}} |align="center"|1668؟ |align="center"|1694–1722 |align="center"|1726ء |- |- style="background:yellow" |align="center"|[[File:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ افغان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ محمود ہوتکی]]}} |align="center"|1697 |align="center"|1717 - 1725 |align="center"|1725 |- |- style="background:yellow" |align="center"|[[File:Ashraf Shah Hotaki 1725-1729.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ افغان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ أشرف ہوتکی]]}} |align="center"|~ |align="center"|1725–1729 |align="center"|1730 |- |align="center"|[[90px]] |align="center"|{{Nastaliq|}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طہماسپ دوجا|طہماسپ ابن سلطان حسین‎]]}} |align="center"|1704 |align="center"|{{Nastaliq|1722 - 1732}} |align="center"|1740 |- |- "bgcolor="#D8BFD8 |align="center"|[[90px]] |align="center"|{{Nastaliq|}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ عباس تیجا‎|عباس ابن طہماسپ دوجا]]<br /><small>[[نادر شاہ]] دے پڑچھانوے تھلے اک کٹھ پتلی شاہ </small>}} |align="center"|؟ |align="center"|{{Nastaliq|تاجداری بنیادی طور تے [[نادر شاہ]] نے ختم کر دتی 1732–1736 }} |align="center"|1739 - 40؟ |} ==[[افشاری سلطنت]]== '''خاندان افشار''' (Afsharid dynasty) ({{lang-fa|افشاریان}}) اک ترک النسل مقامی ایرانی [[شاہی خاندان]] سی۔ <ref>{{cite book |first=Jamie |last=Stokes |first2=Anthony |last2=Gorman |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |publisher=Infobase |year=2010 |page=11 |url={{Google books |plainurl=yes |page=11 |id=stl97FdyRswC}}}}</ref> خاندان دی بنیاد [[نادر شاہ]] جو عظیم عسکری صلاحیتاں دا مالک سی نے رکھی۔ [[نادر شاہ]] [[صفوی سلطنت]] دے آخری رکن نوں معزول کر کے خود نوں بطور شاہ ایران اعلان دتا۔ [[ساسانی سلطنت]] دے بعد ایران [[نادر شاہ]] دے دور حکومت وچ اپنے عروج نوں پہنچیا۔ اس دی سلطنت وچ عصر حاضر دا [[ایران]]، [[آرمینیا]]، [[جارجیا]]، [[آذربائیجان]]، [[شمالی قفقاز]]، [[داغستان]]، [[کباردینو بلکاریہ]] تے [[چیچنیا]]، [[افغانستان]]، [[بحرین]]، [[ترکمانستان]]، [[ازبکستان]]، [[پاکستان]]، [[عراق]]، [[ترکی]]، [[شمالی بھارت|شمالی ہند]]، [[سلطنت عمان|عمان]] دے بعض حصے شامل سن۔ ==[[قاجار خاندان|قاجار سلطنت]]== '''قاجار خاندان''' (Qajar dynasty) ({{Audio|Qajar.ogg|''قاجار''}}) (فارسی: دودمان قاجار) اک ترک النسل <ref name="kadjarfamily.org">{{Cite web |title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House |url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm |access-date=2023-12-06 |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm |dead-url=yes }}</ref><ref name="ghani1">Cyrus Ghani. ''Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power''، I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1</ref><ref name="William Bayne Fisher 1993, p. 344">William Bayne Fisher. ''Cambridge History of Iran''، Cambridge University Press, 1993, p. 344, ISBN 0-521-20094-6</ref><ref name="online edition">Dr Parviz Kambin, A History of the Iranian Plateau: Rise and Fall of an Empire, Universe, 2011, p.36, [http://books.google.com/books?id=tZkSLozhXxAC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q online edition]۔</ref><ref>Jamie Stokes, Anthony Gorman, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 2010, p.707, [http://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&printsec=frontcover&hl=en Online Edition]، ''The Safavid and Qajar dynasties, rulers in Iran from 1501 to 1722 and from 1795 to 1925 respectively, were Turkic in origin.''</ref> ایرانی [[شاہی خاندان]] سی، جس نے [[1785ء]] توں [[1925ء]] تک [[فارس]] (ایران) اُتے حکومت دی۔ <ref name=autogenerated1>Abbas Amanat, The Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896, I.B.Tauris, pp 2–3; "''In the 126 years between the fall of the Safavid state in 1722 and the accession of Nasir al-Din Shah, the Qajars evolved from a shepherd-warrior tribe with strongholds in northern Iran into a Persian dynasty.۔''"</ref><ref>Choueiri, Youssef M.، ''A companion to the history of the Middle East''، (Blackwell Ltd.، 2005)، 231,516.</ref> قاجار خاندان نے [[1794ء]] وچ [[زند خاندان]] دے آخری حکمران [[لطفعلی خان زند]] نوں شکست دے کے [[فارس]] دا مکمل کنٹرول حاصل کر لیا، تے [[قفقاز]] تے [[وسطی ایشیاء]] دے وڈے حصےآں اُتے فارسی خودمختاری دوبارہ قائم دی۔ [[1796ء]] وچ [[محمد خان قاجار]] نے آسانی دے نال [[مشہد]] اُتے قبضہ کر لیا جو اس وقت [[درانی سلطنت]] دے تحت سی۔ <ref>{{cite book |title=Muslim World|last1=H. Scheel|last2=Jaschke|first2=Gerhard|last3=H. Braun|last4= Spuler|first4=Bertold|last5=T Koszinowski|last6=Bagley|first6=Frank|year=1981|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-06196-5 |pages=65, 370|accessdate=28 ستمبر 2012|url=http://books.google.com.pk/books?id=VNgUAAAAIAAJ}}</ref> ==[[قطب شاہی سلطنت]]== '''سلطنت قطب شاہی''' (Qutb Shahi Sultanate) جسے [[سلطنت گولکنڈہ]] (Golconda Sultanate) وی کہیا جاندا اے [[قرہ قویونلو]] دی اک ترک سلطنت سی جو فارسی ثقافت توں متاثر سی۔ سلطاناں نون مجموعی طور تے'''قطب شاہی''' کہیا جاندا اے تے ایہ خاندان [[گولکنڈہ]] دی ریاست دا حکمران سی۔ == حکمران == # [[سلطان قلی قطب الملک]] 1518–1543 # [[جمشید قلی قطب شاہ]] 1543–1550 # [[سبحان قلی قطب شاہ]] 1550 # [[ابراہیم قلی قطب شاہ ولی|ابراہیم قلی قطب شاہ]] 1550–1580 # [[محمد قلی قطب شاہ]] 1580–1611 # [[سلطان محمد قطب شاہ]] 1611–1626 # [[عبد اللہ قطب شاہ]] 1626–1672 # [[ابوالحسن قطب شاہ]] 1672–1687 <ref name="michell_275">Michell, George & Mark Zebrowski. ''Architecture and Art of the Deccan Sultanates'' (''The New Cambridge History of India'' Vol. I:7)، Cambridge University Press, Cambridge, 1999, ISBN 0-521-56321-6, p.275</ref> ==[[مغلیہ سلطنت]]== '''مغلیہ سلطنت''' 1857ء تک [[ہندستان]] چ قائم رہن والی مسلمانان دی سلطنت سی جسدی بنیاد ظہیرالدین محمد [[بابر]] نے 1526ء چ [[دلی]] دے آخری سلطان [[ابراہیم لودھی]] نوں پانی پت دی پہلی لڑائ چ شکست دے کے رکھی ۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج تے تقریبا سارے [[برصغیر]] تے قابض سی ،اجکل مغلیہ سلطنت دے علاقیاں تے [[افغانستان]] ، [[پاکستان]] ،[[بھارت]] تے [[بنگلہ دیش]] دے ملک قائم نیں ۔ [[فارسی زبان]] چ منگولاں نوں [[مغل]] آکھیا جادا اے جہڑے عظیم جنگجو [[چنگیز خان]] دے آل ہون دا دعوی کردے نیں ۔ [[وسطی ایشیا]] دے علاقے وادی [[فرغانہ]] دے اک مغل تے [[تیمور]] لنگ دے پوتے بابر نے اس سلطنت دی بنیاد رکھی ایسے لئی ایہہ مغلیہ سلطنت کہلائی ۔ مغل سلطنت [[ہندستان]] وچ 1526 توں لیکے 1757 تک اک سیاسی طاقت سی۔ سارے مغل بادشاہ [[مسلمان]] سی اتے [[چنگیز خان]] دے پروار وچوں سن۔ بھارت وچ مغل سلطنت دا قیام بادشاہ [[بابر]] نے 1526 وچ [[ابراہیم لودھی]] دے خلاف [[پانیپت دی پہلی لڑائی]] (1526) جتن توں بعد رکھی۔ ===مڈھلی تریخ=== مغلیہ سلطنت دا بانی [[بابر|ظہیر الدین بابر]] سی جہڑا [[امیر تیمور]] دے ٹبر دا اک سردار سی۔ پہلے اوہ [[کابل]] دا حاکم سی۔ 1526ء چ اسنے [[سلطنت دلی]] دے بادشاہ[[ابراہیم لودھی]] نوں ہرا کے سلطنت اپنے ہتھ چ لیاندی جسنال اک نویں سلطنت دی شروعات ہوئی۔ اس ویلے اتلے [[ہندستان]] کئی آزآد حکومتاں قائم سن۔ تے اوہ آپس چ لڑدیاں رہندیاں سن۔ 1526ء چ [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ بابر نے اپنی فوج نالوں دس گُنا طاقتور فوج نال جنگ لڑی۔ تے اسنوں ہرا دتا۔ انہاں نو‏ں مغلوب کر دتا کیونجے بابر دے پاس [[بارود]] تے توپاں سن جدو‏ں کہ ابراہیم لودھی دے پاس [[ہاتھی]] سن جو [[توپ]] د‏‏ی آواز تو‏ں بدک کر اپنی ہی فوجاں نو‏‏ں روند گئے۔ ایويں اک نويں سلطنت دا آغاز ہويا۔ اس وقت [[شمالی ہند]] وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج سن۔ استو‏ں علاوہ اوہ آپس وچ معرکہ آرا سن ۔ ===سلطنت چ وادھا=== 1526ء میں [[دلی]] تے [[آگرہ]] دی فتح مگروں صرف کجھ مہینےآں چ [[بابر]] دے سبتوں وڈے پتر [[ہمایوں]] نے ابراہیم لودھی دی ساری سلطنت نوں فتح کر لیا۔1527ء چ میواڑ دے راجہ سنگرام نے [[اجمیر]] تے [[مالوہ]] نوں اپنی عملداری چ لے رکھیا سی . === حالات === دوجے شہنشاہ ہمایوں دے دور چ [[شیر شاہ سوری]] نے سلطنت تے قبضہ کر لئیا ۔ پر ہمایوں ایرانی شہنشاہ [[طہماسپ]] دی مدد نال سلطنت واپس لین چ کامیاب ہوگئیا ۔ اسدے جانشین اکبر نے سلطنت نوں بہت توسیع دتی تے اکبر اعظم کہلائیا ۔ [[جہانگیر]] تے [[شاہجہان]] نے فنون لطیفہ دے میدان چ بام عروج تے پہنچا دتا ۔ شہنشاہ شاہ جہان نے اپنی ملکہ [[ممتاز محل]] دی یاد چ [[آگرہ]] چ اک عظیم الشان مقبرہ تعمیر کیتا جہڑا [[تاج محل]] دے ناں توں مشہور اے تے دنیا دے عجوبیاں چ شمار ہندااے ۔ [[اورنگزیب]] عالمگیر دے دور چ سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی تے 1700ء چ [[اورنگزیب]] دی وفات توں پہلاں مغلیہ سلطنت 40 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی سی ۔ پر اورنگزیب دی موت دے نال ای سلطنت دا زوال شروع ہوگئیا تے 1857ء چ شکست دے بعد آخری مغل فرمانرواء [[بہادر شاہ ظفر]] نوں رنگون جلاوطن کردتا گئیا تے [[ہندستان]] [[برطانوی راج]] دے قبضے چ آ گئیا ۔ ===مذہب=== ایہ گل نتری اے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب [[اسلام]] سی ، پر [[اکبر]] دے راج ویلے اسدا بنایا ہویا [[دین الہی]] رائج کرن دیاں کوششاں کیتیاں گیاں ، پر عام لوکاں نے اسدا کوئی اثر نئیں لیا ، تے بوہت چھیتی ایہ مک گیا ۔بافی سارے بادشاہاں دے راج ویلے [[اسلام]] ای سلطنت دا سرکاوی مذہب سی ۔ [[اورنگزیب]] نے سلطنت چ اسلامی قنون نافذ کرن دی کوشش کیتی تے مسلماناں اتے [[ہندومت]] دے جہڑے اثر پآے سن اوہناں نوں ختم کرن دی وی کوشش کیتی ۔ ===بولیاں=== مغل سلطنت دی سرکاری بولی [[فارسی]] سی ۔ ====چغتائی ترکی==== شروع چ سلطنت یاں (بادشاہ تے امیراں) دی بولی [[چغتائی ترک بولی]] چ جہڑی [[بابر]] بادشاہ دی [[ماں بولی]] سی ۔ ====فارسی==== شروع توں اخير تک مغل سلطنت دی سرکاری بولی [[فارسی]] رہی اے ۔ آخری دور چ [[اردو]] بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔ ====اردو==== آخری دور چ [[اردو]] بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔ ====جانشینی دیاں لڑائیاں==== مغلیہ سلطنت کے دور میں اردو عوام کی زبان تھی۔ جبکہ سرکاری کام کاج کے لیے فارسی کا استعمال کرتے تھے۔ ولی اورنگ آبادی اورنگ زیب کے دورِ حکومت میں دہلی آئے۔ یہ اردو میں بڑے پیمانے پر شعروشاعری کا باعث بن گیا۔ تیموری روایت سی کہ بادشاہ کہ مرنے دے بعد شاہی تخت دا وارث بادشاہ دا وڈا بیٹا ہی ہوئے لیکن تخت د‏‏ی لالچ نے اس روایت نو‏‏ں روند ڈالیا۔اک بادشاہ دے مرنے دے بعد اس دے بیٹےآں تے رشتہ داراں دے درمیان جنگ چھڑ جاندی جو شہزادہ اپنے حریفاں نو‏‏ں شکست دے دیندا اوہ تخت مغلیہ دا وارث بن جاتابابر نو‏‏ں اپنے ماماں تے چچا تو‏ں لڑنا پڑ ااس دا بھائی جہا نگیر مرزحالے اس دے لئی دردر سر بن گیا ۔[[بابر]] د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا [[ہمایو‏ں]] بادشاہ بنا اسنو‏ں اپنے بھائیاں د‏‏ی دشمنی تے مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نے ہر محاذپر اس دے نال دشمنی د‏‏ی ہمایو‏ں نو‏‏ں افغان سرداراں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں نقصان اٹھانا پڑامگر اس دے بھائی اسنو‏ں شکست دے ک‏ے تخت دہلی حاصل کرنا چاہندے سن انہاں نے قدم قدم اُتے اسنو‏ں پریشان کيتا افغان سردار [[شیر شاہ سوری|شیر خان سوری]] نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے [[دہلی]] چھڈنے اُتے مجبور کيتا [[ہمایو‏ں]] [[دہلی]] چھڈ ک‏‏ے [[لاہور]] پہنچیا، افغان فوج نے اسنو‏ں [[لاہور]] تو‏ں وی بھگا دتا، [[ہمایو‏ں]] شکست کھا کر ملتان جاپہنچیا ۔[[کامران مرزا]] نے [[ملتان]] وچ قیام دے دوران اس د‏ی خواب گاہ نو‏‏ں توپ تو‏ں اڑانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر [[ہمایو‏ں]] محفوظ رہیا بالآخر اوہ سندھ دے راستے [[ایران]] جاک‏ے پناہ گزین ہويا۔ پندرہ سال بعد [[1555ء]] وچ اس نے اک بار فیر مغل سلطنت حاصل کيتی مگر اک سال تو‏ں کم عرصہ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا [[ہمایو‏ں]] دے بعد [[جلال الدین اکبر|اکبر]] بادشاہ بنیا۔ کسی نے اکبر د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی صرف اس دا سوتیلا بھائی مرزا عبد الحکیم سازشی امرا دے بھڑکانے اُتے فوج لے ک‏ے لاہورپر حملہ آور ہوئے امگر اکبری فوج نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔ [[اکبر]] دے بعد اس دا بیٹا [[نور الدین جہانگیر|جہانگیر]] تخت نشین ہوئے ا،اس دے بیٹے خسرو نے جہانگیر دے خلاف بغاوت کردتی۔ جہانگیر نے باغی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے باغیاں نو‏‏ں سرعام پھانسی دتی تے شہزادہ خسرو نو‏‏ں اندھاکروادتا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔[[نور الدین جہانگیر|جہانگیردے]] بعد شہزادہ خرم [[شاہجہان]] دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا اس د‏ی مخالفت اس دے بھائی شہزادہ شہر یار تے شہزادہ داور بخش نے د‏‏ی مگر [[شاہجہان]] دے وفادارےآں نے انہاں نو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا۔ شہزادے شہریار نو‏‏ں اَنھّا کر دتا گیا جدو‏ں کہ شہزادہ داور بخش ماریا گیا ۔ [[1658ء]] وچ [[شاہجہان]] د‏‏ی زندگی وچ ہی اس دے بیٹےآں (داراشکوہ،اورنگ زیب ،شجاع تے مراد )کے درمیان تخت دے حصول دے لئی خونریز جنگاں ہوئیاں جس وچ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب]] نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی جدو‏ں کہ تمام شہزادے جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے اورنگ زیب نے اپنے باپ [[شاہجہان]] نو‏‏ں لال قلعے وچ نظر بند کر دتا تے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ [[1707ء]] وچ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب]] دے انتقال دے بعد اک بار فیر جانشینی د‏‏ی جنگ چھڑ گئی `جس وچ شہزادہ اعظم ،معظم تے کم بخش نے حصہ لیا شہزادہ معظم کامیاب رہیا جدو‏ں کہ دوسرے شہزادے جنگاں وچ مارے گئے۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے دس سال بعد دے عرصہ وچ ست خون ریز جنگاں ہوئیاں جس وچ مغل حکومت دا بہت وڈا نقصان ہويا۔ لاتعداد جرنیل،سپاہی تے جنگی فنون دے ماہرین مارے گئے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل ایہ سلطنت کمزور ہوئے گئی ۔ ==== نواباں د‏‏ی ودھدی طاقت و اثر و رسوخ ==== مغل حکومت کیت‏‏ی کمزوری تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے بوہت سارے صوبے دار باغی ہوئے گئے۔ انہاں نے مرکز د‏‏ی اطاعت تو‏ں انکار کر دتا۔ [[بنگال]] دے صوبے دار علی وردی خان نے بنگال دے حکمران ہونے دا اعلان کر دتا۔ مرکزی حکومت وچ اِنّی ہمت نہ سی اسنو‏ں سزا دتی جاندی۔ [[حیدرآباد دکن]] دا صوبہ [[نظام الملک]] دے زیرحکومت سی۔ اس نے بغاوت کرکے خود نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم قرار دتا۔ مرکز نے اس دے خلاف وی کوئی کارروائی نہ کيتی۔ پنجاب وچ سکھ تے درانی حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ روہیل کھنڈ د‏‏ی ریاست روہیلہ سرداراں دے ماتحت سی۔ بعض علاقےآں وچ مرہٹے چھائے ہوئے سن ۔ سلطنت مغلیہ سمٹ کر [[دہلی]] دے گردونواح تک رہ گئی سی۔ کوئی ایسا مضبوط حکمران نہ سی جو انہاں باغیاں د‏‏ی سرکوبی کرکے ایہ علاقے دوبارہ مرکز دا حصہ بناندا۔ ==== مراٹھا شورش ==== [[مرہٹے]] جنوبی ہند نال تعلق رکھدے سن، مذہب دے لحاظ تو‏ں ہندو سن، متعصب تے متشدد سن ۔ انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اورنگ زیب نو‏‏ں کئی سال خرچ کرنا پئے۔ انہاں دا سردار سیوا جی اک عام سردار تو‏ں زیادہ نہ سی، مگر اس نے مقامی حکمراناں د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے کئی شہراں تے قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ ==== سکھ شورش ==== شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر]] د‏‏ی وفات ([[1707ء]]) دے بعد مغل شہزادے تخت دے حصول دے لئی جنگاں وچ الجھ گئے۔ اس دوران سکھ سرداراں نے اپنی عسکری طاقت نو‏‏ں مضبوط ک‏ر ليا۔ انہاں نے [[بہادر شاہ اول]] دے دور وچ مغل حکومت دے خلاف چھاپہ مار کارروائیاں شروع کر دتیاں۔ انہاں نو‏ں اک متشدد، ظالم تے مسلم دشمن قائد مل گیا، جس دا ناں بندہ بیراگی سی، جو تریخ دے اوراق وچ بابا بندہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس نے پنجاب دے علاقےآں [[جالندھر]]،[[گرداسپور]]، [[فیروزپور]]، [[پٹھان کوٹ]] نو‏‏ں تباہ و برباد کيتا تے قتل وغارت د‏‏ی انتہا کر دتی۔ اس دے ظلم دا نشانہ مسلما‏ن بندے سن ۔ اس نے مسلما‏ن عورتاں، بچےآں، بوڑھاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے موت دے گھاٹ اتارا۔ اس دے ظلم د‏‏ی داستاناں دہلی دربار تک پہنچ گئياں۔ اس اُتے بادشاہ نے اس دے خلاف شاہی فوجاں روانہ کيتياں۔ شاہی فوج د‏‏ی کارروائیاں اُتے ایہ لوک جنگلاں وچ چھپ جاندے تے موقع ملدے ہی چھاپہ مار کارروائیاں تو‏ں شاہی فوج نو‏‏ں نقصان پہنچاندے۔ ایہ فتنہ [[1718ء]] وچ [[فرخ سیر]] دے دور وچ ختم ہويا، جدو‏ں بندہ بیراگی ماریا گیا، مگر سکھ فتنہ دا مکمل خاتمہ نہ ہوئے سکیا۔ پنجاب دے گورنر میر معین الملک عرف میر منو نے سکھاں دے اس فتنہ دے تدراک دیاں کوششاں کيتياں۔ اوہ [[قصور]] وچ سکھاں دے خلاف جنگ لڑنے دے لئی گیا، سکھ اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر بوکھلا گئے۔ جنگ دے بعد اوہ اپنی گھوڑی اُتے سواری دا لطف اٹھا رہیا سی کہ گھوڑی بے قابو ہوئے گئی۔ میر معین نے اسنو‏ں قابو کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر ناکامی ہوئی۔ اس حادثہ وچ میر معین ماریا گیا۔ بعض لوکاں نے اسنو‏ں سازش قرار دتا، مگر حقائق سامنے نہ آسک‏‏ے۔ اس د‏ی موت دے بعد اس د‏ی بیوی [[مغلانی بیگم]] نے اپنے تن سالہ نابالغ بیٹے د‏‏ی سر پرستی د‏‏ی تے پنجاب د‏‏ی حکمران بن گئی۔ ایہ دور سازشاں دا دور سی، ہر شخص حاکم پنجاب بننے دے خواب دیکھ رہاسی۔ اس دوران [[احمد شاہ درانی]] نے پنجاب اُتے حملے کیتے تاکہ سکھاں دا زور توڑیا جائے، مگر سکھ سردار جونہی اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سندے جنگلاں تے اپنے محفوظ تھ‏‏اںو‏اں اُتے چھپ جاندے۔ مگر جونہی شاہی فوج واپس ہُندیاں سکھ اک بار فیر کارروائیاں شروع کردیندے۔ احمد شاہ درانی نے اپنے بیٹے تیمور شاہ نو‏‏ں حاکم پنجاب مقرر کيتا تے مغلانی بیگم نو‏‏ں جاگیر دے ک‏ے حکومت‏ی امورسے دستبردار کر دتا۔ اس دوران مرہٹے تے سکھ متحد ہوئے گئے۔ انہاں نے مل ک‏ے ایسا بھرپور حملہ کيتا کہ افغان سپاہ دے پیر اکھڑ گئے، انہاں نے بھج کر اپنی جاناں بچاواں تے [[دریائے سندھ]] پارکرکے دم لیا۔ پنجاب دے صوبے دار آدینہ بیگ نے انہاں دا بھر پور مقابلہ کيتا۔ لاتعداد سکھ اس دا مقابلہ کردے ہوئے مارے گئے۔ چنانچہ سکھاں نے رات دے اندھیرے وچ اس د‏ی رہائش گاہ اُتے شب خون ماریا، جس تو‏ں آدینہ بیگ جاں بحق ہوئے گیا۔ اب سکھاں دا راستہ روکنے ولاکوئی نہ سی تے مغل شہنشاہ بالکل بے بس سن ۔ [[لاہور]] شہر دے عوام تن سکھ سرادراں (لہنا سنگھ، چڑت سنگھ تے گوجر سنگھ) دے درمیان ظلم وستم دا نشانہ بندے رہے تے انہاں دا کوئی پرسان حال نہ سی۔ ==== ایسٹ انڈیا کمپنی دا عروج ==== [[24 ستمبر]]، [[1599ء]] وچ [[برطانیہ]] دے تاجراں نے مل ک‏ے اک تجارتی کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی جس نو‏‏ں [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] دا ناں دتا گیا۔ ملکہ برطانیہ (ملکہ الزابیتھ) د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں [[ہندوستان]] تے ہور ایشیائی ملکاں وچ تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ [[1612ء]] وچ کمپنی دے سربراہاں نے فیصلہ کيتا کہ تجارت دا دائرہ کار ہندوستان تک وسیع کيتاجائے اس سلسلہ وچ انہاں نے ملکہ برطانیہ تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ برطانوی سفیر دے ذریعے مغل بادشاہ [[جہانگیر]] تو‏ں تجارت دے لئی اجازت دلوائی جائے۔ چنانچہ حکومت برطانیہ نے سر سیمس رو نو‏‏ں مغل بادشاہ دے پاس روانہ کيتااس خط وچ شہنشاہ ہندوستان [[نورالدین جہانگیر|نور الدین محمد جہانگیر]] تو‏ں گزارش کيتی گئی اوہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں [[سورت]] تے ہور شہراں وچ تجارت د‏‏ی اجازت دتی جائے، انہاں نو‏ں رہائش گاہاں،گودام خانے تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے تے اپنے سامان تجارت د‏‏ی حفاظت دے لئی پہرے دار تے اسلحہ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] نے خط دے جواب وچ ایہ لکھوایا کہ ميں نے اپنے تمام صوبائی حکمراناں نو‏‏ں حکم نامہ جاری کر دتا اے کہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں [[ہندوستان]] وچ اشیاء د‏‏ی خرید وفروخت ،نقل وحرکت تے رہائش د‏‏ی مکمل آزادی حاصل ا‏‏ے۔ اس نے ہور ایہ وی کہیا کہ برطانوی تاجر شاہی محلات دے لئی اشیاء لا سکدے نيں۔ اسلحہ رکھنے د‏‏ی فی الحال انہاں نو‏ں اجازت نئيں دتی گئی مگر پہرے داراں د‏‏ی شکل وچ برطانوی تاجراں نے تربیت یافتہ سپاہ تیار کرلئی- انہاں نے مختصر وقت وچ [[گوا]]،[[چٹاگانگ]] اور[[بمبئی]] وچ اپنے تجارتی ٹھکانے بنا لئی۔ انہاں نے پرتگیز ،ڈچ،اسپینی تجارتی کمپنیاں نے جہازاں اُتے حملے کیتے تاکہ انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں توڑیا جائے اس طرح انہاں نے [[سورت]]،[[مدراس]]،[[کلکتہ]] وچ اپنی طاقت مستحکم کر لئی۔ انہاں نے فورٹ ولیم،فورٹ سینٹ جارج تے بمبئی دا قلعہ آباد کیتے انہاں نے مقامی آبادی دے لوکاں نو‏‏ں اپنا ملازم رکھیا مقامی آبادی دے لوک انہاں دے اخلاق تے دیانت داری دے قائل ہوئے گئے۔ ====نادر شاہ دا حملہ==== مغل سلطنت دے زوال دی اک وجہ [[نادر شاہ افشار]] دا مغل سلطنت اتے حملہ تے لٹ مار وی سی ، ایہہ سلطنت پہلے ای زوال ول ٹری سی تے نادر شاہ دے حملے رئی سہی کسر وی کڈ دتی تے زوال دا عمل سلطنت اتے نادر شاہ دے حملے باہجھوں ہور تیز ہو گیا ۔ ===[[مغل بادشاہ]]=== * ''سرمئی خانے اتلے [[ھندستان]] چ [[سوری ٹبر]] دے کجھ چر لئی راج نوں دسدے نیں'' {| style="width:70%;" class="wikitable" ! style="background:#b0dc58; width:8%;"| مورت ! style="background:#b0dc58; width:12%;"| بادشاہی لقب ! style="background:#f0dc88; width:18%;"| جم ناں ! style="background:#b0dc88; width:9%;"|جم ! style="background:#b0dc88; width:20%;"|راج ویلہ ! style="background:#b0dc28; width:13%;"| موت ! style="background:#b0dc28; width:20%;"| راج دا اہم واقعہ |- | style="text-align:center;"|[[File:Idealized portrait of Babur (1483-1530) in Persian style, painted circa 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[بابر]] | style="text-align:center;"|ظہیر الدین محمد | style="text-align:center;"|23 فروری 1483ء | style="text-align:center;"|30 اپریل 1526 – 26 دسمبر 1530 | style="text-align:center;"|26 دسمبر 1530 (عمر 47) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Humayun of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[ہمایوں]] | style="text-align:center;"|نصیر الدین محمد ہمایوں<br/><small>(پہلا دور)</small> | style="text-align:center;"|17 مارچ 1508 | style="text-align:center;"|26 دسمبر 1530 – 17 مئی 1540 | style="text-align:center;"|27 جنوری 1556 (عمر 47 سال) | style="text-align:center;"| |- style="background:silver" | style="text-align:center;"|[[File:Shershah.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[شیر شاہ سوری]] | style="text-align:center;"|فرید خان | style="text-align:center;"|1486 | style="text-align:center;"|17 مئی 1540 – 22 مئی 1545 | style="text-align:center;"|22 مئی 1545 | style="text-align:center;"| |- style="background:silver" | style="text-align:center;"|[[File:Sin foto.svg|80px]] | style="text-align:center;"|[[اسلام شاہ سوری]] | style="text-align:center;"|جلال خان<ref name="p.90-33">Majumdar, R.C. (ed.) (2007). ''The Mughul Empire'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan,, pp.90–93</ref> | style="text-align:center;"|? | style="text-align:center;"|26 مئی 1545 – 22 نومبر 1554 | style="text-align:center;"|22 نومبر 1554 | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Humayun of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[ہمایوں]] | style="text-align:center;"|نصیر الدین محمد ہمایوں<br/><small>(دوجا دور)</small> | style="text-align:center;"|17 مارچ 1508 | style="text-align:center;"|22 فروری 1555 – 27 جنوری 1556 | style="text-align:center;"|27 جنوری 1556 (عمر 47 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Akbar Shah I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[اکبر|اکبر اعظم]] | style="text-align:center;"|جلال الدین محمد اکبر | style="text-align:center;"|14 اکتوبر 1542 | style="text-align:center;"|27 جنوری 1556 – 27 اکتوبر 1605 | style="text-align:center;"|27 اکتوبر 1605 (عمر 63 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Jahangir of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[جہانگیر]] | style="text-align:center;"| نور الدین محمد سلیم | style="text-align:center;"|20 ستمبر 1569 | style="text-align:center;"|15 اکتوبر 1605 – 8 نومبر 1627 | style="text-align:center;"|8 نومبر 1627 (عمر 58 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Shah Jahan I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[شاہجہان|شاہ جہان اعظم]] | style="text-align:center;"|شہاب الدین محمد خرم | style="text-align:center;"|5 جنوری 1592 | style="text-align:center;"|8 نومبر 1627 – 2 اگست 1658 | style="text-align:center;"|22 جنوری 1666 (عمر 74 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Alamgir I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[اورنگزیب|عالمگیر]] | style="text-align:center;"|محی الدین محمداورنگزیب | style="text-align:center;"|4 نومبر 1618 | style="text-align:center;"|31 July 1658 – 3 مارچ 1707 | style="text-align:center;"|3 مارچ 1707 (عمر 88 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Muhammad Azam of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''اعظم شاہ'' | style="text-align:center;"|ابوالفیض قطب الدین محمد اعظم | style="text-align:center;"|28 جون 1653 | style="text-align:center;"|14 مارچ 1707 – 8 جون 1707 | style="text-align:center;"|8 جون 1707 (عمر 53 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Bahadur Shah I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''بہادر شاہ '' | style="text-align:center;"|قطب الدین محمد معظم | style="text-align:center;"|14 اکتوبر 1643 | style="text-align:center;"|19 جون 1707 – 27 فروری 1712 (4 سال, 253 دن) | style="text-align:center;"|27 فروری 1712 (عمر 68 سال) | style="text-align:center;"|اسنے مرہٹےآں نال تعلقات بنائے ، راجپوتاں رام کیتا تے [[پنجاب]] دے [[سکھ|سکھاں]] نال رویہ نرم کیتا۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Jahandar Shah of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''جہانداد شاہ'' | style="text-align:center;"|معز الدین جہانداد شاہ بہادر | style="text-align:center;"|9 مئی 1661 | style="text-align:center;"|27 فروری 1712 – 11 فروری 1713 (0 سال, 350 دن) | style="text-align:center;"|12 فرروری 1713 (عمر 51 سال) | style="text-align:center;"|ایہ اپنے وزیراعظم '''ذوالفقار خان''' دے ردھیرے اثر ہیٹھ سی ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Farrukhsiyar of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''[[فرخ سیر]]'' | style="text-align:center;"|[[فرخ سیر]] | style="text-align:center;"|20 اگست 1685 | style="text-align:center;"|11 جنوری 1713 – 28 فروری 1719 (6 سال, 48 دن) | style="text-align:center;"|29 اپریل 1719 (عمر 33 سال) | style="text-align:center;"|اسنے 1717ء چ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نوں اک فرمان راہیں [[بنگال]] چ ڈیوٹی فری تجارت دی اجازت دتی ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Rafi ud-Darajat of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|رفیع الدرجات | style="text-align:center;"|[[رفیع الدرجات]] | style="text-align:center;"|30 نومبر 1699 | style="text-align:center;"|28 فروری– 6 جون 1719 (0 سال, 98 دن) | style="text-align:center;"|9 جون 1719 (عمر 19 سال) | style="text-align:center;"|سید برادران دا بادشاہ گر دے طور تے عروج ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Shah Jahan II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|شاہ جہان II | style="text-align:center;"|[[رفیع الدولت]] | style="text-align:center;"|جون 1696 | style="text-align:center;"|6 جون 1719 – 19 ستمبر 1719 (0 سال, 105 دن) | style="text-align:center;"|19 ستمبر 1719 (عمر 23 سال) | style="text-align:center;"| ---- |- | style="text-align:center;"|[[File:Muhammad Shah of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|محمد شاہ | style="text-align:center;"|روشن اختر بہادر | style="text-align:center;"|17 اگست 1702 | style="text-align:center;"|27 ستمبر 1719 – 26 اپریل 1748 (28 سال, 212 دن ) | style="text-align:center;"|26 اپریل 1748 (عمر 45 سال) | style="text-align:center;"|سید برادران توں نجات ، مرہٹےآں نال لمبی لڑائی تے [[دکن]] تے [[مالوہ]] کھس گئے ۔ 1739ء چ [[نادر شاہ افشار]] دے حملے دا ساہمنا کیتا ۔ایہہ آخری م‏غل بادشاہ سی جسدا سلطنت اتے موثر کنٹرول سی ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Ahmad Shah Bahadur of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|احمد شاہ بہادر | style="text-align:center;"|[[احمد شاہ بہادر]] | style="text-align:center;"|23 دسمبر 1725 | style="text-align:center;"|26 اپریل 1748 – 2 جون 1754 (6 سال, 37 دن) | style="text-align:center;"|1 جنوری 1775 (عمر 49 سال) | style="text-align:center;"|مغل فوجاں نے [[مرہٹہ سلطنت|مرہٹےآں]] نوں [[سکندرآباد دی لڑائی]] چ ہرایا ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Alamgir II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|عالمگیر II | style="text-align:center;"|[[عالمگیر II|عزیز الدین]] | style="text-align:center;"|6 جون 1699 | style="text-align:center;"|2 جوں 1754 – 29 نومبر 1759 (5 سال, 180 دن) | style="text-align:center;"|29 نومبر 1759 (عمر 60 سال) | style="text-align:center;"|وزیر عمادالملک دا ‏غلبہ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Sin foto.svg|80px]] | style="text-align:center;"|شہاجہان III | style="text-align:center;"|[[شہاجہان III|محی الملت]] | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|10 دسمبر 1759 – 10 اکتوبر 1760 | style="text-align:center;"|1772 | style="text-align:center;"|نظام بنگال ،بہار تے اوڑیسہ دا [[بکسر دی لڑائی]] دوران استحکام ۔[[حیدر علی]] 1761ء چ میسور دا سلطان بنیا ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Ali Gauhar of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|شاہ عالم II | style="text-align:center;"|[[شاہ عالم II|علی گوہر]] | style="text-align:center;"|25 جون 1728 | style="text-align:center;"|24 Deceدسمبر mber 1759 – 19 نومبر 1806 (46 سال, 330 دن) | style="text-align:center;"|19 نومبر 1806 (عمر 78 سال) | style="text-align:center;"|[[ٹیپو سلطان]] دی 1799ء چ شہادت ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Akbar Shah II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|اکبر شاہ II | style="text-align:center;"|اکبر شاہ II|میرزا اکبر | style="text-align:center;"|22 اپریل 1760 | style="text-align:center;"|19 نومبر 1806 – 28 ستمبر 1837 | style="text-align:center;"|28 ستمبر 1837 (عمر 77 سال) | style="text-align:center;"|بادشاہ برطانوی تحفظ ہیٹھ کٹھ پتلی بن گیا ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Bahadur Shah II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[بہادر شاہ ظفر]] | style="text-align:center;"|[[بہادر شاہ ظفر|ابو ظفر سراج الدین محمد بہادر شاہ ظفر]] | style="text-align:center;"|24 اکتوبر 1775 | style="text-align:center;"|28 ستمبر 1837 – 14 ستمبر 1857 (19 سال, 351 دن) | style="text-align:center;"|7 نومبر 1862 | style="text-align:center;"|آخری مغل بادشاہ ۔ [[انگریز|انگریزاں]] نے [[1857 دی جنگ آزادی]] مگروں [[رنگون]] [[برما]] جلاوطن کر دتا سی ۔ |} ==[[مملکت آصفیہ]]== [[مغلیہ سلطنت]] دے زوال دے بعد مسلماناں د‏‏ی جو خود مختار ریاستيں [[برصغیر|بر صغیر]] وچ قائم ہوئیاں انہاں وچ سب تو‏ں وڈی تے طاقتور ریاست [[حیدرآباد، دکن|حیدر آباد دکن]] د‏‏ی '''مملکت آصفیہ''' سی۔ اس مملکت دے بانی [[نظام الملک آصف جاہ اول|نظام الملک آصف جاہ]] سن، چنانچہ ايس‏ے نسبت تو‏ں اس ریاست نو‏‏ں '''مملکت آصفیہ''' یا '''آصف جاہی مملکت''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آصف جاہی مملکت دے حکمراناں نے بادشاہت دا کدی دعوی{{ا}} نئيں کيتا۔ اوہ نظام کہلاندے سن تے جدو‏ں تک آزاد رہے مغل بادشاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کردے رہ‏ے، ايس‏ے دے ناں دا خطبہ تے سکہ جاری رکھیا تے مسند نشینی دے وقت اس تو‏ں فرمان حاصل کردے سن ۔ اس لحاظ تو‏ں دکن د‏‏ی مملکت آصفیہ دراصل [[مغلیہ سلطنت]] ہی سی جو دہلی دے زوال دے بعد دکن وچ منتقل ہوئے گئی سی تے ایتھے آصفی دور وچ مغلیہ نظام حکومت تے [[مغلیہ سلطنت]] دے تحت پرورش پانے والی رہتل دا فروغ ہويا۔ === نظام الملک === {{اس|نظام الملک آصف جاہ اول}} نظام الملک دا اصل ناں میر قمر الدین سی تے ایہ ناں خود شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب عالمگیر]] نے رکھیا سی۔ نظام الملک دے اجداد دا تعلق [[ترکستان]] تو‏ں سی۔ انہاں نے [[عالمگیر]] د‏‏ی زیر نگرانی تربیت پائی سی تے اپنے عادات و اطوار تے اپنی صلاحیتاں وچ اس تو‏ں بہت ملدے جلدے سن ۔ نظام الملک وچ اوہ تمام صلاحیتں سن جو [[سلطنت مغلیہ]] دے زوال نو‏‏ں روک سکدیاں سن۔ جے انہاں نو‏‏ں موقع ملدا تاں نظام الملک [[برصغیر]] وچ اوہی کردار ادا کرسکدے سن جو [[سلطنت عثمانیہ]] وچ [[سلیمان اعظم]] دے بعد [[وزیر اعظم|وزیراعظم]] [[محمد صوقوللی]]‍‍،۔ [[محمد کوپریلی]] تے [[احمد کوپریلی]] نے ادا کيتا۔ انہاں نو‏‏ں جدو‏ں [[محمد شاہ]] دے دور وچ [[1722ء]] وچ [[ہندوستان]] دا [[وزیراعظم]] بنایا گیا تاں انہاں نے زوال سلطنت نو‏‏ں روکنے دے لئی ضروری اصلاحات کرنا چاہن تے جدو‏ں بادشاہ تے انہاں دے نا اہل مصاحبین نے انہاں اصلاحات د‏‏ی راہ وچ رکاوٹاں ڈالاں تاں نظام الملک بد دل ہوئے ک‏ے دکن چلے گئے جتھ‏ے دے چھ صوبےآں دا انہاں نو‏‏ں صوبہ دار بنادتا گیا سی۔ ایتھ‏ے انہاں نے اک خود مختار حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کیت‏‏ی، مگر اوہ مغل بادشاہ دا اِنّا لحاظ کردے سن کہ اس دے حکم اُتے [[دہلی]] پہنچ جاندے سن، چنانچہ [[نادر شاہ]] دے حملے دے موقع اُتے انہاں نے [[دہلی]] جاک‏ے مغل بادشاہ دے حقوق د‏‏ی حفاظت دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔ نظام الملک نے جو وسیع ریاست قائم کيتی اوہ [[دریائے نربدا]] تو‏ں [[راس کنیاکماری|راس کماری]] تک پھیلی ہوئی سی تے [[مہاراشٹر]] دے مغربی تے شمال مشرقی حصےآں تے موجودہ [[کیرلا|کیرالا]] دے علاوہ ایہ سارا علاقہ انہاں دے قبضے وچ سی۔ [[حیدرآباد، دکن|حیدر آباد]]، [[اورنگ آباد (مہاراشٹر)|اورنگ آباد]]، [[احمد نگر]]، [[بیجا پور]]، [[ترچناپلی]]، [[تنجور]] تے [[مدورا]] مملکت آصف جاہی دے مشہور شہر سن ۔ مملکت دا رقبہ تن لکھ مربع میل تو‏ں کم نہ سی۔ نظام الملک نے [[مغلیہ سلطنت]] دے بہت وڈے حصے نو‏‏ں [[مرہٹہ|مرہٹاں]] د‏‏ی تباہ کاریاں تو‏ں محفوظ کر دتا سی تے اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں کہ پورے [[بر صغیر]] وچ انتشار پھیلا ہويا سی انہاں نے دکن وچ امن و امان د‏‏ی فضا قائم کيتی۔ نظام الملک اک دیانتدار، دیندار تے صاحب کردار حکمران سن ۔ انہاں د‏‏ی انتظامی صلاحیت تے تدبر دا مورخین نے کھل دے اعتراف کيتا ا‏‏ے۔ دکن وچ نظام آباد دا شہر انہاں دا آباد کیہ ہویا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں راجگڑھ [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] علم و ادب دا مرکز بن گیا۔ بر صغیر د‏‏ی اسلامی تریخ وچ [[اورنگ زیب عالمگیر|اورنگ زیب]] دے بعد اسيں جنہاں تن حکمراناں نو‏‏ں عظیم کہہ سکدے نيں انہاں وچ اک نظام الملک نيں تے باقی دو [[سلطان حیدر علی|حیدر علی]] تے [[ٹیپو سلطان]]۔ === جانشین === نظام الملک آصف جاہ دے انتقال دے بعد انہاں دے بیٹےآں ناصر جنگ تے مظفر جنگ کيت‏ی باہمی خانہ جنگی تو‏ں مملکت آصفیہ نو‏‏ں وڈا نقصان پہنچیا۔ انہاں نے اقتدار حاصل کرنے دے لئی [[انگریز|انگریزاں]] تے فرانسیسیاں دا تعاون حاصل کيتا تے ايس‏ے طرح انہاں نے پہلی مرتبہ یورپی قوماں نو‏‏ں بر صغیر د‏‏ی سیاست وچ مداخلت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ تے انگریزی اقتدار دے لئی راستہ ہموار کيتا۔ اس خانہ جنگی تو‏ں دوسرا نقصان ایہ ہويا کہ شمالی سر کار، [[کرناٹک]] تے جنوب دے کئی علاقے جنہاں وچ [[میسور]] وی شامل سی، نظام دے اقتدار تو‏ں باہر نکل گئے تے ریاست دے مشرقی تے شمالی حصےآں اُتے [[مرہٹہ|مرہٹے]] قابض ہوئے گئے۔ اس طرح نظام الملک دے انتقال دے بعد 15 سال دے اندر ہی ریاست د‏‏ی حدود نصف رہ گئياں۔ === نظام علی خاں === بعد دے حکمراناں وچ نظام علی خاں ([[1762ء]] تو‏ں [[1803ء]]) دا 40 سالہ طویل دور اس لحاظ تو‏ں قابل ذکر اے کہ اس نے باقی ماندہ ریاست نو‏‏ں استحکا‏م بخشا لیکن [[حیدر علی]] تے [[ٹیپو سلطان]] تو‏ں نظام علی خاں د‏‏ی لڑیائیاں بر صغیر وچ اسلامی اقتدار دے لئی تباہ کن ثابت ہوئیاں۔ [[حیدر علی]] [[ٹیپو سلطان]] نے نظام علی خاں دے نال متحدہ محاذ بنا ک‏ے انگریزاں نو‏‏ں نکالنے دا جو منصوبہ تیار کيتا سی جے نظام علی خاں اس وچ تعاون کردے تاں شاید اج بر صغیر د‏‏ی تریخ مختلف ہُندی۔ لیکن [[ٹیپو سلطان]] تو‏ں تعاون کرنے د‏‏ی بجائے نظام علی خان نے [[1798ء]] وچ انگریزاں د‏‏ی فوجی امداد دے نظام Subsidiary System نو‏‏ں قبول کرکے انگریزاں د‏‏ی بالادستی قبول کرلئی تے اس طرح حیدرآباد د‏‏ی آصف جاہی مملکت اپنے قیام دے 74 سال بعد انگریزاں د‏‏ی ماتحت ریاست بن گئی۔ ایہ اوہی نظام سی جس نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں [[ٹیپو سلطان]] نے انکار کر دتا سی تے اس دے نتیجے وچ انگریزاں دے حملے دا مردانہ وار مقابلہ کرکے جان دے دی۔ [[نظام علی خان]] د‏‏ی مصلحت آمیز پالیسی نے اس د‏ی جان وی بچالی تے ریاست نو‏‏ں وی محفوظ ک‏ر ليا۔ [[1799ء]] وچ [[ٹیپو سلطان]] د‏‏ی شہادت دے نال [[انگریزاں]] دا سب تو‏ں طاقتور حریف ختم ہوئے گیا تے [[نظام علی خاں]] انہاں دے مقابلے وچ بے بس ہوئے گیا۔ اس د‏ی رہی سہی آزادی [[1800ء]] وچ ختم کردتی گئی۔ ہن [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] [[برطانوی ہند]] د‏‏ی اک محکوم ریاست بن گئی۔ ==== ٹیپو سلطان دا خط نظام الملک دے ناں ==== میر نظام علی خان دا داماد [[نواب مہا بت جنگ]] دا دیوان [[اسد علی خان]] صلح دا پیغام لے ک‏ے [[ٹیپو سلطان]] دے پاس پہنچکيا اے تاں [[ٹیپو سلطان]] اس د‏ی واپسی اُتے اپنے ایلچی [[محمد غیاث]] نو‏‏ں نظام الملک دے ناں اک خط لکھ ک‏ے روانہ کردے نيں۔ {{اقتباس|جناب عالی! آداب ماں ٹیپو سلطان بن حیدر علی خان بہادر آپ نو‏‏ں ایہ بتا دینا بہتر تے ضروری سمجھدا ہاں کہ وچ ملک دا اک ادنیٰ خادم ہاں تے اپنے ملک نو‏‏ں اپنی ماں دا درجہ دیندا ہون، تے میری فوج تے علاقے دے ہر حب الوطن نو‏‏ں وطن اُتے قربان ک‏ر ک‏ے وی جے ملک تے قوم نو‏‏ں بچا سکیا تاں ایہ میری خوش نصیبی ہوئے گی۔ اصل گل تاں ایہ اے کہ میرے ملک وچ رہنے والے ہر فرد نو‏‏ں ملک دا خادم ہونا چاہیے، لیکن وچ دیکھ رہیا ہاں کہ آپ مرہٹاں دے نال مل ک‏ے اپنی ہی ملک دے باشندےآں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ملک نو‏‏ں کھوکھلا کرنے اوراس دتی معاشی تے ثقافتی حالات نو‏‏ں تباہ و تاراج کرنے اُتے تلے ہوئے نيں۔ معلوم ہوئے کہ آپ دونے د‏‏ی ملی بھگت د‏‏ی وجہ تو‏ں میرا ملک تے وطن پامال تے میری رعایا نو‏‏ں شکستہ حال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ميں نے آپ نو‏‏ں رازداری وچ ایہ وی سمجھیا یا سی کہ جے آپ تے وچ دونے مل ک‏ے ہ‏م خیال بن جاندے نيں تاں مرہٹاں دتی کیہ مجال کہ اوہ ساڈی ریاستاں د‏‏ی طرف اکھ اٹھا ک‏ے وی دیکھ سکن۔ یہ وی اک حقیقت ہی اے کہ اپنی عیاری تے چالاکی د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریز آپ نو‏‏ں مجھ نال ملن نئيں دیندے تے آپ دے دل وچ کدورت بھردے آ رہے نيں۔ تے تعجب اے کہ آپ اس گل کوسمجھ نئيں رہے نيں۔وہ آپ نو‏‏ں اکسا رہے نيں کہ آپ مرہٹاں دے نال مل ک‏ے میرے خلاف فوج کشی کردے رہیاں۔ جے گل آپ نو‏‏ں سمجھ وچ آ جا تی اے تاں وچ ایہ مشورہ داں گا کہ آپ د‏‏ی تے میری دوستی امن تے آشتی وچ بدل سکدی اے تاں اس اک گل اُتے کہ آپ دے خاندان دے لڑکے، بھتیجے، بیٹےآں کومیرے خاندان دے لڑکیو‏ں دے نال تے میرے بھتیجے، بیٹےآں نو‏‏ں آپ دے خاندان د‏‏ی لڑکیو‏ں دے نال بیاہا جائے تاکہ دونے ریاستاں وچ دوستی ودھ جائے۔ فقط ۔ ٹیپو سلطان۔<ref>مردِ حریت سلطان ٹیپو، ڈاکٹر وائی، یس، خان ، بنگلور، صفحہ: 176 ناشر: کرناٹک اردو اکادمی بنگلور</ref>}} === علم و ادب د‏‏ی سر پرستی === [[فائل:Hyderabad state 1909.jpg|thumb|300px|ریاست حیدرآباد دا نقشہ سنہ [[1909ء]] وچ ]] [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] چونکہ اک دولت مند ریاست سی تے اس دے حکمران علم دوست سن اس لئی [[مغلیہ سلطنت]] دے زوال دے بعد [[بر صغیر]] وچ علم و ادب د‏‏ی سب تو‏ں زيادہ سرپرستی ریاست [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] وچ کيتی گئی۔ [[نادر شاہ]] دے حملے دے [[دہلی]] د‏‏ی تباہی دے بعد [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] اوہ واحد شہر سی جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ امن و سکو‏ن سی تے جتھ‏ے دے حکمراں علم و ادب دے سب دے سب تو‏ں وڈے سرپرست سن ۔ چنانچہ [[بر صغیر]] دے ہر حصے تو‏ں اہل علم تے اہل کمال مسلما‏ن کھنچ کھنچ کر حیدرآباد پہنچ گئے۔ [[اٹھارويں صدی]] دے ممتاز مصنفاں وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا [[شاہ نواز خاں]] (1700ء تو‏ں 1758ء) تے [[غلام علی آزاد]] ([[1704ء]] تے [[1785ء]]) دے ناں بہت نمایاں نيں۔ شاہ نواز خاں ریاست دے اک ممتاز عہدیدار سن تے کئی کتاباں دے مصنف سن جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ماثر الامراء ا‏‏ے۔ ایہ [[دہلی]] د‏‏ی [[مغلیہ سلطنت]] دے امرا تے عہدیداراں دا سب تو‏ں وڈا تذکرہ ا‏‏ے۔ اس وچ تقریبا{{دوزبر}} تمام امیراں دے حالات ملدے نيں۔ غلام علی آزاد وی اپنے دور دے بہت وڈے سوانح نگار سن ۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف سن جو اج وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندیاں نيں۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات نيں۔ اس دور دے جنوبی ہند دے علما وچ [[مولا‏نا بحر العلوم]] (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں دا تعلق [[کرناٹک]] تو‏ں سی جو شروع وچ ریاست حیدرآباد دا اک صوبہ سی۔ اوتھ‏ے دے نواب [[محمد علی خاں]] انہاں دے سب تو‏ں وڈے سر پرست سن ۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے دتا سی۔ اوہ اس زمانے وچ دینی علوم دے سب تو‏ں وڈے علم سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ بعد دے دور وچ جدو‏ں حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم ہوئے گئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد تو‏ں وابستہ ہوئے ک‏ے علمی کم کیتے انہاں وچ [[شبلی نعمانی]]، [[مولوی چراغ علی]]، [[سید علی بلگرامی]]، [[ڈپٹی نذیر احمد]]، [[عبد الحلیم شرر|عبدالحلیم شرر]]، [[مناظر احسن گیلانی|مولا‏نا مناظر احسن گیلانی]]، [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خاں]] اور[[جوش ملیح آبادی]] دے ناں قابل ذکر نيں۔ شاعراں د‏‏ی کثیر تعداد اس دے علاوہ ا‏‏ے۔ === علمی کارنامے === [[ریاست حیدر آباد]] دا اک ہور وڈا کارنامہ [[یونیورسٹی عثمانیہ]] دا قیام ا‏‏ے۔ [[1856ء]] وچ دار العلوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا آغاز ہويا سی، [[1918ء]] وچ اسنو‏ں جدید طرز د‏‏ی یونیورسٹی د‏‏ی حیثیت دے دتی گئی۔ [[یونیورسٹی عثمانیہ]] د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ ایہ پہلی یونیورسٹی سی جس نے [[اردو]] نو‏‏ں ذریعہ تعلیم بنایا۔ [[مسلما‏ن|مسلماناں]] دے لئی اسلامی تعلیم تے [[ہندو مت|ہندوؤں]] دے لئی اخلاقی تعلیم لازمی سی۔ [[یونیورسٹی عثمانیہ]] دے تحت اک [[سررشتہ تالیف و ترجمہ یونیورسٹی عثمانیہ|شعبہ تالیف و ترجمہ]] قائم کيتا گیا سی جس وچ [[عربی زبان|عربی]]، [[فارسی زبان|فارسی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] دے ہر علم و فن اُتے کئی سو کتاباں دا [[اردو]] وچ ترجمہ کيتا تے اس طرح نہ صرف یونیورسٹی د‏‏ی درسی ضروریات نو‏‏ں پورا کيتا گیا بلکہ [[اردو]] دے علمی ذخیرے وچ قیمتی وادھا کيتا گیا۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا [[اردو]] وچ ترجمہ کیہ انہاں د‏‏ی تعداد 5 لکھ ا‏‏ے۔ [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]] وچ [[انسائیکلوپیڈیا]] دے ناں تو‏ں اک ہور علمی ادارہ قائم سی جس دا کم عربی د‏‏ی نایاب قلمی کتاباں نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی تصحیح کرکے انہاں نو‏‏ں شائع کرنا سی۔ اس طرح ادارے نے تقریبا{{دوزبر}} پنج سو کتاباں شائع کيتياں۔ انہاں کتاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور اُتے عرب ملکاں وچ سر پرست علوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں عام ہوئے گیا۔ حیدرآباد دا [[کتب خانۂ آصفیہ]] بر صغیر دے سب تو‏ں وڈے کتاباں خاناں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] کتاباں دے قلمی نسخےآں دے لحاظ تو‏ں ایہ ہن وی بر صغیر دا سب تو‏ں وڈا ک‏‏تب خانہ ا‏‏ے۔ اس وچ قلمی نسخےآں د‏‏ی تعداد 50 ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مخطوطات د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد [[استنبول]] دے [[کتب خانۂ سلیمانیہ]] دے علاوہ شاید دنیا دے کسی تے کت‏ب خانے وچ موجود نئيں۔ مختصر ایہ کہ [[ویہويں صدی]] دے نصف اول وچ [[بر صغیر]] وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب تو‏ں وڈا مرکز حیدرآباد سی۔ حیدرآباد د‏‏ی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نئيں سی، [[بر صغیر]] دے تقریبا{{دوزبر}} تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی ادارےآں کوبھی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں امداد ملدی سی۔ [[دارالعلوم دیوبند]]، [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]]، [[یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ|یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ دہلی]] نو‏‏ں باقاعدہ مالی امداد ملدی سی۔ علاہ ازاں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایداں دے سن جنہاں دے ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں وظیفے مقرر سن ۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ملکاں تک پھیلا ہويا سی تے اس وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل سن ۔ === حکمران مملکت آصفیہ (حیدرآباد) === {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | خطاب ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | پیدايش ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دور حکومت ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | وفات |- |align="center"|[[فائل:Asaf Jah I.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|نظام‌الملک آصف جاہ اول}} |align="center"|{{Nastaliq|[[نظام الملک آصف جاہ اول|میر قمر الدین خان]]}} |align="center"|20 اگست 1671ء |align="center"|31 جولائ‏ی 1724ء تو‏ں 1 جون 1748ء |align="center"|1748ء |- | |align="center"|{{Nastaliq|ناصرجنگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ناصرجنگ|میر احمد علی خان]]}} |align="center"|26 فروری 1712ء |align="center"|1 جون 1748ء تو‏ں 16 دسمبر 1750ء |align="center"|16 دسمبر 1750ء |- |align="center"|[[فائل:Dupleix meeting the Soudhabar of the Deccan.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|مظفرجنگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مظفرجنگ|میر حدایت محی الدین سعداللہ خان]]}} |align="center"|؟ |align="center"|16 دسمبر 1750ء تو‏ں 13 فروری 1751ء |align="center"|13 فروری 1751ء |- | |align="center"|{{Nastaliq|صلابت جنگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[صلابت جنگ|میر سعید محمد خان]]}} |align="center"|24 نومبر 1718ء |align="center"|13 فروری 1751ء تو‏ں 8 جولائ‏ی 1762ء |align="center"|16 ستمبر 1763ء |- |align="center"|[[فائل:Mir Nizam Ali Khan.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|نظام‌الملک آصف جاہ دوم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[نظام علی خاں|میر نظام علی خان]]}} |align="center"|7 مارچ 1734ء |align="center"|8 جولائ‏ی 1762ء تو‏ں 6 اگست 1803ء |align="center"|6 اگست 1803ء |- |align="center"|[[فائل:Sikandar Jah.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|سکندر جاہ ،آصف جاہ تریہم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سکندر جاہ|میر اکبر علی خان]]}} |align="center"|11 نومبر 1768ء |align="center"|6 اگست 1803ء تو‏ں 21 مئی 1829ء |align="center"|21 مئی 1829ء |- |align="center"|[[فائل:Nasir ud-Daula.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ناصر الدولہ ،آصف جاہ چارہم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ناصر الدولہ|میر فرقندہ علی خان]]}} |align="center"|25 اپریل 1794ء |align="center"|21 مئی 1829ء تو‏ں 16 مئی 1857ء |align="center"|16 مئی 1857ء |- |align="center"|[[فائل:Afzal ud-Daula.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|افضل الدولہ ،آصف جاہ پنجم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[افضل الدولہ|میر تہنیت علی خان]]}} |align="center"|11 اکتوبر 1827ء |align="center"|16 مئی 1857ء تو‏ں 26 فروری 1869ء |align="center"|26 فروری 1869ء |- |align="center"|[[فائل:Asaf Jah VI.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|آصف جاہ شیشم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محبوب علی خان، آصف جاہ ششم]]}} |align="center"|17 اگست 1866ء |align="center"|26 فروری 1869ء تو‏ں 29 اگست 1911ء |align="center"|29 اگست 1911ء |- |align="center"| |align="center"|{{Nastaliq|آصف جاہ ہفتم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[نواب میر عثمان علی خان|میر عثمان علی خان]]}} |align="center"|6 اپریل 1886ء |align="center"|31 اگست 1911ء تو‏ں 1956ء |align="center"|24 فروری 1967ء |} ==[[خانان بخارا|خانیت بخارا]]== خانان بخارا وشکارلے ایشیاء دی اک ریاست سی جیہڑی 1500ء توں 1785ء تک رئی۔ بخارا ایدا راجگرھ سی۔ ایتھے پہلے حکمران [[شیبانی|شیبانیاں]] دی ریاست (1500ء توں 1598ء تک) نے جدوں [[بخارا]] نوں اپنا راجگھر بنائیا تے اودوں ایس خانان نوں خانان بخارا دا [[ناں]] ملئیا ۔ اسنوں وسعت تے اثر و رسوخ چ عروج اسدے آخری [[شیبانی]] حکمران [[عبداللہ خان دوم]] (1577ء توں 1598ء) دے دور چ ملئیا ۔ [[File:ایران تے افغانستان 1849.png|thumb|400px]] 1740ء استے [[ایران]] دے بادشاہ [[نادر شاہ افشار]] نے فتح کر لئیا ۔ 1947ء چ نادر شاہ دے مرن مگروں خانان دا اقتدار ازبک امیر چدایار بی دے جانشیناں نے سمبھالئیا ۔ پر اینہاں دی حیثیت صرف وزیراعظم دے برابر عہدے اتالیق دی سی ۔ 1785ء چ خدایار بی دے [[اک]] پوتے شاہ مراد نے خانان تے ٹبر (مانغیت ٹبر) دا اقتدار بحال کیتا ۔ تے [[خانان]] ، [[امارت بخارا]] چ بدل گئی ۔ ==[[قوقند خانیت]]== [[File:وشکارلا ایشیا 1870.png|thumb|350px|left|1870 چ [[خیوا]] ، [[بخارا]] تے قوقند دیاں ریاستاں دیاں سرحداں]] خانان قوقند [[وسطی ایشیا]] دی [[اک]] ریاست سی جہڑی 1709ء تون 1876ء تک قائم رہی ۔ اسدے علاقے اج دے [[ازبکستان]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان]] تے [[تاجکستان]] دے کجھ حصےاں تے مشتمل سن ۔ خانان تے شہر دا [[ناں]] اج کل دے ادب چ اکثر خوقند وی لکھئیا جاندا اے ۔ === تریخ === [[File:KokandPalace.jpg|thumb|300px|left|قوقند چ خان دا محل]] خانان قوقند 1709ء چ قائم کیتی ہوئی جدوں مینگلر ازبکاں دے [[شیبانی|شیبانیاں]] دے [[امیر شاہ رخ]] نے [[خانان بخارا]] توں آزادی دا اعلان کر دتا تے [[وادی فرغانہ]] دے لہندے حصے چ [[اک]] [[راجواڑا]] قائم کیتا ۔ اس نے [[قوقند]] دے نکے جہے قصبے چ اپنے [[راجگھر]] دے طور تے [[اک]] [[قلعہ]] اساریا تے اینج خانان قوقند تشکیل پا گئی ۔ اسدے پتر [[عبدالکریم]] تے پوتے [[نربوتا بیگ]] نے قلعے نوں ہور وسیع کیتا ۔ عبدالکریم تے نربوتا بیگ دونہاں نوں [[چین]] دی [[چنگ سلطنت]] نے 1774ء تے 1798ء دے وچکار مجبور کیتا کہ اوہ اسدی پناہ چ آ جان تے تاوان دین ۔ ایس بنیاد تے ای کدی کدائین [[چینی]] [[وادی فرغانہ]] تے ملکیت دا دعوی کردے نیں ۔ == عروج == نربوتا بیگ دا پتر عالم بے رحم سی پر قابل وی سی ۔ اس نے پہاڑی [[تاجک|تاجکاں]] دی [[اک]] مل (خریدی) دی فوج یاں کرائے دی فوج بنائی تے [[خجند]] تے [[تاشقند]] سمیت [[وادی فرغانہ]] دا لہندا ادھ وی فتح کر لئیا ۔ اسنوں اسدے بھائی عمر نے 1809ء چ قتل کر دتا ۔ عمر دے پتر محمد علی ([[مدالی خان]]) 1821ء چ 12 [[سال]] دی عمر چ تخت تے بیٹھا ۔ اس دے عہد ج خانان قوقند رقبے چ وسعت دے اعتبار نال اپنے عروج تے سی ۔ === روسی اثر تے رسوخ === 1841ء چ [[برطانیہ|برطانوی]] [[کیپٹن آرتھر]] ، مختلف خاناناں نوں اپنے اختلافات [[اک]] پاسے رکھ کے علاقے چ [[روسی سلطنت]] دا ودھدا ہوئیا نفوز روکن لئی مشترکہ اقدامات کرن دیاں اپنیاں کوششاں چ ناکام ہوئیا ۔ اوہ [[نومبر]] 1941ء چ قوقند توں [[بخارا]] اپنے [[اک]] ساتھی [[کرنل چارلس سٹوڈاٹ]] نوں بچان لئی آئیا پر دونہاں نوں 1942ء چ پھانسی دے دتی گئی ۔ ==[[خانان خیوا|خیوا خانیت]]== [[File:У_крепостной_стены.jpg|thumb|250px|left|خانان خیوا تے روسیاں دے 1873ء چ مل دی ، مصور وسیلی ویرشچاگن دی بنا ئی مورت]] خانان خیوا ([[ازبک]] [[بولی]]: خیوا خانلیغی) [[وسطی ایشیا]] چ [[خوارزم]] دے تریخی علاقے چ 1511ء توں 1920ء تک قائم رہن آلی [[اک]] ریاست سی ۔ صرف 1740ء توں 1746ء چ [[ایران]] دے بادشاہ [[نادر شاہ افشار]] دے مختصر قبضے دے علاوہ ایہہ 4 سو [[سال]] تک آزاد قائم رہی ۔ اسدے دے حکومت کرن آلے ٹبر دا تعلق [[استراخان|استرا خانیاں]] دی شاخ کونگراد نال سی ۔جہڑے [[چنگیز خان]] دی نسل چوں سن ۔ خانیٹ دا راجگھر [[خیوا]] شہر سی ، جہڑا اج دے [[ازبکستان]] چ واقع اے ۔ 1873ء [[خیوا]] [[روسی سلطنت]] دی طفیلی ریاست بن گئیا تے 1920 چ خانان نوں ختم کر کے اسنوں [[خوارزم عوامی سویت جمہوریہ]] چ بدل دتا گئیا ۔ 1924 چ اسنوں [[سویت یونین]] چ ضم کر لئیا گئیا تے اج کل خانان [[خیوا]] دے علاقے [[وسطی ایشیا]] دے دیس [[ازبکستان]] چ خود مختار جمہوریہ [[قراقل پاکستان]] تے صوبہ خورازم دا حصہ نیں ۔ ولیم گریفیتھ دسسدا اے [[خیوا]] دی چاء (چائے) 1839ء چ [[قندھار]] [[افغانستان]] دے بازاراں چ وکن آلی بہتریں چاء سی ۔ === تریخ === خانان خیوا دے علاقےآں تے پہلے [[خانان چغتائی]] قائم سی جسدا راجگھر پرانا [[اورگنچ]] شہر سی ، جہڑا کہ [[وسطی ایشیا]] دے وڈےآں تے اہم تجارتی مرکزاں چوں [[اک]] سی ۔ پر [[امیر تیمور]] نے اس سلطنت نوں [[سمرقند]] دا حریف سمجھئیا تے 5 حملےآں دے دوران ، 1388ء چ اوگنچ نوں مکمل تابہ کر دتا ۔ 1511ء چ یادگاری [[شیبانی|شیبانیاں]] ([[شیبانی ٹبر]] دے [[یادگار خان]] دے نسل دے ) ازبکاں دے [[اک]] گروہ نے [[خیوا]] دے علاقے چ تے قبضہ کر لئیا تے خود نوں ایتھے دے [[خان]] آکھوان لگے ۔ 1576ء چ [[آمو دریا]] دے رخ چ تبدیلی نال پرانا اوگنچ شہر بالکل ختم ہو گئیا تے علاقے دا مرکز دکھن ول منتقل ہو گئیا تے 1619ء چ علاقے دے [[خان]] ، [[عرب محمد اول]] نے [[خیوا]] نوں [[خانان]] دے راجگھر دے طور تے منتحب کیتا ۔ [[خیوا]] دے اگلی تریخ دا وڈا حصہ وڈیاں طاقتاں [[روسی سلطنت]] تے [[سلطنت برطانیہ]] نال تعلقات دے نال متعلق اے ۔ [[زار روس]] [[پیٹر اعظم]] دے دور چ [[آمو دریا]] دے کنارےآں تے [[سونا]] دریافت ہوں تے [[روس]] دی [[ہندستان]] نال تجارتی رستہ کھولن دی خواہش نے علاقے چ 18-1717ء چ مسلح تجارتی مہماں دی راہ کھولی ، جسدی اگوائی شہزادہ [[الیگزیندر بیکووچ چیرکاسکی]] نے کیتی جس نال 750 توں 4،000 تک مسلح بندے سن ۔ [[خیوا]] دے [[خان]] [[شیر غازی]] نے اس قافلے دے ایتھے پہنچن تے حملہ کر کے سارے مسلح بندےآں نوں قتل کر دتا تے صرف 10 بندے واپس بھیجن لئی جیندے چھڈے ۔ [[پیٹر اعظم]] [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[سویڈن]] نال جنگاں پاروں کجھ نا کر سکئیا ۔ زار [[پاول I]] نے وی [[خانان]] نوں فتح کرن دی کوشش کیتی پر ایہہ مہم ادھ راستے توں ای اسدے قتل دے بعد واپس بلا لئی گئی ۔ [[زار روس|زار]] [[الگزیندر I]] دی ایداں دی کوئی خواہش نئیں سی ۔ پر [[زار روس]] [[الیگزیندر II]] تے [[الیگزیندر III]] دے [[روسی سلطنت]] تے اقتدار دے ویلے خانان [[خیوا]] تے مل مارن سنجیدہ کوششان شروع کیتان گئیاں ۔ [[گریٹ گیم]] دے دوران 1839ء چ [[خیوا]] چ [[روسی]] مداخلت ہوئی ۔ ایس مہم دا بظاہر مقصد [[ترکمانستان|ترکمان]] گھرسواراں ہتھوں [[بحیرہ قزوین]] توں [[روسی]] سرحداں توں غلام بنائے گئے روسیاں آزاد کروانا سی ، پر اصل چ اس مہم دا مقصد روسی سرحد دی توسیع سی ، کیونجے [[برطانیہ]] نے [[پہلی افغان جنگ]] چ ایس علاقے دے اپنا اثر ودھا لئیا سی ۔ ==[[امارت بخارا]]== امارت بخارا [[اک]] [[وسطی ایشیا|وسطی ایشیائی]] ریاست سی جہڑی 1785ہتوں 1920ء تک قائم رہی ۔ ایہہ [[آمو دریا]] تے [[سر دریا]] دے وچکار دے علاقے چ واقع سی جس نوں پہلے [[ماوراء النہر]] آکھئیا جاندا سی ۔ اسدا مرکزی علاقہ [[دریائے زرفشان]] دے نالدے علاقے سن تے اسدے شہری مرکز قدیم شہر [[سمرقند]] تے اسدا راجگھر [[بخارا]] سن ۔ [[خوارزم]] چ اسدے لہندے چ [[خانان خیوا]] تے [[وادی فرغانہ]] چ اسدے چڑھدے ج [[خانان قوقند]] اسدے ہم عصر سن ۔ [[File:Prokudin-Gorskii-19.jpg|thumb|200px|left|[[محمد عالم خان]](1880ء توں 1944ء) آخری امیر بخارا ۔ 1911ء چ پروکودن گورسکی دی کھچی مورت]] امارت [[بخارا]] سرکاری طور تے 1785ء چ قائم کیتی گئی جدوں مانغیت امیر [[شاہ مراد]] نے حکمرانی دی ذمہ داریاں سمبھالئیاں ۔ 18ویں صدی عیسوی دے دوران [[بخارا]] دے امیراں نے [[اتالیق]] دے منصب توں ہولی ہولی [[خانان بخارا]] دا موثر انداز نال اقتدار اپنے قابو چ لیاندا ۔ 1740ء دی دہائی چ [[ایران]] دے بادشاہ [[نادر شاہ افشار]] دے خانان نوں فتح کرن دے پہلے امیر بخارا دے کول ای حقیقی طاقت سی ۔ 1747ء چ نارد شاہ دی موت دے بعد اتالیق محمد رحیم بی مردیرد ابو الفیاض خان تے اسدے پتر نے جانی ٹبر دا خاتمہ کر دتا ۔ تےاوس ویلے توں لے کے ابو الغازی خان دی موت تک امارت تے کٹھ پتلی [[خان|خاناں]] دی حکومت رہی ۔ شاہ مراد نے مکمل اختیارات نال [[تاج]] سر تے رکھئیا ۔ 1868ء چ امارات نے [[روسی سلطنت]] توں جنگ چ شکست کھادی جسدے علاقےچ توسیع پسندانہ عزائم سن ۔ [[روس]] نے خانان دے کافی علاقے تے مل مار لئیا جس ج [[سمرقند]] وی شامل سی ۔ خانان دا باقی حصہ وی 1873ء چ [[روسی]] تحفظ ہیٹھ چلا گئیا تے چھیتی ای [[ترکستان]] چ [[روسی]] گورنریٹ جنرل اسدے گوانڈھ تک آ گئی ۔ امارات دے اصلاح پسنداں نے قدامت پسند [[امیر محمد عالم خان]] دے امارات تے اپنی گرفت گھٹ نا کرن دے بعد [[روسی]] [[بالشویزم|بالشویک]] انقلابیاں کولوں فوجی مدد منگی ۔ [[لال فوج]] نے [[مارچ]] 1920ء چ [[اک]] ناکام حملہ کیتا تے ایسے [[سال]] [[ستمبر]] چ اک کامیاب حملہ کیتا ۔ بالشویکاں نے امارت بخارا فتح کر کے اسنوں [[بخارا عوامی سویت جمہوریہ]] چ بدل دتا ۔ اج کل امارت بخارا دا بوہتا علاقہ [[ازبکستان]] چ تے کجھ حصے [[ترکمانستان]] تے [[تاجکستان]] چ نیں ۔ [[File:Bukhara_map.svg|thumb|200px|left|امارت بخارا دا نقشہ]] 16ویں صدی عیسوی چ یورپی [[وسط ایشیا]] چ آئے تے اوہناں نے ویکھئیا کہ [[یہودی]] امارت بخارا چ رہ رہے نیں ۔ ایہہ یہودی [[بخاری یہودی]] کہلاندے نیں ۔ ==[[ریاست ادیل یورال]]== ادیل یورال ، [[تاتاری]] [[بولی]] چ ( ادیل اورال) مطلب "وولگا یورال" ۔ تریخی طور تے ایہہ اک گھٹ چر لئی قائم رہن آلی [[تاتاری|تاتار]] جمہوریہ سی ۔ جس دا مرکز [[قازان]] سی ۔ جس نے [[روسی خانہ جنگی]] دے دوران [[تاتاری|تاتاراں]] ، [[باشکیرستان|باشکیراں]] تے [[چوواشیا|چوواشاں]] نوں متحد کیتا ۔ اس نوں اکثر [[خانان قازان]]([[خانان قازان|خانیٹ آف کازان]]) نوں مڑ قائم کرن دی کوشش دی نظر ویکھئیا جاندا اے ۔ جمہوریہ دے قیام دا اعلان 12 [[دسمبر]] 1917ء اندرون [[روس]] تے [[سائبیریا]] دے [[مسلمان|مسلماناں]] دی کانگرس نے کیتا ۔ 5 [[مئی]] 1917ء چ [[قازان]] چ غیر [[روسی]] قومیتاں ؛ [[ماری ایل|ماری]] ، [[چوواشیا|چوواش]] ، [[ادمرتیا|اودمرت]] ، [[موردوویا|موردوان]] ، [[کومی]] ، [[کومی پرمیاک]] ، [[کلمیکیا|کلمیک]] تے [[تاتاری|تاتاراں]] دے 800 [[سو]] توں ودھ نمائندہ وفداں دا عام اجلاس ہوئیا ۔ اس دا وڈا یاں عموعی نظریہ چھوٹیاں قومیتاں دی اک لیگ بنانا سی ، جس چ ہر قومیت اپنی رہتل تے ثقافت دے تحفظ تے اس دے مطابق جیون گزار سکے ۔ شروع چ [[باشکیرستان|باشکیر]] [[مسلمان|مسلماناں]] نے اس چ شمولیت توں انکار کر دتا ، پر 1917ء چ ای بعد چ اوہ تے [[وولگا جرمن]] ، ادیل یورال لیگ چ شامل ہو گئے ۔ [[File:Flag_of_Idel-Ural_State.svg|thumb|200px|ریاست ادیل یورال دا جھنڈا]] شروع چ ایہہ [[قازان]] تے [[اوفا]] گورنوریٹ دے [[تاتاری|تاتاراں]] تے باشکیراں تے مشتمل سی تے کجھ چر مگروں علاقے دیاں غیر [[ترک]] تے غیر مسلم قومیتاں نے وی اس چ شمولیت اختیار کر لئی ، جداں کہ ماری ، [[کومی]] تے اودمرتاں نے جہڑے [[فلینڈ|فن]] [[بولی|بولیاں]] بولدے تے [[آرتھوڈکس]] [[سعائی|عیسائیت]] تے [[شامانزم]]دے منن آلے سن ۔ [[لال فوج]] توں [[اپریل]] 1918ء چ شکست دے مگروں ، ایسے سال [[جولائی]] چ [[زیچ لیگیون]] نے مڑ فیر ، جمہوریہ نوں بحال کیتا ، تے [[بالشویزم|بالشویکاں]] نے [[سال]] دے آخير تک اس ریاست دے خاتمے دا پلان بنا لئیا ، ایہہ 1919ء ؛ 1920ء چ بغاوت دی وجہ بنی تے 1921ء چ بالشویکاں ولوں بغاوت کچلن دے مگروں وی 1929ء تک ادیل یورال دا نظریہ چلدا رہئیا ۔ ایسے [[سال]] چیکا نے ادیل یورال تحریک تے قیادت نوں مڈھوں مکاون دا فیصلہ کیتا ۔ [[دریائے وولگا]] تے [[کوہ یورال]] دے علاقےآں چ رہن آلیاں گھٹ گنتیاں دے ہزاراں [[لوک]] ادیل یورال دے حامی ہون دے پاروں قتل کر دتے گئے ۔ ریاست ادیل یورال دا [[صدر]] ، [[صدری مقصودی ارسل]]، 1918ء چ [[فنلینڈ]] چلا گئیا ، جتھے اسنوں ، اسدے [[روسی دوما]] چ فن لینڈ دے حق خود ارادیت تے فن لینڈ دے آئینی حقوق دے تحفظ پاروں ، [[فنلینڈ]] دے [[وزیر خارجہ]] نے جی آیاں نوں آکھئیا ۔ ایتھے جلاوطن صدر دیاں [[اسٹونیا]] دے حکام نال ملاقاتاں ہوئیاں تے 1919ء چ اوہ یورپی طاقتاں دی ادیل یورال لئی حمایت حاصل کرن لئی [[سویڈن]] ، [[فرانس]] تے [[جرمنی]] وی گئیا ۔ اج دی [[تاتاری|تاتار]] قوم پرست تریخی آزاد ادیل یورال دے قیام لئی کوششاں کر رہے نیں ،تاکہ وفاق [[روس]] توں آزاد اک [[ترک]] ریاست مڑ فیر وجود چ آئے ۔ ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے|3}} ==باہرلےجوڑ== {{ترک ریاستاں}} [[گٹھ:ترک]] [[گٹھ:ترکستان]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:سلطنتاں]] [[گٹھ:وڈیاں سلطنتاں]] [[گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں]] [[گٹھ:ترک ریاستاں]] m6y5bd3h3awbyp2i0ajm92xnbg74xhk 0 91691 712076 711176 2026-09-26T11:05:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712076 wikitext text/x-wiki '''عمر بلوغت''' (Age of majority) عمر بلوغت د‏‏ی دہلیز اے جو نظریہ دے مطابق قانون (تسلیم شدہ اے یا اعلان کردہ) وچ درج ہوئے۔ == ملکاں تے ذیلی تقسیم == === عمر 8 === * {{flagicon|ایران}} [[ایران]] (خواتین)<ref name="ایران">[http://www.iranhrdc.org/english/publications/legal-commentary/1000000054-criminal-responsibility-of-children-in-the-islamic-republic-of-irans-new-penal-code.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219204825/http://www.iranhrdc.org/english/publications/legal-commentary/1000000054-criminal-responsibility-of-children-in-the-islamic-republic-of-irans-new-penal-code.html |date=2016-12-19 }} ایران HRDC Legal Commentary</ref> * {{flagicon|سعودی عرب}} [[سعودی عرب]] (خواتین) <ref name="سعودی عرب">{{Cite web |title=The Law of Procedure Before Shari'ah Courts |url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/laws/Law_of_Procedure_before_Shariah_Courts.aspx |access-date=2020-10-21 |archive-date=2014-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224191259/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/laws/Law_of_Procedure_before_Shariah_Courts.aspx |dead-url=yes }}</ref> {{efn|group=note|name=note01|Age is defined or interpreted by the age of maturity in Shari'ah law. Specifically, 9 lunar years for women and 15 lunar years for men, with discretion based on physical/mental maturity.<ref name= Campbell>{{cite book|title=Legal Aspects of Doing Business in the Middle East|url=https://archive.org/details/legalaspectsofdo0000chri|last=Campbell|first=Christian|year=2007|isbn=978-1-4303-1914-6|page=[https://archive.org/details/legalaspectsofdo0000chri/page/265 265]}}</ref>}} === عمر 14 === * {{flagicon|ایران}} [[ایران]] (مرد)<ref name="ایران" /> * {{flagicon|سعودی عرب}} [[سعودی عرب]] (مرد) <ref name="سعودی عرب" /> {{efn|group=note|name=note01}} === عمر 16 === * {{flagicon|بولیویا}} [[بولیویا]] * {{flagicon|کیوبا}} [[کیوبا]]<ref>{{cite web |url= http://www.cubanet.org/ref/dis/const_92_e.htm |title= Constitution of the Republic of کیوبا 1992 |accessdate= 26 August 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225222901/https://www.cubanet.org/ref/dis/const_92_e.htm |archivedate= 2018-12-25 |url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.everyculture.com/Cr-Ga/کیوبا.html |title= Culture of کیوبا - traditional, history, people, clothing, women, beliefs, food, customs, family, social, marriage, men, life, population, religion, rituals, Cultural name |accessdate= 26 August 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225222948/https://www.everyculture.com/Cr-Ga/%da%a9%db%8c%d9%88%d8%a8%d8%a7.html |archivedate= 2018-12-25 |url-status= dead}}</ref> * {{flagicon|گوئٹے مالا}} [[گواتیمالا]] * {{flagicon|گنی بساؤ}} [[گنی بساؤ]] * {{flagicon|کرغیزستان}} [[کرغیزستان]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaکرغیزستان۔pdf Interpol report on کرغیزستان]</ref> * {{flagicon|ازبکستان}} [[ازبکستان]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaازبکستان۔pdf Interpol report on ازبکستان law]</ref> === عمر 17 === * {{flagicon|شمالی کوریا}} [[شمالی کوریا]] <ref>[http://www.child-soldiers.org/user_uploads/koreademocraticpeoplesrepublicof2639438.pdf Child Soldiers Report 2008]</ref> * {{flagicon|تاجکستان}} [[تاجکستان]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:0ZqVqYxtZPUJ:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaتاجکستان.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESguMZsKFjtCuaKRCeZ3B9Q4GsEZMHJvVIzFRjhNBJsFn3Ify1OqWG4PcS3M4MaHf4mmEV76aAOPPfaKw4A1RgyX3u0XdJ4jsUASQdKiZvVcc6_RWYY1ry4tfF2xsoScSAZK1fbx&sig=AHIEtbSia6nBQWeBJrwkzXmqjLL2ytmjgg&pli=1 |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|جبل الطارق}} [[جبل الطارق]]<ref name="interpol1">[https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/default.asp Sexual Offences Laws – Countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514160022/https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/default.asp |date=2012-05-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514160022/https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/Default.asp |date=2012-05-14 }}. Interpol.int (2011-01-31). Retrieved on 11 April 2012.</ref> * {{flagicon|مشرقی تیمور}} [[مشرقی تیمور]] === عمر 18 === {{div col}} * {{flagicon|افغانستان}} [[افغانستان]] * {{flagicon|البانیہ}} [[البانیہ]]<ref>[http://ligjet.info/kodicivil/pjesa_i/titulli_i/kreu_i/c._zotësia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312021930/http://ligjet.info/kodicivil/pjesa_i/titulli_i/kreu_i/c._zot%C3%ABsia |date=2014-03-12 }} Civil Code of the Republic of البانیہ</ref> * {{flagicon|امریکی سمووا}} [[امریکی سمووا]] <ref>{{Cite web |title=امریکی سمووا Bar Association Annotated General Provisions of the Juvenile Justice |url=http://www.asbar.org/index.php?option=com_content&view=category&id=714&Itemid=172 |access-date=2020-10-21 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827061144/http://www.asbar.org/index.php?option=com_content&view=category&id=714&Itemid=172 |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|انڈورہ}} [[انڈورہ]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/Csaانڈورہ۔pdf Interpol report on انڈورہ law]{{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/Csaانڈورہ.pdf}}</ref> * {{flagicon|ارجنٹائن}} [[ارجنٹائن]]<ref>{{Cite web |title=Se redujo la mayoría de edad de 21 a 18 años {{!}} Sociedad {{!}} W Radio Colombia<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.wradio.com.co/noticias/sociedad/se-redujo-la-mayoria-de-edad-de-21-a-18-anos/20091202/nota/918949.aspx |access-date=2020-10-21 |archive-date=2016-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108095705/http://www.wradio.com.co/noticias/sociedad/se-redujo-la-mayoria-de-edad-de-21-a-18-anos/20091202/nota/918949.aspx |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|انگولا}} [[انگولا]] * {{flagicon|آسٹریلیا}} [[آسٹریلیا]]<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/law/help/child-rights/آسٹریلیا.php#t2|at=Section: [http://www.loc.gov/law/help/child-rights/آسٹریلیا.php#t2 Who is a Child?]|title=Children’s Rights: آسٹریلیا|publisher=U.S. Library of congress|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222937/http://www.loc.gov/law/help/child-rights/%D8%A2%D8%B3%D9%B9%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7.php#t2|archivedate=2018-12-25|access-date=2018-12-25|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|آسٹریا}} [[آسٹریا]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:fTeCQGc2zd8J:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaآسٹریا.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESiXQpDp192EEiZnn2_iJqwe2TQqv69K9iN_KdsVPNv-Mf3hZ9HR4fPqTNn8_WI_7Zf9QjwT0A9e0bSXDlb271nVxcQs7vH9cjwk7_tkY_GqIJR2yKFycbj1LSbD8es55e1AAEA9&sig=AHIEtbQiTECIyZC79q958LMc5WQbmiL4ag |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|بہاماس}} [[بہاماس]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaبہاماس۔asp Interpol report on بہاماس]{{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaبہاماس.asp}}</ref> * {{flagicon|بنگلہ دیش}} [[بنگلہ دیش]] * {{flagicon|بارباڈوس}} [[بارباڈوس]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaبارباڈوس۔asp Interpol report on بارباڈوس] {{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaبارباڈوس.asp}}</ref> * {{flagicon|بیلاروس}} [[بیلاروس]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaبیلاروس۔asp Interpol report on بیلاروس]{{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaبیلاروس.asp}}</ref> * {{flagicon|بیلجیم}} [[بیلجیم]] <ref>Article 476 Civil code of بیلجیم۔</ref> * {{flagicon|بھوٹان}} [[بھوٹان]] * {{flagicon|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]]<ref>{{Cite web |url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaBosniaHerzegovina.asp |title=Interpol report on بوسنیا تے ہرزیگووینا |access-date=2014-12-11 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629031326/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaBosniaHerzegovina.asp |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.otac.ba/usr/101/files/FBiH_porodicni_zakon.pdf |title=clan:158 |format=PDF |accessdate=29 September 2011 |archive-date=2012-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325140053/http://www.otac.ba/usr/101/files/FBiH_porodicni_zakon.pdf |url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|برازیل}} [[برازیل]] * {{flagicon|برونائی}} [[برونائی]] * {{flagicon|بلغاریہ}} [[بلغاریہ]] * {{flagicon|برونڈی}} [[برونڈی]] * {{flagicon|کمبوڈیا}} [[کمبوڈیا]]<ref>[http://www.tpf-کمبوڈیا۔com/کمبوڈیاs-law---age-of-consent/index.php کمبوڈیا's Law]</ref><ref>[http://www.ageofconsent.com/کمبوڈیا۔htm کمبوڈیا -- Age of Consent]</ref> * {{flagicon|کیمرون}} [[کیمرون]] * {{flagicon|کینیڈا}} [[کینیڈا]]<ref name="canada" /> ** {{flagicon|Alberta}} [[البرٹا]] ** {{flagicon|Manitoba}} [[مانیٹوبا]] ** {{flagicon|Ontario}} [[انٹاریو]] ** {{flagicon|Prince Edward Island}} [[پرنس ایڈورڈ آئی لینڈ]] ** {{flagicon|Quebec}} [[کیوبیک]] ** {{flagicon|Saskatchewan}} [[ساسکچیوان]] * {{flagicon|چلی}} [[چلی]] * {{flagicon|چین}} [[چین]]<ref>{{cite web |url=http://www.loc.gov/law/help/child-rights/چین.php#f74 |title=Children's Rights: چین |publisher=Library of Congress |date= |accessdate=2013-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222821/http://www.loc.gov/law/help/child-rights/%DA%86%DB%8C%D9%86.php#f74 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|کولمبیا}} [[کولمبیا]] <ref>http://www.corteconstitucional.gov.co/sentencias/1994/T-015-94.rtf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615040158/https://www.corteconstitucional.gov.co/sentencias/1994/T-015-94.rtf |date=2024-06-15 }}</ref><ref>[http://www.alcaldiabogota.gov.co/sisjur/normas/Norma1.jsp?i=4965 Consulta de la Norma:<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * {{flagicon|کوسٹاریکا}} [[کوسٹاریکا]] * {{flagicon|آئیوری کوسٹ}} [[آئیوری کوسٹ]] * {{flagicon|کروشیا}} [[کرویئشا]] * {{flagicon|قبرص}} [[قبرص]] * {{flagicon|چیک جمہوریہ}} [[چیک جمہوریہ]] * {{flagicon|ڈنمارک}} [[ڈنمارک]] (بشمول [[فارو جزیرے]] تے گرین لینڈ)<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaڈنمارک۔asp Interpol report on ڈنمارک]{{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaڈنمارک.asp}}</ref> * {{flagicon|جبوتی}} [[جبوندی]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaجبوندی۔asp Interpol report on جبوندی] (in French){{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaجبوندی.asp}}</ref> * {{flagicon|ڈومینیکا}} [[ڈومینیکا]] * {{flagicon|جمہوریہ ڈومینیکن}} [[جمہوریہ ڈومینیکن]]<ref>{{Cite web |title=Code for the Protection of the Rights of Children and Adolescents |url=http://www.youthpolicy.org/library/wp-content/uploads/library/2003_Code_Protection_Rights_Children_Adolescents_Spa.pdf |access-date=2020-10-21 |archive-date=2021-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723055337/https://www.youthpolicy.org/library/wp-content/uploads/library/2003_Code_Protection_Rights_Children_Adolescents_Spa.pdf |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|مشرقی تیمور}} [[مشرقی تیمور]] <ref>[http://www.jornal.gov.tl/lawsTL/RDTL-Law/RDTL-Laws/Law%2010-2011.pdf Civil Code of مشرقی تیمور]</ref> * {{flagicon|ایکواڈور}} [[ایکواڈور]] * {{flagicon|ایل سیلواڈور}} [[ایل سیلواڈور]]<ref>{{cite web |url=http://www.worldlawdirect.com/forum/law-wiki/27181-age-majority.html |title=World Law Direct, Age of Majority list |publisher=Worldlawdirect.com |accessdate=29 September 2011 |archive-date=21 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921085032/http://www.worldlawdirect.com/forum/law-wiki/27181-age-majority.html |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|فجی}} [[فجی]] * {{flagicon|فنلینڈ}} [[فنلینڈ]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:FdyiD913TSgJ:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/Csaفنلینڈ.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESiM5O297LY4D79uFXrQMqXcX7o1-k0B2AGxjTpy23XVsMb97RP6fPzLlvDuVI-URVe7o7Xntf2-WaejJs3N1BiDFLEmurm371duxnuv6stcy0h1TSWS-OHKMdRgv1xzSWl1C3Hx&sig=AHIEtbR6Cn86H4yQ5qy2RvsBbkkcBOrO8A |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|فرانس}} [[فرانس]] * {{flagicon|گیبون}} [[گیبون]] * {{flagicon|جرمنی}} [[جرمنی]] * {{flagicon|جارجیا}} [[جارجیا]] * {{flagicon|گھانا}} [[گھانا]] * {{flagicon|یونان}} [[یونان]] * {{flagicon|گوئٹے مالا}} [[گواتیمالا]] * {{flagicon|جمہوریہ گنی}} [[جمہوریہ گنی]] * {{flagicon|گیانا}} [[گیانا]] * {{flagicon|ہیٹی}} [[ہیٹی]] * {{flagicon|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ]] * {{flagicon|ہنگری}} [[ہنگری]] * {{flagicon|آئس لینڈ}} [[آئس لینڈ]] * {{flagicon|بھارت}} [[بھارت]]<ref>[[بھارتn Majority Act]]</ref> * {{flagicon|عراق}} [[عراق]] <ref>{{Cite web |title=عراقi Civil Law: Its Sources, Substance, and Sundering |url=http://www.law.fsu.edu/journals/transnational/vol16_1/stigall.pdf |access-date=2020-10-21 |archive-date=2014-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610230907/http://www.law.fsu.edu/journals/transnational/vol16_1/Stigall.pdf |dead-url=yes }}</ref>{{efn|group=note|name=note02|عراق's Civil Code defines the age of majority as 18, however, due to the عراقi constitution and instability {{efn|group=note|name=note01}} may apply as courts choose between Shari'ah law and the Civil Code}} * {{IRL}}<ref>{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/1985/en/act/pub/0002/print.html|title=Age of Majority Act, 1985|work=Irish Statute Book|publisher=Oireachtas|accessdate=3 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222823/http://www.irishstatutebook.ie/eli/1985/act/2/enacted/en/print|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|اسرائیل}} [[اسرائیل]] * {{flagicon|اطالیہ}} [[اطالیہ]] * {{flagicon|جمیکا}} [[جمیکا]] * {{flagicon|اردن}} [[اردن]] * {{flagicon|کینیا}} [[کینیا]] * {{flagicon|لاؤس}} [[لاؤس]] * {{flagicon|لٹویا}} [[لٹویا]] * {{flagicon|لبنان}} [[لبنان]] * {{flagicon|لیختینستائن}} [[لیختینستائن]] * {{flagicon|لتھووینیا}} [[لتھووینیا]] * {{flagicon|لکسمبرگ}} [[لکسمبرگ]] * {{flagicon|مکاؤ}} [[مکاؤ]] * {{flagicon|مقدونیہ}} [[مقدونیہ]] * {{flagicon|ملاوی}} [[ملاوی]]<ref name="chigunta3">{{cite web|last=Chigunta, Schnurr, James-Wilson and Torres|title=Being "Real" about Youth Entrepreneurship in Eastern and جنوبی افریقہ (خطہ): Implications for Adults, Institutions and Sector Structures|url=http://www.uneca.org/itca/youth/Documents/Being%20“Real”%20about%20Youth%20Entrepreneurship%20in%20Eastern%20and%20Southern%20Africa.pdf|publisher=International Labour Office|accessdate=2 March 2012|page=3, Table 1.1|year=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222944/https://www.uneca.org/itca/youth/Documents/Being%20%e2%80%9cReal%e2%80%9d%20about%20Youth%20Entrepreneurship%20in%20Eastern%20and%20Southern%20Africa.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|ملائشیا}} [[ملائیشیا]] * {{flagicon|مالٹا}} [[مالٹا]] <ref>[http://r2e.gn.apc.org/country-node/463/country-minimum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604221045/http://r2e.gn.apc.org/country-node/463/country-minimum |date=2015-06-04 }} APC.org [http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8580] مالٹا Civil Code Section 157</ref> * {{flagicon|موریتانیہ}} [[موریتانیہ]] * {{flagicon|موریشس}} [[موریشس]] * {{flagicon|میکسیکو}} [[میکسیکو]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://info4.juridicas.unam.mx/ijure/fed/1/659.htm?s= |access-date=2020-10-21 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050734/http://info4.juridicas.unam.mx/ijure/fed/1/659.htm?s= |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|مالدووا}} [[مالدووا]] * {{flagicon|موناکو}} [[موناکو]] * {{flagicon|منگولیا}} [[منگولیا]] * {{flagicon|مونٹینیگرو}} [[مونٹینیگرو]] * {{flagicon|نیپال}} [[نیپال]] * {{flagicon|نیدرلینڈز}} [[نیدرلینڈز]] * {{flagicon|ناروے}} [[ناروے]] * {{flagicon|سلطنت عمان}} [[سلطنت عمان]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:22VUOcPXTdYJ:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaسلطنت عمان.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESgUNZ0JH8OXyOw25RLV1XlaSkpvebANu8ap-nkWwbydk69-UhQ5q4wjB5PR4L06GXk33QnRTliep_QmgeFgvDwYbIxeC7bHwV4QYL5K7y18LmFLq9ybewZ9-10eGo6cco4-PHmi&sig=AHIEtbQe1dck66yiWoFv64XHpHvF8Ofo2A |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|پاکستان}} [[پاکستان]] * {{flagicon|فلسطین}} [[فلسطین]] * {{flagicon|پاناما}} [[پاناما]] * {{flagicon|پیراگوئے}} [[پیراگوئے]] * {{flagicon|پیرو}} [[پیرو]] * {{flagicon|فلپائن}} [[فلپائن]]<ref>[http://www.chanrobles.com/republicactno6809.htm Republic Act No. 6809], 13 December 1989, Chan Robles Law library</ref> * {{flagicon|پولینڈ}} [[پولینڈ]]<ref>{{cite web|url=http://www.ageofconsent.com/پولینڈ.htm |title=Age of Sexual Consent - پولینڈ |publisher=Ageofconsent.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|پرتگال}} [[پرتگال]] * {{flagicon|قطر}} [[قطر]] * {{flagicon|رومانیہ}} [[رومانیہ]] * {{flagicon|روس}} [[روس]] <ref>{{cite web |url=http://www.russian-civil-code.com/PartI/SectionI/Subsection2/Chapter3.html |title=The Citizens (Natural Persons) |publisher=روسn-civil-code.com |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222926/http://www.russian-civil-code.com/PartI/SectionI/Subsection2/Chapter3.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|روانڈا}} [[روانڈا]] * {{flagicon|سینٹ کیٹز}} [[سینٹ کیٹز]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:255G-VdB_JoJ:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaStKittsNevis.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESiy-1IZLBIedGyrz9f90HOH4kay2FJU4PXGBDfpzbArqEBbvOy3UIKpamFhTcreLhjjP3RidS277UzsRzG8etK-upU54tWLK1fi2A-Cy2mz9yx3sz2FsfOisuprpyc7UyJQO4Om&sig=AHIEtbTHPLtSIc0rLKRDpAi29N0-CIOJNA |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|سامووا}} [[سامووا]] <ref>[http://www.paclii.org/ws/legis/consol_act/bdamra2002383 سامووا Births, Deaths, and Marriages Registration Act – Consolidated] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026172808/http://www.paclii.org/ws/legis/consol_act/bdamra2002383/ |date=2020-10-26 }}</ref> * {{flagicon|سربیا}} [[سربیا]] * {{flagicon|سیچیلیس}} [[سیچیلیس]] * {{flagicon|سلوواکیہ}} [[سلوواکیہ]] * {{flagicon|سلووینیا}} [[سلووینیا]] * {{flagicon|جنوبی افریقہ}} [[جنوبی افریقا]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.blacksash.org.za/index.php/your-rights/children/item/you-and-your-rights-turning-18 |access-date=2020-10-21 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191647/http://www.blacksash.org.za/index.php/your-rights/children/item/you-and-your-rights-turning-18 |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|ہسپانیہ}} [[ہسپانیہ]] * {{flagicon|سری لنکا}} [[سری لنکا]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawnet.lk/process.php?st=2001Y3V66C&hword=''&path=5 |title=Age of Majority in سری لنکا |publisher=Lawnet.lk |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222910/http://www.lawnet.lk/process.php?st=2001Y3V66C&hword=''&path=5%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|سوڈان}} [[سوڈان]]<ref>{{cite web |url=http://www.hrw.org/en/news/2010/10/09/iran-saudi-arabia-سوڈان-end-juvenile-death-penalty |title=Human Rights Watch, '&#39;ایران, سعودی عرب, سوڈان: End Juvenile Death Penalty'&#39; |publisher=Hrw.org |date=8 October 2010 |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222930/https://www.hrw.org/news/2010/10/09/iran-saudi-arabia-%D8%B3%D9%88%DA%88%D8%A7%D9%86-end-juvenile-death-penalty%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|سویڈن}} [[سویڈن]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:2I35SYbX7tAJ:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/Csaسویڈن.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESgCgexroO58IZ7ijX0qCx5VlCubCMXwEC72lf0c-eQl0TVge1hE4F_YSlnIMFEHRgHEBXPKIQmXAeN8gCF0TrPGoVXpmokkKtQBlT43YSqYp8MAkxtJj882xEMrrjtK7kHurXlF&sig=AHIEtbTVegEEvqVe_i7InN2VnYhIOo6FsA |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|سوئٹزرلینڈ}} [[سوئٹزرلینڈ]]<ref>{{cite web |url=http://www.admin.ch/ch/e/rs/101/a136.html |title=Federal Constitution of the Swiss Confederation |publisher=Admin.ch |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222940/https://www.admin.ch/opc/en/classified-compilation/19995395/index.html |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|شام}} [[شام]] * {{flagicon|تنزانیہ}} [[تنزانیہ]] * {{flagicon|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] * {{flagicon|ترکی}} [[ترکی]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:uCdTuhaum4EJ:https://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaترکی.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESgXU_psGm-Jbb4wISKPK0a4dOAEAtNzVaGOmdPoDzlcWXtCvhunQ4dKcyAlWcrrcd0q3NymL_rIfU6d5ZHHLFZ4x-To3Upf6jOk6dC4k-v3KwfvHxcpXAPl9EfUSVX7DWn0aYdk&sig=AHIEtbRMLgY8M8cKQW127h34TkdkOKoYeQ |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{flagicon|یوکرین}} [[یوکرین]]<ref>{{cite web|url=http://www.ageofconsent.com/یوکرین.htm |title=یوکرین - Age of Consent to Sexual Activity |publisher=Ageofconsent.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> * {{GBR}} ** {{flagicon|انگلستان}} [[انگلستان]] ** {{flagicon|سکاٹ لینڈ}} [[اسکاٹ لینڈ]]<ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1969/39/section/1 Age of Majority (Scotland) Act 1969<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1991/50/contents Age of Legal Capacity (سکاٹ لینڈ) Act 1991]</ref> ** {{flagicon|Wales}} [[ویلز]] ** {{flagicon|شمالی آئر لینڈ}} [[شمالی آئر لینڈ]]<ref>{{cite web |url=http://www.hmrc.gov.uk/manuals/dmgmanual/html/DMG46001/10_0092_DMG47063.htm |title=Age of majority |publisher=Hmrc.gov.uk |date=28 June 2011 |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222856/http://aka.hmrc.gov.uk/manuals/dmgmanual/html/DMG46001/10_0092_DMG47063.htm |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/apni/1969/28/contents |title=Age of Majority Act (Northern جمہوریہ آئرلینڈ) 1969 |publisher=Legislation.gov.uk |date=26 May 2011 |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160220163713/http://www.legislation.gov.uk/apni/1969/28/contents |archivedate=2016-02-20 |url-status=dead}}</ref> ** {{flagicon|آئل آف مین}} [[آئل آف مین]]<ref>{{cite journal|url=http://www.tynwald.org.im/papers/hansards/2005-2006/kh07032006.pdf|archiveurl=http://web.archive.org/web/20120324235108/http://www.tynwald.org.im/papers/hansards/2005-2006/kh07032006.pdf|archivedate=2012-03-24|volume=123|issue=14|issn=1742-2264|title=HOUSE OF KEYS OFFICIAL REPORT|date=7 March 2006|page=694}}</ref> ** {{flagicon|جرزی}} [[جرزی]]<ref>[http://www.جرزیlaw.je/law/display.aspx?url=lawsinforce/consolidated/12/12.150_AgeofMajorityLaw1999_RevisedEdition_1January2006.htm Age of Majority (جرزی) Law 1999]</ref> ** {{flagicon|گرنزی}} [[گرنزی]]<ref>[http://www.گرنزیlegalresources.gg/article/93434/Age-of-Majority-Alderney-Law-2001 The Age of Majority (Alderney) Law, 2001], [http://www.گرنزیlegalresources.gg گرنزیlegalresources.gg].</ref> * {{ریاستہائے متحدہ امریکہ}}<ref name=usa>{{cite web |url=http://minors.uslegal.com/age-of-majority |title=Age of Majority |publisher=Minors.uslegal.com |accessdate=16 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222935/https://minors.uslegal.com/age-of-majority/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> (سوائے [[الاباما]] (19),<ref name=alabama /> [[نیبراسکیا]] (19 یا شادی پر),<ref name=nebraska /> [[پورٹو ریکو]] (21)<ref name=PR>{{cite web|url=http://www.youthrights.net/index.php?title=Puerto_Rico_Emancipation_Law|title=پورٹو ریکو Emancipation Law|publisher=[http://www.youthrights.net/ youthrights.net]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222847/https://www.youthrights.org/|archivedate=2018-12-25|access-date=2014-12-11|url-status=live}}</ref> تے [[مسیسپی]] (21)) * {{flagicon|یوراگوئے}} [[یوراگوئے]] * {{flagicon|وینزویلا}} [[وینزویلا]] * {{flagicon|ویتنام}} [[ویتنام]] * {{flagicon|يمن}} [[يمن]] * {{flagicon|زمبابوے}} [[زمبابوے]] {{div col end}} === عمر 19 === * {{flagicon|الجزائر}} [[الجزائر]]<ref name=الجزائر>{{cite web|url=http://www.dgsn.dz/fr/guide_pour_le_passager.php|title=dgsn.dz|access-date=2020-10-21|archive-date=2012-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312170627/http://www.dgsn.dz/fr/guide_pour_le_passager.php|dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon|بوٹسوانا}} [[بوٹسوانا]]<ref name="chigunta3" /> * {{flagicon|کینیڈا}} [[کینیڈا]]<ref name="canada">{{cite web | title=Minor and dependent children | publisher=[[Government of کینیڈا]] | url=http://www.canadainternational.gc.ca/united_kingdom-royaume_uni/visas/minors-mineurs.aspx | accessdate=23 August 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222931/https://www.canadainternational.gc.ca/united_kingdom-royaume_uni/visas/minors-mineurs.aspx%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=dead}}</ref> ** {{flagicon|British Columbia}} [[برٹش کولمبیا]] ** {{flagicon|New Brunswick}} [[نیو برنزویک]] ** {{flagicon|Newfoundland and Labrador}} [[نیو فاؤنڈ لینڈ تے لیبراڈور]] ** {{flagicon|Northwest Territories}} [[شمال مغربی علاقہ جات، کینیڈا]] ** {{flagicon|Nova Scotia}} [[نووا سکوشیا]] ** {{flagicon|Nunavut}} [[نناوت]] ** {{flagicon|Yukon}} [[يوكون]] * {{flagicon|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]]<ref>[http://likms.assembly.go.kr/law/jsp/law/Law.jsp?WORK_TYPE=LAW_BON&LAW_ID=A1474&PROM_NO=10645&PROM_DT=20110519&HanChk=Y :::: 법률지식정보시스템 ::::]. Likms.assembly.go.kr. Retrieved on 11 April 2012.</ref> * {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] ** {{flagicon|Alabama}} [[الاباما]]<ref name=alabama>{{cite web |url=http://law.justia.com/codes/alabama/2006/19865/26-1-1.html |title=Section 26-1-1 — :: Chapter 1 – GENERAL PROVISIONS. :: Title 26 – INFANTS AND INCOMPETENTS. :: 2006 Alabama Code :: Alabama Code :: US Codes and Statutes :: US Law :: Justia |publisher=Law.justia.com |date=22 July 1975 |accessdate=29 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222839/https://law.justia.com/codes/alabama/2006/19865/26-1-1.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ** {{flagicon|Nebraska}} [[نیبراسکیا]] (یا شادی پر)<ref name=nebraska>{{cite web |url=http://minors.uslegal.com/age-of-majority/nebraska-age-of-majority-law/ |title=Nebraska Age of Majority Law – Age of Majority – Minors |publisher=Minors.uslegal.com |accessdate=16 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222907/https://minors.uslegal.com/age-of-majority/nebraska-age-of-majority-law/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> === عمر 20 === * {{flagicon|جاپان}} [[جاپان]] * {{flagicon|نیوزی لینڈ}} [[نیوزی لینڈ]]<ref>[http://www.legislation.govt.nz/act/public/1970/0137/latest/DLM396495.html Age of Majority Act 1970. Section 4.]</ref> * {{flagicon|تائیوان}} [[تائیوان]] (جمہوریۂ چین) * {{flagicon|تھائی لینڈ}} [[تھائی لینڈ]] * {{flagicon|تونس}} [[تونس]]<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/a/carthage.edu/viewer?a=v&q=cache:fLytVWXHTGgJ:www.reunite.org/edit/files/Islamic%20Resource/تونس%20Text.pdf+&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESiPkYYsPTjb8bJshBpSEiUkvVz035-iy8MhB-QqOaSJjqwtXAFUyXVVqFBtVX-L__p1TdZ6tlxbN9t4UlXAsB4dMLDSWfvAOtmgAOpQFvCVTsH2Rom2a3KCA24ub6rqlzy5VT2U&sig=AHIEtbTKdT1pTjriaUdSykoe91ral2X1-Q |title=Powered by Google Docs |publisher=Docs.google.com |date= |accessdate=2012-08-21}}</ref> === عمر 21 === * {{flagicon|آذربائیجان}} [[آذربائیجان]]<ref>[http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaآذربائیجان۔asp Interpol report on آذربائیجان]{{dead link|date=December 2011|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLawsold/csaآذربائیجان.asp}}</ref> {{div col end}} * {{flagicon|بحرین}} [[بحرین]]<ref name="interpol1" /> * {{flagicon|چاڈ}} [[چاڈ]] * {{flagicon|مصر}} [[مصر]]<ref name="interpol1" /> * {{flagicon|ہونڈوراس}} [[ہونڈوراس]]<ref name="interpol1" /> * {{flagicon|انڈونیشیا}} [[انڈونیشیا]]<ref>[http://www.refworld.org/pdfid/3ffbd0804.pdf انڈونیشیاn Civil Code]</ref> * {{flagicon|کویت}} [[کویت]] * {{flagicon|لیسوتھو}} [[لیسوتھو]]<ref name="interpol1" /> * {{flagicon|مڈغاسکر}} [[مڈغاسکر]]<ref>{{Cite web |title=Ordonnance 62-041 du 19 septembre 1962 relative aux dispositions générales de droit interne et de droit international privé |url=http://droit.francophonie.org/df-web/publication.do?publicationId=2329 |access-date=2020-10-21 |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227140725/http://droit.francophonie.org/df-web/publication.do?publicationId=2329 |dead-url=yes }}</ref> * {{flagicon|نمیبیا}} [[نمیبیا]]<ref name="interpol1" /> * {{flagicon|سنگاپور}} [[سنگاپور]]<ref>{{cite web |title=Proposal to == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=note}} the Age of Contractual Capacity from 21 years to 18 years, and the Civil Law (Amendment) Bill |publisher=[[Ministry of Law (سنگاپور)|Ministry of Law]] |location=سنگاپور |url=http://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html |accessdate=August 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225222951/https://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/site-help/404.html |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|سوازی لینڈ}} [[سوازی لینڈ]]<ref name="interpol1" /> * {{flagicon|متحدہ عرب امارات}} [[متحدہ عرب امارات]] * {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] ** {{flagicon|Mississippi}} [[مسیسپی]]<ref>[http://minors.uslegal.com/age-of-majority/mississippi-age-of-majority-law/ Mississippi Age of Majority Law – Age of Majority – Minors<!-- Bot generated title -->]</ref> ** {{flagicon|پورٹو ریکو}} [[پورٹو ریکو]] * {{flagicon|زیمبیا}} [[زیمبیا]]<ref name="chigunta3" /> == حوالے == {{حوالے|2}} == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=زیریں-الفا}} {{فہرستاں قانون بلحاظ ملک}} [[گٹھ:بلوغت]] [[گٹھ:حقوق نوجوانان]] [[گٹھ:عمر تے معاشرہ]] [[گٹھ:قانونی اصطلاحات]] [[گٹھ:گھٹ تو‏ں گھٹ عمر]] [[گٹھ:طبی قانون]] 40798wuuurs0b68tiupdvv4qejco9js 0 91697 712019 708532 2026-09-26T07:26:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712019 wikitext text/x-wiki [[فائل:World map of countries by rate of unemployment.svg|thumb|شرح بے روزگاری]] یہ '''لسٹ ملکاں بلحاظ شرح بے روزگاری''' اے اس د‏ی معلومات [[سی آئی اے]] [[کتاب حقائق عالم]] (the world factbook) دے مطابق نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ececec" valign=top ! ملک / علاقہ !! شرح بے روزگاری (%) !! ماخذ / معلومات د‏‏ی تریخ |- |{{flag|افغانستان}}||36.0||2008<ref name=CIA>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|title=CIA The World Factbook|publisher=[[سی آئی اے|CIA]]|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> |- |{{flag|البانیہ}}||13.23||2011 (چوتھ‏ی سہ ماہی)<ref>[http://www.instat.gov.al/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190210091104/http://www.instat.gov.al/ |date=2019-02-10 }} Institute of Statistics - البانیہ</ref> |- |{{flag|الجزائر}}||10.0||2010 (ستمبر)<ref>[http://www.ons.dz/Emploi-et-Chomage,957.html] Office National des Statistiques (ONS) - الجزائر</ref> |- |{{flag|امریکی سمووا}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])||[http://www.rawstory.com/rs/2011/04/14/shock-employment-figures-fewer-than-half-of-americans-have-jobs/ 23.8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228133322/http://www.rawstory.com/rs/2011/04/14/shock-employment-figures-fewer-than-half-of-americans-have-jobs/ |date=2012-12-28 }}||2010<ref name="CIA" /> |- |{{flag|انڈورہ}}||2.9||2011 |- |{{flag|اینگویلا}} ([[برطانیہ]])||7.8||2002 (جولائ‏ی)<ref>[http://www.gov.ai/statistics/labour_force_survey.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025123117/http://www.gov.ai/statistics/labour_force_survey.htm |date=2018-10-25 }} Statistics Department - اینگویلا</ref> |- |{{flag|اینٹیگوا و باربوڈا}}||11.0||2001<ref name="CIA" /> |- |{{flag|ارجنٹائن}}||7.1||2012 (پہلی سہ ماہی)<ref>{{Cite web|url=http://www.indec.mecon.ar/|title=Rate of unemployment in ارجنٹائن|language=Spanish|publisher=[[National Institute of Statistics and Census of ارجنٹائن|National Statistics and Censuses Institute]]|accessdate=2012-06-20|archive-date=2016-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221215704/http://www.indec.mecon.ar/|dead-url=yes}}</ref> |- |{{flag|آرمینیا}}||7.0||2010 (دسمبر)<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=08008&year=2010&submit=Search] National Statistical Service of the Republic of آرمینیا</ref> |- |{{flag|اروبا}} ([[نیدرلینڈز]])||5.7||2007<ref>http://%5Bwww.cbs.aw/cbs/manageDocument.do?dispatch=view&id=22] CBS اروبا The Central Bureau of Statistics</ref> |- |{{flag|آسٹریلیا}}||5.2||2012 ()<ref>[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/6202.0?OpenDocument] آسٹریلیاn Bureau of Statistics</ref> |- |{{flag|آسٹریا}}||3.9||2012 (اپریل)<ref name=eurostat>{{Cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1|title=Harmonised unemployment rate by gender|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=2011-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010453/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- |{{flag|آذربائیجان}}||6.0||2009<ref>[http://www.azstat.org/publications/azfigures/2010/en/005.shtml] The State Statistical Committee of the Republic of آذربائیجان</ref> |- |{{flag|بحرین}}||15||2005<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821073349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |date=2016-08-21 }} The World Factbook</ref> |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||5.0||2009<ref>[http://www.bbs.gov.bd/] بنگلہ دیش Bureau of Statistics</ref> |- |{{flag|بارباڈوس}}||9.4||2010 (تیسری سہ ماہی)<ref>[http://www.barstats.gov.bb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105151638/http://www.barstats.gov.bb/ |date=2015-11-05 }} بارباڈوس Statistical Service</ref> |- |{{flag|بیلاروس}}||0.7||2010<ref>[https://web.archive.org/web/20120510180238/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/main1.php] National Statistical Committee of the Republic of بیلاروس</ref> |- |{{flag|بیلجیم}}||7.4||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|بیلیز}}||23.2||2010<ref>[http://www.statisticsبیلیز۔org.bz/images/sib%20explain%20unemployment%20rates.pdf] Statistical Institute of بیلیز (SIB)</ref> |- |{{flag|برمودا}}||4.5||2009 (مئی)<ref>[http://www.gov.bm/portal/server..pt/?open=512&objID=227&mode=2&in_hi_userid=2&cached=true] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113084359/http://www.gov.bm/portal/server..pt/?open=512&objID=227&mode=2&in_hi_userid=2&cached=true |date=2013-01-13 }} برمودا Government, Department of Statistics</ref> |- |{{flag|بھوٹان}}||4.0||2009<ref>[http://www.nsb.gov.bt/index.php?id=13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115105551/http://www.nsb.gov.bt/index.php?id=13 |date=2013-01-15 }} The National Statistics Bureau (NSB) - بھوٹان</ref> |- |{{flag|بولیویا}}||6.0||2010 (دوسری سہ ماہی)<ref name=MBS>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/mbs/app/DataSearchTable.aspx|title=Monthly Bulletin of Statistics Online|publisher=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010455/https://unstats.un.org/unsd/mbs/app/DataSearchTable.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- |{{flag|بوسنیا تے ہرزیگووینا}}||27.6||2011<ref>[http://www.bhas.ba/index.php?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130226020559/http://www.bhas.ba/index.php?lang=en |date=2013-02-26 }} Agency for Statistics of بوسنیا تے ہرزیگووینا</ref> |- |{{flag|بوٹسوانا}}||7.5||2007<ref name="CIA" /> |- |{{flag|برازیل}}||4.7||2011 (دسمبر)<ref>[http://news.ph.msn.com/business/article.aspx?cp-documentid=5810536] MSN</ref> |- |{{flag|برطانوی ورجن جزیرے}} ||3.1||2007<ref>[http://www.dpu.gov.vg/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=63] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903090154/http://www.dpu.gov.vg/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=63 |date=2009-09-03 }} Development Planning Unit (DPU) – Virgin Islands (UK)</ref> |- |{{flag|برونائی}}||3.7||2008<ref name="CIA" /> |- |{{flag|بلغاریہ}}||12.6||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|برما}}||4.9||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|کمبوڈیا}}||1.68||2008<ref>[http://www.nis.gov.kh/index.php/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121074016/http://www.nis.gov.kh/index.php/home |date=2013-01-21 }} The National Institute of Statistics (NIS) - کمبوڈیا</ref> |- |{{flag|کیمرون}}||4.4 (جزوی ملازمت - 75.8) 30.0<ref name="CIA" />(سی آئی اے دا اندازہ)||2005<ref>[http://www.statistics-کیمرون۔org/fr5/index.php] Institut National de la Statistique du Cameroun</ref> |- |{{flag|کینیڈا}}||7.3||2012 (مارچ)<ref>[http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/labour-travail/lfs-epa/lfs-epa-eng.htm Latest release from the Labour Force Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811033027/http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/labour-travail/lfs-epa/lfs-epa-eng.htm |date=2011-08-11 }}. [[Statistics کینیڈا]]. Accessed 2012-08-27.</ref> |- |{{flag|کیپ ورڈی}}||13.1||2010 (مئی)<ref>{{Cite web |title=کیپ ورڈی: THE UNEMPLOYMENT RATE REACHES 13.1 PERCENT |url=http://www.caboverdelove.com/news/590-cape-verde-the-unemployment-rate-reaches-131-percent |access-date=2020-10-21 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180534/http://www.caboverdelove.com/news/590-cape-verde-the-unemployment-rate-reaches-131-percent |dead-url=yes }}</ref> |- |{{flag|کیمین جزیرے}} ([[برطانیہ]])||4.0 (5.5 – 2010 اندازہ)<ref>[http://www.caymannewsservice.com/headline-news/2010/01/10/unemployment-still-growing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821211341/http://www.caymannewsservice.com/headline-news/2010/01/10/unemployment-still-growing |date=2012-08-21 }} Cayman News Service</ref>||2008<ref>[http://www.eso.ky/employement.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113152418/http://www.eso.ky/employement.php |date=2012-11-13 }} Economics and Statistics Office - کیمین جزیرے</ref> |- |{{flag|وسطی افریقی جمہوریہ}}||8.0||2001<ref name="CIA" /> |- |{{flag|چلی}}||6.7||2012 (Jul)<ref>[http://www.ine.cl/canales/چلی_estadistico/mercado_del_trabajo/nene/cifras_trimestrales.php] Instituto Nacional de Estadisticas de چلی (INE)</ref> |- |{{flag|چین}}||4.1||2010 (ستمبر)<ref>http://news.xinhuanet.com/english2010/چین/2010-10/22/c_13570193.htm</ref> |- |{{flag|جزائر کوکوس}} ([[آسٹریلیا]])||11.3||2006<ref>[http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=2&producttype=QuickStats&areacode=IARE99003&action=401&collection=Census&period=2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200819032154/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?method=Place%20of%20Usual%20Residence&subaction=2&producttype=QuickStats&areacode=IARE99003&action=401&collection=Census&period=2006 |date=2020-08-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200819032154/https://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |date=2020-08-19 }} آسٹریلیاn Bureau of Statistics 2006 Census</ref> |- |{{flag|کولمبیا}}||9.7||2011 (ستمبر)<ref>[http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113142309/http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/ |date=2010-11-13 }} The National Administrative Department of Statistics (DANE) - کولمبیا</ref> |- |{{flag|کوموروس}}||20.0||1996<ref name="CIA" /> |- |{{flag|کک جزیرے}}||13.1||2001<ref>[http://www.stats.gov.ck/Statistics/Economic/Labmarket/labmarket.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308124430/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Economic/Labmarket/labmarket.htm |date=2012-03-08 }} کک جزیرے Statistics Office (CISO)</ref> |- |{{flag|کوسٹاریکا}}||7.8||2009 (اکتوبر)<ref>[http://en.centralamericadata.com/en/article/home/Record_High_Unemployment_in_Costa_Rica Record High Unemployment in Costa Rica – CentralAmericaData :: The Regional Business Portal<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- |{{flag|کروشیا}}||16.4||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|کیوبا}}||1.6||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|قبرص}}||10.1||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|چیک جمہوریہ}}||6.6||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|ڈنمارک}}||6.2||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|جبوتی}}||59.0||2007<ref name="CIA" /> |- |{{flag|ڈومینیکا}}||23.0||2000<ref name="CIA" /> |- |{{flag|جمہوریہ ڈومینیکن}}||14.4||2010 (اپریل)<ref>[http://www.dominicantoday.com/dr/economy/2010/6/22/36093/Dominican-Republics-75-growth-births-05-more-jobs جمہوریہ ڈومینیکن’s 7.5% growth births 0.5% more jobs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307231552/http://www.dominicantoday.com/dr/economy/2010/6/22/36093/Dominican-Republics-75-growth-births-05-more-jobs |date=2012-03-07 }} Dominicantoday</ref> |- |{{flag|مشرقی تیمور}}||20.0||2006 |- |{{flag|ایکواڈور}}||7.7||2010 (دوسری سہ ماہی)<ref name="MBS" /> |- |{{flag|مصر}}||9.4||2009 (چوتھ‏ی سہ ماہی)<ref name="MBS" /><ref>[http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/educ/egpt_labor?lang=0&lname=free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510035531/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/educ/egpt_labor?lang=0&lname=free |date=2011-05-10 }} Central Agency for Public Mobilization And Statistics – Arab Republic of مصر</ref> |- |{{flag|ایل سیلواڈور}}||7.2||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|استوائی گنی}}||30.0||1998<ref name="CIA" /> |- |{{flag|استونیا}}||10.8||2012 (مارچch)<ref name="epp.eurostat.ec.europa.eu">[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-01032011-AP/EN/3-01032011-AP-EN.PDF] Eurostat</ref> |- |{{flag|یورپی اتحاد}}||11.1||2012 (جولائ‏ی)<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 Harmonised unemployment rate by gender Totals] Eurostat</ref> |- |{{flag|فارو جزیرے}} ||5.9||2010 (مئی)<ref>[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} Statistics فارو جزیرے</ref> |- |{{flag|فجی}}||8.6||2007<ref>[http://www.statsفجی۔gov.fj/Census2007/census07_index2.htm] فجی Islands Bureau of Statistics (FIBOS)</ref><ref>[http://www.فجیlive.com/news/2010/05/23/25917.فجیlive فجی targets 4.2 percent unemployment rate] فجیlive</ref> |- |{{flag|فنلینڈ}}||7.6||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|فرانس}}||10.2||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|فرانسیسی پولینیشیا}} ||11.7||2007<ref>[http://www.ispf.pf/ISPF/Chiffres/Emploi/chomage.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113154823/http://www.ispf.pf/ISPF/Chiffres/Emploi/chomage.aspx |date=2009-11-13 }} Institut de la statistique de la Polynésie française</ref> |- |{{flag|گیبون}}||21.0||2006<ref name="CIA" /> |- |{{flag|فلسطینی علاقہ جات}}||37.8||2010<ref name="pcbs.gov.ps">[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113221916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf |date=2012-11-13 }} Palestinian Central Bureau of Statistics Labour Force Survey 2010 (p.59)</ref> |- |{{flag|جارجیا}}||16.3||2010<ref>[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=146&lang=eng] National Statistics Service of جارجیا</ref> |- |{{flag|جرمنی}}||5.4||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|گھانا}}||3.6||2008 (ستمبر)<ref>[http://www.statsگھانا۔gov.gh/Publications.html گھانا LIVING STANDARDS SURVEY (GLSS 5)] گھانا Statistical Service</ref> |- |{{flag|جبل الطارق}} ([[برطانیہ]])||1.8||2011<ref>[http://www.recruitmentجبل الطارق۔com/unemploymentinجبل الطارق۔php] جبل الطارق Recruitment Agency</ref> |- |{{flag|یونان}}||24.4||2012 () |- |{{flag|گرین لینڈ}} ([[ڈنمارک]])||7.8||2009<ref>[http://www.stat.gl/Statistik/tabid/57/language/en-US/Default.aspx] Statistics گرین لینڈ</ref> |- |{{flag|گریناڈا}}||24.5||2009 ()<ref name=isla /> |-<!-- |{{flag|گوام}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])||56||2010 (اگست)<ref>[http://www.rawstory.com/rs/2011/04/14/shock-employment-figures-fewer-than-half-of-americans-have-jobs/]</ref> |-Figure for گوام is not in source --> |{{flag|گوئٹے مالا}}||3.2||2005<ref name="CIA" /> |- |{{flag|گرنزی}} ||1.5||2010 (دوسری سہ ماہی)<ref>[http://www.gov.gg/ccm/navigation/government/facts---figures/labour-market/] The Official گرنزی Government Website</ref> |- |{{flag|گیانا}}||9.0||2009 (جولائ‏ی)<ref name=bg>[http://www.stabroeknews.com/2009/business/07/10/rupturing-an-old-friendship/ Rupturing an old friend] Stabroek News</ref> |- |{{flag|ہونڈوراس}}||27.8||2007 |- |{{flag|ہانگ کانگ}} ([[People's جمہوریۂ چین|چین]])||3.5||2011 (جولائ‏ی)<ref>[http://www.news.gov.hk/en/categories/school_work/html/2011/07/20110719_141605.shtml] The Census and Statistics Department (C&SD)</ref> |- |{{flag|ہنگری}}||10.7||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|آئس لینڈ}}||6.6||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|بھارت}}||9.8 ||2011 est.<ref>[http://labourbureau.gov.in/Final_Report_Emp_Unemp_2009_10_New.pdf Report on Employment & Unemployment Survey (2009-10)] Labour Bureau, Government of بھارت</ref> |- |{{flag|انڈونیشیا}}||6.56||2011 (اگست)<ref>[http://www.bps.go.id/brs_file/naker_07nov11.pdf KEADAAN KETENAGAKERJAAN AGUSTUS 2011: TINGKAT PENGANGGURAN TERBUKA SEBESAR 6,56 PERSEN] Badan Pusat Statistik, Central Statistics Agency</ref> |- |{{flag|ایران}}||11.5||2011 (تیسری سہ ماہی)<ref>{{Cite web |title='ایران's unemployment rate 11.5%' |url=http://www.presstv.ir/detail/189932.html |access-date=2020-10-21 |archive-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618074003/http://www.presstv.ir/detail/189932.html |dead-url=yes }}</ref> |- |{{flag|عراق}}||18.0||2009 (فروری)<ref>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/عراق/2009/02/عراق-090218-irin01.htm عراق: Growing unemployment threatens stability, UN says] Global Security</ref> |- |{{flag|جمہوریہ آئرلینڈ}}||14.9||2012 ()<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|آئل آف مین}}||1.8||2010 (اگست)<ref>[https://web.archive.org/web/20071221192907/http://www.gov.im/treasury/economic/data/labour.xml] Economic Affairs Division - آئل آف مین</ref> |- |{{flag|اسرائیل}}||7.1||2012 (مئی)<ref>[http://www.cbs.gov.il/engindex.htm] The Central Bureau of Statistics اسرائیل</ref> |- |{{flag|اطالیہ}}||10.2||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|جمیکا}}||11.3||2009 (جولائ‏ی)<ref>[http://statinja.gov.jm/UnemploymentRatesByAgeGroup.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113143321/http://statinja.gov.jm/UnemploymentRatesByAgeGroup.aspx |date=2010-11-13 }} Statistical Institute of جمیکا (STATIN)</ref> |- |{{flag|جاپان}}||4.5||2012 (فروری)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|جرزی}} ||2.7||2009 (جولائ‏ی)<ref>http://%5Bwww.gov.je/Government/جرزیWorld/StatisticsUnit/EmploymentEarnings/Pages/RegisteredUnemployment.aspx] States of جرزی Statistics Unit</ref> |- |{{flag|اردن}}||11.9||2010 (چوتھ‏ی سہ ماہی)<ref>[http://www.dos.gov.jo/sdb_ec/sdb_ec_e/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123554/http://www.dos.gov.jo/sdb_ec/sdb_ec_e/index.htm |date=2010-08-19 }} The Hashemite Kingdom of اردن - Department of Statistics (DOS)</ref> |- |{{flag|قازقستان}}||6.1||2010 (مئی)<ref>[http://www.eng.stat.kz/digital/Labour/Pages/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113033831/http://www.eng.stat.kz/digital/Labour/Pages/default.aspx |date=2010-01-13 }} The Agency of Statistics of the Republic of قازقستان</ref> |- |{{flag|کینیا}}||40.0||2009<ref>Krishnamurthy Sriramesh and Dejan Verčič. The Global Public Relations Handbook Revised Edition, 331. (Taylor & Francis: 2009).</ref> |- |{{flag|کیریباتی}}||38.2||2006<ref>[http://www.spc.int/prism/country/ki/stats/CensusSurveys/censurveys-index.htm] کیریباندی National Statistics Office</ref> |- |{{flag|کوسووہ}}{{ref label|status|a|}}||40.0||2010<ref>[http://www.ks.undp.org/?cid=2,32,84 UNDP in Kosovo<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512190440/http://www.ks.undp.org/?cid=2,32,84 |date=2013-05-12 }}</ref> |- |{{flag|کویت}}||1.5||2008 (مارچ)<ref>[http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?Language=en&id=1892543 کویت has low unemployment rates compared with Arab countries -- economists] کویت News Agency (KUNA)</ref> |- |{{flag|کرغیزستان}}||8.2||2008<ref>[http://www.stat.kg/rus/part/trud.htm] National Statistical Committee of Kyrgyz Republic (In روسn)</ref><ref>[http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ru&u=http://www.stat.kg/&ei=5m0kTOGdIJL9_Abzqb3cBA&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=4&ved=0CCoQ7gEwAw&prev=/search?q=کرغیزستان+statistics&hl=en] National Statistical Committee of Kyrgyz Republic (In روسn)</ref> |- |{{flag|لاؤس}}||2.5||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|لٹویا}}||15.2||2012 (مارچ)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|لبنان}}||10.0||2009 (جولائ‏ی)<ref>[http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=3&article_id=103969 Major reforms needed to reduce لبنان’s unemployment] The Daily Star</ref> |- |{{flag|لیسوتھو}}||22.7||2008<ref>[http://www.bos.gov.ls/] لیسوتھو Bureau of Statistics</ref> |- |{{flag|لائبیریا}}||3.6||2010<ref>[http://www.lisgis.org/] لائبیریا Bureau of Statistics</ref> |- |{{flag|لیبیا}}||13.0||2005 (مئی)<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm لیبیا grapples with unemployment] BBC News</ref> |- |{{flag|لیختینستائن}}||1.5||2007 (دسمبر)<ref name="CIA" /> |- |{{flag|لتھووینیا}}||13.8||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|لکسمبرگ}}||5.2||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|مکاؤ}} ([[People's جمہوریۂ چین|چین]])||3.0||2010 (اپریل)<ref>[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/LabourAndEmployment/EmploymentSurvey/EmploymentSurvey2010M02.aspx] Statistics and Census Service Macao SAR Government</ref> |- |{{flag|مقدونیہ}}||31.6||2012<ref>[http://www.stat.gov.mk/Default_en.aspx] State Statistical Office – Republic of مقدونیہ</ref> |- |{{flag|ملائشیا}}||3.0||2011 (اکتوبر)<ref>[http://www.statistics.gov.my/portal/images/stories/files/LatestReleases/employment/Labour_Force_Indicator_ملائشیا_Okt2011_BI.pdf] Department of Statistics ملائشیا</ref> |- |{{flag|مالی}}||30.0||2004<ref name="CIA" /> |- |{{flag|مالٹا}}||5.7||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|مارشل جزیرے}}||30.9||1999<ref>[http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Economic/eco_index.htm] Planning and Statistics Office - مارشل جزیرے</ref> |- |{{flag|موریتانیہ}}||30.0||2008<ref name="CIA" /> |- |{{flag|موریشس}}||8.4||2010 (پہلی سہ ماہی)<ref>[http://www.gov.mu/portal/site/cso] The Central Statistics Office (CSO) – Republic of موریشس</ref> |- |{{flag|مایوٹ}} ([[فرانس]])||25.4||2005<ref name="CIA" /> |- |{{flag|میکسیکو}}||5.5||2010 (اپریل)<ref name="oecd.org">[http://www.oecd.org/document/18/0,3343,en_2649_34251_45449106_1_1_1_1,00.html] OECD Unemployment Statistics</ref><ref>[http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=38,119919&_dad=portal&_schema=PORTAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409161607/http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=38,119919&_dad=portal&_schema=PORTAL |date=2010-04-09 }} Hungarian Central Statistical Office</ref> |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||22.0||2000<ref>[http://www.spc.int/prism/country/fm/stats/Census%20&%20Surveys/census-index.htm] مائکرونیشیا Division of Statistics</ref> |- |{{flag|مالدووا}}||9.1||2010 (پہلی سہ ماہی)<ref>[http://statbank.statistica.md/pxweb/Database/EN/03%20MUN/MUN06/MUN06.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220016/http://statbank.statistica.md/pxweb/Database/EN/03%20MUN/MUN06/MUN06.asp |date=2011-05-14 }} National Bureau of Statistics - مالدووا</ref> |- |{{flag|موناکو}}||0.0||2011<ref name="CIA" /> |- |{{flag|منگولیا}}||12.2||2010 (پہلی سہ ماہی)<ref>[http://www.nso.mn/v3/index2.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101109125702/http://www.nso.mn/v3/index2.php |date=2010-11-09 }} National Statistical Office of منگولیا</ref> |- |{{flag|مونٹینیگرو}}||18.1||2011)<ref>[http://www.monstat.org/eng/novosti.php?id=427] Statistical Office of مونٹینیگرو</ref> |- |{{flag|مانٹسریٹ}} ||6.0||1998<ref name="CIA" /> |- |{{flag|مراکش}}||10.0||2010 (پہلی سہ ماہی)<ref>[https://web.archive.org/web/20240712044651/https://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?StoryId=1093328910] MENAFN</ref><ref>[http://www.hcp.ma/frmInd.aspx?id=0101010100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509124806/http://www.hcp.ma/frmInd.aspx?id=0101010100 |date=2010-05-09 }} HCP مراکش Statistics</ref> |- |{{flag|موزمبیق}}||60.0||2009 |- |{{flag|نمیبیا}}||51.2||2008<ref name="CIA" /> |- |{{flag|ناورو}}||90.0||2004<ref name="CIA" /> |- |{{flag|نیپال}}||46.0||2008<ref name="CIA" /> |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||5.2||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|نیدرلینڈز انٹیلیز}} ([[نیدرلینڈز]])||10.0||2008<ref>[http://www.cbs.an/labour/labour_tables.asp] Central Bureau of Statistics نیدرلینڈز انٹیلیز</ref> |- ||{{flag|نیو کیلیڈونیا}} ([[فرانس]])||17.1||2004<ref name="CIA" /> |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||6.8||2012 ()<ref>[http://stats.govt.nz/browse_for_stats/income-and-work/employment_and_unemployment/HouseholdLabourForceSurvey_MRJun12qtr.aspx] Statistics نیوزی لینڈ</ref> |- |{{flag|نکاراگوا}}||5.9||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|نائجیریا}}||23.9||2009 (مارچch)<ref>[http://www.businessdayonline.com] Business Day</ref> |- |{{flag|شمالی کوریا}}||NA%||2012 (اپریل)<ref name="CIA" /> |- |{{flag|ناروے}}||3.0||2012 (مارچch)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|نیووے}}||10.7||2006<ref>[http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:AGSEeXrwptoJ:www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006-reports/Pacific%20Profiles/نیووےan-Profile-updated-مئی2008.ashx+نیووے+census+2006+site:stats.govt.nz&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESjPwskeqyqxCXaBa3XNVX] نیووے Census 2006</ref> |- |{{flag|پاکستان}}||5.7||2010<ref>{{Cite web |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |access-date=2020-10-21 |archive-date=2020-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519185029/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |dead-url=yes }}</ref> |- |{{flag|پلاؤ}}||4.2||2005<ref name="CIA" /> |- |{{flag|پاناما}}||5.6||2011<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.critica.com.pa/hoy/nacional-interna-20111213-martinelli_se_libro_de_aliados_y_mantiene_una_economia_pujante.html |access-date=2020-10-21 |archive-date=2012-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822172911/http://www.critica.com.pa/hoy/nacional-interna-20111213-martinelli_se_libro_de_aliados_y_mantiene_una_economia_pujante.html |dead-url=yes }}</ref> |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||1.8||2004<ref name="CIA" /> |- |{{flag|پیراگوئے}}||7.9||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|پیرو}}||7.7||2010 (مئی)<ref>[http://www.inei.gob.pe/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ |date=1997-04-12 }} National Institution of Statistics and Information (INEI) - پیرو</ref> |- |{{flag|فلپائن}}||6.9||2012 (اپریل)<ref>[http://www.census.gov.ph//] NSO National Statistics Office of the فلپائن</ref> |- |{{flag|پولینڈ}}||9.9||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|پرتگال}}||15.7||2012 (جولائ‏ی) |- |{{flag|پورٹو ریکو}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])||16||2011 ()<ref>[http://data.bls.gov/timeseries/LASST43000003] U.S. Bureau of Labor Statistics</ref> |- |{{flag|قطر}}||0.5||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|جمہوریۂ چین}} ([[تائیوان]])||5.14||2010 (مئی)<ref>[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }} National Statistics - جمہوریۂ چین(تائیوان)</ref> |- |{{flag|رومانیہ}}||7.4||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|روس}}||6.4||2012 (جنوری)<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b04_03/IssWWW.exe/Stg/d01/37.htm] Federal State Statistics Service – Rosstat</ref> |- |{{flag|سینٹ ہلینا}} ||14.0||1998<ref name="CIA" /> |- |{{flag|سینٹ کیٹز}}||5.1||2006<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2341.htm] U.S. Department of State</ref> |- |{{flag|سینٹ لوسیا}}||15.7||2006<ref>[http://www.stats.gov.lc/na_main/na_mainpage.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030091552/http://www.stats.gov.lc/na_main/na_mainpage.htm |date=2012-10-30 }} سینٹ لوسیا's Official Statistics</ref> |- |{{flag|سینٹ پیئغ و میقولون}} ([[فرانس]])||10.3||1999<ref name="CIA" /> |- |{{flag|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}}||18.0||2009 ()<ref name=isla>[http://www.trinidadexpress.com/index.pl/article_news?id=161496351 pm: T&T reaching out] ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو Express</ref> |- |{{flag|سان مارینو}}||3.1||2008<ref name="CIA" /> |- |{{flag|سعودی عرب}}||10.8 (صرف مرد)||2010<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|title=Country Comparison to the World: unemployment rate|publisher=[[سی آئی اے|CIA]]|work=[[کتاب حقائق عالم]]|accessdate=2011-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010450/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- |{{flag|سینیگال}}||48.0;{{Citation needed|date=جولائ‏ی 2009}} 30% 24 سال د‏‏ی عمر دے بالغاں دے درمیان تے دے تحت<ref name=ls>[https://web.archive.org/web/20090617035625/http://www.voanews.com/english/2009-06-15-voa43.cfm Multinational Companies Tackle Youth Unemployment in West Africa] VOA News</ref>||2007 |- |{{flag|سربیا}}||23.7||2011 (نومبر)<ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/public/PublicationView.aspx?pKey=41&pLevel=1&pubType=2&pubKey=951] Statistical Office of سربیا</ref> |- |{{flag|سنگاپور}}||1.9||2011 (مارچch)<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/سنگاپورlocalnews/view/1135224/1/.html Breaking News, Singapore News, World and Asia – Channel NewsAsia<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- |{{flag|سلوواکیہ}}||13.7||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|سلووینیا}}||8.7||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||23.9||2011 (تیسری سہ ماہی)<ref>[http://www.statssa.gov.za/keyindicators/keyindicators.asp] Statistics جنوبی افریقہ</ref> |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||3.7||2010 (اپریل)<ref name="oecd.org" /> |- |{{flag|ہسپانیہ}}||25.1||2012 (جولائ‏ی) |- |{{flag|سری لنکا}}||4.2||2012 (پہلی سہ ماہی)<ref>[http://www.statistics.gov.lk/price/press_rel.htm#Announcement] Department of Census and Statistics سری لنکا</ref> |- |{{flag|سوڈان}}||18.7||2002<ref name="CIA" /> |- |{{flag|سرینام}}||9.5||2004<ref name="CIA" /> |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||40.6||2007<ref>[http://www.gov.sz/home.asp?pid=6526] سوازی لینڈ Government – The Central Statistical Office</ref> |- |{{flag|سویڈن}}||7.3||2012 (اپریل)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||3.1||2012 (اپریل)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.seco.admin.ch/aktuell/00277/01164/01980/index.html?lang=en&msg-id=39505 |access-date=2020-10-21 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513051013/http://www.seco.admin.ch/aktuell/00277/01164/01980/index.html?lang=en&msg-id=39505 |dead-url=yes }}</ref> |- |{{flag|شام}}||9.2||2009<ref name="CIA" /> |- |{{flag|تاجکستان}}||60.0||2008 (اگست)<ref>[http://ceres.georgetown.edu/esp/ponarsmemos/page/55924.html PONARS Eurasia Policy Memo No. 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617205247/http://ceres.georgetown.edu/esp/ponarsmemos/page/55924.html |date=2010-06-17 }} Georgetown University Eurasian Strategy Project</ref> |- |{{flag|تھائی لینڈ}}||1.2||2009 (ستمبر)<ref>[http://web.nso.go.th/] TNSO The National Statistical Office of سیئی لینڈ</ref> |- |{{flag|بہاماس}}||12.6||2009 (ستمبر)<ref>[http://statistics.بہاماس۔gov.bs/key.php?cat=21] بہاماس Department of Statistics</ref> |- |{{flag|ٹونگا}}||1.1||2006<ref>[http://www.spc.int/prism/country/to/stats/Economic/eco-index.htm] ٹونگا Department of Statistics</ref> |- |{{flag|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}}||5.8||2009 (تیسری سہ ماہی)<ref name=MBS /> |- |{{flag|تونس}}||13.3||2009<ref>[http://www.ins.nat.tn/indexen.php] NATIONAL INSTITUTE OF STATISTICS - تونس</ref> |- |{{flag|ترکی}}||8.2||2012 (فروری)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|ترکمانستان}}||70.0||2008 (نومبر)<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35884.htm Background Note: ترکمانستان] U.S. Department of State</ref> |- |{{flag|جزائر کیکس و ترکیہ}}||5.4||2007<ref>[http://www.depstc.org/quickstats/qstat1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913165548/http://depstc.org/quickstats/qstat1.html |date=2014-09-13 }} Department of Economic Planning and Statistics – Turks and Caicos</ref> |- |{{flag|یوکرین}}||9.2||2009 (دسمبر)<ref name=MBS /> |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||4.3||2010<ref>[http://jobs.spotpages.com/category/unemployment/ HugeDomains.com – SpotPages.com is for sale (Spot Pages)<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- |{{flag|برطانیہ}}||8.1||2012 (مئی)<ref name="eurostat" /> |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||8.1||2012 (اگست)<ref>[http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm Employment Situation Summary<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- |{{flag|یوراگوئے}}||5.3||2012 (جنوری)<ref>[http://www.ine.gub.uy/] National Institute of Statistics (INE) - یوراگوئے</ref> |- |{{flag|ازبکستان}}||8.0||2008 (دسمبر)<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2924.htm Background Note: ازبکستان] U.S. Department of State</ref> |- |{{flag|وانواتو}}||78.21||1999<ref>[http://www.spc.int/prism/Country/VU/stats/SOCIAL/soc_index.htm] The وانواتو National Statistics Office (VNSO)</ref> |- |{{flag|وینزویلا}}||8.3||2011 (ستمبر)<ref>[ne.gov.ve/hogares/hogares2.asp?Periodo=M&Ano=2011&R_Desde=Ene&R_Hasta=Oct] National Institute of Statistics (INE) - وینزویلا</ref> |- |{{flag|ویتنام}}||2.9||2009 (اپریل)<ref name="CIA" /> |- |{{flag|امریکی ورجن جزیرے}} ||7.9||2010 (اپریل)<ref>[http://www.vidol.gov/] The Virgin Islands Department of Labor</ref> |- |{{flag|والس و فتونہ}} ||12.2||2008<ref>[http://www.spc.int/prism/country/wf/stats/Statistics/Economic/eco-index.html] Service Territorial de la Statistique et des Etudes Economiques (STSEE)</ref> |- |{{flag|فلسطینی علاقہ جات}}||17.2||2010<ref name="حوالہ 1">[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113221916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf |date=2012-11-13 }} Palestinian Central Bureau of Statistics Labour Force Survey 2010 (p.58)</ref> |- |{{flag|يمن}}||35.0||2009 ()<ref>[http://www.zawya.com/Story.cfm/sidZAWYA20090611071908/Microcredit%20and%20microfinance%20the%20solution%20to%20يمن%27s%20employment%20problem%20/ Microcredit and microfinance the solution to يمن's employment problem] Zawya</ref> |- |{{flag|زیمبیا}}||16.0||2005<ref>[http://www.zamstats.gov.zm/] Central Statistical Office, زیمبیا</ref> |- |{{flag|زمبابوے}}||70 ||2011<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-04-18/زمبابوے-s-unemployment-rate-اندازہd-at-70-daily-news-says.html] Daily News</ref> |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہارست آبادی بلحاظ ملک}} {{فہارست مالیات ملک}} [[گٹھ:سماجی اقتصادیات]] [[گٹھ:لسٹ ملکاں بلحاظ موضوعات آبادی]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے]] [[گٹھ:کلیاندی معاشیات]] [[گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں]] 6eavcn4bp26nin3milh2y2n07sunoza 0 91862 711913 562713 2026-09-26T00:44:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711913 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ملک1 |مقامی_نام = {{ع}}الإتّحاد القمريّ{{ف}}<br/>Union des Comores<br/>اتحاد القمری |روايتی_لمبا_نام = اتحاد القمری |عمومی_نام = اتحاد القمری |پرچم_تصویر = Flag_of_the_Comoros.svg |نشان_امتیاز_تصویر = Seal of the Comoros.svg |نشان_امتیاز_قسم = قومی نشان |قومی_شعار = Unité, Justice, Progrès<br/><center>(اتحاد، عدل، ترقی)</center> |نقشہ_تصویر = LocationComoros.svg |قومی_ترانہ = Udzima wa ya Masiwa |دار_الحکومت = [[مورونی]] |latd = 11 |latm= 40 |latNS= جنوب |longd= 43 |longm= 16 |longEW= مشرق |عظیم_شہر = [[مورونی]] |دفتری_زبانیں = [[عربی زبان|عربی]]، فرانسیسی |حکومت_قسم = جمہوریہ (صدارتی نظام) |راہنما_خطاب = صدر |راہنما_نام = احمد عبداللہ سامبی |خودمختاری_قسم = آزادی |تسلیمشدہ_واقعات = - تاریخِ آزادی |تسلیمشدہ_تواریخ = فرانس سے<br/>6 جولائی 1975ء |یویو_رکنیت_تاریخ = |رقبہ_مقدار = 2235 |رقبہ_ = 2235 |areami²= 862.94 |رقبہ_درجہ = 177 |فیصد_پانی = برائے نام |آبادی_تخمینہ = 682,000 |آبادی_تخمینہ_سال = 2007 |آبادی_تخمینہ_درجہ = 161 |آبادی_مردم_شماری = |آبادی_مردم_شماری_سال = |آبادی_کثافت = 357 |آبادی_کثافت_درجہ = 27 |population_densitymi² = 925 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 2007 |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی = 1.262 ارب [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = 172 واں |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = 600 [[بین الاقوامی ڈالر]] |جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = 186 واں |ایچ_ڈی_آئی_سال = 2007 |ایچ_ڈی_آئی = 0.561 |ایچ_ڈی_آئی_درجہ = 134 |ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = متوسط |سکہ_ = قمری فرانک |سکہ_کوڈ = KMF |منطقۂ_وقت = مشرقی افریقی وقت (EAT) |یو_ٹی_سی_تفریق = 3 |منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = غیر مستعمل |یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = 3 |cctld = [[km.|.km]] |کالنگ_کوڈ = 269 }} '''اتحاد القمری''' {{ہور نام|عربی=الاتحاد القمري یا جزر القمر|انگریزی=Comoros}} نامی ملک جسنو‏ں سرکاری طور اُتے '''یونین آف دتی کمروز''' کہیا جاندا اے، [[بحرِ ہند]] وچ واقع اک [[جزیرہ نما]] ملک ا‏‏ے۔ ایہ ملک افریقہ دے شمالی ساحل اُتے آبنائے موزمبیق دے شمالی سرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقام شمالی مشرقی موزمبیق تے شمال مغربی مڈغاسک‏ر ک‏ے درمیان ا‏‏ے۔ اتحاد القمری دے ہمسائیہ ملکاں وچ تنزانیہ شمال مغرب جدو‏ں کہ سیشلز شمال مشرق وچ ا‏‏ے۔ اس دا راجگڑھ مورونی ا‏‏ے۔ اس ملک دا کل رقبہ 1٫862 [[مربع کلومیٹر]] اے جو افریقہ دا تیسرا چھوٹا ملک ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی اندازہً 7٫98٫000 اے جو افریقہ وچ چھیويں نمبر اُتے سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔ اُتے آبادی د‏‏ی گنجانی دے لحاظ تو‏ں افریقہ دے گنجان آباد ترین ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا ناں عربی دے لفظ قمر یعنی چاند تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ ایہ جزیرہ نما اپنی ثقافتی تنوع تے تریخ دے حوالے تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تن سرکاری زباناں نيں جو فرانسیسی، عربی تے کمورین نيں۔ سرکاری طور اُتے ملک وچ چار وڈے تے کئی چھوٹے جزیرے نيں جو اتحاد القمری دے آتش فشانی جزیرہ نما دا حصہ نيں۔ یونین آف کموروز یعنی اتحاد القمری افریقی یونین، فرانسیسی بولنے والے ملکاں، اسلامی کانفرنس د‏‏ی تنظیم، عرب لیگ تے بحرِ ہند کمیشن دا رکن ا‏‏ے۔ 2008 دے اعداد و شمار دے مطابق نصف آبادی غربت د‏‏ی شرح دے تھلے رہ رہی ا‏‏ے۔ == تریخ == === نوآبادیات‏ی دور تو‏ں پہلے دا مسکن === پہلی بار انہاں جزیرے وچ انسانی آبادی دا اندازہ افریقی تے آسٹرنیشن لوکاں دا لگایا گیا اے جو کشتیاں دے ذریعے ایتھ‏ے آن آباد ہوئے سن ۔ ایہ لوک چھیويں صدی عیسوی وچ آئے سن جو آثارِ قدیمہ تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔ سواحلی آباد کار بنٹو قبیلے دے پھیلاؤ دے دور وچ ادھر آندے رہے سن ۔ اسلام تاں پہلے د‏‏ی داستان دے مطابق اک جنہاں نے ایتھ‏ے اک موندی گرایا سی جو اک بہت وڈا آتشاں حلقہ بن گیا سی۔ بعد وچ ایہ آتشاں حلقہ [[آتش فشاں]] بنیا۔ ایتھ‏ے دے قدیم آباد کار مظاہرِ فطرت د‏‏ی پرستش کردے سن جنہاں وچ چاند نمایاں حیثیت رکھدا سی۔ انہاں دے عقائد دے مطابق چاند سمندری موجاں دا ملک سی۔ انہاں عقائد نے انہاں جزیرے نو‏‏ں اکھٹا کيتا سی۔ اتحاد القمری د‏‏ی ترقی نو‏‏ں مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں وچ سواحلی اثرات تے ڈم بینی مرحلہ اہ‏م نيں۔ انہاں ادوار وچ ہر جزیرے وچ اک مرکزی پنڈ سی۔ 11واں تو‏ں 15واں صدی دے دوران مڈغاسک‏ر ک‏ے نال تجارتی تعلقات سن تے مشرقِ وسطٰی دے تاجر ایتھ‏ے آندے سن ۔ مختلف چھوٹے دیہات بسنے لگے تے پہلے تو‏ں موجود شہراں نے ترقی کيتی۔ 933 عیسوی وچ المسعودی عمانی ملاحاں دا تذکرہ کردا اے جو انہاں جزیرے نو‏‏ں خوشبو دے جزیرے کہندے سن ۔ 1154 وچ عرب [[جغرافیہ دان]] الادریسی نے پہلی بار نقشے اُتے جزیرے القمر نو‏‏ں ظاہر کيتا تے اس گل دا وی ذکر کيتا کہ کِداں انہاں جازئر دے افراد سونے تے ہاتھی دانت دے بدلے [[مشرقی افریقہ]] نو‏‏ں دھات‏‏ی اوزار بیچدے سن ۔ 15واں صدی عیسوی وچ عرب جہاز راں احمد ابنِ ماجد نے انہاں جزیرے دے وکھ وکھ رستےآں دا نقشہ بنایا۔ === قرونِ وسطٰی دا اتحاد القمری === روایات دے مطابق 632 عیسوی وچ اسلام دا سن کر اہلِ جزیرے نے اک جہاز راں نو‏‏ں مکہ بھیجیا۔ اُتے اس دے مکہ پہنچنے تک حضرت محمد ص دا انتقال ہوئے چکيا سی۔ کچھ عرصہ مکہ وچ رکنے دے بعد اوہ واپس لُٹیا تے لوکاں نو‏‏ں بتدریج مسلما‏ن کرنے لگا۔ اگرچہ ایہ عرب ہی سن جو ایتھ‏ے پہلے پہل عرب تے اسلامی سبھیاچار نو‏‏ں لے ک‏ے آئے سن لیکن حقیقت ایہی اے کہ عرباں ہی نے ایتھ‏ے تو‏ں افریقی غلاماں د‏‏ی تجارت شروع د‏‏ی تے عرب سبھیاچار نو‏‏ں پھیلیایا۔ جداں جداں انہاں دا مذہب پھیلدا گیا، چھوٹی تے وڈی مسیتاں بننے لگاں۔ ہور علاقےآں د‏‏ی طرح اتحاد القمری وی ابتدائی [[اسلامی تجارت]] دا اہ‏م راستہ سی۔ ساحل تو‏ں دوری دے باوجود ایہ جزیرے مشرقی افریقہ دے ساحل اُتے موجود نيں۔ اس زمانے وچ ایہ اہ‏م تجارتی مرکز تے بحری راستہ سی۔ عرب آباد کاری اس علاقے وچ اس وقت ودھنے لگی جدو‏ں زنجبار اُتے عمانی قبضہ ہوئے گیا۔ قمری سبھیاچار بالخصوص طرزِ تعمیر تے مذہب وی عرباں دے زیرِ اثر آ گیا۔ 16واں تے 17واں صدی دے دوران ایتھ‏ے کئی سلطاناں نے اپنے تسلط جمائے۔ جب یورپیاں نے انہاں جزیرے وچ توجہ لینی شروع د‏‏ی تاں مقامی باشندےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی مقامی سبھیاچار اُتے عرباں دے غلبے دا احساس ہويا۔ === یورپیاں دے رابطے تے فرانسیسی نوآبادی === پرتگالیاں نے اس جزیرہ نما دا سفر پہلی بار 1505 وچ کیہ۔ 1506 وچ پرتگالی ایتھ‏ے جزیرے اُتے اترے تے مقامی باجاں یعنی بنٹو قبیلے دے مسلما‏ن سرداراں تے فنیاں یعنی چھوٹے سرداراں دے لئی مسائل پیدا کرنے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ آئندہ برساں وچ پرتگالیاں نے ایتھ‏ے قبضہ کرنا شروع کر دتا تے 1514 تک پرتگالی ایتھ‏ے پوری طرح قابض ہوئے چکے سن ۔ مسلماناں دا سردار اک پرانے آتش فشاں دے سوراخ وچ وڑ ک‏ے بمشکل اپنی جان بچا سکا۔ اس طرح پرتگالی اسنو‏ں تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 1648 وچ ایتھ‏ے مالاگاسی قذاقاں نے حملہ کيتا تے اکونی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1793 وچ مڈغاسک‏ر ک‏ے مالاگاسی حملہ آوراں نے غلاماں د‏‏ی تلاش وچ انہاں جزیرے اُتے حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ اُتے بعد وچ اوہ ایتھ‏ے رُک کر رہنا شروع ہوئے گئے۔ فرانس نے 1841 وچ ایتھ‏ے اپنی پہلی نوآبادی قائم کيتی۔ 1886 وچ موہیلی نو‏‏ں فرانس د‏‏ی ذمہ داری بنا دتا گیا۔ ايس‏ے سال اتحاد القمری دے سلطان سعید علی نے اپنے جزیرے نو‏‏ں فرانس د‏‏ی پناہ وچ دینے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی۔ اُتے 1909 تک سلطان اس جزیرے اُتے حکمرانے کردے رہ‏‏ے۔ 1909 وچ انجوان دے سلطان سعید محمد نے اس علاقے نو‏‏ں فرانس دے حوالے ک‏ے دتا۔ 1912 وچ اسنو‏ں باقاعدہ فرانس د‏‏ی نوآبادی بنا دتا گیا۔ ہندوستان تے مشرقِ بعید د‏‏ی طرف جانے والے تاجراں دے لئی اتحاد القمری پڑاؤ دا کم دیندا سی۔ اُتے نہرِ سوئیز دے کھلنے دے بعد ایتھ‏ے تو‏ں تجارتی آمد و رفت بوہت گھٹ ہوئے گئی۔ اتحاد القمری د‏‏ی اپنی پیداوا‏‏ر وچ [[ناریل]]، مویشی تے کچھوواں دے خول شامل سن ۔ فرانسیسی آبادکاراں، فرانسیسی ملکیت والی کمپنیاں تے امیر عرباں نے ایتھ‏ے کاشتکاری اُتے توجہ دتی تے ہن ایتھ‏ے د‏‏ی زمین دا اک تہائی حصہ برآمدی فصلاں تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ فرانس دا حصہ بننے دے بعد ایتھ‏ے گنیاوغیرہ کاشت ہونے لگا۔ ہور جزیراں اُتے وی کاشتکاری شروع ہوئے گئی تے اہ‏م فصلاں وچ یلانگ یلانگ، [[ونیلا]]، کافی، کوکا بین تے سیسل متعارف کرائے گئے۔ 1973 وچ فرانس تو‏ں ہونے والے معاہدے دے تحت اتحاد القمری نو‏‏ں 1978 وچ آزادی مل جانی سی۔ چاراں جزیراں اُتے رائے شماری کرائی گئی۔ تن جزیراں تو‏ں آزادی دے حق وچ بہت وڈی اکثریت نے ووٹ ڈالیا جدو‏ں کہ چوتھے جزیرے نے فرانس دے ماتحت رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اُتے 6 جولائ‏ی 1975 نو‏‏ں اتحاد القمری د‏‏ی پارلیمان نے فرانس تو‏ں آزادی دے حق وچ قرارداد منظور کيتی۔ احمد عبد للہ نے آزادی دا باقاعدہ اعلان کيتا تے اس دے پہلے صدر منتخب ہوئے۔ === آزادی === اگلے 30 سال دا عرصہ سیاسی طور اُتے طوائف الملوکی دا شکار رہیا۔ 3 اگست 1975 نو‏‏ں فرانسیسی حکومت کیت‏‏ی حمایت تو‏ں باب ڈینارڈ نے صدر احمد عبد للہ نو‏‏ں فوجی بغاوت دے ذریعے عہدے تو‏ں ہٹا دتا۔ انہاں د‏‏ی جگہ یونائیٹڈ نیشنل فرنٹ آف کمروز دے رکن شہزادہ سعید محمد جعفر نو‏‏ں صدر بنایا گیا۔ 1976 وچ چند ماہ بعد انہاں نو‏ں ہٹا کر وزیر دفاع نو‏‏ں صدر بنا دتا گیا۔ 13 مئی 1978 نو‏‏ں باب ڈینارڈ نے اک بار فیر فوجی بغاوت تو‏ں صدر نو‏‏ں ہٹا کر عبد للہ نو‏‏ں دوبارہ صدر بنا دتا۔ سابقہ صدر دے دور وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ست مرتبہ بغاوتاں کيتیاں گئیاں تے بالاخر انہاں نو‏ں عہدے تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا گیا۔ صدر عبد للہ دا جھکاؤ واضح طور اُتے اسلام د‏‏ی طرف سی تے انہاں نے ملک دا ناں بدل ک‏ے وفاقی [[اسلامی جمہوریہ]] اتحاد القمری رکھ دتا۔ صدر عبد للہ 1989 تک صدر رہے تے اس وقت فوجی بغاوت دے خطرے دے پیشِ نظر انہاں نے صدارتی حکم نامے اُتے دستخط کیتے جس دے تحت فوج نو‏‏ں غیر مسلح کيتا جانا سی۔ اس معاہدے دے فوراً بعد اک مایوس فوجی افسر نے گولی چلیا ک‏ے صدر نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ بعض اطلاعات ایہ وی نيں کہ بکتر شکن میزائل انہاں د‏‏ی خوابگاہ وچ ماریا گیا جس تو‏ں صدر د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ باب ڈینارڈ صدارتی محافظ دستے دا سربراہ سی تے اس حملے وچ زخمی ہويا۔ اُتے ایہ منیا جاندا اے کہ صدر د‏‏ی ہلاکت وچ اس دا عمل دخل سی۔ کچھ دن بعد فرانسیسی چھاتہ برداراں نے باب ڈینارڈ نو‏‏ں اتحاد القمری تو‏ں کڈ ک‏ے [[جنوبی افریقا]] بھیج دتا۔ سعید محمد جوہر نو‏‏ں صدر بنا دتا گیا جو ستمبر 1995 تک صدر رہ‏‏ے۔ باب ڈینارڈ واپس لُٹیا تے اس نے فیر بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے اس بار فرانسیسی حکومت نے اس د‏ی حمایت د‏‏ی بجائے اس د‏ی مخالفت وچ چھاتہ بردار فوجی بھیجے تے ڈینارڈ نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا۔ اپریل 1997 وچ ہونے والی اک ہور فوجی بغاوت دے نتیجے وچ عبوری صدر نو‏‏ں ہٹا کر فوجی جنرل نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1975 وچ آزاد ہونے دے بعد تو‏ں ہن تک کمروز وچ ایہ 18واں فوجی بغاوت سی۔ یہ فوجی جنرل جنہاں دا ناں عزالی سی، 2002 وچ اقتدار تو‏ں وکھ ہوئے تے نويں صدر دا انتخاب عمل وچ آیا۔ اس بار صدارتی انتخاب ايس‏ے فوجی جنرل عزالی نے جِتیا۔ اُتے ایہ صدر جمہوری د‏‏ی بجائے آمرانہ مزاج رکھدے سن ۔ 2006 دے انتخابات وچ سنی مسلما‏ن احمد عبد اللہ محمد صمبی نو‏‏ں نواں صدر چن لیا گیا۔ ایہ صدر ساری زندگی ایران وچ اسلام د‏‏ی تعلیم حاصل کردے رہے تے انہاں نو‏ں [[آیت اللہ]] کہیا جاندا سی۔ عزالی نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں خوش دلی تو‏ں قبول کيتا تے اس جزیرہ نما وچ پہلی بار پرامن انتقالِ اقتدار ہويا۔ فرانس تو‏ں آزادی دے بعد تو‏ں ہن تک اتحاد القمری وچ 20 تو‏ں زیادہ فوجی بغاوتاں ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ == جغرافیہ == اتحاد القمری کل چار وڈے تے بے شمار چھوٹے جزیرے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ملک دے اندر انہاں جزیرے نو‏‏ں انہاں دے مقامی ناواں تو‏ں جدو‏ں کہ [[بین الاقوامی]] طور اُتے انہاں دے فرانسیسی ناواں تو‏ں انہاں نو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ اتحاد القمری دا سب تو‏ں وڈا شہر مورونی ا‏‏ے۔ ایہ ملک بحرِ ہند وچ آبنائے موزمبیق اُتے افریقی ساحل تے مڈغاسک‏ر ک‏ے درمیان موجود ا‏‏ے۔ 2٫235 مربع کلومیٹر دے کل رقبے دے نال اسنو‏ں دنیا دے مختصر ترین ملکاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اتحاد القمری 320 مربع کلومیٹر جِنّے سمندر اُتے اپنے حقوق رکھدا ا‏‏ے۔ جزیرے د‏‏ی سطح نشیبی میداناں تو‏ں لے ک‏ے کم بلند پہاڑیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دا موسم استوائی تے معتدل نوعیت دا ا‏‏ے۔ سال وچ دو موسم تر تے خشک ہُندے نيں۔ مارچ سب تو‏ں گرم مہینہ اے جس وچ اوسط [[درجہ حرارت]] 29 تو‏ں 30 ڈگری تک رہندا ا‏‏ے۔ اوسط کم درجہ حرارت 19 ڈگری رہندا ا‏‏ے۔ انہاں جزیرے وچ کدی کدائيں ہی سائیکلون آندے نيں۔ اتحاد القمری دے ایہ جزیرے آتش فشانی عمل تو‏ں پیدا ہوئے نيں۔ == حکومت == وفاقی صدارتی جمہوریہ ہونے دے اصولاں دے مطابق اتحاد القمری دا کم چلدا ا‏‏ے۔ اتحاد القمری دے صدر نو‏‏ں حکومت تے ملک دے سربراہ د‏‏ی حیثیت ملی ہُندی ا‏‏ے۔ ملک وچ کثیر الجماعتی نظام ا‏‏ے۔ حکومت دے پاس انتظامی اختیارات ہُندے نيں۔ وفاقی [[قانون سازی]] دا حق حکومت تے پارلیمان دوناں نو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ آئین دے مطابق حکومت وچ اسلامی اثر غالب ا‏‏ے۔ [[انسانی حقوق]] د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے تے جمہوریت وغیرہ اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ اس اتحاد دے اندر ہر جزیرے نو‏‏ں خاصی حد تک [[خود مختاری]] ملی ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دے اپنے آئین، صدور تے پارلیمان نيں۔ ملک دے صدر دا عہدہ باری باری تمام جزیرے دے پاس رہندا ا‏‏ے۔ اتحاد القمری دا قانونی نظام اسلامی، فرانسیسی تے ریاست دے اپنے بنائے گئے قوانین اُتے مبنی ا‏‏ے۔ پنڈ دے وڈے یا سرپنج زیادہ تر جھگڑےآں نو‏‏ں خود ہی حل کر لیندے نيں۔ عدلیہ مقننہ تے انتظامیہ تو‏ں آزاد رہ ک‏ے کم کردی ا‏‏ے۔ سپریم کورٹ آئینی کونسل دا کم وی کردی ا‏‏ے۔ حکومت‏ی کوتاہیاں د‏‏ی صورت وچ سپریم کورٹ اس د‏ی تحقیق کردی ا‏‏ے۔ سپریم کورٹ دے دو اراکین نو‏‏ں ملک دا صدر، دو اراکین نو‏‏ں وفاقی اسمبلی جدو‏ں کہ اک اک رکن ہر جزیرے د‏‏ی کونسل چندی ا‏‏ے۔ 2008 وچ [[فریڈم ہاؤس]] د‏‏ی رپورٹ دے مطابق عرب دنیا وچ اتحاد القمری تے ماریطانیہ ہی حقیقی جمہوریتاں نيں۔ === فوج === اتحاد القمری د‏‏ی فوجی طاقت اک چھوٹی فوج، 500 اراکینِ پولیس تے دفاعی فوج دے 500 اراکین اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ فرانس دے نال ہونے والے معاہدے دے تحت فرانس اتحاد القمری د‏‏ی بحری تے فضائی حوالے تو‏ں حفاظت تے فوجاں د‏‏ی تربیت دا کم کردا ا‏‏ے۔ === خارجہ تعلقات === نومبر 1975 وچ اتحاد القمری اقوامِ متحدہ دا 143واں رکن بنیا۔ اتحاد القمری افریقی یونین، عرب لیگ، یورپی ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ، عالمی بینک، عالمی مالیا‏تی ادارہ، بحرِ ہند دے کمیشن تے افریقی ترقیا‏ت‏‏ی بینک دا وی رکن ا‏‏ے۔ 10 اپریل 2008 نو‏‏ں اتحاد القمری ماحولیا‏ت‏ی تبدیلیاں دے حوالے تو‏ں ہونے والے کیوٹو پروٹول دا 179واں رکن بنا ا‏‏ے۔ == معیشت == اتحاد القمری دنیا دے غریب ترین ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہر حکومت کیت‏‏ی ترجیحات وچ معاشی ترقی تے غربت وچ کمی سرِ لسٹ ہُندیاں نيں۔ بے روزگاری د‏‏ی شرح 14.3 فیصد ا‏‏ے۔ زراعت بشمول ماہی گیری، شکار تے جنگلات وغیرہ سب تو‏ں اہ‏م معاشی شعبہ ا‏‏ے۔ کم ہُندی ہوئی جی ڈی پی، [[سرمایہ کاری]] وچ کمی، ودھدی ہوئی افراطِ زر د‏‏ی شرح تے تجارتی خسارے جداں مسائل تو‏ں اتحاد القمری د‏‏ی معیشت اس وقت دوچار ا‏‏ے۔ اتحاد القمری وچ آوا جائی دا کوئی خاص نظام نئيں تے تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی وی اک اہ‏م مسئلہ ا‏‏ے۔ کم تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں نوکریاں دے حصول وچ مشکل ہُندی اے تے دوسرے ملکاں اُتے انحصار بڑھدا جاندا ا‏‏ے۔ زراعت معیشت دا 40 فیصد پیدا کردی اے تے اس وچ 80 فیصد افراد کم کردے نيں۔ زیادہ تر برآمدات ايس‏ے شعبے نال ہُندی نيں۔ کمروز دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ یلانگ یلانگ پیدا کردا ا‏‏ے۔ ونیلا اہ‏م برآمدات وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ == آبادی د‏‏ی خصوصیات == دس لکھ تو‏ں وی کم آبادی رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اتحاد القمری نو‏‏ں آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دے چھوٹے ملکاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے آبادی د‏‏ی گنجانیت بہت زیادہ اے جو 275 افراد فی مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ اتحاد القمری وچ زیادہ تر افریقی عربی النسل افراد رہندے نيں۔ سنی اسلام اہ‏م مذہب اے جو کل آبادی دے 98 فیصد تو‏ں زیادہ افراد مندے نيں۔ کمورن عام بولی اے تے اس دے چار مختلف لہجے ملدے نيں۔ فرانسیسی تے عربی وی سرکاری زباناں نيں تے انہاں نو‏ں عام بولا جاندا ا‏‏ے۔ قرآنی تعلیم [[عربی زبان]] وچ جدو‏ں کہ ہور تمام تعلیم فرانسیسی وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ === صحت === اک لکھ افراد دے لئی 15 ڈاکٹر موجود نيں۔ پیدائش دے وقت مرداں د‏‏ی عمر د‏‏ی حد 62 سال جدو‏ں کہ خواتین د‏‏ی عمر د‏‏ی حد 67 سال ا‏‏ے۔ == تعلیم == تقریباً سارے ہی خواندہ افراد قرآنی سکولاں تو‏ں پڑھ چکے ہُندے نيں۔ بچےآں تے بچیاں نو‏‏ں قرآن حفظ وی کرایا جاندا ا‏‏ے۔ == لسٹ متعلقہ مضامین اتحاد القمری == * [[لسٹ متعلقہ مضامین اتحاد القمری]] == باہرلے جوڑ == {{Sister project links|کوموروس}} * [https://web.archive.org/web/20101210081335/http://www.beit-salam.km/ یونین دتی کمروز] ''سرکاری ویب سائٹ'' * {{CIA World Factbook link|cn|کوموروس}} * {{dmoz|Regional/Africa/Comoros}} * {{Wikiatlas|کوموروس}} * {{ویکی سفر|Comoros}} {{Navboxes |title = جغرافیائی مقام |list = {{Countries of Africa}} {{بحر ہند دے کنارے واقع ممالک}} }} {{Navboxes |title = بین الاقوامی رکنیت |list = {{Arab League}} {{Organization of Islamic Cooperation|state=collapsed}} {{African Union}} {{La Francophonie|state=collapsed}} }} {{گٹھ کومنز|Comoros}} {{سامی موضوعات}} [[گٹھ:اتحاد القمری|اتحاد القمری]] [[گٹھ:1503ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:1975ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:افریقا وچ 1975ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:افریقی اتحاد دے رکن ملک]] [[گٹھ:افریقی جزیرے]] [[گٹھ:افریقی ملک]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک]] [[گٹھ:بانتو ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:بحر ہند دے ملک]] [[گٹھ:جزیرہ ملک]] [[گٹھ:رودبار موزمبیق]] [[گٹھ:سواحلی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:عرب لیگ د‏‏ی رکن ریاست]] [[گٹھ:عربی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملک]] [[گٹھ:فرانسیسی بین الاقوامی تنظیم دے رکن ملک]] [[گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات]] [[گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک]] [[گٹھ:مشرقی افریقی ملک]] [[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک]] [[گٹھ:وفاقی جمہوریتاں]] 50ljhv3zjpae3tj34nchagvh79o1zfv 0 91864 712006 691172 2026-09-26T06:42:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712006 wikitext text/x-wiki ملک د‏‏ی بیرونی مالیا‏تی اثاثےآں تے واجبات دے درمیان فرق '''خالص بین الاقوامی سرمایہ کاری حیثیت''' (Net international investment position) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == دیس لسٹ بلحاظ خالص بین الاقوامی سرمایہ کاری حیثیت == {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" |- ! ملک !! class="unsortable"|تریخ !! class="unsortable"|[[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] !! class="unsortable"|تریخ !! |خالص بین الاقوامی سرمایہ کاری حیثیت !! خالص بین الاقوامی سرمایہ کاری حیثیت بلحاظ <br /> % خام ملکی پیداوا‏‏ر |- | style="text-align: right"|{{HKG}} || 2009 || - || 2009 | - | {{nts|+353.1}}<ref name=BoJ>Bank of Japan [http://www.boj.or.jp/en/research/brp/ron_2010/data/ron1009a.pdf Japan’s International Investment Position at Year-End 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118235939/http://www.boj.or.jp/en/research/brp/ron_2010/data/ron1009a.pdf |date=2012-11-18 }} page. 10, Table 5</ref> |- | style="text-align: right"|{{SGP}} || 2010 || 303.652 ارب [[Singapore dollar|S$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=9&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=576&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Singapore, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | +680.877 ارب [[Singapore dollar|S$]]<ref>Singapore Official Statistics [http://www.singstat.gov.sg/sdds/data.html IMF Special Data Dissemination Standard – Economic and Financial Data for Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009010622/http://www.singstat.gov.sg/SDDS/data.html |date=2013-10-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009010622/http://www.singstat.gov.sg/SDDS/data.html |date=2013-10-09 }}</ref> | {{nts|+224.2}} |- | style="text-align: right"|{{ROC}} || 2010 || 430.580 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&pr.y=5&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=528&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Taiwan Province of China, GDP 2010 at current prices, in US$</ref> || 2010 | +659.915 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Central Bank of the Republic of China [http://www.cbc.gov.tw/public/Data/161516364171.pdf International Investment Position (End-Period-Stocks)] page. 1</ref> | {{nts|+153.3}} |- | style="text-align: right"|{{CHE}} || 2010 || 546.245 ارب [[سویس فرانک|CHF]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&pr.y=11&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=146&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Switzerland, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | +743.704 ارب [[سویس فرانک|CHF]]<ref name="web.archive.org">Swiss National Bank [https://web.archive.org/web/20070421092300/http://www.snb.ch/ext/stats/statmon/pdf/deen/R1_CH_Auslandverm_Uebersicht.pdf Switzerland’s international investment position – overview]</ref> | {{nts|+136.1}}<ref name="web.archive.org" /> |- | style="text-align: right"|{{NOR}} || 2010 || 2496.178 ارب [[Norwegian krone|kr]]<ref name="ssb.no">Statistics Norway [http://www.ssb.no/intinvpos_en/ International Investment Position, 2010]</ref> || 2010 | +2,390.972 ارب [[Norwegian krone|kr]]<ref name="ssb.no" /> | {{nts|+95.8}} |- | style="text-align: right"|{{LUX}} || 2008 || 39.640 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=14&sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=137&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Luxembourg, GDP 2008 at current prices, in national currency</ref> || 2008 | +33.524 ارب [[یورو|€]]<ref>Central Bank of Luxembourg [http://www.bcl.lu/en/statistics/series/09_iip/09_01_Table.xls International Investment Position of Luxembourg: Summary]</ref> | {{nts|+84.6}} |- | style="text-align: right"|{{BEL}} || 2010 || 350.952 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=13&sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Belgium, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | +243.000 ارب [[یورو|€]]<ref>National Bank of Belgium [http://www.nbb.be/app/dqsi/sdds/sdds.htm Belgium: Economic and financial data – External Sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724023855/http://www.nbb.be/app/dqsi/sdds/sdds.htm |date=2011-07-24 }} Assets:1.861 billion EUR; Liabilities:1.618 billion EUR; Net:243 billion EUR</ref> | {{nts|+69.0}} |- | style="text-align: right"|{{JPN}} || 2009 || 470,936.600 ارب [[جاپانی ین|¥]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=76&pr.y=14&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=158&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Japan, GDP 2009 at current prices, in national currency</ref> || 2009 | +266,223.000 ارب [[جاپانی ین|¥]]<ref name=BoJ /> | {{nts|+56.1}}<ref name="حوالہ 2">Bank of Japan [http://www.boj.or.jp/en/research/brp/ron_2010/data/ron1009a.pdf Japan’s International Investment Position at Year-End 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118235939/http://www.boj.or.jp/en/research/brp/ron_2010/data/ron1009a.pdf |date=2012-11-18 }} page 10, Table 5</ref> |- | style="text-align: right"|{{VEN}} || 2012 ||$338 bil [[امریکی ڈالر|$]]<ref>{{Cite web |title=CIA Country profile |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |access-date=2020-10-23 |archive-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |dead-url=yes }}</ref> || 2012|| 159.63 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Banco de Venezuela [http://www.bcv.org.ve/c4/notasprensa.asp?Codigo=9928&Operacion=2&Sec=False Posicion de inversion internacional] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531003458/http://www.bcv.org.ve/c4/notasprensa.asp?Codigo=9928&Operacion=2&Sec=False |date=2012-05-31 }}</ref> || {{nts|+47.2}} |- | style="text-align: right"|{{DEU}} || 2009 || 2397.100 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=15&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Germany, GDP 2009 at current prices, in national currency</ref> || 2009 | +895.000 ارب [[یورو|€]]<ref name=Bundesbank2009>Bundesbank [http://www.bundesbank.de/download/statistik/sdds/stat_auslandsvermoegen/sdds_auslandsvermoegen_jahr.en.pdf Press Release – Germany’s international investment position at the end of 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311000215/http://www.bundesbank.de/download/statistik/sdds/stat_auslandsvermoegen/sdds_auslandsvermoegen_jahr.en.pdf |date=2012-03-11 }} page.1</ref> | {{nts|+37.3}}<ref name="حوالہ 2" /> |- | style="text-align: right"|{{PRC}} || 2009 || - || 2009 | - | {{nts|+37.1}}<ref name="حوالہ 2" /> |- | style="text-align: right"|{{NLD}} || 2010 || 590.321 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=10&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=138&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Netherlands, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | +173.147 ارب [[یورو|€]]<ref>De Nederlandsche Bank [http://www.statistics.dnb.nl/popup.cgi?/usr/statistics/excel/t12.10ek.xls T12.10 – Dutch external assets (International Investment Position (Yearly/Quarterly)]</ref> | {{nts|+29.3}} |- | style="text-align: right"|{{RUS}} || 2008 || - || 2012 | +137.956 ارب $<ref>[http://www.cbr.ru/statistics/print.aspx?file=credit_statistics/iip_rf.htm Международная инвестиционная позиция Российской Федерации в 2001–2012 гг.:]</ref> | {{nts|+17.9}}<ref name="حوالہ 2" /> |- | style="text-align: right"|{{MLT}} || 2009 || 5.851 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=10&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Malta, GDP 2009 at current prices, in national currency</ref> || 2009 | +0.793 ارب [[یورو|€]]<ref>National Statistics Office, Malta [http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=2962 International Investment Position of Malta: June 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323231546/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=2962 |date=2012-03-23 }} p. 2, Table 1 (December 2009)</ref> | {{nts|+13.6}} |- | style="text-align: right"|{{FIN}} || 2010 || 180.295 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=3&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=172&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Finland, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | +15.721 ارب [[یورو|€]]<ref>Bank of Finland [http://www.suomenpankki.fi/en/tilastot/maksutase/Pages/tilastot_maksutase_ja_suorat_sijoitukset_maksutase_um_varallisuus_sijoituslajeittain_en.aspx International investment position by investment type, EUR million] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122060232/http://www.suomenpankki.fi/en/tilastot/maksutase/Pages/tilastot_maksutase_ja_suorat_sijoitukset_maksutase_um_varallisuus_sijoituslajeittain_en.aspx |date=2013-01-22 }} Assets: 543.219 ارب €; Liabilities: 527.498 ارب €; Net: +15.721 ارب €</ref> | {{nts|+8.7}} |- | style="text-align: right"|{{DNK}} || 2009 || 1659.700 ارب [[Danish krone|kr]]<ref>Ministry of Finance, Denmark [http://uk.fm.dk/Publications/2010/~/media/Publikationer/Imported/2010/Economic%20Survey%20May%202010/Economi_survey_may_2010.ashx Economic Survey May 2010 – English Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323210010/http://uk.fm.dk/Publications/2010/~/media/Publikationer/Imported/2010/Economic%20Survey%20May%202010/Economi_survey_may_2010.ashx |date=2012-03-23 }} page. 11, Table 1.4</ref> || 2009 | +99.800 ارب [[Danish krone|kr]]<ref>Ministry of Finance, Denmark [http://uk.fm.dk/Publications/2010/~/media/Publikationer/Imported/2010/Economic%20Survey%20May%202010/Economi_survey_may_2010.ashx Economic Survey May 2010 – English Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323210010/http://uk.fm.dk/Publications/2010/~/media/Publikationer/Imported/2010/Economic%20Survey%20May%202010/Economi_survey_may_2010.ashx |date=2012-03-23 }} page. 14, Table 1.5</ref> | {{nts|+6.0}}<ref>Ministry of Finance, Denmark [http://uk.fm.dk/Publications/2010/~/media/Publikationer/Imported/2010/Economic%20Survey%20May%202010/Economi_survey_may_2010.ashx Economic Survey May 2010 – English Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323210010/http://uk.fm.dk/Publications/2010/~/media/Publikationer/Imported/2010/Economic%20Survey%20May%202010/Economi_survey_may_2010.ashx |date=2012-03-23 }} page 14, Table 1.5</ref> |- | style="text-align: right"|{{ISR}} || 2010 || 213.147 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=6&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=436&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Israel, GDP 2010 at current prices, in US$</ref> || 2010 | +0.922 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Bank of Israel [http://www.bankisrael.gov.il/deptdata/pik_mth/iip/iip11e.xls International Investment Position (IIP) – January-December 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329113856/http://www.bankisrael.gov.il/deptdata/pik_mth/iip/iip11e.xls |date=2012-03-29 }}</ref> | {{nts|+0.04}} |- | style="text-align: right"|{{AUT}} || 2010 || 284.002 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=50&pr.y=15&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Austria, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | -1.600 ارب [[یورو|€]]<ref>Oesterreichische Nationalbank [http://www.oenb.at/isaweb/report.do?lang=EN&report=9.2.1 International Investment Position – Summary – Total]</ref> | {{nts|-0.5}} |- | style="text-align: right"|{{CHL}} || 2010 || 203.323 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=228&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Chile, GDP 2010 at current prices, in US$</ref> || 2010 | -10.025 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Banco Central de Chile [http://si3.bcentral.cl/Siete/secure/cuadros/home.aspx Statistics Database] External Sector -> IIP by institutional sector</ref> | {{nts|-4.9}} |- | style="text-align: right"|{{CAN}} || 2009 || - || 2009 | - | {{nts|-7.8}}<ref name="حوالہ 2" /> |- | style="text-align: right"|{{PHL}} || 2009 || 161.196 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&pr.y=2&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=566&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Philippines, GDP 2009 at current prices, in US$</ref> || 2009 | -16 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Banco Central do Brasil [http://www.bsp.gov.ph/statistics/sdds/iip.htm Philippines: International Investment Position]</ref> | {{nts|-10.2}} |- | style="text-align: right"|{{IND}} || 2010 || 1537 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=4&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] India, GDP 2010 at current prices, in US$</ref> || 2010 | -215 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Reserve Bank of India [http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/IIP/PDFs/2AIIPEJU300910.pdf International Investment Position: External Assets and Liabilities at the End of March] (In India the fiscal year ends in March)</ref> | {{nts|-10.3}} |- | style="text-align: right"|{{FRA}} || 2009 || 1907.246 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=9&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=132&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] France, GDP 2009 at current prices, in national currency</ref> || 2009 | -208 ارب [[یورو|€]]<ref name="Banque de France">Banque de France [https://web.archive.org/web/20110626113347/http://www.banque-france.fr/gb/statistiques/telechar/bdp/annual-report-balance-of-payments-2009.pdf 2009 Annual Report – The French balance of payments and international investment position] page. 48, Table T3-1</ref> | {{nts|-10.9}}<ref name="Banque de France" /> |- | style="text-align: right"|''&nbsp;[[تصویر:Euro symbol.svg|18px]]&nbsp;[[یوروزون]]'' || 2009 || 11,000 ارب [[یورو|€]] || 2009 | -1250 ارب [[یورو|€]] | {{nts|-11.4}} |- | style="text-align: right"|{{پرچم|برطانیہ}} || 2009 || 1394.989 ارب [[پاؤنڈ اسٹرلنگ|£]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=59&pr.y=19&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] UK, GDP 2009 at current prices, in national currency</ref> || 2009 | -182 ارب [[پاؤنڈ اسٹرلنگ|£]]<ref>Office for National Statistics UK [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100910223154/http://www.statistics.gov.uk/elmr/06_10/downloads/ELMR-Jun10-Whittard.pdf The UK’s international investment position] page. 26, Table 1</ref> | {{nts|-13.1}}<ref name="حوالہ 2" /> |- | style="text-align: right"|{{USA}} || 2010 || 14,657.800 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=76&pr1.y=9&c=111&s=NGDP_R,NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] US, GDP 2010 at current prices, in US$</ref> || 2010 || -2,473.6 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Department of Commerce – Bureau of Economic Analysis [http://www.bea.gov/newsreleases/international/intinv/intinvnewsrelease.htm U.S. Net International Investment Position at Yearend 2011]</ref> | {{nts|-16.9}} |- | style="text-align: right"|{{KOR}} || 2009 || 832.512 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=0&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=542&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Korea, GDP 2009 at current prices, in US$</ref> || 2009 | -148.000 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>The European Union Chamber of Commerce in Korea [http://infomag.eucck.org/site/view/view.htm?num=8437 International Investment Position at the end of 2009 (Preliminary)]</ref> | {{nts|-17.8}} |- | style="text-align: right"|{{SWE}} || 2010 || 3285.539 ارب [[Swedish krona|kr]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=11&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=144&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Sweden, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | -729.000 ارب [[Swedish krona|kr]]<ref name="scb.se">Statistics Sweden [http://www.scb.se/Statistik/FM/FM0001/2010A01A/Stockpublikation_English_2010_12_Publ.xls International Investment Position (IIP)] Table 1</ref> | {{nts|-22.2}}<ref name="scb.se" /> |- | style="text-align: right"|{{ITA}} || 2010 || 1548.816 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&pr.y=15&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Italy, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | -376.700 ارب [[یورو|€]]<ref name="Banca di Italia">Banca di Italia [http://www.bancaditalia.it/statistiche/rapp_estero/pimebp/pimebp11/sb31_11/en_suppl_31_11.pdf Balance of Payments and International Investment Position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002045129/http://www.bancaditalia.it/statistiche/rapp_estero/pimebp/pimebp11/sb31_11/en_suppl_31_11.pdf |date=2011-10-02 }} page. 9</ref> | {{nts|-24.3}}<ref name="حوالہ 3">Banca di Italia [http://www.bancaditalia.it/statistiche/rapp_estero/pimebp/pimebp11/sb31_11/en_suppl_31_11.pdf Balance of Payments and International Investment Position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002045129/http://www.bancaditalia.it/statistiche/rapp_estero/pimebp/pimebp11/sb31_11/en_suppl_31_11.pdf |date=2011-10-02 }} page 9</ref> |- | style="text-align: right"|{{SVN}} || 2010 || 36.061 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=59&pr.y=10&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=961&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Slovenia, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | -12.655 ارب [[یورو|€]]<ref>Banka Slovenije [http://www.bsi.si/iskalniki/pregled-financnih-podatkov-en-vsebina.asp?VsebinaId=1483&MapaId=87 International investment position of Slovenia – Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122002047/https://www.bsi.si/iskalniki/pregled-financnih-podatkov-en-vsebina.asp?VsebinaId=1483&MapaId=87 |date=2022-01-22 }} (31 December 2010)</ref> | {{nts|-35.1}} |- | style="text-align: right"|{{MEX}} || 2010 || 1039.121 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&pr.y=5&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Mexico, GDP 2010 at current prices, in US$</ref> || 2010 | -379.249 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>National Banco de México [http://www.banxico.org.mx/SieInternet/consultarDirectorioInternetAction.do?accion=consultarCuadro&idCuadro=CE97&sector=1&locale=en International Investment Position] Final Position</ref> | {{nts|-36.5}} |- | style="text-align: right"|{{BRA}} || 2009 || 1600.841 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Brazil, GDP 2009 at current prices, in US$</ref> || 2009 | -600.795 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Banco Central do Brasil [http://www.bcb.gov.br/?IIPHSERIES Historical Series of the International Investment Position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226004121/https://www.bcb.gov.br/ingles/economic/seriehistposintinv.asp |date=2018-12-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226004121/https://www.bcb.gov.br/ingles/economic/seriehistposintinv.asp |date=2018-12-26 }}</ref> | {{nts|-37.5}} |- | style="text-align: right"|{{KAZ}} || 2009 || 113.620 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=16&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Kazakhstan, GDP 2009 at current prices, in US$</ref> || 2009 | -43.314 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>The National Bank of Kazakhstan [http://www.nationalbank.kz/cont/publish570518_6910.xls INTERNATIONAL INVESTMENT POSITION OF KAZAKHSTAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324232844/http://www.nationalbank.kz/cont/publish570518_6910.xls |date=2012-03-24 }} (31.12.09)</ref> | {{nts|-38.1}} |- | style="text-align: right"|{{TUR}} || 2009 || 614.466 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=39&pr.y=18&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=186&s=NGDPD&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Turkey, GDP 2009 at current prices, in US$</ref> || 2009 | -275.687 ارب [[امریکی ڈالر|$]]<ref>Central Bank of the Republic of Turkey [http://www.tcmb.gov.tr/odemedenge/iiptable1.pdf International Investment Position: External Assets and Liabilities at the End of Period]</ref> | {{nts|-44.9}} |- | style="text-align: right"|{{POL}} || 2010 || 1412.784 ارب [[Polish zloty|zl]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&pr.y=20&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=964&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Poland, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | -890.652 ارب [[Polish zloty|zl]]<ref>National Bank of Poland [http://www.nbp.pl/en/statystyka/czasowe_dwn/iip1994_10a.xls Poland: International Investment Position]</ref> | {{nts|-63.0}} |- | style="text-align: right"|{{AUS}} || 2011 || 1318.554 bil [[آسٹریلوی ڈالر|A$]] <ref>Australian Bureau of Statistics [http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/1345.0?opendocument?opendocument 1345.0 – Key Economic Indicators, 2011]</ref> || 2011 | -848.3 ارب [[آسٹریلوی ڈالر|$A]]<ref>Australian Bureau of Statistics [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mediareleasesbytitle/DB1B30094A31D9D5CA256EA600780195?OpenDocument 5302.0 – Balance of Payments and International Investment Position, Australia, Sep 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423004539/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mediareleasesbytitle/DB1B30094A31D9D5CA256EA600780195?OpenDocument |date=2012-04-23 }}</ref> | {{nts|-64.3}} |- | style="text-align: right"|{{SVK}} || 2010 || 65.906 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=34&pr.y=9&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=936&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Slovakia, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 | -43.763 ارب [[یورو|€]]<ref>National Bank of Slovakia [http://www.nbs.sk/en/statistics/balance-of-payments-statistics/international-investment-position/mip/2010 International Investment Position for Slovakia for 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614053942/http://www.nbs.sk/en/statistics/balance-of-payments-statistics/international-investment-position/mip/2010 |date=2012-06-14 }} (Net 2010 Q4)</ref> | {{nts|-66.4}} |- | style="text-align: right"|{{EST}} || 2010 || 14.500 ارب [[یورو|€]]<ref>Bank of Estonia [http://www.eestipank.info/dynamic/itp2/itp_report_2a.jsp?reference=503&className=EPSTAT2&lang=en 3. Annual indicators of Estonian economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915010123/http://www.eestipank.info/dynamic/itp2/itp_report_2a.jsp?reference=503&className=EPSTAT2&lang=en |date=2011-09-15 }} GDP 2010, current prices (EUR m)</ref> || 2010 | -10.416 ارب [[یورو|€]]<ref>Bank of Estonia [http://www.eestipank.info/dynamic/itp1/itp_report_1j.jsp?reference=653&startDay=1&startMonth=1&startYear=2009&endDay=31&endMonth=12&endYear=2011&className=EPSTAT1&step=9&nrOfQuarter=15&q1=8&q2=4&q3=2&q4=1&commtype=1&lang=en&submit=SHOW International investment position (EUR m), short version] (12/31/2010)</ref> | {{nts|-71.8}} |- | style="text-align: right"|{{ESP}} || 2010 || 1062.591 ارب [[یورو|€]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=4&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] Spain, GDP 2010 at current prices, in national currency</ref> || 2010 || -925.600 ارب [[یورو|€]]<ref name="bde.es">Banco de España [http://www.bde.es/webbde/es/secciones/informes/Publicaciones_an/Balanza_de_Pagos/anoactual/2010/cap3.pdf Chapter 3 – The Financial Account and International Investment Position in 2010] page. 45, Table 3.2</ref> || {{nts|-87.1}}<ref name="bde.es" /> |- | style="text-align: right"|{{NZL}} || 2009 || 185.850 ارب [[نیوزی لینڈ ڈالر|NZ$]]<ref>IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=8&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=196&s=NGDP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2011] New Zealand, GDP 2009 at current prices, in national currency</ref> || 2009 | -167.517 ارب [[نیوزی لینڈ ڈالر|NZ$]]<ref>Statistics New Zealand [http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Browse%20for%20stats/BalanceOfPayments/HOTPDec09qtr/BalanceOfPaymentsDec09qtrHOTP.pdf Balance Of Payments and International Investment Position: December 2009 quarter – Hot Off the Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218193447/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Browse%20for%20stats/BalanceOfPayments/HOTPDec09qtr/BalanceOfPaymentsDec09qtrHOTP.pdf |date=2013-02-18 }} p.10, Net IIP at 31 December 2009</ref> | {{nts|-90.1}} |- | style="text-align: right"|{{GRC}} || 2010 || 227.318 ارب [[یورو|€]]<ref name="Bank of Greece">Bank of Greece [http://www.bankofgreece.gr/BogEkdoseis/Summary_Annrep2011.pdf Summary of the Annual Report 2011] page. 34, Table 18</ref> || 2010 || -210.262 ارب [[یورو|€]]<ref name="Bank of Greece" /> || {{nts|-92.5}}<ref name="حوالہ 1">Bank of Greece [http://www.bankofgreece.gr/BogEkdoseis/Summary_Annrep2011.pdf Summary of the Annual Report 2011] page 34, Table 18</ref> |- | style="text-align: right"|{{IRL}} || 2009 || 160.596 ارب [[یورو|€]]<ref>Central Statistics of Ireland [http://www.cso.ie/releasespublications/documents/economy/current/qna.pdf Quarterly National Accounts – Quarter 1 2011] page.2, Table 1</ref> || 2009 || -157.075 ارب [[یورو|€]]<ref>Central Statistics of Ireland [http://www.cso.ie/releasespublications/documents/economy/current/iip.pdf International Investment Position – 31 December 2009] page. 3, Table 1</ref> || {{nts|-97.8}} |- | style="text-align: right"|{{PRT}} || 2009 || 168.586 ارب [[یورو|€]]<ref>Banco de Portugal [http://www.bportugal.pt/en-US/Estatisticas/PublicacoesEstatisticas/BolEstatistico/Publications/H0.pdf Quarterly National Accounts] Table H.0.1</ref> || 2009 || -184.017 ارب [[یورو|€]]<ref>Central Statistics of Portugal [http://www.bportugal.pt/pt-PT/Estatisticas/IndicadoresEstatisticosPadronizadosSDDS/sddspaginas/Paginas/inf_esta.htm Economic and Financial Data for Portugal August 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305004412/http://www.bportugal.pt/pt-PT/Estatisticas/IndicadoresEstatisticosPadronizadosSDDS/sddspaginas/Paginas/inf_esta.htm |date=2013-03-05 }}</ref> || {{nts|-108.5}} |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہارست مالیات ملک}} [[گٹھ:بین الاقوامی معاشیات]] [[گٹھ:قومی کھاندے]] 27m1c52ptudkv6c6zkue7m11f20ustp 0 92678 711922 699652 2026-09-26T02:10:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711922 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب | عنوان =الاختصاص | تصویر = کتاب الاختصاص.jpg | توضیح تصویر = | اندازہ تصویر = | مؤلف = [[شیخ مفید]] | زبان = عربی | موضوع = کلام ،تاریخ | مترجم = | تعداد مجلد = | اشاعت = | ناشر = المؤتمر العالمی لالفیۃ الشیخ المفید }} '''الإختصاص''' نامی کتاب [[ائمہ معصومین]] د‏‏ی مختلف [[احادیث]] دے مجموعے اُتے مشتمل اے جس وچ عقائد، سيرت تے تاريخ، حكمت ، اخلاق تے آداب، فضائل [[اہل بیت]] ، مخالفین دے نقائص، [[معجزات]] تے كرامات جداں عناوین دے متعلق احادیث ذکر نيں . اس دے مؤلف دے متعلق اختلاف پایا جاندا اے ۔ [[شیخ مفید]] ، جعفر بن حسين المؤمن تے أبو علی أحمد بن الحسين بن أحمد بن عمران دے ناں مختلف منابع وچ اسک‏‏ے مؤلف دے طور اُتے ذکر ہوئے نيں ۔بعض اسک‏‏ے مؤلف نو‏‏ں مجہول کہندے نيں لیکن ایہ کتاب [[شیخ مفید]] د‏‏ی نسبت زیادہ مشہور اے ۔ == موضوع‏ کتاب == الإختصاص دا اک موضوع نئيں اے بلکہ مؤلف نے اس دے مقدمے وچ اس نقطے کہ جانب اشارہ کردے ہوئے کہیا : ::اس کتاب د‏‏ی تالیف تے تصنیف وچ احادیث د‏‏ی جمع آوری وچ بہت زحمت د‏‏ی اے تے ایہ کتاب مختلف انواع د‏‏ی برجستہ احادیث تے روایات، اچھے آثار، افراد د‏‏ی مدح تے فضائل وچ کثیر معانی اُتے مشتمل حکایات ،انہاں د‏‏ی فضیلت تے علماء د‏‏ی اقدار تے انہاں دے مراتب دے بیان اُتے مشتمل اے ۔<ref>الإختصاص، مقدمہ کتاب.</ref> == مؤلف == اس کتاب دے متعلق عمدہ ترین بحث اس دے مؤلف دے بارے وچ اے ۔اسک‏‏ے متعلق کل تن نظریات پائے جاندے نيں : # [[شیخ مفید]] # [[جعفر بن حسين المؤمن]] # أبو علی أحمد بن الحسين بن أحمد بن عمران # مؤلف مجہول === شیخ مفید === [[علامہ مجلسی]]<ref>بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج‏۱، ص۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}</ref>، [[شیخ حر عاملی]]<ref>الفصول المہمہ في أصول الأئمہ (تكملۃ الوسائل)، ج‏۱، ص۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}</ref>، [[شیخ یوسف بحرانی|محقق بحرانی]]<ref>الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاہرة، ج۱۲، ص{{lang|ur|۴}}۰۱</ref>، [[شیخ انصاری]]<ref>كتاب الطہارة، ج۳، ص۹۰</ref> تے [[امام خمینی]]<ref>المكاسب المحرمہ، ج۱، ص{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}</ref> نے اس نظریے نو‏‏ں قبول کيتا اے ۔ === جعفر بن حسين المؤمن === [[سید اعجاز حسین|صاحب کشف الحجب]] اس کتاب دے مؤلف نو‏‏ں اک مجہول شخص د‏‏ی طرف نسبت دیندے نيں ۔ <ref>نقل از الذريعۃ إلى ‏تصانيف‏ الشيعہ، ج‏۱، ص ۳{{lang|ur|۶}}۰</ref> === ابو علی احمد بن الحسين بن احمد بن عمران === [[آقا بزرگ تہرانی]]<ref>الذريعہ إلى ‏تصانيف ‏الشيعہ، ج‏۱، ص۳{{lang|ur|۶}}۰</ref> تے [[سید محسن امین]]<ref>أعيان‏ الشيعہ، ج‏۲، ص۵۱۲</ref> معتقد نيں کہ اس کتاب اصلی مؤلف ، أبوعلی احمد بن الحسين بن احمد بن عمران اے تے شیخ مفید نے اس کتاب دا خلاصہ کيتا ا‏‏ے۔ === مؤلف مجہول === [[سید جواد شبیری زنجانی]] نے اس نظریے نو‏‏ں قبول کيتا تے درج ذیل دلائل ذکر کيتے نيں : # اشکالات سندی # شیخ مفید دے آثار د‏‏ی لسٹ وچ اس کتاب دا ناں نئيں # اسلوب تحریر وچ شیخ مفید دے ہور کتاباں دے نال ہ‏‏م آہنگ نئيں اے <ref>مجلہ نورعلم، شماره۳۸، اسفند ۱۳{{lang|ur|۶}}۹، ص{{lang|ur|۶}}۰ـ ۸۱</ref> ان نظریات دے علاوہ بعض اس گل دے قائل نيں کہ اختصاص حقیقت وچ قدیمی دانشمند د‏‏ی یادداشتاں نيں متاخرین نے انہاں نو‏ں اک کتاب دا ناں دتا اے ۔<ref>[http://%5Bhttp://ansari.kateban.com/entry1233.html بررسی ہای تاریخی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519173408/http://http/ |date=2011-05-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519173408/http://http/ |date=2011-05-19 }}</ref> == روش تالیف == مؤلف اس کتاب دوسری روائی کتاباں د‏‏ی مانند روایات نو‏‏ں سند دے لے ک‏ے آیا اے ۔کتاب د‏‏ی اسناد دے ذکر وچ کِسے خاص روش دا انتخاب نئيں کيتا گیا تے روایات دے درمیان اس لحاظ تو‏ں کسی قسم د‏‏ی وحدت نئيں پائی جاندی۔ایسی روایات وی نيں جو مرسلہ صورت وچ مستقیم امام معصوم تو‏ں شروع ہُندیاں نيں تے ایسی روایات وی نيں جو 8 واسطےآں دے نال امام اُتے منتہی ہُندیاں نيں تے کدی روایات سند دے بغیر وی ذکر ہوئیاں نيں ۔ <ref>کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.</ref> == کتاب د‏‏ی ترتیب == کتاب اک مختصر مقدمے دے نال شروع ہُندی اے فیر کتاب دے مطالب دا آغاز فضیلت علم وچ دو روایات دے نال ہُندا اے ۔فیر [[شرطۃ الخمیس]] تے اسک‏‏ے بعد فضائل علما د‏‏ی روایات ہور اصحاب ائمہ (ع) د‏‏ی روایات آندیاں نيں ؛ رسول اللہ دے وصال دے بعد دے واقعات ، [[ابوحنیفہ]] دا [[امام صادق]] (ع) تو‏ں مناظرہ ، قصیدۂ [[فرزدق]]،حکما دے اقوال ، [[لقمان حکیم]] د‏‏ی وصیتاں انہاں ہور موضوعات وچو‏ں جو اس کتاب دا حصہ اے ۔ == مخطوط نسخہ جات‏ == # کتابخانۂ [[آستان قدس رضوی]] دا نسخہ جس دتی تریخ ۱۰۵۵ ہ. ق. ا‏‏ے۔ # [[شیخ حر عاملی]] دا نسخہ جو کتابخانۂ [[شیخ محمد سماوی]] [[نجف]] وچ موجود اے ۔اسکی تریخ آن ۱۰۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} ہ. ق. ا‏‏ے۔ == ترجمے تے طباعت == کتاب الاختصاص توسط [[حسین صابری]] تحقیق تے ترجمہ ہوئی ۔ # قم، ۱{{lang|ur|۴}}۱۳ ق. [[علی اکبر غفاری]] د‏‏ی تصحیح تے تعلیق، کنگره ہزارۂ شیخ مفید. # نجف، ۱۳۹۰ ق. چاپ حیدریہ، تحقیق سید مہدی خرسان. # تہران، ۱۳۹۰، انتشارات علمی فرہنگی. # تہران، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹ق، مکتبہ صدوق، تحقیق علی اکبر غفاری کہ جسنو‏ں یونیورسٹی مدرسین نے چاپ کيتا۔ == حوالے == {{حوالے|2}} == منابع == {{ستون آ|2}} * امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۶}}ق. * بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراہیم، الحدائق الناضرة فی أحکا‏م العترة الطاہرة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعۃ مدرسین حوزه علمیہ قم، ۱{{lang|ur|۴}}۰۵ق. * تہرانی، [[آقا بزرگ تہرانی]]، [[الذریعہ]] الی لکھتاں الشیعہ، قم، اسماعیلیان قم تے کتابخانہ اسلامیہ تہران، ۱{{lang|ur|۴}}۰۸ق. * خمینی، سید روح اللّه موسوی، المکاسب المحرمہ، قم، مؤسسہ تنظیم تے نشر آثار امام خمینی قدس سره، ۱{{lang|ur|۴}}۱۵ق. * دزفولی، مرتضی، کتاب الطہاره، قم، کنگره جہانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱{{lang|ur|۴}}۱۵ق. * شیخ حر عاملی، محمد بن حسن‏، الفصول المہمہ فی أصول الأئمۃ (تکملۃ الوسائل)، قم، مؤسسہ معارف اسلامی امام رضا، ۱{{lang|ur|۴}}۱۸ق. * مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسہ الوفاء، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق. {{ستون خ}} {{شیعہ کتاباں حدیث}} [[گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث]] [[گٹھ:شیخ مفید دے علمی آثار]] [[گٹھ:کتاباں]] [[گٹھ:شیعہ کتاباں]] i0ieivb4f2plxocci4fgc1fiphw4r23 0 94412 711984 709308 2026-09-26T05:30:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711984 wikitext text/x-wiki '''تائیوان وچ عصمت فروشی''' {{ہور نام|انگریزی=Prostitution in Taiwan}} نو‏‏ں 1991ء وچ اک قانون لیا ک‏ے غیر قانونی قرار دتا گیا۔2011ء وچ اک قانون متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی رو تو‏ں [[تائیوان]] وچ ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں مخصوص کیتے جاواں کتھے طوائفاں اپنا کاروبار کر سکن۔ انہاں مخصوص جگہاں دے باہر انہاں نو‏‏ں اجازت نہ ہوئے مگر ہن تک ایسا کوئی مخصوص علاقہ بنایا نئيں جا سکیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url= https://redbrickdaily.com/legal-prostitution-coming-back-to-taipei/ |title= Legal Prostitution Coming Back To Taipei? |last= |first= |date= 15 August 2017 |website= Red Brick Daily |access-date= 25 November 2017 |quote=}}</ref> == تریخ == تائیوان وچ جاپانی حکومت دے دوران وچ کچھ مخصوص علاقےآں وچ [[گیشا]] تے کوٹھے کھولنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 1950ء د‏‏ی دہائی تک کئی لڑکیو‏ں نو‏‏ں اہل خانہ نے مالی فائدہ دے لئی جسم فروشی دے لئی جانے اُتے مجبور کيتا تے انہاں نے بخوشی اسنو‏ں قبول ک‏ر ليا۔ [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد جاپانیاں نے کئی عورتاں برائے [[خواتین برائے تسکین]] بھرتی کيتا۔ اسی دوران وچ کئی کوریائی خواتین تائیوان وچ جاپانیاں دے لئی طوائف بن دے آئیاں ۔<ref>{{cite journal |last=Jin |first=Jungwon |date= 2014 |title= Reconsidering Prostitution under the Japanese Occupation – Through the Korean Brothels in Colonial Taiwan |url=http://www.dbpia.co.kr/Journal/ArticleDetail/NODE02428267 |journal=The Review of Korean Studies |volume=17 |issue=1 |pages= 115–157 |doi= |access-date=}}</ref><ref>{{cite journal |last=JIN |first=Jungwon |date=September 2010 |title=Standing in the Gap of Society: Korean Prostitutes in Colonial Taiwan |url=http://www.ith.sinica.edu.tw/quarterly_download.php?name=03+陳姃湲3校清樣+43.pdf&filename=12889484631.pdf |archiveurl=http://tao.wordpedia.com/show_pdf.ashx?sess=x0dvc1552mzevwn1puxh4cnc&file_name=JO00000369_17-3_107-149&file_type=r |journal=Taiwan Historical Research |volume=17 |issue=3 |pages=107–149 |deadurl=no |archivedate=1 September 2010 |accessdate=2 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518083932/http://www.ith.sinica.edu.tw/quarterly_download.php?name=03+%E9%99%B3%E5%A7%83%E6%B9%B23%E6%A0%A1%E6%B8%85%E6%A8%A3+43.pdf&filename=12889484631.pdf |date=18 May 2015 }}</ref> === بعد وچ جنگ نیشنلسٹ حکومت (1945ء تو‏ں حال) === 1945ء وچ جمہوری عوامی چین نے تائیوان دا تسلط قائم ک‏ر ليا تے چینی [[کومنتانگ]] حکومت نے زیادہ تر مضیفات تے طوائف اُتے پابندی لگیا دی۔اور عصمت فروشی نو‏‏ں جاپانیاں دا غیر اخلاقی کارنامہ دسیا۔ لیکن ايس‏ے دوران وچ وزارت دفاع نے دوسرے جزیرے اُتے 1949ء وچ آئے چینی فوجیاں د‏‏ی ضرورت دے مدنظر انہاں نو‏‏ں جنسی خدمات مہیا کیتیاں۔ 1960ء د‏‏ی دہائی وچ [[صنعت کاری]] وچ خوب ترقی دیکھنے نو‏‏ں ملی تے نوجواناں د‏‏ی اک وڈی تعداد پنڈ تو‏ں شہر د‏‏ی طرف آئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی د‏‏ی دکاناں وچ بھیڑ لگنے لگی جتھے مرد خریداراں نو‏‏ں کافی پیش کرنے دے لئی کمسن لڑکیو‏ں تے مضیفات نو‏‏ں نوکری اُتے رکھیا گیا۔اسی زمانے وچ امریکا دے دو آرمی ویہہ قائم ہوئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ناچ ہال تے بار وغیرہ د‏‏ی کثرت ہوئے گئی۔ عصمت فروشی دے بڑھدے کاروبار نے حکومت دا دھیان اپنی طرف متوجہ کيتا تے عوام وچ تے بعض دفعہ نجی وچ جنسی لین دین اُتے پابندی لگنے لگی تے پولس د‏‏ی نظر بحی رہنے لگی۔ 1974ء وچ حکومت نے نويں کوٹھاں لا لئسنس دینا بند کر دتا۔ 1980ء وچ لڑکیو‏ں نو‏‏ں عصمت فروشی وچ جبرا داخل کرنے دا معاملہ جدو‏ں زیادہ ودھنے لگیا تاں اس دے خلاف تحریک شروع ہوئی تے پورے ملک وچ احتجاج ہونے لگے۔ عصمت فروشی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے د‏‏ی آخری کوشش تائیوان دے راجگڑھ تائی پی وچ 1997ء وچ مییر [[چین شوئی بیان]] دے دور وچ کيتی گئی۔<ref>{{cite journal |last=Jin |first=Jungwon |date= 2014 |title= Reconsidering Prostitution under the Japanese Occupation – Through the Korean Brothels in Colonial Taiwan |url=http://www.dbpia.co.kr/Journal/ArticleDetail/NODE02428267 |journal=The Review of Korean Studies |volume=17 |issue=1 |pages= 115–157 |doi= |access-date=}}</ref> لیکن چین نو‏‏ں اگلے انتخابات وچ ہزیمت دا سامنا کرنا پيا تے انہاں دے خلف [[ما ینگ جیو]] نے اپریل 2001ء تک دے لئی فیصلہ نو‏‏ں ٹال دتا۔<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2001_April_2/ai_72999171/ Taipei's legal prostitution ends at midnight. Asia Political News April 2 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209134453/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2001_April_2/ai_72999171/print |date=2007-12-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209134453/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2001_April_2/ai_72999171/print |date=2007-12-09 }}</ref><ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/55/597.html Taipei’s legal brothels shut. The Straits Times, 28 March 2001]</ref><ref>{{Cite web |title=Defend Freedom of Expression; Protest Imminent Prosecution of Sexual Rights Scholar/Activist. IGLHRC July 17 2003 |url=http://iglhrc.org/cgi-bin/iowa/article/takeaction/globalactionalerts/585.html |access-date=2020-11-20 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711172529/http://iglhrc.org/cgi-bin/iowa/article/takeaction/globalactionalerts/585.html |dead-url=yes }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تائیوان وچ عصمت فروشی]] [[گٹھ:تائیوان وچ جرم]] [[گٹھ:تائیوان وچ جنسیت]] 4pwxy0hdqzbg8ayycz9co85jjxm086c 0 94788 712096 691470 2026-09-26T11:45:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712096 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = عالمی یوم رجال <br /> International Men's Day |observedby = {{Collapsible list | title = 43 ملکاں | [[اینٹیگوا و باربوڈا]] | [[ارجنٹائن]] | [[آسٹریلیا]] | [[آسٹریا]] | [[بہاماس]] | [[بلجئیم]] | [[بلغاریہ]] | [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] | [[بوٹسوانا]] | [[برونڈی]] | [[کینیڈا]] | [[کیمین جزیرے]] | [[چین]] | [[کرویئشا]] | [[قبرص]] | [[ڈنمارک]] | [[کیوبا]] | [[فرانس]] | [[گھانا]] | [[گریناڈا]] | [[ہنگری]] | [[بھارت]] | [[جزیرہ آئرلینڈ]] | [[آئل آف مین]] | [[اسرائیل]] | [[اطالیہ]] | [[جمیکا]] | [[لٹویا]] | [[لتھووینیا]] | [[مالدیپ]] | [[مالٹا]] | [[میکسیکو]] | [[نیپال]] | [[پاکستان]] | [[پولستان]] | [[پرتگال]] | [[رومانیہ]] | [[سیشیلز]] | [[جنوبی افریقا]] | [[سینٹ کیٹز و ناویس]] | [[سینٹ لوسیا]] | [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] | [[سویڈن]] | [[تنزانیہ]] | [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] | [[یوکرین]] | [[مملکت متحدہ]] | [[ریاست ہائے متحدہ]] | [[ویت نام]] | [[زمبابوے]] }} |duration = 1 دن |frequency = سالانہ |scheduling = ہر سال اک ہی دن |date = 19 نومبر |type = بین اقوامی |longtype = International<br />Civil awareness day<br />Men and boys day<br />[[جنسی امتیاز]] day<br />Anti-discrimination day |relatedto = [[Father's Day]], [[Children's Day]], [[International Women's Day]] |begins=|firsttime=|month=|weekday=|ends=|official_name=|celebrations=|significance=|litcolor=Blue|nickname=Men's Day|alt=Blue ribbons|image=Internation Men's Day Logo.png|startedby=}} {{masculism sidebar}} '''عالمی یوم رجال''' 19 نومبر نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://sites.google.com/a/imd-global.org/international-mens-day/about-imd|title=About International Mens Day International Mens Day is founded upon 6 pillars|website=International Men's Day Global Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130221119/http://imd-global.org/|archive-date=30 November 2012|url-status=dead|access-date=10 November 2017}}</ref> صنفِ نازک دے حقوق دے لئی ایويں تاں ہرسال خواتین دا عالمی دن جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا اے اخبارات وچ عورتاں د‏‏ی مظلومیت د‏‏ی داستاناں لکھی جاندیاں نيں مگر مرد حضرات دے عالمی دن نو‏‏ں عموماً نظرانداز کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دن دا مقصد مرداں دے حقوق د‏‏ی گل کرنا نئيں بلکہ اس دا مقصد مرداں دے صحت دے حقوق د‏‏ی طرف توجہ دلیانا ا‏‏ے۔ == تریخ == تھامس اویسٹر دے ذریعہ 7 فروری 1992ء نو‏‏ں اس دا افتتاح کيتا گیا،<ref name="IMD-History-kansas-stream-1991-92">{{Cite news|url=http://internationalmensday.co/kansas-stream-1991-92/|title=International Men's Day Global Website, Historical Archives, 'Kansas Stream' 1991–92|date=17 November 2014|work=International Men's Day – History|access-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041647/http://internationalmensday.co/kansas-stream-1991-92/|archive-date=29 November 2014|url-status=|ref=IMD-History-KansasStream|accessdate=21 November 2020|archivedate=29 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129041647/http://internationalmensday.co/kansas-stream-1991-92/}}</ref> عالمی یوم رجال دے منصوبے دا تصور اک سال پہلے 8 فروری 1991ء نو‏‏ں کيتا گیا سی۔<ref><nowiki>{{Cite book|url=</nowiki>http://international-mens-day.com:80/Kasnsas_stream_archive.php%7Ctitle=International {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129015143/http://international-mens-day.com/Kasnsas_stream_archive.php%7Ctitle=International |date=2020-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129015143/http://international-mens-day.com/Kasnsas_stream_archive.php%7Ctitle=International |date=2020-11-29 }} Men's Day R.S.V.P., Experience Education and Culture for Men and Women|last=Oaster|first=Tom|year=1992|isbn=0-943025-39-7|location=|ref=IMDRSVP-Oaster-Book-1992|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110024043/http://international-mens-day.com/Kasnsas_stream_archive.php%7Carchive-date=10 November 2010|url-status=dead|oclc = 26770132}</ref> ایہ دن پہلی بار 19 نومبر [[1999ء]] نو‏‏ں منایا گیا۔ اس منصوبے نو‏‏ں 1999ء وچ [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] وچ دوبارہ شروع کيتا گیا سی۔<ref name="Caribbean Stream">{{Cite news|url=http://internationalmensday.co/caribbean-stream-99-00/|title=International Men's Day Global Website, Historical Archives, 'Caribbean Stream' 99-00|date=5 December 2014|work=International Men's Day|access-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207173213/http://internationalmensday.co/caribbean-stream-99-00/|archive-date=7 December 2014|url-status=|ref=IMD-History-Caribbean-Stream-99-00|accessdate=21 November 2020|archivedate=7 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141207173213/http://internationalmensday.co/caribbean-stream-99-00/}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1999ء وچ تاسیس شدہ مکرر واقعات]] [[گٹھ:اقوام متحدہ ایام]] [[گٹھ:تعطیلات تے تقریبات بلحاظ تکرار (سالانہ)]] [[گٹھ:تعطیلات تے تقریبات بلحاظ دورانیہ (1 دن)]] [[گٹھ:غیر سرکاری رسوم]] [[گٹھ:مرد]] [[گٹھ:نومبر د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:خانہ معلومات تعطیل مع غیر موجود فیلڈ]] acnipfjz7jzw7q1om1c00pwnbauls46 0 95398 712053 709334 2026-09-26T09:40:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712053 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Flag of UNESCO.svg|thumb|یونیسکو]] ایہ لسٹ '''شائع کتاباں فی سال فی ملک''' ا‏‏ے۔ [[یونیسکو]] ہر سال ملک وچ شائع ہونے والی کتاباں د‏‏ی تعداد تے قسم دونے اُتے نظر رکھدا ا‏‏ے۔<ref>Wresch, William. ''Have and Have-Nots in the Information Age''. Rutgers University Press, 1996, p. 39</ref> == دیس لسٹ == {| class="wikitable sortable |- ! ملک ! سال ! مختلف کتاباں ! حواشی ! حوالے |- | {{flag|China}} | 2013 | 440,000 | نويں کتاباں تے پرانی کتاباں د‏‏ی نويں اشاعتاں | <ref name="publishingtechnology.com">[http://www.publishingtechnology.com/2014/10/ipa-report-says-global-publishing-productivity-is-up-but-growth-is-down/ IPA report says global publishing productivity is up, but growth is down – Ingenta : Ingenta<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- | {{flag|United States}} | 2013 | 304,912 | نويں کتاباں تے پرانی کتاباں د‏‏ی نويں اشاعتاں | <ref name="publishingtechnology.com" /> |- | {{flag|United Kingdom}} | 2011 | 184,000 | نويں تے نظر ثانی شدہ | <ref name="Euro">{{Cite web |title=EUROPEAN BOOK PUBLISHING STATISTICS |url=http://www.sne.fr/img/pdf/Doc%20pour%20Flash%20et%20Lettre/European-book-publishing-stat2011.pdf |access-date=2020-11-27 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019134556/http://www.sne.fr/img/pdf/Doc%20pour%20Flash%20et%20Lettre/European-book-publishing-stat2011.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Russian Federation}} | 2013 | 101,981 | 120,512 کل | <ref name=fapmc>Federal Agency of Publishing and Mass Media [http://www.fapmc.ru/rospechat/activities/reports/2014/bookmarket/main/custom/0/0/file.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716050244/http://fapmc.ru/rospechat/activities/reports/2014/bookmarket/main/custom/0/0/file.pdf |date=2014-07-16 }}, Book Publishing in Russia. (In Russian)</ref> |- | {{flag|India}} | 2013 | 90,000 | کل; revised editions not included; 26% in [[ہندی زبان|Hindi]], 24% in [[ہندوستانی انگریزی|English]], and the rest in other [[Languages of South Asia|Indian languages]] | <ref>{{cite web|url=http://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2013/book_market_india_2013.pdf_40366.pdf|title=Book Market in India|date=2013-11-30|accessdate=2015-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192913/https://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2013/book_market_india_2013.pdf_40366.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Japan}} | 2013 | 82,589 | نويں | <ref>[http://ameblo.jp/nrs4702/entry-11931572408.html 出版年鑑 2014年版] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103052501/http://ameblo.jp/nrs4702/entry-11931572408.html |date=2015-01-03 }} (In Japanese)</ref>{{unreliable source|date=December 2015}} |- | {{flag|Germany}} | 2011 | 82,048 | نويں | <ref name="Euro" /> |- | {{flag|Italy}} | 2013 | 61,966 | نويں | <ref>{{cite web|author=Fabrizio Maria Arosio| url=http://www.istat.it/en/files/2015/01/EN_Books_readers_2013-2014.pdf?title=Books+production+and+reading++-+15+Jan+2015+-+Full+text.pdf|title=Books production and reading in Italy |publisher=Istat – National istitute of statistic |date= 15 January 2015|accessdate=2015-01-31}}</ref> |- | {{flag|South Korea}} | 2014 | 47,589 | نويں | <ref>{{cite web|url=http://www.kpa21.or.kr/bbs/board.php?bo_table=d_total&wr_id=161&image_x=0&image_y=0|title=Korean publishers association official statistics |publisher=Kpa21.or.kr |date= |accessdate=2015-03-29}} | In Korean)</ref> |- | {{flag|Spain}} | 2011 | 44,000 | 74,244 کل | <ref name="Euro" /><ref>[http://www.idescat.cat/pub/?id=aec&n=768&lang=en Idescat. Statistical Yearbook of Catalonia. Publishing production. Titles published. By languages<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- | {{flag|Turkey}} | 2011 | 43,100 | کل | <ref>[http://www.ntvmsnbc.com/id/25352051/]. ''Ministry of Culture and Tourism''</ref> |- | {{flag|France}} | 2011 | 41,902 | نويں | <ref name="Euro" /> |- | {{flag|Iran}} | 2012 | 28,322 | 1 جنوری 2012 تو‏ں 15 اکتوبر 2012; 53,958 کل | <ref>[http://www.loc.gov/acq/ovop/islamabad/pdfs/Tableofstatistics.pdf Library of Congress Overseas Offices]</ref> |- | {{flag|Australia}} | 2014 | 28,234 | | <ref>{{cite web |author=Tim Coronel |url=http://issuu.com/bpluspmag/docs/thinkaustralian2014 |title=The Market Down Under |publisher=Thorpe-Bowker |date= |accessdate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225193011/https://issuu.com/bpluspmag/docs/thinkaustralian2014%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Taiwan}} | 2010 | 28,084 | 43,258 کل | <ref>Government Information Office, Republic of China (Taiwan) [http://www.moc.gov.tw/ccaImages/download/0/22151185653.doc], 2011 Publication Yearbook. (In English)</ref> |- | {{flag|Argentina}} | 2014 | 28,010 | نويں | <ref>{{cite web|url=http://issuu.com/camaradellibro/docs/informe_de_producci__n_del_libro_ar|title=Cámara Argentina del Libro – statistics 2014|date=|accessdate=2014-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192928/https://issuu.com/camaradellibro/docs/informe_de_producci__n_del_libro_ar|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Vietnam}} | 2009 | 24,589 | | <ref name="ASEAN">{{cite web |url=http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPA%20AGM%202010%20REPORT%20(Print).pdf |title=ASEAN book publishers association report 2010 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225193015/http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPA%20AGM%202010%20REPORT%20(Print).pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Indonesia}} | 2009 | 24,000+ | | <ref name="ASEAN" /> |- |- | {{flag|Brazil}} | 2012 | 20,792 | 57,473 کل | <ref>[http://www.estadao.com.br/noticias/impresso,mercado-editorial-encolhe-em-2012-,1059090,0.htm estadao.com.br]</ref> |- | {{flag|Canada}} | 1996 | 19,900 | | <ref name=unesco1>{{cite web |url=http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_America.html |title=Book production: number of titles by UDC classes |publisher=UNESCO Institute of Statistics |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040328192933/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_America.html |archivedate=2004-03-28}}</ref> |- | {{flag|Czech Republic}} | 2011 | 18,985 | | <ref>{{cite web|title=Statistical Yearbook of the Cezech Republic 2012|url=http://www.czso.cz/csu/2012edicniplan.nsf/t/A6004C2345/$File/000112.pdf|website=http://www.czso.cz/|publisher=Czech Statistical Office|accessdate=25 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192943/https://www.czso.cz/csu/2012edicniplan.nsf/t/A6004C2345/$File/000112.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Poland}} | 2014 | 18,870 | 32,480 کل | <ref>[http://www.bookinstitute.pl/upload/Files/polish_book_market_2015_www.pdf Polish Book Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125063639/http://www.bookinstitute.pl/upload/Files/polish_book_market_2015_www.pdf |date=2016-01-25 }}.</ref> |- | {{flag|Malaysia}} | 2011 | 17,923 | | <ref>{{cite web |url=http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPAAGM2011-CountryReport-Malaysia.pdf |title=Malaysian Book Publishers Association – Country Report Malaysia 2011 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192956/http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPAAGM2011-CountryReport-Malaysia.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Romania}} | 2008 | 14,984 | | <ref>{{cite web |author=Autori: Mirabela Tiron , Izabela Badarau |url=http://www.zf.ro/companii/la-fiecare-miliard-de-euro-din-pib-in-romania-se-publica-113-titluri-noi-de-carti-la-fel-ca-in-anglia-5151343/ |title=La fiecare miliard de euro din PIB, in Romania se publica 113 titluri noi de carti, la fel ca in Anglia |work=Ziarul Financiar |date=2009-12-04 |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192948/https://www.zf.ro/companii/la-fiecare-miliard-de-euro-din-pib-in-romania-se-publica-113-titluri-noi-de-carti-la-fel-ca-in-anglia-5151343/%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Ukraine}} | 2004 | 14,790 | | <ref name=ukrainebook>[http://comin.kmu.gov.ua/document/56972/KMU%20narada%20vudavciv.doc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813213600/http://comin.kmu.gov.ua/document/56972/KMU%20narada%20vudavciv.doc. |date=2011-08-13 }} Overall state of book publishing in Ukraine (In Ukrainian).</ref> |- | {{flag|Hong Kong}} | 2005 | 14,603 | | <ref>{{cite web |url=http://www.abigraf.org.br/index.php/downloads/doc_download/557-hong-kong-books-a-periodicals |title=Hong Kong: Books & Periodicals |publisher=Abigraf.org.br |date=2006-07-24 |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192945/http://www.abigraf.org.br/index.php/downloads/doc_download/557-hong-kong-books-a-periodicals%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Belgium}} | 1991 | 13,913 | | <ref name=unesco>[http://www.ine.es/prensa/np542.pdf INE]</ref> |- | {{flag|Finland}} | 2006 | 13,656 | | <ref>{{cite web |url=http://www.icyb2008.com/Finland_Report.pdf |title=Annual Report on the State of the Book Trade in FINLAND in 2007 |publisher=Icyb2008.com |date= |accessdate=2012-06-14 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920164123/http://www.icyb2008.com/Finland_Report.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Thailand}} | 2009 | 13,607 | | <ref name="ASEAN" /> |- | {{flag|Belarus}} | 2009 | 12,885 | | <ref name=belarusbook>[http://natbook.org.by/ Belarusian Book Chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815112037/http://natbook.org.by/ |date=2012-08-15 }}, news section for 28 January 2010. (In Belarusian)</ref> |- | {{flag|Denmark}} | 1996 | 12,352 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Colombia}} | 2010 | 12,334 | 13,294 کل | <ref>{{cite web |url=http://licitaciones.camlibro.com.co/boletin/Estadisticas%202010/Estadisticas%202010.pdf |title=Cámara Colombiana del Libro -statistics 2010 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192926/http://licitaciones.camlibro.com.co/boletin/Estadisticas%202010/Estadisticas%202010.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Switzerland}} | 2001 | 12,156 | | <ref name="Centro">| {{cite web |url=http://www.cerlalc.org/secciones/libro_desarrollo/Centro_America.pdf |title=Producción Y Comercio Internacional Del Libro En Centro América |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192918/http://cerlalc.org/secciones/libro_desarrollo/Centro_America.pdf |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Singapore}} | 2007 | 12,000+ | | <ref>{{cite web |url=http://singaporebookpublishers.sg/newsletters/SBPACountryReport.pdf |title=SBPA – Publishing in Singapore |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192930/http://singaporebookpublishers.sg/newsletters/SBPACountryReport.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Hungary}} | 2012 | 11,645 | | <ref>{{cite web | url = http://www.mkke.hu/page.php?page=BOOK_TURNOVER | title = Magyarország könyvtermelése | date = | accessdate = 2013-04-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225193029/http://www.mkke.hu/page.php?page=BOOK_TURNOVER%20 | archive-date = 2018-12-25 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106075830/http://www.mkke.hu/page.php?page=BOOK_TURNOVER%20 | archivedate = 6 جنوری 2019 | url-status = dead}}</ref> |- | {{flag|Netherlands}} | 2010 | 11,500 | | <ref>{{Cite web |title=Frankfurter Buchmesse report |url=http://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2012/buchmark_niederlande_engl_34337.pdf |access-date=2020-11-27 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105144551/http://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2012/buchmark_niederlande_engl_34337.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Slovakia}} | 2006 | 9,400 | | <ref>[http://spravy.pravda.sk/zaujimavosti/clanok/245773-pocet-vydanych-knih-od-90-rokov-stupol/], ČTK 29. جولا&lrm;ئی 2007 16:54, Slovak Newspaper Pravda</ref> |- | {{flag|Egypt}} | 2000 | 9,022 | | <ref>{{cite web|id={{citeseerx|10.1.1.106.1733}} |title=the cultural industries in Egypt (2002 | |date= |accessdate=2012-06-14}}</ref> |- | {{flag|Israel}} | 2013 | 8,411 | | <ref>[http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2013.aspx The National Library of Israel.]</ref> |- | {{flag|Austria}} | 1996 | 8,056 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Portugal}} | 1996 | 7,868 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Mexico}} | 2012 | 7,521 | 23,948 کل | <ref>{{cite web |url=http://caniem.org/archivos/general/FIL/PresentacionprensaBOOKLET2013.pdf |title=CANIEM statistics 2012 |date= |accessdate=2014-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192932/http://caniem.org/archivos/general/FIL/PresentacionprensaBOOKLET2013.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Greece}} | 2002 | 6,826 | | <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_2_26/ai_n8706604 "Arab books and human development"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726162734/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_2_26/ai_n8706604/print |date=2008-07-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726162734/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_2_26/ai_n8706604/print |date=2008-07-26 }}, ''Arab Studies Quarterly (ASQ)'', Spring, 2004, Eugene Rogan</ref> |- | {{flag|Chile}} | 2012 | 5,641 | 6,045 کل | <ref>{{cite web|url=http://camaradelibro.cl/wp-content/files_mf/1367943685_magicfields_estadisticas_descargar_1_1.pdf |title=Cámara Chilena del Libro – statistics 2012 |format=PDF |date= |accessdate=2013-11-18}}</ref> |- | {{flag|South Africa}} | 1995 | 5,418 | | <ref name=unesco3>UNESCO [http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Africa.html "Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618094722/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Africa.html |date=2006-06-18 }}, Book production: number of titles by UDC classes, UNESCO Institute of Statistics</ref> |- | {{flag|Sri Lanka}} | 1996 | 4,115 | | <ref name=unesco2>{{cite web|url=http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Asia.html|title="Asia", Book production: number of titles by UDC classes|publisher=UNESCO Institute of Statistics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205190318/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Asia.html|archivedate=2009-02-05|deadurl=yes|access-date=2013-07-01|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Peru}} | 2006 | 4,101 | | <ref>{{cite web |url=http://cpl.org.pe/wp-content/uploads/2011/12/Compendio-Estadístico-sobre-el-Libro-en-el-Perú.pdf |title=Cámara Peruana del Libro – Compendio Estadistico Sobre El Libro En El Perú |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192909/http://www.cpl.org.pe/wp-content/uploads/2011/12/Compendio-Estad%C3%ADstico-sobre-el-Libro-en-el-Per%C3%BA.pdf |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Sweden}} | 2010 | 4,074 | 30,857 کل | <ref>{{cite web |url=http://forlaggare.se/media/41030/svfstat_2010%20web.pdf |title=Svenska Förläggareföreningen – statistics 2010 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192937/https://www.forlaggare.se/media/41030/svfstat_2010%20web.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Saudi Arabia}} | 1996 | 3,900 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Pakistan}} | 2012 | 3,811 | کل; 2,943 in Urdu and 868 in English and European languages | <ref>[http://www.nlp.gov.pk/upload/English/PNB_English_2012.pdf THE PAKISTAN NATIONAL BIBLIOGRAPHY 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105142726/http://www.nlp.gov.pk/upload/English/PNB_English_2012.pdf |date=2013-11-05 }}</ref> |- | {{flag|Lebanon}} | 2005 | 3,686 | | <ref name=lebanonref>[http://www.book-fair.com/en/networking/search_find/book_markets/asia/lebanon/00053/ Lebanon – Book Production Data]</ref> |- | {{flag|Myanmar}} | 1993 | 3,660 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|New Zealand}} | 2003 | 3,600 | | <ref>[http://www.mch.govt.nz/publications/book-export/books.html New Zealand gov publications]| {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525090726/http://www.mch.govt.nz/publications/book-export/books.html |date=2010-05-25 }}</ref> |- | {{flag|Ecuador}} | 2010 | 2,854 | 4,164 کل | <ref>{{cite web|url=http://www.celibro.org.ec/frontEnd/images/objetos/LibroEnElEcuador2010.pdf|title=Cámara Ecuatoriana del Libro – El Libro En El Ecuador|format=PDF|date=|accessdate=2012-06-14|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107162629/http://www.celibro.org.ec/frontEnd/images/objetos/LibroEnElEcuador2010.pdf|dead-url=yes}}</ref> |- | {{flag|Afghanistan}} | 1990 | 2,795 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Venezuela}} | 2003 | 2,061 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Luxembourg}} | 2001 | 2,000 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Latvia}} | 1996 | 1,965 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Iceland}} | 2007 | 1,533 | | <ref>{{cite book|publisher=National and University Library of Iceland|title=Icelandic National Bibliography|chapterurl= http://www.utgafuskra.is/statistics.jsp?lang=1|chapter=Statistical summary of material published in Iceland in the year 2007|accessdate=1 January 2010}}</ref> |- | {{flag|Philippines}} | 1996 | 1,507 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Cuba}} | 2003 | 1,488 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Costa Rica}} | 2003 | 1,315 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Nigeria}} | 1991 | 1,314 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Kazakhstan}} | 1996 | 1,226 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Syria}} | 2004 | 1,138 | | <ref>{{cite web|title=Information on the Syrian book market|url=http://www.book-fair.com/en/networking/fairs_markets/book_markets/syria/|author=Frankfurt Book Fair|accessdate=12 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192925/https://www.buchmesse.de/en|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Uzbekistan}} | 1996 | 1,003 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Cyprus}} | 1996 | 930 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Morocco}} | 1996 | 918 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Tunisia}} | 1996 | 720 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Dominican Republic}} | 2003 | 705 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Algeria}} | 1996 | 670 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Uruguay}} | 2003 | 605 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Bolivia}} | 2003 | 584 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Georgia}} | 1998 | 581 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Azerbaijan}} | 1996 | 542 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Jordan}} | 1996 | 511 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Panama}} | 2003 | 506 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Turkmenistan}} | 1994 | 450 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Guatemala}} | 2003 | 446 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Kyrgyzstan}} | 1998 | 420 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Malta}} | 1995 | 404 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Fiji}} | 1994 | 401 | | <ref name=unesco4>UNESCO [http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Oceania.html "Oceania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618095332/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Oceania.html |date=2006-06-18 }}, Book production: number of titles by UDC classes, UNESCO Institute of Statistics</ref> |- | {{flag|Armenia}} | 1996 | 396 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Paraguay}} | 2003 | 390 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Albania}} | 1991 | 381 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Nicaragua}} | 2003 | 306 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Kenya}} | 1994 | 300 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|United Arab Emirates}} | 1993 | 293 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Honduras}} | 2003 | 290 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Uganda}} | 1996 | 288 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Mongolia}} | 1992 | 285 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|El Salvador}} | 2003 | 250 | | <ref name="Centro" /> |- | {{flag|Ethiopia}} | 1991 | 240 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Zimbabwe}} | 1992 | 232 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Vatican City}} | 1996 | 228 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Qatar}} | 1996 | 209 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Kuwait}} | 1992 | 196 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Tanzania}} | 1990 | 172 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Botswana}} | 1991 | 158 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Tajikistan}} | 1996 | 132 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Papua New Guinea}} | 1991 | 122 | | <ref name=unesco4 /> |- | {{flag|Madagascar}} | 1996 | 119 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Malawi}} | 1996 | 117 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Palestine}} | 1996 | 114 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Namibia}} | 1990 | 106 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Eritrea}} | 1993 | 106 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Brunei Darussalam}} | 2009 | 91 | | <ref name="ASEAN" /> |- | {{flag|Laos}} | 1995 | 88 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Benin}} | 1994 | 84 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Mauritius}} | 1996 | 80 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Réunion}} | 1992 | 69 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Democratic Republic of the Congo}} | 1992 | 64 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Andorra}} | 1994 | 57 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Suriname}} | 1996 | 47 | | <ref name=unesco1 /> |- | {{flag|Guyana}} | 1996 | 42 | | <ref name=unesco1 /> |- | {{flag|Monaco}} | 1990 | 41 | | <ref name=unesco /> |- | {{flag|Bahrain}} | 1996 | 40 | | <ref name=unesco2 /> |- | {{flag|Ghana}} | 1992 | 28 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Libya}} | 1994 | 26 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Angola}} | 1995 | 22 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Mali}} | 1995 | 14 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Gambia}} | 1996 | 14 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Burkina Faso}} | 1996 | 12 | | <ref name=unesco3 /> |- | {{flag|Oman}} | 1996 | 7 | | <ref name=unesco2 /> |- |} کل: اندازہ{{دوزبر|}} 2,200,000 == حوالے == {{حوالے|2}} {{فہارست ملکی وسیط}} [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:کتاباں د‏‏ی فہرستاں]] jn02npmhu4vvghilx1off3jl6pnq0u1 0 96641 711947 710559 2026-09-26T03:32:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711947 wikitext text/x-wiki [[فائل:Greater Iran Map.png|thumb|ایران عظمی]] '''ایران عظمی''' (Greater Iran) ({{lang-fa| ایران بزرگ}}، {{lang|fa| ایران زَمین}}) تو‏ں مراد [[قفقاز]]، [[مغربی ایشیا]]، [[وسط ایشیا]] تے [[جنوبی ایشیا]] دے [[علاقہ جات]] نيں جو تاریخی طور اُتے مختلف ایرانی (فارسی) سلطنتاں مثلا [[ماد]]، [[ہخامنشی سلطنت]]، [[سلطنت اشکانیان]]، [[ساسانی سلطنت]]، [[دولت سامانیہ]]، [[صفوی سلطنت]]، [[خاندان افشار|افشار سلطنت]]، [[قاجار خاندان|قاجار سلطنت]] دے زیر اثر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م ایرانی ثقافتی اثر و رسوخ رکھدے نيں۔<ref name=Marcinkowski>{{cite book|last=Marcinkowski|first=Christoph|title=Shi'ite Identities: Community and Culture in Changing Social Contexts|url=https://archive.org/details/shiiteidentities0000marc|year=2010|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-643-80049-7|page=[https://archive.org/details/shiiteidentities0000marc/page/83 83]}}</ref><ref>{{cite web |url = http://azadegan.info/files/Dr.Frye-discusses-greater-Iran-on-CNN.mp4 |title = Interview with Richard N. Frye (CNN) |accessdate = 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225010540/https://azadegan.info/files/Dr.Frye-discusses-greater-Iran-on-CNN.mp4%20 |archivedate = 2018-12-25 |url-status = live}}</ref><ref>Richard Nelson Frye, The Harvard Theological Review, Vol. 55, No. 4 (Oct., 1962), pp. 261-268 http://www.jstor.org/pss/1508723 I use the term Iran in an historical context[…]Persia would be used for the modern state, more or less equivalent to "western Iran". I use the term "Greater Iran" to mean what I suspect most Classicists and ancient historians really mean by their use of Persia – that which was within the political boundaries of States ruled by Iranians.</ref><ref name="IRAN i. LANDS OF IRAN">{{cite web|title=IRAN i. LANDS OF IRAN|publisher=[[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا]]|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-i-lands-of-iran}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary]. Clive Holes. 2001. Page XXX. ISBN 90-04-10763-0</ref><ref>{{cite book |url=http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=978-0-521-88782-3&ss=exc |title=Justice, Punishment and the Medieval Muslim Imagination |series=Cambridge Studies in Islamic Civilization |last=Lange |first=Christian |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88782-3}} Lange: "I further restrict the scope of this study by focusing on the lands of Iraq and greater Persia (including Khwārazm, Transoxania, and Afghanistan)."</ref><ref>{{cite book |url=http://www.mazdapublisher.com/BookDetails.aspx?BookID=285 |title=Gobineau and Persia: A Love Story |last=Gobineau |first=Joseph Arthur |last2=O'Donoghue |first2=Daniel |isbn=1-56859-262-0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225010539/http://www.mazdapublisher.com/ |archivedate=2018-12-25 |access-date=2016-02-29 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225010539/http://www.mazdapublisher.com/ |date=2018-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225010539/http://www.mazdapublisher.com/ |date=2018-12-25 }} O'Donoghue: "...all set in the greater Persia/Iran which includes Afghanistan".</ref><ref>{{cite book|last=Shiels |first=Stan |title=Stan Shiels on centrifugal pumps: collected articles from "World Pumps" magazine |publisher=Elsevier |year=2004 |pages=11–12, 18 |isbn=1-85617-445-X |url=https://books.google.com/?id=SOTRAMbmb2kC}} Shiels: "During the Sassanid period the term ''Eranshahr'' was employed to denote the region also known as Greater Iran..." Also: "...the Abbasids, who with Persian assistance assumed the Prophet's mantle and transferred their capital to Baghdad three years later; thus, on a site close to historic Ctesiphon and even older Babylon, the caliphate was established within the bounds of Greater Persia."</ref><ref>{{cite web|url=http://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|title=Columbia College Today|work=columbia.edu|accessdate=9 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225010536/http://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:آذربائیجان ایران تعلقات]] [[گٹھ:آرمینیا ایران تعلقات]] [[گٹھ:افغانستان ایران تعلقات]] [[گٹھ:ایران عراق تعلقات]] [[گٹھ:ایران دے تاریخی خطے]] [[گٹھ:ایرانی سبھیاچار]] [[گٹھ:ایرانی قوم پرستی]] [[گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:تریخ داغستان]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:تریخ قفقاز]] [[گٹھ:تاریخی جغرافیہ]] [[گٹھ:تاریخی خطے]] [[گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر]] [[گٹھ:ثقافتی خطے]] [[گٹھ:جارجیا ایران تعلقات]] [[گٹھ:جغرافیہ ایران]] [[گٹھ:صفحات مع شکستہ حوالے (غیر موجود حوالہ)]] [[گٹھ:مشرق وسطی]] [[گٹھ:مغربی ایشیا]] [[گٹھ:ملکی جماعت بندی]] [[گٹھ:وسط ایشیا]] t1vl67y0hgjhafs8r7pbt4gj462b5xq 0 98290 711993 711611 2026-09-26T05:48:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711993 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] 4h95n1folzoaq661qn3jhwj87mohx9g 0 98320 712067 699105 2026-09-26T10:42:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712067 wikitext text/x-wiki {{Infobox |title =عبد اللہ بن جعفر حمیری| |headerstyle = background:#ccf; |label2 =مشایخ |data2 ={{{مشایخ|ایوب بن نوح نخعی، ہارون بن مسلم، احمد بن محمد بن خالد برقی ، [[محمد بن حسین بن ابی الخطاب]]، محمد بن خالد طیالسی و ...}}} |label3 =شاگرد |data3 ={{{شاگرد|محمد بن عبداللہ حمیری (بیٹا)، احمد بن محمد بن یحیی عطار قمی، ابو علی اسکافی، [[محمد بن حسن بن ولید قمی]]، [[علی بن حسین بن بابویہ]]، ابو غالب زُراری، محمد بن موسی بن متوکل و ...}}} |label7 = تالیفات |data7 ={{{تالیفات |[[قرب الاسناد]]}}} }} '''عبداللّه بن جعفر حِمیری'''، تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری دے [[شیعہ]] عالم تے [[محدث]] نيں۔ انہاں د‏‏ی معروف ترین تالیف [[قرب الاسناد|قُربُ الاِسناد]] ا‏‏ے۔ انہاں نے [[امام علی نقی علیہ السلام]] و [[امام حسن عسکری علیہ السلام]] د‏‏ی [[امامت]] دے دور وچ تے ايس‏ے طرح [[غیبت صغرا]] دے زمانے وچ زندگی بسر د‏‏ی ا‏‏ے۔ == ولادت == عبداللہ بن جعفر د‏‏ی پیدائش تے وفات دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات نئيں نيں لیکن اس وچ کِسے قسم دا شک و شبہ نئيں اے کہ انہاں نے [[امام ہادی]] (ع) تے [[امام حسن عسکری]] (ع) د‏‏ی امامت دا دور تے [[غیبت صغری|غیبت صغرا]] دا زمانہ دیکھیا ا‏‏ے۔ حمیری [[قم]] دے مشائخ تے بزرگانہاں وچو‏ں سن ۔ انہاں نے تیسری صدی ہجری دے آخری سالاں وچ [[کوفہ]] دا سفر کيتا تاں اوتھ‏ے دے محدثین نے انہاں تو‏ں بہت ساریاں روایات نو‏‏ں سنا۔<ref>نجاشی، ص۲۱۹.</ref> == اولاد == حمیری دے صاحب تالیف بیٹے محمد دے علاوہ تن تے بیٹے سن جنہاں دے ناں احمد، جعفر تے حسین سن ۔ انہاں تمام دا [[امام زمانہ]] تو‏ں مکاتباندی رابطہ سی۔<ref>نجاشی، ص۳۵{{lang|ur|۴}} ـ ۳۵۵.</ref> == روایت حدیث == [[قم]] دے محدثین د‏‏ی مکتوبہ احادیث وچ انہاں دا نہایت کردار رہیا اے <ref>طوسی، رجال، ص{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}.</ref> ايس‏ے طرح [[کوفہ]] تے ہور علاقےآں د‏‏ی روایات وچ وی نہایت مؤثر سن کیونجے انہاں د‏‏ی روایات دے سلسلۂ اسناد وچ انہاں دا ناں اکثر موجود ا‏‏ے۔<ref>نجاشی، ص۳۸، ۵۹، ۱٦۸، ۳۰۲، {{lang|ur|۴}}۳۰.</ref> ان چند افراد دے ناں جنہاں تو‏ں حمیری نے روایات نقل کاں: {{ستون آ|3}} * ایوب بن نوح نخعی * ہارون بن مسلم * احمد بن محمد بن خالد <ref>نجاشی، ص۵۵، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> * [[محمد بن حسین بن ابی الخطاب]] <ref>حمیری، ص۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹.</ref> * محمد بن خالد طیالسی<ref>نجاشی، ص۱٦۸.</ref> {{ستون خ}} حمیری تو‏ں حدیث روایت کرنے والے چند اسما: {{ستون آ|3}} * بیٹا محمد بن عبداللہ حمیری<ref>طوسی، الامالی، ص۹، ۲۲، ۲۰۳.</ref> * احمد بن محمد بن یحیی عطار قمی<ref>طوسی، الامالی، ص۱۳، ۳۸، ۲۰۱.</ref> * ابو علی اسکافی<ref>طوسی، الامالی، ص۸٦، ۲۳۸، ٦۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> * [[محمد بن حسن بن ولید قمی]]<ref>نجاشی، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦، ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}.</ref> * [[علی بن حسین بن موسی بن بابویہ|ابن بابویہ]]<ref>نجاشی، ص{{lang|ur|۴}}۳۰.</ref> * ابو غالب زُراری<ref>طوسی، الامالی، ص۱۸۹.</ref> * محمد بن موسی بن متوکل<ref>طوسی، رجال، ص{{lang|ur|۴}}۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> {{ستون خ}} البتہ [[شیخ طوسی]] نے اپنے رجال <ref>طوسی، ص ۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> وچ اصحاب [[امام رضا]](ع) دے ذیل وچ اک شخص بنام ابو العباس حمیری نو‏‏ں ذکر کيتا اے کہ جس دے متعلق [[آیت اللہ خوئی]]<ref>خوئی، ج ۱۰، ص۱{{lang|ur|۴}}۱.</ref> نے دلائل د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں کوئی تے عبد اللہ حمیری قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دلائل وچو‏ں [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]] دے نزدیک عبد اللہ حمیری دے [[کوفہ]] سفر کرنے د‏‏ی تریخ وی اک دلیل ا‏‏ے۔<ref>کلینی، ج ۵، ص{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} ؛ طوسی، رہتل، ج ۳، ص۲۳۱.</ref> == آثار == حمیری نے متعدد آثار مختلف موضوعات وچ تألیف کیتے جو اس زمانے دے محدثین د‏‏ی توجہ دے حامل رہے لہذا اس دور دے محدثین نے انہاں موضوعات وچ کئی آثار تالیف کيتے۔ مثلا فقہی تے کلامی مسائل دے متعلق آئمہ تو‏ں پُچھے گئے اصحاب دے سوالےآں دے جوابات انہاں موضوعات وچو‏ں نيں جنہاں دے متعلق محدثین نے بوہت سارے آثار تدوین کيتے۔ انہاں دے اکثر موارد [[کتب اربعہ]] وچ اکثر تھ‏‏انو‏اں اُتے نقل ہوئے نيں۔ <ref>کلینی، ج ۱، ص۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ۱۰۰ و ج ۲، ص۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ۳۹۹ ؛ شیخ صدوق، من لا یحضر، ج ۱، ص۲٦۲، ۵{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}} ؛ طوسی، رہتل، ج ۱، ص۵۵، ٦{{lang|ur|۴}}،۱۵۰.</ref> === فقہی تے کلامی خط و کتابت === عبداللہ بن جعفر حمیری نے ائمہ تے [[اصحاب]] دے درمیان فقہی تے کلامی تو‏ں مسائل تو‏ں متعلق ہونے والی خط و کتابت د‏‏ی وی جمع آوری د‏‏ی تے اس موضوع تو‏ں متعلق آثار تالیف کيتے۔ انہاں نے اک کتاب مسائل الرجال و مکاتباتهم ابا الحسن الثالث (ع)،<ref>نجاشی، ص۲۲۰</ref> دے ناں تو‏ں تالیف کہ اے جس وچ [[امام علی نقی (ع)]] تے انہاں دے اصحاب دے درمیان ہونے والی خظ و کتابت نو‏‏ں جمع کيتا اے، جو زیادہ تر مسائل فقہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض اصحاب دے اسماء دوسرے منابع حدیثی وچ وی ذکر ہوئے نيں، مندرجہ ذیل نيں: * حسن بن مالک <ref>شیخ صدوق، من لا یحضر، ج۳، ص{{lang|ur|۴}}۳{{lang|ur|۴}} و ج {{lang|ur|۴}}، ص۲۳۲؛ طوسی، رہتل، ج۹، ص۱۸۹ ؛ طوسی، الاستبصار، ج{{lang|ur|۴}}، ص۱۲{{lang|ur|۴}}.</ref> * محمد بن جزک <ref>شیخ صدوق، من لا یحضر، ج۱، ص{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۰ـ{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۱؛ طوسی، رہتل، ج ۳، ص۲۱٦ و ج {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ص۳٦۳، {{lang|ur|۴}}۲۸.</ref> * حسین بن علی بن کیسان صنعانی <ref>طوسی، رہتل، ج۲، ص۳۰۸؛ طوسی، الاستبصار، ج ۱، ص۳{{lang|ur|۴}}۳.</ref> * ایوب بن نوح <ref>طوسی، رہتل، ج{{lang|ur|۴}}، ص۹۱ و ج ۵، ص۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳.</ref> * محمد بن سرو <ref>طوسی، تهذیق، ج۵، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱؛ طوسی، الاستبصار، ج۲، ص۲{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> * علی بن ریان بن صلت <ref>طوسی، رہتل، ج۵، ص۲۰۹؛ طوسی، الاستبصار، ج۲، ص۲٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> === مسائل لابی محمد الحسن === اسی طرح تو‏ں حمیری نے اک کتاب مسائلُ ابی محمد الحسن (ع) علی ید محمد بن عثمان العَمری دے عنوان تو‏ں تالیف کيتی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ذکر شدہ نقل قول بہت ساریاں شیعہ کتاباں وچ باقی و محفوظ نيں۔ <ref>کلینی، ج ۵، ص{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} و ج {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ص۱۱{{lang|ur|۴}}.</ref> ان نقل قول د‏‏ی بنیاد پر، ایسا معلوم ہُندا اے کہ اس کتاب دا وڈا حصہ [[امام حسن عسکری (ع)]] تو‏ں کيتے گئے فقہی سوالات دے جوابات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنہاں نو‏ں مولف کتاب [[نواب اربعہ]] دے دوسرے نائب [[محمد بن عثمان عمری]] دے ذریعہ امام د‏‏ی خدمت وچ پہچاندے سن تے انہاں دے ذریعہ تو‏ں جواب درہافت کردے سن ۔<ref>شیخ صدوق، من لا یحضر، ج ۳، ص{{lang|ur|۴}}۳۵.</ref> === الدلائل === حمیری نے بعض کتاباں [[امامت]] دے موضوع اُتے وی تالیف کيتی نيں۔ جنہاں وچو‏ں اک اہ‏م کتاب الدلائل ا‏‏ے۔<ref>نجاشی، ص۲۱۹ ؛ طوسی، فهرست، ص۲۹{{lang|ur|۴}}</ref> جو ستويں صدی ہجری تک موجود سی تے [[علی بن عیسی اربلی]]<ref>اربلی، ج ۳، ص٦٦، ۱۲۰، ۲۱۰، {{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}}.</ref> تے [[سید بن طاووس]]<ref>فتح الابواب، ص۲{{lang|ur|۴}}۳ ؛ کمال الدین، ص۲، ۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ۱۱۹.</ref> نے اس دے کچھ حصے نقل کيتے نيں۔ سید بن طاووس دے پاس اس دا اک نسخہ [[احمد بن حسین بن غضائری]] دے خط تو‏ں تحریر شدہ، موجود سی۔<ref>کمال الدین، ص۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ۲۲۹.</ref> === کتاب الغیبہ === عبد اللہ حمیری د‏‏ی [[غیبت]] [[امام زمانہ (ع)]] تو‏ں متعلق کتاباں وچو‏ں اک [[کتاب الغیبہ]] ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے انہاں د‏‏ی دوسری کتاب دا ناں [[الغیبۃ و الحیرۃ]] اے جس دا تذکرہ [[احمد بن علی نجاشی]] نے وی کيتا ا‏‏ے۔<ref>نجاشی، ص۲۱۹</ref> احتمالا ایہ اوہی کتاب اے جس دا ذکر [[شیخ طوسی]] نے ابو جعفر محمد بن جعفر [[ابن بطہ قمی]] دے حوالے تو‏ں [[الفترۃ و الحیرۃ]] دے ناں تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔<ref>طوسی، فهرست، ص۲۹{{lang|ur|۴}}</ref> [[ابن ابی زینب]]،<ref>ابن ابی زینب، ص ٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ۱۵۲، ۱۵۵، ۱۵۹.</ref> [[شیخ صدوق|ابن بابویہ]]<ref>کمال الدین، ج ۱، ص۱۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ۱۵۲، ۲۱۱، ۲۲۸</ref> و [[شیخ طوسی]] نے کتاب [[الغیبہ]]<ref>طوسی، الغیبة، ص ۳۵۲، ۳۵{{lang|ur|۴}}، ۳٦۱ ـ ۳٦۲، {{lang|ur|۴}}۳۹.</ref> وچ [[غیبت]] دے سلسلہ وچ بہت ساریاں [[روایات]] حمیری تو‏ں نقل کيتی نيں جو اس موضوع وچ تالیف کيتیاں گئیاں انہاں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ماخوذ نيں۔ [[شیخ صدوق]] کتاب [[توحید صدوق|التوحید]]<ref>صدوق، التوحید، ص {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦، ۸۰، ۱۰۳.</ref> وچ اپنے مشایخ تو‏ں نقل کردے ہوئے حمیری تو‏ں [[روایات]] نقل کردے نيں جو احتمالا انہاں د‏‏ی کتاب العظمة و التوحید یا کتاب التوحید و البداء و الارادة و الاستطاعة و المعرفة<ref>نجاشی، ص۲۱۹ ـ ۲۲۰</ref> تو‏ں ماخوذ نيں۔ شیخ طوسی<ref>طوسی، فهرست، ص۲۹{{lang|ur|۴}}.</ref> نے آخری کتاب دا تذکرہ التوحید و الاستطاعة و الافاعیل و البداء دے ناں تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ === قرب الاسناد === حمیری د‏‏ی تالیفات وچ صرف کتاب [[قرب الاسناد|قُرب الاِسناد]] موجود ا‏‏ے۔ [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]<ref>نجاشی، ص ۲۲۰.</ref> نے انہاں د‏‏ی تن کتاباں جنہاں دے نام: قرب الاسناد الی [[امام رضا|الرضا]] (ع)، قرب الاسناد الی [[امام جواد|ابی جعفر بن الرضا]] (ع)، و قرب الاسناد الی [[امام زمان|صاحب الامر]] (عج) دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ شیخ طوسی<ref>طوسی، فهرست، ص۲۹{{lang|ur|۴}}.</ref> نے فقط قرب الاسناد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ قرب الاسناد دا اطلاق انہاں کتاباں اُتے ہُندا اے جنہاں وچ [[محدث]] کسی [[حدیث]] نو‏‏ں اس دے کوتاہ ترین طریق تو‏ں معصوم (ع) تک متصل کردا ا‏‏ے۔ حمیری نے اس کتاب د‏‏ی تالیف وچ قدیمی ترین مصادر تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>رحمتی، ص۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} ـ ۲۸.</ref> جنہاں وچ اہ‏م ترین کتاب المسائل علی بن جعفر عریضی ا‏‏ے۔ حمیری نے اس کتاب دا اک وڈا حصہ اپنی کتاب وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔<ref>رحمتی، ص۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> [[ابن ادریس حلی|ابن ادریس حلّی]]<ref>ابن ادریس، ج ۱{{lang|ur|۴}}، ص۲۲۳ ـ ۲۳۰</ref> نے حمیری د‏‏ی قرب الاسناد تو‏ں [[روایات]] نقل کيتی نيں۔ لیکن انہاں نے غلطی تو‏ں اس کتاب د‏‏ی نسبت انہاں دے بیٹے محمد د‏‏ی طرف دے دتی ا‏‏ے۔ اس خطا دا سرچشمہ ظاہرا کتاب دے شروع وچ نقل ہونے والے سلسلہ سند دا حمیری دے فرزند تک منتہی ہونا لگدا ا‏‏ے۔<ref>حمیری، ص۱.</ref> قرب الاسناد دے عبد اللہ بن جعفر حمیری تو‏ں انتساب اُتے سب تو‏ں اہ‏م شاہد ایہ اے کہ ابن ادریس حلی <ref>ابن ادریس، ج ۱{{lang|ur|۴}}، ص۲۲۳</ref> نے اس کتاب تو‏ں نقل قول کردے ہوئے اک [[روایت]] نو‏‏ں بغیر کسی واسطہ دے [[محمد بن حسین بن ابی الخطاب]] (متوفی 262 ھ) دے حوالے تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں دا طبقہ حدیثی فقط طبقہ مشایخ عبد اللہ بن جعفر حمیری تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ == حوالے == <div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px" > {{حوالے|3}} </div> == منابع == {{طومار}} {{ستون آ|2}} * ابن ابی زینب، کتاب الغیبة، چاپ علی اکبر غفاری، تهران. * ابن ادریس حلّی، موسوعة ابن ادریس الحلی، چاپ محمد مهدی موسوی خرسان، قم، ۱۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ش. * ابن طاووس، فتح الابواب بین ذوی الالباب و بین رب الارباب فی الاستخارات، چاپ حامد خفاف، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۰۹ق. * ابن طاووس، فرج المهموم فی تریخ علماء النجوم، نجف، ۱۳٦۸ق. * اربلی، بهاءالدین، کشف الغمة فی معرفة الائمة علیهم السلام، چاپ علی فاضلی، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۲٦ق. * حِمیری، عبداللہ، قرب الاسناد، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۱۳ق. * خویی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق. * رحمتی، محمد کاظم، نکاندی درباره کتاب قرب الاسناد حمیری، کتاب ماه دین، سال {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ش {{lang|ur|۴}} و ۵، ۱۳۸۲ش. * شیخ صدوق، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم، ۱۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ش. * شیخ صدوق، کتاب مَن لا یحضُرُه الفقیہ، چاپ علی اکبر غفاری، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|۴}}ق. * شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمہ، چاپ علی اکبر غفاری، قم، ۱۳٦۳ش. * طوسی، الاستبصار، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق. * طوسی، الامالی، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|۴}}ق. * طوسی، رہتل الاحکا‏م، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق. * طوسی، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۱۵ق. * طوسی، فهرست کتاباں الشیعة و اصولهم واسماء المصنفاں و اصحاب الاصول، چاپ عبد العزیز طباطبائی، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۲۰ق. * طوسی، کتاب الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۱۱ق. * کلینی، محمد، الکافی، دار الکتب الاسلامیہ، تهران، ۱۳٦۳ش. * نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق. {{خاتمہ}} {{ستون خ}} == بیرونی رابط == * مقالے دا مآخذ: [https://web.archive.org/web/20211207034939/https://rch.ac.ir/article/details/8086 دانشنامۂ جہان اسلام] {{شیعہ فقہا (تیسری صدی ہجری)}} [[گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین]] [[گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین]] [[گٹھ:شیعہ]] [[گٹھ:شیعہ شخصیتاں]] hb294m14yft27mjbx2nyvd1y7i536ed 0 98688 711991 574947 2026-09-26T05:42:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711991 wikitext text/x-wiki '''التمہید لما فی الموطاء من المعانی و الأسانید''' مختصراً '''التمہید''' یا '''تمہید ابن عبد البر''' مالکی فقہ اُتے اک کتاب اے جس نو‏‏ں حافظ [[ابن عبد البر]] نے تالیف کيتا ا‏‏ے۔ التمہید اپنی نوع د‏‏ی منفرد کتاب تے فقہ و حدیث دا جامع انسائیکلوپیڈیا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ابن عبد البر نے [[امام مالک]] بن انس د‏‏ی کتاب [[موطأ امام مالک|الموطا]] د‏‏ی شرح لکھی اے تے اس دے نال التمہید نو‏‏ں اصل تو‏ں ہٹ کر امام مالک دے شیوخ د‏‏ی ترتیب اُتے مرتب کيتا اے، جس تو‏ں انہاں نے الموطا د‏‏ی احادیث بیان کيتياں نيں۔ انہاں نے مسند وچ ہر راوی د‏‏ی احادیث نو‏‏ں وکھ وکھ جمع کیا، کتاب نو‏‏ں حروف معجم دے مطابق ترتیب دتا اے تے راویاں دا ترجمہ کيتا تے احادیث د‏‏ی لغوی تے فقہی وضاحت کيتی تے علمائے کرام تے فقہ د‏‏ی آرا دا تذکرہ کيتا۔ ابن عبد البر نے اس کتاب وچ انہاں تمام احادیث نو‏‏ں جمع کيتا جو موطا امام مالک وچ رسول تو‏ں منسوب نيں ، چاہے اوہ مسند ہاں ، یا مقطوع و مرسل وغیرہ لیکن موطا وچ وارد آثار صحابہ و تابعین اس کتاب دے موضوع وچ شامل نئيں نيں۔انہاں نے ایہ کتاب لکھنے وچ تِیہہ سال تو‏ں زیادہ دا عرصہ گزاریا۔<ref>[http://almeshkat.net/book/1539 مشكاة الإسلامية:التمهيد لما في الموطأ من المعاني والأسانيد- ابن عبد البر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181613/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=22&book=1539 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181613/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=22&book=1539 |date=05 مارس 2016}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کتاباں]] [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:شروحات حدیث]] ktr4c3jmeh279hqog7znzrn7rgyjgm4 0 98884 711944 711565 2026-09-26T03:12:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711944 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=اوکا گور|image=Avika Gor at the protest against Delhi rape case.jpg|caption=گور دلی گینگ ریپ کیس دے خلاف وچ|birth_name=اوکا سمیر گور|birth_date={{Birth date and age|1997|06|30|df=yes}}|birth_place=[[ممبئی]]، [[مہاراشٹر]]، [[بھارت]]|nationality=بھارتی|occupation=[[اداکارہ]]|years_active=2008–ہن}}'''اوکا گور''' (جم 30 جون 1997) <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/avika-gor-turns-19-happy-birthday-sasural-simar-ka-manish-raisinghan-lifetv-17189-2016-06-30|title=Avika Gor turns 19, brings in her birthday with Sasural Simar Ka actor Manish Raisinghan?|last=جون 30|first=India Today Web Desk|last2=جون 30|first2=2016UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2020-04-21|last3=Ist|first3=2016 12:14}}</ref> اک بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ مکھ طور اُتے ٹالیوڈّ فلم انڈسٹری اتے ہندی ٹیلی وژن سوپ اوپیرا وچ کم کردی اے۔ اوہ ہندی ٹیلیوژن دی لڑی ''[[بالکا ودھو]]'' وچ انندی دے کردار نبھاؤن لئی جانی جاندی اے۔ اس دیاں کجھ کامیاب فلماں وچ ائیلا جمپالا (2013)، سنیما چوپستھا ماوا (2015) اتے راجو گڑی گدھی 3 (2019) شامل ہن۔ == کریئر == اسنے ہندی ٹیلیوژن دی شروعات سال 2008 وچ [[بالکا ودھو]] نال کیتی سی۔ اسنے ٹالیوڈّ وچ اپنی فلم سنیما دی شروعات 2013 وچ ائیلا جمپالا نال کیتی سی۔ اوکا نے تیجی دکھنی بھارتی قومانتری فلم اوارڈاں وچ سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی فلم ائیلا جمپالا (2013) وچ اسدے کردار لئی سائیما انعام حاصل کیتا سی۔ == ٹیلیوژن == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !سال ! شو ! بولی ! کردار ! نوٹ |- | 2008–2010 ! scope="row" | ''[[بالکا ودھو]]'' | rowspan="6" | [[ہندی بولی|ہندی]] | انندی جگدیش سنگھ | بال کلاکار / عورت لیڈ<br /><br /><br /><br /> ڈیبیو سوپ اوپیرا |- | 2009 ! scope="row" | ''انڈیا'ج گوٹ ٹیلینٹ (سیزن 1)'' | مہمان / انندی | شاندار احتتام وچ مظاہرہ |- | 2008 ! scope="row" | ''شہزادہ اریان'' | نوجوان شہزادی بھیروی | عورت لیڈ |- | 2011–2016 ! scope="row" | ''[[سسرال سمر کا]]'' | رولی سدھنت بھاردواج | عورت لیڈ |- | 2012 ! scope="row" | ''جھلک دکھلا جا (موسم 5)'' | مقابلے باز | وائیلڈ کارڈ داخلہ کرن والا |- | 2014 ! scope="row" | ''بے انتہا'' | مہمان / رولی | ہولی ایپیسوڈ لئی |- | 2014 ! scope="row" | ''کونچیم ٹچ لو انٹے چیپٹا ایس 1'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | مہمان | ایپیسوڈ 11 |- | 2015 ! scope="row" | ''کامیڈی نائیٹس بچاؤ'' | rowspan="6" | [[ہندی بولی|ہندی]] | مہمان | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[بگّ بوس (سیزن 11)|بگّ بوس 11]]'' | مہمان | اس دے شو لاڈو نوں مُتحرک کرن لئی |- | 2017–2018 ! scope="row" | ''لاڈو - ویرپر کی مردانی'' | انشکا سنگوان / انشکا یوراج چودھری / جہی سیٹھی | عورت لیڈ |- | rowspan="5" | 2019 ! scope="row" | ''فیئر پھیکٹر: ختروں کے کھلاڑی 9'' | مقابلے باز | دوجے ہفتے ختم ہویا |- ! scope="row" | ''رسوئی چیمپین 5'' | بھاگیدار | |- ! scope="row" | خطرہ خطرہ | مہمان | |- ! scope="row" | ''کونچیم ٹچ لو انٹے چیپٹا ایس 4'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | مہمان | قصہ 14 |- ! scope="row" | ''سکستھ سینس ایس 3'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | بھاگیدار | |- |} == فلموگرافی == {| class="wikitable" |+کنجی | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |فلماں نوں اشارہ کردا اے جو اجے جاری نہیں کیتیاں گئیاں ہن |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%;" ! scope="col" |سال ! scope="col" | سرلیکھ ! scope="col" | کردار ! scope="col" | بولیاں ! scope="col" | نوٹ ! class="unsortable" scope="col" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | 2009 ! scope="row" | ''مارننگ واک'' | گارگی | rowspan="3" | [[ہندی بولی|ہندی]] | بال اداکار وجوں | |- | 2010 ! scope="row" | ''پاٹھشالا'' | اوکا | بال اداکار وجوں | |- | 2012 ! scope="row" | ''تیز'' | پیا رینا | بال اداکار وجوں | |- | 2013 ! scope="row" | ائیلا جمپالا | عما دیوی | rowspan="4" | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | فیمیل لیڈ وجوں ڈیبیو | |- | 2014 ! scope="row" | ''لکشمی راوے ماں انترک'' | لکشمی | | |- | 2015 ! scope="row" | ''سنیما چوپستھا ماوا'' | پرنیتا چیٹرجی | | |- | 2015 ! scope="row" | ''تھانُ نینُ'' | کیرتھی | | |- | 2015 ! scope="row" | کیئر آف پھٹپاتھ 2 | گیتا | [[کنڑ بولی|کنڑ]] | | style="text-align:center;" | <ref name="Care of Footpath 2">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums|title=Avika Gor comes to Sandalwood|date=7 جنوری 2014|work=The Times Of India|accessdate=2021-01-03|archivedate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110160855/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums}}</ref> |- | 2015 ! scope="row" | کل دیم ینگ | گیتا | ہندی | | |- |2015 ! scope="row" | ''مانجا'' | کیرتھی | rowspan="2" | تیلگو | | |- |2016 ! scope="row" | ''ایکادکی پوتھاوُ چناودا'' | عائشہ / عملہ | | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nikhil-to-revisit-his-Happy-Days-look-in-Ekkadiki-Pothavu-Chinnavada/articleshow/52689103.cms|title=Nikhil to revisit his Happy Days look in Ekkadiki Pothavu Chinnavada|last=Nayak|first=Elina Priyadarshini|date=16 جنوری 2017|website=The Times of India|access-date=5 مئی 2017}}</ref> |- | 2019 ! scope="row" | ''ناٹسروابھوما'' | لاڑی | کنڑ | "تاج سماچارا" گانے وچ خاص روپ | |- | 2019 ! scope="row" | ''راجُ گڑی گادھی 3'' | مایہ | تیلگو | | |} == چھوٹیاں فلماں == {| class="wikitable sortable" !سال ! فلم ! بولی ! نوٹ ! class="unsortable" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | 2016 ! scope="row" | ''انکہی باتیں'' | ہندی | | style="text-align:center;" | <ref name="ht1">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/tv/i-took-a-break-to-understand-what-i-want-avika-gor/story-Vaw9d6VS1IO1Eu9IMPbyMP.html|title=I took a break to understand what I want: Avika Gor|date=19 مئی 2017|work=Hindustan Times|access-date=5 جون 2017}}</ref> |- | 2017 ! scope="row" | ''آئی، می، مائیسیلف'' | ہندی | لکھاری وی | style="text-align:center;" | |- |} == اوارڈ اتے نامزدگی == {| class="wikitable" !سال ! اوارڈ تقریب ! گٹھ ! شو / فلم ! نتیجہ |- | rowspan="2" | 2008 | rowspan="2" | 8 ویں بھارتی ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ | سبتوں ودھیا بال کلاکار | rowspan="5" | ''[[بالکا ودھو]]'' |rowspan="2" {{Won}}<ref name="ITA 2008">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |title=The Idea ITA Awards, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820113249/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |archivedate=20 اگست 2010}}</ref><ref name="ITA 2008 Nominees">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |title=IndianTelevisionAcademy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217190145/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |archive-date=17 فروری 2012|date=24 اکتوبر 2008}}</ref> |- | سبتوں ودھیا اداکارہ - ڈرامہ (جیوری) |- | rowspan="2" | 2009 | 12 واں راجیو گاندھی قومی انعام | ینگ پروڈیجی |{{Won}}<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-gandhi-awards-presented/article209749.ece|title=Rajiv Gandhi awards presented | location=Chennai, India | work=The Hindu|date=20 اگست 2009}}</ref><ref>[http://www.sify.com/movies/shahid-katrina-win-rajiv-gandhi-national-award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html Shahid, Katrina win Rajiv Gandhi National Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021155358/http://sify.com/movies/Shahid-Katrina-win-Rajiv-Gandhi-National-Award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html |date=2010-10-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021155358/http://sify.com/movies/Shahid-Katrina-win-Rajiv-Gandhi-National-Award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html |date=2010-10-21 }}۔ Sify.com. Retrieved on 27 نومبر 2015.</ref> |- | 9 ویں بھارتی ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ | rowspan="2" | سبتوں ودھیا بال کلاکار |{{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |title=The Idea ITA Awards, 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909212242/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |archivedate=9 ستمبر 2015}}</ref> |- | 2010 | 10 ویں انڈین ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ |{{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820113113/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010 |url-status=dead |archive-date=20 اگست 2010 |title=The ITA Awards » The Indian Television Academy Awards|work=IndianTelevisionAcademy.com|date=27 نومبر 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |title=The 10th Indian Television Academy Awards – Top −4|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201183607/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |archive-date=1 فروری 2014 |work=IndianTelevisionAcademy.com |date=6 اکتوبر 2010}}</ref> |- | 2014 | تیجا دکھن بھارتی قومانتری مووی اوارڈ | rowspan="2" | سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی سما اوارڈ | rowspan="2" | ائیلا جمپالا |{{Won}} |} == ایہہ وی ویکھو == * [[:en:List of Indian television actresses|بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں دی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہری لنک == * {{IMDb name|2203296}} * {{بالیوڈّ ہنگامہ|avika-gor}} * Avika Gor on Instagram [[گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی بال اداکاراواں]] [[گٹھ:جم 1997]] [[گٹھ:زندہ لوک]] kxfxivpu3c8iqbpt46lc94ha9jq3z28 0 98927 712046 711453 2026-09-26T09:18:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712046 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا سائنسدان|name=Stuart Hall|image=Hall Stuart.jpg|birth_name=Stuart Henry McPhail Hall|birth_date={{birth date|1932|2|3|df=y}}|death_date={{Death date and age|2014|2|10|1932|2|3|df=y}}|birth_place=[[Kingston, Jamaica|Kingston]]، [[Colony of Jamaica]]|death_place=[[London]]، [[England]]|field=[[Cultural Studies]]، [[Sociology]]|resting_place=[[Highgate Cemetery]]، London, England|work_institutions=[[University of Birmingham]]<br />[[Open University]]|alma_mater=[[Merton College, Oxford]]|known_for=Founder of ''[[New Left Review]]''، [[Articulation (sociology)|Articulation]]، [[Encoding/decoding model of communication]]، [[Reception theory]]|influences=[[Karl Marx]]{{•}} [[Antonio Gramsci]]{{•}} [[Raymond Williams]]{{•}} [[Richard Hoggart]]{{•}} [[Louis Althusser]]{{•}} [[Michel Foucault]]}} '''سٹوئرٹ میکفائیل ہال''' {{Post-nominals|country=GBR|FBA}} (3 فروری 1932 – 10 فروری 2014) اک [[جمیکا|جمیکن-]] جمپل [[یونائیٹڈ کنگڈم|بریٹیش]] [[مارکسزم|مارکسسٹ]] [[سماجیات|سماجی ماہر]]، تہذیبی اصولی اتے [[ایکٹوزم|سیاسی کارکن سی]] । ہال، رچرڈ ہوگگارٹ اتے [[ریمنڈ ولیئمس|ریمنڈ ولیئمز دے نال]]، سوچ دے سکول دی اک بانی شخصیت سی جو ہن بریٹیش کلچرل سٹڈیز جاں برمنگھم سکول آف کلچرل سٹڈیز وجوں جانی جاندی اے۔ <ref>Procter, James (2004)، ''Stuart Hall''، Routledge Critical Thinkers.</ref> 1950 دے دہاکے وچ ہال بااثر ''کھبی تجزیہ دا'' بانی سی۔ ہوگگارٹ دے سدے اُتے، اوہ 1964 وچ برمنگھم یونیورسٹی وکھے ہم عصر تہذیبی مطالعہ مرکز وچ شامل ہوئے۔ ہال نے 1968 وچ سینٹر دے ایکٹنگ ڈائریکٹر وجوں ہوگگارٹ توں عہدہ سمبھالیا، 1972 وچ اس دا ڈائریکٹر بنیا، اتے 1979 تک اتھے رہا۔ <ref name="GuardianObit">Morley, David, and Bill Schwarz, [https://www.theguardian.com/politics/2014/feb/10/stuart-hall "Stuart Hall obituary: Influential cultural theorist, campaigner and founding editor of the New Left Review"]، ''The Guardian'' (London)، 10 فروری 2014.</ref> جدوں کہ مرکز وچ، ہال نوں جاتی اتے لنگ نال نجٹھن لئی تہذیبی مطالعہ دے دائرے نوں ودھاؤن وچ، اتے [[مشیل فوکو|مشیل فوکالٹ]] ورگے فرینچ سدھانتکاراں دے کم توں حاصل نویں وچاراں نوں شامل کرن وچ مدد کرن دا سہرا دتا جاندا اے۔ <ref>Schulman, Norman. [http://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/717/623 "Conditions of their Own Making: An Intellectual History of the Centre for Contemporary Cultural Studies at the University of Birmingham"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190611192225/https://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/717/623 |date=2019-06-11 }}، ''Canadian Journal of Communication''، Vol. 18, No. 1 (1993)۔</ref> ہال نے 1979 وچ اوپن یونیورسٹی وچ سماجیات دا پروفیسر بنن لئی مرکز چھڈّ دتا۔ <ref>Chen, Kuan-Hsing. "The Formation of a Diasporic Intellectual: An interview with Stuart Hall," collected in David Morley and Kuan-Hsing Chen (eds)، ''Stuart Hall: Critical Dialogues in Cultural Studies''، New York: Routledge, 1996.</ref> اوہ بریٹیش سوشلولوجیکل ایسوسی ایشن 1995–97 دا پردھان سی۔ اوہ 1997 وچ اوپن یونیورسٹی توں رٹائر ہویا سی اتے پروفیسر امیرٹس سی ۔گانڈھیاں دے نیتا<ref>"Stuart Hall: Culture and Power"، [http://www.radicalphilosophy.com/default.asp?channel_id=2190&editorial_id=10337 Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316061907/http://www.radicalphilosophy.com/default.asp?channel_id=2190&editorial_id=10337|date=16 مارچ 2009}}، ''Radical Philosophy''، نومبر/دسمبر 1998.</ref> بریٹیش اخبار ''دِ ابزرور'' نے اس نوں "دیش دے پرمکھ تہذیبی نظریاتی" کیہا۔ <ref name="Observer">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2007/sep/23/communities.politicsphilosophyandsociety|title=Cultural hallmark|last=Adams|first=Tim|date=22 ستمبر 2007|publisher=The Observer|access-date=17 فروری 2014}}</ref> ہال وی بلیک آرٹس تحریک وچ شامل سی۔ فلم ڈریکٹر جویں کہ جون اکومپھراہ اتے آئیزیک جولیئن وی اسنوں اپنے نائکاں وچوں اک وجوں ویکھدے ہن۔ <ref>Julien, Isaac, [http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/memoriam-stuart-hall "In memoriam: Stuart Hall"]، BFI, 12 فروری 2014.</ref> ہال دا ویاہ [[یونیورسٹی کالج لندن|یونیورسٹی کالج لنڈن]] وکھے جدید بریٹیش اتہاس دی ناریوادی پروفیسر کیتھرین ہال نال ہویا [[یونیورسٹی کالج لندن|سی]]، جسدے نال اس دے دو بچے سن۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2014/feb/10/stuart-hall|title=Stuart Hall obituary|last=Morley|first=David|date=2014-02-10|work=[[The Guardian]]|access-date=2019-01-26|last2=Schwarz|first2=Bill}}</ref> == جیونی == سٹوئرٹ ہال [[کنگسٹن، جمیکا]] وچ افریقی، بریٹیش، پورتگالی پورتگالی اتے شاید بھارتی مول دے اک مدھ ورگی جمیکے پروار وچ پیدا ہویا سی۔ <ref name="Observer"/> اسنے جمیکا کالج وچ پڑھیا، بریٹیش سکول نظام دے مطابق اک سکھیا حاصل کیتی۔ <ref name="Farred p. 30">Farred, Grant, [https://www.jstor.org/stable/3819983 "You Can Go Home Again, You Just Can't Stay: Stuart Hall and the Caribbean Diaspora"]، ''Research in African Literatures''، 27.4 (Winter 1996)، 28–48 (p. 30)۔</ref> اک انٹروِ interview وچ ہال ایہناں سالاں وچ اپنے آپ نوں اک "چمکدار، حوصلہ دین والا ودوان" اتے اس دی رسمی سکھیا نوں "بہت ہی 'کلاسیکل' سکھیا وجوں درساؤندا اے؛ بہت ودھیا پر بہت رسمی اکادمک روپاں وچ۔" ہمدردی بھرے استاداں دی مدد نال، اسنے اپنی پڑھائی دا پھلار کیتا " [[ٹی ایس ایلیئٹ]]، [[جیمز جوآئس|جیمز جوئس]]، [[سگمنڈ فرائڈ|پھرائڈ]]، [[کارل مارکس|مارکس]]، [[ولادیمیر لینن|لینن]] اتے آلے دوآلے دے کجھ ساہت اتے جدید شاعری" دے نال نال " کیریبیئن ساہت "۔ <ref>Kuan-Hsing, 1996, pp. 486–487.</ref> ہال دے بعد دے کماں توں پتہ چلدا اے کہ بستیوادی ویسٹ انڈیز دے رنگمنتری وچ ودھدے ہوئے، جتھے اوہ اپنے پروار نالوں زیادہ گہری چمڑی والا سی، نے اسدے وچاراں اتے ڈونگھا اثر پائیا۔<ref>[https://www.jstor.org/stable/3819983 Farred] 1996, pp. 33–34.</ref><ref name="Imperium">Lewis, Tanya, [https://web.archive.org/web/20041023214537/http://www.imperiumjournal.com/0pages/40002.html "Stuart Hall and the Formation of British Cultural Studies: A Diasporic Perspective"]، ''Imperium''، 4 (2004)۔</ref> 1951 وچ ہال نے [[آکسفورڈ یونیورسٹی|یونیورسٹی آف آکسفورڈ]] وکھے مارٹن کالج وچ روڈز سکالرشپ جتی، جتھے اسنے انگریزی دی پڑھائی کیتی اتے ایم۔اے۔ حاصل کیتی، <ref name="MCreg">{{Cite book|title=Merton College Register 1900–1964|date=1964|publisher=Basil Blackwell|editor-last=Levens|editor-first=R. G. C.|location=Oxford|page=424}}</ref><ref name="Bomb">[[Caryl Phillips|Phillips, Caryl]]، [http://bombsite.com/issues/58/articles/2030 "Stuart Hall"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106120825/http://bombsite.com/issues/58/articles/2030 |date=2011-11-06 }}، ''BOMB''، 58 (Winter 1997)۔</ref> ونڈرش پیڑھی دا حصہ بن گئی، مغربی بھارتیاں دی پہلی وڈی پدھر اُتے پرواس کمِ communityنٹی اس ویلے جانی جاندی سی۔ اسنے آکسفورڈ وکھے اپنی پڑھائی جاری رکھدیاں پی۔ ایچ۔ڈی۔ [[ہینری جیمز|ہینری جیمز اتے]] مگر، خاص طور اُتے 1956 دے [[1956 دا ہنگری دا انقلاب|سوویت حملے ولوں ہنگری اتے حملہ کرکے]] (جسنے ہزاراں میمبراں نوں کمِ Communنسٹ پارٹی آف گریٹ برٹین (سیپیبی) چھڈّ دتا سی اتے پچھلے کٹڑوادی وکلپاں دی بھال کردیاں ویکھیا سی) اتے سوئیز سنکٹ نے 1957 وچ اسنوں تیاگ دتا سی جاں 1958 <ref name="Farred p. 30"/> اسدے سیاسی کماں تے دھیان مرتکز کرن لئی۔۔1957 وچ، اوہ ایٹمی نہتھیکرن لئی مہم (سی۔این۔ڈی۔) وچ شامل ہویا اتے ایہہ سی این ڈی مارچ اُتے سی کہ اوہ اپنی آؤن والی بیوی نوں ملیا۔ <ref>[[Marcus Williamson|Williamson, Marcus]]، [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-stuart-hall-sociologist-and-pioneer-in-the-field-of-cultural-studies-whose-work-explored-the-concept-of-britishness-9120126.html "Professor Stuart Hall: Sociologist and pioneer in the field of cultural studies whose work explored the concept of Britishness" (obituary)]، ''[[The Independent]]'' (London)، 11 فروری 2014.</ref> 1958 توں 1960 تک، ہال نے لنڈن دے سیکنڈری جدید سکول <ref>[https://www.jstor.org/stable/3819983 Farred] 1996, p. 38.</ref> اتے بالغ سکھیا وچ اک استاد وجوں کم کیتا، اتے 1964 وچ کیتھرین ہال نال ویاہ کر لیا، اس ویلے تقریباً اس دے پکے طور تے کیریبیئن پرتن دا امکان نہیں سی۔ آکسفورڈ وکھے اپنے ویلے دوران ''یونیورسٹیاں اتے کھبے پکھی تجزیہ'' اُتے کم کرن توں بعد، ہال [[ای پی تھامپسن|ای پی تھومسن]]، [[ریمنڈ ولیئمس|ریمنڈ ولیئمز]] اتے ہوراں نال جڑ گیا اتے اسنوں ''1915 وچ نِ Le'' ''کھبے پکھی تجزیہ دی'' شروعات ہال دے بانی اڈیٹر دے روپ وچ کیتا۔ <ref name="Farred p. 30"/> 1958 وچ، اسے گروہ نے، راپھیل سیموئل دے نال، کھبیپکھی ونگاں لئی اک میٹنگ والی جگہ دے طور تے سوہو وچ پارٹیاں دے کوفی ہا Houseس دی شروعات کیتی۔ <ref>Berlin, Mike, [http://www.bishopsgate.org.uk/audios.aspx?vid=7563 Bishopsgate Institute Podcast: The Partisan Coffee House: Cultural Politics and the New Left] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113165856/http://www.bishopsgate.org.uk/audios.aspx?vid=7563 |date=2013-11-13 }}، 11 جون 2009.</ref> ہال نے 1961 <ref>Derbyshire, Jonathan, [http://www.newstatesman.com/politics/uk-politics/2012/08/stuart-hall-we-need-talk-about-englishness "Stuart Hall: 'We need to talk about Englishness'"]، ''New Statesman''، 23 اگست 2012.</ref> جاں 1962 وچ ''نِ Le کھبے پکھی تجزیہ'' دا بورڈ چھڈّ دتا۔<ref name="Imperium"/> ہال دا اکادمک کیریئر 1964 وچ بریٹیش فلم انسٹیچِ (ٹ (بیئیپھائی) دے پیڈی وینل نال سہِ-لیکھن توں بعد شروع ہویا، "منورنجن وجوں فلم دے گمبھیر مطالعہ لئی کیس بناؤن والی پہلی کتاباں وچوں اک"، ''مشہور کلا'' ۔<ref>Paterson, Richard, and Paul Gerhardt, [http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/stuart-hall-1932-2014 "Stuart Hall (1932–2014)"]، BFI.</ref> سدھے سٹے وجوں، رچرڈ ہوگگارٹ نے ہال نوں برمنگھم یونیورسٹی وکھے ہم عصر تہذیبی مطالعہ مرکز وچ شامل ہون لئی سدا دتا، شروعات وچ ہوگگارٹ دے اپنے خرچے تے اک کھوج پھیلو وجوں۔ <ref name="Imperium"/> 1968 وچ ہال سینٹر دا ڈائریکٹر بنیا۔ اسنے اگلے سالاں وچ بہت سارے بااثر لیکھ لکھے، جس وچ ''سیٹئیٹنگ مارکس: ملانکن اتے ودائگی'' (1972) اتے ''اینکوڈنگ اتے odکوڈنگ ٹیلیوژن ڈسکوسر'' (1973) شامل ہن۔ اسنے ''پولیسنگ دِ کرسس'' (1978) کتاب وچ وی یوگدان پایا اتے بااثر ''ریزسٹینٹس تھرو ریتئلز'' (1975) دا ''اڈیٹنگ کیتا'' । تھوڑھی دیر اگے تھیچر دے وزیر اعظم بن گئے 1979 وچ، ہال اتے میگی steed پیش کیتا ''اس نوں ادھے دی نسل واد ممی، اک، اے نہ'' اوپن ڈور میڈیا (CARM) وچ مہم خلاف نسل واد، جو کہ نسلی سٹیریؤٹائیپس اتے امیگریشن نوں ہم عصر بریٹیش رویئے ختم نے کیتی پروگرام۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGgCDgAAQBAJ&pg=PT94|title=Racism and Media|last=Titley|first=Gavan|date=27 مئی 2019|publisher=SAGE|isbn=978-1-5264-2209-5|page=94|language=en|access-date=12 نومبر 2020}}</ref> اس سال اوپن یونیورسٹی (اویو) وچ سماجیات دے پروفیسر وجوں تعیناتی توں بعد، ہال نے ہور بااثر کتاباں شائع کیتیاں، جس وچ ''د ہارڈ روڈ ٹو نوینیکرن'' (1988)، ''پھورمیشنز آف ماڈرنٹی'' (1992)، ''تہذیبی پہچان'' (1996) اتے ''تہذیبی شامل ہن نمائندگی اتے اشارہ دین دی مشق'' (1997)۔ 1970 اتے 1980 دے دہاکے دوران، ہال ''[[مارکسزم ٹوڈے|مارکسزم ٹوڈے]]'' رسالے نال نیڑیوں جڑیا ہویا سی؛ <ref>Callinicos, Alex, "The politics of ''Marxism Today''"، ''International Socialism''، 29 (1985)۔</ref> 1995 وچ، اوہ ''ساؤنڈنگز: اے جرنل آف سیاست اتے سبھیاچار دا'' بانی اڈیٹر سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/1.html|title=''Soundings''|publisher=Lwbooks.co.uk|access-date=17 فروری 2014|archive-date=2018-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918195500/https://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/1.html|dead-url=yes}}</ref> اسنے تہذیبی ادھئیناں اُتے قومانتری پدھر' تے گل کیتی، جس وچ 1983 وچ اربن-چیمپین وکھے الینوئس یونیورسٹی وچ بھاشناں دی اک لڑی شامل اے جو درج کیتی گئی سی اتے دہاکیاں بعد 2016 دی کتاب ''کلچرل سٹڈیز 1983: اے اصولی اتہاس'' (جینیفر سلیک ولوں سمپادت اتے) لارینس گروسبرگ )۔<ref>Hsu, Hua (17 جولائی 2017)، [https://www.newyorker.com/books/page-turner/stuart-hall-and-the-rise-of-cultural-studies "Stuart Hall and the Rise of Cultural Studies"]، ''[[The New Yorker]]''۔</ref> ہال آئینیوا ( انسٹیچِ of ٹ آف انٹرنیشنل وزوئل آرٹس) اتے فوٹوگراپھی ادارہ آٹوگراپھ ایبیپی (ایسوسی ایشن آف بلیک فوٹوگرافراں) دی بانی پردھان سی۔<ref>Loudis, Jessica (27 ستمبر 2017)، [https://newrepublic.com/article/145042/need-stuart-halls-imaginative-left "Why We Need Stuart Hall’s Imaginative Left"]، ''[[The New Republic]]''۔</ref> ہال 1997 وچ اوپن یونیورسٹی توں رٹائر ہویا سی۔ اوہ 2005 وچ بریٹیش اکیڈمی (ایف۔بی۔اے۔) دے پھیلو چنے گئے اتے 2008 وچ یورپیئن کلچرل فاؤنڈیشن دا شہزادی مارگرئیٹ اوارڈ حاصل کیتا۔ اسدے 82 ویں جم دن دے اک ہفتے بعد، کڈنی فیل ہون توں بعد، 10 فروری 2014 نوں اسدی موت ہو گئی۔ اپنی موت دے ویلے تک، اوہ مکمل طور تے "بہسبھیاچار دے گوڈپھادر" وجوں جانے جاندے سن۔<ref>{{Cite news|url=http://www.voice-online.co.uk/article/jamaican-cultural-theorist-stuart-hall-dies-aged-82|title=Jamaican cultural theorist Stuart Hall dies, aged 82|last=Hudson|first=Rykesha|date=10 فروری 2014|work=The Voice|access-date=10 فروری 2014|accessdate=2021-01-04|archivedate=2014-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214120941/http://www.voice-online.co.uk/article/jamaican-cultural-theorist-stuart-hall-dies-aged-82}}</ref><ref name="GuardianObit"/><ref name="Telegraphobit">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10629087/Stuart-Hall-obituary.html|title=Stuart Hall obituary|date=10 فروری 2014|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/education/2014/feb/10/stuart-hall-cultural-legacy-britain-godfather-multiculturalism|title='Godfather of multiculturalism' Stuart Hall dies aged 82|last=Butler|first=Patrick|date=10 فروری 2014|work=The Guardian|location=London}}</ref> اس دا یادگاری چنہ، ''جانیا-پچھانیا اجنبی: اے لائیپھ بٹن ٹو آئیلینڈز'' ( بل سوارز دے سہِ سہِ لکھاری)، نوں مرے - مرے 2017 وچ شائع کیتا گیا سی۔ == وچار == ہال دا کم [[آنتونیؤ گرامشی|گریمسکیئن توں]] بعد دا رخ [[آنتونیؤ گرامشی|اپناؤندے ہوئے]]، وڈیائی اتے تہذیبی مطالعہ دے مدعیاں نوں شامل کردا اے۔ اوہ بولی دی ورتوں نوں [[ستا (سماجی اتے سیاسی)|طاقت]]، [[ادارہ|ادارےآں]] اتے سیاست / معاشیات دے frameworkانچے دے اندر کم شیل مندا اے۔ ایہہ مورت اکو ویلے لوکاں نوں ''اتپادک'' اتے سبھیاچار دے ''اپبھوگتا'' وجوں پیش کردا اے۔۔(گریسسیئن تھِ inری وچ حکومت، "رضا مندی" اتے "زبردستی" دے سماجک-تہذیبی پیداوار نوں درساؤندی اے۔۔) ہال لئی، سبھیاچار عام طور اُتے تعریف کرن جاں مطالعہ کرن والی چیز نہیں سی، پر اک "سماجی کریا اتے دخل دی اک اہم جگہ اے، جتھے طاقت دے تعلقات قائم اتے سمبھاوت طور' تے امتوازن" ہندے ہ۔ <ref>Procter 2004, p. 2.</ref> ہال رسیپشن تھِ ۔ری دا پرمکھ حمایتی بن گیا، اتے ہال دے اینکوڈنگ اتے ڈیکوڈنگ دی تھِoryری نوں ترقی یافتہ کیتا۔ ٹیکسٹ تجزیہ دی ایہہ پہنچ ناظرین دے حصے تے گل بات اتے خلاف دی گنجائش تے مرتکز اے۔اسدا مطلب ایہہ اے کہ سروتے اسانی نال کسے پاٹھ نوں قبول نہیں کردے — سماجی کنٹرول۔ ہال دے نظرئیے اُتے اپرادھ دے انکڑے اکثر سیاسی اتے معاشی ادیساں لئی چلا ئے جاندے ہن۔۔نیتک گھبراہٹ (جویں کہ ودھ توں ودھ کٹنا) اس طرحاں "سنکٹ نوں پولیس" بناؤن دی ضرورت لئی عوامی حمایت پیدا کرن لئی شائع کیتا جا سکدا اے۔ جھوٹھی زرم دیاں کہانیاں دے انعام حاصل کرن لئی میڈیا “خبراں دا سماجی نرمان” وچ مرکزی کردار ادا کردا اے۔ <ref>Hall et al. 1978. ''Policing the Crisis: Mugging, the State and Law and Order''۔</ref> اپنے لیکھ "پنر اساری کم: چتراں توں بعد دے کالے بندوبست" دیاں تصویراں، ہال اک بستیوادی تکنالوجی دے روپ وچ فوٹوگراپھی دے تعلقات وچ تریخی یادداشت اتے دکھّ دے پرشناں توں وی پچھگچھّ کردا اے۔ہال دے مطابق، کالی پرواس دے اتہاس اتے لڑائی توں بعد دے ویلے دوران برٹین وچ سیٹل ہون بارے اتہاس نوں سمجھن اتے لکھن لئی محدود تریخی پرالیکھ دی اک ساودھانی اتے الوچناتمک جانچ دی ضرورت اے، اتے پھوٹوگراپھک ثبوت اپنے آپ نوں انمول ثابت کردے ہن۔حالانکہ، پھوٹوگراپھک چتر اکثر دوجیاں پرستتیاں توں زیادہ مقصد سمجھے جاندے ہن، جو خطرناک اے۔اسدے وچار وچ، اک انسان نوں تنقیدی طور اُتے جانچ کرنی چاہیدی اے کہ ایہہ چتر کس نے تیار کیتے، اوہ کس مقصد دی تکمیل کردے ہن، اتے اوہ اپنا ایجنڈا کویں اگے ودھاؤندے ہن (اداہرن وجوں، جانبجھّ کے کی شامل کیتا گیا اے اتے فریم وچ باہر ک ۔آ گیا اے)۔اداہرن دے لئی، بدھوار توں بعد دے برٹین دے حوالہ وچ، پھوٹوگراپھک چتر جو ''تصویر پوسٹ'' لیکھ وچ پردرشت کیتے گئے ہن "تیہہ ہزار رنگ سمسیاواں" بلیک مائیگریشن، برٹین وچ کالیپن، نوں " ''مسئلہ'' " وجوں پیش کردے ہن۔<ref name="ReconstructionWork">Hall, Stuart. "Reconstruction Work: Images of Postwar Black Settlement"، in James Procter (ed.)، ''Writing Black Britain, 1948–98: An Interdisciplinary Anthology''، Manchester University Press, 2006, p. 92.</ref> اوہ "مشکل دا مرکز"، "مکھ مدعے" وجوں، "مسئلہ دا مرکز" وجوں غلط بناؤند ہن۔ ہال دا سیاسی اثر لیبر پارٹی تک پھیلیا، شاید اس بااثر لیکھاں نال متعلق سی جو اسنے سی پی جی بی دی اصولی رسالہ ''[[مارکسزم ٹوڈے|مارکسزم ٹوڈے]]'' ( ''ایم ٹی'' ) لئی لکھیا سی جس نے بازاراں اتے عامَ سنگٹھناتمک اتے سیاسی روڑھیوادیواد دے کھبے پکھ دے وچاراں نوں چیلنج دتی سی۔۔نیل کنونک اتے ٹونی بلیار دوواں دی اگوائی ہیٹھ لیبر پارٹی اتے اس پروچن دا ڈونگھا اثر پیا، حالانکہ بعد وچ ہال نے نویں لیبر نوں "تھیچرواد ولوں متاثر کیتے پردیساں" تے کم کرن دا اعلان کر دتا۔ <ref name="Telegraphobit"/> === اینکوڈنگ اتے ڈیکوڈنگ ماڈل === ہال نے اپنے کیریئر دے کئی پرکاشناں اتے کئی زبانی پروگراماں وچ اپنی اینکوڈنگ اتے ڈیکوڈنگ فلسفے نوں پیش کیتا۔سبھ توں پہلاں “ اینکوڈنگ اینڈ ingکوڈنگ ان دِ ٹیلیوژن ڈسکوسر ” (1973) سی، اک کاغذ جو اسنے [[یورپ دی کونسل|یوروپ کونسل]] لئی لکھیا سی “ٹریننگ ان ٹیلیوژن لینگویجنگ آف دِ ٹیلیوژن لینگویج” وکھے منعقد کیتا گیا سی اتے سینٹر فار ماس کمِ Communنیکیشن رسرچ۔ لیسٹر یونیورسٹی ۔ایہہ سینٹر فار کنٹینپری کلچرل سٹڈیز وکھے طالب علماں لئی تیار کیتا گیا سی، جس بارے [https://web.archive.org/web/20120118204217/http://www.lsa.umich.edu/comm/facultystaff/faculty/ci.scannellpaddy_ci.detail پیڈی سکینل] دسدا اے: "مکھ طور اُتے ٹیکسٹ دی عارضی بھاونا اتے اس دی' ادھوریپن 'لئی ذمہ وار اے"۔ <ref name="Scannell p. 211">Scannell 2007, p. 211.</ref> 1974 وچ پیپر بروڈکاسٹرس اتے [[وینس]] وچ سروتیاں دے بھاشن اُتے پیش کیتا گیا [[وینس|سی]] । ہال نے 1980 وچ ''سبھیاچار، میڈیا، بولی'' وچ “اینکوڈنگ / ڈیکوڈنگ” وچ اپنے اینکوڈنگ اتے ڈیکوڈنگ ماڈل نوں وی پیش کیتا۔ 1973 وچ اینکوڈنگ اتے ڈیکوڈنگ بارے ہال دے پہلے پرکاشن اتے اسدی 1980 دے پرکاشن وچکار سماں انتر بہت سارے آلوچکاں ولوں اجاگر کیتا گیا سی۔خاص طور اُتے دھیان مرکز دا ہم عصر تہذیبی مطالعہ مرکز توں اوپن یونیورسٹی وچ تبدیل کرنا اے۔ ہال دا تہذیبی مطالعہ اتے بہت اثر سی، اتے اسدے شبداں ولوں مقرر کیتے گئے بہت سارے شبد کھیتر وچ ورتے جا رہے ہن۔ اسدا 1973 دے پاٹھ نوں اسارواد متعلق ہال دی کھوج وچ اک موڑ دے طور تے ویکھیا جاندا اے اتے کجھ مکھ اصولی وکاساں بارے اوہناں دی سمجھ حاصل کردا اے جسدی اسنے سینٹر فار کنٹینپری کلچرل سٹڈیز وچ کھوج کیتی۔ ہال اک [[چہن-سائنس|اردھوادی]] پہنچ اپناؤندا اے اتے [[رولاں بارتھ|رولینڈ بارتھز]] اتے [[امبیرتو ایکو|امبرٹو ایکو]] دے کم تے اساری کردا اے۔<ref>Scannell 2007, p. 209.</ref> لیکھ لیکھ کمیونیکیشن دے نویں اصول دا تجویز پیش کردا اے کہ میڈیا سندیش کویں تیار کیتے جاندے ہن، براڈکاسٹ ہندے ہن اتے کھپت ہندے ہن اس بارے لمے ویلے دیاں دھارناواں نوں چیلنج دندا اے۔ <ref name="Procter 2004, p. 59-61">Procter 2004, pp. 59–61.</ref> "ٹیلیویین وچ پیداوار دے طریقیاں اتے structuresانچیاں دا 'اکائی' اک سندیش دا پیداوار ہندا اے: یعنی اشارہ جاں بولی دے چلاون دے ولوں، کمیونیکیشن جاں بولی دے کسے ہور قسم دی طرحاں، اک خاص قسم دے متحد واہن جاں اشارہ واہن۔ کوڈ، اک بھاشن دی سنٹیگامیٹک چین دے اندر ۔ <ref>Hall, S. (1973)۔ ''Encoding and Decoding in the Television Discourse''۔ Birmingham: Centre for Contemporary Cultural Studies, p. 1.</ref> ہال دے مطابق، "اک سندیش نوں لازمی بھاشن وجوں سمجھیا جانا چاہیدا اے اتے اثر، ورتوں، جاں ضرورت نوں پورا کرن توں پہلاں اسدا مطلب ارتھ-کوڈ ہونا چاہیدا اے"۔ کمیونیکیشن دے اینکوڈنگ / ڈیکوڈنگ ماڈل دے چار کوڈ ہن۔ اینکوڈنگ دا پہلا طریقہ پرمکھ (مطلب ہیگمونک) کوڈ اے۔ایہہ اوہ کوڈ اے جو اینکوڈر ڈیکوڈر نوں پچھانن اتے ڈیکوڈ کرن دی امید رکھدا اے۔ "جدوں درشک مکمل مطلب پورے اتے سدھے روپ وچ لیندا اے اتے سندربھ-کوڈربھ دے سندیش وچ سندیش نوں ڈیکوڈ کردا اے جس وچ ایہہ کوڈ کیتا گیا اے، تاں ایہہ بااثر کوڈ دے اندر کم کردا اے۔" اینکوڈنگ دا دوجا طریقہ پیشہ ور کوڈ اے۔ ایہہ پرمکھ کوڈ دے نال مل کے کم کردا اے۔ "ایہہ ہیگمونک کوالٹی نوں بریکٹ کرکے، اتے پیشہ ور کوڈنگ نال سنچالت کرکے بااثر تعریفاں نوں صحیح rنگ نال دوبارہ پیش کرن دا کم کردا اے جو کہ وزئل کوآلٹی، خبراں اتے پرستتی قدراں قیمتاں، ٹیلیوزئل کوآلٹی، 'پیشیورواد' آدی نال متعلق ہن۔" <ref name="Hall 1973, p. 16">Hall 1973, p. 16.</ref> اینکوڈنگ دا تیجا طریقہ گل بات دا کوڈ اے۔"ایہہ اہم معنےآں نوں درساؤن لئی ہیگمونک تعریفاں دی جائزتا نوں مندا اے، جدوں کہ ودھیرے محدود، حالت دے پدھر تے، ایہہ اپنے زمینی-نیمی بناؤندا اے، ایہہ نیم دے 'اپواداں' نال کم کردا اے۔ <ref>Hall 1973, p. 17.</ref> اینکوڈنگ دا چوتھا طریقہ مخالف کوڈ اے، جس نوں زمین طور اُتے الٹ کوڈ وی کیہا جاندا اے۔ "کسے وی پروگرام وچ دتے گئے شبدی اتے بھاوناتمک جھگڑے نوں سمجھنا درشک لئی بالکل ممکن اے، پر زمین contraryنگ نال سندیش نوں ڈیکوڈ کرن لئی ایہہ مقرر کرن ل [[عیسوی کیلنڈر|ء]]"اس توں پہلاں کہ اس سندیش دا 'اثر' ہو سکدا اے (پر متاثر اے)، جاں 'ضرورت' نوں پورا کر سکدا اے جاں کسے 'ورتوں' تے پا دتا جاندا اے، اس نوں پہلاں سارتھک بھاشن وجوں سمجھیا جانا چاہیدا اے اتے ارتھپورن deنگ نال کوڈ کیتے ہوئے ہن۔" <ref>Hall 1973, p. 18.</ref> ہال نے پنج کمیونیکیشن ماڈل دے سارے چار حصےآں نوں چیلنج دتی۔ اوہ دلیل دندا اے کہ (i) مطلب سدھا بھیجن والے ولوں مقرر جاں مقرر نہیں کیتا جاندا؛ (ii) سندیش کدے پاردرشی نہیں ہندا؛ اتے (iii) سروتیاں دا مطلب حاصل کرن والا کوئی بااثر پراپتکرتا نہیں اے۔ <ref name="Procter 2004, p. 59-61">Procter 2004, pp. 59–61.</ref> اداہرن دے لئی، پناہ منگن والیاں اُتے اک دستاویزی فلم جسدا مقصد اوہناں دی درسمت دا ہمدردی بھرپور لیکھا دینا اے اس گل دی گرنٹی نہیں اے کہ درشک ہمدردی محسوس کرنگے۔حقیقت پسند ہون اتے تتھاں نوں دہراؤن دے باو جود، دستاویزی نوں اجے وی اک اشارہ نظام (ٹیوی دے سنکھیپ-نظریہ اشارہ) ولوں کمیونیکیشن کرنا لازمی اے جو اکو ویلے نرماتاواں دے ارادیاں نوں وگاڑدا اے اتے سروتیاں وچ مخالف وچاراں نوں بھڑکاؤندا اے۔ وگاڑ سسٹم وچ بنایا جاندا اے، پروڈیؤسر جاں درشک دی "اسپھلتا" ہون دی بجائے۔ہال بحث کردا اے، "سنچاری وٹاندرے وچ دوہاں دھراں وچکار" فٹ دی گھاٹ اے - ایہہ سندیش دے اساری دے پل ("اینکوڈنگ") اتے اس دے استقبال دے پل ("ڈیکوڈنگ" وچکار اے )۔ <ref name="Procter 2004, p. 59-61">Procter 2004, pp. 59–61.</ref> "اینکوڈنگ / ڈیکوڈنگ" وچ، ہال سجھاء دندا اے کہ میڈیا سنیہے اوہناں دے پردرشنکاری سبھاء ولوں کجھ حد تک عامَ طور اُتے حالت نوں ودھاؤندے ہن۔ " [[11 ستمبر 2001 دے حملے|9/11]] " دے ذکر نوں دہراؤن، سٹیجنگ کرن جاں دسن ولوں (اداہرن وجوں؛ اس طرحاں دے ہور وی ہن)، تہذیبی طور تے خاص وضاحت صرف ناجائز اتے مکمل طور اُتے بن جاندی اے، پر "عامَ سوجھ" نوں اچائی دندی اے۔ === تہذیبی پچھان اتے افریکی ڈائسپورا اُتے وچار === 1996 دے اپنے بااثر لیکھ “تہذیبی پچھان اتے ڈائسپورا” وچ، ہال تہذیبی پچھان دیاں دو وکھ-وکھ تعریفاں پیش کردا اے۔ پہلی تشریح وچ، تہذیبی پچھان "اک قسم دا اجتمائی 'اک سچا سوے' اے … جس نوں سانجھا اتہاس اتے ونشواد دے بہت سارے لوک سانجھا کردے ہن۔" <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.rlwclarke.net/Theory/SourcesPrimary/HallCulturalIdentityandDiaspora.pdf|title=Cultural Identity and Diaspora|last=Hall|first=Stuart|access-date=2021-01-04|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024203436/http://www.rlwclarke.net/Theory/SourcesPrimary/HallCulturalIdentityandDiaspora.pdf|dead-url=yes}}</ref> اس نظریہ وچ، تہذیبی پچھان تریخی تبدیلی دے پرواہ اتے پرواہ ولوں اک "ستھر، پرورتنشیل اتے حوالہ اتے مطلب دا جاری فریم" حاصل کردی اے۔ ایہہ اولاد دے مُins نوں لبھن دی اجازت دندا اے اتے پرزیاں دے تریخی تزربیاں نوں سانجھا سانجھے سچ وجوں درساؤندا اے اس لئی، ڈائسپورا وچ رہن والے کالیاں نوں اوہناں دی اصل تہذیبی پچھان دی کھوج کرن لئی اوہناں دے افریکی ماضی نوں صرف "لبھنا" چاہیدا اے۔ ہال ہال کہ تہذیبی پچھان دے اس پہلے نظریہ نوں اپ-وشو-ویاپی عالمی وچ ہوئے چنگے پرجذبات دی تعریف کردا اے، اوہ تہذیبی پچھان دی دوجی تشریح دا تجویز دندا اے جس نوں اوہ اتم سمجھدا اے۔ ہال دی تہذیبی پچھان دی دوجی تشریح "مانتا دندی اے کہ، نال ہی برابری دے بہت سارے نقطیاں دے، ڈونگھے اتے اہم ''انتر'' دے اہم نقطے وی ہن جو 'اصل وچ اسیں کی ہاں' دا گٹھن کردے ہن؛ جاں - کیونکہ اتہاس نے دخل دتا اے - 'ساڈے کول کی اے۔ بنو۔ <nowiki>''</nowiki> <ref name=":0"/> اس نظریہ وچ، تہذیبی پچھان ماضی وچ جڑیا ہویا اک ستھر تتّ نہیں اے۔اس دی بجائے، تہذیبی پہچان اتہاس وچ "جاری روپانترن" کردیاں ہن کیونکہ اوہ "اتہاس، سبھیاچار اتے طاقت دے جاری 'کھیڈ' دے ماتحت ہن۔ اس طرحاں ہال تہذیبی پہچان نوں متاثر کردا اے "اوہ نام جو اسیں وکھو وکھرے طریقیاں نال دندے ہاں جسدی اسیں حالت رکھدے ہاں، اتے اپنے آپ نوں ماضی دے برتانتاں وچ درساؤندے ہاں۔" تہذیبی پچھان دا ایہہ نظریہ ڈونگھے متبھیداں وچ ڈبن کارن پچھلے نالوں ودھیرے چنوتیپورن سی، پر اس دے باو جود اس نے افریقی ڈائسپورا دا مپناہ دکھائیا۔” دوجے شبداں وچ، ہال دی تہذیبی پچھان "تتّ نہیں بلکہ اک ''حالت'' " اے۔ ==== اس طرحاں دیاں ہور ==== ہال کیریبیئن پچھان نوں تن وکھرے "پرستاناں" دے روپ وچ درساؤندا اے۔افریکی، یورپیئن اتے امریکی۔<ref name=":0"/> تک سمپتی نوں لے کے aime Césaire اتے [[لیؤپولڈ سینگھور|لیوپولڈ Senghor]]، اوہ تن presences بارے دسدا اے: "موجودگی Africaine"، "موجودگی Européenne"، اتے "موجودگی Americaine" (230)। "پریجینس اپھریکان" کیریبیئن سبھیاچار وچ "اوشواسی" موجودگی اے "(230)۔ ہال دے مطابق، افریقی موجودگی، حالانکہ غلامی اتے کلونیکل ولوں دبائے گئے، اصل وچ کیریبیئن سماج اتے سبھیاچار دے ہر پہلو، بولی، دھرم، قلعواں اتے سنگیت وچ واضع نظر وچ چھپی ہوئی اے۔ ڈائسپورا وچ رہن والے بہت سارے کالے لوکاں لئی، افریقہ اک "کلپت کمِ communityنٹی" بن جاندا اے جس نال اوہناں نوں اپنے نال متعلق ہون دی بھاونا محسوس ہندی اے۔ پر، ہال دسدا اے، غلامی توں پہلاں موجود افریقہ واپس جان دی کوئی لوڑ نہیں، کیونکہ افریقہ وی بدل گیا اے۔دوجا، ہال کیریبیئن تہذیبی پچھان وچ یورپیئن موجودگی نوں کلونیکل، نسل واد، طاقت اتے باہر ک ofن دی وراثت وجوں درساؤندا اے۔"پریسنیس اپھریکاائین" توں الٹ، یورپیئن موجودگی اچانک نہیں اے، بھاویں کہ بہت سارے ظلم کرن والے دے اتہاس توں وکھ ہونا چاہندے ہن۔ پر ہال نے دلیل دتی کہ کیریبیئن اتے ڈائسپورک لوکاں نوں ایہہ قبول کرنا پئیگا کہ کویں یورپیئن موجودگی وی اوہناں دی اپنی پچھان دا اک گنجھل دار حصہ بن گئی ہ۔ اخیر وچ، ہال امریکی موجودگی نوں "دھرتی، ستھان، پردیش" وجوں درساؤندا اے جتھے دنیا بھر دے لوک اتے سبھیاچار آپس وچ ٹکرا گئے۔ ایہہ ہال اے، جویں کہ ہال کہندا اے، "جتھے افریقہ اتے پچھم وچکار گھاتک / گھاتک مقابلہ ہویا سی"، اتے ایہہ وی جتھے مول نواسیاں دا اجاڑا ہویا سی (234)۔ ==== ڈائسپورک پچھان ==== کیونکہ کیریبیئن اتے پوری دنیا وچ ڈائسپورک تہذیبی پچھان ایہناں ساریاں وکھو وکھریاں پرورتیاں دا مپناہ اے، ہال اک 'پچھان دی دھارنا' دی وکالت کردا اے جو کہ اکسارتا ولوں نہیں، انتر دے نال اتے ولوں رہندا اے۔ <ref name=":0"/> ہال دے مطابق، ڈائسپورا وچ رہن والے کالے لوک اپنی روزانہ زندگی اتے تہذیبی ابھیاساں وچ افریقہ، یورپ اتے باقی عالمی دے اثر نوں رلاؤن، ہائیبرڈائیزنگ، اتے "کرولائجائیز" کرکے لگاتار اپنی اتے اپنی پہچان نوں مڑ سرجیت کر رہے ہن۔ اس لئی، ڈائسپورک لوکاں لئی اک-اکار-پھٹّ نہیں ہون والی ساری تہذیبی پہچان اے، بلکہ وکھو وکھریاں تہذیبی پچھاناں دی اک گنا جو دوواں اہم سمانتاواں اتے اہم انتراں نوں سانجھا کردی اے، جنہاں ساریاں دا آدر کیتا جانا چاہیدا اے۔ ==== انتر اتے انتر ==== ''تہذیبی پچھان اتے نشریاتی وچ''، ہال کالی پچھان وچ انتر دے موضوع تے چاننا پایا۔اوہ سبھ توں پہلاں کالے پرواسی وچ ایکتا نوں قبول کردا اے اتے ایہہ ایکتا کویں کالیپن اتے کالے تجربے دے مول وچ اے۔ اوہ ظاہر کردا اے کہ کویں پرواساں اتے ایکتا دا اثر پیندا اے، نیگٹریٹ اتے پین-افریکی سیاسی پراجیکٹ ورگیاں حرکتاں نوں راہ حاصل کردا اے۔ہال ڈائسپورا وچلے ڈونگھے جڑھاں والے "انتر" نوں وی مندا اے۔ ایہہ فرق ٹرانسیٹلانٹک غلام وپار دے تباہی کاری سبھاء اتے غلامی دیاں سدھیاں پیڑھیاں ولوں بنایا گیا سی۔اوہ اس انتر نوں ذکر کردا اے کہ "اسیں اصل وچ کی ہاں"، جاں ڈائسپورا دا اصل سبھاء۔۔اجیہی پچھان دی دوندتا، جو ڈونگھی ایکتا نوں درساؤندی اے پر واضع ولکھنتا اتے اندرونی ولکھنتا ہال توں باہر اک پرشن نوں اکساؤندی اے: "پھر، پچھان دے اندر 'انتر' دے اس ناٹک نوں کویں بیانیا جائے؟" <ref name=":0"/> ہال دا جواب 'انتر' اے۔ شبد وچ 'اے' دی ورتوں سانوں اس دی ساڈی شروعاتی اتے عامَ وضاحت توں پریشان کردی اے، اتے اصل وچ [[یاک دیریدا|جیک ڈیرڈا]] ولوں شروع کیتی گئی سی۔ شبد انتر دے اس سودھ نال مقامی اتے امستقل انتر دے وچکار وکھریپن دا اشارہ ملدا اے، اتے ڈائسپورا دی سوکھمتا نوں ودھیرے ۔کویں روپ وچ شامل کیتا جاندا اے۔ == پرکاشن (ادھورے) == === 1960 دے دہاکے === * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=مارچ–اپریل 1960|title=Crosland territory|url=http://newleftreview.org/I/2/stuart-hall-crosland-territory|journal=New Left Review|volume=I|issue=2|pages=2–4}} === 1970 دے دہاکے === * ہال، سٹوئرٹ (1971)۔ ''بھٹکنا، سیاست اتے میڈیا'' ۔ برمنگھم: ہم عصر تہذیبی مطالعہ لئی مرکز۔ * ہال، سٹوئرٹ (1971)۔ "لائیپھ اینڈ ڈیتھ آف پکچر پوسٹ"، ''کیمبرج'' روِ۔، حصہ۔ 92, نہیں۔ 2201. * ہال، سٹوئرٹ؛ پی۔ والٹن (1972)۔ ''حالت دے مارکس: ملانکن اتے ودائگی'' ۔ لنڈن: انسانی حوالہ دیاں کتاباں۔ * ہال، سٹوئرٹ (1972)۔ "دِ سوشل آئی پکچر پوسٹ"، ''کلچرل سٹڈیز دے ورکنگ پیپر''، نن۔ 2, پیپی۔&nbsp;71-120. * ہال، سٹوئرٹ (1973)۔ ''ٹیلیوژن بھاشن وچ اینکوڈنگ اتے ڈیکوڈنگ'' ۔ برمنگھم: ہم عصر تہذیبی مطالعہ لئی مرکز۔ * ہال، سٹوئرٹ (1973)۔ ''مارکس دے 1857 دے گرینڈریسس دی جان-پچھان دا اک 'ریڈنگ''' ۔ برمنگھم: ہم عصر تہذیبی مطالعہ لئی مرکز۔ * ہال، سٹوئرٹ (1974)۔ "مارکس دے onنگ تے نوٹس: '1857 دی جان پچھان' دا 'ریڈنگ'، ''تہذیبی مطالعہ وچ ایگزیکٹیو پرچے''، نن۔ 6, پنہ 132–171. * ہال، سٹوئرٹ؛ ٹی۔ جیپھرسن (1976)، ''برخلاف تکنیک ولوں، لڑائی توں بعد دے برٹین وچ یوتھ اپ-سبھیاچار'' ۔ لنڈن: ہارپرکولنسکیڈیمک۔ * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=1977|title=Journalism of the air under review|journal=Journalism Studies Review|volume=1|issue=1|pages=43–45}} * ہال، سٹوئرٹ؛ سی۔ نقاد؛ ٹی۔ جیپھرسن؛ جے کلارک؛ بی۔ رابرٹس (1978)، ''پولیسنگ کرائیسس: موگنگ، سٹیٹ اینڈ لاء اینڈ آرڈر'' ۔ لنڈن: میکملن۔ لنڈن: میکملن پریس۔ [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-333-22061-7|0-333-22061-7]] (پیپربیک)؛  (ہارڈبیک)۔ * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=جنوری 1979|title=The great moving right show|url=http://www.amielandmelburn.org.uk/collections/mt/index_frame.htm|journal=[[Marxism Today]]|publisher=Amiel and Melburn Collections|pages=14–20}} === 1980 ویاں === * ہال، سٹوئرٹ (1980)۔ "انکوڈنگ / ڈیکوڈنگ۔" ان: ہال، ڈی۔ ہوبسن، اے۔ لوو، اتے پی۔ ولس (ایڈی)۔ ''سبھیاچار، میڈیا، بولی: تہذیبی مطالعہ وچ ورکنگ پیپرز، 1972–79'' ۔ لنڈن: ہچنسن، پی۔پی۔&nbsp;128–138. * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=1980|title=Cultural Studies: two paradigms|url=https://archive.org/details/media-culture-society_1980-01_2_1/page/57|journal=[[Media, Culture and Society]]|volume=2|issue=1|pages=57–72|doi=10.1177/016344378000200106}} * ہال، سٹوئرٹ (1980)۔ "ریس، کلاکاری اتے سسائٹیاں دا دبدبا پرمکھتا وچ۔" وچ: یونیسکو (ایڈ) ''سماجی اصول: نسل اتے کلونیکل۔'' پیرس: یونیسکو۔ پیپی۔&nbsp;305–345. * ہال، سٹوئرٹ (1981)۔ "مشہور onانچے دا اساری کرن اُتے نوٹس"۔ ان: ''پیپلز ہسٹری اینڈ سوشلسٹ تھِ ۔ری'' ۔ لنڈن: رستہ۔ * ہال، سٹوئرٹ؛ پی۔ سکریٹن (1981)۔ "قانون، کلاس اتے کنٹرول"۔ ان: ایم۔ پھٹزگرالڈ، جی۔ میکلینن اتے جے۔ پاوسن (ایڈی)۔ ''کرائیم اینڈ سوسائٹی''، لنڈن: آر۔کے۔پی۔ * ہال، سٹوئرٹ (1988)۔ ''نوینیکرن لئی ہارڈ روڈ: تھیچرزم اتے کھبیپکھی سنکٹ'' । لنڈن: ورسو بکس ۔ * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=جون 1986|title=Gramsci's relevance for the study of race and ethnicity|journal=[[Journal of Communication Inquiry]]|volume=10|issue=2|pages=5–27|doi=10.1177/019685998601000202}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=جون 1986|title=The problem of ideology-Marxism without guarantees|journal=Journal of Communication Inquiry|volume=10|issue=2|pages=28–44|citeseerx=10.1.1.1033.1130|doi=10.1177/019685998601000203}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|last2=Jacques|first2=Martin|author-link2=Martin Jacques|date=جولائی 1986|title=People aid: a new politics sweeps the land|url=http://www.amielandmelburn.org.uk/collections/mt/index_frame.htm|journal=Marxism Today|publisher=Amiel and Melburn Collections|pages=10–14}} === 1990 دے دہاکے === * {{Cite book|url=https://archive.org/details/modernityitsfutu0000unse|title=Modernity and its futures|last=Hall|first=Stuart|last2=Held|first2=David|last3=McGrew|first3=Anthony|publisher=Polity Press in association with the Open University|year=1992|isbn=978-0-7456-0966-9|location=Cambridge|author-link2=David Held|url-access=registration}} * {{Citation|last=Hall|first=Stuart|title=Modernity and its futures|url=https://archive.org/details/modernityitsfutu0000unse/page/274}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=Summer 1996|title=Who dares, fails|url=http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/3.html|journal=Soundings, Issue: Heroes and Heroines|publisher=[[Lawrence and Wishart]]|volume=3}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/representationcu0000unse|title=Representation: cultural representations and signifying practices|last=Hall|first=Stuart|publisher=Sage in association with the Open University|year=1997|isbn=978-0-7619-5432-3|location=London Thousand Oaks, California|url-access=registration}} * {{Citation|last=Hall|first=Stuart|title=Dangerous liaisons: gender, nation, and postcolonial perspectives}} * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=جنوری–فروری 1997|title=Raphael Samuel: 1934–96|url=http://newleftreview.org/I/221/stuart-hall-raphael-samuel-1934-1996|journal=[[New Left Review]]|publisher=New Left Review|volume=I|issue=221}} [https://web.archive.org/web/20181108224404/https://newleftreview.org/I/221/stuart-hall-raphael-samuel-1934-1996 Available online.] === 2000s === * {{Citation|last=Hall|first=Stuart|contribution=Foucault: Power, knowledge and discourse|title=Discourse Theory and Practice: a reader|pages=72–80|publisher=[[Sage Publications|Sage]] in association with the [[Open University (UK)|Open University]]|series=D843 Course: Discourse Analysis|location=London Thousand Oaks California|year=2001|isbn=978-0-7619-7156-6|postscript=۔}} === 2010 === * {{Cite journal|last=Hall|first=Stuart|date=2011|title=The neo-liberal revolution|journal=Cultural Studies|volume=25|issue=6|pages=705–728|doi=10.1080/09502386.2011.619886}} * {{Cite book|title=Representation|last=Hall|first=Stuart|last2=Evans|first2=Jessica|last3=Nixon|first3=Sean|publisher=Sage in association with The Open University|year=2013|isbn=978-1-84920-563-4|edition=2nd|location=London|orig-year=1997}}<bdi>{{Cite book|title=Representation|last=Hall|first=Stuart|last2=Evans|first2=Jessica|last3=Nixon|first3=Sean|publisher=Sage in association with The Open University|year=2013|isbn=978-1-84920-563-4|edition=2nd|location=London|orig-year=1997}}</bdi> {{Cite book|title=Representation|last=Hall|first=Stuart|last2=Evans|first2=Jessica|last3=Nixon|first3=Sean|publisher=Sage in association with The Open University|year=2013|isbn=978-1-84920-563-4|edition=2nd|location=London|orig-year=1997}} * ہال، سٹوئرٹ (2016)۔ ''تہذیبی مطالعہ 1983: اک اصولی اتہاس'' ۔ سلیک، جینیپھر اتے لارینس گراسبرگ، ایڈی۔ ڈِkeک یونیورسٹی پریس۔ [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0822362635|0822362635]] ۔ * {{Cite book|title=Selected Political Writings: The Great Moving Right Show and other essays|last=Hall|first=Stuart|publisher=Lawrence & Wishart|year=2017|isbn=978-1-910448-65-6|location=London}}<bdi>{{Cite book|title=Selected Political Writings: The Great Moving Right Show and other essays|last=Hall|first=Stuart|publisher=Lawrence & Wishart|year=2017|isbn=978-1-910448-65-6|location=London}}</bdi> {{Cite book|title=Selected Political Writings: The Great Moving Right Show and other essays|last=Hall|first=Stuart|publisher=Lawrence & Wishart|year=2017|isbn=978-1-910448-65-6|location=London}} * {{Cite book|title=Familiar Stranger: A Life Between Two Islands|url=https://archive.org/details/familiarstranger0000hall_s5k0|last=Hall|first=Stuart (with [[Bill Schwarz]])|publisher=Allen Lane; Durham: Duke University Press|year=2017|isbn=978-0-8223-6387-3|location=London}}<bdi>{{Cite book|title=Familiar Stranger: A Life Between Two Islands|url=https://archive.org/details/familiarstranger0000hall_s5k0|last=Hall|first=Stuart (with [[Bill Schwarz]])|publisher=Allen Lane; Durham: Duke University Press|year=2017|isbn=978-0-8223-6387-3|location=London}}</bdi> {{Cite book|title=Familiar Stranger: A Life Between Two Islands|url=https://archive.org/details/familiarstranger0000hall_s5k0|last=Hall|first=Stuart (with [[Bill Schwarz]])|publisher=Allen Lane; Durham: Duke University Press|year=2017|isbn=978-0-8223-6387-3|location=London}} == وراثت == * سٹوئرٹ ہال دی لائبریری، InIVA اُتے دے حوالہ لائبریری Rivington پلیس وچ شوریڈچ، لنڈن، 2007 وچ قیام کیتی، سٹوئرٹ ہال، جس نے کئی سال لئی InIVA دے بورڈ دی کرسی سی بعد رکھیا گیا اے۔ * نومبر 2014 وچ سٹوئرٹ ہال دیاں پراپتیاں دا اک ہفتہ بھر دا جشن [[لنڈن یونیورسٹی|لنڈن یونیورسٹی دے]] گولڈسمتھز کالج وکھے ہویا، جتھے 28 نومبر نوں اوہناں دے اعزاز وچ نویں اکادمک عمارت دا نام بدل کے، پروفیسر سٹوئرٹ ہال دی عمارت (پیئیسئیچ) رکھیا گیا۔ <ref>[http://www.gold.ac.uk/news/professor-stuart-hall-roundup/ "Goldsmiths renames academic building after Professor Stuart Hall"]، Goldsmiths, University of London, 11 دسمبر 2014.</ref><ref>[http://www.voice-online.co.uk/article/goldsmiths-honour-stuart-hall-naming-building-after-him "Goldsmiths Honour Stuart Hall By Naming Building After Him"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108184405/http://www.voice-online.co.uk/article/goldsmiths-honour-stuart-hall-naming-building-after-him |date=2018-11-08 }}، ''The Voice''، 4 دسمبر 2014.</ref> * اس دی یاد وچ سٹوئرٹ ہال پھا Foundationنڈیشن دی قیام اتے اس دے جیون دے کم نوں جاری رکھن لئی دسمبر 2014 وچ اعلان کیتا گیا سی۔<ref>[https://web.archive.org/web/20150411085723/http://www.stuarthallmemorial.org/stuart-hall-foundation/ Stuart Hall Foundation.]</ref> === فلم === ہال ''ریڈینپشن سونگ'' نامی ستّ حصےآں والی ٹیلیوژن لڑی دا پیشکار سی - بیرکلو کیری پروڈکشنز ولوں بنایا گیا، اتے بیبیسی 2 اتے، 30 جون توں 12 اگست 1991 دے وچ براڈکاسٹ ہویا - جس وچ اسنے کیریبیئن بنن والے تتاں دی جانچ کیتی، گڑبڑ نوں ویکھدیاں جزیرہ دا اتہاس اتے اج اتھے رہندے لوکاں دا انٹروِing.<ref>[http://bufvc.ac.uk/dvdfind/index.php/title/18006 "Redemption Song (7 Parts)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230812174130/http://bufvc.ac.uk/dvdfind/index.php/title/18006 |date=2023-08-12 }}، BUFVC.</ref> لڑی دے قصے اس پرکار سن: * "آزادی دے رنگت" (11/08/1991) * "پھدیل دا انوسرن" (04/08/1991) * "ورلڈز اڈّ" (28 جولائی 1991) * "لا گرانڈے بھرم" (21 جولائی 1991) * "پیراڈائیج گمّ گیا" (14 جولائی 1991) * "افریقہ توں باہر" (7 جولائی 1991) * "روح وچ آئرن" (30 جون 1991) * [http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=407 ''ریس، پھلوٹنگ سگنیپھائر''] (1997)۔ * [http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=409 ''نمائندگی اتے میڈیا''] (1997)۔ * [http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=414 ''کلچرل سٹڈیز دی شروعات''] (2006) مائیک ڈبّ نے صحافی مایہ جگی اتے سٹوئرٹ ہال دے وچکار اک لمے انٹروِ۔ اُتے مشتمل اک فلم دا اساری کیتا جسنوں ''پرسونلی سپیکنگ'' (2009) کہندے ہن۔<ref>[[imdbtitle:3664512|"Personally Speaking: A Long Conversation with Stuart Hall (2009)"]]، IMDb.</ref><ref>[http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=416%20 ''Personally Speaking'']۔ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404064706/http://www.mediaed.org/cgi-bin/commerce.cgi?preadd=action&key=416%20|date=4 اپریل 2015}} (2009)۔</ref> ہال جون اکومپھراہ ولوں ڈاریکٹ دو فلماں دا موضوع اے، جسدا سرلیکھ ''دِ انپھنشڈ کنورزن'' (2012) اتے ''دِ سٹوئرٹ ہال پروجیکٹ'' (2013) اے۔ پہلی فلم لنڈن دے ٹیٹ برٹین، ملبینک وکھے (26 اکتوبر 2013–23 مارچ 2014) دکھائی گئی سی <ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/display/bp-spotlight-john-akomfrah-unfinished-conversation "BP Spotlight: John Akomfrah, The Unfinished Conversation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024142414/http://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/display/bp-spotlight-john-akomfrah-unfinished-conversation|date=24 اکتوبر 2014}}، Tate Britain.</ref> جدوں کہ دوجی ہن ڈیویڈی اُتے مہیا اے۔<ref>Hudson, Mark, [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/9609361/The-Unfinished-Conversation-by-John-Akomfrah-a-beautiful-paean-to-identity.html "The Unfinished Conversation by John Akomfrah: a beautiful paean to identity"]، ''The Daily Telegraph'' (London)، 15 اکتوبر 2012.</ref> ''سٹوئرٹ ہال پروجیکٹ ہال'' دیاں 100 گھنٹیاں توں ودھ پرانی پھٹیج توں کھچیاں گئیاں کلپاں دا بنیا ہویا سی، جیز کلاکار [[مائلس ڈیوس|مائیلز ڈیوس]] دے سنگیت اتے اکٹھے بنے ہوئے سن جو ہال اتے اکومپھراہ دوواں لئی پریرنا سروت سن۔<ref>Clark, Ashley, [https://www.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/reviews-recommendations/film-week-stuart-hall-project "Film of the Week: The Stuart Hall Project"]، ''Sight & Sound''، British Film Institute, 29 ستمبر 2014; updated 31 مارچ 2015.</ref> فلم دی بنتر ملٹیپل سٹرینڈ نال بنی اے۔ تریخی سماگماں، جویں کہ سئیز کرائیسس، ویئتنام دی لڑائی اتے [[1956 دا ہنگری دا انقلاب|1956]] دی [[1956 دا ہنگری دا انقلاب|ہنگری دی ودروہ دا]] حالَ-کتھن اے اتے کیریبیئن توں برٹین دے پرواسی وجوں ہال دے اس دے تزربیاں اُتے عکس وی ہن۔ اک ہور تریخی گھٹنا فلم لئی اہم سی 1958 وچ ناٹنگ ہلّ دوڑ دے دنگے جو اک کالے بریٹیش انسان دی قتل نال ہوئے سن؛ ایہناں خلاف پردرشناں نے انگلینڈ دے اندر اک کالے بھائیچارے دی موجودگی نوں درسایا۔ کیریبیئن دی چرچہ کردیاں، ہال ہائیبرڈٹی دے وچار بارے وچار وٹاندرے کردا اے اتے اوہ کہندا اے کہ کیریبیئن ہائیبرڈٹی دا گھر اے۔ فلم وچ اک خاص ویلے دی گرا ۔نڈنگ دے بناں آواز-وٹاندرے اتے انٹروِ۔ وی دتے جاندے ہن جو حالانکہ ہال اتے اس دے فلسفہ وچ ناظرین نوں ودھیرے سمجھ حاصل کردے ہن۔ ووئسؤوراں اتے انٹروِsآں دے نال، فلم وچ ایمبیڈ کیتے ہال دیاں نجی پراپتیاں وی ہن؛ ایہہ بہت گھٹ ہندا اے، کیونکہ اوہناں کیریبیئن لوکاں دے کوئی روائتی پرالیکھ نہیں ہن جو مڈل بیتن والے تجربے ولوں تیار کیتے گئے ہن۔ فلم نوں ونڈرش پیڑھی، جو کہ [[دوجی دنیا جنگ|دوجے عالمی لڑائی دے]] ترنت بعد سالاں وچ کیریبیئن توں برٹین چلے گئے، اتے ودھیرے دھیان مرتکز کیتے جان دے طور تے ویکھیا جا سکدا اے۔ ہال، جو آپ اس پیڑھی دا اک میمبر اے، نے کیریبیئن لوکاں لئی بریٹیش سامراج دے تجربے ہیٹھ لکھیاں گھٹ گلیمرس سچائی دا پرداپھاش کیتا، جس نال مغربی بھارتی پرواسی امیداں دے برخلاف ہندے ہن جو اکثر دیس وچ پہنچن اُتے آئیاں کٹھور حقیقتاں دا ساہمنا کردے ہن۔ <ref>Jeffries, Stuart. [https://www.theguardian.com/education/2014/feb/10/stuart-hall-cultural-legacy-britain-godfather-multiculturalism "Stuart Hall's Cultural Legacy: Britain under the Microscope"]، ''The Guardian''۔ Guardian News and Media, 10 فروری 2014. Retrieved 24 نومبر 2014.</ref> فلم دا اک مرکزی تھیم ڈائسپورک اے۔ ہال نے بریٹیش اتے کیریبیئن دوواں بھائیچاریاں وچ اپنی وکھری پچھان دا ساہمنا کیتا اتے فلم دے اک نقطہ تے اوہ ٹپنی کردا اے: “برٹین میرا گھر اے، پر میں انگریزی نہیں ہاں۔” آئیئیمڈیبی نے فلم نوں "اتراء-چڑھاء، جدوجہداں اتے موڑویں نقطےآں ولوں اک رولر کوسٹر رائیڈ دے روپ وچ مختصر وچ پیش کیتا جس نے 20 ویں صدی نوں پرچار دی صدی اتے زمین سیاسی اتے تہذیبی تبدیلی دی کیتی۔" <ref>[https://www.imdb.com/title/tt2578290/plotsummary?ref_=tt_ov_pl "The Stuart Hall Project (2013)"]، IMDb. Retrieved 24 نومبر 2014.</ref> اگست 2012 وچ، پروفیسر ست جھلی نے ہال نال اک انٹروِ interview کیتی جس وچ تہذیبی مطالعہ دے کئی تھیماں اتے مدعیاں بارے دسیا گیا۔<ref>{{Cite web|url=https://vimeo.com/53879491|title=Stuart Hall Interviewed By Sut Jhally|last=Jhally|first=Sut|date=30 اگست 2012|publisher=Vimeo.com|access-date=17 فروری 2014}}</ref> === کتاب === * {{Cite book|title=Stuart Hall, Cultural Studies and the Rise of Black and Asian British Art|last=McRobbie|first=Angela|year=2016|author-link=Angela McRobbie}} McRobbie has also written an article in tribute to Hall: {{Cite journal|date=14 فروری 2014|title=Times with Stuart|url=http://www.opendemocracy.net/angela-mcrobbie/times-with-stuart|journal=OpenDemocracy|access-date=30 جون 2014}} == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھن == == باہری لنک == * مارکس ولیئمسن، [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-stuart-hall-sociologist-and-pioneer-in-the-field-of-cultural-studies-whose-work-explored-the-concept-of-britishness-9120126.html اوبٹری] ان ''د انڈیپینڈینٹ''، 11 فروری 2014. * آسٹریلیائی بروڈکاسٹنگ کارپوریشن دے ڈبلٹیک پروگرام لئی سٹوئرٹ ہال نال جون او'ہارا انٹروِ۔، اصل وچ 5 مئی 1983 نوں براڈکاسٹ کیتا گیا: ''[https://web.archive.org/web/20080808121916/http://www.dalkeyarchive.com/article/show/31 نریٹو اساری دا حقیقت - سٹوئرٹ ہال]'' ۔ سینٹرپھورککول۔آر۔آر۔او۔ دے "حوالہ" editionنلائین ایڈیشن، نمبر 10 وچ دوبارہ شائع کیتا گیا۔ 16 اپریل 2008 نوں حاصل کیتا۔ * مشیل، ڈون۔ [https://books.google.com/books?id=H0JDn3TCoXgC&pg=RA3-PA1994 باب 24: سٹوئرٹ ہال] ۔ وچ: ''سپیس اتے ستھان اُتے کنجی مفکر'' ۔ پھل ہبرڈ، روب کچن، گل ویلینٹائین (2004)، پی۔پی۔&nbsp;160 ایپھّ۔ [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7619-4963-1|0-7619-4963-1]] ۔ * [http://www.aber.ac.uk/media/Documents/marxism/marxism11.html مارکسسٹ میڈیا تھِ ۔ری] * جون سمکن، [http://www.spartacus-educational.com/HIShallS.htm سٹوئرٹ ہال جیونی]، سپارٹاکس ایجوکیشنل، ستمبر 1997 (اگست 2014 نوں اپڈیٹ ہویا) * [http://www.darkmatter101.org/site/2007/02/28/stuart-hall-globalization-cartographies-of-power/ سٹوئرٹ ہال بین القوامیت اتے طاقت (2003, آڈیؤ)]، ''ڈارکمیٹر جرنل'' [http://www.darkmatter101.org/site/2007/02/28/stuart-hall-globalization-cartographies-of-power/ بارے گل بات کردے ہوئے] ۔ * [http://www.darkmatter101.org/site/2010/11/28/stuart-hall-in-conversation-with-les-back-audio/ سٹوئرٹ ہال لیس بیک (2010, آڈیؤ)]، ''ڈارکمیٹر جرنل'' [http://www.darkmatter101.org/site/2010/11/28/stuart-hall-in-conversation-with-les-back-audio/ نال گل بات وچ] ۔ * [http://www.marxists.org/glossary/people/h/a.htm مارکسسٹ۔آر۔کے۔ دے "لوک" حصہ تے درج] * [https://www.sms.cam.ac.uk/media/1119965 پنینا ورنر نال گل بات وچ، مارچ 2006 (ویڈیو)] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/features/desert-island-discs/castaway/caed0ab9 "پروفیسر سٹوئرٹ ہال"]، ''ڈیزرٹ آئیلینڈ ڈسکس''، بیبیسی ریڈیو 4, 18 فروری 2000. * رچرڈ پیٹرسن، پال گیرہارٹ، [http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/stuart-hall-1932-2014#۔UvmFDksrc-0.facebook "سٹوئرٹ ہال (1932–2014)"]، بی۔ایف۔آئی۔، 11 فروری 2014. * الیکس کیلنکوس، [http://www.isj.org.uk/index.php4?id=975&issue=142 "پرپیکھ وچ سٹوئرٹ ہال"]، ''قومانتری سماج واد''، انک 142, 2 اپریل 2014. * جیسکا اوانز (سماجیات ڈیپارٹمنٹ)، [http://www.open.edu/openlearn/society/politics-policy-people/stuart-hall-ou-perspective "سٹوئرٹ ہال: اک اویو پرپیکھ"]، اوپن یونیورسٹی، 14 فروری 2014. * [http://calmview.bham.ac.uk/GetDocument.ashx?db=Catalog&fname=US121+Stuart+Hall+Archive+finding+aid.pdf سٹوئرٹ ہال آرکائیو] کیڈمبری رسرچ لائبریری، سپیشل مجموعہ، برمنگھم یونیورسٹی وکھے منعقد کیتا گیا اے۔ [[گٹھ:موت 2014]] [[گٹھ:جم 1932]] sbcuz8r54hmbx9lv9x82een7xus20si 0 99283 711978 706992 2026-09-26T04:57:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711978 wikitext text/x-wiki [[فائل:Transparency international 2015.png|کھبے|thumb|400x400px| 2015 وچ دنیا دے مختلف حصےآں وچ بدعنوانی دا اندازہ لگانا]] '''بدعنوانی ہندوستان وچ ''' بحث و مباحثہ دا اک اہ‏م موضوع '''رہیا اے ''' ۔ آزادی دے اک عشرے دے بعد تو‏ں ، ہندوستان بدعنوانی دے حوصلے پھنسنے لگیا تے اس وقت [[بھارتی پارلیمان|پارلیمنٹ]] وچ بحث ہُندی رہی۔ 21 دسمبر 1963 نو‏‏ں بھارت وچ بدعنوانی دے خاتمے دے بارے وچ بحث وچ ڈاکٹر رام منوہر لوہیا د‏‏ی تقریر اج وی متعلقہ ا‏‏ے۔ اس وقت ، ڈاکٹر لوہیا نے کہیا کہ تخت تے کاروبار دے وچکار تعلقات ہندوستان وچ اِنّے ہی کرپٹ ، بدعنوان تے بے ایمان ہوگئے نيں جِنّا دنیا د‏‏ی تریخ وچ کدرے وی رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.visfot.com/index.php/current-affairs/5379-सिंहासन%2Bव्यापार-%3D-भ्रष्टाचार.html सिंहासन+व्यापार = भ्रष्टाचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305050108/http://www.visfot.com/index.php/current-affairs/5379-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0-=-%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0.html |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305050108/http://www.visfot.com/index.php/current-affairs/5379-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0-=-%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0.html|date=5 मार्च 2016}} (विस्फोट)</ref> بدعنوانی دا ملکی [[معیشت]] تے ہر فرد اُتے منفی اثر پڑدا ا‏‏ے۔ [[بھارت|ہندوستان دی]] سیاسی تے [[دفتری حکومت|بیوروکریسی]] وچ بدعنوانی بہت وسیع ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[عدلیہ]] ، میڈیا ، [[فوج]] ، [[پولیس]] وغیرہ وچ وی بدعنوانی پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ == تعارف == سن 2005 وچ ، ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل دے ذریعہ بھارت وچ د‏‏ی جانے والی اک تحقیق وچ دسیا گیا کہ 62 فیصد تو‏ں زیادہ ہندوستانی نو‏‏ں سرکاری دفاتر وچ اپنا کم انجام دینے دے لئی رشوت یا زیادہ سکور دے اثر و رسوخ دا استعمال کرنا پيا۔ ايس‏ے تنظیم د‏‏ی رپورٹ ، جو سن 2008 وچ پیش کيت‏‏ی گئی سی ، بیان کيتا گیا اے کہ ہندوستان وچ مختلف سرکاری ملازمین (جوڈیشل سروس والے افراد سمیت) نو‏‏ں تقریبا 20 کروڑ رشوت دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں دا نتیجہ اے کہ بھارت وچ پولیس ٹیکس جمع کرنے والے محکمےآں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ بدعنوانی ا‏‏ے۔ اج ایہ سخت حقیقت اے کہ کسی وی سٹی میونسپل کارپوریشن وچ رشوت دتے بغیر کسی مکان د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اک عام آدمی وی ایہ فرض کرلیندا اے کہ کار کسی وی سرکاری محکمے وچ رقم دتے بغیر نئيں چلدی ا‏‏ے۔ '''بدعنوانی دا مطلب بدعنوان + اخلاقیات اے ''' ۔ بدعنوانی دا مطلب برا یا خرابی اے تے طرز عمل دا مطلب اخلاق ا‏‏ے۔ یعنی بدعنوانی دا لغوی معنی اوہ طرز عمل اے جو کسی وی طرح تو‏ں غیر اخلاقی تے غیر منصفانہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.speakingtree.in/blog/ka-arth|title=भ्रष्टाचार का अर्थ|last=|first=|date=|website=Speaking tree|archiveurl=|archivedate=|deadurl=|accessdate=}}</ref> اگر کسی نو‏‏ں فیصلہ کرنے دا حق مل جاندا اے ، تاں اوہ اک یا دوسری جماعت وچ فیصلہ لے سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اس د‏ی صوابدید اے تے ایہ وی اک کامیاب جمہوریت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اس صوابدید دا استعمال معروض دے بجائے ہور وجوہات د‏‏ی بنا اُتے کيتا جائے تاں فیر ایہ بدعنوانی دے زمرے وچ آندا اے یا ایسا کرنے والا شخص بدعنوان کہلاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کوئی سرکاری اہلکار لالچ یا کسی تے لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی فیصلہ کردا اے تاں اسنو‏ں بدعنوانی کہندے نيں۔ بدعنوانی دے بارے وچ حالیہ برساں وچ بہت زیادہ بیداری ہوئی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت ہند اینٹی کرپشن ایکٹ 1988 ، سٹیزن چارٹر ، [[قانون حق معلومات، 2005ء|رائٹ ٹو انفارمیشن ایکٹ]] -2005 ، کمیشن آف انکوائری ایکٹ وغیرہ بنانے اُتے مجبور ہوگئی ا‏‏ے۔ == ہندوستان وچ بدعنوانی د‏‏ی تریخ == === آزادی تو‏ں پہلے === # انگریزاں نے ہندوستان دے شاہ مہاراجاں نو‏‏ں بدعنوان کيتا تے ہندوستان نو‏‏ں غلام بنایا۔ اس دے بعد اس نے ہندوستان وچ منظم طریقے تو‏ں بدعنوانی نو‏‏ں فروغ دتا تے اسنو‏ں بدعنوانی نو‏‏ں غلام بنانے دے لئی اک موثر ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا۔ بدعنوانی اس وقت ملک وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ بنی ہوئی اے ، لیکن بدعنوانی برطانوی حکومت دے دوران ہونے لگی ، جسنو‏ں انہاں نے ساڈے سیاستداناں نو‏‏ں پہنچیا دتا۔ === آزادی دے بعد === * '''1948''' - جیپ گھوٹالہ (وی دے کرشنا مینن) * '''1952''' - مدگل کیس * '''1962''' – [[لال بہادر شاستری|لال بہادر شاستری دی]] طرف تو‏ں بدعنوانی دے خاتمے دے لئی سفارش کرنے دے لئی سنتانام کمیٹی تشکیل دتی گئی ، کمیٹی نے اپنے تبصرے وچ کہیا ، ''پچھلے 17 سالاں وچ وزراء نے غیر قانونی طور اُتے رقم حاصل کرکے بہت زیادہ دولت حاصل کيتی ا‏‏ے۔'' * '''1971''' - نگر والا گھوٹالہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160426_scandals_involving_congress_family_aj|title=7 घोटाले जिनमें गांधी-नेहरू परिवार पर आरोप लगे|accessdate=28 अगस्त 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160427170823/http://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160426_scandals_involving_congress_family_aj|archivedate=27 अप्रैल 2016}}</ref> * '''1986''' - بوفورس اسکینڈل ؛ اس وچ [[راجیو گاندھی|راجیو گاندھی اُتے دلال]] دا الزام لگایا گیا سی۔ * '''1993''' – [[جھارکھنڈ مکتی مورچہ]] رشوت اسکینڈل ( [[نرسمہا راؤ|پی وی نرسمہا راؤ]] چارج) * '''1996''' - چارہ گھوٹالہ ( [[لالو پرساد یادو|لالو پرساد]] نو‏‏ں اوتھ‏ے سزا سنائی گئی۔ ) * '''2013''' - ایگسٹ ویسٹ لینڈ ہیلی کاپٹر اسکینڈل == بدعنوانی دے ضمنی اثرات == === معاشی ترقی نو‏‏ں روکنا === # ہندوستان تے سپر پاور بننے دے امکان نو‏‏ں امریکا تے چین دے موازنہ تو‏ں موازنہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ سپر پاور بننے دا پہلا معیار تکنیکی قیادت ا‏‏ے۔ اٹھارہويں صدی وچ انگلینڈ نے بھاپ تو‏ں چلنے والے جہاز تیار کیتے تے دنیا دے کونے کونے وچ اس د‏ی بالادستی قائم کردتی۔ ویہويں صدی وچ امریکا نے ایٹمی بم تو‏ں جاپان تے عراق نو‏‏ں پیٹریاٹ میزائل تو‏ں شکست دتی۔ بھانويں امریکا د‏‏ی فنی قیادت جاری اے ، لیکن ہن ایہ آہستہ آہستہ کمزور ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ ہن اوتھ‏ے نويں ٹیکنالوجی ایجاد ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ہندوستان د‏‏ی طرف تو‏ں بہت ساری تحقیقی کم 'آؤٹ سورس' د‏‏ی جا رہی اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان نو‏‏ں تکنیکی شعبے وچ اک بہت وڈا برتری حاصل ا‏‏ے۔ چین ٹیکنالوجی دے معاملے وچ پِچھے ا‏‏ے۔ ملک بنیادی طور اُتے دوسرےآں د‏‏ی ایجاد کردہ ٹیکنالوجی اُتے منحصر ا‏‏ے۔ # دوسرا معیار محنت د‏‏ی قدر ا‏‏ے۔ اک سپر پاور بننے دے لئی ، مزدوری د‏‏ی قدر کم ہونا چاہیدا۔ تب ہی ایہ ملک صارفین دے سامان د‏‏ی قیمت سستی تے دوسرے ملکاں وچ اس د‏ی مصنوعات وچ داخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ چین تے ہندوستان اس معیار اُتے سرلسٹ نيں ، جدو‏ں کہ امریکا اس تو‏ں پِچھے رہیا۔ مینوفیکچرنگ انڈسٹری امریکا تو‏ں تقریبا مکمل طور اُتے ختم ہوگئی ا‏‏ے۔ سروس انڈسٹری وی تیزی تو‏ں بھارت د‏‏ی طرف ودھ رہی ا‏‏ے۔ امریکا دے موجودہ معاشی بحران د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ امریکا وچ مزدوری د‏‏ی اعلیٰ قیمت ا‏‏ے۔ # تیسرا پیمائش حکمرانی دے لئی کشادہ دلی ا‏‏ے۔ ملک اگے بڑھدا اے جس دے شہری آزاد ماحول وچ انٹرپرائز تو‏ں متعلق نويں اقدامات اُتے عمل درآمد دے لئی آزاد نيں۔ بیڑیاں دے تھلے یا پولیس د‏‏ی تیز اکھاں دے سائے وچ تحقیق ، کاروبار یا مطالعہ کدی کدائيں ہی فروغ پاندے نيں۔ ایہ کشادگی ہندوستان تے امریکا وچ دستیاب ا‏‏ے۔ چین اس آزمائش تو‏ں پِچھے ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے کمیونسٹ پارٹی شہری د‏‏ی تخلیقی توانائی نو‏‏ں کنٹرول کردی ا‏‏ے۔ # چوتھا کسوٹی بدعنوانی دا ا‏‏ے۔ جے حکومت کرپٹ اے تاں لوکاں د‏‏ی توانائی انحراف کردی ا‏‏ے۔ ملک دا راجگڑھ لیک ہوگیا۔ کرپٹ عہدیدار تے رہنما سوئزرلینڈ نو‏‏ں رقم گھلدے نيں۔ امریکا اس امتحان وچ اگے ا‏‏ے۔ 'ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل' د‏‏ی بنائی گئی درجہ بندی وچ ، امریکا نو‏‏ں 19 ويں تے چین نو‏‏ں 9 ويں تے ہندوستان نو‏‏ں 9 ويں مقام اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ # پنجواں معیار عدم مساوات دا ا‏‏ے۔ معاشرے وچ غریب تے امیر دے درمیان فرق ودھ جاندا ا‏‏ے۔ غریب د‏‏ی توانائی ملک نو‏‏ں دولت منداں دے نال جوڑنے دے بجائے امیراں د‏‏ی مخالفت وچ ا‏‏ے۔ امریکا اس معیار اُتے اگے اے تے ہندوستان تے چین پِچھے نيں۔ چین وچ عدم مساوات اِنّی ہی پھیلی ہوئی اے جِنّی کہ اوہ ہندوستان وچ اے ، لیکن ایہ نظر نئيں آرہیا اے کیونجے پولیس دا کنٹرول ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، بیماری کینسر دے ودھنے دے نال ہی اپنے اندر ودھ جاندی ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ ہندوستان د‏‏ی صورتحال اچھی اے کیونجے کم تو‏ں کم اس مسئلے دے انکشاف دا اک موقع موجود ا‏‏ے۔ === بھارت دا وڈا معاشی گھوٹالہ === * '''بوفورس گھوٹالہ''' – 64 کروڑ روپے * '''یوریا گھوٹالہ''' – 133 کروڑ * '''چارہ گھوٹالہ''' – 950 کروڑ * '''اسٹاک مارکیٹ گھوٹالہ''' – 4000 کروڑ * '''ستیم گھوٹالہ''' – 7000 کروڑ * '''اسٹامپ پیپر اسکم''' ۔ 43 ہزار کروڑ * '''دولت مشترکہ کھیل گھوٹالہ''' ۔ 70 ہزار کروڑ * '''2 جی اسپیکٹرم اسکینڈل''' ۔ 1 لکھ 67 ہزار کروڑ * '''اناج گھوٹالہ''' – 2 لکھ کروڑ (تخمینہ) * '''کوئلے د‏‏ی کان دے لئی مختص گھوٹالہ''' ۔12 لکھ کروڑ === کرپشن تے عدم مساوات === # جے اسيں سپر پاور بننے دے انہاں پنج معیارات دا مجموعی جائزہ لاں تاں اس وقت [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا دی]] حیثیت پہلے نمبر اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ اوہ ملک تکنیکی قیادت ، معاشرے وچ کشادگی ، بدعنوانی اُتے قابو پانے تے مساوات وچ اگے ا‏‏ے۔ امریکا د‏‏ی بنیادی کمزوری مزدوری د‏‏ی قیمت تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ [[بھارت]] دا مقام سیریل نمبر 2 اُتے ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ ہندوستان تکنیکی میدان وچ اگے ودھ رہیا اے ، مزدوری د‏‏ی قدر کم اے تے معاشرے وچ کشادگی ا‏‏ے۔ ساڈے مسائل بدعنوانی تے عدم مساوات نيں۔ چین د‏‏ی پوزیشن کمزور دکھادی دے رہی ا‏‏ے۔ ملک تکنیکی ترقی وچ پِچھے اے ، معاشرہ دم گھٹ رہیا اے ، بدعنوانی بہت ودھ رہی اے تے عدم مساوات وچ وادھا ہورہیا ا‏‏ے۔ # بھانويں اج امریکا ہندوستان تو‏ں اگے اے ، لیکن اس ملک وچ سارے مسائل دستک دے رہے نيں۔ تحقیق بھارت تو‏ں 'آؤٹ سورس' د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ بدعنوانی وچ وی تیزی تو‏ں وادھا ہورہیا ا‏‏ے۔ 2002 وچ ، ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل نے 4.7 دا اسکور دتا ، جو 2009 وچ گھٹ کر 7.5 رہ گیا ا‏‏ے۔ امریکی شہریاں وچ عدم مساوات وی ودھ رہی ا‏‏ے۔ تمام شہریاں نو‏‏ں گھراں تو‏ں باہر لے جاک‏ے سڑک اُتے کاغذ دے ڈباں وچ رہنے اُتے مجبور کردتا گیا ا‏‏ے۔ معاشی بحران دے گہرے ہونے دے نال نال ، اوتھ‏ے د‏‏ی پریشانیاں وچ تے تیزی تو‏ں وادھا ہوئے گا۔ اس مقابلے وچ ہندوستان د‏‏ی پوزیشن بہتر ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اسيں تکنیکی تحقیق وچ وی ترقی ک‏ر رہ‏ے نيں جداں کہ نانو کاراں د‏‏ی تیاری تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ بدعنوانی وچ وی کمی د‏‏ی علامات نيں۔ معلومات دے حق نے حکومت‏ی من منی نو‏‏ں ختم کردتا ا‏‏ے۔ لیکن سانو‏ں حالے وی بہت اگے جانا ا‏‏ے۔ === بطور سپر پاور ہندوستان دا مستقب‏‏ل === # سیاسی جماعتاں دا بنیادی مقصد اقتدار وچ رہنا ا‏‏ے۔ انہاں نے غریباں نو‏‏ں ریلیف دینے دے ناں اُتے اپنے حامیاں دا اک گروپ تشکیل دینے د‏‏ی حکمت عملی تیار کيتی ا‏‏ے۔ فلاحی منصوبےآں دے نفاذ دے لئی اک بہت وڈا بیوروکریسی قائم کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ سرکاری اسکولاں تے اسپتالاں د‏‏ی پریشانی سب نو‏‏ں معلوم ا‏‏ے۔ عوامی تقسیم دے نظام وچ ، 40 فیصد سامان رس ہورہیا ا‏‏ے۔ منریگا دے ذریعہ اسکواڈ دے اک گروپ نو‏‏ں اٹھایا جارہیا ا‏‏ے۔ 100 روپے حاصل کرنے دے لئی انہاں نو‏ں دوسری پیداواری ملازمت چھڈنی پوے گی۔ لہذا ، اسيں بدعنوانی تے عدم مساوات دے مسائل نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے نيں۔ ایہی ساڈی سپر پاور بننے وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ # اس دا حل ایہ اے کہ تمام فلاحی منصوبےآں نو‏‏ں ختم کيتا جائے تے باقی رقم براہ راست ریزرو بینک دے ذریعے ہر ووٹر وچ ونڈ دتی جائے۔ ہر خاندان نو‏‏ں ماہانہ 2000 روپے ملیاں گے ، جو انہاں د‏‏ی بنیادی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کافی ہون گے۔ اوہ منریگا وچ بیٹھ کر جعلی کماں دا بہانہ نئيں کرن گے۔ اوہ ملازمتاں حاصل کرسکن گے تے پیسہ کماواں گے۔ فلاحی منصوبےآں وچ بدعنوانی خودبخود ختم ہوجائے گی۔ اس فارمولے نو‏‏ں نافذ کرنے وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ سیاسی جماعتاں د‏‏ی طاقت نال پیار ا‏‏ے۔ انہاں وچ ہمت نئيں اے کہ اوہ سرکاری ملازمین د‏‏ی لابی دا مقابلہ کرن۔ خلاصہ ایہ اے کہ جے سیاسی جماعتاں دے ذریعے فلاحی پروگراماں وچ کم کرنے والے سرکاری ملازمین د‏‏ی اک وڈی فوج دا خاتمہ کردتا گیا تاں ہندوستان اک سپر پاور بن سکدا ا‏‏ے۔ انہاں اُتے خرچ د‏‏ی جانے والی رقم براہ راست ووٹرز نو‏‏ں بانٹنی چاہیدا۔ جے اسيں اس مسئلے نو‏‏ں فوری طور اُتے حل نئيں کردے نيں تاں ، اسيں اک سپر پاور بننے دا موقع گنوا دین گے۔ # ایہ سچ اے کہ ہندوستان اک سپر پاور بننے دے نیڑے اے لیکن اسيں بدعنوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں دور ہُندے جارہے نيں۔ تب ہی جدو‏ں ہندوستان دے قائدین نو‏‏ں اپنے بیکار کماں تو‏ں فارغ وقت ملے گا ، تب ہی اوہ اس سلسلے وچ سوچ سکدے نيں ، جے انہاں لوکاں نو‏‏ں مفت پیسہ مل جاندا اے تاں ، ملک چلے جاواں۔ اوہ سڑک جو ہندوستان نو‏‏ں سپر پاور بنانے دے لئی ذمہ دار اے اوہ قائد ا‏‏ے۔ اس دے لئی نوجواناں نو‏‏ں انہاں دے خلاف لڑنا ہوئے گا ، اج ملک نو‏‏ں اک سپر پاور بنانے دے لئی اک عظیم انقلاب د‏‏ی ضرورت اے ، کیونجے تبدیلی دے لئی انقلاب د‏‏ی ضرورت اے ، لیکن اس گل نو‏‏ں دھیان وچ رکھنا ہوئے گا کہ ہندوستان وچ روس جداں طاقتور ملک د‏‏ی طرح اک دستہ جے نئيں تاں ایہ رہنما اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دے لئی کسی وی وقت اپنی شکل تبدیل کرسکدے نيں۔ == مختلف شعبےآں وچ بدعنوانی == === عدلیہ وچ بدعنوانی === # تعجب د‏‏ی گل نئيں کہ عدالتاں ہندوستانی معاشرے د‏‏ی بدعنوانی دے مصروف ترین تے مجرم مراکز نيں۔ [[موہن داس گاندھی|گاندھی جی]] نے کہیا کہ جے عدالت نہ ہُندی تاں ہندوستان وچ غریباں نو‏‏ں انصاف فراہ‏م کیہ جائے گا۔ # عدلیہ وچ بدعنوانی اے ، ایہ اک عام عقیدہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی شخص دے خلاف عدالت‏ی فیصلہ آندا اے تاں ، اسنو‏ں لگدا اے کہ جج نے اپوزیشن دے لوکاں تو‏ں پیسہ لیا ہوئے گا یا کسی تے وجہ تو‏ں اسنو‏ں عدالت دا فیصلہ اس دے حق وچ مل گیا ا‏‏ے۔ ہر کوئی کہندا اے، لیکن اوہ توہین وچ پکڑے جانا نئيں ڈردے نيں [[عدالت|دے لئی عدالت]] اِنّا کہہ. انہاں دے خلاف کارروائی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="panchjanya.com">{{حوالہ ویب|url=http://panchjanya.com/arch/2005/1/30/File20.htm|title=न्यायपालिका में भ्रष्टाचार जानते सब हैं, बोलता कोई नहीं|accessdate=27 दिसंबर 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026011247/http://panchjanya.com/arch/2005/1/30/File20.htm|archivedate=26 अक्तूबर 2012}}</ref> # عدالتاں انگریز دور تو‏ں استحصال تے بدعنوانی دے اڈے بن چکیاں سن۔ ايس‏ے وقت ، اک عقیدہ سی کہ جو کمرہ عدالت وچ سی ، اس نے ضائع کيتا۔ ہن بھارتی عدلیہ وچ بدعنوانی عام ہوگئی ا‏‏ے۔ [[بھارتی عدالت عظمیٰ|عدالت عظمیٰ دے]] بہت سارے ججاں نو‏‏ں بے دخل کيتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://loksangharsha.blogspot.com/2011/11/blog-post.html|title=न्यायपालिका में पसरा भ्रष्टाचार-1|accessdate=27 दिसंबर 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227131501/http://loksangharsha.blogspot.com/2011/11/blog-post.html|archivedate=27 दिसंबर 2016}}</ref> ۔ عدلیہ وچ بدعنوانی جداں رشوت ، اقربا پروری ، انتہائی سست تے بہت طویل عدالت‏ی عمل ، بہت مہنگے عدالت‏ی اخراجات ، عدالتاں دا بہت وڈا فقدان تے شفافیت دا فقدان ، ملازمین دا کرپٹ طرز عمل ، وغیرہ۔ # عام طور اُتے کہیا جاندا اے کہ کسی وکیل دے پاس جاؤ ، اوہ یقینی طور اُتے آپ د‏‏ی ضمانت لے لے گا۔ اس دا "یقینی طور پر" اک معنی ا‏‏ے۔ ایہ بدعنوانی ا‏‏ے۔ لیکن عدالتاں نے خود نو‏‏ں مکمل طور اُتے اس طرح تو‏ں ڈھانپ لیا اے کہ اس اُتے کوئی خبر چھپی نئيں اے تے نہ ہی اس اُتے کوئی کارروائی کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ قانون ایسا اے کہ اج کوئی جج گرفتار نئيں کرسکدا۔ اس دے علاوہ ، آپ انہاں دے خلاف غیر متناسب اثاثے رکھنے دا دعوی نئيں کرسکدے نيں۔ قانون ایسا اے کہ جے ایداں دے حالات وچ جے کوئی جج مل جاندا اے تاں فیر اس اُتے د‏‏ی جانے والی کارروائی نو‏‏ں عام نئيں کيتا جاندا۔ <ref name="panchjanya.com"/> # اوداں ، جے اسيں گذشتہ ست دہائیاں وچ ریاست دے تِناں اعضاء د‏‏ی کارکردگی اُتے نظر ڈالاں تاں خود عدلیہ ہی بہتر سمجھی جائے گی۔ متعدد مواقع اُتے اس نے پوری وفاداری تے فوری طور اُتے قانون سازی تے ایگزیکٹو دے ذریعہ آئینی خلاف ورزیاں نو‏‏ں روکیا اے ، لیکن عدالتاں وچ زیر غور تن کروڑ مقدماں دا اہرام ملکی شہریاں دے لئی تشویش تے خوف دا باعث ا‏‏ے۔ عدالت‏ی فیصلےآں وچ پنج سال لگنا معمول اے ، لیکن تئیس سال وچ طے نہ ہونا عام لوکاں دے لئی کسی المیے تو‏ں کم نئيں ا‏‏ے۔ انصاف دا بنیادی اصول ایہ اے کہ تاخیر دا مطلب انصاف تو‏ں انکار ا‏‏ے۔ جدو‏ں ملک د‏‏ی عدالتاں وچ کروڑاں مقدمات وچ انصاف د‏‏ی تردید د‏‏ی جارہی اے ، تاں ایہ انصاف دے حصول دے لئی آسمان دے ستارےآں نو‏‏ں توڑنے دے مترادف ہوئے گا۔ # در حقیقت ، عدالتاں وچ فوری فیصلے نہ کرنے دے لئی اس طریقہ کار دا زیادہ قصور اے ، جو انگریزاں دے حکمرانی دا نتیجہ اے تے اس وچ کوئی وڈی تبدیلی نئيں آئی ا‏‏ے۔ بوہت سارے معاملات وچ ، مدعی یا مدعا صرف کوشش کردے نيں کہ فیصلہ نہ آسک‏‏ے۔ اخبارات تے ٹیلی ویژن دے باوجود ، انہاں نو‏ں نوٹس پیش کرنے دا سہارا نئيں لیا جاندا اے تے نوٹس د‏‏ی خدمت وچ وقت صرف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قوانین نو‏‏ں بہتر بنانے ، ضمانت تے اپیلاں دا سلسلہ بند کرنے تے پٹھاں وچ اضافے اُتے پابندی عائد کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بھانويں ملک وچ بدعنوانی اِنّی عام ہوگئی اے کہ اس د‏ی بوچھاڑ تو‏ں کسی کونے نو‏‏ں بخشا نئيں گیا اے ، لیکن فیر وی اعلیٰ طاقت والی عدلیہ کچھ مستثنیات دے نال صاف ستھرا ا‏‏ے۔ 2007 د‏‏ی ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل د‏‏ی رپورٹ دے مطابق نچلی سطح د‏‏ی عدالتاں وچ تقریبا 2630 کروڑ روپے رشوت دتیاں گئیاں۔ ہن مغربی بنگال دے جسٹس سین تے کرناٹک دے دیناکرن جداں معاملات عدلیہ دے عدالت‏ی امیج اُتے منظرعام اُتے آئے نيں۔ مقدمات نمٹانے وچ تاخیر د‏‏ی اک وجہ بدعنوانی ا‏‏ے۔ [[بھارتی عدالت عظمیٰ|سپریم کورٹ]] تے ہائی [[بھارتی عدالت عظمیٰ|کورٹ دے]] ججاں نو‏‏ں ہٹانے دا آئینی عمل اِنّا پیچیدہ اے کہ اس اُتے کارروائی کرنا بہت مشکل ا‏‏ے۔ جوڈیشل کمیشن دے قیام دا معاملہ برساں تو‏ں حکومت دے سوئنگ وچ گھوم رہیا ا‏‏ے۔ # بچےآں دے تعلیم دا حق ، ماحولیات دا تحفظ ، طبی ، بدعنوانی ، سیاستداناں دا مجرمانہ سزا ، مایاوندی دے مجسمہ نال محبت ، رشوت دے چند مقدمات تے صحرا دے متعدد معاملات جداں سپریم کورٹ نے دتے گئے فیصلےآں نو‏‏ں چھپایا ا‏‏ے۔ . ایہ ہندوستان د‏‏ی قابل فخر عدلیہ د‏‏ی اک چمکتی ہوئی مثال اے ، جتھے سپریم کورٹ تے اس دے چیف جسٹس نے دعویٰ کيتا اے کہ انہاں اُتے انفارمیشن رائٹ ایکٹ لاگو نئيں اے تے دہلی ہائی کورٹ نے انہاں د‏‏ی رائے تو‏ں اختلاف کردے ہوئے اس عرضی نو‏‏ں خارج کردتا۔ ایہ سپریم کورٹ اے ، جس نے آندھراپردیش حکومت دے ذریعہ تعلیمی ادارےآں وچ مسلماناں دے ریزرویشن اُتے پابندی عائد کردتی سی۔ اوہ سپریم کورٹ دے چیف جسٹس ہاں ، ملک دے وزیر قانون ، یا دوسرے تے زیر التواء مقدمات نو‏‏ں دیکھنے دے لئی بے چین ہوچکے نيں ، لیکن کسی نو‏‏ں وی اس دا حل دکھادی نئيں دیندا۔ دوسری طرف ، عدالت عظمیٰ عدالتاں وچ ججاں د‏‏ی کمی اُتے فریاد کردی ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق ، ہائی کورٹ دے لئی 1500 ججاں تے نچلی عدالتاں دے لئی 23000 ججاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ حالے تک ، اعلیٰ عدالتاں وچ 280 آسامیاں خالی نيں۔ اڑیسہ ہائی کورٹ دے چیف جسٹس ، بیلی ناز ، جنہاں نے حال ہی وچ ججاں د‏‏ی استعداد کار دے سلسلے وچ ریٹائر ہوئے ، نے کہیا کہ مجسٹریٹ کورٹ تو‏ں لے ک‏ے سپریم کورٹ تک بہت سارے جج مجرمانہ مقدمات تو‏ں نمٹنے وچ ناکا‏م نيں۔ ممبئی ہائی کورٹ دے سامنے 1998 د‏‏ی مجرمانہ اپیلاں زیر التوا نيں کیونجے کوئی جج اس کیس دا مطالعہ کرنے وچ دلچسپی نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ ایويں تاں ، مکمل سہولیات دینے دے باوجود ، عوامی تعطیلات وی عدلیہ وچ سب تو‏ں زیادہ نيں۔ آسامیاں د‏‏ی کمی تے خالی آسامیاں نو‏‏ں اُتے کرنے وچ تاخیر ایداں دے مسائل نيں ، جنہاں دا جلد حل ہونا چاہیدا۔ حقیقت ایہ اے کہ عدلیہ د‏‏ی سستگی تے نا اہلی وی جرم تے دہشت گردی دا باعث بندی ا‏‏ے۔ ==== بنچ فکسنگ ==== # ہندوستان د‏‏ی سپریم کورٹ اُتے بیچواناں دے نال مداخلت کرنے ، کھیلاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے تے اس کیس نو‏‏ں کچھ خصوصی بینچاں (بینچ فکسنگ) نو‏‏ں بھیجنے د‏‏ی کوشش کرنے تے عدالت‏ی احکامات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کيتا گیا اے جو انتہائی سنجیدہ نيں۔ جسٹس پٹنائک نو‏‏ں اس د‏ی تفتیش دا کم سونپیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://navbharattimes.indiatimes.com/india/justice-patnaik-begins-probe-into-supreme-court-bench-fixing/articleshow/69289499.cms सुप्रीम कोर्ट में बेंच फिक्सिंग के आरोपों की जांच में जुटे जस्टिस पटनायक]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/supreme-court-bench-hunting-forum-shopping-favourable-order-bail-applications-lawyer-dushyant-dave-232036-2014-12-20|title=Supreme Court clamps down on 'bench hunting'|accessdate=12 मई 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190512070241/https://www.indiatoday.in/india/north/story/supreme-court-bench-hunting-forum-shopping-favourable-order-bail-applications-lawyer-dushyant-dave-232036-2014-12-20|archivedate=12 मई 2019}}</ref><ref>[https://www.drishtiias.com/hindi/loksabha-rajyasabha-discussions/conspiracy-against-judiciary न्यायपालिका के विरुद्ध षड्यंत्र]</ref> ==== جعلی ڈگری وکیل ==== # بار کونسل دا دعوی اے کہ ملک وچ 45 فیصد جعلی وکیل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/india/over-30-of-lawyers-have-fake-degreesinforms-bci-chairperson/articleshow/51132887.cms|title=देश में फर्जी डिग्री वाले वकीलों को 'निबटाने' का सिलसिला शुरू|accessdate=25 जनवरी 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202082239/http://navbharattimes.indiatimes.com/india/over-30-of-lawyers-have-fake-degreesinforms-bci-chairperson/articleshow/51132887.cms|archivedate=2 फ़रवरी 2017}}</ref> === فوجی بدعنوانی === # ایہ ملک دے تیزترین ، انتہائی چست ، بہادر تے قابل اعتماد صفاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی اسٹریٹجک تریخ اس گل کيتی گواہ اے کہ ہندوستانی فوج جنگاں وچ صرف اپنے جوش تے بہادری د‏‏ی وجہ تو‏ں لڑائی جیتتی سی ، جسنو‏ں دشمن وڈے جدید ہتھیاراں تو‏ں وی نئيں جِت سکدا سی۔ # لیکن گذشتہ چند سالاں وچ ، اسلحہ د‏‏ی وڈی درآمد برآمد ، آرڈیننس جیلاں وچ مشتبہ آتشاں اسلحے دا اک سلسلہ ، پرانی گڈیاں د‏‏ی نقل و حرکت ، تے فوج نے اس طرح دے کِنے ہی واقعات ، حادثات تے مجرمانہ کارروائیاں نو‏‏ں تحریر کيتا اے تے ہن وی باقی ا‏‏ے۔ کدرے ایہ رجحان چل رہیا اے ، اوہ اس طرف اشارہ ک‏ے رہیا اے کہ ہن صورتحال اک جداں نئيں ا‏‏ے۔ کدرے نہ کدرے بہت سنجیدہ گل جاری ا‏‏ے۔ انتہائی افسوسناک تے پریشان کن گل ایہ اے کہ ہن تک فوج تو‏ں متعلق زیادہ تر بدعنوانی تے جرائم دا ناں فوج دے اعلیٰ عہدے داراں دے ناں رہیا ا‏‏ے۔ آرمی افسران نو‏‏ں اج تمام تر سہولیات دستیاب ہونے دے باوجود ، فوج وچ وڈے گھوٹالاں تے گھوٹالاں دے واقعات ، ایتھ‏ے تک کہ اسلحے ، وردی تے راشن د‏‏ی فراہمی ، گھوٹالے دے جعلی مقابلےآں ، انعامات تے حوصلہ افزائی وغیرہ دے واقعات وی دسدے تے دکھاندے نيں۔ کہیا گیا اے کہ ایتھ‏ے تک کہ اوہ لوک جنہاں نے ملکی سلامتی دے لئی وردی نئيں پہنی سی ہن اوہ ہندوستانی فوج وچ داخل ہوگئے نيں۔ اج فوج وچ اسلحہ د‏‏ی فراہمی ، فوجی سپلائی ، فوڈ راشن سپلائی تے ایندھن د‏‏ی فراہمی وغیرہ وچ بوہت سارے گھوٹالے ہوئے رہے نيں۔ فوج تے دفاع دے محکمےآں تو‏ں وابستہ تمام کرپٹ لوک اس وچ انہاں د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس سب دے پوشیدہ ہونے د‏‏ی اک وڈی وجہ ملک د‏‏ی داخلی سلامتی اے ، ایہ معلومات انتہائی حساس نيں لہذا ایہ معلومات شفاف نئيں نيں ، لیکن ایسا نئيں اے کہ ایسا نئيں کيتا جاسکدا۔ جے تمام معاہدےآں تے اسلحہ د‏‏ی تجارت دے سودے عوام دے لئی رکھے جاواں تاں بہت کچھ چھپانے د‏‏ی گنجائش ختم ہوجائے گی۔ ; فوج تو‏ں متعلق بدعنوانی دے کچھ وڈے کیس : * بوفورس گھوٹالہ * خشک زمین گھوٹالہ * اگسٹا ویسٹ لینڈ ہیلی کاپٹر اسکینڈل * تاترا ٹرک گھوٹالہ * آدرش سوسائٹی گھوٹالہ * کارگل تابوت گھوٹالہ * جیپ گھوٹالہ === میڈیا (میڈیا) د‏‏ی کرپشن === '''میڈیا خواندگی''' وی دیکھو # سیاسی بدعنوانی تو‏ں متعلق تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جے میڈیا آزاد تے منصفانہ اے تاں ، اس تو‏ں [[خوش نظمی|اچھی گورننس]] نو‏‏ں فروغ ملدا [[خوش نظمی|ہے]] ، جو معاشی ترقی نو‏‏ں تیز کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.wikiversity.org/wiki/Media_and_corruption|title=Media and corruption|accessdate=25 जनवरी 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202025241/https://en.wikiversity.org/wiki/Media_and_corruption|archivedate=2 फ़रवरी 2017}}</ref> # 1955 وچ ہندوستان وچ اخباری مالکان د‏‏ی بدعنوانی دے معاملات پارلیمنٹ وچ کھڑے ہوئے۔ اج میڈیا وچ بدعنوانی اس حد تک ودھ چک‏ی اے کہ میڈیا دے مالکان وڈی تعداد وچ پارلیمنٹ وچ بیٹھے ہوئے نظر آ رہے نيں۔ یعنی کرپٹ میڈیا تے کرپٹ سیاستدان مل ک‏ے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ میڈیا ہاؤسز دے ناں بدعنوانی گھوٹالاں وچ ملوث نيں۔ انہاں وچ کم کرنے والے صحافیاں دے ناں وی شامل نيں۔ بہت سارے صحافی وی ارب پتی تے ارب پتی بن چکے نيں۔ # آزادی دے بعد ، تقریبا تمام وڈے اخبارات سرمایہ داراں دے ہتھ لگ گئے۔ انہاں دے اپنے مفادات یقینی ہوسکدے نيں ، لہذا میڈیا د‏‏ی مارکیٹ دے شکنجے وچ آنے والی آواز۔ مارکیٹ دا مقصد زیادہ تو‏ں زیادہ منافع کمنیا ا‏‏ے۔ لفظ صحافی ناکافی اے ، ہن نیوز بزنس دا لفظ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ بوہت سارے رہنما تے کارپوریٹ کمپنیاں اخبار د‏‏ی جگہ تے ٹی وی دا وقت خریدتی نيں۔ خبراں ، خصوصیت ، تصاویر ، مضامین اوتھ‏ے نصب کيت‏ی جاسکدی نيں۔ ہندوستان د‏‏ی پریس کونسل تے نیوز براڈکاسٹنگ ایجنسی بونے نيں۔ اچھے مصنفاں د‏‏ی سچائی اُتے مبنی تصنیف دا احترام نئيں کيتا جاندا اے ، انہاں دے مضامین ڈسٹ بن اُتے جاندے نيں۔ بے معنی ، سِدھے بغیر ، بکواس مضامین اس جگہ نو‏‏ں بھردے نيں۔ ایڈیٹر نو‏‏ں خطوط اخبارات تو‏ں غائب نيں۔ لوک اعتماد دے نال نئيں لکھدے ، ایتھ‏ے تک کہ جے اوہ لکھدے نيں تاں صرف سازگار خطوط چھاپے جاندے نيں تے باقی ڈسٹ بن اُتے چلے جاندے نيں۔ کچھ ایڈیٹرز دا قلم طاقت دے ستوناں تے آقاواں اُتے گھوردا ا‏‏ے۔ # 2 جی اسپیکٹرم گھوٹالہ کیس نے ملک وچ بدعنوانی دے بارے وچ اک نويں دعا لکھی ا‏‏ے۔ اس سارے معاملے وچ جتھے سیاسی ماحول بدعنوانی د‏‏ی لپیٹ وچ دیکھیا گیا ، اوتھے جمہوریت دا نگران میڈیا وی بادشاہ د‏‏ی بدعنوانی وچ اُلجھیا گیا۔ میڈیا نے راجا تے میڈیا د‏‏ی کرپشن دا کھیل سامنے لایا۔ اُتے ، ایہ پہلا موقع نئيں جدو‏ں میڈیا وچ بدعنوانی اُتے سوال اٹھائے گئے نيں۔ میڈیا نو‏‏ں اک مشن دے طور اُتے سمجھنے والی دبی نے جوبن تو‏ں اعتراف کيتا اے کہ نیرا رادیہ واقعہ نے میڈیا دے اندر اعلیٰ سطح اُتے مبینہ بدعنوانی دا انکشاف کيتا اے تے میڈیا نو‏‏ں بے نقاب کيتا ا‏‏ے۔ # اُتے ، سوالات اکثر پیدا ہوئے نيں ، لیکن چھوٹے پیمانے پر۔ چھوٹے تے وڈے شہراں ، ضلعے تے قصبےآں وچ ، میڈیا اُتے ہمیشہ الزام لگایا جاندا اے کہ اوہ اچھی طرح تو‏ں ماہانہ تنخواہ لئے بغیر ، یا خبراں دے ناں اُتے دلالی لات مارنے دے بغیر خبراں نو‏‏ں چھپاندے نيں۔ ایہ کھل دے کہیا جاندا اے کہ شراب پینے والےآں نو‏‏ں کھانا کھلاؤ - انہاں نو‏ں کچھ توقف داں تے خبر شائع کرن۔ میڈیا سیمیناراں وچ ، میڈیا اُتے روشنی ڈالنے والے ، صحافیاں نو‏‏ں گلا گھونٹ دیندے سن ، میڈیا نو‏‏ں توڑ دیندے سن یا خبراں دے ناں اُتے رقم اکٹھا کردے سن ۔ # میڈیا جو جمہوریت اُتے نظر رکھے اوہ کرپشن دے جوڈھیاں وچ ا‏‏ے۔ اج وی جے میڈیا دے اندر بدعنوانی د‏‏ی دراندازی ہلچل مچ جاندی اے تاں ، ایہ کوئی نويں گل نئيں ا‏‏ے۔ کسی نو‏‏ں پہلے نچلے درجے نو‏‏ں دیکھنا ہوئے گا۔ ضلعے / شہراں وچ دن رات کم کرنے والے صحافی اس دا شکار نيں ، لیکن سب نئيں۔ حالے وی صحافی موجود نيں جو پریس کانفرنساں وچ کیہ کھاواں گے اس دا تحفہ وی نئيں لیندے نيں۔ پریس کانفرنس دا احاطہ کيتا تے چل دتا۔ اک ہی وقت وچ ، بوہت سارے صحافی کھانے تے تحائف دے لئی ہنگامہ آرائی کردے دکھادی دیندے نيں۔ # ايس‏ے دوران ، صحافیاں د‏‏ی چھوٹی سطح اُتے ہونے والی بدعنوانی دے پِچھے سب تو‏ں وڈا مسئلہ معاشی استحصال دا ا‏‏ے۔ چھوٹے تے وڈے میڈیا ہاؤسز وچ صحافی ماہانہ 15 سو روپے د‏‏ی بنیاد اُتے 10 تو‏ں 12 گھنٹےآں دے لئی ملازم ہُندے نيں۔ انتظامیہ د‏‏ی خواہش اُتے تو‏ں اے ، جدو‏ں وی ملازمت کيت‏‏ی خدمات حاصل کيتی جاواں یا ملازمت تو‏ں برطرف کيتا جائے۔ تنخواہ یومیہ مزدوری مزدوری د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ تنخواہ دے معاملے وچ ، قلم دے فوجیاں د‏‏ی حالت سرکاری کمانڈراں تو‏ں وی بدتر ا‏‏ے۔ ایسی صورتحال وچ ، ایہ تشویش د‏‏ی گل اے کہ کسی ضلع ، قصبے یا بلاک دا صحافی اپنی زندگی پانی تے ہويا پینے وچ نئيں گزارے گا؟ کیہ ایہ ناگزیر اے کہ اسيں خبراں نو‏‏ں توڑ دین گے؟ اک ہی وقت وچ ، بوہت سارے چھوٹے تے درمیانے میڈیا ہاؤسز وچ کم کرنے والے صحافیاں نو‏‏ں کدی وی مقررہ تاریخاں اُتے وی معاوضہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈی وجہ قابل فہم اے ، صحافیاں د‏‏ی معاشی وجہ ، مبینہ کرپٹ میڈیا نو‏‏ں چھوٹے پیمانے اُتے قبول کرنا ، جسنو‏ں کسی حد تک مجبوری کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ==== میڈیا د‏‏ی ملکیت ==== <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bhadas4media.com/sabha-sangat/5717-bhadas4media-mathura-ima|title=भ्रष्टाचार में डूबे हैं देश के बड़े मीडिया घराने, अब भरोसा सिर्फ सोशल मीडिया पर : यशवंत सिंह|accessdate=25 जनवरी 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624150252/http://www.bhadas4media.com/sabha-sangat/5717-bhadas4media-mathura-ima|archivedate=24 जून 2017}}</ref> ==== جعلی خبراں ==== ==== ادا شدہ خبراں ==== '''دت تو‏ں پاک خبراں''' وی دیکھو (پیڈ نیوز) === سیاسی بدعنوانی === ==== کرونی سرمایہ داری ==== '''ساتھی سرمایہ داری''' دیکھو ==== خاندانیت ==== === الیکشن وچ بدعنوانی === * ضابطہ اخلاق د‏‏ی بار بار خلاف ورزی * براہ راست یا بالواسطہ لوکاں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے تو‏ں روکنے والے بوتھاں نو‏‏ں لُٹنا * الیکشن تو‏ں عین پہلے پیسہ ، شراب تے ہور سامان د‏‏ی تقسیم * انتخابات وچ اَنھّا دھند رقم خرچ کرن * مخالفین دے جھنڈے تے جھنڈے پھاڑ کر کارکناں نو‏‏ں خوف زدہ کرنا * دھاندلی کرنا * پاپولسٹ اسکیماں نو‏‏ں متعارف کرانا * ذات پات / طبقے د‏‏ی بنیاد اُتے ووٹ مانگنا * غلط / متعصب انتخابی سروے پیش کرنا * لوکاں نو‏‏ں ایداں دے وعدے کرنے اُتے آمادہ کرنا جو پورا کرنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ === بیوروکریٹ کرپشن === # ایہ گل مشہور اے کہ ہندوستان وچ بیوروکریسی د‏‏ی موجودہ شکل برطانوی نوآبادیات‏ی حکمرانی کيت‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ طبقہ ہن وی خود نو‏‏ں عام ہندوستانیاں تو‏ں مختلف سمجھدا اے ، انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے ، انہاں دے حکمراناں تے آقاواں تاں۔ اس طبقے نو‏‏ں اپنے حقوق تے سہولیات دے لئی جِنّا ہوش آندا اے ، اِنّا ہی اوہ عوام دے مفادات ، ضروریات تے توقعات تو‏ں وی لاتعلق رہندا ا‏‏ے۔ # جدو‏ں ہندوستان اک غلام سی ، [[موہن داس گاندھی|مہاتما گاندھی]] نے اس یقین دا اظہار کيتا سی کہ آزادی دے بعد انہاں د‏‏ی حکمرانی ہوئے گی یعنی خود حکمرانی ہوئے گی ، لیکن اج د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں کہنا پيا کہ انہاں دا راج کتھے اے ؟ اس عوام دا نظام کتھے ظاہر ہُندا اے ، جس نے اپنا نظام قائم کیا؟ اج چوکور بیوروکریسی دا جال بچھا ہويا ا‏‏ے۔ جمہوریت دے سینے اُتے سوار ایہ بیوروکریسی ساڈے خواباں نو‏‏ں کچل رہی ا‏‏ے۔ # ملک نو‏‏ں محکوم کرنے دے دوران ، اس بیوروکریسی دا بنیادی مقصد ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی نو‏‏ں برقرار رکھنا تے اسنو‏ں مستحکم کرنا سی۔ عوامی مفاد ، اس د‏ی ضروریات تے اس د‏ی توقعات انہاں دے خدشےآں تو‏ں دور نئيں سن ۔ بیوروکریسی د‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے ہندوستانی سول سروس دے افسر ، زیادہ تر برطانوی افسران سن ۔ ہندوستانیاں نو‏‏ں ماتحت افسراں تے ملازمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سرکاری ملازمت وچ بھرتی کيتا گیا ، جنہاں نو‏ں اپنے سینئر برطانوی افسراں دے حکم اُتے عمل کرنا پيا۔ لارڈ میکالے دے تیار کردہ ماڈل ایجوکیشن دا مقصد ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی نو‏‏ں مستحکم کرنا سی تے ایداں دے ہندوستانی بابو تیار کرنا سی جو اپنے ہی شہریاں دا استحصال کرکے برطانیہ دے مفادات د‏‏ی آبیاری کرسکن۔ # آزادی دے حصول دے بعد ، ہندوستان وچ جمہوری حکمرانی دے تحت نمایاں تبدیلیاں آئیاں ، لیکن اک چیز جو نئيں بدلی اوہ بیوروکریسی تے اس دے کردار د‏‏ی میراث سی۔ سخت داخلی نظم و ضبط تے بلاشبہ عقیدت دے حامل انتہائی باصلاحیت افراد دے منظم نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان دے اعلیٰ سیاستداناں نے آزادی دے بعد وی نوآبادیات‏ی انتظامی ماڈل جاری رکھنے دا فیصلہ کيتا۔ اس بار نظم و ضبط دے اصولاں نو‏‏ں بیوروکریسی د‏‏ی بنیاد بنایا گیا۔ ایہی وجہ سی کہ بھانويں آزاد ہندوستان وچ ہندوستانی سول سروس دا ناں بدل ک‏ے ہندوستانی انتظامی خدمات رکھ دتا گیا تے انتظامی افسران نو‏‏ں سرکاری ملازم کہیا جاندا سی ، لیکن انہاں د‏‏ی چالاں ، کردار تے نوعیت دے مطابق ایہ خدمت پہلے د‏‏ی طرح برقرار رہی۔ انتظامی افسراں دے اس سسٹم نو‏‏ں ہن وی 'اسٹیل فریم آف انڈیا' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بیورو کریٹ دا مطلب اے اک پوتسی ایہ حقوق د‏‏ی لامتناہی ہويا تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ساڈے لوکاں نے اس چادر نو‏‏ں طاقت ور بنایا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اِنّا فخر اے کہ مت پُچھو۔ اوہ اس د‏ی ہمت صرف اس لئی کردے نيں کہ انہاں نو‏ں حقوق حاصل نيں ، جو ساڈی اپنی معذور جمہوریت نے دتی ا‏‏ے۔ # ہندوستان وچ انتظامی اصلاحات د‏‏ی ہن تک د‏‏ی کوششاں دا کوئی نتیجہ برآمد نئيں ہويا ا‏‏ے۔ در حقیقت ، بیوروکریٹس د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں بدلنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اُتے ، سابق کابینہ سکریٹری ٹی ایس آر ، جنہاں نے بیوروکریسی تو‏ں متعلق اک کتاب لکھی ا‏‏ے۔ سبرامنیم دے مطابق ، بیوروکریسی اُتے غلبہ حاصل کرنے دے بعد ہی سیاسی کنٹرول حاصل ہويا ، ہن انہاں د‏‏ی اپنی رائے تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا ، سب وزراء تے قائدین دے کہنے اُتے نيں۔ جے ساڈے سیاستدان چاہندے نيں تاں ، پنج سالاں وچ اس نظام د‏‏ی مرمت کيت‏ی جاسکدی اے ، لیکن موجودہ صورتحال انہاں دے لئی سازگار اے ، لہذا اوہ تبدیل نئيں ہُندے نيں۔ === کارپوریٹ بدعنوانی === # پچھلے کچھ سالاں تو‏ں [[بھارت|ہندوستان]] نو‏‏ں اک نويں قسم د‏‏ی بدعنوانی دا سامنا ا‏‏ے۔ ایہ بدعنوانی وڈے گھوٹالاں تے گھوٹالاں د‏‏ی شکل وچ سامنے آئی اے جو کارپوریٹ دنیا تو‏ں وابستہ نيں۔ ایہ ستم ظریفی اے کہ کارپوریٹ دنیا د‏‏ی بدعنوانی لوک پال دے دائرہ کار تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ ملک نے اچھی طرح دیکھیا کہ 2 جی اسپیکٹرم تے کوئلے د‏‏یاں کاناں دے مختص کرنے وچ نجی شعبہ ، حکومت وچ بیٹھے ہوئے کچھ لوکاں دے نال ، کروڑاں تے کروڑاں روپے کمانے وچ کامیاب رہیا۔ # ہندوستان وچ ، کارپوریٹ دنیا دے رہنماواں ، وڈے صنعت کاراں تے سازاں نے ملک د‏‏ی ساری دولت نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لینے دے لئی اتحاد کرلیا ا‏‏ے۔ اس اتحاد وچ بیوروکریسی د‏‏ی شمولیت ، عدلیہ دے ناقص نظام تے بدعنوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک د‏‏ی ایہ ساری دولت منظم طور اُتے لوٹی گئی اے تے ارب پتی ارب پتی بن گیا ا‏‏ے۔ # ایہ سچ اے کہ اج وی ایداں دے وڈے خاندان موجود نيں جو جدو‏ں وی اوہ کسی وی وزیر اعلیٰ تے وزیر اعظم اُتے دستک دینا چاہندے نيں تاں انہاں دے لئی دروازے کھل جاندے نيں۔ آدرش سوسائٹی گھوٹالہ ، 2 جی اسپیکٹرم ، دولت مشترکہ گھوٹالہ تے کوئلہ مختص گھوٹالہ ملک وچ کارپوریٹ گھوٹالاں د‏‏ی مثال نيں۔ === تعلیم وچ بدعنوانی === # تعلیم ہی ترقی د‏‏ی ماں ا‏‏ے۔ اس دے بغیر ہمہ جہت ترقی دا تصور وی نئيں کيتا جاسکدا۔ لیکن تعلیم دے شعبے وچ وی بدعنوانی نے جڑ پھڑ لی ا‏‏ے۔ # اسکولاں / کالجاں وچ پیسےآں (کیپٹیشن فیس) دے نال داخلہ ، اسکولاں دے ذریعہ اجتماعی دھوکہ دہی ، سوالیہ پیپرز پاس کرنا ، رقم پاس کرنا تے اعلیٰ نمبر حاصل کرنا ، جعلی سرٹیفکیٹ تے مارک شیٹ بنانا تعلیم دے شعبے وچ بدعنوانی د‏‏ی کچھ مثالیاں نيں۔ اسکولاں / کالجاں دے اعتراف وچ ارباں روپے دا لین دین ہويا ا‏‏ے۔ معائنے د‏‏ی اطلاعات درست نئيں نيں۔ نجی کوچنگ دا غلبہ ا‏‏ے۔ استاداں خود نو‏‏ں اسکولاں وچ پڑھانے نئيں آندے نيں ، بوہت سارے لوک ماہانہ پنج لکھ روپے وچ اپنی جگہ اُتے پڑھانے دے لئی معمولی ترسیل چھڈ چکے نيں۔ # رہنماواں تے عہدیداراں د‏‏ی ملی بھگت تو‏ں ، ہزاراں کروڑاں د‏‏ی دھوکہ دہی د‏‏ی صنعتاں ، بھرتی د‏‏ی صنعتاں تے تبادلہ صنعتاں دا قیام عمل وچ لیایا گیا ا‏‏ے۔ [[کلیان سنگھ]] نے 'مشابہت آرڈیننس' نافذ کيتا جسنو‏ں اترپردیش وچ اترپردیش وچ نقل کيتی روک تھام دے لئی انتخابی مسئلہ بنایا گیا سی تے عوامی اعلان کيتا سی کہ 'ماں انتخاب جیتنے اُتے وزیر اعلیٰ بندے ہی ہی اس ڈپلیکیٹ آرڈیننس نو‏‏ں واپس لے لاں گا۔ ' # ایسی ہزاراں یونیورسٹیاں نيں جتھے سرٹیفکیٹ فروخت ہورہے نيں۔ انہاں وچو‏ں بیشتر [[جامعہ|نجی یونیورسٹیاں نيں]] ، جنہاں وچ وڈے تاجراں ، صنعتکاراں تے تعلیمی مافیا د‏‏ی لگام ا‏‏ے۔ تعلیم نو‏‏ں 'کاروبار' بنا دتا گیا ا‏‏ے۔ ایداں دے ادارےآں وچ اعلیٰ چمک ا‏‏ے۔ اچھی عمارتاں ، اچھے تے جدید نظام د‏‏ی مکمل کلاس رومز ، لیبز وغیرہ موجود نيں لیکن ایداں دے ادارےآں وچ تعلیم نئيں ، بلکہ تعلیم دا کاروبار ہُندا ا‏‏ے۔ # ایتھے ختم نئيں ہُندا ، ملک وچ اعلیٰ تعلیم دے فروغ تے اس دے کنٹرول دے لئی بنائی گئی بہت ساری کمیٹیاں بدحالی د‏‏ی پارٹی وچ پھنس چکيا‏‏ں نيں۔ اج کل ، ملک بھر وچ سیکڑاں اعلیٰ تعلیمی ادارے نيں ، جو یونیورسٹی دے لئی طے شدہ معیارات تے معیارات دے مطابق نئيں نيں ، اس دے باوجود انہاں دے طرز عمل تے تعلیم دے ناں اُتے پیشہ ورانہ سرگرمیاں وچ ملوث ہونا [[یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (بھارت)|یونیورسٹی گرانٹس کمیشن]] اُتے سوال کھڑے کردا ا‏‏ے۔ # اج ، پورے ملک وچ ٹکنالوجی انسٹی ٹیوٹ کھل رہے نيں ، جو صرف تعلیمی مافیا دے لئی رقم جمع کرنے والے مراکز نيں۔ ایداں دے ہزاراں تکنیکی ادارے نيں جو تکنیکی نصاب دے لئی مطلوبہ معیار اُتے پورا نئيں اتردے ، انہاں ادارےآں نو‏‏ں ' آل انڈیا کونسل برائے ٹیکنیکل ایجوکیشن ' دے ذریعہ لکھاں کھیلاں دے پردے دے پِچھے منظور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ منظوری دے لئی معائنہ دا عمل صرف اک کاغذی دستاویز ا‏‏ے۔ # بہت سارے پروفیسر ایداں دے نيں جو اپنے محقق تو‏ں پیسہ لیندے نيں تے خود انہاں دا تحقیقی مقالہ لکھدے نيں یا دوسرے ماہرین د‏‏ی خدمات دا استعمال ہُندا اے ، جو نہ صرف اک مقررہ رقم دے بجائے اپنے تحقیقی مقالے نو‏‏ں مقررہ وقت د‏‏ی حد وچ دیندے نيں بلکہ زبانی جانچ پڑتال تک اسيں تعاون کردے نيں اس گل دا یقین کرنے دے لئی کہ 'فیس' وصول د‏‏ی جانے والی 'فیس' دے مطابق کيت‏ی جائے۔ کچھ ایسی یونیورسٹیاں وی نيں جتھے بوہت سارے پروفیسر یو جی سی تو‏ں اپنے محققاں تو‏ں وظائف وچ کمیشن وی لیندے نيں۔ اوہ طلبہ اُتے دباؤ ڈالتا اے کہ یا تاں اوہ ہر ماہ اک مقررہ رقم داں ، بصورت ہور 'ان دا کم معیاری نئيں اے ' ایہ کہندے ہوئے پابندی ہوئے گی۔ شکست تسلیم کردے ہوئے ، طلبا نو‏‏ں نہ صرف انہاں دے غیر اخلاقی مطالبات دے سامنے جھکنا پڑدا اے بلکہ انہاں نو‏ں اپنے اعزاز نو‏‏ں وی قربان کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ === متفرق کرپشن === * وقتا فوقتا خبر آندی اے کہ [[راجیہ سبھا]] د‏‏ی رکنیت 1 کروڑ وچ خریدی جاسکدی ا‏‏ے۔ * وزراء ، ممبران اسمبلی ، ممبران اسمبلی د‏‏ی دولت اک یا دو سال وچ کم ہوک‏ے چار گنیاہو رہی ا‏‏ے۔ * وقتا فوقتا مختلف مسابقتی امتحانات وچ لکھاں روپے حاصل کرنے تے انہاں د‏‏ی میرٹ لسٹ وچ کاپی کرنے د‏‏ی خبراں آندی رہندیاں نيں۔ * پارلیمنٹ وچ سوالات پُچھنے دے لئی پیسے لے رہے نيں * اعتماد دے ووٹ د‏‏ی حمایت کرن * گورنرز ، وزراء وغیرہ دے ذریعہ صوابدید دا غلط استعمال۔ * '''معالج د‏‏ی بدعنوانی''' : لازمی ٹیسٹ لکھياں ، عمومی دواواں تجویز نہ کرن ، جنین ٹیسٹ تے صنف ٹیسٹ کرواواں ، * '''وکلاء دے ذریعہ بدعنوانی''' : ، جعلی ڈگری یا ڈگری دے بغیر پریکٹس ، اپنے مخالف نو‏‏ں خفیہ بتاواں ، تریخ مقرر کرن ، مقدمہ کمانے دا ذریعہ بناواں * '''غیر قانونی رہائش (رہائش)''' : * '''بوتھ''' اُتے قبضہ : * '''چارٹرڈ اکاؤنٹنٹ دے ذریعہ بدعنوانی''' - کسی کاروبار یا کمپنی دے مالی بیانات اُتے نڈر رائے نہ داں ، مالی گندگی چھپاواں == کرپشن تے سوئس بینک == # ہندوستانی غریب اے لیکن ہندوستان کدی غریب نئيں رہیا "۔ اس دا مطلب سوئس بینک دے ڈائریکٹر دا کہنا ا‏‏ے۔ سوئس بینک دے ڈائریکٹر نے ایہ وی کہیا اے کہ ہندوستان دے تقریبا 280 لکھ کروڑ دے پاس انہاں دے سوئس بینک وچ ذخائر نيں۔ ہندوستان [[مالیات|سے]] 30 سال اگے بجٹ دے بغیر رقم ( [[مالیات|ٹیکس]] بنایا جاسکدا اے )۔ # یا فیر 60 ملین روزگار دے مواقع دتے جاسکدے نيں۔ یا آپ ایہ وی کہہ سکدے نيں کہ ہندوستان دے کسی وی پنڈ تو‏ں دہلی تک 4 لین سڑک بنائی جاسکدی ا‏‏ے۔ # ایہ وی کہیا جاسکدا اے کہ 500 تو‏ں زیادہ سماجی منصوبے مکمل ہوسکدے نيں۔ ایہ رقم اِنّی اے کہ ایتھ‏ے تک کہ جے ہر ہندوستانی نو‏‏ں ہر ماہ 2000 روپیہ دتا جاندا اے تاں ، ایہ 60 سال تک ختم نئيں ہوئے گا۔ یعنی ہندوستان نو‏‏ں کسی عالمی بینک تو‏ں قرض لینے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ ذرا سوچئے … ساڈے کرپٹ سیاستداناں تے بیوروکریٹس نے کِداں ملک نو‏‏ں لُٹیا اے تے ایہ لُٹ مار 2018 تک جاری ا‏‏ے۔ # ہن اس سلسلہ نو‏‏ں روکنا بہت ضروری ہوگیا ا‏‏ے۔ انگریزاں نے ساڈے ہندوستان اُتے تقریبا 200 سال حکومت کیت‏‏ی تے تقریبا 1 لکھ کروڑ روپے پرت لئے۔ # لیکن آزادی دے صرف 64 سالاں وچ ، ساڈی بدعنوانی نے 280 لکھ کروڑ پرت لئے نيں۔ اک طرف 200 سال وچ 1 لکھ کروڑ اے تے دوسری طرف صرف 64 سالاں وچ 280 لکھ کروڑ۔ یعنی ہر سال لگ بھگ 4.37 لکھ کروڑ ، یا انہاں کرپٹ لوکاں دے ذریعہ تقریبا 36 ہزار کروڑ ہندوستانی کرنسی سوئس بینک وچ جمع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ # ہندوستان نو‏‏ں ورلڈ بینک دے کسی قرض د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ سوچئے کہ ساڈے کرپٹ سیاستداناں تے اعلیٰ عہدیداراں نے کِنّی رقم مسدود کردتی اے ! == ہندوستان دا بدعنوانی خیال انڈیکس == '''[[اشاریہ ادراک بدعنوانی|کرپشن پرسیسیسی انڈیکس]] وی دیکھو۔''' # 2015 وچ ، ہندوستان د‏‏ی بدعنوانی '''76 کی''' درجہ بندی د‏‏ی کہ ایہ پچھلے سالاں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ 2014 وچ ، ایہ درجہ بندی '''75 تھی''' ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ssgcp.com/%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%95-2015/|title=‘भ्रष्टाचार बोध सूचकांक, 2015|accessdate=15 जून 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190314075308/http://www.ssgcp.com/%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%9f%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%ac%e0%a5%8b%e0%a4%a7-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%95-2015/|archivedate=14 मार्च 2019}}</ref> 2012 وچ بھارت د‏‏ی بدعنوانی د‏‏ی درجہ بندی 79 سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/hi/%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80/a-16429414|title=भ्रष्ट देशों की सूची जारी|accessdate=15 जून 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180321234906/http://www.dw.com/hi/%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80/a-16429414|archivedate=21 मार्च 2018}}</ref> == سائنسی حل == # مشورہ دتا جاندا اے کہ ہندوستان وچ بدعنوانی نو‏‏ں روکنے دے لئی بوہت سارے اقدامات اٹھائے جاواں۔ انہاں وچ جو اہ‏م نيں اوہ نيں۔ * تمام ملازمین نو‏‏ں تنخواہ وغیرہ نقد نئيں دتی جانی چاہیدا لیکن ایہ رقم انہاں دے بینک اکاؤنٹ وچ رکھی جانی چاہیدا۔ * کوئی وی اپنے بینک اکاؤنٹ تو‏ں دس ہزار تے اک ماہ وچ پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ نئيں کڈ سکدا۔ زیادہ تو‏ں زیادہ لین دین الیکٹرانک دے ذریعہ کيتا جانا چاہیدا۔ * وڈے نوٹ (1000 ، 500 وغیرہ) دا آپریشن بند ہونا چاہیدا۔ * مراعات تے صوابدید نو‏‏ں کم یا ختم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ * تمام 'سرکاری ملازم' (وزراء ، ممبران پارلیمنٹ ، ممبران اسمبلی ، افسر شاہی ، افسر ، ملازم) ہر سال اپنے اثاثےآں دا اعلان کردے نيں۔ * بدعنوانی وچ ملوث افراد دے لئی سخت سزا دا بندوبست ہونا چاہیدا۔ بدعنوانی تو‏ں حاصل ہونے والی رقم ضبط کرنے دا انتظام ہونا چاہیدا (حکومت نے ضبط کرلیا) * انتخابی اصلاحات د‏‏ی جاواں تے کرپٹ تے جرائم پیشہ عناصر اُتے الیکشن لڑنے اُتے پابندی عائد کيتی جائے۔ * غیر ملکی بینکاں وچ جمع ہندوستانیاں دا کالا دھن بھارت لیایا جائے تے اس تو‏ں عوامی کم کیتے جاواں۔ * [[مصنوعی ذہانت]] دا استعمال کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globaltechcouncil.org/artificial-intelligence/is-artificial-intelligence-the-future-tool-for-anti-corruption/|title=Is Artificial Intelligence the future tool for anti-corruption?|accessdate=12 अगस्त 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190812140912/https://www.globaltechcouncil.org/artificial-intelligence/is-artificial-intelligence-the-future-tool-for-anti-corruption/|archivedate=12 अगस्त 2019}}</ref> == کرپشن دے خلاف جدوجہد تے تحریک == * [[جے پرکاش نرائن|جے پرکاش نارائن دے]] ذریعہ سن 1919 وچ مکمل انقلاب [[جے پرکاش نرائن|۔]] * 1949 وچ [[وی پی سنگھ|وشوناتھ پرتاپ سنگھ]] ( بوفورس اسکینڈل دے خلاف) د‏‏ی تحریک * بیرون ملک [[کالا بازار|جمع کالے دھن]] نو‏‏ں واپس لیانے د‏‏ی تحریک از سوامی رام دیو (جون 2011) * [[انا ہزارے|انا ہزارے دے]] ذریعہ [[عوامی لوک پال بل|جن لوک پال بل]] نو‏‏ں منظور کرنے د‏‏ی تحریک (اگست 2011) * '''[[نریندر مودی|مودی سرکار]] نے بدعنوانی دے خلاف اٹھائے گئے اقدامات''' - <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.performindia.com/improve-indias-ranking-in-global-corruption-index/|title=मोदीराज में वैश्विक भ्रष्टाचार सूचकांक में सुधरी भारत की रैंकिंग|accessdate=12 मई 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190512081524/http://www.performindia.com/improve-indias-ranking-in-global-corruption-index/|archivedate=12 मई 2019}}</ref> :* ہزاراں غیر سرکاری تنظیماں تے شیل کمپنیاں دا بندش :* [[بھارت وچ 500 تے 1000 دے نوٹاں دا اسقاط زر|500 تے 1000 دے نوٹ دا اعلان]] (9 نومبر ، 2014) :* یوریا [[نیم|کی کوٹنگ]] :* ڈیجیٹلائزیشن نو‏‏ں فروغ دینا تے متعدد سرکاری خدمات آن لائن کردتی گئياں ، سبسڈی براہ راست مستفید افراد دے کھاتاں وچ بھیجی جارہی ا‏‏ے۔ :* سینکڑاں وڈے کرپٹ عہدیداراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنا == بدعنوانی د‏‏ی روک تھام دیاں کوششاں == === معلومات دا حق === '''[[قانون حق معلومات، 2005ء|معلومات دا حق قانون ، 2005 دیکھو]]''' ۔ === عوامی خدمت دا قانون === '''پبلک سروس رائٹس ایکٹ''' دیکھو۔ === انسداد بدعنوانی دا قانون === * [[تعزیرات ہند|انڈین پینل کوڈ ، 180]] * بدعنوانی د‏‏ی روک تھام دا قانون ، 1988 * [[بے نامی لین دین (ممنوع) ایکٹ، 1988ء|بینامی ٹرانزیکشنز (ممنوعہ) ایکٹ]] * آرتھوسن پروینشن ایکٹ ، 2002 (روک تھام دا منی لانڈرنگ ایکٹ ، 2002) * انکم ٹیکس ایکٹ دے قانونی چارہ جوئی سیکشن ، 9 ایل 6 ایل (انکم ٹیکس ایکٹ دے استغاثہ سیکشن ، L96l) * لوک پال ایکٹ ، 2013 === اینٹی کرپشن پولیس تے عدالتاں === === اینٹی کرپشن سول آرگنائزیشن === * کرپشن دے خلاف بھارت * لوکسوٹا موومنٹ === انتخابی اصلاحات === '''انتخابی اصلاحات''' دیکھو۔ == حوالے == {{حوالے}} == ہور ویکھو == * [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|اینٹی کرپشن انڈیکس]] * [[بدعنوانی]] * [[شفاف امواد|شفافیت]] * مرکزی چوکیدار کمیشن * بدعنوانی د‏‏ی روک تھام دا قانون ، 1988 * [[قانون حق معلومات، 2005ء|معلومات دا حق قانون ، 2005]] * [[بھارت دے اہ‏م گھوٹالاں د‏‏ی لسٹ|ہندوستان دے وڈے گھوٹالے]] * کرپشن دے خلاف بھارت * [[بے نامی لین دین (ممنوع) ایکٹ، 1988ء|بینامی املاک]] * [[رشوت]] * ہندوستان وچ غربت * [[کالا بازار|کالا دھن]] == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20071101034740/http://www.cvc.nic.in/hindi/hindimain.htm سنٹرل ویجیلنس کمیشن ، انڈیا] * [https://web.archive.org/web/20110630053031/http://www.cic.gov.in/ مرکزی انفارمیشن کمیشن ، ہندوستان] * [https://web.archive.org/web/20090429012117/http://www.transparency.org/ شفافیت بین الاقوامی] * [https://web.archive.org/web/20071011053932/http://karmayog.org/anticorruption/ '''کرمایوگ کے''' اینٹی کرپشن روابط] * [https://web.archive.org/web/20071016060420/http://www.rtiindia.org/ آر ٹی آئی انڈیا ہوم پیج] * [https://web.archive.org/web/20070715170510/http://indiarti.blogspot.com/ معلومات دا حق بلاگ] * [https://web.archive.org/web/20111105043349/http://aajkamudda.blogspot.com/2011/04/blog-post_28.html کرپشن اُتے مکے مار - اج دا مسئلہ] * [https://web.archive.org/web/20160304221025/http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=475&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=180&font=12 کرپشن د‏‏ی راکھ کھا جانے د‏‏ی ضرورت اے ] * [https://web.archive.org/web/20120316105817/http://www.indiaassuperpower.blogspot.com/ '''بھارت بطور سپر پاور'''] * [https://web.archive.org/web/20120426234656/http://bharatkalyan97.blogspot.in/2012/04/india-corruption-score-since-1948.html '''1948 تو‏ں بھارت کرپشن دا سکور'''] (بھارت کلیان) * [https://web.archive.org/web/20190129192752/https://www.jagran.com/politics/international-india-improve-in-field-of-corruption-somalia-is-named-as-worst-with-denmark-considered-fairest-18900298.html بین الاقوامی درجہ بندی د‏‏ی رپورٹ وچ مودی سرکار نے بدعنوانی دا نشانہ بنایا ، حیثیت بہتر ہوئی] (ڈینک جاگرن ؛ 29 جنوری 2014) * [https://hindi.siasat.com/news/मोदी-के-तहत-भ्रष्टाचार-के-978092/ مودی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114010949/https://hindi.siasat.com/news/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%A4-%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-978092/ |date=2021-01-14 }} (ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل) دے [https://hindi.siasat.com/news/मोदी-के-तहत-भ्रष्टाचार-के-978092/ تحت ہندوستان نے بدعنوانی دے خلاف بہتر اقدامات اٹھائے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114010949/https://hindi.siasat.com/news/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A4%B9%E0%A4%A4-%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-978092/ |date=2021-01-14 }} ؛ 29 جنوری 2014) * [https://web.archive.org/web/20170126031547/http://www.amarujala.com/india-news/india-ranking-in-corruption-going-down بھارت وچ بدعنوانی کم ہورہی اے ، درجہ بندی وچ بہتری] (24 جنوری ، 2014) * [https://web.archive.org/web/20180218213213/https://www.livehindustan.com/national/story-sc-directs-that-candidates-contesting-elections-will-now-have-to-disclose-the-source-of-their-and-their-dependents-1805495.html سپریم کورٹ دا فیصلہ: نامزدگی دے وقت ، رہنماواں نو‏‏ں اپنی تے اپنے اہل خانہ د‏‏ی آمدنی دا ذریعہ دسنا ہوئے گا] (فروری ، 2014) == ہور ویکھو == * [[میکالے تعلیمی نظام]] * [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] * [[جنگ پلاسی]] * [[برطانوی ہندوستان وچ بدعنوانی]] * [[ہندوستان وچ بدعنوانی دی تریخ]] {{بھارت وچ بدعنوانی}} [[گٹھ:بدعنوانی]] [[گٹھ:بھارت وچ بدعنوانی]] [[گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ]] qdlq5t7cf37y8isedl8nahzz8t7zdhf 0 101594 712015 709700 2026-09-26T07:06:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712015 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}'''دنانیر مبین''' [[پشاو‏ر]]، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک 19 سالہ لڑکی اے جو [[2021ء]] دے آغاز تو‏ں اپنے [[انسٹا گرام]] صفحے اُتے اپلوڈ کردہ اک ویڈیو د‏‏ی وجہ کافی مشہور ہوئی۔ اس دے پیرو کار (فالوئرز) راتو‏‏ں رات ودھ ک‏ے دو لکھ پینالیس ہزار ہوئے گئے۔ <ref name="opoyi">{{Cite web |title=Who is Dananeer Mobeen, the Pakistani girl behind the viral 'Pawri' video |url=https://opoyi.com/who-is-dananeer-mobeen-the-pakistani-girl-behind-the-viral-pawri-video |access-date=2021-02-27 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213124819/https://opoyi.com/who-is-dananeer-mobeen-the-pakistani-girl-behind-the-viral-pawri-video |dead-url=yes }}</ref> اس نو محصولہ شہرت د‏‏ی وجہ اس دا انٹرویو کئی ذرائع ابلاغ دے گھراناں نے کیا، جنہاں وچ [[بی بی سی اردو]] وی شامل ا‏‏ے۔ == ویڈیو د‏‏ی خلاصہ == انسٹا گرام اُتے اپلوڈ کردہ ویڈیو وچ دنانیر خود کو، اس د‏ی کار تے اس وچ شریک رفقاء دا ایويں تعارف کردی: "یہ ساڈی کار اے، ایہ اسيں نيں، تے ایہ ساڈی پَوری ہوئے رہی ا‏‏ے۔" ایتھ‏ے مغربی لب و لہجہ دے حامل پاکستانی عوام د‏‏ی دیکھیا دیکھی دنانیر پارٹی لفظ نو‏‏ں پوری کہندی اے، شاید ايس‏ے تلفظ وچ ویڈیو د‏‏ی انفرادیت تے مقبولیت دا راز چھپا ا‏‏ے۔ <ref name="opoyi" /> == ویڈیو د‏‏ی مقبولیت == دنانیر د‏‏ی ویڈیو اپنے ملک تے پڑوسی ملک [[بھارت]] وچ کافی مقبول ہوئی۔ کئی لوک اس مقبولیت دے مداح نيں تے امید کردے نيں کہ اس تو‏ں دونے ملکاں دے بیچ تنازعات وچ کمی رو نما ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ * بھارتی [[ریپ موسیقی]] دے مشہور فن [[یش راج مکھاندے]] نے اس ویڈیو نو‏‏ں اپنی نغمہ ریز ویڈیو د‏‏ی بنیاد بنایا۔ انہاں نے اس تعلق تو‏ں کہیا:" اج تو‏ں ميں پارٹی نئيں کراں گا، صرف پوری کراں گا۔ کیو‏ں کہ پارٹی کرنے وچ اوہ مزا نئيں جو پوری کرنے وچ ا‏‏ے۔"<ref>[https://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/yashraj-mukhate-gives-musical-twist-to-pawri-ho-rahi-hai-7187093/ “Aajse me party nahi karunga Sirf pawri karunga. Kyuki party karneme wo mazaa nahi jo pawri karneme hai (from today I will not party, I will pawri, there is more fun in pawri than a party)”. Yashraj Mukhate gives musical twist to Pak’s ‘pawri ho rahi hai’ trend, video breaks the internet]</ref> * کئی بالی وڈ دے فن کاراں نے خود نو‏‏ں دنانیر دے بول والی یا ورگی ویڈیو دا حصہ بنایا، جس وچ [[بھومی پیڈنیکر]]، [[رنویر سنگھ]]، [[ویویک اوبیرائے]]، [[شلپا شیٹی]]، [[دانش لفظاں]]، [[شاہد کپور]]، [[رندیپ ہوڈا]]، وغیرہم اس وچ شامل نيں۔<ref>[https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/prasoon-joshi-positive-about-indias-stricter-rules-for-social-media-ott-platforms Watch: Bollywood's obsession with 'Pawri' vibes, memes go viral]</ref> * بھارت وچ غذائی فراہمی د‏‏ی خدمت [[زوماٹو]] نے اک تصویر [[ٹویٹر]] اُتے اپلوڈ د‏‏ی جس دے نال ایہ متن سی: ایہ ساڈی کارٹ اے، ایہ اسيں نيں تے ایہ ساڈی پَورٹی ہوئے رہی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/nation/netflix-zomato-join-yeh-humari-pawri-ho-rahi-hai-meme-trend-212853 Netflix, Zomato join ‘Pawri hori hai’ meme trend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417061412/https://www.tribuneindia.com/news/nation/netflix-zomato-join-pawri-hori-hai-meme-trend-212853 |date=2024-04-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417061412/https://www.tribuneindia.com/news/nation/netflix-zomato-join-pawri-hori-hai-meme-trend-212853 |date=2024-04-17 }}</ref> * ٹویٹر اُتے [[نیٹ فلکس]] نے ايس‏ے طرح ایہ پیام لکھیا: دوستاں دے نال کچھ دیکھنا (غلط نشان)۔ نیٹ فلکس پَوری ہوئے رہی ا‏‏ے۔<ref>https://twitter.com/NetflixIndia/status/1361226576247971841 Watching something with your friends ]</ref> * [[بھارتی فوج]] دے مسلح فوجیاں نے وی ویڈیو تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اک ویڈیو تیار کيتی جس وچ اوہ وی اپنی پٹرولنگ دے جاری ہونے دا آخر وچ ذکر کردے نيں۔ اُتے ایہ فوجیاں دا نجی ویڈیو اے، اس د‏ی کوئی سرکاری حیثیت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.india.com/hindi-news/viral/indian-army-new-video-gone-viral-on-pawri-ho-rahi-hai-see-version-of-indian-army-4434356/ Indian Army: अब आया इंडियन आर्मी का Pawri Ho Rahi Hai Version, वीडियो वायरल]</ref> * [[اتر پردیش پولیس]] نے ايس‏ے طرح اک پیام ٹویٹر اُتے اپلوڈ کیا:<br /> دیر رات #پوری_ہو_رہی_اے، آپ ڈسٹرپ (خلل) ہوئے رہے نيں تاں کال کرن<ref>[https://www.news18.com/news/buzz/up-police-pawri-meme-party-late-night-car-3436622.html UP Police Uses ‘Pawri’ Meme to Send a Message to Locals Disturbed by Late Night Parties]</ref>112 == ہور ویکھو == * [[انسٹا گرام]] * [[سماجی میڈیا اُتے سوانیاں]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:انسٹا گرام دے مشاہیر]] [[گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی سوانیاں]] n10w6k8jsxe2z1d6vo2n2wf8iez63gl 0 101790 711958 711424 2026-09-26T03:59:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711958 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = اعوان یاکووچ فرانکو<br />Іван Якович Франко | image = Ivan Franko (1898).png | imagesize = | caption = | birth_name = Іван Якович Франко | pseudonym = مائیرون، کریمن، زائیوی | birth_date = {{OldStyleDate|اگست 27|1856|اگست 15}} | birth_place = [[ناہیؤویچی]]، [[آسٹریئن سلطنت]] (ہن [[یوکرین]]) | death_date = {{OldStyleDate|28 مئی|1916|15 مئی}} | death_place = [[لیمبرگ]]، [[آسٹریا-ہنگریا]] (ہن [[یوکرین]]) | occupation = شاعر، لکھاری، سیاسی کارکن | ethnicity = [[یوکرینی لوک|یوکرینی]] | period = 1874–1916 | genre = [[مہانکاوِ]]، [[نکی کہانی]]، [[ناول]]، [[ناٹک]] | subject = | movement = [[یتھارتھواد (کلا)|یتھارتھواد]]، [[ڈیکاڈینٹ لہر]] | spouse = اولہا فیدوریونا کھوروزنسکا | children = آندریئے <br />[[پیترو فرانکو]] <br /> تاراس فرانکو<br /> ہانا کلیوچکو (فرانکو) | influences = [[مکھائلو دراہومانوو]]، [[تاراس شیوچینکو]] | influenced = | signature = }} '''ایوان یاکووچ فرانکو''' ({{lang-uk|Іван Якович Франко}}، {{IPA-uk|iˈvɑn ˈjɑkovɪt͡ʃ frɐnˈkɔ|pron}}) ({{OldStyleDate|27 اگست|1856|15 اگست}} – {{OldStyleDate|28 مئی|1916|15 مئی}}) اک یوکرینی شاعر، لکھاری، صحافی، معیشت دان سی۔ [[یوکرینی بولی]] وچ جسوسی ناول لکھن والا اتے جدید شاعری لکھن والا ایہہ پہلا انسان سی۔ ایہہ مغربی [[یوکرین]] وچ سماج وادی اتے قوم پرست لہر دا بانی سی۔ اپنی رچنا دے نال نال اسنے دنیا مشہور لکھاریاں جویں کہ [[ولیئم شیکسپیئر]]، [[لورڈ بائرن]]، [[وکتور اوگو]]، [[دانتے آلیگیری]]، [[گوئیتھے]] ورگیاں دیاں رچناواں نوں [[یوکرینی بولی|یوکرینی]] وچ ترجمہ کیتا۔ [[تاراس شیوچینکو]] دے نال مل کے اسنے [[یوکرین]] دے جدید ساہتی اتے سیاسی سوچ وچار اتے کافی اثر پایا۔ == جیون == فرانکو دا جم یوکرینی پنڈ ناہیؤویچی وچ ہویا<ref>[http://gska2.rada.gov. ua/pls/z7502/A005?rdat1=17.07.2005&rf7571=19469 Облікова картка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801122059/http://gska2.rada.gov/ |date=2013-08-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801122059/http://gska2.rada.gov/ |date=2013-08-01 }} {{uk icon}}</ref> جو اس ویلے آسٹریئن سلطنت دا حصہ سی۔ ایہہ کھاندے-پیندے گھر توں سی جتھے ایہناں کول نوکر وی سی اتے ایہناں کول لگبھگ 59 کلے زمین سی۔<ref>{{YouTube|L1IXCePNN5I|Film about Ivan Franko by Sofia Chemerys, part 2}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری سروت == {{Commons category|Ivan Franko}} * [http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/F/R/FrankoIvan.htm Article on Ivan Franko] from the Encyclopedia of Ukraine * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Borislav_stories_anhl/ Ivan Franko ''Boa Constrictor and Other Stories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423225714/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Borislav_stories_anhl/ |date=2015-04-23 }} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Poems_and_Stories_anhl/ Ivan Franko ''Poems and Stories'' trans. by John Weir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423181614/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Poems_and_Stories_anhl/ |date=2015-04-23 }} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Selections_Poems_and_Stories_anhl/ Ivan Franko ''Selections: Poems and Stories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423233459/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Selections_Poems_and_Stories_anhl/ |date=2015-04-23 }} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/The_Poet_of_Western_Ukraine_Selected_Poems_anhl/ Ivan Franko ''The Poet of Western Ukraine. Selected Poems''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423234512/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/The_Poet_of_Western_Ukraine_Selected_Poems_anhl/ |date=2015-04-23 }} [[گٹھ:یوکرینی شاعر]] bhqbdlun1rv1774mkkeo5d1gc9l168w 0 102891 712024 696946 2026-09-26T07:32:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712024 wikitext text/x-wiki {{Infobox newspaper | name = Dainik Prayukti | logo = | logo_size = 220px | image = | image_size = 220px | caption = | type = Daily [[newspaper]] | format = [[Broadsheet]] | founder = [[Sampath Kumar Surappagari]] | publisher = Prayukti Publications Private Limited | editor = | president = | chiefeditor = | assoceditor = | maneditor = | newseditor = | managingeditordesign = | campuseditor = | opeditor = | sportseditor = | photoeditor = | staff = | foundation = 11 مئی 2016 | political = Neutral | language = [[Hindi]] | owners = Prayukti Group | ceased publication = | relaunched = | headquarters = [[New Delhi]] | circulation = 350,000 | sister newspapers = | ISSN = | oclc = | website = {{URL|http://prayukti.net/}} | free = Yes | dirinteractive = }} '''دینک پریوکتی''' [[:hi:प्रयुक्ति|ہائی: प्रयुक्ति]] اک بھارتی [[ہندی بولی|ہندی-]] لسانی روزانہ اخبار اے، جو [[نویں دلی]]، [[اتر پردیش]] اتے [[ہریانہ]] توں شائع ہندا اے۔ اس دا قیام 2016 وچ پریکتی گروہ ولوں کیتی گئی سی۔<ref name="Uni Varta">{{Cite news|url=http://www.univarta.com/news/india/story/827076.html|title=प्रयुक्ति सम्मान-2017 से सम्मानित|access-date=30 Mar 2017|publisher=UNI Varta|agency=UNI|ref=http://www.univarta.com/news/india/story/827076.html|accessdate=16 March 2021|archivedate=3 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170403014433/http://www.univarta.com/news/india/story/827076.html}}</ref> == دینک پریکوتی برانڈ == دینک پریکوتی بھارت وچ چوٹی دے 10 پرمکھ ہندی اخباراں وجوں ابھریا سی اتے اک سرویکھن ولوں بھارت وچ ایہہ سبھ توں تیزی نال ودھن والا روزانہ اخبار اعلان کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.newsdayin.com/top-10-leading-hindi-newspapers-in-india.html|title=Top 10 Leading Hindi Newspapers in India|website=www.newsdayin.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127203057/https://www.newsdayin.com/top-10-leading-hindi-newspapers-in-india.html|archive-date=27 جنوری 2018|access-date=18 دسمبر 2017|ref=https://www.newsdayin.com/top-10-leading-hindi-newspapers-in-india.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://smartwoop.com/hindi-newspapers/|title=17 Best Hindi Newspapers List to Get Latest Hindi News Updates|access-date=16 فروری 2018|publisher=17 Best Hindi Newspapers List|agency=SMARTWOOP|accessdate=2021-03-16|archivedate=2018-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224232724/https://smartwoop.com/hindi-newspapers/}}</ref> == مانتا == ورلڈ ایسوسی ایشن آف نیوزپیپر اینڈ نیوز پبلیشرز (وین-اپھرا) ولوں دینک پریکتی نے پرنٹ انوویشن 2018 انعام جتیا، جس نوں دنیا بھر دے 19 دیساں وچالے کروایا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.bizcommunity.com/Article/1/73/182051.html|title=Winners announced for WAN-IFRA Print Innovation Awards 2018|access-date=18 ستمبر 2018|publisher=bizcommunity.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://events.wan-ifra.org/events/print-innovation-awards/participants|title=Print Innovation Awards 2018|access-date=18 ستمبر 2018|publisher=WAN-IFRA|ref=wan-ifra.org|accessdate=2021-03-16|archivedate=2021-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119063831/https://events.wan-ifra.org/events/print-innovation-awards/participants}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://createsend.com/t/d-BBD99F35B8A8962C2540EF23F30FEDED|title=WAN-IFRA Print Innovation Awards 2018 Winners Announced|access-date=18 ستمبر 2018|publisher=WAN-IFRA}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * [https://web.archive.org/web/20170608103541/http://epaper.prayukti.net/ سرکاری ویبسائیٹ] * [https://web.archive.org/web/20170608103541/http://epaper.prayukti.net/ ای پیپر] [[گٹھ:ہندی اخبار]] [[گٹھ:اخبار]] 0irct65s2c6rp707e21dsl0x5zj7f7v 0 102909 712081 638328 2026-09-26T11:09:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712081 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}'''عینی زیدی''' [[بھارت|(جم 1978) بھارت]] توں اک انگریزی-بولی دی لکھاری اے۔ اس دے لیکھاں دا مجموعہ، ''جانیا-پچھانیا ٹرف: بینٹرنگ ود ڈانٹ اتے ہور سچیاں کہانیاں''، نوں 2010 وچ ووڈافون کراسورڈ بکّ ایوارڈ لئی چھوٹا-درج کیتا گیا| <ref>[http://www.outlookindia.com/news/article/ruskin-upamanyu-in-crossword-awards-shortlist/729300 "Ruskin, Upamanyu in Crossword Awards Shortlist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923181903/http://www.outlookindia.com/news/article/Ruskin-Upamanyu-in-Crossword-Awards-Shortlist/729300 |date=2014-09-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923181903/http://www.outlookindia.com/news/article/Ruskin-Upamanyu-in-Crossword-Awards-Shortlist/729300|date=23 ستمبر 2014}}، ''Outlook'' (New Delhi)، 28 جولائی 2011.</ref><ref>[http://www.afternoondc.in/book-review/vodafone-crossword-book-award-2010/article_31284] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004224807/http://www.afternoondc.in/book-review/vodafone-crossword-book-award-2010/article_31284|date=4 اکتوبر 2016}}، Afternoon Despatch</ref> اوہ شاعری ( ''کرش''، 2007)، چھوٹیاں کہانیاں ( ''دِی گڈّ انڈین گرل''، 2011) وی لکھدی اے، کھیڈدی اے، اتے اک ناول شائع وی کردی اے۔ ''اسنے اپنے کم دی بریڈّ، سیمینٹ، کیکٹس'' لئی سال 2018 وچ دی ہندو پلے رائیٹ اوارڈ اتے 2019 وچ نوں ڈوٹس پرائیز جتیا | <ref name="thehindu 2018-09-03">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/theatre/annie-zaidi-wins-the-hindu-playwright-award-2018/article24659776.ece|title=Annie Zaidi wins The Hindu Playwright Award 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810201927/https://www.thehindu.com/entertainment/theatre/annie-zaidi-wins-the-hindu-playwright-award-2018/article24659776.ece|archive-date=10 اگست 2018|access-date=3 ستمبر 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-authors/indian-writer-annie-zaidi-wins-100000-global-book-prize/article27282739.ece|title=Indian writer Annie Zaidi wins $100,000 global book prize|date=29 مئی 2019|work=The Hindu|access-date=30 مئی 2019}}</ref> == سکھیا == زیدی نے اپنی بیئے دی ڈگری [[اجمیر|اجمیر دے]] صوفیا کالج توں حاصل کیتی۔ [[ممبئی|اپنی گریجوئیشن توں بعد، اوہ ممبئی]] دے زیویئر انسٹیچیوٹ آف کمنکیشنس وچ صحافت دے وچ شامل ہوئی۔ == نجی زندگی == اس دا جم [[الہ آباد]] وچ ہویا سی۔ اس نوں اتے اس دے وڈے بھرا دی پالن پوشن اوہناں دی ماں یسمین زیدی، سکول استانی اتے پرنسپل ولوں کیتا گیا سی| اس دے نانا جی [[پدم شری]] وجیتا اردو لکھاری اتے مفکر علی جواد زیدی ہن ۔ اوہ اس ویلے ممبئی وچ رہندی اے۔ == لکھاری == عینی زیدی دا لیکھاں دا پہلا مجموعہ، ''جانیا-پچھانیا ٹرف: بینٹرنگ ود بینڈٹس اتے ہور سچیاں کہانیاں'' ، نوں 2010 وچ ووڈاپھون کراسورڈ بکّ ایوارڈ لئی چھوٹا-درج کیتا گیا سی| مشہور صحافی اتے لکھاری [[پالاگمی سائیناتھ|پی۔ سناتھ]] نے کتاب بارے کیہا، “ایہہ کہانی سناؤن دا گن اے جو تہانوں پھڑ لیندا اے۔ اک خوبصورت لکھت کتاب "| <ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Known-Turf-ebook/dp/B00872DR9E|title=Editorial Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717103612/http://www.amazon.com/Known-Turf-ebook/dp/B00872DR9E|archive-date=17 جولائی 2013|access-date=3 ستمبر 2018}}</ref> چھوٹیاں کہانیاں دا مجموعہ، ''دِ گڈّ انڈین گرل'' ، سمرتی روندر دے نال معاون لکھاری سی [[زبان بکس|اتے 2011 وچ زبان بکز]] ولوں شائع کیتا گیا سی۔ ''کرش''، 50 چترست کویتاواں دی اک لڑی 2007 وچ شائع ہوئی سی (چترکار گائنیل ایلوز دے تعاون نال)| اس دے لیکھ، کویتاواں اتے چھوٹیاں کہانیاں کئی ''دھارناواں وچ چھپیاں ہن، جس وچ دھاروی: دی سٹی'' انسرن (ہارپر کولنز انڈیا)، ''ممبئی نوئر'' (اکشک / ہارپر کولنز انڈیا)، ''وومین چینجنگ انڈیا'' (زبان) شامل ہن؛ ''راجستھان'' (روپا) دے ''ذریعے، پہلا نشان: 2'' (پینگئن انڈیا)، ''21 انڈر 40'' (زبان)، ''انڈیا شائیننگ، انڈیا چینجنگ'' (ٹرانکبار)| اس دے کم ''لٹل میگزین،'' دیسیلت ''،پرتلپِ ،'' ''رالیئ رویو،'' ''پدینے لونگ ،'' ''بھارتی ساہت'' (ساہت اکادمی) اتے ''ایشیائی چا'' طور ساہتی رسالے وچ ظاہر کیتا اے| جون 2012 وچ، ''ایلے'' میگزین نے زیدی دا نام ابھر رہے دکھنی ایشیائی لکھاریاں وچوں اک کیتا، جسدی لکھت نال سانوں یعقین اے کہ دکھنی ایشیائی ساہت نوں نکھار ملیگا۔ <ref>{{Cite web|url=http://deepanjana.wordpress.com/2012/06/09/from-elle-the-storytellers/|title=From ELLE: The Storytellers|website=Deepanjana Pal|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321045117/http://deepanjana.wordpress.com/2012/06/09/from-elle-the-storytellers/|archive-date=21 مارچ 2013|access-date=18 مئی 2013}}</ref> 2015 وچ، زیدی نے ''انباؤنڈ: 2000 Women'sپھ انڈین وومین رائیٹنگ دے 2000 سال دی'' اک شاعری شائع کیتی| <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/book-review-unbound-2000-years-of-indian-womens-writing/|title=Book Review – Unbound: 2,000 Years of Indian Women's Writing|last=Trisha Gupta|date=20 جون 2015|website=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118121511/http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/book-review-unbound-2000-years-of-indian-womens-writing/|archive-date=18 جنوری 2018|access-date=3 ستمبر 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/what-women-wrote/article7282077.ece|title=What women wrote|website=The Hindu}}</ref> == ناٹک اتے فلماں == عینی دے ناٹک “ان-سرلیکھ -1” نے دی ہندو پلے رائیٹ اوارڈ جتیا۔ <ref name="thehindu 2018-09-03"/> اسدا ناٹک ''جال'' <ref>[http://www.timeoutmumbai.net/theatre/features/stage-three TimeOut (جنوری 2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930045907/http://www.timeoutmumbai.net/theatre/features/stage-three|date=30 ستمبر 2013}}</ref><ref>[http://www.timeoutmumbai.net/theatre/reviews/jaal Jaal, TimeOut (مارچ 2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112071703/http://www.timeoutmumbai.net/theatre/reviews/jaal|date=12 نومبر 2013}}</ref> ممبئی وچ اک لکھاری بلاک: 3,<ref>{{Cite web|url=http://www.britishcouncil.in/writers-bloc|title=Writer's Bloc|website=britishcouncil.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903080338/http://www.britishcouncil.in/writers-bloc|archive-date=3 ستمبر 2014|access-date=31 اگست 2014}}</ref> حصے وجوں جنوری 2012 وچ پرتھوی تھئیٹر وچ کھولھیا گیا سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/magazine/off-the-bloc-take-three/article2783095.ece|title=Off the bloc: Take three|last=JANHAVI ACHAREKAR|website=The Hindu}}</ref> اک ہور ناٹک، ''سوٕ سوکس'' (انگریزی)، ستمبر 2012 وچ پرتھوی تھئیٹر وچ کھولھیا گیا سی۔ اس نوں کئی کیٹیگریاں وچ نامزد کیتا گیا سی، جس وچ مشہور میٹا اوارڈاں لئی سبتوں ودھیا سکرپٹ وی شامل اے۔ <ref>{{Cite web|url=http://metawards.com/v1/so-many-socks/|title=SO MANY SOCKS|website=Mahindra Excellence in Theatre Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904105827/http://metawards.com/v1/so-many-socks/|archive-date=4 ستمبر 2014|access-date=31 اگست 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/qtps-so-many-socks-nominated-for-the-meta-awards-2013/203454|title=QTP's 'So Many Socks' nominated for the META awards 2013|date=8 مارچ 2013|website=mid-day|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113248/http://www.mid-day.com/articles/qtps-so-many-socks-nominated-for-the-meta-awards-2013/203454|archive-date=3 ستمبر 2014|access-date=31 اگست 2014}}</ref> ناٹک دا ڈریکشن قاصر پدمسی نے کیتا سی ۔ اس دی پہلی پوری لمبائی سکرپٹ، ''نام، پلیس، اینیمل، تھنگ''، نوں ہندو میٹروپلسّ پلے رائیٹ اوارڈ، 2009 لئی شارٹلسٹ کیتا گیا سی۔ <ref>[http://blogs.thehindu.com/delhi/?p=11924 The Hindu-Blogs "PLAYWRIGHT AWARD 2009"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903125400/http://blogs.thehindu.com/delhi/?p=11924|date=3 ستمبر 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/prakash-koechlin-win-metroplus-playwright-award/article352169.ece|title=Prakash, Koechlin win MetroPlus Playwright Award|website=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wxX0_n-qvRUC&q=name+place+animal+thing+play+the+hindu+metroplus+award&pg=PA180|title=Three Plays|last=Majumdar|first=Abhishek|last2=Koechlin|first2=Kalki|year=2010|isbn=978-0-14-341558-9}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/asking-tough-questions/article655794.ece|title=Asking tough questions|website=The Hindu}}</ref> اک ریڈیو ناٹک، ''جیم''، [[بی بی سی|بیبیسی]] دی قومانتری پلے رائیٹنگ مقابلے 2011 لئی علاقائی (دکھنی ایشیا) وجیتا سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/arts/2011/08/110812_international_playwriting_competition_2011_winners.shtml|title=BBC World Service – Arts & Culture – International Playwriting Competition 2011: Meet the winners|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012004533/http://www.bbc.co.uk/worldservice/arts/2011/08/110812_international_playwriting_competition_2011_winners.shtml|archive-date=12 اکتوبر 2011|access-date=18 مئی 2013}}</ref> زیدی نے کجھ [http://indianshortmovies.com/category/directors-cut/annie-zaidi/ چھوٹیاں فلماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220103014602/http://indianshortmovies.com/category/directors-cut/annie-zaidi/ |date=2022-01-03 }} جویں کہ [http://indianshortmovies.com/ek-red-color-ki-love-story-short-film/ ''ایک لال رنگ دی پیار دی کہانی''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217160623/http://indianshortmovies.com/ek-red-color-ki-love-story-short-film/ |date=2020-02-17 }}، دا ڈریکشن وی کیتا، جو کہ اک شعری فلم اے، اتے اک سسپینس تھرلر [http://indianshortmovies.com/chhoti-si-love-story-short-film/ ''ایک بہت چھوٹی سی لوَ سٹوری''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129142050/http://indianshortmovies.com/chhoti-si-love-story-short-film/ |date=2022-01-29 }} | <ref>In Her Words Shambhavi Saxena, [https://www.youthkiawaaz.com/2015/09/psbt-2015-interview-with-annie-zaidi/ "When And Why Do Women Choose To Write? Filmmaker Annie Zaidi Answers This, And More"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828170602/https://www.youthkiawaaz.com/2015/09/psbt-2015-interview-with-annie-zaidi/|date=28 اگست 2018}}، ''YKA''، 15 ستمبر 2015.</ref> 2016 وچ، اسنے اک چھوٹا فلم ''ڈیسیبل دا'' ''ڈریکشن کیتا جو کہ شوئر سے شروات'' دا حصہ سی، <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6346954/|title=Shor Se Shuruaat (2016)|publisher=IMDb|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927064931/http://www.imdb.com/title/tt6346954/|archive-date=27 ستمبر 2017|access-date=3 ستمبر 2018}}</ref> ستّ چھوٹیاں فلماں دا اک سروجنک۔ اس نوں فلم پروڈیؤسر سریرام راگھون نے فلم بناؤن ویلے صلاحَ دتی سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/writer-director-annie-zaidi-s-short-film-depicts-a-mumbai-without-noise/story-0JPL3OQXSVnz2W2RPU0JZI.html|title=Annie Zaidi's short film depicts a Mumbai without noise|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801163725/http://www.hindustantimes.com/bollywood/writer-director-annie-zaidi-s-short-film-depicts-a-mumbai-without-noise/story-0JPL3OQXSVnz2W2RPU0JZI.html|archive-date=1 اگست 2017|access-date=3 ستمبر 2018}}</ref> == صحافت کیریئر == زیدی نے اپنے کیریئر دی شروعات اک صحافی وجوں کیتی سی۔ اس کول پرمکھ اخباراں اتے رسالیاں جویں کہ ''مڈ-ڈے'' اتے ''فرنٹلائین نال بہت اثر سی'' ۔ ''اسنے کارواں''، ''اوپن''، ''[[دی ہندو|دِی ہندو]]''، ''ایلے''، ''[[فوربز بھارت|فوربس انڈیا]]''، ''ترقی پسند''، ''میری کلیئر''، ''[[تہلکہ]]'' اتے ''ڈیکن ہرلڈ'' سمیت کئی ناشراں لئی لکھیا اے| اسنے 2011 اتے 2013 دے وچکار ''ڈیئینئے'' ( ''ڈیلی نیوز اتے تجزیہ'' ) لئی اک ہفتہ واری کالم وی لکھیا| ''[[دی ہندو|زیدی اس ویلے دی ہندو]]'' لئی اک کالم لکھدی اے اتے سونیپت دی اوپی جندل گلوبل یونیورسٹی وچ صحافت سکھاؤندی اے| <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://jgu.edu.in/jsjc/faculty/annie-zaidi/ |access-date=2021-03-16 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120043933/https://jgu.edu.in/jsjc/faculty/annie-zaidi/ |dead-url=yes }}</ref> == حوالے ==  {{حوالے}} [[گٹھ:بھارتی خاتون ناول کار]] [[گٹھ:اجمیر دے لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1978]] 4bag494b2bb1q5zew7us7thfmqsmqij 0 104189 712025 709701 2026-09-26T07:35:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712025 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=دیپکا سنگھ راجاوت|image=[[File:Deepika Singh Rajawat Parliament Street Protests.jpg|250px]]|alt=دیپکا راجاوت|caption=2016 دے وچ|birth_place=[[جموں]]، [[جموں اتے کشمیر]]، [[ہند]]|residence=[[جموں]]، [[جموں اتے کشمیر]]،|nationality=ہندی|alma mater=[[نیشنل لا یونیورسٹی]]، [[جودھپور]]|occupation=وکیل، انسانی حقوق کارکنّ|years_active=1988–ہال|parents=|signature=}} '''شری دیپکا سنگھ راجاوت''' اک انسانی حق کارکنّ اتے [[جموں اتے کشمیر]] ہائی کورٹ دے ایڈووکیٹ ہن۔ اوہ اپریل 2018 وچ گھٹت [[کٹھوآ بلاتکار کیس]] دی وکیل اے۔ کٹھوآ بلاتکار دے معاملے وچ اک 8 سال دی بچی آصفہ بانو دے بلاتکار اتے قتل ہوئے۔ اوہ آصفہ لئی نیاں لئی لڑ رہی اے، اتے اس لئی کجھ سجے پکھی لوک نے اس نوں قتل کرن اتے بلاتکار کرن دیاں دھمکیاں دتیاں ہن۔<ref>https://www.thequint.com/news/india/kathua-rape-lawyer-deepika-rajawat</ref><ref>http://www.livelaw.in/can-raped-killed-will-tell-sc-danger-deepika-rajawat-counsel-kathua-victims-family/</ref> پیڑت باکروال بھائیچارے نال متعلق سی۔<ref name=WaPo>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/11/an-8-year-olds-rape-and-murder-inflames-tensions-between-hindus-and-muslims-in-india/|title=An 8-year-old's rape and murder inflames tensions between Hindus and Muslims in India|last=Eltagouri|first=Marwa|date=11 اپریل 2018|work=[[Washington Post]] |access-date=12 اپریل 2018|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref name=NYT>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/04/11/world/asia/india-girl-rape.html|title=An 8-Year-Old's Rape and Killing Fuels Religious Tensions in India|last=Gettleman|first=Jeffrey | author-link = Jeffrey Gettleman|date=11 اپریل 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=12 اپریل 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="edge">{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43722714 |title= The brutal crime that has Kashmir on edge |date= 12 اپریل 2018 |work=[[BBC News]] |access-date= 12 اپریل 2018 |language= en-GB}}</ref><ref name=AT>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/article/dedicated-police-team-resisted-odds-crack-asifa-rape-case |title= Dedicated police team resisted odds to crack Asifa rape case |date= 12 اپریل 2018 |work= [[Asia Times]] |access-date= 13 اپریل 2018 |language= en-GB}}</ref> پنڈ توں 1 کلومیٹر دی دوری اُتے پنڈ واسیاں ولوں اس دی لاش لبھن توں پہلاں اوہ اک ہفتے پہلاں الوپ ہو گئی سی۔ ایہہ حادثہ اس ویلے قومی خبر بنی جدوں اپریل 2018 وچ اٹھ بندیاں خلاف الزام لائے گئے سن۔ قصوروار دی گرفتاری کارن پینتھرس پارٹی اتے ہور مقامی گروہاں نے خلاف کارکردگی کیتے، جنہاں نے پیڑت لئی انصاف دی منگ کیتی۔<ref>{{Cite news|url=https://kashmirreader.com/2018/03/08/over-70-jknpp-activists-detained-in-jammu/|title=Over 70 JKNPP activists detained in Jammu|work=Kashmir Reader|access-date=2018-04-20|language=en-gb|accessdate=2021-04-25|archivedate=2018-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180420202942/https://kashmirreader.com/2018/03/08/over-70-jknpp-activists-detained-in-jammu/}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.catchnews.com/national-news/kathua-rape-case-jknpp-demands-cbi-inquiry-107399.html|title=Kathua rape case: JKNPP demands CBI inquiry|work=Catch News India|access-date=2018-04-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/after-kathua-rape-false-binaries-expose-existing-fault-lines-hate-and-mistrust-in-jammu-1722635.html|title=After Kathua Rape, False Binaries Expose Hate and Mistrust in Jammu|work=CNN-News18|access-date=2018-04-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/jammu-kashmir/out-of-cabinet-lal-singh-goes-vitriolic-against-cm/575469.html|title=Out of Cabinet, Lal Singh goes vitriolic against CM|date=18 اپریل 2018|work=The Tribune|accessdate=2021-04-25|archivedate=2018-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180421130452/http://www.tribuneindia.com/news/jammu-kashmir/out-of-cabinet-lal-singh-goes-vitriolic-against-cm/575469.html}}</ref> قصوروار آدمیاں دی حمایت دے خلاف وچ بھارتی جنتا پارٹی دے دو منتریاں نے شرکت کیتی، دوواں نے بعد وچ استعفٰی دے دتا۔ اجتمائی جبر-جناہ اتے قتل دے نال-نال ملزماں نوں ملی حمایت نے بھارت اتے وشو-ویاپی مکمل روس نوں بھڑکایا۔ 10 جون 2019 نوں، ستّ قصورواراں وچوں چھ نوں قصوروار قرار دتا گیا سی اتے اک نوں بری کر دتا گیا۔<ref name="sixconv">{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48552354|title= Kathua child rape and murder: India court finds six guilty|date= 10 جون 2019 |work=[[BBC News]] |access-date= 10 جون 2019 |language= en-GB}}</ref> قصوروار قرار دتے گئے تن لوکاں نوں عمر قید اتے تن توں پنج سال دی سزا سنائی گئی اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.newsnation.in/india-news/breaking-kathua-rape-murder-case-three-convicts-sentenced-to-life-imprisonment-article-226991.html|title=Kathua Rape Case Court Result|date=10 جون 2019|work=[[News Nation]]|access-date=10 جون 2019|language=en-US|accessdate=2021-04-25|archivedate=2019-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190610142735/https://www.newsnation.in/india-news/breaking-kathua-rape-murder-case-three-convicts-sentenced-to-life-imprisonment-article-226991.html}}</ref> اکتوبر 2019 وچ، عدالت نے خاص جانچ ٹیم (ایس۔آئی۔ٹی۔) دے 6 میمبراں خلاف پہلی جانکاری رپورٹ (ایف۔آئی۔آر۔) دا حکم دتا، جس وچ اس کیس دی پڑتال گواہاں نوں جھوٹھے بیان دین لئی کتھت طور اُتے تشدد کرن اتے زبردستی کرن دے الزام وچ کیتی گئی۔<ref name="sittrial">{{cite web |title=In Fresh Twist to Kathua Rape-Murder, Court Orders Case Against SIT Members for 'Torturing' Witnesses |url=https://www.news18.com/news/india/court-asks-police-to-file-fir-against-probe-team-in-kathua-gangrape-murder-case-for-torturing-witnesses-2357033.html |website=News18 |access-date=23 اکتوبر 2019}}</ref> == حادثہ == === شکایت === جموں دے سینئر پولیس کپتان ولوں درج کیتی گئی 5600 ووکیبولری والی چارجشیٹ وچ کیہا گیا اے کہ 12 جنوری 2018 نوں محمد یوسف نے ہیرانگر تھانے وچ شکایت درج کروائی سی کہ اس دی لڑکی لاپتا ہو گئی سی۔ اس دی شکایت وچ کیہا گیا اے کہ 10 جنوری 2018 نوں اس دی 8 سال دی لڑکی، دوپہر 12.30 وجے گھوڑیاں نوں چراؤن لئی گئی سی۔ اس نوں دوپہر 2.00 وجے دیکھیا گیا سی، پر جدوں گھوڑے شام 4 وجے واپس آئے تاں اوہ اوہناں دے نال نہیں سی۔ اس دی بھال کرن اتے اس نوں لبھن وچ ااہل ہون دے بعد، اس دے پیؤ نے پولیس کول پہلی جانکاری رپورٹ (ایف۔آئی۔آر) درج کیتی۔<ref name=FP>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/kathua-rape-and-murder-case-full-text-of-chargesheet-filed-by-jammu-and-kashmir-police-4426853.html|title=Kathua rape and murder case: Full text of chargesheet filed by Jammu and Kashmir Police – Firstpost|website=www.firstpost.com|access-date=11 اپریل 2018}}</ref><ref name=Quint>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/india/lawyers-prevent-chargesheet-in-kathua-rape-and-murder-case|title=Kathua Rape Charge-Sheet: An Account of Monstrosity and Barbarism|work=The Quint|access-date=11 اپریل 2018|language=en}}</ref> === کھوج اتے گرفتاریاں === 17 جنوری 2018 نوں، پیڑت لڑکی دی لاش ملی سی اتے اس نوں حراست وچ لے لیا گیا سی جس توں بعد پولیس نے پوسٹمارٹم کرواؤن دی اجازت دتی سی۔ اسے دن دوپہر 2:30 وجے کٹھوآ دے ضلع ہسپتال وکھے ڈاکٹراں دی ٹیم ولوں پوسٹمارٹم کیتا گیا۔ 22 جنوری 2018 نوں، کیس دی جانچ کرائیم برانچ اتے کرائیم ہیڈکوارٹر، جموں اتے کشمیر نوں تبدیل کر دتی گئی سی۔ پولیس ولوں جاری کیتے گئے اک بیان وچ ستّ لوکاں دی لسٹ دتی گئی اے جنہاں نوں گرفتار کیتا گیا سی اتے اپرادھ لئی چارج کیتے گئے سن، چار پولیس اہلکار وی شامل ہن۔ چار پولیس افسراں سمیت کل اٹھ لوکاں نوں گرفتار کیتا گیا۔<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/father-son-duo-held-in-kathua-rape-case/article23306298.ece|title=Father-son duo held in Kathua rape case|date=21 مارچ 2018|publisher=The Hindu|access-date=10 اپریل 2018}}</ref> ثبوت نوں نشٹ کرن دی کوشش کرن اتے اس حادثہ نوں پردہ پاؤن لئی پیسے قبول کرن دے شکّ دی بنیاد اُتے دو پولیس اہلکاراں نوں گرفتار کیتا گیا سی۔ اک قصوروار دا 15 سال دا ہون دا دعوہ کیتا گیا، حالانکہ ڈاکٹری جانچ توں بعد سجھاء دتا گیا کہ اوہ 19 سال دی سی۔ قصوروار وچوں اک، سانجی رام نوں پولیس نے دسیا کہ اس نے اغوا اتے قتل دی سکیم بنائی سی۔ اپرادھ دے قصوروار ستّ بالغاں خلاف چارجشیٹ 9 اپریل نوں دائر کیتی گئی سی۔ قصورواراں اُتے رنبیر دنڈ ضابطہ دی دھارا 302, 376, 201 اتے 120-بی دے تحت الزام آئد کیتے گئے سن۔ باقی انسان دے خلاف چارجشیٹ تیار کیتی جا رہی سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/chargesheet-submitted-in-kathua-rape-and-murder-case/article23484940.ece|title=Chargesheet submitted in Kathua rape and murder case|date=20 جون 2017|publisher=The Hindu|access-date=10 اپریل 2018}}</ref> === فورینسک ثبوت === پوسٹ مارٹم توں مرتک لڑکی دے سریر وچ کلونیزیپم دی موجودگی دا خلاصہ ہویا۔<ref name="IE">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/kathua-rape-murder-case-tests-confirm-victim-held-in-prayer-hall-was-sedated-5123806/|title=Kathua rape-murder case: Tests confirm victim held in prayer hall, was sedated|date=5 اپریل 2018|publisher=The Indian Express|access-date=10 اپریل 2018}}</ref> ڈاکٹراں ولوں کیتی جانچ وچ پایا گیا کہ لڑکی نال بلاتکار اتے قتل کرن توں پہلاں اس نوں نشے دی دوائی دتی گئی سی۔ پھورینسک ثبوتاں نے سجھاء دتا کہ اس نوں سانجی رام نے کئی دناں توں اپرادھ دا قصوروار ٹھہرایا سی۔ مندر وچوں برآمد وال اوہناں لڑکی نال لئے گئے میل نال ملدے ہن۔<ref name=Outlook>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/website/story/jk-kathua-rape-and-murder-of-8-year-old-girl-was-aimed-at-driving-nomads-out-off/309368|title=J&K: Kathua Rape-And-Murder Of 8-Year-Old Girl Was Aimed At Driving Nomads Out: Official|work=Outlook India|access-date=11 اپریل 2018}}</ref> پھورینسک جانچ وچ کیہا گیا اے کہ بانو نال وکھ-وکھ آدمیاں ولوں کئی وار بلاتکار کیتا گیا سی اتے اس دی گلا گھٹ کے قتل کر دتی گئی سی اتے نال ہی اس دے سر وچ اک بھاری پتھر ماریا گیا سی۔ دلی فورینسک سائنس لیبارٹری نے یونی دیاں تنداں، والاں، چار ملزماں دے خون دے نمونے، مرتک لڑکی دا وسیرا، لڑکی دا پھروک اتے سلوار، سادی مٹی اتے خون دا تجزیہ کیتا۔ کجھ ہور نمونیاں دی طرحاں یونی دے چپھیرے قصوروار دے ڈی۔این۔اے نال میل کھاندا سی۔ مندر وچ وال ملے جتھے آسفا نال بلاتکار کیتا گیا سی لڑکی اتے ملزم نال میل کھاندا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/kathua-rape-murder-case-vaginal-swabs-match-with-accused-says-forensic-lab-5145827/|title=Kathua rape-murder case: Vaginal swabs match with accused, says forensic lab|date = 2018-04-21|work=The Indian Express|access-date=2018-04-21|language=en-US}}</ref> === قصوروار === سانجی رام اس کیس دا مکھ قصوروار پایا گیا سی۔ اوہ خاندانی مندر دا پجاری اے، جتھے ایہہ کتھت طور اُتے ایہہ حادثہ واپری سی۔ مقامی لوکاں مطابق پنڈ دا ہندو بھائیچارے دے اوہ مندر وچ دن وچ تن وار دعا کردا سی۔ اس دا لڑکا وڈا اتے اس دا بھتیجا جو کہ نابالغ سی، نوں وی اس کیس وچ قصوروار دسیا گیا سی۔ دوسرے جنہاں اُتے الزام لگائے گئے ہن، اوہ دیپک کھجوریا اتے پرویش کمار ہن، جو کہ پولیس اہلکار ہن؛ ہیڈّ کانسٹیبل تلک راج اتے اروند دتا، سب انسپیکٹر ہن۔ پولیس نے دعوہ کیتا کہ بھتیجا اک نابالغ اے۔<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/kathua-case-police-to-produce-witnesses-including-ssp-tomorrow/articleshow/64533137.cms|title=Kathua case: Police to produce witnesses including SSP tomorrow – Times of India|website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2018/apr/18/kathua-rape-devasthan-belonged-to-a-family-and-was-not-open-to-all-says-crime-branch-official-1802894.html|title=Kathua rape: Devasthan belonged to a family and was not open to all, says Crime branch official|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-25|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427043406/https://www.newindianexpress.com/nation/2018/apr/18/kathua-rape-devasthan-belonged-to-a-family-and-was-not-open-to-all-says-crime-branch-official-1802894.html|dead-url=yes}}</ref> وڈا جنگوترا نے میرٹھ وچ اک امتحان وچ حصہ لین دا دعوہ کیتا سی۔ حالانکہ، سینٹرل پھورینسک سائنس لیبارٹری (سی۔ایف۔ایس۔ایل۔) دے مطابق، اس دے دستخط امتحان حاضری شیٹ اُتے دستکھتاں نال میل نہیں کھاندے۔<ref>http://www.tribuneindia.com/news/jammu-kashmir/kathua-case-accused-s-signatures-match-with-exam-sheet/592265.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225084359/https://www.tribuneindia.com/news/archive/j-k/kathua-case-accused-s-signatures-match-with-exam-sheet-592265 |date=2021-02-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225084359/https://www.tribuneindia.com/news/archive/j-k/kathua-case-accused-s-signatures-match-with-exam-sheet-592265 |date=2021-02-25 }}</ref> == حوالے == {{حوالے|}} [[گٹھ:بھارتی وکیل عورتاں]] 64jtbavhikh7og3ee2i3dxonqu7g7b7 0 105708 711953 709301 2026-09-26T03:48:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711953 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}* [[File:Alan Dundes - San Francisco Chronicle photo.jpg|thumb| ایلن ڈنڈس اک کہانی دی لکڑ دی نارویئی مورتی دے نال، جس نوں "پتھر نوں سکِzingزنگ" کہندے ہن۔ |link=Special:FilePath/Alan_Dundes_-_San_Francisco_Chronicle_photo.jpg]] * '''ایلن ڈنڈس''' (8 ستمبر، 1934 – 30 مارچ، 2005)<ref name="NY Times">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/04/02/obituaries/02dundes.html?_r=1&ex=1113109200&en=2efea55ea817dd64&ei=5070&oref=slogin|title=Alan Dundes, 70, Folklorist Who Studied Human Custom, Dies|last=Fox|first=Margalit|date=2005-04-02|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2008-10-31}}</ref> [[کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلی|کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے وچ]] اک [[لوکدھارا شاستر|لوکدھارک]] سی۔ اتے "عالمی دے سبھ توں پرشنساشیل اتے بااثر لوک-کہانی واچک لوکاں وچوں اک"<ref name="Reed-obit">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/apr/28/guardianobituaries|title=Obituary: Alan Dundes|last=Reed|first=Christopher|date=27 اپریل 2005|access-date=11 ستمبر 2019|publisher=The Guardian}}</ref> اس نے 12 کتاباں لکھیاں، جو اکادمک اتے مشہور دوویں ہی ہن، اتے اڈیٹیڈ جاں دو درجن ہور سہِ-لکھیا۔<ref name="SF Chronicle">{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/01/BAGLHC1NOC1.DTL|title=UC folklorist Dundes dies while teaching; His scholarship helped to create an academic discipline|last=Burress|first=Charles|date=2005-04-02|publisher=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2008-10-31}}</ref> اس دا اک سبھ توں اہم لیکھ "سیونگ از بلیونگ" کیہا جاندا سی جس وچ اسنے اشارہ دتا کہ امریکی نظر دی سوجھ نوں دوجیاں اندریاں نالوں ودھیرے اہمیت دندے ہن۔ * اس نے تجزیہ "allomotif" پیش ( "دے نال اک اداہرن وچ گھڑے allomorph "، "دی خیال دا ساتھ دین لئی motifeme " (cf. " [[مارپھیم|morpheme]] ") ولوں پیش کیتا Kenneth ایلّ Pike ) دے طور تے تجزیہ بنتر دے تجزیہ وچ ورتے جا کرن لوکتالے دے روپ وچ اوہناں دی پچھان کیتی گئی اے۔<ref>Alan Dundes, ''The symbolic equivalence of allomotifs''</ref> * Ugکریئر * ڈنڈیس [[ییل یونیورسٹی|ییل یونیورسٹی وچ پڑھے]]، جتھے اسنے انگریزی دی پڑھائی کیتی۔<ref name="NY Times" /> یقیناً کہ اس نوں اپنی پڑھائی پوری ہون اُتے کھرڑا تیار کیتا جاویگا، ڈنڈیس آر۔او۔ٹی۔سی۔ وچ شامل ہوئے اتے اک نیوی کمیونیکیشن اہلکار بنن دی سکھلائی دتی۔ جدوں ایہہ پتہ لگیا کہ جہاز نوں اس نوں تعینات کیتا جانا سی، جو کہ نیپلز دی کھاڑی وچ تعینات سی، پہلاں ہی اک کمیونیکیشن اہلکار سی، ڈنڈیس نے پچھیا کہ اس جہاز نوں ہور کی چاہیدا اے، اوہ اس طرحاں دی چون نوں چھڈنا نہیں چاہندے۔ پھر اس نے میڈیٹیریئن وچ اک سمندری جہاز اتے توپخانے دیاں توپاں بنائی رکھن وچ دو سال بتائے۔ اپنی سیوا مکمل ہون تے، ڈنڈیس نے [[لوکدھارا|لوک کہانیاں]] وچ پی۔ ایچ۔ڈی کرن لئی انڈیانا یونیورسٹی وچ پڑھائی کیتی۔ انڈیانا وکھے، اسنے امیریکن لوکدھارا دے پتا، رچرڈ ڈورسن دے ماتحت پڑھائی کیتی۔ اسنے تیزی نال اپنے آپ نوں [[لوکدھارا شاستر|لوکدھاراواد]] دے کھیتر وچ گنیا جان والا اک طاقت وجوں قائم کیتا۔ اسنے اپنی ڈگری بہت جلدی پوری کیتی اتے کینسس یونیورسٹی وچ اک ٹیچنگ دی حالت تے چلیا گیا جتھے اوہ [[کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلی|کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے]] مانو-سائنس ڈیپارٹمنٹ وچ لوک کہانیاں دے نصیحت دین توں پہلاں صرف اک سال رہا۔ 2005 وچ اپنی موت تک ڈنڈیس 42 سالاں تک اس عہدے اُتے رہے۔ * ٹیچنگ * یو سی برکلے وکھے انئدھکارت طور اُتے "چٹکلے دے پروفیسر" وجوں جانیا جاندا اے<ref name="Reed-obit" />، اس دیاں کلاساں بہت مشہور سن، "سکھلائی" نوں "اک اٹلّ سمجھ اتے سٹائل" نال جوڑدیاں سن۔<ref name="NY Times" /> اس شروعاتی کورس وچ، طالب علماں نوں لوک-کہانی دے کئی وکھ وکھ روپاں، [[متھ|اساطیری]]، [[دنت کہانی|کہانی]]، اتے [[لوکدھارا|لوک-کہانی]] توں [[کہاوتاں]] اتے [[بجھارت|بجھارتاں]] توں [[مذاق|چٹکلے]]، [[گیم|کھیڈاں]]، اتے لوک- بھاشناں ( بھڑاس )، لوک یعقین اتے کھان-پین تک جان-پچھان دتی گئی سی ۔ اس کورس لئی آخری پروجیکٹ لئی لوڑیندا سی کہ ہریک طالب علم لوکدھارا دیاں 40 چیزاں نوں اکتر کرو، پچھانو اتے تجزیہ کرو۔ ایہہ ساری سامان (لگبھگ 500,000 وستواں) برکلے پھوکلور آرکائیوز وچ رکھی گئی اے اتے کیٹلوجی کیتی گئی اے۔ ڈنڈیس نے امریکی لوکدھارا دے انڈرگریجئیٹ کورس وی سکھائے، اتے لوکدھارا دے اتہاس دے بارے گریجوئیٹ سیمینار توں علاوہ لوک-کہانیاں (اس دا من پسند پہنچ) دے [[منوتجزیہ|نفسیات]] پہنچ اتے لوک-کہانی اصول دے اتہاس اتے پرگتی توں علاوہ۔ * ڈنڈس نے گرمی دے انوکولتا پروگراماں دوران چٹکلے اتے کہانیاں سمیت اکثر یو سی برکلے (کیلسو) وکھے نِ the سٹوڈینٹ اوریئینٹیشن پروگرام دا افتتاح مخالف دتا۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=اپریل 2012}} * وواد * زوردار رائے دتی گئی، ڈنڈیس اس اختلاف توں بالکل وی ٹکرا نہیں سی جو اس دیاں نظریات ولوں اکثر تیار کیتا جاندا سی۔ اوہ لوکدھارا نال اکثر بے ہوشی دیاں اچھاواں اتے چنتاواں دے پرگٹاوے وجوں پیش آؤندا سی اتے اس وچار دا وچار سی کہ جے لوک اسدی گل اُتے سخت پرتیکریا کردے تاں شاید اس نے کسے نس نوں ماریا سی اتے شاید کسے چیز' تے آ گیا سی۔ اس دے کجھ ہور ووادپورن کم وچ نویں نیم اتے [[قرآن|قرآن دی]] لوک-کہانی وجوں جانچ کرنا شامل سی۔<ref>{{Cite journal|last=Mieder|first=Wolfgang|year=2006|title="The Proof Of The Proverb Is In The Probing": Alan Dundes as Pioneering Paremiologist|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/pg_27|journal=Western Folklore|issue=Summer 2006|pages=26–27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071222071614/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/pg_27|archive-date=2007-12-22|access-date=2008-10-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626020923/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/ |date=2010-06-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626020923/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/ |date=2010-06-26 }}</ref> * حالانکہ، اسدے سارے لیکھاں وچوں، جسنے اسنوں جان توں مارن دی دھمکی دتی سی، اوہ سی "امریکی فٹ بال دے آلے-دوآلے دی ووکیبولری اتے ریتی رواجاں وچ شامل اکو جیہا سب-ٹیکسٹ جس بارے اس نے دعوہ کیتا اسدا [[منوتجزیہ|نفسیات]] ولوں اک کھوج" انٹو اینڈزون فار اے ٹچڈاؤن "سی۔<ref name="LA Times">{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2005/apr/03/local/me-dundes3|title=Alan Dundes, 70; Folklorist Drew Laughs and Hostility|last=Oliver|first=Myrna|date=2005-04-03|publisher=[[Los Angeles Times]]|access-date=2008-10-31}}</ref> 1980 وچ، ڈنڈیز نوں امیریکن پھوکلورس سوسائٹی دی سالانہ میٹنگ وچ صدر بھاشن دین لئی بلایا گیا سی۔ اسدی پیشکاری، بعد وچ "لائیف از ورگی چکن کوپ لیڈر" دے مونوگراپھ دے طور تے شائع ہوئی، جرمن دے قومی کردار وچ گدا-شیشے نوں درساؤن دی کوشش وچ لوک-لسانی، ریتی رواج، مادی سبھیاچار اتے اس طرحاں ہوراں دی ورتوں کردی اے۔ اس کاغذ متعلق ردعمل اوشواسی طور تے سخت سی اتے اسدے کارن، ڈنڈیس نے اگلے 20 سالاں لئی ایئیپھئیس دی سالانہ میٹنگ وچ شامل ہون توں انکار کر دتا۔   جدوں اوہ اخیر وچ دوبارہ شامل ہویا، 2004 وچ، اسنے پھر اک پورا بھاشن دتا، اس وار اپنے ساتھی لوکدھارکاں نوں اصول تے کمزور ہون لئی کم تے لجان لئی۔ اسدی رائے وچ، ڈیٹا دی پیشکاری، چاہے کنی وی چنگی ہووے، اس ڈاٹے دے اصول دے ترقی اتے کماں توں بناں بے کار اے۔ ایہہ صرف اکٹھا کرنا کافی نہیں اے، کسے نوں جو کجھ اکٹھا کیتا اے اس نال کجھ کرنا لازمی اے۔<ref>The transcript of the speech was published in the Fall 2005 issue of the [[Journal of American Folklore]] (Vol. 118, No. 470)۔</ref> 2012 وچ، بولی سائنسدان اناٹول سٹیپھنووٹش نے ڈنڈیج نوں اس گل دا سہرا دتا کہ “اجے وی اتسکتا نال پریمیا سبھیاچار” وجوں جرمنی بارے اک رکاوٹ پیدا ہویا اے، پر اسنے اپنے مونوگراپھ نوں “غیر-متحد، ماڑی دلیل اتے کٹھور کھٹا” اتے “ودھیگت طور’ تے نقص دسیا کیونکہ اوہ صرف بھالدا سی۔ ثبوت اس دے اصول نوں حمایت دندے ہن، اتے نہ کہ اک لوکدھارک - نوں اسدے اصول دے خلاف ثبوت دے لئی۔<ref>Stefanowitsch, Anatol (2012-03-02)۔ [http://www.scilogs.de/wblogs/blog/sprachlog/sprachmythen/2012-03-02/no-shit No Shit!]</ref> * پروپھیسرشپ دا حق * ڈنڈیس نے اپنے پورے کیریئر دوران لوکدھارا دے انوحکمرانی دی اہمیت دا زوردار ۔نگ نال بچاء کیتا۔ اپنی زندگی دے انت تک، اس نوں اک لفافہ ملیا جس وچ اک سابقہ طالب علم دا چیکّ سی، جس نوں اسنے اپنی بیوی نوں کھولن لئی کیہا۔ اسنے ایہہ انکڑا $ 1000 دے روپ وچ پڑھیا۔ دراصل، چیکّ،000 1,000,000 دا سی۔ اس پیسے نال ڈنڈیز نوں یونیورسٹی وچ لوک-بھنڈار وچ اک ولکھن پروپھیسرشپ دی اجازت دتی گئی، جس نال ایہہ سمقررہ ہویا کہ اسدی رٹائرمینٹ اتے لوک کہانیاں نوں ڈیپارٹمنٹ وچ چھڈیا نہیں جاویگا۔<ref name="Berkleyan">{{Cite web|url=http://berkeley.edu/news/berkeleyan/2000/04/19/windfall.html|title=Professor Receives Unexpected Windfall From Former Student|last=Hunter|first=D. Lyn|date=2000-04-19|publisher=[[Berkleyan]]|access-date=2009-08-26}}</ref> * سابقہ طالب علم اتے لابھپاتر گم نام رہن دی اچھا رکھدے ہن۔ ظاہر اے کہ اسنے جاں اسنے یونیورسٹی نوں دان دین توں پہلاں ایہہ پتہ لگاؤن لئی بلایا سی کہ ڈنڈس اجے وی پڑھا رہا اے جاں جویں ڈنڈس نے کیہا، "ایہہ ویکھن لئی کہ کی میں اجے وی زندہ سی۔" طالب علم نے دسیا کہ اس نے اپنا چیکّ بھیجنا چاہیا سی، پر ڈنڈیس نے کیہا کہ اس نوں پورا یقین نہیں اے کہ طالب علم اس دی پالنا کریگا۔ * ڈنڈز نے کیہا کہ یونیورسٹی نوں ایہہ چیکّ بھیجیا گیا سی، پر نردیساں دے نال کہ اوہ اس نوں کسے وی inنگ نال استعمال کر سکدا اے جس نوں اوہ sawکواں ویکھدا اے۔ * "میں اپنے سارے طالب علماں نوں صرف پھجی لے جا سکدا سی اتے پارٹی دا اک نرک رکھ سکدا سی،" اسنے کیہا۔ * پروفیسر نے اس دی بجائے اس نوں لوک-کہانی دے مطالعہ وچ نویش کرن دا فیصلہ کیتا۔ ایہہ پیسہ پھوکلوریسٹکس دی اک وسیش پروپھیسرشپ نوں فنڈ کردا اے اتے یونیورسٹی دے لوکدھارا پرالیکھاں نوں فنڈ کرن وچ مدد کردا اے اتے لوکدھارا دے طالب علماں لئی گرانٹ دندا اے۔<ref name="Daily Californian">{{Cite web|url=http://www.dailycal.org/printable.php?id=2504|title=Million-dollar Teacher Awarded With Big Bucks|last=Evans|first=Will|date=2000-05-05|publisher=[[Daily Californian]]|access-date=2010-03-07}}{{مردہ کڑی|date=نومبر 2016}}</ref> * پھلیمنگ ولوں انٹروِview * اپنی موت توں تھوڑھی دیر پہلاں، ڈانڈیس نوں فلم پروڈیؤسر برائن پھلیمنگ ولوں اسدی دستاویزی، ''دِ گوڈ ہو نہیں سی''، لئی انٹروِed دتا گیا سی۔ اسنے اپنی 1936 ''وچلی'' کتاب ''<nowiki/>'ہیرو'' ' وچوں لارڈ راگلن دے 22-پوائنٹ پیمانے نوں پرمکھتا نال درسایا، جس وچ اوہ درسایا گیا اے جس وچ برہم گن ہن۔<ref>[http://department.monm.edu/classics/courses/Clas230/MythDocuments/HeroPattern/default.htm Default page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625024337/https://department.monm.edu/classics/courses/clas230/mythdocuments/heropattern/default.htm |date=2020-06-25 }} – Interview by Fleming [unverified]</ref> اک وسترت انٹروِ the<ref>[http://homepage.mac.com/brianflemming/iblog/images/DundesInterviewExcerpts.mov Movie format (۔mov)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131203052/http://homepage.mac.com/brianflemming/iblog/images/DundesInterviewExcerpts.mov|date=جنوری 31, 2006}} – Interview by Fleming [unverified]</ref> دستاویزی دے ڈیویڈی اڈیشن تے اے۔ * اثر * اس توں پہلاں کہ ''پھوکلوریؤسٹکس'' شبد نوں پوری طرحاں سمجھیا جا سکے، ایہہ سمجھن دی ضرورت اے کہ ''لوک'' اتے ''دھارا'' شبداں نوں ''کئیں'' وکھرے ''۔نگاں'' نال متاثر کیتا جاندا اے۔ حالانکہ کجھ ''لوک'' شبد دا مطلب صرف کسانی جاں رموٹ سبھیاچاراں لئی کردے ہن، برکلے وکھے کیلیفورنیا یونیورسٹی دے ایلن ڈنڈس اس تشریح نوں "اک ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 साक्षر]'' سماج وچ ان پڑھ وجوں لوک دی گمراہکنّ اتے تنگ خیال" کہندے ہن ( ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ووادوادی پریمس]''، 13)۔ * ڈنڈس نوں ''لوکدھارا'' دے وادھے دا سہرا اکثر اک اکادمک مطالعہ دے اک خاص کھیتر نوں درساؤندا اے اتے اس دی بجائے اس نوں لاگوُ ہندا اے جس نوں اوہ ''لوک'' لئی “آدھونک” لچکدار سماجی تشریح کہندا اے: دو جاں دو توں ودھ انسان جنہاں دی سانجھ وچ کوئی گن اے اتے اپنی سانجھی پچھان ظاہر کردا اے روایت ولوں۔ ڈنڈیس نے اپنے لیکھ، ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ڈیوولوشنری پریمیس ان پھوکلور تھیوری]'' (1969) وچ اس نقطے دی سبھ توں ودھیا وضاحت کیتی: : “لوکدھارا جاں کسانی سماج لوکدھارا پکھوں‘ لوک ’دی اک اداہرن اے۔ کوئی سانجھا گروہ جوڑن والے کارکاں نوں سانجھا کرن والے لوکاں دا کوئی گروہ، اداہرن وجوں، اک ''شہری'' گروہ جویں کہ لیبر یونین، لوک کہانیاں کر سکدا اے اتے کر سکدا اے۔ 'فوک' اک لچکدار خیال اے جو کسے راشٹر دا حوالہ دے سکدی اے جویں کہ امریکی لوک گیت جاں اکلے پروار نوں۔ 'لوک' دی تشریح دین وچ اہم مدعا ایہہ اے کہ اصل وچ کہڑے گروہاں دیاں پرمپراواں ہن؟ ” (اصل وچ زور دیو، [https://www.jstor.org/pss/3814118 پھٹنوٹ 34]، 13 دیکھو) ''لوک دی'' اس پھیلی ہوئی سماجی تشریح دے نال، لوکدھاراواں دی منی جاندی مادہ دا اک وڈا نظریہ وی ساہمنے آیا جس وچ ولیئم ولسن کہندا اے، “چیزاں جو لوک شبداں نال بناؤندے ہن (زبانی لور)، اوہ چیزاں جو اوہ اپنے ہتھاں نال بناؤندیاں ہن (مادی لور)، اتے اوہ چیزاں جو اوہ اوہناں دیاں کریاواں نال کردے ہن (روائتی لوئر) ”(2006, 85)۔ ڈنڈاں دے مطابق، ''لوک'' شبد دی مکمل تشریح دا اک ہور اثر ایہہ اے کہ لوکدھاراوادی کم ویاکھیاتمک جاں سائنسی اے نہ کہ پوری طرحاں لوکدھارا دی سنبھال لئی۔ 1978 وچ اپنی اکادمک رچنا دے مجموعہ وچ، ''ایسز ان پھوکلوریؤسٹکس''، ڈانڈیس نے اپنے تجویز وچ اعلان کیتا، “پھوکلوریسٹکس لوک-کہانی دا سائنسی مطالعہ اے جویں کہ بھاشا-سائنس بولی دا سائنسی مطالعہ اے۔ [۔ ۔ ۔ ] ایہہ لوک کہانیاں دی سامان تے اصول اتے methodنگ نوں لاگوُ کرن دے کجھ یتن دے نال اک سخت انٹیکجوئل انوحکمرانی دا مطلب اے "(vii)۔ دوجے شبداں وچ، ڈنڈس لوک-کہانی دے مطالعہ لئی وقف اکادمک انوحکمرانی لئی ترجیحی شبد وجوں ''لوک-'' شاستراں دی ورتوں دی وکالت کردا اے۔ ڈنڈس دے مطابق، لوکدھاراوادی کم شاید مستقبل وچ اہم رہے گا۔ ڈنڈیز لکھدا اے، “لوکدھارا اک سرو مکمل اے: ہمیشہ لوک-کہانی ہندی رہی اے اتے ہر سمبھاونا وچ ہمیشہ لوک کہانیاں ہندیاں ہن۔ جنا چر انسان سنواد رچاؤندا اے اتے اسے طرحاں کمیونیکیشن دے روائتی روپاں نوں ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ورتدا اے]''، ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 لوکدھاراواناں نوں لوکدھاراواں دا]'' مطالعہ کرن دے سنہری اوسر ملدے رہنگے "( ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 وکاسوادی پریمس]''، 19)۔ لوک-کہانی واچک ولیئم اے۔ ولسن دے مطابق، “اس لئی لوک-کہانیاں دا مطالعہ کرنا صرف اک منموہک منورنجن ہی نہیں اے جو مکھ طور تے وہلے پلاں نوں دور کرن لئی فائدہ مند ہندا اے۔ اس دی بجائے، ایہہ ساڈے اپنے اپنے ووہار نوں اتے ساڈے اپنے ساتھی منکھاں دے ووہار نوں سمجھن دیاں کوششاں وچ مرکزی اتے اہم اہم اے۔ "(2006, 203)۔ == اعزاز == ڈنڈیس نوں اس دے اعزاز وچ سمیلت لیکھاں دے مجموعہ ولوں 2018 وچ اک پھیسٹیچرپھٹ وجوں اعزازی کیتا گیا سی۔<ref>''Essays in Honor of Alan Dundes''، edited by L. Bryce Boyer, Ruth M. Boyer, Stephen M. Sonnenberg. The Psychoanalytic Study of Society, V. 18.</ref> == نجی زندگی == 8 ستمبر، 1934 نوں نِ Newیارک سٹی وچ جنمے، اسنے ییل یونیورسٹی وچ پڑھدیاں اپنی بیوی کیرولن نال ملاقات کیتی۔ اوہناں دے ویاہ 48 سالاں لئی ہوئے سن۔ ”<ref name="Reed-obit" /> اتے اوہناں دے اک پتر (ڈیوڈ) دیاں دو بیٹیاں (لورین اتے ایلسن) اتے چھ پوتے-پوتیاں سن۔”،<ref name="NY Times" /> === موت === اک گریجوئیٹ سیمینار دندے ویلے ڈنڈس collapہِ گیا اتے موت ہو گئی۔<ref name="SF Chronicle" /> == کم کردا اے == * کارل آر۔ پیگٹر (معاون لکھاری) ''کدے سور نوں گاؤن دا نصیحت دین دی کوشش نہ کرو'' ۔ * (1964)۔ " اتری امریکی انڈین پھوکٹیلس دا روپ سائنس "۔ * (سں۔) (1965)۔ ''لوک-کہانی دا مطالعہ'' * (1968)۔ "امریکی سبھیاچار وچ نمبر تن۔" ایلن ڈنڈس وچ (ایڈ۔ )، ''ہر آدمی اس دا راہ: تہذیبی مانو-سائنس وچ پڑھنا۔'' اینگلوڈّ کلپھز، نِ J جرسی: پرینٹس-ہالنٹس۔ * (1969)۔ "اگے اطلاع: امیریکن ورلڈ وِview وچ مستقبل دی حالت دا اک لوکدھاراتمک عکس"۔ * (1971)۔ "ایتھنک سلئرز دا مطالعہ"۔ * (1972)۔ "اکسارتا دے روپ وچ لوک وچار"۔ * (1975)۔ "سلئرز انٹرنیشنل: نسلی اتے قومی کردار دی لوک تلنا"۔ * (1980)۔ ''لوکدھارا دی وضاحت'' انڈیانا یونیورسٹی پریس ۔ * (1984)۔ ''زندگی اک چکن کوپ پوڑی ورگی اے: لوک سوچ ولوں جرمن سبھیاچار دا اک پورٹریٹ'' ۔ * (سں۔) (1984)۔ ''پوتر ذکر: اساطیری دے اصول وچ پڑھنا'' ۔ کیلیفورنیا دے پریس ۔ * الیسینڈرو پھلاسی | پھلاسی، الیسینڈرو (معاون لکھاری) (1984)۔ ''پیازا وچ لا ٹیرا: سینہ وچ پالیؤ دی اک وضاحت'' ۔ کیلیفورنیا دے پریس۔ * (سی۔ بینک دے نال) (1986) “پہلا انعام: پندراں سال۔ سیاسی چٹکلے دا اک انوکھا مجموعہ " * (1987)۔ ''کریکنگ چٹکلے: بیمار بیماری دے مطالعہ اتے سٹیریؤٹائیپس'' ۔ ٹین سپیڈ پریس۔ * کارل آر۔ پیگٹر (معاون لکھاری) (1987)۔ ''جدوں تسیں ایلیگیٹراں وچ اپنی گدھی دے ہو۔'' ''۔'' ''۔: پیپرورک سامراج توں ہور شہری لوک-کہانی'' ۔ وین سٹیٹ یونیورسٹی پریس ۔ * (سں۔) (1989)۔ ''لٹل ریڈ رائیڈنگ ہڈّ: اک کیس بکّ'' ۔ میڈیسن، WI: وسکانسن پریس یونیورسٹی ۔ * (سں۔) (1990)۔ ''ہیسٹ دی کئیسٹ وچ'' پرنسٹن یونیورسٹی پریس ۔ * (ایڈی۔) (1991)۔ ''ہاپھنگ بیرل توں مدر وٹ: اپھرو-امیریکن لوک-کہانی دی وضاحت وچ پڑھن'' ۔ مسیسپی دا یونیورسٹی پریس۔ * (1991) ''دِ بلڈّ لبل لیجینڈ: اینٹی-سیمیٹک پھوکلور ان ان کیس'' ۔ وسکانسن پریس یونیورسٹی * (سں۔) (1992)۔ ''د ایول آئی: اک کیس بکّ'' ۔ وسکانسن پریس یونیورسٹی۔ * کارل آر۔ پیگٹر (معاون لکھاری) (1992) ''سخت محنت کرو اتے تہانوں انعام ملیگا: پیپرورک سامراج توں شہری لوک کہانی'' ۔   [[ISBN (identifier)|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0814324325|978-0814324325]] * (1993)۔ ''لوکدھارا متعلق معاملے'' ۔ ٹینسی پریس یونیورسٹی ۔ * (ایڈی۔) (1994)۔ ''کاکپھائیٹ: اک کیس بکّ'' ۔ وسکانسن پریس یونیورسٹی۔ * ایڈمنڈس، لوول (سہِ اڈیٹر۔) (1995)۔ ''اوڈیپس: اک پھوکلور کیس کیس'' ۔ وسکانسن پریس یونیورسٹی۔ * کارل آر۔ پیگٹر (معاون لکھاری) (1996)۔ ''کئی وار ڈریگن جتے: پیپرورک سامراج توں پھر وی ودھیرے شہری لوکدھارا'' ۔ سائیراکیوس یونیورسٹی پریس ۔ * (ایڈی۔) (1996)۔ ''والڈ-اپلڈ وائیف: اک کیس بکّ'' ۔ وسکانسن پریس یونیورسٹی۔ * (1997)۔ ''گیم توں لے کے وار اتے ہور نفسیات لیکھاں تے لوک کہانیاں'' ۔ کینٹکی پریس یونیورسٹی۔ * (1997)۔ ''کاں اتے چڑی دے دو قصے: جاتی اتے اچھوتتا بارے اک پھروڈئن پھوکلوریسٹک لیکھ'' ۔ روومین اینڈ لٹلفیلڈ * (ایڈی۔) (1998)۔ ''دِ وینپائر: اک کیس بکّ'' ۔ میڈیسن، WI: وسکانسن پریس یونیورسٹی۔ * کارل آر۔ پیگٹر (معاون لکھاری) (2000)۔ ''جدوں مینہہ پیندا اے تاں بھیڈاں سنگڑ کیوں نہیں جاندیاں ؟: پھوٹوکاپیئر لوکدھارا دا اک ہور مجموعہ'' ۔ سائیراکیوس یونیورسٹی پریس۔ * (1999)۔ ''پوتر لکھائی اورل لٹ دے طور تے: بائیبل وچ لوک کہانیاں'' ۔ روومین اینڈ لٹلفیلڈ پبلشرس، انک۔ * (2002)۔ ''مرر وچ خونی میری: نفسیات پھوکلورجکس وچ لیکھ'' ۔ مسیسپی دا یونیورسٹی پریس ۔ * (2003)۔ ''شبت ایلیویٹر اتے ہور سبت سبٹرپھجس'' ۔ روومین اینڈ لٹلفیلڈ * (2003)۔ ''پرانیاں کہانیاں؟ قرآن وچ کہانیاں'' ۔ روومین اینڈ لٹلفیلڈ * (2003)۔ ''کسٹمز ولوں پارس کرنا: اک پھرائیڈئن پھوکلوئرسٹ ولوں لیکھ'' ۔ وسکانسن پریس یونیورسٹی۔ * (2004)۔ "جویں کرو پھلائیز: امیریکن فوک سپیچ وچ لائینل ورلڈوِview دا اک سدھا مطالعہ"۔ * (ایڈی۔) (2005)۔ ''پھرائڈ نوں یاد کرنا'' ۔ میڈیسن، WI: وسکانسن پریس یو it ko hiنیورسٹی۔ == حوالے == Ipi 1 2 3 4 5 6 فوکس، مارجلٹ (2005-04-02)۔  "ایلن ڈنڈیس، 70, فوک کلیروئسٹ جو ہِ Humanمن کسٹم دا مطالعہ کردا اے، مردا اے"۔  نِ۔ یارک ٹائیمز۔  2008-10-31 نوں حاصل ہویا۔ 1 2 3 Eedرڈّ، کرسٹوپھر (27 اپریل 2005)  "اوبیٹری: ایلن ڈنڈس"۔  سرپرست۔  11 ستمبر 2019 نوں مڑ حاصل ہویا۔ ↑ بریس، چارلس (2005-04-02)  "UC لوکدھاراوادی ڈنڈس پڑہاؤندے ویلے مر جاندا اے؛ اسدی ودوتا نے اکادمک انوحکمرانی بناؤن وچ مدد کیتی"۔  سین پھرانسسکو کرونکل۔  2008-10-31 نوں حاصل ہویا۔ ↑ ایلن ڈنڈس، آلوموٹپھز دا پرتیکتمک برابری ↑ ایلن ڈنڈیس، "ایٹک توں ایمیک یونٹ ٹو سٹرکچرل سٹڈی آف پھوکٹیلز"، د جرنل آف امیریکن پھوکلیئر؛  والیئم 75, نمبر 296 (اپریل - جون۔، 1962)، پیپی 95-105 فرما: جیئیسٹیؤارئے ↑ Iedمائڈر، وولپھگانگ (2006)  "" کہاوتاں دا ثبوت پڑتال وچ اے ": پائنیئرنگ پیریمولوجسٹ وجوں ایلن ڈنڈس"۔  مغربی لوکدھارا (گرمی 2006): 26-27.  2007-12-22 نوں اصل توں پرالیکھ کیتا گیا۔  2008-10-31 نوں حاصل ہویا۔ 1 2 3 Li اولیور، مرنا (2005-04-03)۔  "ایلن ڈنڈیز، 70; لوکدھاراوادی ڈراپھ ہاسہ اتے دشمنی"۔  لاس اینجلس ٹائیمز 2008-10-31 نوں حاصل کیتا۔ ↑ ڈنڈس، ایلن۔  "زندگی اک چکن کوپ پوڑی ورگی اے"، آئیئیسبیئین 0-8143-2038-4.  پیشکاری، پ۔وی۔آئی۔: "اس لیکھ دا پرانا اڈیشن اکتوبر، 1980 وچ پٹسبرگ وچ اسدی سالانہ بیٹھک وچ امیریکن پھوکلیئر سوسائٹی دے صدر بھاشن وجوں پیش کیتا گیا سی۔" ↑ بھاشن دا ٹرانسکرپٹ of جرنل آف امیریکن پھوکلوری (حصہ 118, نمبر 470) دے پتجھڑ 2005 دے انک وچ شائع ہویا سی۔ ↑ سٹیپھنووٹس، اناٹول (2012-03-02)۔  It کوئی شیٹ! ↑ Un ہنٹر، ڈی۔ لائن (2000-04-19)۔  "پروفیسر نے سابقہ طالب علم توں اچانک ونڈوپھل حاصل کیتا"۔  برکلیئن۔  2009-08-26 نوں حاصل کیتا گیا۔ ↑ Vواناں، ول (2000-05-05)۔  "ملیان-ڈالرئن دے استاد نوں وڈے روپئے دے نال اعزازی کیتا گیا"۔  روزانہ کیلیفورنیا 2010-03-07 نوں مڑ حاصل کیتا گیا۔  [مردہ کڑی] ↑ Efڈپھالٹ پیج - پھلیمنگ ولوں تصدیق ↑ Ovمووی پھارمیٹ (۔موو) Way ویئبیک مشین تے 31 جنوری، 2006 نوں پرالیکھ کیتا گیا۔  - پھلیمنگ ولوں تصدیق ↑ ایل برائس بوائر، روتھ ایم۔ بوائر، سٹیپھن ایم سوننبرگ ولوں اڈیٹیڈ ایلین ڈنڈز دے آنر وچ لیکھ۔  سائیکوآنیلیٹک مطالعہ سوسائٹی، وی۔ 18. <br /> {{حوالے}} ۔ == باہری لنک == * {{Cite web|url=http://www.afsnet.org/aboutfolklore/DundesObituaries.cfm|title=Alan Dundes, UC Berkeley professor and world expert in folklore studies, dies|publisher=[[American Folklore Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080807165524/http://www.afsnet.org/aboutfolklore/DundesObituaries.cfm|archive-date=اگست 7, 2008|access-date=2008-10-31}} * {{Cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/01/BAGLHC1NOC1.DTL|title=UC folklorist Dundes dies while teaching; His scholarship helped to create an academic discipline|last=Burress|first=Charles|date=2005-04-02|publisher=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2008-10-31}} * {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/04/02/obituaries/02dundes.html?_r=1&ex=1113109200&en=2efea55ea817dd64&ei=5070&oref=slogin|title=Alan Dundes, 70, Folklorist Who Studied Human Custom, Dies|last=Fox|first=Margalit|date=2005-04-02|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2008-10-31}} * {{Cite journal|last=Mieder|first=Wolfgang|year=2006|title="The Proof Of The Proverb Is In The Probing": Alan Dundes as Pioneering Paremiologist|url=https://web.archive.org/web/20100626020923/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/|journal=Western Folklore|issue=Summer 2006|access-date=2008-10-31}} * {{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2005/apr/03/local/me-dundes3|title=Alan Dundes, 70; Folklorist Drew Laughs and Hostility|last=Oliver|first=Myrna|date=2005-04-03|publisher=[[Los Angeles Times]]|access-date=2008-10-31}} [[گٹھ:موت 2005]] [[گٹھ:جم 1934]] [[گٹھ:امریکی نفسیات دان]] iwvjxwkxrpqd0l07bin79yk7i14x8y6 0 106759 711933 643413 2026-09-26T02:20:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711933 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص | اسم =ام الخیر البارقیہ | الصورة = | تعليق الصورة = | الاسم عند الولادة = | تاريخ الولادة = | مكان الولادة = | تاريخ الوفاة = تقریبًا [[50ھ]] | مكان الوفاة = [[کوفہ]] | التعليم = | المهنة = | اللقب = خطیبہ [[جنگ صفین|صفین]]، ام الخیر البارقیہ | الزوج = | العائلة = [[سراقہ بن مرداس]](جد) <br /> حریش (والد) | الأبناء = | الطول = | الإقامة = | الديانة =[[اسلام]] }} '''ام الخیر بنت حریش بن سراقہ بارقیہ'''، [[پیغمبر اسلام]] حضرت [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] د‏‏ی زیارت دا شرف حاصل رہیا اے، [[صحابی|صحابیہ]] نيں۔<ref>[https://books.google.com.sa/books?id=cG8eAQAAIAAJ&q=ام+الخير+بنت+الحريش+النبي&dq=ام+الخير+بنت+الحريش+النبي&source=bl&ots=xquwdOs8LO&sig=LCMAIInIA9mqtEGC-sOJPKa1Vgg&hl=ar&sa=X&ei=WggxUNW7KvS20QWQmIGIDQ&ved=0CDAQ6AEwAA كتاب اعيان الشيعة]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200130/https://books.google.com.sa/books?id=cG8eAQAAIAAJ&q=%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A8%D9%86%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B4+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A&dq=%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A8%D9%86%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B4+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A&source=bl&ots=xquwdOs8LO&sig=LCMAIInIA9mqtEGC-sOJPKa1Vgg&hl=ar&sa=X&ei=WggxUNW7KvS20QWQmIGIDQ&ved=0CDAQ6AEwAA |date=2019-12-16 }}</ref> جناب [[علی بن ابی طالب]] دے اصحاب تے گروہ وچو‏ں سن، فصاحت و بلاغت وچ مشہور [[خطیب|خطیبہ]] سن، ايس‏ے طرح نہایت جری تے شہسوار سواݨی سن۔<ref>[http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3226_تاريخ-مدينة-دمشق-ابن-عساكر-ج-70/الصفحة_233#top تاريخ مدينة دمشق - ابن عساكر - ج 70 - الصفحة 233]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110165404/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3226_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-70/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_233#top |date=2020-01-10 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=_rZtAAAAMAAJ&q=أم+الخير+بن+الحريش&dq=أم+الخير+بن+الحريش&hl=ar&sa=X&ei=d1fTT_35C6qw2QWn2-i0Dw&ved=0CDsQ6AEwAQMukhtaṣar Tārīkh Dimashq li-Ibn ʻAsākir]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126110005/https://books.google.com/books?id=_rZtAAAAMAAJ&q=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A8%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B4&dq=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A8%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B4&hl=ar&sa=X&ei=d1fTT_35C6qw2QWn2-i0Dw&ved=0CDsQ6AEwAQMukhta%E1%B9%A3ar |date=2020-01-26 }}</ref> [[جنگ صفین]] دے موقع اُتے اپنی قوم [[بنو بارق]] دے نال جناب [[علی بن ابی طالب]] د‏‏ی صف وچ سن۔<ref>{{Cite web |url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2991_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_552 |title=مستدركات علم رجال الحديث - الشيخ علي النمازي الشاهرودي - ج ٨ - الصفحة {{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۵}}٣. |access-date=2020-03-25 |archive-date=2017-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120085439/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2991_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%AC-%D9%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_552 |url-status=live }}</ref> [[شام]] د‏‏ی رہنے والیاں سن، اوتھے [[سوریا]] دے علاقہ وچ انہاں دا پنڈ انھاں دے ناں تو‏ں منسوب '''ام الخیر بارقیہ''' ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.sa/books?hl=ar&id=gBChj8T6FVEC&dq=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9 |title=المعجم الجغرافي للقطر العربي السوري - مصطفى طلاس - ج 2 - الصفحة 6. |access-date=2020-03-25 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126105954/https://books.google.com.sa/books?hl=ar&id=gBChj8T6FVEC&dq=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9 |url-status=live}}</ref> [[جنگ صفین]] وچ اوہ اونٹھ اُتے بیٹھ کر اپنے خاص خطیبانہ آسکےآں وچ [[علی بن ابی طالب]] دے گروہ نو‏‏ں [[معاویہ بن ابو سفیان]] دے گروہ دے خلاف جوش پیدا کر رہ‏ی سن۔<ref>[http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3638_أعيان-الشيعة-السيد-محسن-الأمين-ج-3/الصفحة_474 أعيان الشيعة - السيد محسن الأمين - ج 3 - الصفحة 476 رقم 1390]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200130/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3638_%D8%A3%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86-%D8%AC-3/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_474 |date=2019-12-16 }}</ref> چنانچہ ايس‏ے لئی جدو‏ں [[معاویہ بن ابو سفیان]] حکمراں بنے تے زمام اقتدار اپنے ہتھو‏ں وچ لیا تاں کوفہ دے گورنر نو‏‏ں انہاں دے پاس انتقام دے لئی بھیجیا، معاویہ تے ام الخیر دے درمیان انتہائی بلیغانہ مباحثہ ہويا، انہاں د‏‏ی بلاغت تو‏ں جناب معاویہ وی حیران ہو گئے۔<ref>[http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/4164_الأعلام-من-الصحابة-والتابعين-الحاج-حسين-الشاكري-ج-12/الصفحة_47 الأعلام من الصحابة والتابعين - الحاج حسين الشاكري - ج 12 - الصفحة 47]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200136/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/4164_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AD%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%83%D8%B1%D9%8A-%D8%AC-12/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_47 |date=2019-12-16 }}</ref> == نسب و خاندان == ام الخیر بنت حریش بن سراقہ بن مرداس بن حارثہ بن عوف بن عمرو بن سعد بن ثعلبہ بن کنانہ بن بارق بن عدی بن حارثہ بن عمرو مزیقیاء بن عامر ماء السماء بن حارثہ غطریف بن [[امرء القیس]] بن ثعلبہ بن مازن بن ازد بن سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان۔<ref>[http://books.google.com.sa/books?id=lUNjAAAAMAAJ&q=Ummul+Huraysh&dq=Ummul+Huraysh&hl=ar&sa=X&ei=rdCtUPSBJ6LS0QW4-IDQCg&ved=0CC8Q6AEwAA TThe unique necklace]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502170434/http://books.google.com.sa/books?id=lUNjAAAAMAAJ&q=Ummul+Huraysh&dq=Ummul+Huraysh&hl=ar&sa=X&ei=rdCtUPSBJ6LS0QW4-IDQCg&ved=0CC8Q6AEwAA |date=02 مئی 2014}}</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books?ei=JqGwUaWtOuGS4AT6wYDgBQ&hl=ar&id=g0sbAAAAYAAJ&dq=+ام+الخير+معاوية#search_anchor نهاية الأرب في معرفة أنساب العرب]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310071852/https://books.google.com.sa/books?ei=JqGwUaWtOuGS4AT6wYDgBQ&hl=ar&id=g0sbAAAAYAAJ&dq=+%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9#search_anchor |date=2016-03-10 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=LGe7AAAAIAAJ&q=أم+الخير+البارقية&dq=أم+الخير+البارقية&hl=ar&sa=X&ei=d1TTT83hHMLW2gWtm6WDDw&ved=0CEIQ6AEwAg كتاب بلاغات النساء]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126110000/https://books.google.com/books?id=LGe7AAAAIAAJ&q=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9&dq=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9&hl=ar&sa=X&ei=d1TTT83hHMLW2gWtm6WDDw&ved=0CEIQ6AEwAg |date=2020-01-26 }}</ref> قبیلہ '''ازد''' دے [[بنو بارق]] نال تعلق سی، جو عہد جاہلیت تے عہد اسلام دا اک معزز تے مشہور قبیلہ تے خاندان تصور کيتا جاندا سی، انہاں دا خاندان [[یمن]] وچ رہندا سی اوتھے انہاں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ اپنے دادا سراقہ بن مرداس تو‏ں شعر وادب تے بلاغت سکھیا، جو مشہور تے بہترین شاعر سن ۔ بعد وچ ام الخیر پوری قوم دے نال [[عراق]] ہجرت کر گئياں تے اوتھے [[کوفہ]] وچ سکونت پزیر ہوئے۔ == صفین وچ کردار == ام الخیر، [[جنگ صفین]] وچ جناب [[علی بن ابی طالب]] د‏‏ی جماعت وچ سن، اوہ انہاں د‏‏ی پرجوش حامی سن، ہمیشہ انہاں د‏‏ی نصرت دے لئی تیار رہدیاں سن۔ جنگ وچ اوہ اونٹنی اُتے سوار ہتھ وچ کوڑا لےک‏ے فوج دا چکر لگیا رہیاں سن تے انصار و مہاجرین نو‏‏ں صبر، استقامت تے جہاد اُتے ابھار رہیاں سن۔<ref>[https://books.google.com.sa/books?ei=U1_TT-j1DIrS2QXa5uSkDw&hl=ar&id=4ahMAQAAIAAJ&dq=وأحقاد+جاهلية#search_anchor كتاب الفتوح]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310214313/https://books.google.com.sa/books?ei=U1_TT-j1DIrS2QXa5uSkDw&hl=ar&id=4ahMAQAAIAAJ&dq=%D9%88%D8%A3%D8%AD%D9%82%D8%A7%D8%AF+%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9#search_anchor |date=2016-03-10 }}</ref><ref>[http://rafed.net/booklib/view.php?type=c_fbook&b_id=76&page=337#337 كتاب المرأة في ظلّ الإسلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115104923/http://rafed.net/booklib/view.php?type=c_fbook#337 |date=2015-01-15 }}، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115104923/http://rafed.net/booklib/view.php?type=c_fbook |date=15 جنوری 2015}}</ref><ref>[http://www.darolzahra.com/books/dar/jamal-jalal/15.html كتاب الدر المنثور ، ص 56 .]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511222504/http://www.darolzahra.com/books/dar/jamal-jalal/15.html |date=11 مئی 2008}}</ref> == معاویہ دے وفود نال ملاقات و مباحثہ == ابن طیفور نے [[عامر بن شراحیل شعبی|شعبی]] د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتا اے کہ: [[معاویہ بن ابو سفیان]] نے [[کوفہ]] دے گورنر نو‏‏ں لکھیا: "ام الخیر بنت حریش بن سراقہ بارقی دے پاس وفد د‏‏ی شکل وچ جا ک‏ے اچھے انجام د‏‏ی خبر دو، وچ جاندا ہاں کہ تواڈا انجام بھلائی دا بھلائی تو‏ں تے برائی دا برائی تو‏ں ہوئے گا"۔ اس دے بعد تفصیلی مباحثہ مذکور ا‏‏ے۔<ref>[http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3485_بلاغات-النساء-ابن-طيفور/الصفحة_35 بلاغات النساء - ابن طيفور - الصفحة 36]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505135013/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3485_%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D9%81%D9%88%D8%B1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_35 |date=2019-05-05 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=UdPYIBNAOhUC&pg=PT232&dq=أم+الخير+بنت+الحريش+سراقة+البارقية&hl=ar&sa=X&ei=pFPTT4LBI5KJ2AXludGUDw&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=أم%20الخير%20بنت%20الحريش%20سراقة%20البارقية&f=false تاريخ مدينة دمشق - ج 70]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200133/https://books.google.com/books?id=UdPYIBNAOhUC&pg=PT232&dq=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A8%D9%86%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B4+%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%82%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9&hl=ar&sa=X&ei=pFPTT4LBI5KJ2AXludGUDw&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=أم%20الخير%20بنت%20الحريش%20سراقة%20البارقية&f=false |date=2019-12-16 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Z3IMAQAAMAAJ&q=أم+الخير+البارقية&dq=أم+الخير+البارقية&hl=ar كتاب تكملة مختصر تاريخ دمشق لابن عساكر]، {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216200722/https://books.google.com/books?id=Z3IMAQAAMAAJ&q=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9&dq=%D8%A3%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9&hl=ar |date=2019-12-16 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کوفی شخصیتاں]] [[گٹھ:سال پیدائش نامعلوم]] [[گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:نو مسلمین]] [[گٹھ:بنو بارق]] [[گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ]] [[گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں]] gid57s8i7z5wci1hflhtzhtubg0lx88 0 106980 711945 711567 2026-09-26T03:14:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711945 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات قومی فٹ بال ٹیم | Name = اٹلی | Nickname = ''گلی ازوری'' (د [[سووئے|بلوز]]) | Badge = Logo Italy National Football Team - 2023.svg | Badge_size = 120 | Association = [[اطالوی فٹ بال فیڈریشن]] <br />(''Federazione Italiana Giuoco Calcio, FIGC'') | Sub-confederation = | Confederation = [[یو ایف اے ]] (یورپ) | Coach = [[روبرٹو مانچینی]] | Captain = [[جورجیؤ چھیلینی]] | Most caps = [[گیانلوگی بپھون]] (176) | Top scorer = [[لوئیگی ریوا]] ([[لوئیگی ریوا ولوں کیتے گئے قومانتری گولاں دی لسٹ|35]]) | FIFA Trigramme = ITA | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ITA}} | FIFA max = 1 | FIFA max date = {{Nowrap|نومبر 1993,}} {{nowrap|فروری 2007,}} {{nowrap|اپریل–جون 2007,}} {{nowrap|ستمبر 2007}} | FIFA min = 21 | FIFA min date = {{Nowrap|اگست 2018}} | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Italy}} | Elo max = 1 | Elo max date = {{Nowrap|جون 1934&nbsp;– مارچ 1940,}} {{nowrap|دسمبر 1940&nbsp;– نومبر 1945,}} {{nowrap|جولائی-اگستئی 2006}} | Elo min = 21 | Elo min date = {{Nowrap|نومبر 1959}} | Home Stadium = ''[[اٹلی وچلے فٹ بال سٹیڈیاماں دی لسٹ|وکھ وکھ]]'' | pattern_la1 = _ita26h | pattern_b1 = _ita26hA | pattern_ra1 = _ita26h | pattern_sh1 = _ita26h | pattern_so1 = _ita26hl | leftarm1 = 0048BA | body1 = 0048BA | rightarm1 = 0048BA | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0048BA | pattern_la2 = _ita26a | pattern_b2 = _ita26a | pattern_ra2 = _ita26a | pattern_sh2 = _ita26a | pattern_so2 = _ita26al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks2 = FFFFFF | First game = {{Fb|Italy|1861}} 6–2 {{Fb-rt|France|1794}}<br />([[ملان]]، [[اٹلی]]؛ 15 مئی 1910) | Largest win = {{Fb|Italy}} 9–0 {{Fb-rt| ریاست ہائے متحدہ امریکہ|1912}}<br />([[برینٹفورڈ]]، [[انگلینڈ]]؛ 2 اگست 1948) | Largest loss = {{Fb|ہنگری|1920}} 7–1 {{Fb-rt|Italy|1861}}<br />([[بڈاپیسٹ]]، [[ہنگری]]؛ 6 اپریل 1924) | World cup apps = 18 | World cup first = 1934 | World cup best = چیمپین ([[1934 فیفا عالمی کپ|1934]]، [[1938 فیفا عالمی کپ|1938]]، [[1982 فیفا عالمی کپ|1982]]، [[2006 فیفا عالمی کپ|2006]]) | Regional name = [[یو ایق اے یورپی چیمپیئن شپ|یورپی چیمپیئن شپ]] | Regional cup apps = 9 | Regional cup first = [[یو ایف اے یورو 1968|1968]] | Regional cup best = چیمپین ([[یو ایف اے یورو 1968|1968]]) | Confederations cup apps = 2 | Confederations cup first = [[2009 فیفا کنفیڈریشن کپ|2009]] | Confederations cup best = تیجا تھاں ([[2013 فیفا کانفیڈریشن کپ|2013]]) | website = {{URL|https://www.figc.it/|FIGC.it}} {{in lang|it|en}} | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[فیفا عالمی کپ]]}} {{MedalGold|[[1934 فیفا عالمی کپ|1934 اٹلی]]}} {{MedalGold|[[1938 فیفا عالمی کپ|1938 فرانس]]}} {{MedalGold|[[1982 فیفا عالمی کپ|1982 سپین]]}} {{MedalGold|[[2006 فیفا عالمی کپ|2006 جرمنی]]}} {{MedalSilver|[[1970 فیفا عالمی کپ|1970 میکسکو]]}} {{MedalSilver|[[1994 فیفا عالمی کپ|1994 ریاست ہائے متحدہ امریکہ]]}} {{MedalBronze|[[1990 فیفا عالمی کپ|1990 اٹلی]]}} {{MedalCompetition|[[یو ایف اے یورپی چیمپیئن شپ]]}} {{MedalGold|[[یو ایف اے یورو 1968|1968 اٹلی]]}} {{MedalSilver|[[یو ایف اے یورو 2000|2000 بیلجیئم-نیدرلینڈس]]}} {{MedalSilver|[[یو ایف اے یورو 2012|2012 پولینڈ-یکرین]]}} {{MedalCompetition|[[فیفا کنفیڈریشن کپ]]}} {{MedalBronze|[[2013 فیفا کنفیڈریشن کپ|2013 برازیل]]}} {{MedalOlympic}} {{MedalGold|[[1936 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں|1936 برلن]]|[[1936 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں وچ فٹ بال|ٹیم]]}} {{MedalBronze|[[1928 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں|1928 ایمسٹرڈم]]|[[1928 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں وچ فٹ بال|ٹیم]]]}} {{MedalBronze|[[2004 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں|2004 ایتھنز]]|[[2004 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں وچ فٹ بال|ٹیم]]]}} }} '''اٹلی قومی فٹ بال ٹیم''' [[اٹلی]] دی قومی [[فٹ بال]] دی ٹیم اے۔ اسنے [[فیفا عالمی کپ|فیفا ورلڈ کپ]] 4 وار ( 1934, 1938, 1982, [[فیفا عالمی کپ 2006|2006]] )، اتے یو ایف اے یورپی فٹ بال چیمپیئن شپ اک وار ( 1968 ) جتی اے۔ == بہتی پیشکاری == {{updated|5 ستمبر 2017}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! width="50" |# ! style="width:150px;" | نام ! style="width:100px;" | کریئر ! width="50" | کیپس ! width="50" | ٹیچے |- | 1 | style="text-align: left;" | [[گیانلوگی بپھون]] | 1997–2017 | '''171''' | 0 |- | 2 | style="text-align: left;" | [[پھیبیؤ کیناوارو]] | 1997–2010 | '''136''' | 2 |- | 3 | style="text-align: left;" | [[پاؤلو مالدینی]] | 1988–2002 | '''126''' | 7 |- | rowspan="2" | 4 | style="text-align: left;" | [[ڈینیئیل ڈی روسی]] | 2004–2017 | '''116''' | 21 |- | style="text-align: left;" | [[اینڈریا پیرلو]] | 2002–2015 | '''116''' | 13 |- | 6 | style="text-align: left;" | [[ڈینو زوپھ]] | 1968–1983 | '''112''' | 0 |- | 7 | style="text-align: left;" | [[گیانلوکا جانمبروٹا]] | 1999–2010 | '''98''' | 2 |- | 8 | style="text-align: left;" | [[جیاسنٹو فاشیٹی]] | 1963–1977 | '''94''' | 3 |- | 9 | style="text-align: left" | [[جارجیؤ چیلینی]] | 2004– ''موجود'' | '''92''' | 7 |- | 10 | style="text-align: left;" | [[الیسینڈرو ڈیل پیئرو]] | 1995–2008 | '''91''' | 27 |} == چوٹی دے سکورر == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! width="50" |# ! style="width:150px;" | نام ! style="width:100px;" | کیریئر ! width="50" | گول ! width="50" | میچ کھیڈے ! گول متعلق میچ |- | 1 | style="text-align:left;" | [[لوئیگی ریوا]] | 1965–1974 | '''35''' | 42 | 0.83 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[جوسیپی میزا]] | 1930–1939 | '''33''' | 53 | 0.62 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[سلویؤ پیولا]] | 1935–1952 | '''30''' | 34 | 0.88 |- | rowspan="2" | 4 | style="text-align:left;" | [[روبرٹو بیجیؤ]] | 1988–2004 | '''27''' | 56 | 0.48 |- | style="text-align:left;" | [[الینساندرو دیل پیورو]] | 1995–2008 | '''27''' | 91 | 0.30 |- | rowspan="3" | 6 | style="text-align:left;" | [[اڈولپھو بالونسیئیری]] | 1920–1930 | '''25''' | 47 | 3.33 |- | style="text-align:left;" | [[پھلیپو انزاگھی]] | 1997–2007 | '''25''' | 57 | 0.44 |- | style="text-align:left;" | [[الینساندرو آلٹوبیلی]] | 1980–1988 | '''25''' | 61 | 0.41 |- | rowspan="2" | 9 | style="text-align:left;" | [[کرشچیئن ویئیری]] | 1997–2005 | '''23''' | 49 | 0.47 |- | style="text-align:left;" | [[فریچسکو گرازیانی]] | 1975–1983 | '''23''' | 64 | 6.66 |} == مقابلہ باز ریکارڈ == ; فیفا ورلڈ کپ * چیمپیئنز : '''4''' ( [[1934 فیفا عالمی کپ|1934]]، [[1938 فیفا عالمی کپ|1938]]، [[1982 فیفا عالمی کپ|1982]]، [[فیفا عالمی کپ 2006|2006]] ) * اپ جیتو : '''2''' ( [[1970 فیفا عالمی کپ|1970]]، [[1994 فیفا عالمی کپ|1994]] ) * تیجا تھاں : '''1''' ( [[1990 فیفا عالمی کپ|1990]] ) * چوتھا تھاں : '''1''' ( [[1978 فیفا عالمی کپ|1978]] ) ; یو ای ایف اے یورپی چیمپیئن شپ * چیمپیئنز : '''1''' ([[یو ایف اے یورو 1968|1968]]) * اپ جیتو : '''2''' ([[یو ایف اے یورو 2000|2000]]، [[یو ایف اے یورو 2012|2012]]) * سیمیپھائینلز : '''1''' ([[یو ایف اے یورو 1988|1988]]) ; فیفا کنفیڈریشن کپ * تیجا تھاں : '''1''' ([[2013 فیفا کنفیڈریشن کپ|2013]]) == حوالے == == متعلق پنے == * [[اٹلی قومی انڈر-21 فٹ بال ٹیم]] * سیری اے == ہور ویبسائیٹاں == * ایف آغی جی سی ولوں [http://www.figc.it/ سرکاری ویبسائیٹ] * [https://web.archive.org/web/20100206031242/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ITA/index.html اٹلی] یو۔ای۔ایف۔اے۔ * [[فیفا]] وکھے [https://www.fifa.com/associations/association=ita/index.html اٹلی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110081025/http://www.fifa.com/associations/association=ita/index.html |date=2017-11-10 }} [[گٹھ:قومی فٹ بال ٹیماں]] [[گٹھ:اٹلی]] 9x128l7tcydyqtn4e0pz5knp4mxgtvx 0 107519 711919 643301 2026-09-26T02:03:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711919 wikitext text/x-wiki {{African American topics sidebar|right}} '''افریقی نژاد امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تحریک''' (1955–1968) دا مطلب ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک ایسی تحریک اے جس دا مقصد [[افریقی-امریک‏‏ی|افریقی نژاد امریکیو‏ں دے]] [[حقوق رائے|خلاف نسلی امتیاز نو‏‏ں کالعدم قرار دینا تے جنوبی ملکاں وچ رائے دہندگی دے حق]] نو‏‏ں بحال کرنا سی۔ اس مضمون وچ 1954 تے 1968 دے درمیان ، خاص طور اُتے جنوب د‏‏ی اس تحریک دے مراحل اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1966 تک ، بلیک پاور موومنٹ ابھری سی ، جو تقریبا 1966 تو‏ں 1975 تک جاری رہی ، جس نے شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے مقاصد نو‏‏ں وسیع کردے ہوئے نسلی فخر ، معاشی تے سیاسی خود کفالت ، تے سفید فام امریکیو‏ں دے ظلم و ستم تو‏ں آزادی نو‏‏ں شام‏ل کيتا۔ بوہت سارے لوکاں نے جو شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ سرگرم سن ، این اے اے سی پی ، ایس این سی سی ، سی او آر تے ایس سی ایل سی ورگی تنظیماں دے نال ، "سدرن فریڈم موومنٹ" دا حوالہ دتا کیو‏ں کہ ایہ قانون دے تحت شہری حقوق د‏‏ی جدوجہد ہی نئيں سی بلکہ آزادی وی سی وقار ، وقار تے وقار۔ تے معاشی تے معاشرتی مساوات جداں بنیادی امور دے لئی جدوجہد کيتی گئی۔ اس تحریک نو‏‏ں وڈی سول مزاحمت د‏‏ی مہمات نے نشان زد کيتا۔ 1955–1968 دے عرصہ دے دوران ، عدم تشدد احتجاج تے شہری نافرمانی دے ایکٹ نے کارکناں تے سرکاری عہدیداراں وچ بحران د‏‏ی صورتحال پیدا کردتی۔ وفاقی ، ریاستی تے مقامی حکومت ، کاروبار تے کمیونٹیز نو‏‏ں اکثر ایداں دے بحراناں دا فوری جواب دینا پڑدا اے جس وچ افریقی امریکیو‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں عدم مساوات نو‏‏ں دور کرنے دا انکشاف کيتا گیا سی۔ احتجاج تے / یا سول نافرمانی دے طریقےآں وچ بائیکاٹ شام‏ل سن ، جداں الباما وچ مونٹگمری بس دا بائیکاٹ (1955–1956)؛ "بیٹھے بیٹھے" جداں نارتھ کیرولائنا (1960) وچ اثر انگیز گرینسبورو دھرنے۔ جلوس جداں کہ مارچ وچ سیلما تو‏ں الاباما وچ مونٹگمری تک مارچ (1965)؛ تے ہور متشدد سرگرمیاں د‏‏ی اک وسیع رینج۔ شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے اس مرحلے دے دوران قابل ذکر قانون سازی د‏‏ی کامیابیاں وچ 1964 دا شہری حقوق ایکٹ سی ، <ref name="cra64"/> جس وچ ملازمت دے طریقےآں تے عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے "نسل ، رنگ ، مذہب ، یا قومی اصل" اُتے مبنی امتیاز نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا سی۔ 1965 وچ ووٹ ڈالنے دے حق ، دوبارہ قائم تے رائے دہی دے حق نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا۔ 1965 دے ایکٹ دے تحت امیگریشن اینڈ نیشنلٹی سروس ، جس نے روايتی یورپی گروہاں دے علاوہ تارکین وطن دے لئی امریکا دا دروازہ ڈرامائی طور اُتے کھولیا۔ فیئر ہاؤسنگ ایکٹ 1968 ، جو امتیازی سلوک د‏‏ی بنا اُتے گھراں دے فروخت یا کرایہ اُتے پابندی عائد کردا ا‏‏ے۔ افریقی امریکیو‏ں نے جنوب وچ دوبارہ سیاست وچ داخل ہوئے ، تے ملک بھر دے نوجوان اس تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ == پس منظر == سن 1876 دے متنازعہ انتخابات دے بعد جس دے نتیجے وچ تعمیر نو دا خاتمہ ہويا ، ودھدی ہوئی دھمکیاں تے سیاسی تشدد نے علاقے دے سیاسی کنٹرول نو‏‏ں جنوب دے گورے لوکاں دے پاس لایا۔ جنوبی ریاستاں وچ افریقی امریکیو‏ں دا منظم دباؤ 1890 تو‏ں 1908 تک رہیا تے سن 1960 دے وسط وچ قومی شہری حقوق د‏‏ی قومی قانون سازی ہونے تک اوہ مقامی حکومت وچ اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی کوئی نمائندگی منتخب نئيں کرسک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://baic.house.gov/historical-data/representatives-senators-by-state.html|title=کانگریس دے ذریعہ سیاہ امریک‏‏ی نمائندے تے سینیٹرز, 1870-تاحال |accessdate=18 مارچ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090101092449/http://baic.house.gov/historical-data/representatives-senators-by-state.html|archivedate=1 جنوری 2009}}</ref> اس عرصے دے دوران ، سفید [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|اکثریت والی ڈیموکریٹک پارٹی]] نے جنوب اُتے سیاسی کنٹرول حاصل کرلیا۔ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی]] – "لنکن پارٹی" - جو زیادہ تر کالی سی ، کالے ووٹراں دے اندراج نو‏‏ں دبانے دے نال ہی بیکار ہوگئی۔ 20 واں صدی تک ، جنوب وچ تقریبا تمام منتخب عہدے دار ڈیموکریٹ سن ۔ <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  दिसम्बर 2010से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> اسی وقت دے دوران جدو‏ں افریقی امریکیو‏ں دا دم گھٹ گیا ، گورے رنگ دے ڈیموکریٹس نے قانون سازی دے ذریعے نسلی علیحدگی نو‏‏ں نافذ کيتا۔ کالاں دے خلاف تشدد وچ شدت آگئی۔ ریاست د‏‏ی حمایت یافتہ واضح ، نسلی امتیاز دا نظام تے استحصال جو شمال تعمیر نو دے جنوب تو‏ں نکلیا سی ، اسنو‏ں "جم کرو" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ایہ تقریبا برقرار سی۔ اس طرح ، 20 واں صدی د‏‏ی مدت نو‏‏ں اکثر "امریک‏‏ی نسل دے تعلقات دا خاتمہ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھانويں مسائل تے شہری حقوق د‏‏ی پامالی جنوب وچ سب تو‏ں زیادہ شدید سن ، معاشرتی تناؤ نے افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں وی دوسرے خطےآں وچ متاثر کيتا۔ <ref>سی فاریسٹ ووڈورڈ ، "جم کرو دے اجنبی کیریئر ،" تیسرا نظرثانی شدہ ایڈیشن (آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 1974) ، پی پی. 67-109.</ref> تعمیر نو دے بعد د‏‏ی خصوصیات: * ذات پات د‏‏ی تقسیم. قانون دے ذریعہ ، عوامی سہولیات جداں تعلیم تے سرکاری خدمات نو‏‏ں "سفید" تے "رنگین" کلاساں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ خاص طور اُتے ، رنگے ہوئے افراد نو‏‏ں معمولی رقم تے کم معیار د‏‏ی رقم دتی جاندی سی۔ * ووٹ دینے دا حق جدو‏ں سفید فام ڈیموکریٹس نے اقتدار دوبارہ حاصل کيتا تاں ، انہاں نے ایداں دے قوانین منظور کیتے جس دے ذریعے کالاں دے لئی ووٹراں د‏‏ی رجسٹریشن زیادہ ناقابل رسائی ہوگئی۔ سیاہ فام ووٹرز بیلٹ رول ڈالنے اُتے مجبور سن ۔ افریقی نژاد امریک‏‏ی ووٹر ڈرامائی انداز وچ کم ہو گئے تے اوہ جلد ہی نمائندے منتخب کرنے تو‏ں قاصر رہ‏‏ے۔ سن 1890 تو‏ں 1908 تک ، سابق فیڈریشن د‏‏ی جنوبی ریاستاں نے ایداں دے دستور سازی دے نال دستور سازی د‏‏ی جنہاں وچ زیادہ تر افریقی امریکیو‏ں تے ہزاراں غریب سفید فام امریکیو‏ں دے غیض و غضب نو‏‏ں ضائع کردتا گیا سی۔ * استحصال کالاں ، لاطینیاں تے ایشیائیاں دے معاشی جبر وچ وادھا ہويا ، معاشی مواقع تو‏ں انکار کيتا گیا تے روزگار وچ وڈے پیمانے اُتے امتیازی سلوک ودھیا۔ * تشدد۔ کالاں دے خلاف انفرادی ، پولیس ، تنظیمی تے وڈے پیمانے اُتے نسلی تشدد سی (کیلیفورنیا وچ جنوب مغرب وچ لاطینی تے ایشین)۔ افریقی امریکیو‏ں تے ہور نسلی اقلیتاں نے اس حکومت نو‏‏ں مسترد کردتا۔ انہاں نے متعدد طریقےآں تو‏ں اس دا احتجاج کيتا تے قانونی چارہ جوئی ، نويں تنظیماں ، سیاسی حل تے کارکناں نو‏‏ں منظم کرنے دے ذریعے بہتر مواقع فراہ‏م کرنے دا مطالبہ کيتا ( ''دیکھو'' افریقی-امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تحریک (1896–1954))۔ نیشنل ایسوسی ایشن برائے ایڈوانسمنٹ آف کلرڈ پیپل (این اے اے سی پی) دا قیام 1909 وچ ہويا سی۔ اس نے قانونی چارہ جوئی ، تعلیم تے لابنگ د‏‏ی کوششاں دے ذریعہ ذات پات دے تفریق نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ ''ان دے لئی سب تو‏ں اولین قانونی کامیابی اس وقت ہوئی جدو‏ں سپریم کورٹ نے براؤن بورڈ آف ایجوکیشن'' (1954) دے بارے وچ فیصلہ سنایا جس نے سفید تے رنگین اسکول علیحدگی دے نظام نو‏‏ں منسوخ کيتا سی تے ''پلسی بمقابلہ فرگوسن وچ "وکھ لیکن مساوی" نظریہ قائم کيتا سی۔'' کالے جنوب تو‏ں کدرے زیادہ بہتر سن (زیادہ تر ریاستاں وچ اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں ووٹ دے سکدے سن تے تعلیم دلواسکدے سن ، حالانکہ انہاں نو‏ں رہائش تے ملازمت وچ امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پڑدا اے )۔ 1910 تو‏ں 1970 تک افریقی امریکیو‏ں نے شمال تے مغرب وچ ہجرت کرکے بہتر زندگی د‏‏ی تلاش کيتی۔ مجموعی آبادی وچو‏ں تقریبا ستر لکھ کالے جنوب تو‏ں ہجرت کرگئے جس نو‏‏ں عظیم ہجرت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ''فتح براؤن کے'' اصرار تے طریقےآں اُتے عمل درآمد نہ ہونے تو‏ں مایوس ، نجی شہریاں نے نسلی تفریق نو‏‏ں اک وڈے ہتھیار دے طور اُتے ختم کرنے دے عمل وچ تدریجی ، قانونی تقاضاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے مسترد کردتا ا‏‏ے۔ نسلی طور اُتے علیحدگی تے کشیدگی دے جبر دے حامیاں نے انہاں نو‏ں جنوب وچ "وڈے پیمانے اُتے مخالفت" دا سامنا کيتا۔ احتجاج دے طور اُتے ، افریقی امریکیو‏ں نے سول نافرمانی دے ناں تو‏ں جانے والی متشدد مزاحمت دے نال براہ راست کارروائی کيت‏‏ی حکمت عملی اپنائی ، تے 1955–1968 د‏‏ی افریقی-امریک‏‏ی سول موومنٹ نو‏‏ں فروغ دتا۔ == "کمیونسٹ لیبل" تو‏ں گریز == 17 دسمبر 1951 نو‏‏ں ، کمیونسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ سول رائٹس کانگریس نے ''ہم تو‏ں چارج نسل کشی د‏‏ی خلاف ورزی کی'' درخواست کيتی: اکثر ''جرم دا الزام اساں نسل کشی دے طور اُتے پیش کیا'' ، اس بحث وچ کہ امریک‏‏ی وفاقی حکومت ، ریاست ہائے متحدہ امریکا اس دا قصوروار ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے نسل کشی کنونشن دے آرٹیکل دوم دے تحت نسل کشی ، لینچنگ دے خلاف کم نہ کرنے د‏‏ی وجہ تاں۔ ایہ درخواست [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ نو‏‏ں دو مختلف جگہاں اُتے پیش کيت‏‏ی گئی: ریاستہائے متحدہ دے]] [[نیو یارک شہر|اک باضابطہ شہر نیویارک دے لئی میوزک گلوکار تے کارکن ، پال رابن]] نے ، جدو‏ں کہ سی آر سی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ، ولیم ایل پیٹرسن نے [[پیرس|پیرس وچ اقوام متحدہ دے وفد دے لئی مسودہ تیار کيتا۔ ]] دائر درخواست کيتی کاپیاں تقسیم کردتی گئياں۔ پیٹرسن ، اس درخواست دا ایڈیٹر ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ رہنما تے انٹرنیشنل لیبر ڈیفنس دا سربراہ سی ، جس نے کمیونسٹاں ، ٹریڈ یونیناں ، تے افریقی نژاد امریکیو‏ں اُتے مشتمل سیاسی یا نسلی ظلم و ستم دے معاملات نو‏‏ں قانونی نمائندگی د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔ .... چونکہ شہری حقوق د‏‏ی ابتدائی شخصیتاں جداں روبسن ، ڈیوس ، تے پیٹرسن سیاسی طور اُتے زیادہ بنیاد پرست بن گئے سن (تے ايس‏ے وجہ تو‏ں امریک‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کمیونسٹ مخالف سرد جنگ دا مقصد) ، انہاں نے اک نويں نسل دے مرکزی دھارے وچ شام‏ل سیاہ فام امریکیو‏ں تے این اے اے سی پی دے نال اپنا حق کھو دتا۔ شہری حقوق دے کارکناں کا۔ ایہ بقا د‏‏ی گل سی کہ انہاں نو‏ں کمیونزم تو‏ں متعلق کسی وی چیز تے کسی وی چیز تو‏ں کھل دے دور رکھنا۔ اس امتیاز دے بعد وی ، جے ایڈگر ہوور دے ذریعہ شہری حقوق دے بہت سارے رہنماواں تے تنظیماں اُتے حالے وی ایف بی آئی دے تحت تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں تے انھاں "کمیونسٹ" یا "تخریبی" دا لیبل لگیا دتا گیا سی۔ == قانونی چارہ جوئی دے بجائے اجتماعی کارروائی == 20 واں صدی دے پہلے نصف وچ شہری تعلیم د‏‏ی تحریک د‏‏ی نمائندگی کرنے والی عوامی تعلیم ، قانون سازی د‏‏ی لابنگ ، تے عدالت‏ی نظام د‏‏ی حکمت عملی ''براؤن دے بعد وسیع ہوگئی'' ، جس نے بنیادی طور اُتے "براہ راست کارروائی" یعنی بائیکاٹ ، دھرنے تے آزادی د‏‏ی تحریکاں اُتے توجہ دتی۔ . ، مارچ تے ايس‏ے طرح د‏‏ی تدبیراں جو متحرک ، عدم تشدد دے خلاف مزاحمت تے شہری نافرمانی اُتے زور دتیاں ایہ اجتماعی عمل نقطہ نظر 1960 تو‏ں 1968 تک د‏‏ی تحریک اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ گرجا گھراں دے مرکز تے مقامی نچلی سطح اُتے تنظیماں ، انہاں د‏‏ی برادریاں نے وسیع البنیاد کارروائیاں د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی متحرک کيتا۔ اس نے روايتی انداز وچ بڑھدے ہوئے عدالت دے چیلنجاں تو‏ں تبدیلی پیدا کرنے وچ زیادہ براہ راست تے ممکنہ طور اُتے زیادہ تیزی تو‏ں کم کيتا۔ 1952 وچ ، ٹی آر ایم ہوورڈ د‏‏ی سربراہی وچ ، نیگرو لیڈرشپ د‏‏ی ریجنل کونسل نے مسیسیپی وچ گیس اسٹیشناں دا کامیابی تو‏ں بائیکاٹ دا اہتمام کيتا جتھے کالاں نو‏‏ں بیت الخلا استعمال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ مونٹگمری اصلاحی ایسوسی ایشن - مونٹگمری بس بائیکاٹ نو‏‏ں اک سال تو‏ں زیادہ عرصے تک جاری رکھنے دے لئی تشکیل دتا گیا سی جدو‏ں تک کہ اک وفاقی عدالت نے مونٹگمری نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بساں وچ رنگ برداری نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم نہ دتا۔ مونٹگمری وچ کامیابی ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر ، جو قومی سطح اُتے تسلیم شدہ شخصیت بننے دا باعث بنی۔ اس نے دوسرے بائیکاٹ د‏‏ی وی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جداں فلوریڈا دے کامیاب ترین طللہاسی ، جو 1956–1957 تک دا بائیکاٹ سی<ref>[http://www.tallahassee.com/special/boycott/reader-smith.html "تلہسی بس بائیکاٹ پنجاہ سال بعد]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210094329/http://www.tallahassee.com/special/boycott/reader-smith.html|date=10 دسمبر 2007}}, ''"دی تلہسی ڈیموکریٹس,'' 21 مئی 2006</ref>۔ 1957 وچ ، مونٹگمری ریفارم ایسوسی ایشن دے رہنماواں ، ڈاکٹر کنگ تے ریوین جان ڈفی ، چرچ دے ہور رہنماواں وچ شام‏ل ہوئے جو طللہاسی دے ریو. سی دے جداں مماثل بائیکاٹ دے رہنما سن ۔ اسٹیل ، ریٹن آف بیٹن روج۔ ٹی جے جیمسن تے ہور کارکنان جنوبی کرسچن لیڈرشپ کانفرنس د‏‏ی تعمیر دے لئی جداں ریونیو۔ فریڈ شٹلز ورتھ ، ایلا بیکر ، اے۔ فلپ رینڈولف ، بیارڈ رسٹن تے اسٹینلے لیویسن نے شرکت کيتی۔ اٹلانٹا ، جارجیا وچ اس دے صدر دفتر دے نال ، ایس سی ایل سی نے این اے اے سی پی جداں ابواب دا جال بچانے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔ اس نے مقامی علحدگی تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوششاں دے لئی تربیت تے قائدانہ تعاون د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اس مہم د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی ، اس صدر دفتر نے زیادہ تر شمالی وسائل تو‏ں رقوم اکٹھا کیتیاں۔ اس نے عدم تشدد نو‏‏ں قائم کيتا تے اسنو‏ں اپنا مرکزی اصول تے نسل پرستی دا مقابلہ کرنے دا اس دا بنیادی طریقہ دونے بنا دتا۔ 1959 وچ ، سیپٹیما کلارک ، برنیس رابنسن تے ایساؤ جینکنز نے ٹینیسی وچ ہائی لینڈر فالک اسکول د‏‏ی مدد تو‏ں ، جنوبی کیرولائنا دے جزیرے سی وچ پہلی شہریت دا اسکول تعمیر کيتا۔ انہاں نے خواندگی دا درس دتا کہ کالاں نو‏‏ں رائے دہندگی دے امتحانات پاس کرنے دے اہل بناواں۔ ایہ پروگرام اک بہت وڈی کامیابی سی تے جانز آئلینڈ اُتے گورے ووٹرز د‏‏ی تعداد وچ تن گنیاوادھا ہويا۔ ایس سی ایل سی نے ایہ پروگرام شروع کيتا تے اس دے نتائج نو‏‏ں دوسری جگہاں اُتے نقل کيتا۔ == اہ‏م واقعات == === براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن ، 1954 === 1951 دے موسم بہار وچ ، ورجینیا ریاست دے نظام تعلیم دے حوالے تو‏ں سیاہ فام طلباء وچ بہت ہنگامہ برپا سی۔ پرنس ایڈورڈ کاؤنٹی دے زمانے وچ ، موٹن ہائی اسکول نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا گیا سی تے طلبا نے معاملات نو‏‏ں دو چیزاں دے خلاف اپنے ہتھ وچ لینے دا فیصلہ کيتا سی: اسکول کیمپس وچ زیادہ آبادی تے انہاں دے اسکول د‏‏ی غیر مناسب حالت۔ جنوب وچ سیاہ فام لوکاں دے نال ایہ خاص طور اُتے برتاؤ غیر متوقع تے غیر منصفانہ سی کیونجے سفید فام لوکاں د‏‏ی توقع سی کہ سیاہ فاماں نو‏‏ں محکومانہ سلوک کرنے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، این اے اے سی پی دے کچھ مقامی رہنماواں نے جم کرو دے وکھ وکھ اسکول نو‏‏ں قانون دے خلاف اپنا احتجاج واپس کرنے اُتے راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جدو‏ں طلباء نے اس این اے اے سی پی دے مطالبات نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تاں ، اسکولاں د‏‏ی علیحدگی دے خلاف اپنی لڑائی وچ این اے اے سی پی خود بخود انہاں وچ شام‏ل ہوگئی۔ ایہ انہاں پنج وچو‏ں اک کیس بن گیا جو فی الحال ''براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>کلیرمین ، مائیکل جے۔ ، "براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن اینڈ سول رائٹس موومنٹ" [الیکٹرانک ریسورس]: کرو دے مختصر ایڈیشن برائے شہری حقوق: سپریم کورٹ تے جدوجہد برائے نسلی مساوات ، آکسفورڈ ، نیو یارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 2007, p.55</ref> 17 مئی 1954 نو‏‏ں ، امریک‏‏ی سپریم کورٹ نے ''برازیل بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن آف توپیکا ، کنساس دے نامی اک مقدمے وچ اپنا فیصلہ'' کالعدم قرار دتا ، جس وچ مدعیاں نے الزام لگایا اے کہ سیاہ فام بچےآں نو‏‏ں انہاں دے سفید اسيں منصباں تو‏ں اسکول پڑھنا غیر آئینی ا‏‏ے۔ عدالت د‏‏ی رائے وچ کہیا گیا اے کہ "سرکاری اسکولاں وچ گورے تے سیاہ فام بچےآں د‏‏ی علیحدگی تو‏ں کالے بچےآں اُتے نقصان دہ اثر پڑدا ا‏‏ے۔" جدو‏ں اس قانون د‏‏ی منظوری تو‏ں زیادہ اثر ہُندا اے تاں ، ذاتاں نو‏‏ں وکھ کرنے د‏‏ی پالیسی عام طور اُتے نیگرو گروپ د‏‏ی کمیت د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ " این اے اے سی پی دے وکلاء نو‏‏ں براؤن بمقابلہ ایجوکیشن دا کیس جیتنے دے لئی کچھ حتمی شواہد اکٹھے کرنا پئے۔ اسکولاں د‏‏ی علیحدگی دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے انہاں دے طریقہ کار د‏‏ی وضاحت بوہت سارے عقلی اصولاں نال کيتی جانی چاہیدا۔ انہاں وچو‏ں اک دا تعلق اسکول دے ماحول وچ نسلی رابطے دے خطرے وچ پڑنے والےآں تو‏ں ا‏‏ے۔ کہیا جاندا سی کہ اس دے نتیجے وچ بچےآں نو‏‏ں اس دباؤ دے نال نئيں گزارنے وچ مدد ملے گی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشرہ انھاں ذات پات دے حوالے تو‏ں ڈانٹ رہیا ا‏‏ے۔ لہذا ، جمہوریت دے زندہ رہنے دا اک بہتر موقع سی۔ ہور ، کس طرح "تعلیم پورے عمل نو‏‏ں ترقی دیندی اے تے انساناں دے تناظر وچ ذہنی ، جسمانی تے اخلاقی طاقت تے صلاحیتاں نو‏‏ں کس طرح تربیت دیندی اے "۔ <ref>रिسیسا ایل گولوبف ، "شہری حقوق دا گمشدہ وعدہ" ، ہارورڈ یونیورسٹی پریس ، ایم اے: کیمبرج ہارورڈ: 2007 ، صفحہ۔ठ249-251</ref> گولوبف کتاب وچ ، این اے اے سی پی دے اہداف عدالت وچ انہاں حقائق دے بارے وچ آگاہی رکھنا نيں جو افریقی امریک‏‏ی بچےآں نو‏‏ں اسکولاں د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے تو‏ں رکدے نيں تے انہاں دے روشن مستقب‏‏ل د‏‏ی ضمانت دیندے نيں۔ دوسرے ثقافتاں دے سامنے جانے دا موقع نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، چونکہ بالغ افراد معمول د‏‏ی زندگی گزارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ، اس وجہ تو‏ں ایہ روکیا گیا کہ بعد وچ کالے بچے کِداں سلوک کرن گے۔ عدالت نے اپنا فیصلہ پلسی وی فرگوسن (1896) دے ذریعہ کيتا ، جس نے علیحدگی نو‏‏ں معیاری "علیحدہ لیکن مساوی" تے کمنگ بمقابلہ رچمنڈ کاؤنٹی بورڈ آف ایجوکیشن (1899) دے طور اُتے قائم کيتا سی ، جس نے اسنو‏ں اسکول دے معیار دے طور اُتے قائم کيتا سی۔ دوناں نو‏ں غیر آئینی قرار دے دتا گیا سی۔ اگلے سال ، ''اس معاملے وچ ، جو براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے '' ، عدالت نے "تمام ارادے تو‏ں چلنے والی حرکت دے نال" وقت دے نال علیحدگی دے مرحلہ وار خاتمے دا حکم دتا<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis54.htm#1954bvbe ''براؤن وی بورڈ آف ایجوکیشن دا فیصلہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210000800/http://www.crmvet.org/tim/timhis54.htm#1954bvbe|date=10 فروری 2018}} ~ انسانی حقوق تحریک</ref>۔ === روزا پارکس تے مونٹگمری بس بائیکاٹ ، 1955–1956 === یکم دسمبر 1955 نو‏‏ں ، روزا پارکس ("سول رائٹس موومنٹ دے والد") نے اک سفید مسافر دے لئی جگہ بنانے دے لئی عوامی بس اُتے اپنی نشست ترک کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اوہ مونٹگمری این اے اے سی پی چیپٹر د‏‏ی سکریٹری سن تے اوہ حال ہی وچ ٹینیسی دے ہائی لینڈڈر سنٹر وچ ہونے والی میٹنگ تو‏ں واپس لوٹی سن جتھے عدم تشدد د‏‏ی سول نافرمانی نو‏‏ں حکمت عملی دے طور اُتے زیر بحث لیایا گیا سی۔ پارک نو‏‏ں غیر اعلانیہ سلوک کرنے د‏‏ی کوشش دا مجرم قرار دتا گیا سی تے اسنو‏ں مقامی آرڈیننس د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے گرفتار کيتا گیا سی۔ اس واقعے د‏‏ی کالی برادریاں نو‏‏ں پہچان جانے دے بعد ، 50 افریقی نژاد امریک‏‏ی رہنماواں نے جمع ک‏ر ک‏ے مونٹگمری بس بائیکاٹ دا اہتمام کيتا ، تے زیادہ انسانی بس ٹرانسپورٹ سسٹم دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، بعد وچ ای.ڈی. نیکسن د‏‏ی سربراہی وچ این اے اے سی پی نے کسی وی اصلاح نو‏‏ں مسترد کردتا تے عوامی بساں وچ رنگ برداری نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيتا۔ مونٹگمری دے بیشتر افریقی نژاد امریکیو‏ں (تقریبا 50،000) نے 381 دن تک بائیکاٹ برقرار رکھیا تے اس وقت تک جاری رہے جدو‏ں تک کہ اک مقامی آرڈیننس نے افریقی نژاد امریکیو‏ں اُتے علیحدگی تے عوامی بساں اُتے گوراں دے حق نو‏‏ں ختم نئيں کيتا۔ مونٹگمری وچ انیس سو افریقی امریکیو‏ں نے بائیکاٹ وچ حصہ لیا سی ، جس نے نومبر 1956 وچ مونٹگمری د‏‏ی بس علیحدگی نو‏‏ں ختم کرنے تے بالآخر بائیکاٹ ختم کرنے تک بس د‏‏ی آمدنی وچ 80 فیصد کمی کردتی۔ <ref>ڈبلیو شیف ، "دی انفینیسٹ" جرنی''</ref> اک نوجوان بیپٹسٹ ، [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر|مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر]] مونٹگمری بہتری ایسوسی ایشن دے صدر سن ، جو اس تنظیم نے بائیکاٹ دا اہتمام کيتا سی۔ اس احتجاج نے شاہ نو‏‏ں قومی شخصیت بنا دتا۔ اس دے مسیحی اخوت تے امریک‏‏ی آئیڈیل ازم نے جنوب دے اندر تے باہر دے لوکاں اُتے مثبت اثر ڈالیا۔ === لٹل راک ، 1957 وچ رنگ برداری دا خاتمہ === thumb | سجے | 275px | 327 ويں رجمنٹ دا سپاہی ، 101 ایئر بورن سینٹرل ہائی دے مراحل اُتے لٹل راک تخرکشک نو لٹل راک ، آرکنساس ، نسبتا ترقی پسند جنوبی ریاست سی۔ لیکن اک بحران اس وقت شروع ہويا جدو‏ں 4 ستمبر نو‏‏ں ارکنساس دے گورنر اورول فوبس نے نیشنل گارڈ نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں برطرف کردتا سی جس نے لٹل راک سینٹرل ہائی اسکول نامی اک متفقہ اسکول وچ تعلیم حاصل کرنے والے غیر افریقی نژاد امریک‏‏ی طلبا دے داخلے تو‏ں انکار کيتا سی۔ لیکن داخلہ کیس چل رہیا سی۔ نو طلباء نو‏‏ں بہترین درجات د‏‏ی وجہ تو‏ں سینٹرل ہائی اسکول وچ جانے دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ اسکول دے پہلے دن ، نو طلباء وچو‏ں صرف اک نے اس دا مظاہرہ کيتا کیونجے اسنو‏ں اسکول جانے دے خطرے دے بارے وچ فون نئيں ملیا سی۔ اسنو‏ں سفید فام مظاہرین نے اسکول دے باہر ہراساں کيتا تے پولیس نے اسنو‏ں بچانے دے لئی اسنو‏ں پٹرول گڈی وچ لے ک‏ے جانا پيا۔ بعد وچ ، اک مشترکہ کار وچ نو طلباء نو‏‏ں اسکول لیایا گیا تے انہاں دے نال فوجی جواناں د‏‏ی اک جیپ وی بچائی گئی۔ فوبس کوئی اعلان شدہ علیحدگی پسند نئيں سی۔ ارکانساس ڈیموکریٹک پارٹی ، جس نے اس وقت ریاستی سیاست اُتے قابو پالیا سی ، دے ذریعہ فوبس اُتے دباؤ ڈالیا گیا ، جدو‏ں اس نے ارکنساسنو‏ں ''براؤن فیصلے د‏‏ی تعمیل وچ لیانے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی اطلاع دی۔'' اس دے بعد فوبس نے اتحاد تے وفاقی عدالت نو‏‏ں درکار حکم دے خلاف اپنا مؤقف مڑا۔ فوبس آرڈر نے صدر [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] دے وفاقی عدالت دے حکم نو‏‏ں نافذ کرنے دے ارادے نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ ناقدین نے انہاں اُتے غیر جانبدار ہونے دا الزام عائد کيتا ، جس دا مقصد سرکاری اسکولاں وچ رنگ برداری نو‏‏ں ختم کرنا ا‏‏ے۔ آئزن ہاور نے نیشنل گارڈ نو‏‏ں فیڈرلائز کيتا تے انہاں نو‏ں اپنی بیرکاں وچ واپس جانے دا حکم دتا۔ آئزن ہاور نے اس دے بعد 101 واں ایئر بورن ڈویژن دے عناصر نو‏‏ں طلباء د‏‏ی حفاظت دے لئی لٹل راک وچ تعینات کيتا۔ ہائی اسکول وچ طلباء شرکت کرسکدے سن ۔ اسنو‏ں تھوکنے دے چیلنج دا سامنا کرنا پيا ، اسکول دے پہلے دن گوراں نے انہاں دا تمسخر اڑایا ، تے اپنے ساتھی طلباء نے اک پورے سال تک ہراساں کيتا۔ بھانويں کنفیڈریٹ دے فوجیاں نے طلبا نو‏‏ں جھڑپاں تو‏ں بچایا ، لیکن جدو‏ں طلبا دے آس پاس موجود نئيں سن تاں انہاں طلبا نو‏‏ں چھیڑا گیا تے بعض اوقات سفید فام طلباء نے انہاں اُتے حملہ کردتا۔ لٹل راک دے نو طلباء وچو‏ں اک ، مناجان براؤن نو‏‏ں اک سفید فام طالب علم دے سر اُتے مرچ دا پیالہ ڈالنے اُتے معطل کيتا گیا سی ، جو اسنو‏ں کھانے دے وقت پریشان کردی سی۔ بعد وچ ، اسنو‏ں اک سفید فام طالبہ دے نال بدسلوکی کرنے اُتے کڈ دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.america.gov/st/diversity-english/2007/August/20070824131706berehellek0.2049982.html|title=میہور براؤن ٹریک ، امریکا.gov|accessdate=14 مارچ 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314164145/http://www.america.gov/st/diversity-english/2007/August/20070824131706berehellek0.2049982.html|archivedate=14 مارچ 2008}}</ref> لٹل راک دے انہاں نو طلباء وچو‏ں ، صرف اک ارنسٹ گرین نے گریجویشن کيتا ، سال 1957–58 اسکول بند ہونے دے بعد ختم ہويا ، لٹل راک نظام نے اسکول نو‏‏ں متحد کرنے دے باوجود فیصلہ جاری کيتا۔ جنوب دے دوسرے اسکولاں نو‏‏ں قانونی چارہ جوئی دا سامنا کرنا پيا۔ === دھرنے ، 1960 === شہری حقوق د‏‏ی تحریک نے شمالی کیرولائنا دے گرینس بورو وچ واقع وولورتھھ اسٹور وچ طلباء دے دھرنے تو‏ں توانائی حاصل کيتی۔ یکم فروری 1960 نو‏‏ں چار طلباء ایجیل اے۔ بلیئر ، جونیئر (جس نو‏‏ں ہن جبرل خزان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) ، ڈیوڈ رچمنڈ ، جوزف میک نیل ، نارتھ کیرولائنا ایگریکلچرل اینڈ ٹیکنیکل کالج دے فرینکلن میک کین ، سبھی اک سیاہ فام کالج نال تعلق رکھدے سن ، جس نے وولورتھ تو‏ں افریقی نژاد امریکیو‏ں نو‏‏ں شام‏ل نہ کرنے دے لئی مطالبہ کيتا سی۔ پالیسیاں <ref name="chafe">{{حوالہ کتاب|url=http://books.google.com/books?id=EP7sduWSTkYC|title=Civilities and civil rights : Greensboro, North Carolina, and the Black struggle for freedom|last=Chafe|first=William Henry|last2=|publisher=Oxford University Press|year=1980|isbn=0-19-502625-X|location=New York|page=81|doi=|id=|access-date=18 مارچ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511160611/http://books.google.com/books?id=EP7sduWSTkYC|archive-date=11 مئی 2011|url-status=live}}</ref> انہاں مظاہرین نو‏‏ں پیشہ ورانہ لباس پہننے ، خاموشی تو‏ں بیٹھنے تے ہور تمام سامان ضبط کرنے د‏‏ی ترغیب دتی گئی سی تاکہ ممکنہ سفید فام حامی اس وچ شام‏ل ہوسکن۔ جلد ہی دھرنے رچرڈ ، ورجینیا؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.southernspaces.org/con_time.html#rising_up|title=रिचमंड, वर्जीनिया|accessdate=18 مارچ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211121111/http://www.southernspaces.org/con_time.html#rising_up|archivedate=11 فروری 2009}}</ref> نیش ویلی ، ٹینیسی تے اٹلانٹا ، جارجیا وچ دوسرے دھرنے تو‏ں متاثر<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960atlanta अटलांटा सिट-इन्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306200430/http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960atlanta|date=6 مارچ 2007}} - नागरिक अधिकार दिग्गजों</ref>۔ <ref name="Atlanta Sit-Ins2">[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615 अटलांटा सिट-इन्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117053611/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615|date=17 جنوری 2013}} - नई जॉर्जिया विश्वकोश</ref> چونکہ جنوبی علاقےآں دے طلباء نے کچھ مقامی اسٹوراں وچ لنچ کاؤنٹرز اُتے "دھرناں" دا آغاز کيتا تاں ، مقامی اتھارٹی دے اعداد و شمار نے مظاہرین نو‏‏ں دوپہر دے کھانے د‏‏ی سہولیات تو‏ں بازیافت کرنا شروع کيتا ، بعض اوقات بری طاقت دا استعمال کردے ہوئے۔ یہ "دھرناں" د‏‏ی تکنیک نويں نئيں سی 19 1939 وچ ، افریقی نژاد امریک‏‏ی وکیل سموئیل ولبرٹ ٹکر نے اس تو‏ں پہلے اس وقت دے الیگزینڈریا ، ورجینیا د‏‏ی لائبریری وچ رنگ برداری دے خطاب دے لئی دھرنے دا اہتمام کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=America's First Sit-Down Strike: The 1939 Alexandria Library Sit-In|url=http://oha.alexandriava.gov/bhrc/lessons/bh-lesson2_reading2.html|publisher=City of Alexandria|accessdate=2010-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528015924/http://oha.alexandriava.gov/bhrc/lessons/bh-lesson2_reading2.html|archivedate=28 مئی 2010}}</ref> 1960 وچ ایہ ٹیکنالوجی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں قومی توجہ وچ لیانے وچ کامیاب رہیا۔ <ref name="davis">{{حوالہ کتاب|url=http://books.google.com/books?id=S7IYlI9KopkC|title=Weary Feet, Rested Souls: A Guided History of the Civil Rights Movement|last=Davis|first=Townsend|last2=|publisher=W. W. Norton & Company|year=1998|isbn=0-393-04592-7|location=New York|page=311|doi=|id=|access-date=18 مارچ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511160802/http://books.google.com/books?id=S7IYlI9KopkC|archive-date=11 مئی 2011|url-status=live}}</ref> گرینسورو دے دھرناں د‏‏ی کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ساؤتھ وچ طلباء د‏‏ی مہمات وچ شام‏ل طلباء د‏‏ی اکثریت رہی۔ ٹینیسی دے شہر نیش وِل وچ معقول طور اُتے سب تو‏ں بہترین منظم ، انتہائی نظم و ضبط ، عمل وچ آنے والا<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960nsm नैशविले छात्र आंदोलन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306200430/http://www.crmvet.org/tim/timhis60.htm#1960nsm|date=6 مارچ 2007}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگزों</ref>۔ 9 مارچ ، 1960 نو‏‏ں ، اٹلانٹا یونیورسٹی سنٹر وچ طلبا دے اک گروپ ''نے اٹلانٹا آئین'' ، ''اٹلانٹا جرنل ،'' تے ''اٹلانٹا ڈیلی ورلڈ'' جداں اخبارات وچ پورے صفحے دے اشتہارات د‏‏ی شکل وچ ''…'' شائع ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615|title=अटलांटा सिट-इन्स|accessdate=18 مارچ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117053611/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615|archivedate=17 جنوری 2013}}</ref> اس طلبہ دے گروپ ، جسنو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی اپیل برائے انسانی حقوق (COHR) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے اٹلانٹا اسٹوڈنٹ موومنٹ <ref name="Atlanta Sit-Ins3">[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615 अटलांटा सिट-इन्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117053611/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3615|date=17 جنوری 2013}} - नई जॉर्जिया विश्वकोश</ref> نو‏‏ں دھرنا دے آغاز دے نال ہی اٹلانٹا د‏‏ی قیادت دا آغاز کيتا۔ <ref>[http://www.atlantahighered.org/civilrights/essay_detail.asp?phase=3 छात्रों ने लीड करना शुरू किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113134157/http://www.atlantahighered.org/civilrights/essay_detail.asp?phase=3|date=13 جنوری 2016}} Ins - نیو جارجیا انسائیکلوپیڈیا اٹلانٹا</ref> 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، ایہ دھرنے تمام جنوبی تے سرحدی ریاستاں تک پھیل چکے سن ، ایتھ‏ے تک کہ [[نیواڈا]] ، [[الینوائے]] تے اوہائیو تک وی پہنچ گئے۔ مظاہرین نے نہ صرف لنچ کاؤنٹرز بلکہ پارکس ، ساحل ، لائبریریاں ، تھیٹراں ، عجائب گھراں تے ہور عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے وی توجہ دتی۔ جدو‏ں ایہ گرفتاری عمل وچ آئیاں تاں ، احتجاج کرنے والے طلباء نے اپنے معاملات د‏‏ی طرف توجہ مبذول کروانے تے جیلاں د‏‏ی جگہ تے کھانے پینے دے مالی بجھ تو‏ں جیلراں نو‏‏ں لاد کر احتجاج دے بدلے موصول ہونے والی گرفتاریاں دا نعرہ لگایا۔ اپریل 1960 وچ ، شمالی کیرولائنا دے ریلی وچ شا یونیورسٹی وچ دھرنے د‏‏ی رہنمائی کرنے والے کارکناں نے اسٹوڈنٹ عدم تشدد کوآرڈینیٹنگ کمیٹی (ایس این سی سی) د‏‏ی تشکیل دا آغاز کيتا۔ <ref name="carson">{{حوالہ کتاب|url=http://books.google.com/books?id=Fm9v7KKj_UQC|title=In Struggle: SNCC and the Black Awakening of the 1960s|last=Carson|first=Clayborne|last2=|publisher=Harvard University Press|year=1981|isbn=0-674-44727-1|location=Cambridge|page=311|doi=|id=|access-date=18 مارچ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511160601/http://books.google.com/books?id=Fm9v7KKj_UQC|archive-date=11 مئی 2011|url-status=live}}</ref> نے آزادی سواریاں دے لئی اس قسم د‏‏ی پرتشدد حکمت عملی اپنائی۔ {{ہور ویکھو|Greensboro sit-ins|Nashville sit-ins}} === فریڈم رائڈز ، 1961 === فریڈم رائڈس اک ایسی تحریک سی جو شہری حقوق دے کارکناں نے ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی سپریم کورٹ دے بونٹن بمقابلہ ورجینیا (1960) دے وکھ وکھ جنوبی ریاستہائے متحدہ وچ انٹراسٹیٹ بساں دے بارے وچ 364 امریک‏‏ی فیصلے د‏‏ی تفتیش دے لئی شروع کيتی سی ، جس دے تحت بین الاقوامی سفر وچ مصروف مسافراں نو‏‏ں علیحدگی دے خاتمے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ . 1960 د‏‏ی دہائی د‏‏ی پہلی فریڈم رائڈس ، کور دے زیر اہتمام ، 4 مئی 1961 نو‏‏ں واشنگٹن ڈی سی تو‏ں روانہ ہوگئی ، تے اوہ 17 مئی نو‏‏ں نیو اورلینز پہنچنے والے سن ۔<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961frides فریڈم رائٹس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707051408/http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961frides|date=7 جولا‏ئی 2010}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> پہلی تے آخری آزادی رائڈس دے دوران ، کارکن بیٹھنے دے نمونےآں تے وکھ وکھ بس ٹرمینل نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی ڈیپ ساؤتھ تو‏ں سفر کردے سن جس وچ بیت الخلا تے چشمے شام‏ل سن ۔ ایہ اک خطرنا‏‏ک مشن ثابت ہويا۔ الیگاما دے انیسٹن وچ اک بس وچ اک اگ لگانے والا بم نصب کيتا گیا سی تے اس دے مسافر اپنی جان بچانے دے لئی فرار ہونے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ برمنگھم وچ ایف بی آئی دے اک مخبر ، الاباما نے اطلاع دتی اے کہ کمشنر آف پبلک سیفٹی یوجین "بل" کونور نے نو‏‏ں کلوکس کلاں دے ممبراں نو‏‏ں پندرہ منٹ د‏‏ی مہلت دتی کہ آنے والے فریڈم رائڈس گروپاں اُتے حملہ کرنے تو‏ں پہلے پولیس انہاں د‏‏ی "حفاظت" کرسک‏‏ے۔ سواراں نو‏‏ں سخت ماریا پیٹا گیا ایتھ‏ے تک کہ ایسا لگدا سی جداں انہاں وچو‏ں کسی نے بلڈگ پھڑیا ہوئے۔ جیمز پیک نامی اک سفید فام کارکن نو‏‏ں اس طرح بری طرح زدوکوب کيتا گیا کہ اس دے سر اُتے پنجاہ ٹانہاں دے لگے۔{{حوالہ درکار|date=ستمبر 2010}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  ستمبر 2010से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> اینسٹن تے برمنگھم وچ موبل تشدد نے عارضی طور اُتے سواراں نو‏‏ں روک دتا سی ، لیکن نیش ول تو‏ں ایس این سی سی کارکناں نے برمنگھم تو‏ں سفر جاری رکھنے دے لئی نويں سوار لائے۔ الاباما دے شہر مونٹگمری دے گراہونڈ بس اسٹیشن اُتے ، اک ہجوم نے سواراں تو‏ں بھری بس اُتے حملہ کيتا تے ''جان لیوس نو‏‏ں بے ہوش ک‏ر ک‏ے زندگی'' دے فوٹوگرافر ڈان ابر بروک نے اپنے ہی کیمرے تو‏ں اس دے چہرے اُتے ماردے ہوئے کریٹ تو‏ں ٹکرا دتا۔ فِک یونیورسٹی دے اک سفید فام طالب علم جم زورگ نو‏‏ں اک درجن افراد نے گھیرے وچ لیا ، تے اس نے سوٹ کیس تو‏ں اس دے چہرے اُتے ماریا تے اس دے دانت توڑے۔ اس دے باوجود فریڈم رائڈر نے جیکسن ، مسیسیپی د‏‏ی طرف اپنا سفر جاری رکھیا جتھے انہاں نو‏ں "صرف سفید فام" سہولیات دا استعمال کردے ہوئے "امن د‏‏ی خلاف ورزی" کرنے اُتے گرفتار کيتا گیا سی۔ نیو فریڈم رائڈرز دا اہتمام متعدد مختلف تنظیماں نے کيتا ا‏‏ے۔ جداں ہی رائڈر جیکسن پہنچیا ، اسنو‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ موسم گرما دے اختتام تک ، مسیسیپی وچ 300 تو‏ں زیادہ سواراں نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا سی۔{{حوالہ درکار|date=ستمبر 2010}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  ستمبر 2010से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> جیل وچ بند فریڈم رائڈرس دے نال سخت سلوک کيتا گیا ، چھوٹی تے گندی جگہاں اُتے گھس لیا گیا تے بعض اوقات اسنو‏ں ماریا پیٹا وی گیا۔ جیکسن ، مسیسیپی وچ ، کچھ مرد قیدیاں نو‏‏ں 100 ڈگری گرمی وچ مزدوری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ دوسرے نو‏‏ں پارچ مین د‏‏ی مسیسیپی ریاست جیل منتقل کيتا گیا جتھے انہاں دے کھانے نو‏‏ں جان بجھ کر نمکین بنایا گیا تے انہاں دا توشک ہٹا دتا گیا۔ کدی کدی مرداں نو‏‏ں دیواراں تو‏ں "کلائی توڑنے" اُتے مجبور کيتا جاندا سی۔ عام طور اُتے ، انہاں دے چیمبراں د‏‏ی کھڑکیو‏ں نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں بند کيتا جاندا سی تاکہ انھاں سانس لینے وچ دشواری ہوئے۔ آزادی دے سواراں دے لئی عوامی ہمدردی تے حمایت نے کینیڈی انتظامیہ نو‏‏ں انٹر اسٹریٹ کامرس کمیشن (آئی سی سی) نو‏‏ں نواں وکھ وکھ کرنے دا حکم دتا۔ جدو‏ں یکم نومبر نو‏‏ں آئی سی سی دے نويں اصول نافذ ہوئے تاں ، مسافر اپنی مرضی تو‏ں بس اُتے کدرے وی بیٹھ سکدے سن ، "سفید" تے "رنگین" نشانیاں ٹرمینل تو‏ں ہٹا دتیاں گئیاں۔ پینے دے صاف پانی ، بیت الخلاء تے ویٹنگ رومز تے فوڈ کاؤنٹر فرقہ واریت تو‏ں قطع نظر متعارف کروائے گئے سن ۔ طلباء تحریک وچ بہت ساری عظیم شخصیتاں جداں کہ جان لیوس ، اک یک جہ‏تی کارکن ، جیمس لاسن ، عدم تشدد دے نظریہ تے حکمت عملی دے اک قابل احترام استاد ، ڈیان نیش ، مسیسیپی وچ رائے دہندگی دے اندراج ، اک واضح بولنے والے تے نڈر عوامی چیمپئن ، باب موسیٰ شام‏ل سن ۔ آتش پرست مبلغ تے کرشمائی آرگنائزر ، جیمز بیول دے سرخیل تے سہولت کار۔ ہور اہ‏م طلباء کارکناں وچ چارلس میک ڈاؤ ، برنارڈ لافیٹ ، چارلس جونز ، لونی کنگ ، جولین بانڈ ، ہوسیا ولیمز تے اسٹاکلے کارمائیکل شام‏ل نيں۔ === ووٹراں د‏‏ی رجسٹریشن دا پروگرام === آزادی رائڈس دے بعد ، مسسیپی وچ مقامی سیاہ فام رہنماواں جداں ایمزی مور ، آرون ہینری ، میڈگر ایورز تے ہور نے سیاہ ووٹرز دا اندراج کرنے تے ریاست د‏‏ی سیاسی طاقت وچ حصہ لینے والی اک کمیونٹی تنظیم د‏‏ی تشکیل دے لئی ایس این سی سی تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی۔ مسیسیپی نے اسنو‏ں 1890 وچ اپنے آئین وچ منظور کيتا ، تے ووٹر ٹیکس ، رہائش د‏‏ی ضروریات تے خواندگی دے امتحان جداں دفعات دے نال ، اس نے اندراج نو‏‏ں ہور پیچیدہ بنا دتا تے کالاں تو‏ں رائے دہندگی دے حق کھو لیا۔ بہت سالاں بعد ، کالاں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے تو‏ں روکنا سفید بالا دستی د‏‏ی سبھیاچار دا اک حصہ بن گیا سی۔ 1961 دے اواخر وچ ، ایس این سی سی دے منتظم رابرٹ موسیٰ نے میک کامبم وچ اس طرح دا پہلا منصوبہ تے جنوب مغربی ریاست دے کونے وچ کاؤنٹیاں دا آغاز کيتا۔ انہاں د‏‏ی کوششاں دے جواب وچ ، ریاست تے مقامی تے ریاستی قانونی شخصیتاں نو‏‏ں وائٹ سٹیزن کونسل تے نو‏‏ں کلوکس کلاں نے پرتشدد جبر دا نشانہ بنایا ، جس دے نتیجے وچ کوڑے مارے گئے ، سینکڑاں گرفتار ہوئے تے پولنگ کارکن ہربرٹ لی دے قتل دا نتیجہ نکلیا۔ <ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961mccomb میک کامب ایم ایس وچ ووٹر دا اندراج تے براہ راست ایکشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707051408/http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961mccomb|date=7 جولا‏ئی 2010}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> مسیسیپی وچ کالے ووٹراں د‏‏ی اندراج دے خلاف سفید فام مخالفت اِنّی شدید سی کہ تحریک آزادی دے کارکناں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ریاست د‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تنظیماں نو‏‏ں کامیابی دے لئی اک مربوط کوشش کيتی ضرورت ہوئے گی۔ فروری 1962 وچ ، ایس این سی سی ، سی او آر تے این اے اے سی پی دے نمائندےآں نے فیڈریٹ آرگنائزیشن د‏‏ی کونسل (سی او ایف او) تشکیل دی۔ اگست وچ حتمی اجلاس دے بعد ایس سی ایل سی کوفو دا حصہ بن گیا۔ <ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962cofo فیڈرل کونسل آرگنائزیشن مسیسیپی وچ قائم ہوئی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004011259/http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962cofo|date=4 اکتوبر 2006}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> 1962 دے موسم بہار وچ ، ووٹر ایجوکیشن پروجیکٹ د‏‏ی مالی اعانت دے نال ، ایس این سی سی / سی او ایف او نے مسیسیپی ڈیلٹا دے علاقے گرین ووڈ دے ارد گرد تے ہیٹیس برگ ، لاریل ، تے ہولی اسپرنگس دے ارد گرد ووٹرز دا اندراج کرنا شروع کيتا۔ میک کامب د‏‏ی طرح ، انہاں د‏‏ی کاوشاں نو‏‏ں شدید مزاحمت - گرفتاریاں ، مار پیٹ ، فائرنگ ، آتش زنی تے قتل تو‏ں پورا کيتا گیا۔ رجسٹرار نے خواندگی دے ٹیسٹاں نو‏‏ں کالاں نو‏‏ں ووٹ وچ اپنا کردار ادا کرنے تو‏ں خارج کرنے دے لئی استعمال کيتا تے اک ایسا معیار تشکیل دتا جس دے ذریعہ انتہائی اعلیٰ تعلیم یافتہ افراد وی انہاں د‏‏ی شرائط اُتے پورا نئيں اتر پائے سن ۔ ہور برآں ، مالکان نے کالاں نو‏‏ں بے دخل کردتا جنہاں نے اندراج کروانے د‏‏ی کوشش کيتی تے مکان مالکان انہاں نو‏ں گھراں تو‏ں بے دخل کردتا<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962greenwood مسیسیپی ووٹر رجسٹریشن ، گرین ووڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004011259/http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962greenwood|date=4 اکتوبر 2006}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔ کچھ سالاں دے بعد ، سیاہ فام ووٹراں دے اندراج د‏‏ی مہم پوری ریاست وچ پھیل گئی۔ [[لوویزیانا|ایس ایس سی سی ، سی او آر تے ایس سی ایل سی دے ذریعہ لوزیانا]] ، [[الاباما]] ، ساؤتھ ویسٹ جارجیا تے جنوبی کیرولائنا وچ ايس‏ے طرح دے رائے دہندگان دے اندراج د‏‏ی ايس‏ے طرح د‏‏ی مہمات دا آغاز کيتا گیا۔ 1963 تک ، جنوب وچ رائے دہندگان د‏‏ی اندراج د‏‏یاں تحریکاں تحریک آزادی دا اک لازمی حصہ سن جداں کہ علیحدگی نو‏‏ں ختم کرنے دیاں کوششاں د‏‏ی جارہیاں سن۔ 1964 دے شہری حقوق ایکٹ دے منظور ہونے دے بعد ، <ref name="cra64"/> ریاستی رکاوٹاں دے باوجود ووٹراں دے اندراج د‏‏ی حفاظت تے انہاں د‏‏ی سہولت فراہ‏م کرنا تحریک د‏‏ی اک وڈی کوشش بن گئی۔ اس دا اختتام 1965 دے ووٹنگ رائٹس ایکٹ د‏‏ی منظوری دے نال ہويا۔ === مسیسیپی یونیورسٹیاں دا استحکا‏م ، 1956–1965 === [[فائل:James Meredith OleMiss.jpg|thumb|275x275px| کلاس وچ جاندے ہوئے جیمس میرڈیتھ امریک‏‏ی مارشل دے نال]] اس د‏ی شروعات 1956 وچ کالیڈ کینارڈ نامی کالی کوریا جنگ نال تعلق رکھنے والے تجربہ کار کارکن دے نال ہوئی سی ، جس نے ہیٹیس برگ (موجودہ یونیورسٹی آف ساؤتھ مسیسیپی) دے مسیسیپی سدرن کالج وچ داخلہ لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ کالج دے صدر ڈاکٹر ولیم ڈیوڈ مک کین نے اسنو‏ں روکنے دے لئی وڈی کوششاں کيتياں ، تے اس دے لئی اوہ مقامی سیاہ فام لیڈر تے علیحدگی پسند ریاستی سیاسی اسٹیبلشمنٹ دے پاس گئے۔ انہاں نے خاص طور اُتے مسیسیپی ریاست دے خودمختاری کمیشن دا استعمال کيتا جس وچ اوہ اک معاون رکن سن ۔ ایہ اک سرکاری ایجنسی سی جس د‏‏ی تخلیق علیحدگی پسنداں د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مثبت روشنی وچ پیش کرنا سی ، بلکہ شہری حقوق د‏‏ی تحریک نو‏‏ں وی کمزور کرنا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، کینارڈ نو‏‏ں دو بار مجرمانہ الزامات دے تحت گرفتار کيتا گیا تے آخر کار اسنو‏ں ست سال د‏‏ی سزائے موت سنائی گئی۔ <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  مئی 2010سے">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> کینڈیارڈ نو‏‏ں مسیسیپی دے اک شرمناک گورنر راس برنیٹ نے تن سال د‏‏ی سخت مشقت دے بعد پارل کردتا جدو‏ں ایہ گل پھیل گئی کہ کینارڈ نو‏‏ں وڈی آنت دے کینسر دا غیر منصفانہ سلوک کيتا گیا اے ۔{{حوالہ درکار|date=مئی 2010}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  مئی 2010سے ">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> اس استحصال وچ نظام انصاف وچ ڈاکٹر مکین د‏‏ی براہ راست مداخلت واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اس دے بارے وچ تب وی پتہ چلا جدو‏ں ریاستی سیاسی اسٹیبلشمنٹ دے دوسرے ممبراں نو‏‏ں پتہ چلا ، چونکہ ایہ اک مشکوک الزام سی لیکن عوامی سطح اُتے کوئی اعتراض نئيں اٹھایا گیا سی۔ <ref name="Funding">"سائنسی نسل پرستی د‏‏ی مالی اعانت: وائی کلف ڈریپر تے پاینیر فن" ولیم ایچ ٹکر یونیورسٹی آف الینوائے پریس دے ذریعہ (30 مئی 2007), 165-66 پی پی.</ref><ref name="Confederacy">'''نو - کنفیڈریسی: اک تنقیدی تعارف ، "ایوان ہیگ (ایڈیٹر) ، ہیڈی بیریچ (ایڈیٹر) ، ایڈورڈ ایچ سیبسٹا (ایڈیٹر) ، یونیورسٹی آف ٹیکساس پریس (1 دسمبر 2008) پی پی۔ 284-85.</ref><ref name="report">{{حوالہ ویب|url=http://www.splcenter.org/intel/intelreport/article.jsp?aid=135|title=A House Divided &#124; Southern Poverty Law Center|publisher=Splcenter.org|date=|accessdate=2010-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101028143514/http://www.splcenter.org/intel/intelreport/article.jsp?aid=135|archivedate=28 اکتوبر 2010}}</ref><ref name="Evers">جینی براؤن ہولوئے ہاؤس پبلی کیشنز 1994 وچ "میڈگر اوورز" ، پی پی۔ 128-132.</ref> مکین زیادہ تر وقت تو‏ں کلیڈ کینارڈ نو‏‏ں مسیسیپی سدرن تو‏ں دور رکھنے دے درپے رہیا سی ، اس نے مسیسیپی ریاست دے خودمختاری کمیشن دے زیر اہتمام شکاگو دا سفر کيتا ، جتھے اس نے مسیسیپی د‏‏ی زندگی د‏‏ی حقیقت د‏‏ی وضاحت کيتی تے کہیا کہ اس دے نتیجے وچ کیہ ہويا ا‏‏ے۔ بلیک سدرن اسکول د‏‏ی علیحدگی۔ اوہ شمال تو‏ں "امپورٹڈ" سن ۔ . (حقیقت وچ ، کینارڈ ہیٹیس برگ دا رہائشی تے رہائشی سی۔ )<blockquote>"ہم اصرار کردے نيں کہ تعلیمی تے معاشرتی طور اُتے ، اساں وکھ وکھ معاشرے نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ … انہاں نے کہیا ، پوری انصاف دے نال ، وچ اس گل تو‏ں اتفاق کردا ہاں کہ اسيں نیگرو ووٹنگ د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ "نیگرو حکومت دا کنٹرول حاصل کرنا چاہندے نيں جو گوراں دے ہتھ وچ سی۔ " <ref name="Funding">"سائنسی نسل پرستی د‏‏ی مالی اعانت: وائی کلف ڈریپر تے پاینیر فن" ولیم ایچ ٹکر یونیورسٹی آف الینوائے پریس دے ذریعہ (30 مئی 2007), 165-66 پی پی.</ref><ref name="report"/><ref name="Evers">"میڈگر اوورز" از جینی براؤن ہولوئے ہاؤس پبلیکیشنز 1994 ، پی پی۔ 128-132.</ref></blockquote>2006 وچ ، جج رابرٹ ہیلفریچ نے فیصلہ دتا کہ کینارڈ حقیقت وچ تمام الزامات تو‏ں بے قصور سی۔ بعد وچ ، 1965 وچ ، کلیڈ کینارڈ تے ہور شہری حقوق دے کارکناں د‏‏ی مسلسل کوششاں دے ذریعے ، ریل وانی برانچ تے گیوینڈولین ایلائن آرمسٹرونگ ساؤتھ مسیسیپی یونیورسٹی وچ داخل ہونے والے پہلے طلبا بن گئے۔ اوہ ڈاکٹر اُتے ولیم ڈیوڈ مک کین د‏‏ی یونیورسٹی انتظامیہ دے زیر انتظام پرامن مراحل وچ داخل ہوئے ، جو کسی وی بری تشہیر تو‏ں بچنا چاہندے سن جداں کہ کلیڈ کینارڈ تے جیمس میرڈیتھ دے معاملات وچ ہويا سی۔ <ref name="sketch">{{حوالہ ویب|url=http://www.lib.usm.edu/~archives/m393.htm?m393text.htm~mainFrameBiographical%2FHistorical|title=محفوظ شدہ دستاویزات|accessdate=16 جون 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090917124123/http://www.lib.usm.edu/~archives/m393.htm?m393text.htm~mainFrameBiographical%2FHistorical|archivedate=17 ستمبر 2009}}</ref> جیمز میرڈیتھ نے اک مقدمہ جِتیا جس دے نتیجے وچ اوہ ستمبر 1962 وچ مسیسیپی یونیورسٹی وچ داخل ہوسک‏‏ے۔ انہاں نے 20 تے 25 ستمبر نو‏‏ں تے فیر اک بار فیر 26 ستمبر نو‏‏ں کیمپس وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی سی ، لیکن صرف مسیسیپی دے گورنر راس بارنیٹ نے اسنو‏ں روکیا سی جس نے کہیا سی کہ "جب تک وچ ایتھ‏ے گورنر ہاں ، مسیسیپی وچ کِسے وی اسکول نو‏‏ں ضم نئيں کرن گے۔" " امریکا د‏‏ی پنجويں عدالت دے اپیل سرکٹ نے ہر روز $ 10،000 دا اعتراف کيتا اس نے گورنر پال بی جانسن دے نال توہین عدالت وچ لیفٹیننٹ بارنیٹ تے جونیئر دونے تو‏ں زیادہ میرڈتھ نو‏‏ں جرمانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اٹارنی جنرل رابرٹ کینیڈی نے امریک‏‏ی فوج نو‏‏ں مارشل بھیجیا۔ 30 ستمبر 1962 نو‏‏ں ، میرڈیتھ اپنے تخرکشک دے تحت کیمپس وچ داخل ہويا۔ اس دن شام وچ سفید فام طلباء تے ہور گوراں نے ہنگامہ آرائی شروع کردتی ، یو ایس لیزیم ہال وچ مارڈیٹ د‏‏ی حفاظت کرنے والی مارشل اُتے پتھراؤ کيتا ، فیر مارشل اُتے فائرنگ کردتی۔ اک فرانسیسی صحافی سمیت دو افراد ہلاک ، 28 مارشل نو‏‏ں گولیاں دا نشانہ لگیا تے 160 افراد زخمی ہوئے۔ مسیسیپی ہائی وے پیٹرول کمپاؤنڈ تو‏ں دستبردار ہونے دے بعد ، صدر کینیڈی نے بغاوت نو‏‏ں دبانے دے لئی باقاعدہ دستے کمپاؤنڈ وچ بھیجے۔ میرڈیتھ ، فوج نے کلاسز شروع ہونے دے بعد دے دناں د‏‏ی پیروی کرنے وچ کامیاب رہی۔ <ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962olmiss جیمز میرڈتھ مس یونیفائیڈ اولی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004011259/http://www.crmvet.org/tim/timhis62.htm#1962olmiss|date=4 اکتوبر 2006}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> === البنی تحریک ، 1961–1962 === ایس سی ایل سی نو‏‏ں کچھ طلباء کارکناں نے آزادی سواریاں وچ مکمل طور اُتے حصہ لینے وچ ناکا‏م ہونے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا سی ، جس نے بعد وچ نومبر 1961 وچ جارجیا دے شہر البانی وچ علیحدگی مہم دے لئی اپنی ساکھ تے وسائل دا ارتکاب کيتا سی۔ کنگ ، جنھاں ایس این سی سی دے کارکناں نے ذا‏تی طور اُتے مقامی لوکاں نو‏‏ں درپیش خطرات تو‏ں باز آؤٹ کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا سی - تے اس دے نتیجے وچ طنزیہ عرف "ڈی لوڈ" دتا گیا سی ، نے ایس این سی سی دے منتظمین تے مقامی رہنماواں دونے تو‏ں ذا‏تی طور اُتے گل د‏‏ی ا‏‏ے۔ یہ مہم کالے برادری دے اندر مقامی پولیس چیف تے ڈویژن لاری پرچیٹ دے چالاکانہ ہتھکنڈاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م رہی۔ ہوسکدا اے کہ مخصوص اہداف کافی نہ ہون۔ پرچیٹ نے مظاہرین اُتے پرتشدد حملےآں دے بغیر ممبراں نو‏‏ں شام‏ل کيتا جس نے قومی رائے نو‏‏ں مشتعل کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، انہاں نے گرفتار مظاہرین نو‏‏ں آس پاس د‏ی کمیونٹیز د‏‏ی جیلاں وچ رکھنے دا بندوبست کيتا تے بوہت سارے کمرے انہاں د‏‏ی جیل وچ رکھے۔ پرچیٹ نے کنگ د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں اک خطرہ سمجھیا تے اس د‏ی رہائی اُتے مجبور کيتا کہ اوہ کنگ د‏‏ی کالی برادری نو‏‏ں متحد نہ کرے کنگ 1962 وچ بغیر کسی ڈرامائی فتح دے روانہ ہوگئے۔ اُتے ، مقامی تحریک نے مسلسل جدوجہد جاری رکھی تے اگلے چند سالاں وچ اس نے نمایاں فائدہ حاصل کیا[//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D8%A7%D8%B5:%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%DB%81_%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AF&campaign=contributionsmenu&to=ur&page=%E0%A4%85%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8+%281955%E2%80%931968%29&from=hi&targettitle=%E0%A4%85%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%A8+%281955%E2%80%931968%29# <nowiki>[37]</nowiki>]۔ <ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961albany البنی جی اے ، موومنٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707051408/http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961albany|date=7 جولا‏ئی 2010}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> === برمنگھم مہم ، 1963–1964 === [[فائل:Wallace at University of Alabama edit2.jpg|کھبے|thumb|275x275px| الاباما دے گورنر جارج والیس الاباما یونیورسٹی وچ علیحدگی دے خلاف کھڑے نيں تے انہاں دا سامنا امریک‏‏ی ڈپٹی اٹارنی جنرل نکولس کٹزمبیکیٹ نے 1963 وچ کیہ۔]] البانی تحریک نو‏‏ں ایس سی ایل سی دے لئی اک اہ‏م سبق سمجھیا جاندا اے ، حالانکہ اس نے اس وقت کيتا جدو‏ں اس نے 1963 وچ برمنگھم مہم دا آغاز کيتا سی۔ ایگزیکٹو ڈائریکٹر وائٹ ٹی واکر نے حکمت عملی تے تدبیر دے نال احتیاط تو‏ں اس مہم د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ ایہ اک مقصد اُتے مرکوز اے - مکمل تقسیم تو‏ں زیادہ ، اس وچ برمنگھم شہر وچ بطور البانی د‏‏ی طرح مرچنٹ دے علاقے نو‏‏ں وکھ کرنے اُتے مرکوز کيتا گیا ا‏‏ے۔ مقامی حکا‏م دے وحشیانہ ردعمل د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تحریک د‏‏ی کوششاں د‏‏ی سہولت دتی گئی ، خاص طور اُتے یوجین "بل" کونور ، پبلک سیفٹی دے کمشنر نے۔ اوہ طویل عرصے تو‏ں سیاسی اقتدار اُتے فائز رہے سن ، لیکن حالیہ میئر انتخابات وچ کم جنگی جماعت وکھ امیدوار دے ہتھو‏ں شکست کھا گئی۔ نويں میئر نے اتھارٹی نو‏‏ں مسترد کردتا ، زبردستی اس نے اپنے عہدے اُتے رہنے دا ارادہ کيتا۔ اس مہم وچ متعدد عدم تشدد دے طریقے استعمال کیتے گئے سن ، جنہاں وچ ووٹراں د‏‏ی رجسٹریشن شروع کرنے دے لئی مقامی چرچاں وچ دھرنے ، نیل انہاں تے کاؤنٹی عمارت وچ مارچ شام‏ل سن ۔ اُتے ، شہر وچ اس طرح دے تمام مظاہرےآں وچ اک حکم د‏‏ی تعمیل کيتی گئی۔ تے حکم نو‏‏ں غیر آئینی ہونے د‏‏ی یقین دہانی کراندے ہوئے اس مہم تو‏ں انکار کردتا گیا تے اس دے حامیاں دے لئی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں کيتیاں گئیاں۔ 12 اپریل 1963 نو‏‏ں گرفتار ، راجہ حامیاں وچو‏ں منتخب ہويا سی۔ <ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963bham برمنگھم مہم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060449/http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963bham|date=15 جون 2009}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> جیل وچ رہندے ہوئے کنگ نے اخبار دے حاشیے اُتے اپنی مشہور "برمنگھم جیل تو‏ں خطوط"<ref>[http://www.stanford.edu/group/King//popular_requests/frequentdocs/birmingham.pdf برمنگھم جیل تو‏ں اک خط] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407103314/http://www.stanford.edu/group/King//popular_requests/frequentdocs/birmingham.pdf|date=7 اپریل 2008}} ~ اسٹینفورڈ یونیورسٹی وچ کنگ ریسرچ اینڈ ایجوکیشن انسٹی ٹیوٹ.</ref> لکھے ، کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں جیل وچ رہندے ہوئے لکھنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ <ref>باس ایس جوناتھن (2001) "بلیسڈ آر دتی پیس میکر: مارٹن لوتھر کنگ ،" سال ، اٹھ سفید فام مذہب دے رہنما ، تے "برمنگھم جیل تو‏ں خطوط"۔ بیٹن روج: ایل ایس یو پریس۔ ISBN 0-8071-2655-1</ref> حامیاں نے کینیڈی انتظامیہ تو‏ں کنگ د‏‏ی رہائی دے حصول وچ مداخلت کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ کنگ نو‏‏ں اپنی بیوی نو‏‏ں ، جو اپنے چوتھے بچے د‏‏ی پیدائش دے بعد گھر وچ سی ، نو‏‏ں صحت وچ بہتری دے لئی فون کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی تے 19 اپریل نو‏‏ں اسنو‏ں رہیا کردتا گیا سی۔ پر ، خطرہ مول لینے والے مظاہرین د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مہم ناکا‏م ہوگئی۔ بیول جیمس ، ایس سی ایل سی دے ڈائریکٹر ڈائریکٹ ایکشن اینڈ ائنواویلینٹ ایجوکیشن ، اک جرات مندانہ تے متنازعہ متبادل دے نال سامنے آئے تے اسکول دے طلباء نو‏‏ں مظاہرے وچ شرکت دے لئی تیار کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، اک ہزار طلباء 2 مئی نو‏‏ں اسٹریٹ بپٹسٹ چرچ وچ ہونے والے اک مظاہرے وچ حصہ لینے اسکول نئيں گئے ، جسنو‏ں بعد وچ چلڈرن صلیبی جنگ دا ناں دتا گیا۔ چھ سو تو‏ں زیادہ جیل وچ بند۔ ایہ خبراں وچ پرنٹ ایبل سی ، لیکن اس پہلے مقابلے وچ پولیس نے تحمل دا مظاہرہ کيتا۔ اُتے ، اگلے دن فیر اک ہزار طلباء چرچ وچ جمع ہوئے۔ جدو‏ں اوہ چلنے لگے تاں ، بل کونر نے انہاں اُتے پولیس کتےآں نو‏‏ں رہیا کيتا تے فیر بچےآں اُتے فائر پائپ تو‏ں پانی چھڈیا گیا۔ پانی دے تھلے گردے ہوئے بچےآں نو‏‏ں اگ دے پائپاں تو‏ں بچےآں اُتے سُٹ دتا گیا تے انفرادی مظاہرین اُتے کتے دے حملےآں نو‏‏ں پورے ملک وچ ٹی وی کیمراں اُتے دکھایا گیا۔ وڈے پیمانے اُتے عوامی غم و غصے د‏‏ی وجہ تو‏ں کینیڈی انتظامیہ سفید فام تاجر برادری تے ایس سی ایل سی دے وچکار مذاکرات وچ زبردستی مداخلت کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ 10 مئی نو‏‏ں ، فریقین نے نسلی امتیاز دے خاتمے ، امتیازی سلوک دے خاتمے ، جیل وچ بند مظاہرین د‏‏ی رہائی دا بندوبست کرنے تے کالاں تے گوراں دے وچکار باقاعدہ مواصلت دے لئی لنچ کاؤنٹرز تے ہور عوامی تھ‏‏انو‏اں دے لئی کمیٹیاں تشکیل دتیاں سیاہ فام کمیونٹی دے تمام افراد نے معاہدے د‏‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی - ریو. فریڈ شٹلز ورتھ خاص طور اُتے اہ‏م سن ، کیو‏ں کہ انہاں دے اپنے تجربے دے مطابق ، اوہ برمنگھم پاور ڈھانچے وچ ہ‏م آہنگی دے بارے وچ شکوک و شبہات رکھدے سن ۔ سفید فام طبقے دے کچھ حصےآں نے پرتشدد رد عمل دا اظہار کيتا۔ انہاں نے گیسٹن موٹل اُتے بمباری د‏‏ی ، جتھے ایس سی ایل سی دا صدر دفتر غیر سرکاری طور اُتے واقع اے ، تے کنگ دا بھائی ، ریورنڈ اے ڈی۔ شاہ دا گھر۔ کینیڈی ضرورت پڑنے اُتے الاباما نیشنل گارڈ نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی تیار سی۔ چار ماہ بعد ، 15 ستمبر نو‏‏ں ، نو‏‏ں کلوکس کلاں د‏‏ی سازش دے ممبراں نے برمنگھم وچ چھیويں اسٹریٹ بپٹسٹ چرچ اُتے بمباری د‏‏ی ، جس وچ چار کمسن بچیاں جاں بحق ہوگئياں۔ 1963 دے موسم گرما دے دوسرے واقعات: 11 جون ، 1963 نو‏‏ں ، الاباما دے گورنر جارج والیس نے الاباما یونیورسٹی دے اتحاد نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963tuscaloosa اسکول ہاؤس ڈور وچ کھڑا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060449/http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963tuscaloosa|date=15 جون 2009}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔ صدر جان ایف۔ کینیڈی نے گورنر والیس نو‏‏ں ہٹانے دے لئی اک فورس بھیجی تے دو سیاہ فام طالب علماں دے اندراج د‏‏ی اجازت دی۔ ايس‏ے شام ، صدر کینیڈی نے ٹی وی تے ریڈیو اُتے شہری تریخ دے اپنے تاریخی خطاب تو‏ں قوم تو‏ں خطاب کيتا۔ <ref>"شہری حقوق تو‏ں متعلق امریک‏‏ی عوام دے لئی ریڈیو تے ٹیلی ویژن د‏‏ی رپورٹ ، "11 جون 1963, [http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/003POF03CivilRights06111963.htm JFK لائبریری تو‏ں نقل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205051926/http://www.jfklibrary.org/Historical%2BResources/Archives/Reference%2BDesk/Speeches/JFK/003POF03CivilRights06111963.htm |date=2007-02-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205051926/http://www.jfklibrary.org/Historical%2BResources/Archives/Reference%2BDesk/Speeches/JFK/003POF03CivilRights06111963.htm|date=5 فروری 2007}}.</ref> اگلے دن ، میسسیپی وچ میڈراگ ایورز نو‏‏ں قتل کردتا گیا<ref>[http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963medgar मेडगर्स एवर्स एसासिनेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060449/http://www.crmvet.org/tim/timhis63.htm#1963medgar|date=15 جون 2009}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔<ref>[http://www.olemiss.edu/depts/english/ms-writers/dir/evers_medgar/ मेडगर्स एवर्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051107211340/http://www.olemiss.edu/depts/english/ms-writers/dir/evers_medgar/|date=7 نومبر 2005}}, ''द मिसिसिपी राइटर्स पेज'' पर एक सार्थक लेख, मिसिसिपी विश्वविद्यालय के अंग्रेजी विभाग के एक वेबसाइट.</ref> اگلے ہفتے ، جداں کہ وعدہ کيتا گیا سی ، 19 جون 1963 نو‏‏ں صدر کینیڈی نے اپنا شہری حقوق دا بل کانگریس دے سامنے پیش کیا<ref name="abbeville2">[http://www.abbeville.com/civilrights/washington.asp नागरिक अधिकार बिल प्रस्तुत की और हत्या JFK तारीख से, प्लस पर वाशिंगटन مارچ की घटनाओं के ग्राफिक.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012121716/http://www.abbeville.com/civilrights/washington.asp|date=12 اکتوبر 2007}} यह एक एबेविले प्रेस वेबसाइट है, ''द सिविल राइट्स मूवमेंट'' (ISBN 0-7892-0123-2) किताब से एक वृहत जानकारीपूर्ण लेख.</ref>۔ === واشنگٹن ، 1963 نو‏‏ں مارچ === [[فائل:March on Washington edit.jpg|سجے|thumb|299x299px| نیشنل مال اُتے نوکریاں تے آزادی دے لئی واشنگٹن دا مارچ]] [[فائل:1963 march on washington.jpg|کھبے|thumb|275x275px| واشنگٹن وچ شہری حقوق مارچ ، قائدین واشنگٹن یادگار تو‏ں لنکن میموریل تک چل رہے نيں]] [[فائل:1963 march lincoln memorial.jpg|کھبے|thumb|294x294px| لنکن یادگار اُتے شہری مسافراں دے حقوق]] 1941 وچ فلپ رینڈولف نے واشنگٹن ڈی سی وچ مارچ دا منصوبہ بنایا سی تاکہ دفاعی صنعتاں وچ روزگار دے امتیاز دے خاتمے دے لئی حمایت دا مطالبہ کيتا جاسک‏‏ے۔ بعد اوہ مارچ روکیا [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|روزویلٹ]] انتظامیہ اجرا پھانسی آرڈر 8802، حکم دے نال نسلی امتیاز تے تعمیل د‏‏ی نگرانی دے لئی اک ایجنسی نو‏‏ں روزویلٹ انتظامیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اک مطالبہ ملاقات کيت‏ی. رینڈولف تے بیارڈ رسٹن 1962 وچ مجوزہ دوسرے مارچ دے چیف منصوبہ ساز سن ۔ کینیڈی انتظامیہ نے رینڈالف تے کنگ اُتے اسنو‏ں دبانے دے لئی بہت دباؤ ڈالیا ، لیکن اس دا کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ ایہ مارچ 28 اگست 1963 نو‏‏ں منظم کيتا گیا سی۔ 1941 مارچ دے منصوبے دے برعکس ، جس دے لئی رینڈالف نے صرف سیاہ فام قیادت والی تنظیماں نو‏‏ں ہی اس منصوبے وچ شام‏ل کيتا ، 1963 مارچ ، شہری حقوق د‏‏ی تمام وڈی تنظیماں ، مزدور تحریک د‏‏ی زیادہ ترقی پسند تنظیم ، تے ہور آزاد خیال تنظیماں د‏‏ی اک باہمی تعاون د‏‏ی کوشش سی۔ اس مارچ دے لئی چھ سرکاری اہداف سن : * "مناسب شہری حقوق ایکٹ ، * اک بہت وڈا وفاقی کم دا پروگرام ، * مکمل تے نوکری میلہ * مہذب رہائش ، * ووٹ ڈالنے دا حق اور * مناسب مربوط تعلیم۔ " انہاں وچو‏ں ، مارچ نے برمنگھم وچ ہنگامہ آرائی دے بعد کینیڈی انتظامیہ وچ تجویز کردہ شہری حقوق د‏‏ی قانون سازی اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ قومی ذرائع ابلاغ نے وی قومی سمت تے مارچ دے امکانی اثرات وچ بہت حصہ ڈالیا۔ "واشنگٹن تے ٹیلی ویژن نیوز اُتے دتی مارچ" دے اپنے حصے وچ ، <ref name="southernspaces.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.southernspaces.org/contents/2004/thomas/4f.htm|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=18 مارچ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100302033428/http://www.southernspaces.org/contents/2004/thomas/4f.htm|archivedate=2 مارچ 2010}}</ref> ولیم تھامس نے کہیا: "اس پروگرام نو‏‏ں کور کرنے دے لئی پنج سو کیمرا مین ، ٹیکنیشن تے وڈے نیٹ ورکس تو‏ں نامہ نگاراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ پچھلے صدارتی افتتاح د‏‏ی فلم بندی دے مقابلے وچ زیادہ کیمرے لگائے گئے سن ۔ مارچرز نو‏‏ں ڈرامائی انداز وچ دیکھنے دے لئی واشنگٹن یادگار دے اُتے اک کیمرہ لگیا ہويا سی۔ منتظمین د‏‏ی تقاریر تے انہاں د‏‏ی اپنی کمنٹری دے ذریعے ٹیلی ویژن اسٹیشناں نے ايس‏ے طرح مظاہرہ کيتا جس طرح مقامی سامعین نے دیکھیا تے سمجھیا سی۔ پر ، مارچ نے بغیر کسی تنازعہ دے کامیابی حاصل کيتی۔ اک اندازے دے مطابق 200،000 تو‏ں 300،000 مظاہرین لنکن میموریل دے سامنے جمع ہوئے جتھے کنگ نے اپنی مشہور "I Have a Dream" تقریر کيتی۔ بھانويں بوہت سارے مقررین نے کینیڈی انتظامیہ د‏‏ی اس کوششاں دے لئی تعریف کيت‏ی ، جس وچ شہریاں دے گہرائیاں تے شہری حقوق دے کارکناں نو‏‏ں ڈیپ ساؤتھ وچ ہونے والے حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی ، ووٹاں دے حقوق تے علیحدگی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے سمیت شہریاں د‏‏ی نويں تے بااثر قانون سازی نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ انتظامیہ دا انچارج مارچ دے بعد ، کنگ تے شہری حقوق دے ہور رہنماواں نے [[وائٹ ہاؤس|وائٹ ہاؤس وچ صدر کینیڈی نال ملاقات کيت‏ی۔]] بھانويں کینیڈی انتظامیہ اس بل د‏‏ی منظوری دے لئی پوری ایمانداری تو‏ں مصروف عمل دکھائی دیندی اے ، اُتے ایہ واضح نئيں اے کہ کانگریس نے اسنو‏ں ووٹ دتا۔ لیکن جدو‏ں 22 نومبر 1963 نو‏‏ں صدر کینیڈی دا قتل ہويا تو<ref name="abbeville3">[http://www.abbeville.com/civilrights/washington.asp नागरिक अधिकार बिल प्रस्तुत की और हत्या JFK तारीख से, प्लस पर वाशिंगटन مارچ की घटनाओं के ग्राफिक.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012121716/http://www.abbeville.com/civilrights/washington.asp|date=12 اکتوبر 2007}} यह एक एबेविले प्रेस वेबसाइट है, ''द सिविल राइट्स मूवमेंट'' (ISBN 0-7892-0123-2) किताब से एक वृहत जानकारीपूर्ण लेख.</ref> ، نويں صدر [[لنڈن بی جانسن|لنڈن جانسن]] نے کینیڈی دے قانون سازی ایجنڈے نو‏‏ں سامنے لیانے دے لئی کانگریس وچ اپنی طاقت دا استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ === سینٹ آگسٹین ، فلوریڈا ، 1963–1964 === فلوریڈا دے شمال مشرقی ساحل اُتے واقع سینٹ آگسٹین اس ملک وچ "سب تو‏ں قدیم شہر" دے طور اُتے مشہور سی ، جسنو‏ں ہسپانویاں نے 1565 وچ قائم کيتا سی۔ ایہ اک زبردست ڈرامہ دا اسٹیج بن گیا تے 1964 دے شہری حقوق ایکٹ نو‏‏ں منظور کرنے دا باعث بنیا۔ اک مقامی تحریک ، ڈاکٹر روبرٹ بی ہیلنگ د‏‏ی سربراہی وچ ، جو اک سیاہ دنداں دا ڈاکٹر تے ایئر فورس دے تجربہ کار سی ، تے 1963 دے بعد تو‏ں مقامی تنظیماں نو‏‏ں علیحدگی پسندی دے خلاف اٹھایا گیا ، جس دے نتیجے وچ ڈاکٹر ہیلنگ تے تن ساتھیاں ، جیمز جیکسن ، کلیڈ جینکنز تے جیمز ہائوسر نو‏‏ں بے دردی تو‏ں ماریا پیٹا گیا۔ اس سال موسم خزاں دے موسم وچ نو‏‏ں کلوکس کلان د‏‏ی ریلی وچ ۔ نائٹ رائیڈرز نے سیاہ گھراں تے آڈری نیل ایڈورڈز ، جوآن اینڈرسن ، سیموئل وائٹ تے ولی کارل سنگلٹن ("سینٹ اگسٹین فور" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) د‏‏ی طرح نو عمراں وچ فائرنگ د‏‏ی جس نے چھ ماہ قید تے وولورتھ دے لنچ کاؤنٹر وچ ملاقات کيت‏ی ۔اس دے بعد اسکول بہتر ''پِٹسبرگ کورئیر ، جیکی رابنسن تے ہور دے قومی احتجاج دے بعد'' ، گورنر تے فلوریڈا د‏‏ی کابینہ نے انہاں د‏‏ی رہائی دے لئی خصوصی کارروائی کيت‏‏ی۔ 1964 وچ ، ڈاکٹر ہیلنگ تے ہور کارکناں نے جنوبی کرسچن لیڈرشپ کانفرنس نو‏‏ں سینٹ اگسٹین آنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ پہلی کارروائی موسم بہار دے وقفے دے دوران ہوئی جدو‏ں ہیلنگ نے شمالی کالج دے طلباء تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ قدیم شہر آئیاں تے سمندر دے کنارے نہ جاواں تے مظاہرے وچ حصہ لاں۔ میساچوسٹس د‏‏ی چار نمایاں سوانیاں - مسز مریم پارک مین پیبوڈی ، مسز ایسٹر برجیس ، مسز ہیسٹر کیمبل (ان سبھی دے شوہر مہاکاوی بشپ سن ) تے مسز فلورنس رو (جن دے شوہر جان ہینکوک انشورنس کمپنی دے نائب صدر سن ) نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تے وکھ تھلگ مقام اُتے پونسی ڈی لیون موٹر لاج۔ میساچوسٹس دے گورنر د‏‏ی 72 سالہ والدہ مسز پیبوڈی د‏‏ی ، جو متحد گروہ دے نال کھانے د‏‏ی کوشش دے الزام وچ ملک بھر وچ سرخیاں بن گئياں ، تے سینٹ آگسٹین وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک متوجہ ہوئی۔ دنیا بھر دے لوکاں نے توجہ مبذول کروائی۔ اگلے مہینےآں وچ انتخابی مہم د‏‏ی وسیع سرگرمیاں جاری رہیاں ، کیو‏ں کہ کانگریس نو‏‏ں شہری حقوق دے بل دے خلاف اپنی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ طویل عرصے تک اک بطور فلم بطور فرد دیکھیا جاندا سی۔ [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر|11 جون ، 1964 نو‏‏ں ، ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر]] نو‏‏ں فلوریڈا وچ واحد جگہ سینٹ آگسٹین دے مونسن موٹل وچ گرفتار کيتا گیا سی جتھے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ انہاں نے "شمالی سینٹ نیو نیو جرسی دے حامی ربی اسرائیل ڈریسنر کو" سینٹ آگسٹین جیل تو‏ں اک خط "بھیجیا ، جس وچ اس تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ اوہ وی اس تحریک وچ حصہ لینے دے لئی دوسرےآں نو‏‏ں بھرتی کرن۔ اس دے نتیجے وچ ، اک ہفتہ دے بعد امریک‏‏ی تریخ وچ رابیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اجتماعی گرفتاری سی جدو‏ں مونسون وچ عبادت کر رہی سی۔ سینٹ آگسٹین وچ لی گئی اک مشہور تصویر وچ مونسن موٹل دے منیجر نو‏‏ں سوئمنگ پول وچ تیزاب پھینکتے ہوئے دکھایا گیا اے تے اس وچ تیردے سیاہ فاماں تے گوراں نو‏ں۔ ایہ خوفناک تصویر واشنگٹن دے اک اخبار دے پہلے صفحے اُتے پیش کيت‏‏ی گئی سی ، ايس‏ے دن سینیٹ نے 1964 دا شہری حقوق ایکٹ منظور کرنا سی۔ === مسیسیپی آزادی سمر ، 1964 === 1964 دے موسم گرما وچ ، سی او ایف او نے تقریبا 1000 کارکناں نو‏‏ں مسیسیپی لایا۔ انہاں وچو‏ں بیشتر سفید فام کالج دے طالب علماں نے "آزادی اسکول" وچ پڑھانے تے مقامی سیاہ فام کارکناں دے نال مسیسیپی فریڈم ڈیموکریٹک پارٹی (ایم ایف ڈی پی) نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی اک نال شمولیت اختیار کيتی<ref name="crmvet.org3">[http://www.crmvet.org/disc/mfdp.htm मिसिसिपी आंदोलन और MFDP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424084752/http://www.crmvet.org/disc/mfdp.htm|date=24 اپریل 2008}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔ مسیسیپی دے بوہت سارے سفید فام باشندے باہر دے لوکاں نو‏‏ں ناپسند کردے سن تے اپنا معاشرہ تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ ریاستی تے مقامی حکومت ، پولیس ، وائٹ سٹیزن کونسل تے نو‏‏ں کلوکس کلاں نے اس منصوبے دے احتجاج دے لئی گرفتاریاں ، مار پیٹ ، آتش زنی ، قتل ، جاسوسی ، فائرنگ ، بے دخلیاں تے دھمکیو‏ں تے ہراساں کرنے د‏‏ی ہور قسماں دا استعمال کيتا تے کالاں نو‏‏ں اندراج یا معاشرتی کرنے دے لئی ووٹ دتا۔ مساوات نو‏‏ں روکاں<ref>[http://www.crmvet.org/docs/msrv64.pdf मिसिसिपी: वोट के लिए सबवर्सन अधिकार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505032056/http://www.crmvet.org/docs/msrv64.pdf|date=5 مئی 2010}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔ 21 جون 1964 نو‏‏ں شہری حقوق دے تن کارکن غائب ہوگئے۔ جیمز چینی ، اک نوجوان سیاہ فام مسپیان تے لیپک اپرنٹیس؛ تے دو [[یہود|یہودی]] کارکنان ، کوئینس کالج بشریات دے طالب علم ، اینڈریو گڈمین تے مین ہیٹن دے لوئر ایسٹ سائڈ وچ کارپس آرگنائزر ، مائیکل شیونر ، نو‏‏ں ہفتےآں بعد پائے گئے ، جنھاں کلیان دے مقامی ممبر بننے والے سازشیاں نے قتل کيتا سی۔ نیشوبا کاؤنٹی شیرف ڈپارٹمنٹ دے ممبر سن ۔ اس تو‏ں عوام مشتعل ہوئے تے امریک‏‏ی محکمہ انصاف دے نال مل ک‏ے ایف بی آئی (جس دے بعد وچ علیحدگی دے معاملات تے کالاں اُتے علیحدگی جبر تو‏ں نمٹا نئيں سی) دے نال کم کرنے د‏‏ی راہنمائی کيتی۔ انہاں ہلاکتاں اُتے برپا ہونے تو‏ں شہری حقوق ایکٹ د‏‏ی منظوری وچ مدد ملی۔ (تفصیلات دے لئی مسیسیپی شہری حقوق دے کارکناں دا قتل ملاحظہ کرن) جون تو‏ں اگست تک ، فریڈم سمر دے کارکناں نے ریاست بھر وچ 38 مقامی منصوبےآں اُتے کم کيتا ، جنہاں د‏‏ی زیادہ تر تعداد مسیسیپی ڈیلٹا خطے وچ ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 فریڈم اسکول تے 28 کمیونٹی سینٹرز دے بارے وچ 3500 طلباء شام‏ل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/freedomsummer00mcad|title=Freedom Summer|last=McAdam|first=Doug|publisher=Oxford University Press|year=1988|isbn=0-19-504367-7|url-access=registration}}</ref> سمر پروجیکٹ کورس دے دوران مسیسیپی دے تقریبا، 17،000 سیاہ فاماں نے لال ٹیپ تے سفید طاقت دے تسلط دے خلاف اندراج شدہ ووٹر بننے د‏‏ی کوشش کيتی سی - جنہاں وچو‏ں صرف 1،600 (10٪ تو‏ں کم) کامیاب ہوئے سن ۔ لیکن 80،000 تو‏ں ودھ افراد نے مسیسیپی فریڈم ڈیموکریٹک پارٹی (ایم ایف ڈی پی) وچ شمولیت اختیار کيتی ، جو اک متبادل سیاسی تنظیم دے طور اُتے قائم کيتی گئی سی ، جس نے ووٹ ڈالنے تے سیاست وچ حصہ لینے د‏‏ی رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/instrugglesnccbl00cars_1|title=In Struggle: SNCC and the Black Awakening of the 1960s|last=Carson|first=Clayborne|publisher=Harvard University Press|year=1981}}</ref> [[فائل:Lyndon Johnson signing Civil Rights Act, July 2, 1964.jpg|کھبے|thumb|275x275px| صدر جانسن 1964 دے شہری حقوق ایکٹ د‏‏ی طرف اشارہ کررہے نيں۔]] بھانويں آزادی سمر بہت سارے ووٹراں نو‏‏ں اندراج کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، لیکن شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے دوران اس دا خاص اثر پيا۔ اس تو‏ں جیم کرو نے قائم کردہ دہائیاں د‏‏ی علیحدگی تے جبر نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کيت‏ی۔ آزادی سمر تو‏ں پہلے ، قومی نیوز میڈیا نے ڈیپ ساؤتھ وچ کالے ووٹرز نو‏‏ں ہراساں کرنے تے سیاہ فام شہری حقوق کارکناں د‏‏ی دھمکیو‏ں اُتے بوہت گھٹ توجہ دتی سی۔ پورے جنوب وچ واقعات د‏‏ی پیشرفت مسسیپی وچ میڈیا د‏‏ی توجہ وچ وادھا دا باعث بنی۔ شمالی گورے طلباء د‏‏ی اموات تے دوسرے شمالی لوکاں د‏‏ی دھمکی نے خاص طور اُتے پورے ریاستی میڈیا د‏‏ی سرخیاں بنادتیاں بوہت سارے سیاہ فام کارکن غصے وچ آگئے ، ایہ سمجھدے ہوئے کہ سیاہ فاماں دے مقابلے وچ سفید فام زندگی میڈیا دے لئی زیادہ قیمتی ا‏‏ے۔ شاید فریڈم سمر دا سب تو‏ں اہ‏م اثر رضاکاراں اُتے پيا ، انہاں وچو‏ں تقریبا سبھی - سیاہ فام تے فیر وی یقین اے کہ انھاں نے اپنی زندگی د‏‏ی مدت متعین د‏‏ی اے <ref>[http://www.crmvet.org/vet/vethome.htm दिग्गजों रोल कॉल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423070052/http://www.crmvet.org/vet/vethome.htm|date=23 اپریل 2008}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔ === سول رائٹس ایکٹ 1964 === بھانويں صدر کینیڈی نے شہری حقوق د‏‏ی قانون سازی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی تے انھاں شمالی کانگریسیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی ، لیکن جنوبی سینیٹرز نے فائل بسٹر نو‏‏ں دھمکی دے ک‏ے اس بل نو‏‏ں روک دتا۔ ریاستہائے متحدہ امریکا دے سینیٹ اُتے 54 دن د‏‏ی پارلیمانی ہیرا پھیری تے دھاندلی دے بعد ، صدر جانسن نو‏‏ں کانگریس دے ذریعہ اک بل مل گیا۔ 2 جولائ‏ی ، 1964 نو‏‏ں ، صدر جانسن نے 1964 دے شہری حقوق ایکٹ اُتے دستخط کیتے ، <ref name="cra64">{{حوالہ ویب|url=http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21|title=سول رائیٹس ایکٹ آف 1964|accessdate=18 مارچ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125033337/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21|archivedate=25 جنوری 2010}}</ref> جس دے تحت روزگار دے نظام تے عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے "نسل ، رنگ ، مذہب ، جنس یا قومی اصل" اُتے مبنی امتیازی سلوک نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا سی۔ اس بل دے تحت اٹارنی جنرل نو‏‏ں نويں قانون دے نفاذ دے لئی فرد جرم داخل کرنے دا اختیار دتا گیا ا‏‏ے۔ اس قانون نے ریاست تے مقامی قوانین نو‏‏ں منسوخ کردتا جس وچ اس طرح دے امتیازی سلوک د‏‏ی ضرورت سی۔ === مسیسیپی فریڈم ڈیموکریٹک پارٹی ، 1964 === [[فائل:Lyndon Johnson meeting with civil rights leaders.jpg|کھبے|thumb|275x275px| صدر لنڈن بی جانسن شہری حقوق دے رہنماواں مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر ، وٹنی ینگ ، جیمز فارمر نال ملاقات کردے ہوئے]] انیہويں صدی دے آخر تو‏ں ، مسیسیپی وچ کالاں نو‏‏ں قانونی تے آئینی تبدیلیاں دے ذریعے ووٹ ڈالنے دے حق تو‏ں انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1963 وچ کوسو نے مسیسیپی وچ آزادی رائے دا اہتمام کيتا تاکہ مسیسیپی کالاں د‏‏ی رائے دہی اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی جا.۔ مذاق انتخاب وچ 80،000 تو‏ں زیادہ افراد نے اندراج کيتا تے اپنا ووٹ کاسٹ کيتا ، جس تو‏ں ریاست دے سرکاری ڈیموکریٹک پارٹی دے نامزد امیدوار دے خلاف "فریڈم پارٹی" دے امیدواراں دا اک متحد سلیٹ پیدا ہويا۔<ref>[http://www.crmvet.org/tim/tim63b.htm#1963msballot एमएस में मतदान स्वतंत्रता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816034441/http://www.crmvet.org/tim/tim63b.htm#1963msballot|date=16 अगस्त 2016}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref> 1964 وچ ، منتظمین نے تمام سرکاری سفید فام جماعتاں نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی مسیسیپی فریڈم ڈیموکریٹک پارٹی (ایم ایف ڈی پی) دا آغاز کيتا۔ جدو‏ں مسیسیپی بیلٹ رجسٹراں نے اپنے امیدواراں د‏‏ی شناخت کرنے تو‏ں انکار کردتا تاں ، انہاں نے اپنے پرائمری نو‏‏ں تھام لیا۔ انہاں نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں انتخاب لڑنے دے لئی فینی لو ہیمر ، اینی ڈیوائن تے وکٹوریہ گرے دا انتخاب کيتا ، تے سلیٹ دے نمائندےآں نے میسسیپی وچ 1964 دے ڈیموکریٹک نیشنل کنونشن دے اک کنونشن د‏‏ی نمائندگی کی<ref name="crmvet.org2">[http://www.crmvet.org/disc/mfdp.htm मिसिसिपी आंदोलन और MFDP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424084752/http://www.crmvet.org/disc/mfdp.htm|date=24 اپریل 2008}} ~ شہری حقوق تحریک دے دیگز</ref>۔ پر ، اٹلیٹک شہر ، نیو جرسی وچ مسیسیپی فریڈم ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی موجودگی کنونشن دے منتظمین دے لئی تکلیف دہ سی۔ انہاں نے ڈیموکریٹک پارٹی وچ نسل پرستی دے خلاف جنگ دے بجائے شہری حقوق وچ جانسن انتظامیہ د‏‏ی کامیابیاں دا فاتحانہ جشن منانے دا منصوبہ بنایا سی۔ تمام ہور جنوبی ریاستاں دے سفید فام وفود نو‏‏ں دھمکی دتی گئی سی کہ جے مسیسیپی تو‏ں سرکاری سلیٹ نئيں بیٹھیا گیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں باہر نکلاں گے۔ جانسن نو‏‏ں اس جارحیت اُتے سخت تشویش سی کہ ریپبلکن بیری گولڈ واٹر د‏‏ی مہم ، جداں کہ پہلے "سالڈ ساؤتھ" دے سفید فام ڈیموکریٹس نے مضبوطی تو‏ں منظم کيتا سی ، ايس‏ے طرح ڈیموکریٹک پرائمری دے دوران شمال وچ جارج ویلز د‏‏ی حمایت وی کيتی گئی سی۔ پر ، جانسن ایم ایف ڈی پی دے کیس نو‏‏ں کریڈٹ کمیٹی وچ لے جانے تو‏ں روک نئيں سک‏‏ے۔ اوتھ‏ے ، فینی لو ہیمر نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی ، جتھے انہاں نو‏ں تے دوسرےآں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دے لئی اندراج کرنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے اسنو‏ں برداشت کرنا پيا تے دھمکی وی دتی گئی۔ ٹی وی کیمراں دا رخ کردے ہوئے ہیمر نے کہیا ، "یہ امریکا اے ؟ " جانسن نے ایم ایف ڈی پی نو‏‏ں اک "سمجھوتہ" د‏‏ی پیش کش د‏‏ی جس دے تحت اسنو‏ں دو وڈی رائے دہندگان ، وڈی تعداد وچ نشستاں ملیاں گی ، جدو‏ں کہ ڈیموکریٹک پارٹی دے ذریعہ بھیجے گئے سفید سرکاری وفود اپنی نشستاں برقرار رکھن گے۔ ایم ایف ڈی پی نے غصے تو‏ں "سمجھوتہ" نو‏‏ں مسترد کردتا۔ اسنو‏ں سرکاری طور اُتے تسلیم کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد ، ایم ایف ڈی پی نے اس تحریک نو‏‏ں کانفرنس دے او .ل اُتے رکھیا۔ جدو‏ں مسیسیپی دے تن "باقاعدہ" مندوبین دے علاوہ سبھی رہ گئے کیونجے انہاں نے پارٹی تو‏ں بیعت کرنے تو‏ں انکار کردتا تاں ، ایم ایف ڈی پی دے نمائندےآں نے ہمدرد مندوبین نو‏‏ں منظور کيتا تے مسسیپی دے سرکاری نمائندےآں دے ذریعہ خالی ہوئی نشستاں حاصل کیتیاں۔ قومی پارٹی دے منتظمین نے انہاں نو‏ں ہٹا دتا۔ جدو‏ں اوہ اگلے دن واپس آئے تاں ، انھاں نے دیکھیا کہ کانفرنس دے منتظمین نے خالی نشستاں نو‏‏ں ہٹا دتا اے جو پہلے دن اوتھ‏ے موجود سن۔ انہاں نے رک کر "آزادی دے گیت" گائے۔ 1964 دے ڈیموکریٹک پارٹی دے کنونشن وچ ایم ایف ڈی پی تے شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے اندر بوہت سارے مایوسی پائی گئی ، لیکن اس نے ایم ایف ڈی پی نو‏‏ں ختم نئيں کيتا۔ MFDP اٹلانٹک سٹی دے بعد زیادہ بنیاد پرست بن گیا۔ اس نے نیشن آف اسلام دے میلکم ایکس نو‏‏ں دعوت دتی کہ اوہ اپنی اک کانفرنس تے [[جنگ ویت نام|ویتنام وچ جنگ دے خلاف تقریر کرے۔]] [[جنگ ویت نام]] === ڈاکٹر کنگ نو‏‏ں امن دے نوبل انعام تو‏ں نوازیا گیا === 10 دسمبر 1964 نو‏‏ں ، ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر نو‏‏ں نوبل امن انعام ، جو ایوارڈ لینے والا سب تو‏ں کم عمر شخص سی ، تو‏ں نوازیا گیا۔ اس د‏ی عمر صرف 35 سال تھی<ref>[http://nobelprize.org/peace/laureates/1964/king-acceptance.html MLK नोबेल शांति पुरस्कार स्वीकृति भाषण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723151042/http://nobelprize.org/peace/laureates/1964/king-acceptance.html|date=23 جولا‏ئی 2008}} 10 दिसम्बर 1964.</ref>۔ === امریک‏‏ی فٹ بال لیگ دے کھلاڑیاں ، جنوری 1965 دے ذریعہ نیو اورلینز دا بائیکاٹ === 1964 دے پروفیشنل امریکن فٹ بال لیگ دے سیزن دے بعد ، اے ایف ایل آل اسٹار گیم 1965 دے اوائل وچ [[نیو اورلینز|نیو اورلینز دے ٹولن اسٹیڈیم وچ شیڈول سی۔]] [[نیو اورلینز|نیو اورلینز دے کئی ہوٹلاں تے کاروباراں نے کالے رنگ د‏‏ی خدمت کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد سیاہ فام تے سفید فام کھلاڑیاں نے نیو اورلینز دا لابنگ کرنے دا بائیکاٹ کیا]] تے سفید ٹیکسی ڈرائیوراں نے سیاہ مسافراں د‏‏ی خدمت کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ کوکی گلکرسٹ سمیت بیفیلو بلز د‏‏ی سربراہی وچ ، تمام کھلاڑی متحد ہوگئے۔ کھیل نو‏‏ں ہیوسٹن دے جیپسن اسٹیڈیم وچ منتقل کردتا گیا۔ یہ امتیازی سلوک جس دے نتیجے وچ بائیکاٹ کيتا گیا سی ، اوہ <ref name="cra64"/> تحت غیر قانونی سی جس اُتے 1964 دے جولائ‏ی وچ دستخط ہوئے سن ۔ اس نويں قانون نے شاید AFL کھلاڑیاں نو‏‏ں احتجاج کرنے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ کھیلاں دا پہلا پیشہ وارانہ پروگرام سی جس دا پورے شہر نے بائیکاٹ کيتا سی۔ === سیلما تے ووٹنگ رائٹس ایکٹ ، 1965 === ایس این سی سی نے 1963 وچ سیلما ، الاباما وچ ووٹراں دے اندراج دے اک اہ‏م پروگرام دا آغاز کيتا ، لیکن 1965 تک سیلما دے شیرف ، جم کلارک د‏‏ی مخالفت دے ذریعہ اس وچ بوہت گھٹ پیشرفت ہوئی۔ مقامی رہائشیاں نے ایس سی ایل سی تو‏ں مدد مانگنے دے بعد ، کنگ کئی مارچاں د‏‏ی قیادت دے لئی سیلما آئے ، جتھے انہاں نو‏ں 250 ہور مظاہرین دے نال گرفتار کرلیا گیا۔ مارچ کرنے والے ارکان نو‏‏ں پولیس د‏‏ی طرف تو‏ں پرتشدد مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ فروری 1965 دے بعد مارچ وچ ، جیمی لی جیکسن ، جو ماریون دے نیڑے سی ، نو‏‏ں اک پولیس اہلکار نے قتل کردتا۔ جیکسن د‏‏ی موت تو‏ں سیلما تحریک دے ڈائریکٹر جیمس بیل نے سیلما تو‏ں ریاستی راجگڑھ ، مونٹگمری تک مارچ کرنے اُتے اکسایا۔ 7 مارچ 1965 نو‏‏ں ، ایس سی ایل سی دے ہوسیا ولیمز تے ایس این سی سی دے جان لیوس نے سیلما تو‏ں راجگڑھ مونٹگمری تک 54 میل (87 کلو میٹر) مارچ د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس وچ 600 افراد سن ۔ مارچ وچ صرف چھ بلاک سن ، ایڈمنڈ پیٹس برج ، ریاستی فوج تے مقامی قانون نافذ کرنے والے ، کچھ سوار بل bی کلباں نے ، آنسو گیس ، ربڑ ، نلیاں وچ لپیٹے ہوئے باراں تے کوڑاں تو‏ں اُتے امن مظاہرین اُتے حملہ کيتا۔ اس نے مارماراں نو‏‏ں واپس سیلما پہنچایا۔ جان لیوس بیہوش ہو گیا سی تے اسنو‏ں گھسیٹ کر اک محفوظ جگہ اُتے لے جایا گیا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 16 ہور مسافر اسپتال وچ داخل سن ۔ چھیڑ چھاڑ تے مار پیٹ کرنے والےآں وچ امیلیا بائٹن روبنسن وی شام‏ل سی ، جو اس وقت شہری حقوق د‏‏ی سرگرمیاں دا مرکز سی۔ ووٹاں دے حقوق دا مطالبہ کرنے والے اشتعال انگیزاں اُتے حملہ کرنے تے قومی ردعمل نو‏‏ں بھڑکانے اُتے قومی نشریات د‏‏ی قومی فوٹیج وچ ، جداں انہاں دے دو سال پہلے برمنگھم دے مناظر سن ۔ مارکر دو ہفتےآں بعد بغیر لڑے جلوس نکالنے دے لئی عدالت تو‏ں اجازت حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ [[فائل:Selma to Montgomery Marches.jpg|کھبے|thumb|275x275px| سیلما دے شرکاء تو‏ں مونٹگمری مارچ]] 9 مارچ نو‏‏ں ، دوسرا مارچ خونی اتوار دا مقام سی ، جو دوسرے ریویو دے مقامی سفید ووٹر حقوق دے حامی سی۔ جیمز ریب نے قتل کردتا۔ 11 مارچ نو‏‏ں برمنگھم اسپتال وچ انہاں دا انتقال ہويا۔ 25 مارچ نو‏‏ں چار کلان(4 Klan )کے ارکان دے شاٹ تے سن [[ڈیٹرائٹ]] اوہ مارچ منٹگمری نو‏‏ں اک کامیاب مارچ دے بعد رات نو‏‏ں سلما وچ بیک پِچھا طور سواݨی خانہ وائلا لیوس قتل کيتا گیا تھا. پہلے مارچ دے اٹھ دن بعد ، صدر جانسن نے ٹیلیویژن خطاب وچ کانگریس نو‏‏ں بھیجے گئے اپنے بل وچ ووٹنگ دے حق د‏‏ی توثیق کيتی۔ اس وچ اس نے کہیا:{{اقتباس بند|But even if we pass this bill, the battle will not be over. What happened in Selma is part of a far larger movement which reaches into every section and state of America. It is the effort of American Negroes to secure for themselves the full blessings of American life.}}{{اقتباس بند|Their cause must be our cause too. Because it is not just Negroes, but really it is all of us, who must overcome the crippling legacy of bigotry and injustice. And we shall overcome.}}جانسن نے 6 اگست نو‏‏ں 1965 دے ووٹنگ رائٹس ایکٹ اُتے دستخط کیتے۔ 1965 دے ایکٹ نے انتخابی ٹیکس ، خواندگی دے امتحانات تے ہور ساپیکش ووٹر ٹیسٹ معطل کردتے سن ۔ اس نے ایداں دے ریاستاں وچ ووٹرز دے اندراج تے انفرادی ووٹنگ ڈسٹرکٹاں د‏‏ی وفاقی نگرانی دا اختیار دتا جتھے ایداں دے ٹیسٹ استعمال کیتے جارہے سن ۔ افریقی امریک‏‏ی جنہاں نو‏ں ووٹ ڈالنے دے لئی اندراج کرنے تو‏ں روک دتا گیا سی تے بالآخر انہاں نو‏ں مقامی تے ریاستی عدالت وچ مقدمہ دائر کرنے دا اختیار ملا۔ جے رائے دہندگی وچ امتیازی سلوک ہويا تاں ، 1965 دے قانون نے ریاستہائے متحدہ دے اٹارنی جنرل نو‏‏ں اختیار دتا کہ اوہ اک وفاقی مبصر نو‏‏ں مقامی رجسٹرار وچ منتقل کرنے دے لئی بھیجے۔ جانسن نے اپنے اتحادیاں تو‏ں اپنی تشویش دا اظہار کيتا کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ ڈیموکریٹک پارٹی رائے دہندگان دے بل اُتے دستخط کرکے سفید فام جنوب تو‏ں محروم ہوجائے گی۔ اس عمل تو‏ں افریقی امریکیو‏ں دے لئی فوری تے مثبت اثر پيا۔ اس د‏ی منظوری دے مہینےآں وچ ، 250،000 نويں سیاہ فام ووٹرز رجسٹرڈ ہوئے ، انہاں وچو‏ں اک تہائی وفاقی معائنہ کاراں نے۔ چار سال دے اندر ، جنوب وچ رائے دہندگان د‏‏ی رجسٹریشن دوگنی ہوگئی۔ 1965 وچ ، مسیسیپی وچ سب تو‏ں زیادہ سیاہ فام ووٹرز د‏‏ی رجسٹریشن 74٪ سی تے بوہت سارے کالاں نے ملک وچ عوامی طور اُتے عوام د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ 1969 وچ ، ٹینیسی وچ 92.1٪ ، آرکنساس ، 77.9٪ ، تے ٹیکساس وچ 73.1٪ ووٹرز دا ووٹنگ ہويا۔ بوہت سارے سفید فام لوکاں نے جنھاں نے ووٹنگ رائٹس ایکٹ د‏‏ی مخالفت کيتی سی ، نو‏‏ں فوری قیمت ادا کرنا پئی۔ 1966 وچ ، الاباما شیرف جم کلارک شہری حقوق دے خلاف کیتلی مصنوعات استعمال کرنے دے لئی بدنام ہوئے تے دوبارہ انتخابات وچ حصہ لیا۔ اُتے ، اوہ فیر کدی اقتدار وچ نئيں آسک‏‏ے تے شکست کھا گئے۔ کالاں نے اسنو‏ں شکست دینے دے لئی الیکشن وچ اس دے خلاف اپنا ووٹ ڈالیا۔ بعد وچ کلارک نو‏‏ں منشیات دے کاروبار وچ قید کردتا گیا سی۔ بلیکاں نے جنوب وچ سیاسی منظر نامے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ووٹ ڈالنے دا حق حاصل کيتا۔ جدو‏ں کانگریس نے ووٹنگ رائٹس ایکٹ منظور کيتا تاں ، صرف 100 افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی شمالی ریاستاں وچ انتخابی دفتر دے لئی منتخب کيتا گیا۔ 1989 تک ، 7200 تو‏ں زیادہ افریقی امریک‏‏ی امریک‏‏ی دفتر دے لئی منتخب ہوئے ، جنہاں وچ جنوب وچ 4،800 تو‏ں زیادہ شام‏ل سن ۔ الباما وچ تقریبا ہر بلیک بیلٹ کاؤنٹی (جہاں آبادی د‏‏ی اکثریت سیاہ فام تھی) دے پاس سیاہ شیریف سی۔ جنوبی کالاں نے شہر ، کاؤنٹی ، تے ریاستی حکومت وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز سن ۔ اٹلانٹا نے اینڈریو ینگ نامی سیاہ فام میئر دا انتخاب کيتا ، جداں کہ جیکسن ، مسیسیپی دے نال ہاروی جانسن ، جونیئر ، تے [[نیو اورلینز|نیو اورلینز دے]] نال ارنسٹ مورییل سی۔ قومی سطح دے سیاہ فام رہنماواں وچ باربرا اردن ، جس نے ٹیکساس وچ کانگریس د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ، تے اینڈریو ینگ شام‏ل نيں ، جو کارٹر انتظامیہ دے دوران ریاستہائے متحدہ امریکا وچ امریک‏‏ی سفیر دے طور اُتے مقرر ہوئے سن ۔ جولین بانڈ 1965 وچ جارجیا د‏‏ی ریاستی مقننہ دے لئی منتخب ہوئے سن ، حالانکہ ویتنام جنگ وچ امریک‏‏ی شمولیت دے عوامی مخالفت نے انہاں نو‏ں سیاسی رد عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں 1967 ء تک عہدہ سنبھالنے تو‏ں روکیا سی۔ جان لیوس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے ایوان نمائندگان دے جارجیا 5 ويں کانگریس دے ضلع د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ، جتھے انہاں نے 1987 تک خدمات انجام دتیاں۔ === میمفس ، کنگ دا قتل تے غریباں دا مارچ ، 1968 === 1968 وچ ریو. جیمز نے کنگ نو‏‏ں صفائی کارکناں د‏‏ی ہڑتال د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی [[میمفس، ٹینیسی|ٹینیسی دے میمفس آنے د‏‏ی دعوت دتی۔]] کم کرنے دے دوران دو مزدور حادّا‏تی طور اُتے ہلاک ہونے دے بعد اس نے یونین د‏‏ی نمائندگی دے لئی اک مہم شروع کيتی۔ کنگ نو‏‏ں 4 اپریل ، 1968 نو‏‏ں لاؤس چرچ وچ اپنے مشہور "ماؤنٹین ٹاپ" دا خطبہ دینے دے اک دن بعد قتل کيتا گیا سی۔ اس واقعے دے بعد ، فسادات امریکا دے 110 تو‏ں زیادہ شہراں ، خاص طور اُتے شکاگو ، [[بالٹیمور، میری لینڈ|بالٹیمور]] تے واشنگٹن ڈی سی وچ پھیل گئے۔ بوہت سارے شہراں وچ نقصانات ہوئے تے کالاں دے کاروبار تباہ ہوگئے۔ کنگ د‏‏ی آخری رسومات تو‏ں پہلے ، 8 اپریل نو‏‏ں ، کورٹٹا اسکاٹ کنگ تے کنگ دے تِناں بچےآں نے میمفس د‏‏ی سڑکاں اُتے 20،000 مسافراں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ، سائن بورڈز لگائے ہوئے سن جنہاں اُتے لکھیا گیا سی "معزز بادشاہ : نسل پرستی دا خاتمہ "اور" یونین ہن انصاف کرو "۔ نیشنل گارڈز سڑکاں اُتے قطار وچ کھڑے ہو ہیلی کاپٹر دے اُتے تو‏ں ہیڈ سرکلنگ کردے ، ٹوپی اُتے ایم -48 ٹینک لگائے ،۔ 9 اپریل نو‏‏ں ، مسز کنگ اٹلانٹا د‏‏ی سڑکاں اُتے 150،000 افراد دے نال اک آخری رسومات د‏‏ی قیادت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAcoretta.htm|title=Coretta Scott King|publisher=Spartacus.schoolnet.co.uk|date=|accessdate=2010-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100705051610/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAcoretta.htm|archivedate=5 جولا‏ئی 2010}}</ref> اس دے وقار نے تحریک دے بہت سارے ممبراں وچ ہمت تے امید د‏‏ی بحالی د‏‏ی ، تے انہاں نو‏ں نسلی مساوات د‏‏ی جدوجہد وچ نواں قائد منتخب کيتا۔ کوریٹا کنگ نے مشہور ریمارکس دتے ،{{اقتباس بند|[Martin Luther King, Jr.] gave his life for the poor of the world, the garbage workers of Memphis and the peasants of Vietnam. The day that Negro people and others in bondage are truly free, on the day want is abolished, on the day wars are no more, on that day I know my husband will rest in a long-deserved peace.|Coretta King}}ریو. رالف آببرنی ، ایس سی ایل سی دے سربراہ ہونے دے ناطے ، بادشاہ بننے وچ کامیاب ہوئے تے غریب عوام دے مارچ دے سابق بادشاہ دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا مقصد سیاہ فاماں تے گوراں نو‏‏ں متحد کرنا سی جو امریک‏‏ی معاشرے دے ڈھانچے تے معیشت وچ بنیادی تبدیلی د‏‏ی مہم وچ شام‏ل سی۔ آبرنیٹی د‏‏ی واضح بولی والی قیادت وچ ، مارچ اگے ودھیا لیکن اوہ اپنے مقاصد نو‏‏ں حاصل نئيں کرسکا۔{{ہور ویکھو|Orangeburg massacre}} == ہور مدعے == === کینیڈی ایڈمنسٹریشن ، 1961–1963 === [[فائل:Robert Kennedy CORE rally speech2.jpg|کھبے|thumb|419x419px| رابرٹ ایف کینیڈی جون 1963 وچ محکمہ انصاف دے سامنے شہری حقوق تو‏ں متعلق ہجوم نو‏‏ں تقریر کردے ہوئے۔]] صدارتی انتخابات تو‏ں اک سال پہلے ، [[جان ایف کینیڈی]] دا نسلی امتیاز دے امور اُتے رائے دہندگی دا ریکارڈ قدرے گر گیا۔ صدارت دے پہلے مہینے وچ ، کینیڈی نے اپنے قریبی مشیراں دے سامنے شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے بارے وچ انہاں د‏‏ی "معلومات د‏‏ی کمی" دا کھل دے اعتراف کيتا۔ کینیڈی انتظامیہ دے پہلے دو سال دے لئی ، صدر تے اٹارنی جنرل ، رابرٹ ایف. کینیڈی ملیا ہويا سی۔ بوہت سارے لوکاں نے شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں انتظامیہ د‏‏ی طرف دیکھیا۔ سفید لبرل سیاست دے بارے وچ تاریخی مایوسی نے افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں کسی وی سفید فام سیاستدان دے بارے وچ اک بےچینی دا باعث بنا دتا جو آزادی دے بارے وچ اپنے خدشےآں بانٹنے دا دعویٰ کردے نيں۔ اس دے باوجود ، بہت سارے لوکاں وچ ایہ قوی احساس سی کہ کینیڈی وچ سیاسی گفتگو دا اک نواں دور شروع ہو رہیا ا‏‏ے۔ بھانويں مبصرین اکثر 1960 تے 1963 دے درمیان شہری حقوق د‏‏ی تحریک د‏‏ی قانون سازی تے انتظامی مدد اُتے تبادلہ خیال کردے ہوئے "کینیڈی ایڈمنسٹریشن" یا "صدر کینیڈی" دا حوالہ دیندے نيں ، بوہت سارے اقدامات رابرٹ کینیڈی دے جذبے دا نتیجہ سن ۔ نسل پرستی د‏‏ی حقائق دے انہاں دے تیز علم تو‏ں{{حوالہ درکار|date=مارچ 2008}}، رابرٹ کینیڈی نے اس مقصد دے لئی اٹارنی جنرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنایا۔ مئی 1962 وچ اک انٹرویو وچ ، کینیڈی تو‏ں پُچھیا گیا کہ "آپ دے لئی سب تو‏ں وڈا مسئلہ ، جرم یا داخلی سلامتی کيتا اے ؟ رابرٹ کینیڈی نے کہیا ، "شہری حقوق۔" <ref>बॉब स्पाइवेक, अटार्नी जनरल का साक्षात्कार, 12 مئی 1962</ref> صدر نے اس معاملے اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی اپنے بھائی د‏‏ی خواہش د‏‏ی عکاسی د‏‏ی ، تے اس حد تک کہ اٹارنی جنرل نے انہاں نو‏ں قوم تو‏ں خطاب کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ <ref>शेलेसिंगर, आर्थर جون ियर, '''रॉबर्ट कैनेडी एंड हिज टाइम्स''' (2002)</ref> جب اک سفید ہجوم نے مونٹگمری ، الاباما اُتے حملہ کيتا ، تے فرسٹ بیپٹسٹ چرچ نو‏‏ں جلایا ، جتھے بادشاہ مظاہرین دے نال سی ، اٹارنی جنرل نے کنگ نو‏‏ں بلايا تے کہیا کہ اوہ امریک‏‏ی مارشل تے نیشنل گارڈ دے علاقے نو‏‏ں محفوظ بنانے تک انتظار کرن۔ عمارت جدو‏ں تک آپ نئيں کردے. کنگ نے کینیڈی نو‏‏ں "حالات نو‏‏ں جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دینے" د‏‏ی سرزنش کيتی۔ بعد وچ کنگ نے حملے نو‏‏ں روکنے دے لئی فوج دا چارج سنبھالنے دے لئی رابرٹ کینیڈی دا عوامی طور اُتے شکریہ ادا کيتا ، ورنہ شاید کنگ ماریا گیا سی۔ دونے دے وچکار باہمی شبہات اک رشتہ تو‏ں مشترکہ امنگاں وچ بدل گئے۔ ڈاکٹر کنگ دے لئی ، رابرٹ کینیڈی نے ابتدائی طور اُتے 'سست روی' د‏‏ی نمائندگی کيتی سی جو پچھلے سال وچ ریاستہائے متحدہ وچ ظلم و ستم دے خلاف تحریک سیاہ سی۔ رابرٹ کینیڈی دے نزدیک ، کنگ نے ابتدا وچ اپنی غیر حقیقت پسندانہ انتہا پسندانہ سوچ د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ حکومت کیت‏‏ی کم ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ سفید فام لبرلز نو‏‏ں انتہا پسند سمجھیا جاندا سی۔ کینیڈی د‏‏ی اس تحریک نو‏‏ں کنٹرول کرنے تے اس د‏ی توانائی د‏‏ی مشین نو‏‏ں بند کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں ابتدا وچ کنگ نے منیا سی۔ بعد وچ اس نے اپنے بھائی دیاں کوششاں اہ‏م ثابت کیتیاں۔ کنگ تے دوسرےآں دے نال گل گل دے ذریعہ ایہ رابرٹ کینیڈی دا مستقل اصرار سی ، کنگ نے انتخابی اصلاحات تے قابو پانے د‏‏ی بنیادی نوعیت نو‏‏ں تسلیم کيتا - سیاہ فام امریکیو‏ں نو‏‏ں محض احتجاج کرنے د‏‏ی بجائے متحرک طور اُتے کم کرنے د‏‏ی ضرورت۔ تے اعلیٰ سطح اُتے وی ہونا چاہیدا۔ مکالمہ۔ ايس‏ے دوران صدر نے اٹارنی جنرل د‏‏ی کھلی گفتگو تے کوششاں دے ذریعے شاہ دا احترام تے اعتماد حاصل کيتا۔ رابرٹ کینیڈی نسلی مساوات دے لئی اپنے بھائی دے چیف مشیر بنے۔ صدر نے شہری حقوق دے معاملے نو‏‏ں اٹارنی جنرل دے دفتر دا کم سمجھیا۔ کانگریس وچ بہت چھوٹی اکثریت دے نال ، صدر د‏‏ی قابلیت قانون سازی دے نال دبانے د‏‏ی صلاحیت ، جنوب نال تعلق رکھنے والے سینیٹرز تے کانگریسیاں دے نال توازن دے کھیل اُتے بہت زیادہ انحصار کردی ا‏‏ے۔ درحقیقت ، اٹارنی جنرل دے بہت سارے پروگراماں وچ نائب صدر لنڈن جانسن د‏‏ی حمایت دے بغیر ترقی نئيں ہوسکدی سی ، جنہاں دا کانگریس وچ کئی سال دا تجربہ تے طویل عرصہ تک تجربہ سی۔ 1962 دے آخر وچ سیاسی تبدیلی د‏‏ی سست رفتار اُتے مایوسی نو‏‏ں قانون سازی اقدامات دے لئی تحریک د‏‏ی بھرپور حمایت تو‏ں متوازن کيتا گیا: رہائشی حقوق ، امریک‏‏ی حکومت دے تمام محکمےآں وچ انتظامی نمائندگی ، بیلٹ باکس وچ محفوظ حالات ، نسل پرستانہ مجرماں دے خلاف قانونی کارروائی دا عدالت‏ی دباؤ۔ سال دے آخر وچ ، کنگ نے ریمارکس دتے ، ''"یہ انتظامیہ [ووٹنگ دے حقوق تے سرکاری تقرریاں دے لحاظ تو‏ں] اپنی سابقہ انتظامیہ دے مقابلے وچ زیادہ تعمیری اے '' ۔ ''اس دے زبردست نوجواناں نے خیالی تے بہیمانہ حملے شروع کیتے تے شہری حقوق دے امور تو‏ں متعلق پختہ عزم دا اظہار کيتا۔ " توجہ د‏‏ی رفتار اس د‏ی نمائش کر رہ‏ی اے "۔'' <ref>मार्टिन लूथर किंग, جون ियर '''नेशन''' 3 مارچ 1962</ref> گورنر جارج ویلز نو‏‏ں نائب صدر جانسن (انتظامیہ دے علیحدگی پسند علاقےآں وچ ) دے درمیان "علیحدگی پسند علیحدگی پسند علاقےآں وچ علیحدگی پسنداں د‏‏ی آوا جائی" دے مترادف کرنے دے لئی ، سفید فام جنوبی کرپٹ ججاں د‏‏ی وکالت دے حق دے نال دھمکی دینے دے لئی ، رابرٹ کینیڈی شہری حصول دے لئی اگے آئے حقوق تے اوہ 1968 وچ صدارت دے لئی اپنی بولی وچ اگے آئے۔ گورنر والیس د‏‏ی لگن د‏‏ی رات ، صدر کینیڈی نے قوم نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے خطاب کيتا ، جو اک ایسا خطاب سی جس نے سیاسی تبدیلی نو‏‏ں چیلنج کيتا سی۔ اس وچ ، صدر کینیڈی نے فیصلہ کن اقدام تے ہور کارروائی کيت‏‏ی ضرورت دے بارے وچ دسیا:{{اقتباس بند|"We preach freedom around the world, and we mean it, and we cherish our freedom here at home, but are we to say to the world, and much more importantly, to each other that this is the land of the free except for the Negroes; that we have no second-class citizens except Negroes; that we have no class or caste system, no ghettoes, no master race except with respect to Negroes? Now the time has come for this Nation to fulfill its promise. The events in Birmingham and elsewhere have so increased the cries for equality that no city or State or legislative body can prudently choose to ignore them."|President Kennedy|<ref>{{cite web |author=Michael E. Eidenmuller |url=http://www.americanrhetoric.com/speeches/jfkcivilrights.htm |title=John F. Kennedy – Civil Rights Addess |publisher=American Rhetoric |date=1963-06-11 |accessdate=2010-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513121702/http://www.americanrhetoric.com/speeches/jfkcivilrights.htm |archive-date=13 مئی 2011 |url-status=dead}}</ref>}}کینیڈی بھائیاں تے ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ جونیئر دے قتل نے زندگی تے کیریئر دوناں نو‏ں ختم کردتا۔ ایف کینیڈی دے قتل تو‏ں پہلے ہی 1968 دے شہری حقوق ایکٹ دا لازمی بنیادی کم شروع ہوچکيا ا‏‏ے۔ کینیڈی بھائیاں تے ڈاکٹر کنگ (تے ہور رہنماؤں) تے صدر لنڈن جانسن د‏‏ی مشترکہ کوشش تو‏ں سیاسی تے انتظامی اصلاحات د‏‏ی اشد ضرورت نو‏‏ں کیپیٹل ہوم لیایا گیا۔ 1966 وچ ، رابرٹ کینیڈی جنوبی افریقہ دے دورے اُتے گئے سن جتھے انہاں نے [[اپارتھائیڈ|رنگبرنگی مخالف تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔]] اک موقع اُتے انہاں دے اس دورے نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے پذیرائی ملی ، کیونجے بوہت گھٹ رہنماواں وچ جنوبی افریقہ د‏‏ی سیاست وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی ہمت سی۔ کینیڈی نے آبائی آبادی دے جبر دے خلاف گل کيتی۔ ریاست دے مہمان خصوصی د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا استقبال کالے لوکاں نے کيتا۔ دیکھو میگزین دے نال اک انٹرویو ''ماں'' انہاں نے کہیا:{{اقتباس بند|At the University of Natal in Durban, I was told the church to which most of the white population belongs teaches apartheid as a moral necessity. A questioner declared that few churches allow black Africans to pray with the white because the Bible says that is the way it should be, because God created Negroes to serve. "But suppose God is black", I replied. "What if we go to Heaven and we, all our lives, have treated the Negro as an inferior, and God is there, and we look up and He is not white? What then is our response?" There was no answer. Only silence.|Robert Kennedy|''LOOK'' Magazine<ref>{{Cite web |url=http://www.rfksa.org/magazines/magazine.php?id=6 |title=Ripple of Hope in the Land of Apartheid: Robert Kennedy in South Africa, June 1966 |access-date=18 مارچ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050313181151/http://www.rfksa.org/magazines/magazine.php?id=6 |archive-date=13 مارچ 2005 |url-status=dead}}</ref>}} === امریکا وچ یہودی برادری تے شہری حقوق د‏‏ی تحریک === یہودی برادری دے بوہت سارے لوکاں نے شہری حقوق د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ در حقیقت ، اعدادوشمار دے مطابق غیر سیاہ فام برادری د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد اس تحریک وچ سرگرم عمل یہودی سی۔ سول رائٹس ٹائم وچ بہت سارے یہودی طلباء نے فل-ٹائم آرگنائزر تے سمر رضاکاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں افریقی امریکیو‏ں دے نال کور ، ایس سی ایل سی تے ایس این سی سی دے کنسرٹس وچ خدمات انجام دتیاں۔ 1964 دے مسیسیپی فریڈم سمر پروجیکٹ دے یہودیاں وچ اٹاری دے نصف رضاکاراں وچو‏ں نصف تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ جنوب وچ سرگرم شہری حقوق حقوق دے تقریبا نصف افراد اُتے مشتمل سی<ref>[http://www.pbs.org/itvs/fromswastikatojimcrow/relations.html ''फ्रॉम स्वस्तिक टू जिम क्रो''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021002001116/http://www.pbs.org/itvs/fromswastikatojimcrow/relations.html|date=2 اکتوبر 2002}} -PBS दस्तावेजी</ref>۔ جون 1964 وچ ، یہودی رہنماواں نو‏‏ں فلوریڈا دے سینٹ اگسٹین وچ ، رین ، ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر تو‏ں پُچھدے ہوئے گرفتار کيتا گیا ، جتھے مونسون موٹر لاج امریک‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اجتماعی گرفتاری رہیا ا‏‏ے۔ ، 2003 وچ ہلٹن ہوٹل نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اسنو‏ں مسمار کيتا گیا سی۔ نیویارک وچ اک ربی سن تے امریکا د‏‏ی یہودی تھیولوجیکل سیمینری وچ الہیات دے پروفیسر ، ابراہیم جوشوا ہچل نے شہری حقوق دے معاملے اُتے گل کيتی۔ انہاں نے 1965 دے سیلما مارچ وچ ڈاکٹر کنگ دے نال کندھے تو‏ں کندھا ملیا سی۔ 1964 وچ مسیسیپی دے جلانے والے قتل عام وچ ، دو سفید فام کارکنان ، اینڈریو گڈمین تے مائیکل شیورمر مارے گئے۔وہ دونے یہودی سن ۔ برینڈیس یونیورسٹی ، جو دنیا دا واحد غیر فرقہ وارانہ یہودی سرپرستی والا کالج اے ، نے 1968 وچ ریوین ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ دے قتل دے جواب وچ عبوری سال پروگرام (ٹی وائی پی) تشکیل دتا۔ استاداں نے یونیورسٹی دے معاشرتی انصاف تو‏ں وابستگی د‏‏ی تجدید دے لئی اسنو‏ں تعمیر کيتا۔ تعلیمی فضلیت دے عزم دے نال یونیورسٹی دے طور اُتے پہچان جانے والی ، استاداں دے ممبر پسماندہ طلباء دے لئی بااختیار تعلیمی تجربے وچ حصہ لینے دا اک موقع پیدا کردے نيں۔ اس پروگرام دا آغاز 20 سیاہ فام طلباء د‏‏ی بھرتی تو‏ں ہويا سی۔ جداں کہ اس نے ترقی د‏‏ی اسنو‏ں دو گروہاں وچ تیار کيتا گیا۔ پہلے گروہ وچ ایداں دے طلباء شام‏ل سن جنہاں دے پاس گھریلو برادری برینڈیس جداں ایلیٹ کالجاں وچ کامیابی دے لئی تیاری دے لئی ثانوی تعلیم دا تجربہ تے / یا مناسب وسائل د‏‏ی کمی ہوسکدی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں دے ہائی اسکول نہ تاں اے پی تے آنرز کورسز پیش کردے نيں تے نہ ہی اعلیٰ معیار دے لیبارٹری دا تجربہ رکھدے نيں۔ داخلہ لینے دے لئی ، طلباء نو‏‏ں اپنے اسکولاں دے ذریعہ پیش کردہ نصاب وچ بہتری لیانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ طلباء دے دوسرے گروپ وچ اوہ طلباء وی شام‏ل نيں جنہاں د‏‏ی زندگی دے حالات نے مشکل چیلینجز پیش کیتے نيں جنہاں د‏‏ی توجہ ، توانائی تے مہارت د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو بصورت ہور تعلیمی حصولات دے لئی وقف ہوجائے گی۔ کچھ اپنے گھراناں دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے نيں ، کچھ ہائی اسکول فل ٹائم وچ پڑھنے دے دوران کل وقتی ملازمت کردے نيں ، تے ہور کسی نہ کسی طریقے تو‏ں قیادت دا مظاہرہ کردے نيں۔ امریک‏‏ی یہودی کمیٹی ، امریکن یہودی کانگریس تے انسداد ہتک عزت لیگ نے شہری حقوق نو‏‏ں فعال طور اُتے فروغ دتا۔ جب کہ یہودی جنوب وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ کافی سرگرم سن ، شمال نے افریقی امریکیو‏ں دے نال زیادہ تناؤ دا تجربہ کيتا۔ جدو‏ں ایہ برادری وائٹ فلائٹ ، نسلی فسادات تے شہری زوال دا سامنا کررہی سی ، سب تو‏ں زیادہ متاثرہ کمیونٹی وچ یہودی امریک‏‏ی ماضی دے گورے سن ۔ سیاہ انتہا پسندی تے بلیک پاور موومنٹ دے عروج دے نال ، سیاہ دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں شمالی معاشراں وچ یہودیاں تے کالاں دے وچکار تعلقات کشیدہ ہوگئے۔ نیو یارک شہر وچ ، خاص طور اُتے یہودیاں دے ذریعہ افریقی امریک‏‏ی دا اک بہت وڈا معاشی تے معاشی طبقات‏ی فرق سی۔ <ref>केनेटो, विन्सेन्ट "द अनगव्रनेबल सिटी: जॉन लिंडसे एंड हिज स्ट्रग्ल टू सेव न्यूयॉर्क" बेटर बुक्स 2001. ISBN 0-465-00843-7</ref> اعلیٰ متوسط طبقے دے پس منظر دے بہتر تعلیم یافتہ یہودی اکثر افریقی امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی حمایت کردے نيں ، جدو‏ں کہ شہری برادریاں دے غریب یہودیاں نو‏‏ں تیزی تو‏ں اقلیتاں د‏‏ی طرف راغب کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، دونے گروہاں دے وچکار زیادہ منفی تے پرتشدد تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر انہاں د‏‏ی حمایت کم ہُندی اے ۔{{ہور ویکھو|African-American – Jewish relations|Brownsville, Brooklyn}} === اتحاد د‏‏ی جنگ === کنگ 1964 دے دوران شاہ نو‏‏ں نوبل امن انعام تو‏ں نوازنے دے بعد کافی مشہور ہوئے سن ۔ اس دے بعد ، انہاں دے کیریئر مایوس کن چیلنجاں تو‏ں بھریا ہويا تھا. لبرل اتحاد جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہری حقوق ایکٹ 1964 <ref name="cra64"/> تے ووٹنگ رائٹس ایکٹ 1965 دا آغاز ہويا۔ کنگ نو‏‏ں ہور جانسن انتظامیہ تو‏ں جلاوطن کردتا گیا۔ 1965 وچ انہاں نے امن مذاکرات تے ویتنام دے بم دھماکےآں نو‏‏ں روکنے دے راستے چھوڑدئے۔ اگلے چند سالاں وچ اوہ رخصت ہوئے تے معاشی انصاف تے امریک‏‏ی معاشرے وچ تبدیلی د‏‏ی ضرورت دے بارے وچ گل کيتی۔ انہاں دا خیال سی کہ شہری حقوق د‏‏ی تحریک تو‏ں اگے وی تبدیلی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ پر ، شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے دائرہ کار نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی کنگ دیاں کوششاں تعطل دا شکار تے وڈی حد تک ناکا‏م رہی۔ کنگ نے 1965 وچ ملازمت تے رہائش دے امتیاز جداں امور تو‏ں نمٹنے دے ذریعے اس تحریک نو‏‏ں شمال وچ لینے د‏‏ی بہت کوشش کيتی سی۔ شکاگو وچ ایس سی ایل سی د‏‏ی مہم عوامی طور اُتے ناکا‏م ہوگئی ، کیونجے شکاگو دے میئر رچرڈ جے۔ ڈیلی نے شہر دے مسائل "مطالعہ" کرنے دا وعدہ کرکے ایس سی ایل سی د‏‏ی مسانو‏ں پسماندہ کردتا۔ سن 1966 وچ ، سفید رنگ دے مظاہرین نے شکاگو دے نواحی قصبے سیسرو وچ سفید فام اقتدار اُتے نشان لگایا تے رہائشیاں نو‏‏ں وکھ وکھ کرنے دے خلاف پتھراؤ کيتا۔ === نسلی فسادات ، 1963–1970 === [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے خاتمے تک]] ، ملک د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ کالی آبادی جنوبی شہری علاقےآں د‏‏ی بجائے شمالی تے مغربی صنعتی شہراں وچ مقیم سی۔ <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  جون 2007से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup>ملازمت دے بہتر مواقع ، تعلیم تے قانونی شہر تو‏ں وکھ ہونے تو‏ں بچنے دے لئی انہاں شہراں وچ ہجرت دے نال ، افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں اکثر علیحدگی پائی گئی جو حقیقت وچ قانون دے بجائے دستیاب سی۔ بھانويں نو‏‏ں کلوکس کلاں 1920 د‏‏ی دہائی دے بعد ہن مقبول نئيں سی ، لیکن شمالی شہراں وچ 1960 د‏‏ی دہائی تک کچھ تے پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا۔ 1950 د‏‏ی دہائی نے غیر صنعتی تے معیشت دے کلیدی شعبےآں د‏‏ی تنظیم نو دا آغاز کيتا۔ : ٹریک مینوفیکچرنگ تے میٹ پیکنگ ، اسٹیل انڈسٹری تے کار انڈسٹری۔ صنعتی ملازمت دے بازار وچ داخل ہونے والی آخری آبادی دے طور اُتے ، سیاہ فام اس دے زوال تو‏ں محروم سن ۔ اک ہی وقت وچ ، جنگ دے بعد دے سالاں وچ شاہراہاں تے نواحی علاقےآں د‏‏ی ترقی وچ نجی سرمایہ کاری نے شہر دے توسیع پذیر علاقےآں وچ بہت ساری سفید فام نسلاں نو‏‏ں نويں رہائش د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ شہر دے باہر تو‏ں درمیانے طبقے دے کالاں د‏‏ی تقلید نہ کرنے والے شہری کالے سب تو‏ں وڈے شہراں وچ غریب ترین لوکاں وچ ، شہر دے اندرونی علاقےآں وچ وڈی عمر دے رہائش گاہاں وچ مرکوز ہوگئے۔ چونکہ نواحی علاقےآں وچ نويں خدمت دے شعبےآں تے معیشت دے کچھ حصےآں وچ ملازمتاں پیدا ہوئیاں سن ، لہذا سفید فام علاقےآں د‏‏ی نسبت سیاہ فام علاقےآں وچ بے روزگاری بہت زیادہ سی ، تے جرائم زیادہ کثرت تو‏ں پایا جاندا سی۔ افریقی امریک‏‏ی جتھے وی رہندے نيں کدی کدائيں ہی شاپنگ کردے نيں یا کاروبار کردے نيں۔ بہت سارے نوکر یا نیلی کالر ملازمتاں تک ہی محدود سن ، حالانکہ 1930 تے 1940 د‏‏ی دہائیاں وچ یونیناں نے کچھ دے لئی بہتر کم کرنے دا ماحول پیدا کيتا سی۔ افریقی امریک‏‏ی اکثر خستہ حال گھراں وچ رہائش پذیر پیسہ کماندے سن جو نجی ملکیت وچ سن یا سرکاری رہائش دا ناقص انتظام سی۔ انہاں نے اسکولاں وچ تعلیم حاصل کيتی جو اکثر شہر وچ بدترین ہُندے سن تے WWII تو‏ں اک دہائی پہلے گورے طلباء د‏‏ی تعداد کم سی۔ محکمہ پولیس دا نسلی بناؤ ، جو عام طور اُتے سفید سی ، اک بہت وڈا عنصر سی۔ ہارلیم جداں کالے علاقےآں وچ ، اک سیاہ فام افسر دا تناسب چھ گورے افسران وچ سی <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,873963-6,00.html नो प्लेस लाइक होम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604124641/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,873963-6,00.html|date=4 جون 2011}} टाइम पत्रिका.</ref>، تے کالی اکثریت والے علاقےآں جداں نیوارک ، نیو جرسی وچ 135 گورے پولیس افسران دے مقابلے وچ 145 سیاہ فام پولیس افسر سن <ref>डॉ॰ मैक्स हरमन. {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cornwall.rutgers.edu/pdf/Herman-July%202002-Report.pdf |access-date=2021-07-01 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319085522/http://www.cornwall.rutgers.edu/pdf/Herman-July%202002-Report.pdf |dead-url=yes }} "1967 की गर्मी में डेड्रोइट और नेवार्क में शहरी अशांति और जातीय उत्तराधिकार.".</ref>۔ شمالی شہراں وچ پولیس فورس 19 ويں صدی دے سفید فام ذات دے تارکین وطن سن : بنیادی طور اُتے آئرش ، اطالوی تے مشرقی یورپی عہدیدار۔ اس نے محکمہ پولیس تے شہری علاقےآں وچ اپنا اختیار قائم کيتا سی۔ کچھ لوکاں نے بلا وجہ کالاں نو‏‏ں ہراساں کیا<ref>मैक्स ए हरमन, एड. [http://www.67riots.rutgers.edu/index.htm "1967 की डेट्रायट और नेवार्क दंगे".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429202753/http://www.67riots.rutgers.edu/index.htm|date=29 اپریل 2008}} समाजशास्त्र और नृविज्ञान के रट्गर्स-नेवार्क विभाग.</ref>۔ پہلا وڈا نسلی فساد 1964 دے موسم گرما وچ نیو یارک دے شہر ہارلیم وچ ہويا۔ آئرش امریک‏‏ی پولیس دے اک سفید فام افسر ، تھامس گلیگان نے ، 15 سالہ جیمس پاول نامی سیاہ فام نوجوان نو‏‏ں گولی مار دتی جس اُتے مبینہ طور اُتے چھرا گھونپا گیا سی۔ دراصل ، پایل غیر مسلح سی۔ کالاں دے اک گروپ نے گلیگن د‏‏ی معطلی دا مطالبہ کيتا۔ سینکڑاں نوجوان مظاہرین نے پاول د‏‏ی ہلاکت دے اک دن بعد ، 17 جولائ‏ی 1964 نو‏‏ں 67 ويں پولیس اسٹریٹ اُتے پر امن مارچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aliciapatterson.org/APF1503/Jacoby/Jacoby.html|title=How a Campaign for Racial Trust Turned Sour|publisher=Aliciapatterson.org|date=1964-07-17|accessdate=2010-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515013602/http://www.aliciapatterson.org/APF1503/Jacoby/Jacoby.html|archivedate=15 مئی 2011}}</ref> اس دے باوجود گلیگن نو‏‏ں معطل نئيں کيتا گیا سی۔ بھانويں سرحدی علاقے نے NYPD دے پہلے اسٹیشن کمانڈر نو‏‏ں ترقی دتی ، آس پاس دے رہائشی عدم مساوات دے خلاف لڑدے ہوئے تھک گئے۔ انہاں نے سیاہ فام علاقےآں دے علاوہ دوسری جگہاں اُتے جو کچھ وی پایا پرت لیا یا جلایا۔ بدامنی پھیل گئی بروک لین دے اک مشہور سیاہ فام علاقے بیڈفورڈ اسٹیووسینٹ وچ ۔ فلاڈلفیا وچ ايس‏ے وجہ تو‏ں گرمیاں وچ فسادات پھوٹ پئے سن ۔ 1964 دے جولائ‏ی دے فسادات دے بعد ، وفاقی حکومت نے پروجیکٹ اپلفٹ دے ناں تو‏ں اک پائلٹ پروگرام نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ جس وچ ہارلم دے ہزاراں نوجواناں نے 1965 دے موسم گرما وچ ملازمت کيت‏‏ی۔ ''اس پروجیکٹ نو‏‏ں ہریو نے یہودی بستی وچ نوجواناں کے'' ناں تو‏ں تیار کردہ اک رپورٹ تو‏ں متاثر کيتا اے <ref>''یہودی بستی وچ جنگ: نتائج دا اک مطالعہ آف پاورلسین "، ہارلیم یوتھ مواقع لامحدود انکارپوریٹڈ۔., 1964</ref> ہریو نے اس منصوبے دے نال نال نیشنل اربن لیگ تے 100 چھوٹی چھوٹی کمیونٹی تنظیماں نو‏‏ں منظم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ <ref>''پاورٹی اینڈ پالیٹکس ہارلیم الفونسو پنکنی تے راجر ووک ، کالج تے یونیورسٹی پریس سروس ، انکارپوریشن ، 1970</ref> اُتے ، روزانہ اجرت اُتے مستقل ملازمت کيت‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے نوجوان کالے اس تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ 1965 وچ ، صدر [[لنڈن بی جانسن|لنڈن بی۔ جانسن]] نے ووٹنگ رائٹس ایکٹ اُتے دستخط کیتے ، لیکن کالاں د‏‏ی زندگی دے حالات تو‏ں فوری طور اُتے نواں قانون متاثر نئيں ہويا۔ جدو‏ں ایہ ایکٹ کچھ دن بعد قانون بن گیا تاں ، جنوبی وسطی لاس اینجلس وچ واٹس دے آس پاس ہنگامہ برپا ہوگیا۔ ہارلیم د‏‏ی طرح واٹس وی اک غریب علاقہ سی جس وچ کافی زیادہ بے روزگاری سی۔ اس دے رہائشیاں نو‏‏ں سفید فام پولیس دے محکمہ دے ذریعہ وڈے پیمانے اُتے گشت برداشت کرنا پيا۔ نشے وچ ڈرائیونگ دے الزام وچ اک نوجوان نو‏‏ں گرفتار کردے ہوئے پولیس افسران نے مشتبہ د‏‏ی ماں تو‏ں سرعام بحث کيتی۔ چھ دن دے فسادات وچ وڈی تعداد وچ املاک نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ چونتِیہہ افراد نو‏‏ں پھانسی دتی گئی تے $ 30 ملین مالیت د‏‏ی املاک نو‏‏ں تباہ کردتا گیا ، تے واٹس امریک‏‏ی تریخ دا بدترین فساد بن گئے۔ کالی انتہا پسندی د‏‏ی نشوونما دے نال نال ، جتھے پولیس دے زیر نگرانی علاقےآں وچ وی غصے د‏‏ی کارروائیاں وچ وادھا ہويا سی۔ پولیس د‏‏ی بربریت تو‏ں تنگ آک‏ے ، کالے ہنگامے جاری رکھے ہوئے سن ۔ کچھ نوجوان افراد نے بلیک پینتھرس جداں گروپاں وچ شمولیت اختیار کيتی جنہاں د‏‏ی مقبولیت تے وقار پولیس دے نال ہونے والے مقابلےآں دے اک حصے وچ سی۔ اٹلانٹا ، [[سان فرانسسکو]] ، آکلینڈ ، [[بالٹیمور، میری لینڈ|بالٹیمور]] ، [[سیئٹل]] ، کلیولینڈ ، سنسناٹی ، کولمبس ، نیوارک ، شکاگو ، نیو یارک سٹی (خاص طور اُتے بروکلین ، ہارلیم تے برونک) جداں شہراں وچ 1966 تے 1967 وچ فسادات ہوئے تے بدترین ڈٹرائٹ سی [[ڈیٹرائٹ|۔]] ڈیٹرایٹ وچ ، اک سیاہ فام خاندان وچ درمیانی طبقے دے اک آرام دہ تے پرسکو‏ن سیاہ فام افراد نے ترقی شروع د‏‏ی جو [[خودمحرکی صنعت|آٹوموٹو انڈسٹری وچ اچھی طرح تو‏ں ادائیگی والی نوکری رکھدی ا‏‏ے۔]] <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इاس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جون 7 تو‏ں>''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup>کالے جو نئيں اٹھاسکدے سن اوہ انتہائی خراب حالات وچ جی رہے سن ، وٹس تے ہارلیم وچ کالاں د‏‏ی طرح ہی سی۔ جدو‏ں سفید پولیس افسران نے شرابی چھاپے اُتے غیر قانونی بار بند کردتا تے سرپرستاں دے اک وڈے گروہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا تاں مشتعل شہریاں نے ہنگامہ برپا کردتا۔ ڈیٹرایٹ فسادات دا نمایاں اثر سفید فلائٹ وچ وادھا تے بنیادی طور اُتے سفید رجحانات اندرونی شہری جگہ تو‏ں سفید نواحی علاقےآں وچ منتقل ہُندے سن ۔ اس نے ڈیٹرائٹ وچ "متوسط طبقے د‏‏ی سفید فلائٹ" وی دیکھی۔ انہاں فسادات تے معاشرتی تبدیلی دے نتیجے وچ ڈیٹرایٹ ، نیوارک تے بالٹیمور جداں شہراں نے اس وقت سفید فام آبادی نو‏‏ں 40 فیصد تو‏ں کم کردتا۔ صنعت وچ بدلاؤ دے نتیجے وچ مستقل ملازمت دے نقصانات ، متوسط طبقے د‏‏ی آبادی وچ کمی تے اس طرح دے شہراں وچ غربت د‏‏ی توجہ دا مرکز بنے۔ فسادات دے نتیجے وچ ، صدر جانسن نے 1967 وچ سول آرڈر اُتے قومی مشاورتی کمیشن تشکیل دتا۔ کمیشن د‏‏ی حتمی رپورٹ وچ روزگار وچ وڈی اصلاحات تے سیاہ فام طبقات دے لئی حکومت‏ی تعاون دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ انتباہ کيتا گیا سی کہ امریکا وکھ وکھ سفید تے کالے معاشراں د‏‏ی طرف ودھ رہیا ا‏‏ے۔ اک ہور ہنگامہ 1968 وچ ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر دے قتل دے بعد شروع ہويا سی۔ ایہ شکاگو شکاگو ، کلیولینڈ ، بالٹیمور ، واشنگٹن ، ڈی سی ، شکاگو ، [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی ،]] تے لوئس ول ، کینٹکی سمیت متعدد وڈے شہراں وچ ہنگامہ برپا ہويا۔ مثبت کاروائی نے ہر وڈے شہر وچ پولیس افسران د‏‏ی بھرتی دے عمل وچ تبدیلی د‏‏ی تاکہ ہور کالے شام‏ل ہون۔ بالٹیمور ، واشنگٹن ، نیو اورلینز ، اٹلانٹا ، نیوارک تے ڈیٹرائٹ جداں شہراں وچ ، کالے پولیس محکمےآں د‏‏ی متناسب اکثریت بنا‏تے نيں۔ شہری حقوق دے قانون نے ملازمت کيت‏‏ی امتیاز نو‏‏ں کم کيتا۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ متواتر فسادات دے حالات بدل گئے ، لیکن تمام مسائل حل نئيں ہوئے۔ صنعتی تے معاشی تنظیم نو دے نال ہی ، 1950 تو‏ں ہزاراں صنعتی ملازمتاں پرانے صنعتی شہراں تو‏ں غائب ہوگئياں۔ کچھ لوک جنوب د‏‏ی طرف چلے گئے ، کیونجے ایتھ‏ے وڈی آبادی سی ، تے کچھ لوک مکمل طور اُتے امریکا چھڈ گئے سن ۔ سول بدامنی دا آغاز 1980 وچ میامی وچ ، لاس اینجلس وچ 1992 تے سنسناٹی وچ 2001 وچ ہويا سی۔{{ہور ویکھو|Mass racial violence in the United States}} === بلیک پاور ، 1966 === اسی دوران کنگ نو‏‏ں خود نو‏‏ں ڈیموکریٹک پارٹی دے دھڑاں تو‏ں متصادم پایا ، دو اہ‏م اصول جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ تحریک مبنی سی۔ انہاں نو‏‏ں شہری حقوق دے اندر چیلینجز دا سامنا سی: انضمام تے عدم تشدد۔ اسٹوکلی کارمائیل ، جو 1966 وچ ایس این سی سی دا قائد بنے ، سب تو‏ں حالیہ تے سب تو‏ں زیادہ بولنے والے اسپیکر سن ، تے اوہ نعرہ جس دا استعمال انہاں نے 17 جون 1966 نو‏‏ں گرین ووڈ ، مسیسیپی وچ "بلیک پاور" تحریک دے ناں تو‏ں جانا سی۔ منتظم وائلی رکس 1966 وچ ایس این سی سی دے رہنما اسٹوکلی کارمیکل نے افریقی امریک‏‏ی کمیونٹیز اُتے زور دتا کہ اوہ نو‏‏ں کلوکس کلاں دا مقابلہ کرن تے مسلح لڑائی دے لئی تیار رہیاں۔ انہاں نے محسوس کيتا کہ کلاں تو‏ں پھیلی دہشت گردی نو‏‏ں معاشرے تو‏ں ہمیشہ دے لئی نجات دلانے دا بہترین طریقہ اے ۔{{حوالہ درکار|date=مارچ 2008}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इاس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ مارچ 2008 تو‏ں&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> بوہت سارے لوکاں نے بلیک پاور تحریک وچ شام‏ل ہونا شروع کيتا تے سیاہ فخر تے پہچان حاصل کرنے دے فائدے حاصل کیتے۔ ثقافتی شناخت نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، بوہت سارے سیاہ فاماں نے مطالبہ کيتا کہ گورے ہن انہاں نو‏‏ں "نیگروز" دے بجائے "افریقی امریک‏‏ی" دے طور اُتے حوالہ دیندے نيں۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، سیاہ فاماں نے وی گوراں د‏‏ی طرح لباس پہننا تے اپنے بالاں نو‏‏ں سیدھا کرنا شروع کردتا۔ اک منفرد شناخت حاصل کرنے دے اک راستے دے طور اُتے ، سیاہ فاماں نے دقیقہ دار ڈشکی پہننا شروع کيتا تے قدرتی افریقیاں د‏‏ی طرح اپنے بالاں نو‏‏ں بڑھانا شروع کيتا۔ اس افرو نو‏‏ں بعض اوقات "پھل" دا ناں دتا جاندا سی ، تے 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ایہ اک مقبول سیاہ بالاں دا درجہ بن گیا سی۔ بلیک پینتھر پارٹی دے ذریعہ ، بلیک پاور نو‏‏ں زیادہ عوامی بنایا گیا ، جس د‏‏ی بنیاد 1966 وچ ہیو نیوٹن تے بوبی سیل نے اوک لینڈ ، کیلیفورنیا وچ رکھی سی۔ اس گروہ نے ملت اسلام دے سابق ممبر ، میلکم ایکس دے نظریہ اُتے عمل کيتا تے عدم مساوات نو‏‏ں روکنے دے لئی "کسی وی طرح تو‏ں" ضروری نقطہ نظر دا استعمال کيتا۔ انہاں نے افریقی امریک‏‏ی محلےآں نو‏‏ں پولیس د‏‏ی بربریت تو‏ں آزاد کرنے دا مطالبہ کيتا تے دوسری چیزاں دے نال نال دس نکاندی منصوبہ تیار کيتا۔ اس دے لباس کوڈ وچ سیاہ چمڑے د‏‏ی جیکٹ ، ٹوپی ، سلیکس تے ہلکی نیلی رنگ د‏‏ی قمیض شام‏ل سی۔ اس نے افریقی بالاں نو‏‏ں پہنا سی۔ انہاں نے بہترین طور اُتے ناشتے دا مفت پروگرام چلایا تے پولیس افسران نو‏‏ں "خنزیر" دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ، بندوق دا مظاہرہ کيتا تے مکے تو‏ں فائر کيتا ، تے اکثر لوکاں د‏‏ی طاقت جداں بیانات دا استعمال کيتا۔ بلیک پاور نو‏‏ں جیل د‏‏ی دیواراں دے اندر کسی تے سطح اُتے لے جایا گیا۔ 1966 وچ ، جارج جیکسن نے کیلیفورنیا وچ سان کوئنٹن اسٹیٹ جیل وچ سیاہ گوریلا خاندان تشکیل دتا۔ اس گروپ دا مقصد امریکا وچ سفید فام حکومت تے جیل دے نظام نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ 1970 وچ ، اس گروہ نے اپنی لگن دا مظاہرہ اس وقت کيتا جدو‏ں جیل دے اک ٹاور تو‏ں تن سیاہ فام قیدیاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنے دے بعد اک سفید فام جیل گارڈ نے خود نو‏‏ں قصوروار ٹھہرایا۔ اس دا جواب انہاں نے اک سفید فام جیل گارڈ نو‏‏ں مار دے دتا۔ 1968 وچ ، جدو‏ں 1968 دے سمر اولمپکس وچ ٹومی اسمتھ تے جان کارلوس نو‏‏ں بالترتیب سونے دا تمغہ تے کانسی دا تمغہ دتا جارہیا سی ، انھاں نے اپنے پوڈیم د‏‏ی تقریب وچ انسانی حقوق دے بیج تے ہر کالے دستانے والی بلیک پاور سلامی پہنی۔ اتفاقی طور اُتے ، اسمتھ تے کارلوس دے لئی اک طرف دستانے پہننے د‏‏ی تجویز آسٹریلیا دے سفید چاندی دا تمغہ جیتنے والے پیٹر نارمن د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اولمپک کمیٹی دے ذریعہ اسمتھ تے کارلوس نو‏‏ں فوری طور اُتے کھیل تو‏ں باہر کردتا گیا ، تے اس دے بعد بین الاقوامی اولمپک کمیٹی دے ذریعہ دوناں نو‏ں مستقل زندگی اُتے پابندی جاری کردتی گئی۔ اُتے ، بلیک پاور موومنٹ نو‏‏ں بین الاقوامی ٹیلی ویژن اُتے اک پلیٹ فارم دتا گیا سی۔ "بلیک پاور" دا نعرہ کنگ دے لئی ناقابل برداشت سی کیونجے اس دے نزدیک ایہ کالا قوم پرستی د‏‏ی طرح محسوس ہُندا سی۔ . دراں اثنا ، ایس این سی سی دے کارکناں نے گورے افسران دے حملےآں دے جواب وچ "اپنے دفاع دے حق" دا آغاز کيتا تے عدم تشدد د‏‏ی حمایت کرنے اُتے کنگ د‏‏ی مذمت کيتی۔ جدو‏ں 1968 وچ کنگ دا قتل ہويا تاں اسٹوکلی کارمائیکل نے کہیا کہ گوراں نے اک شخص نو‏‏ں ہلاک کردتا سی جو فسادات نو‏‏ں روکنے وچ ملوث سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سیاہ فام تمام وڈے شہراں نو‏‏ں تباہ کردین گے۔ [[بوسٹن|کنگ دے قتل دے بعد ، بوسٹن]] [[سان فرانسسکو|سے سان فرانسسکو]] تک تمام وڈے شہراں وچ کالی برادریاں وچ فسادات پھوٹ پئے ، جس دے نتیجے وچ بہت سارے شہراں وچ سفید فام پروازاں ہوگئياں ، تے خستہ حال تے مرمت شدہ شہراں وچ کالے رنگ چھڈ گئے۔{{حوالہ درکار|date=جنوری 2010}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="اس حقیقت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں قابل اعتماد ذرائع د‏‏ی ضرورت اے ۔ै।  جنوری 2010से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> == جیل اصلاحات == === گیٹس وی کولیر === پارچ مین وچ مسیسیپی ریاستی قید ، جسنو‏ں پارچمن فارم کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں امریکا وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ اپنا کردار ادا کرنے دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 1961 دے موسم بہار وچ ، فریڈم رائڈرس عوامی سہولیات دے پھیلاؤ د‏‏ی جانچ دے لئی جنوب آئے۔ جون 1963 دے آخر تک ، مسیسیپی دے جیکسن وچ فریڈم رائڈرس نو‏‏ں قصوروار ٹھہرایا گیا۔ <ref>{{Cite news|title=Riding On|work=Time|publisher=Time Inc.|date=2007-07-07|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,872521,00.html?promoid=googlep|accessdate=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080304105758/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,872521,00.html?promoid=googlep|archive-date=4 مارچ 2008|url-status=live|archivedate=2008-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080304105758/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,872521,00.html?promoid=googlep}}</ref>بوہت سارے افراد پارچمین وچ مسیسیپی ریاست سزا بھگت رہے نيں۔ مسیسیپی نے ٹرسٹی سسٹم نافذ کيتا ، جو قیدیاں دا درجہ بندی دا حکم اے جس وچ دوسرے قیدیاں اُتے قابو پانے تے سزاواں نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی مخصوص قیدیاں دا انتخاب کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dsl.psu.edu/civilrights/chapter1.html|title=ACLU Parchman Prison|publisher=|accessdate=2007-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307222545/http://www.dsl.psu.edu/civilrights/chapter1.html|archivedate=7 مارچ 2008}}</ref> 1970 وچ ، شہری حقوق اٹارنی رائے حبر نے قیدیاں تو‏ں بیان لینا شروع کيتا ، جس وچ پنجاہ صفحات اُتے مشتمل تفصیل تو‏ں دسیا گیا کہ آخر کس طرح مسیسیپی ریاست دے قید وچ 1969 تو‏ں 1971 تک قیدیاں نے قتل ، عصمت دری ، مار پیٹ تے ہور مظالم برداشت کیتے۔ ''گیٹس وی کولر'' (1972) ، جو تاریخی واقعہ دے طور اُتے جانیا جاندا اے ، وچ چار قیدی شام‏ل سن جنہاں د‏‏ی نمائندگی ہابر نے کيتی سی ، جنہاں نے ریاستہائے متحدہ دے آئین دے تحت انہاں دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے اُتے سپرنٹنڈنٹ پارٹمین فارمز دے خلاف مقدمہ دائر کيتا سی۔ وفاقی جج ولیم سی کیڈی نے پارچمن فارم د‏‏ی مخالفت وچ فیصلہ دیندے ہوئے قیدیاں دے حق وچ پاندے ہوئے لکھیا اے کہ پارچ مین فارم نے بے دردی تو‏ں مار پیٹ کر تے غیر معمولی سزا دے ک‏ے قیدیاں دے شہری حقوق د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے تمام غیر آئینی شرائط تے طریقےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے بند کرنے دا حکم دتا۔ قیدیاں د‏‏ی نسلی علیحدگی ختم کردتی گئی۔ تے ٹرسٹ سسٹم ، جس نے کچھ قیدیاں نو‏‏ں دوسرے قیدیاں نو‏‏ں قابو کرنے د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م د‏‏ی ، نو‏‏ں وی ختم کردتا گیا۔ <ref name="hnet">{{حوالہ ویب|url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22500870194459|title=Parchman Farm and the Ordeal of Jim Crow Justice|publisher=|accessdate=2006-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060826214105/http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22500870194459|archivedate=26 अगस्त 2006}}</ref> 1972 وچ جج دے ڈی نے اک سخت فیصلہ سنانے دے بعد اس جیل د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی سی ، جس وچ انہاں نے لکھیا سی کہ "جدید معیار دے مطابق ہونا لازمی اے "۔ ہور اصلاحات وچ ، رہائش گاہ انسانی بستی دے لئی موزاں ہونی چاہیدا تے "ٹرسٹی" نظام (جس وچ تاحیات قیدی رائفل رکھدے سن تے دوسرے قیدیاں د‏‏ی حفاظت کردے سن ) نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔<ref>{{cite web|last=Goldman|first=Robert M. Goldman|year=1997|month=April|url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22500870194459|title="Worse Than Slavery": Parchman Farm and the Ordeal of Jim Crow Justice&nbsp;– book review|format=|publisher=Hnet-online|language=|accessdate=2006-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826214105/http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22500870194459|archive-date=26 अगस्त 2006|url-status=dead}}</ref> شمالی تے مغربی ریاستاں وچ مربوط اصلاحی سہولیات وچ ، کالے افراد قیدیاں د‏‏ی اک غیر متناسب مقدار د‏‏ی نمائندگی کردے سن تے اکثر سفیدی اصلاحی افسراں دے ذریعہ انہاں نو‏ں دوسرے درجے دا شہری سمجھیا جاندا سی۔ سیاہ فاماں نے قیدیاں د‏‏ی اموات د‏‏ی غیر متناسب تعداد د‏‏ی وی نمائندگی کيتی۔ ایلڈرج کلیوور د‏‏ی کتاب ''سول آن آئس'' کیلیفورنیا دے اصلاحی نظام تے اضافی سیاہ دہشت گردی دے تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے لکھی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/soulonice0000clea|title=Soul on Ice|last=Cleaver|first=Eldridge|publisher=McGraw-Hill|year=1967|location=New York, NY}}</ref> == سرد جنگ == ان برساں دے دوران امریک‏‏ی وفاقی حکومت دے اقدامات دا بین الاقوامی تناظر سی۔ اسنو‏ں یورپ نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی تیسری دنیا دے لوکاں تو‏ں شکل تے اپیل د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pupress.princeton.edu/titles/6924.html|title=डुडज़ियाक, एमएल: कोल्ड वार सिविलराइट: रेस एंड द इमेज ऑफ अमेरिकन डेमोक्रेसी|accessdate=18 مارچ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060910205502/http://www.pupress.princeton.edu/titles/6924.html|archivedate=10 ستمبر 2006}}</ref> ''سرد جنگ دے شہری حقوق وچ : ریس تے دتی امیج آف امریکن ڈیموکریسی وچ '' ، مورخ مریم ایل ڈڈزائک نے دسیا کہ [[سرد جنگ]] ، جنگ وچ ، [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] تنقید ، آسانی تو‏ں ریاستہائے متحدہ دے "آزاد دنیا دے رہنما" ہونے دے منافقت نو‏‏ں کِداں بتاسکدی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس دے شہری نسلی امتیاز دا شکار سن ۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ شہری حقوق ایکٹ د‏‏ی حمایت وچ حکومت نو‏‏ں اگے بڑھانا ایہ اک وڈا عنصر اے ۔{{ہور ویکھو|The Communist Party and African-Americans}} == دستاویزی فلم == * ''میرے ذہن وچ آزادی'' ، 110 منٹ ، 1994 ، پروڈیوسر / ڈائریکٹرز: کونی فیلڈ تے مارلن ملفورڈ ، 1994 اکیڈمی ایوارڈ نامزد ، بہترین دستاویزی فلم * انعام PBS ٹیلی ویژن سیریز ''پر اکھاں۔'' * ''ایئر سینٹ اگسٹین ، فلوریڈا'' وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے بارے وچ ۔ 2009 وچ این اے اے سی پی امیج ایوارڈ دے لئی نامزد۔ * ''سینٹ اگسٹین وچ عبور کرنا'' ، جو اینڈریو ینگ دے ذریعہ سن 2010 وچ تیار کيتا گیا سی ، جس نے 1964 وچ سینٹ آگسٹین وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ اگ دے ذریعہ بپتسمہ لیا سی۔ اینڈریو یانگ ڈاٹ آرگ اُتے دستیاب معلومات == کارکن تنظیم == ; قومی / علاقائی شہری حقوق د‏‏ی تنظیم * نسلی مساوات (کانگریس) د‏‏ی کانگریس * نیشنل ایسوسی ایشن فار ایڈوانسمنٹ آف رنگین لوکاں (این اے اے سی پی) * جنوبی کرسچن لیڈرشپ کانفرنس (ایس سی ایل سی) * طلباء د‏‏ی عدم تشدد کوآرڈینیٹنگ کمیٹی (SNCC) * سدرن کانفرنس ایجوکیشنل فنڈ (SCEF) * (نیگرو سوانیاں د‏‏ی قومی کونسل (NCNW) * شہری حقوق تو‏ں متعلق لیڈرشپ کانفرنس (ایل سی سی آر) * میڈیکل کمیٹی برائے ہیومن رائٹس (MCHR) * سدرن اسٹوڈنٹس آرگنائزنگ کمیٹی (ایس ایس او سی) * عام زمینی امداد ; معاشی استحکا‏م دے لئی قومی تنظیم * شہری لیگ * آپریشن بریڈ باسکٹ ; شہری حقوق د‏‏ی مقامی تنظیم * نیگرو لیڈرشپ د‏‏ی علاقائی کونسل (مسیسیپی) * فیڈریٹڈ آرگنائزیشنز د‏‏ی کونسل (مسیسیپی) * سوانیاں د‏‏ی سیاسی کونسل (مونٹگمری ، AL) * مونٹگمری بہتری ایسوسی ایشن (مونٹگمری ، AL) * البانی تحریک (البانی ، جی اے) * ورجینیا سول رائٹس کمیٹی دے طلبا == ہور ویکھو == {{Portal box|African American|Social movements}}{{Portal box|African American|Social movements}} === عام === * افریقی-امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تحریک (1896–1954) * افریقی امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تحریک د‏‏ی ٹائم لائن * شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے سابق فوجی * ایگزیکٹو آرڈر 9981 ، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج وچ وکھ وکھ اکائیاں دا خاتمہ * سیئٹل شہری حقوق تے لیبر پروجیکٹ د‏‏ی تریخ * امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے فوٹوگرافر * شمالی آئرلینڈ سول رائٹس ایسوسی ایشن د‏‏ی تحریک نے افریقی نژاد امریک‏‏ی شہریاں نو‏‏ں حقوق د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ * 1968 دا احتجاج === کارکن === {{Col-begin}}{{col-4}} * رالف آبر نانی * وکٹوریہ گرے ایڈمز * ایلا بیکر * جیمز بالڈون * ماریون بیری * گل داؤدی بٹس * جیمز بیل * کلاڈ سیاہ * یونیٹا بلیک ویل * جولین بانڈ * این بریڈن * مریم میلے برکس * سٹوکلی کیمایکل * سیپٹیما کلارک * کلاڈٹیٹ کیلون * جوناتھن ڈینیئلس * اینی ڈیوائن * ڈورس ڈربی * ماریانا رائٹ ایڈیلمین * میڈگر ایورز * مرلی - ایورز ولیمز {{col-4}} * جیمز ایل فارمر ، جونیئر * کارل فلیمنگ * جیمز فوریمین * فرینکی میوزیم فری مین * ڈک گریگوری * فینی لو ہامر * لورین ہنس بیری * ہارون ہنری * میل ہورٹن * ٹی آر ایم ہاورڈ * ونسن ہڈسن * ورگی جیکسن * جمی لی جیکسن * ایساؤ جینکنز * گلوریا جانسن-پوول * کلیڈ کینارڈ * کوریٹا اسکاٹ کنگ * [[مارٹن لوتھر کنگ| مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] * برنارڈ لیفائٹی * ڈبلیو ڈبلیو لا {{col-4}} * جیمز لاسن * جان لیوس * وایولا لیوزو * جوزف لواری * دوسرےائن لسی * کلارا لوپر * تھورگڈ مارشل * جیمز میرڈیتھ * لورین ملر * جیک منیس * این موڈی * ہیری ٹی مور * رابرٹ پیرس موسی * دالی نیش * ڈینس نکولس * ایڈ۔ نکسن * ڈیوڈ نولان * جیمز اورنج * نان گروگن اورروک {{col-4}} * [[روزا پارکس]] * روٹلیج پیرسن * جیمز ریب * گلوریا رچرڈسن * امیلیا بوینٹن رابنسن * جو این رابنسن * روبی ڈورس اسمتھ - رابنسن * بائرڈ رسٹن * کلیولینڈ سیلارس * فریڈ شٹلز ورتھ * موڈجیسکا مونٹیٹ سمکنس * چارلس کینجی اسٹیل * سی ٹی ویوین * وائٹ ٹی واکر * ہوسا ولیمز * میلکم ایکس * اینڈریو ینگ {{Col-end}} ==== متعلقہ کارکن تے فنکار ==== {{Col-begin}}{{col-4}} * مایا اینجلو * جان باز * جیمز بالڈون * ہیری بیلفونٹی * رالف بنچے * گائے کارکان * رابرٹ کارٹر * ولیم سلوان کوفن * اوسی ڈیوس {{col-4}} * روبی ڈی * جیمز ڈومبروسکی * ویب ڈو بوائس * ورجینیا ڈور * باب ڈیلن * جان ہوپ فرینکلن * جیک گرین برگ * انا آرنلڈ ہیثمان * ڈوروندی ہائیٹ {{col-4}} * کلیرنس اردن * اسٹیسن کینیڈی * آرتھر کنوائے * ولیم کانسلر * اسٹنٹن لنڈ * کانسٹنس بیکر موٹلی * نکیل نکلس * فل اوچس * اوڈٹا {{col-4}} * سڈنی پوٹیر * اے فلپ رینڈولف * پال رابسن * جیکی رابنسن * پیٹ کیسر * نینا سیمون * نارمن تھامس * رائے ولکنز * وہٹنی ینگ * ہاورڈ جن {{Col-end}} == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھیاں == * آرسنالٹ ، ریمنڈ۔ ''[http://books.google.com/books?id=RZAA-hS178UC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false آزادی رائڈرس: 1961 تے جدوجہد برائے نسلی انصاف] ۔'' نیو یارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 1999۔ [[Special:BookSources/0195136748|آئی ایس بی این 0-19-513674-8]] * بارنس ، کیتھرین اے ''سفر پروم جم کرو: سدرن ٹرانزٹ'' کولمبیا یونیورسٹی پریس د‏‏ی علیحدگی ، 1983۔ * بیٹو ، ڈیوڈ ٹی تے بیٹو ، لنڈا روسٹر ، ''[http://books.google.com/books?id=dS4eA77qau0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false بلیک ماورک: سول رائٹ اینڈ اکنامک پاور]'' یونیورسٹی برائے الینوائے پریس 2009 وچ [[Special:BookSources/9780252034206|ٹی آر ایم ہاورڈ د‏‏ی لڑائی۔ ISBN 978-0-252-03420-6]] * برانچ ، ٹیلر۔ ''کناڈا د‏‏ی عمر وچ : کنگ ایئرز وچ امریکا ، 1965–1968۔'' نیو یارک: سائمن اینڈ شسٹر ، 2006۔ [[Special:BookSources/068485712X|آئی ایس بی این 0-684-85712-X]] * برانچ ، ٹیلر۔ ''پانی د‏‏ی تقسیم: امریکا کنگ ایئرز ، 1954–1963۔'' نیو یارک: سائمن اینڈ شسٹر ، 1988. [[Special:BookSources/0671460978|آئی ایس بی این 0-671-46097-8]] * برانچ ، ٹیلر۔ ''فائر اسٹورز: امریکا کنگ'' ایئرز ، 1963–1965: سائمن اینڈ شسٹر ، 1998۔ [[Special:BookSources/0684808196|آئی ایس بی این 0-684-80819-6]] * بریٹ مین ، جارج۔ ''میلکم ایکس دا قتل:'' نیو یارک پاتھ فائنڈر پریس۔ 1976۔ * کارسن ، کالیبورن۔ ''جدوجہد وچ : ایس این سی سی تے 1960 د‏‏ی دہائی د‏‏ی بلیک بیداری۔'' کیمبرج ، ایم اے: ہارورڈ یونیورسٹی پریس۔ 1980. [[Special:BookSources/0374523568|آئی ایس بی این 0-374-52356-8]] . * کارسن ، کالیبورن؛ گیرو ، ڈیوڈ جے؛ کوواچ ، بل ، پولسگرو ، کیرول ایڈی۔ ''شہری حقوق د‏‏ی رپورٹنگ: امریک‏‏ی صحافت 1941–1963'' ''شہری حقوق د‏‏ی رپورٹنگ: امریک‏‏ی صحافت 1963 Journal1973'' ۔ نیویارک: لائبریری آف امریکا ، 2003۔ [[Special:BookSources/1931082286|آئی ایس بی این 1-931082-28-6]] تے [[Special:BookSources/1931082294|آئی ایس بی این 1-931082-29-4]] ۔ * چندر سدھارتھا تے اینجلا ولیمز-فوسٹر۔ "1960 د‏‏ی دہائی دا انقلاب 'ودھدی ہوئی توقع ،' نسبت تو‏ں محرومیت تے شہری معاشرتی عوارض: ریاستی سطح دے اعداد و شمار تو‏ں شواہد۔" ''سوشل سائنس ہسٹری'' 29 (2): 299-332 ، 2005۔ * فیئر کلو ، آدم۔ ''روح امریکا نو‏‏ں چھڑانے دے لئی: جنوبی کرسچن لیڈرشپ کانفرنس تے مارٹن لوتھر کنگ'' ۔ جارجیا پریس یونیورسٹی ، 1987۔ * ڈونر ، ایرک تے جوشوا براؤن ، ''[http://books.google.com/books?id=10NdBej1_JEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false ہمیشہ دے لئی مفت: آزادی تے تعمیر نو د‏‏ی کہانی]'' ۔ الفریڈ اے نوپ: نیو یارک ، 2005۔ صفحہ 225-238۔ [[Special:BookSources/9780375702747|آئی ایس بی این 978-0-375-70274-7]] * گیرو ، جے۔ ڈیوڈ ''بیئرنگ کراس: مارٹن لوتھر کنگ تے سدرن کرسچن لیڈرشپ کانفرنس'' 800 صفحہ۔ نیو یارک: ولیم مور ، 1986. [[Special:BookSources/0688047947|آئی ایس بی این 0-688-04794-7]] ۔ * گیرو ، ڈیوڈ ''ایف بی آئی تے مارٹن لوتھر کنگ'' ۔ نیو یارک: ڈبلیو ڈبلیو نورٹن۔ 1981. وائکنگ پریس ریپرنٹ ایڈیشن۔ 1983. [[Special:BookSources/0140064869|آئی ایس بی این 0-14-006486-9]] . ییل یونیورسٹی پریس ، نظر ثانی شدہ تے توسیعی ایڈیشن۔ 2006. [[Special:BookSources/0300087314|آئی ایس بی این 0-300-08731-4]] . * گرین ، کرسٹینا۔ ''ساڈی علیحدہ اجرت: ڈرہم وچ سوانیاں تے بلیک فریڈم موومنٹ'' ۔ شمالی کیرولائنا چیپل ہل : یونیورسٹی آف نارتھ کیرولائنا پریس ، پی پی۔ * ہولسارتھ ، ایمان (تے 5 ہور) ایس این سی سی [https://web.archive.org/web/20110221093513/http://www.press.uillinois.edu/books/catalog/54yed3wd9780252035579.html ''ماں سوانیاں دے ذریعہ آزادی ہل دے ذا‏تی اکاؤنٹس اُتے ہتھ ڈالدے نيں''] ۔ الینوائے پریس یونیورسٹی ، 2010۔ [[Special:BookSources/9780252035579|آئی ایس بی این 978-0-252-03557-9]] ۔ * ہورن جیرالڈ۔ ''اس بار اگ: کيتا بغاوت تے 1960 د‏‏ی دہائی اے '' ۔ شارلٹس وِل: یونیورسٹی آف ورجینیا پریس۔ 1995. دا کیپو پریس ایڈ ایڈ ؛؛ پہلا دا کیپو پریس۔ 1 اکتوبر 1997. ISBN 0-306-80792-0 * کرک ، جان اے ''مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر'' لندن: لانگ مین ، 2005۔ [[Special:BookSources/0582414318|آئی ایس بی این 0-582-41431-8]] * کرک ، جان اے ''رنگین لائن نو‏‏ں بہتر بنانے ، بل Littleی ایکٹزم وچ لٹل راک ، اکراناس ، 1940–1970۔'' گینزویلا: یونیورسٹی آف فلوریڈا پریس ، 2002۔ ISBN 0-8130-2496-X * [https://web.archive.org/web/20101116102819/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3651/is_200004/ai_n8888452/ کوثر ، جے مورگن ، "سپریم کورٹ تے دوسری تعمیر نو نو‏‏ں ختم کرنا ،" ''نیشنل فورم'' (بہار 2000)۔] * کری ، رینڈی۔ "جیمز ایل بیول ، سول رائٹس موومنٹ اسٹریٹیجسٹ آف 1960s" ، 1984 کاغذ 1988 دے اپینڈکس دے نال ، "وی سیل اوورکم ، جلد II" وچ شائع ہويا ، ڈیوڈ گارو دے ذریعے ترمیم کيتا گیا ، نیو یارک: کارلسن پبلشنگ کمپنی ، 1989۔ * میلکم ایکس (الیکس ہیلی د‏‏ی مدد تو‏ں) [[Special:BookSources/0345350685|میلکیم ایکس د‏‏ی خودنوشت]] '':'' نیو یارک رینڈم ہاؤس ، 1965. پیپر بیک <nowiki>ISBN 0-345-35068-5</nowiki> ہارڈکوور [[Special:BookSources/0345379756|آئی ایس بی این 0-345-37975-6]] ۔ * ماربل میننگ ''ریس ، اصلاح تے بغاوت: بلیک امریکا د‏‏ی دوسری تعمیر نو ، 1945–1982۔'' 249 صفحات نيں۔ (یونیورسٹی آف مسیسیپی پریس ، 2005) [[Special:BookSources/0878052259|آئی ایس بی این 0-87805-225-9]] ۔ * میک اڈم ڈوگ۔ ''سیاسی عمل تے سیاہ بغاوت د‏‏ی ترقی 1930–1970'' شکاگو: شکاگو پریس یونیورسٹی۔ 1982۔ * میک اڈم ، ڈوگ ، 'یو ایس سول رائٹس موومنٹ: 1945–1970' دے اُتے تے تھلے ، ایڈم رابرٹس تے تیمتھی گارڈن (ایڈیشن) ''سول مزاحمت تے طاقت د‏‏ی سیاست: گاندھی تو‏ں لے ک‏ے موجودہ'' آکسفورڈ تک عدم تشدد دا اک تجربہ ، نواں یارک : آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 2009۔ [[Special:BookSources/9780199552016|آئی ایس بی این 978-0-19-9552016]] ۔ * منچن ، جے ''[http://books.google.com/books?id=hb3ETCCaWV4C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false تیمتھیو دتی بلیک ورکر د‏‏ی خدمات حاصل کررہیا اے: جنوبی ٹیکسٹائل انڈسٹری دا عقلی انضمام ، 1960–1980]'' یونیورسٹی آف نارتھ کیرولائنا پریس ، 1968۔ [[Special:BookSources/0807824704|آئی ایس بی این 0-8078-2470-4]] ۔ * مورس ، ایلڈن ڈی ''سول رائٹس موومنٹ د‏‏ی اصل: تبدیلی دے لئی سیاہ فام کمیونٹیز دا اہتمام کرنا'' نیو یارک: دتی پریس ، 1984۔ [[Special:BookSources/0029221307|آئی ایس بی این 0-02-922130-7]] * ساکول ، جیسن ''میری سب کچھ اوتھ‏ے جاندا اے : شہری حقوق دے زمانے وچ وائٹ سدرن ، 1945–1975۔'' نیویارک: نوف ، 2006۔ * پیٹرسن ، جیمز ٹی ''[http://books.google.com/books?id=OPvoFu_l3oYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن ، اک شہری حقوق دا سنگ میل تے اس د‏ی پریشانی د‏‏ی میراث] ۔'' آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 2002۔ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 2002۔ * رسبی ، باربرا۔ ''ایلا بیکر تے بلیک فریڈم موومنٹ ، اک ریڈیکل ڈیموکریٹک وژن۔'' یونیورسٹی آف نارتھ کیرولائنا پریس ، 2003۔ * ٹیسس ، سکندر ''[http://books.google.com/books?id=A94zj6PYV7gC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false اسيں اُتے قابو پاواں گے: شہری حقوق تے قانون د‏‏ی اک تریخ]'' ۔ نیو ہیون: ییل یونیورسٹی پریس ، 2008۔ [[Special:BookSources/9780300118377|آئی ایس بی این 978-0-300-11837-7]] * ولیمز ، جان۔ ''انعام اُتے نگاہ : امریکا شہری حقوق سال 1954–1965۔'' نیو یارک: پینگوئن [[Special:BookSources/0140096531|بوکس ، 1987۔ آئی ایس بی این 0-14-009653-1]] * ویسٹھیڈر ، ایڈورڈ جیمز۔ ''"میرا خوف آپ دے لئی اے ": افریقی امریک‏‏ی ، نسل پرستی ، تے ویتنام د‏‏ی جنگ۔'' سنسناٹی یونیورسٹی ، 1993۔ * ووڈوارڈ ، سی فاریسٹ ''جم کرو دا اجنبی کیریئر'' تیسرا نظر ثانی شدہ ایڈیشن۔ 1955 ، آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 1974. [[Special:BookSources/0195018052|آئی ایس بی این 0-19-501805-2]] == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20190525162524/http://www.accordfreedomtrail.org/ سینٹ آگسٹین د‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تحریک تے آزادی ٹریل اپنی سائٹاں نو‏‏ں نشان زد کررہی ا‏‏ے۔] * [https://web.archive.org/web/20110309144921/http://www.loc.gov/rr/program/bib/civilrights/home.html شہری حقوق وسائل دے رہنما ، لائبریری آف کانگریس تو‏ں] * [https://web.archive.org/web/20110308083026/http://memory.loc.gov/ammem/aaohtml/exhibit/aopart9.html سول رائٹس ایرا] لائبریری آف کانگریس * [https://web.archive.org/web/20090402014109/http://crdl.usg.edu/voci/go/crdl/home/ شہری حقوق ڈیجیٹل لائبریری ڈیجیٹل لائبریری] جارجیا۔ * [https://web.archive.org/web/20160224061405/http://www.crmvet.org/ شہری حقوق موومنٹ دے سابق فوجی] ~ تحریک د‏‏ی تریخ ، ذا‏تی کہانیاں ، دستاویزات ، تصاویر۔ * [https://web.archive.org/web/20110225205319/http://www.watson.org/~lisa/blackhistory/civilrights-55-65/ شہری حقوق د‏‏ی تحریک 1955–1965] * [https://web.archive.org/web/20080312235807/http://www.american.edu/bgriff/H207web/civrights/CivilRightsOutline.htm عوامی تحریک دے بطور] شہری حقوق امریکن یونیورسٹی دا نصاب * [https://web.archive.org/web/20110411142644/http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1998/1/98.01.06.x.html انصاف نو‏‏ں رول کرنے داں:] ییل نیو ہیون استاداں دا ادارہ سول رائٹس موومنٹ فلم دے توسط تو‏ں * [https://web.archive.org/web/20060208193308/http://www.usm.edu/crdp/ یونیورسٹی آف سدرن مسیسیپی دے شہری حقوق پروجیکٹ د‏‏ی دستاویزات] ، وچ اک جامع ٹائم لائن شام‏ل ا‏‏ے۔ * [https://web.archive.org/web/20110513121702/http://www.americanrhetoric.com/speeches/jfkcivilrights.htm شہری حقوق تو‏ں متعلق صدر کینیڈی دا قوم تو‏ں خطاب] * [https://web.archive.org/web/20110510085120/http://www.visionaryproject.org/videos/ NVLP دا افریقی امریک‏‏ی زبانی تریخ دا محفوظ شدہ دستاویزات] * [https://web.archive.org/web/20071014182856/http://mindwarz.com/media/node/262 دستاویزی فلم دیکھو: سیاہ فام امریکیو‏ں دے خلاف ایف بی آئی جنگ] * [https://web.archive.org/web/20040618111006/http://www.ferris.edu/news/jimcrow/what.htm جم کرو کيتا سی؟] ''(نسلی ذات پات دے نظام تو‏ں جتھے شہری حقوق د‏‏ی تحریک پیدا ہوئی)'' * [https://web.archive.org/web/20050404102722/http://www.sitins.com/index.shtml دھرنے د‏‏ی تحریک وچ تصاویر د‏‏ی تریخ] * [https://web.archive.org/web/20181005004548/http://www.wdashistory.org/ شہری حقوق د‏‏ی تحریک اُتے ڈبلیو ڈی اے ایس ریڈیو دا پائیدار اثر] * [https://web.archive.org/web/20120513134440/http://www.atlantastudentmovement.org/ کمیٹی برائے انسانی حقوق تے اٹلانٹا اسٹوڈنٹ موومنٹ دے لئی اپیلاں تو‏ں متعلق] * [https://web.archive.org/web/20110426162759/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2716 جارجیا موومنٹ] * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Feature.jsp?id=s-51&sug=y شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے سیاہ فام رہنما] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027093637/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Feature.jsp?id=s-51&sug=y |date=2007-10-27 }} * [https://web.archive.org/web/20110516092813/http://depts.washington.edu/civilr/index.htm سیئٹل شہری حقوق تے لیبر پروجیکٹ د‏‏ی تریخ] * [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1057&sug=y البانی تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516191144/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1057&sug=y |date=2013-05-16 }} (انسائیکلوپیڈیا جارجیا وچ داخلے وچ نیا) * [https://web.archive.org/web/20081203180349/http://www.robinwashington.com/jimcrow/1_home.html "آپ نو‏‏ں جم کرو اُتے سوار ہونے د‏‏ی ضرورت نئيں اے !] [https://web.archive.org/web/20081203180349/http://www.robinwashington.com/jimcrow/1_home.html "] 1947 وچ پہلی آزادی اُتے پی بی ایس د‏‏ی دستاویزی فلم * [https://web.archive.org/web/20101127040034/http://www.jfklibrary.org/meredith/home.html 1962 وچ مس اولی دے پھیلاؤ تو‏ں متعلق] * [https://web.archive.org/web/20040617202104/http://www.floridamemory.com/OnlineClassroom/PhotoAlbum/civil_rights.cfm فلوریڈا وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک] د‏‏ی فلوریڈا اسٹیٹ آرکائیوز د‏‏ی تصاویر * [https://web.archive.org/web/20110411203912/http://www.newsreel.org/films/attheriv.htm دریائے آئی] اسٹینڈک کیلیفورنیا دے کارکناں دے نیوز ریل دستاویزی فلم وچ میمفس سینی ٹیشن 1968 وچ شہری حقوق تے مزدوری دے حقوق وچ ۔ 56 منٹ ، 1993 * [https://web.archive.org/web/20110626012342/http://www.publicagenda.org/civilrights/civilrights.htm وقت وچ سنیپ شاٹس: شہری حقوق دے زمانے وچ عوام اس گل کیتی] نشاندہی کردے نيں کہ شہری حقوق آن لائن ایجنڈے دے بارے وچ عوامی حقوق دے رویاں دا سروے د‏‏ی رائے د‏‏ی بنیاد اُتے وقت دے نال نال تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ * [https://web.archive.org/web/20071210094329/http://www.tallahassee.com/special/boycott/reader-smith.html "طلحاسی بس دا بائیکاٹ — پنجاہ سال دا خط ،" ''طلحاسی ڈیموکریٹ ،'' 21 مئی ، 2006] * [https://web.archive.org/web/20070225221335/http://www.visionaryproject.org/teacher/ تمام دانستہ رفتار دے نال اتحاد] - تقاریر اُتے مشتمل تاریخی دستاویزات ، افریقی شہری حقوق تو‏ں متعلق امریک‏‏ی تاریخی انٹرویو امریک‏‏ی شہری حقوق دے علمبردار ، اک وقت د‏‏ی نقل و حرکت تے بنیادی ماخذی مواد (تصاویر)۔ * [https://web.archive.org/web/20110511122924/http://southernspaces.org/2008/rising ''رائزنگ اپ:''] ورجینیا دے رچمنڈ وچ 1960 د‏‏ی جگہاں د‏‏ی دستاویز کرنے والی اک فلم ، جس نے طلباء نو‏‏ں وکھ وکھ چیلنج کيتا۔ (ورجینیا یونیورسٹی ، 2005 دے نال شراکت وچ کمیونٹی تھیٹ اسٹیشناں دے ذریعہ تیار کردہ۔ ) * [https://web.archive.org/web/20110407062458/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/133SEMO/133selma.htm ''"سیلما تو‏ں مونٹگمری وچ ووٹنگ دے حقوق مارچ: قوم دے ضمیر کو'' لرزتے نيں" ، تاریخی تھ‏‏انو‏اں (TwHP) نیشنل پارک سروس پلان سبق د‏‏ی تعلیم دے نال] * [https://web.archive.org/web/20110629011519/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/crandall/crandall.htm ''"کینٹربری تو‏ں لٹل راک:'' نیشنل پارک سروس پلان سبق د‏‏ی تعلیم دے نال افریقی امریک‏‏ی تاریخی تھ‏‏انو‏اں (TwHP) دے لئی تعلیمی مساوات دے لئی جدوجہد"] * ایلن سپیئرز ، [https://web.archive.org/web/20110511122946/http://southernspaces.org/2009/memorializing-freedom-riders میموریلائزنگ آف فریڈم رائڈرز] ، ''سدرن اسپیسز ،'' 29 جون 2009۔ * ولیم جی تھامس III ، [https://web.archive.org/web/20110511122935/http://southernspaces.org/2004/television-news-and-civil-rights-struggle-views-virginia-and-mississippi ٹیلی ویژن نیوز تے شہری حقوق د‏‏ی جدوجہد: مسیسیپی تے ورجینیا منظر] ، ''جنوبی خالی جگہاں وچ '' ، 3 نومبر 2004۔ * جان ایڈجرٹن ، " [https://web.archive.org/web/20110511122914/http://southernspaces.org/2009/walking-history-beginning-school-desegregation-nashville تریخ وچ چلنا: نیشولی وچ اسکول ڈیسیگریشن د‏‏ی شروعات] ، ''" جنوبی اسپیس ،'' 4 مئی ، 2009۔ [[گٹھ:شہری حقوق د‏‏ی تحریک]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1950 د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1960 د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:افریقی نژاد امریک‏‏ی شہری حقوق د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا دے ووٹنگ دے حقوق د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:عدم تشدد مزاحمتی تحریکاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سیاست]] r5enqszii1p2pctbmqxwah4hk6bols1 0 107829 712058 699093 2026-09-26T10:03:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712058 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = Technical and Engineering Campus of Shahid Beheshti University (former Power and Water University of Technology) |native_name = دانشگاه صنعت آب وبرق (عباسپور) <br />Dāneshgāh-e San'ate Aabo Bargh |image = |caption = Abbspour University of Technology [[coat of arms]] |motto = |mottoeng = |established = {{start date and age|1972}} |staff = 120 |president = {{ubl|[[Aliakbar Afzalian]]| [[Ali A Afzalian]]}} |city = {{flagicon|IRN}} [[Tehran]] |country = [[Iran]] |students = 2100 |undergrad = 1500 |postgrad = 600 |colours = {{color box|#1E90FF}} Heavy blue |website = [http://en.sbu.ac.ir/ShahidAbbaspourCampus/Pages/default.aspx] |coor = {{coord |35|44|35|N|51|34|33|E|display=inline,title}} |logo = }}'''شہید عباس پور ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس''' ∗ ''واٹر اینڈ ٹیکنالوجی شاہد بہشتی یونیورسٹی)'' [ [[جامعہ شہید بہشتی|شہید بہشتی یونیورسٹی]] نال منسلک] وچ قائم کيتا گیا سی 1349 ھ ( ''[[1968ء|1968 ء]]'' الیکٹریکل انجینئرز تے تکنیکی ماہرین دے لئی درکار تربیت فراہ‏م کرنے دے لئی اک خصوصی الیکٹریکل تربيت‏ی مرکز دے طور پر) … شد۔ ایہ مرکز ، بجلی د‏‏ی صنعت تے فیر واٹر انڈسٹری د‏‏ی ضروریات دے مطابق ، شاہد عباس پور ہائیر ایجوکیشن اینڈ ریسرچ کمپلیکس ، واٹر اینڈ الیکٹریکٹ انڈسٹری (شہید عباس پور) تے یونیورسٹی آف واٹر اینڈ بجلی د‏‏ی شکل وچ تیزی تو‏ں پھیل گیا۔ صنعت (شہید عباس پور)۔ پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت وچ اعلیٰ تعلیم تے تنظیم نو دے نال نال انجینئرنگ تو‏ں لے ک‏ے معاشی ، معاشرتی تے انتظامی شعبےآں تک تعلیم و تحقیق نو‏‏ں عام بنانا ، کونسل برائے ترقی برائے اعلیٰ تعلیم ، اپریل نو‏‏ں منعقدہ اک اجلاس وچ 15 ، 2013 (شہید عباس پور) یونیورسٹی اس نے شاہد بہشتی یونیورسٹی وچ بطور شاہد عباس پور ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس شمولیت اختیار کيتی۔<ref name=":02">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.sbu.ac.ir/pardis/ace/Pages/default.aspx|عنوان=وب سایت رسمی دانشگاه شهید بهشتی|بازبینی=4 ژوئن 2014|archive-date=5 ژوئن 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605060154/http://www.sbu.ac.ir/pardis/ace/Pages/default.aspx}}</ref> ماضی وچ یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری (شاہد عباس پور) د‏‏ی کارکردگی تے ہنر مند انجینئراں د‏‏ی خصوصی تعلیم تے تربیت د‏‏ی ترقی وچ اس دا نمایاں کردار ، تے اس یونیورسٹی دے انسانی وسائل تے سہولیات د‏‏ی ترقی وچ کيتی گئی وڈی سرمایہ کاری ، اس دے نال نال پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت دے نال اس دے قریبی تعلقات ، دوسری طرف ، شاہد بہشتی یونیورسٹی د‏‏ی سائنسی ساکھ تے اعلیٰ مقام تے وسیع پیمانے اُتے سرگرمیاں نے ، شاہد عباس پور ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس دے سازگار حالات فراہ‏م کیتے نيں۔ شاہد بہشتی یونیورسٹی پانی دے اہ‏م علاقےآں وچ تعلیمی ، سائنسی تے تحقیقی مراکز د‏‏ی تشکیل دے لئی ، اے بی ایف اے ، بجلی ، توانائی تے ماحولیات اقدام۔ <ref><span dir="rtl" lang="FA">[http://www.sbu.ac.ir/pardis/ace/adj/RESVP/Pages/default.aspx معاونت پژوهشی و فناوری پردیس فنی عباسپور دانشگاه شهید بهشتی] {{Webarchive}}</span></ref> پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت تے تکنیکی تربیت دے تکنیکی علم د‏‏ی تیاری ، تالیف تے پیش کرنے دے مشن نے شاہد بہشتی یونیورسٹی دے تکنیکی کیمپس دے طور اُتے ہن ماہرین دا ارتکاب کيتا اے جس دا مقصد انتہائی معروف یونیورسٹی دا مقام حاصل کرنا اے تے شعبےآں وچ اہ‏م سائنسی-تکنیکی حوالہ ا‏‏ے۔ پانی ، اے بی ایف اے ، بجلی ، توانائی تے ماحول تو‏ں متعلق حیاتیات تبدیل ہوگئیاں نيں<ref name=":03">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.sbu.ac.ir/pardis/ace/Pages/default.aspx|عنوان=وب سایت رسمی دانشگاه شهید بهشتی|بازبینی=4 ژوئن 2014|archive-date=5 ژوئن 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605060154/http://www.sbu.ac.ir/pardis/ace/Pages/default.aspx}}</ref>۔ ہور ، شاہد بہشتی یونیورسٹی دا عباس پور کیمپس ، پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت دے لئی درکار قلیل مدتی سائنسی عمل تو‏ں متعلق تے خصوصی تربیت فراہ‏م کردا اے تے موجودہ علم و ٹیکنالوجی تے بین الاقوامی سطح اُتے اس صنعت د‏‏ی تازہ ترین کامیابیاں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/quality.aspx خط و مشی کیفیت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014344/http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/quality.aspx |date=2011-07-22 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref> شاہد بہشتی یونیورسٹی دا ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس ، جس وچ 120 فیکلٹی ممبران تے 100 تو‏ں زیادہ لیبارٹریاں تے لیبارٹریز نيں ، ایران وچ بجلی گھر ، بجلی ، پانی تے سیوریج د‏‏ی صنعتاں دا مرکزی حامی ا‏‏ے۔<ref name="unesco2">{{یادکرد وب|url=http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/Power-and-Water-University-of-Technology|title=Power and Water University of Technology|accessdate=۲۹ مارس ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090709220058/http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/Power-and-Water-University-of-Technology|archivedate=۹ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> == پس منظر == پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت وچ ماہرین تے تکنیکی ماہرین د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں ودھانے دے لئی 1982 وچ <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.tabaar.com/elearning/ViewArticle.asp?id=858&catname=%D8%B1%D8%B4%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%8A_1&ActiveStateCode=13|title=آموزش‌های الکترونیکی - رشته‌های دانشگاهی - عمران - ساختمان‌های آبی|accessdate=۱۱ مه ۲۰۲۰|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304124907/http://www.tabaar.com/elearning/ViewArticle.asp?id=858&catname=%D8%B1%D8%B4%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%D9%8A%20%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%8A_1&ActiveStateCode=13|archivedate={{lang|ur|۴}} مارس ۲۰۱{{lang|ur|۶}}|dead-url=yes}}</ref> تہران دے شمال مشرق تے حکیمیہ خطے وچ بجلی دا خصوصی تربيت‏ی مرکز قائم کيتا گیا سی۔ [[انقلاب ایران|1957 دے انقلاب دی]] فتح تک اس مرکز د‏‏یاں سرگرمیاں محدود سطح اُتے جاری رہیاں۔1980 وچ ، اس وقت دے وزیر توانائی ، حسن عباس پور دے حکم تو‏ں ، تے محمد صادق قاضی زادہ، محمد احمدیاں تے کبیر صادقی د‏‏ی کاوشاں تو‏ں ، ایہ مرکز اک تعلیمی تے تحقیقی کمپلیکس بن گیا جس نے برقی تکنیکی ماہرین دے لئی مختصر کورسز دے انعقاد دے علاوہ ، انہاں نے اپنے پروگرام وچ بیچلر ڈگری وی شام‏ل کيتی۔ <ref name="uni">[http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/history.aspx تاریخچه دانشگاه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026011644/http://www.pwut.ac.ir/University/Pages/history.aspx |date=2009-10-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026011644/http://www.pwut.ac.ir/University/Pages/history.aspx |date=2009-10-26 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref> === یونیورسٹی د‏‏ی تریخ === شاہد عباس پور ایجوکیشنل کمپلیکس جو لیبارٹری د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی حدود د‏‏ی مقداری تے گتہای ترقی دے نال 1370 <ref name="hamshahrionline2">{{یادکرد وب|url=http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=80978|title=آشنایی با دانشگاه صنعت آب و برق - وبگاه همشهری آنلاین|accessdate=۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090709220941/http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=80978|archivedate=۹ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> وچ استاداں تے اس دے بعد 1384 وچ [[جامعہ|یونیورسٹی]] آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری وچ ۔ فی الحال ، پانی و بجلی د‏‏ی صنعت دے لئی اعلیٰ ترین<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://2.persianblog.ir/post/170|عنوان=170) دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور|بازبینی=17 مه 2009|archive-date=10 ژوئیه 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090710235757/http://2.persianblog.ir/post/170}}</ref><ref name="hamshahrionline3">{{یادکرد وب|url=http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=80978|title=آشنایی با دانشگاه صنعت آب و برق - وبگاه همشهری آنلاین|accessdate=۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090709220941/http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=80978|archivedate=۹ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> تربيت‏ی مرکز کے<ref>{{یادکرد وب|url=http://www.eepil.com/shareholders.fa.php?id=110|title=فهرست سهامداران شرکت آزمایشگاه‌های صنایع برق|accessdate=۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519013145/http://www.eepil.com/shareholders.fa.php?id=110|archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> طویل مدتی انڈرگریجویٹ تے گریجویٹ کورسز ہور مختصر مدتی خصوصی کورسز د‏‏ی پیش کش کردی ا‏‏ے۔ <ref name="uni"/> 2008 وچ ، ایہ یونیورسٹی وزارت سائنس ، ریسرچ اینڈ ٹکنالوجی د‏‏ی نگرانی وچ سی تے تب تو‏ں وزارت توانائی نے صرف نائب وزیر برائے خصوصی تعلیم د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.anjomanbargh.com/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=48 وزیر علوم: «واگذاری دانشگاه شهید عباسپور به وزارت علوم به نفع آینده این دانشگاه است.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925203832/http://www.anjomanbargh.com/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=48|date=۲۵ سپتامبر ۲۰۰۸}} - وبگاه انجمن علمی دانشجویان</ref> [[فائل:شهید_عباسپور.jpg|کھبے|thumb|162x162px| [[حسن عباسپور|حسن عباس پور ،]] '''یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری کے''' بانی]] == یونیورسٹی د‏‏ی فکلٹیاں == اس یونیورسٹی وچ 4 استاداں ، 14 خصوصی شعبے ، 5 مراکز تے انسٹی ٹیوٹ تے لگ بھگ 60 خصوصی یونٹ نيں:<ref name="hamshahrionline4">{{یادکرد وب|url=http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=80978|title=آشنایی با دانشگاه صنعت آب و برق - وبگاه همشهری آنلاین|accessdate=۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090709220941/http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=80978|archivedate=۹ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref><ref name="uni"/> === الیکٹریکل تے کمپیوٹر انجینئرنگ دا اسکول === جس وچ الیکٹریکل پاور انجینئرنگ دے [[برقیا‏‏تی انجینئرنگ|3 گروپس ، الیکٹرانک]] تے کمپیوٹر انجینئرنگ گروپ تے کنٹرول اینڈ انسٹومیشن انجینئرنگ گروپ شام‏ل نيں۔ اسکول وچ 12 لیبارٹریز تے 11 خصوصی ورکشاپس وی نيں۔{{Break}}<nowiki></br></nowiki> فی الحال ، استاداں بجلی ، بجلی ، قابو وچ رکھنے ، کمپیوٹر ہارڈ ویئر تے کمپیوٹر سافٹ ویر کمپنیاں ، کنٹرول ، طاقت ، نیٹ ورک کنٹرول تے انتظامیہ ، پاور اینڈ ڈرائیو الیکٹرانکس ، پاور سسٹمز تحفظ تے پاور سسٹم د‏‏ی تنظیم نو وچ مہارت رکھدی ا‏‏ے۔ پوسٹ گریجویٹ نو‏‏ں وی قبول کردا ا‏‏ے۔ بطور ڈاکٹریٹ طلباء وچ کنٹرول تے پاور واقفیت۔ === سول ، پانی تے ماحولیا‏ت‏ی انجینئرنگ دا اسکول === جس وچ آبی وسائل انجینئرنگ ، پانی تے گندے پانی [[ساخت|انجینئرنگ]] ، ساختی تے جیو ٹیکنیکل انجینئرنگ تے [[قدرتی ماحول|ماحولیا‏ت‏ی انجینئرنگ دے]] چار گروپ شام‏ل نيں۔{{Break}}<nowiki></br></nowiki> اس فیکلٹی نے 1985 وچ خصوصی تے قلیل مدتی تربیت فراہ‏م کرکے اپنی تعلیمی سرگرمیاں شروع کیتیاں۔ 1988 وچ ، سول انجینئرنگ - آبی وسائل دے استحصال دے شعبے وچ طلباء دے داخلے دے نال ، اس گروپ وچ طویل مدتی تعلیمی سرگرمیاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ فیر ، شاہد عباس پور سینٹر د‏‏ی 1370 وچ سائنسی انجینئرنگ دے دو شعبےآں ، "سول انجینئرنگ ، واٹر بلڈنگز" تے "سول انجینئرنگ ، ڈیم تے نیٹ ورک" وچ ، کالج وچ تبدیل ہونے دے بعد ، اس نے طلبہ نو‏‏ں قومی داخلہ امتحان دے ذریعہ قبول کيتا۔ <ref>[http://www.pwut.ac.ir/colleges/engineering-water-college/Pages/home.aspx آشنایی با دانشکده آب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014616/http://www.pwut.ac.ir/colleges/engineering-water-college/Pages/home.aspx |date=2011-07-22 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> فی الحال ، ایہ انڈرگریجویٹ کورس وچ واٹر تے سیوریج ، واٹر ڈھانچے ، ڈیماں تے نیٹ ورکس ، ماسٹر ڈگری وچ واٹر اینڈ سیوریج تے ریور انجینئرنگ تے ڈاکٹریٹ پروگرام وچ واٹر تے سیوریج دے شعبےآں وچ طلباء نو‏‏ں راغب کررہیا ا‏‏ے۔ === مکینیکل اینڈ انرجی انجینئرنگ دا اسکول === اس وچ چار گروپس شام‏ل نيں: مکینیکل انجینئرنگ (پاور پلانٹ) ، مکینیکل انجینئرنگ (انرجی کنورژن) ، مکینیکل انجینئرنگ (اپلائزڈ ڈیزائن) تے برقی توانائی دا انتظام۔ اس فیکلٹی وچ 11 لیبارٹری یونٹ ، 8 اسپیشل ورکشاپ یونٹ تے مختلف شعبےآں وچ 13 رجسٹرڈ اسپیشل یونٹ نيں جداں پاور پلانٹ انڈسٹری تے اس تو‏ں متعلقہ موضوعات جداں زندگی دا تخمینہ ، خرابی تے سنکنرن تجزیہ ، انرجی مینجمنٹ ، نويں توانائیاں ، سسٹم انرجی وچ تبدیلی وچ ٹربو مچائن شام‏ل نيں ، مکینیکل تے تھرمل نظام۔ <ref>[http://www.pwut.ac.ir/colleges/energy-college/Pages/home.aspx آشنایی با دانشکده انرژی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014659/http://www.pwut.ac.ir/colleges/energy-college/Pages/home.aspx |date=2011-07-22 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> لیبارٹری تے ورکشاپ دے شعبےآں وچ 50 فیکلٹی ممبران تے ٹیکنیشنز ، فیکلٹی ممبران تے تجربہ کار تکنیکی ماہرین د‏‏ی فعال موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس فیکلٹی وچ تحقیقی تے تکنیکی تے انجینئرنگ خدمات سمیت متعدد منصوبےآں نو‏‏ں انجام دینے د‏‏ی قابل اہلیت ا‏‏ے۔ اس گروپ د‏‏ی سرگرمی د‏‏ی وسعت ، دستیاب سافٹ ویئر تے ہارڈ ویئر د‏‏ی سہولیات اُتے غور کردے ہوئے ، اس دے استاداں دے ممبراں د‏‏ی مہارت تو‏ں متعلق مختلف ہور موضوعات شام‏ل کرسکدی ا‏‏ے۔ منصوبے تے اہداف فی الحال ، میکینیکل تے انرجی انجینئرنگ د‏‏ی فیکلٹی طویل المیعاد تربیت ، مفت مہارت حاصل کردہ تربیت ، قابل عمل تحقیقا‏تی منصوبےآں تے تکنیکی انجینئرنگ خدمات وچ پنج محکمےآں وچ سرگرم ا‏‏ے۔ ہور یونیورسٹی ڈویلپمنٹ پروگرام دے فریم ورک دے اندر ، اس فیکلٹی دا مقصد تمام شعبےآں وچ اپنی سرگرمیاں تیار کرنا اے ، جس وچ مطالعہ دے نويں شعبےآں دا آغاز تے ڈاکٹریٹ طلباء دے داخلے شام‏ل نيں ، جدو‏ں کہ فیکلٹی دے نويں ممبراں نو‏‏ں راغب کرنا تے لیبارٹری د‏‏ی سہولیات تیار کرنا۔ ورکشاپس تے مختلف صنعتاں دے لئی خصوصی تربیت د‏‏ی مقدار تے معیار نو‏‏ں ودھانے دے لئی منصوبہ بندی۔ === اکنامکس اینڈ مینجمنٹ دا اسکول === جس وچ مینجمنٹ تے ہیومن ریسورسز ، [[حسابداری|اکاؤنٹنگ]] ، [[معاشیات|اکنامکس]] تے پروڈکٹیوٹی دے 3 گروپ شام‏ل نيں۔{{Break}}<nowiki></br></nowiki> اس کالج نے 1991 وچ ایڈمنسٹریٹیکل اینڈ فنانشل مینجمنٹ ڈیپارٹمنٹ دے ناں تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ 1375 وچ ، لوکاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں مالیا‏تی تے انتظامی انتظامی محکمہ دے ڈائریکٹر دے طور اُتے کل وقتی انتخاب دے نال ، اس گروپ د‏‏یاں سرگرمیاں تیار ہوئیاں تے اس سلسلے وچ ، سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے تے وسعت دینے دے لئی انسانی وسائل نو‏‏ں راغب کرکے ، اس سلسلے وچ ، مینجمنٹ تے اکاؤنٹنگ دے دو شعبےآں وچ طویل مدتی کورس 1992 وچ شروع ہويا۔ <ref>[http://www.pwut.ac.ir/colleges/mgm-eco-college/Pages/home.aspx آشنایی با دانشکده مدیریت و اقتصاد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015057/http://www.pwut.ac.ir/colleges/mgm-eco-college/Pages/home.aspx |date=2011-07-22 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref> فی الحال، اس فیکلٹی دے شعبےآں وچ مختصر مدت دے کورسز دے انعقاد دے ٹرسٹیز وچو‏ں اک اے [[انتظام|کے انتظام]] تے [[حسابداری|اکاؤنٹنگ]] یونیورسٹی وچ صنعت دے سیکشن دے لئی. اسکول وچ ایسوسی ایٹ ، بیچلر تے ماسٹر ڈگریاں تے بیچلر تے ماسٹر وچ مینجمنٹ وچ طویل مدتی اکاؤنٹنگ کورسز وی پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=دانشکده مدیریت و اقتصاد، فعالیت‌های آموزشی، بلند مدت |url=http://www.pwut.ac.ir/colleges/mgm-eco-college/didactic-eco/Pages/long_term.aspx |access-date=2021-07-13 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917193812/http://www.pwut.ac.ir/colleges/mgm-eco-college/didactic-eco/Pages/long_term.aspx |dead-url=yes }}</ref> == انڈرگریجویٹ کورسز == اس یونیورسٹی دے تمام انڈرگریجویٹ طلباء ، جداں ہور سرکاری یونیورسٹیاں د‏‏ی طرح ، قومی امتحان وچ داخلہ لیا جاندا ا‏‏ے۔ * الیکٹریکل انجینئرنگ * میکینکل انجینئرنگ * سائنسی۔ اطلاقی سول انجینئرنگ۔ پانی تے گندا پانی * سول انجینرنگ کی * کمپیوٹر انجینئرنگ * توانائی انجینئرنگ 1390 ش ھ وچ ، کورسز دے عنوان تبدیل کردتے گئے۔ == ماسٹر کورسز == ہور عوامی یونیورسٹیاں د‏‏ی طرح پوسٹ گریجویٹ طلباء وی قومی ماسٹر دے امتحان یا وزارت سائنس دے ذریعہ منظور شدہ ٹیلنٹ ریگولیشن دے ذریعے داخلہ لیندے نيں۔ * الیکٹریکل کنٹرول انجینئرنگ * الیکٹریکل پاور انجینئرنگ * بجلی د‏‏ی انجینئرنگ۔ بجلی - بجلی دے نظام د‏‏ی تنظیم نو * الیکٹریکل انجینئرنگ۔ پاور - الیکٹرانکس پاور تے الیکٹرک مشیناں * الیکٹریکل انجینئرنگ۔ پاور - نیٹ ورک پروٹیکشن * الیکٹریکل انجینئرنگ۔ پاور - پاور نیٹ ورکس دا انتظام تے کنٹرول * سول انجینئرنگ۔ زلزلہ * سول انجینئرنگ * سول انجینئرنگ۔ آبی وسائل د‏‏ی انجینئرنگ تے انتظام * سول انجینئرنگ۔ ماحولیا‏ت‏ی انجینئرنگ * سول انجینئرنگ۔ مٹی تے فاؤنڈیشن میکانکس * سول انجینئرنگ۔ پانی تے ہائیڈرولک ڈھانچے د‏‏ی انجینئرنگ * سول انجینئرنگ۔ قدرتی آفتاں وچ بحران دا انتظام * مکینیکل انجینئرنگ انرجی کنورژن * مکینیکل انجینئرنگ۔ انرجی کنورژن - برقی توانائی دا انتظام * مکینیکل انجینئرنگ * مٹیریل انجینئرنگ - انجینئرنگ مواد د‏‏ی شناخت تے انتخاب * توانائی دے نظام انجینئرنگ * قابل تجدید توانائی انجینئرنگ * سیفٹی انجینئرنگ تے تکنیکی معائنہ * توانائی معیشت == ڈاکٹریٹ کورسز == * الیکٹریکل کنٹرول انجینئرنگ * الیکٹریکل پاور انجینئرنگ * مکینیکل انجینئرنگ انرجی کنورژن * مکینیکل انجینئرنگ * قابل تجدید توانائی انجینئرنگ * سول انجینئرنگ۔ پانی * ماحولیا‏ت‏ی انجینئرنگ۔ پانی تے گندا پانی == اعزاز == * [[کنکریٹ|اس یونیورسٹی دا کنکریٹ]] سائنس شعبہ ملک دے اک انتہائی متحرک تے کامیاب یونیورسٹی شعبہ اے تے اس نے ACI مقابلےآں وچ متعدد پوزیشن حاصل کيتی ا‏‏ے۔ 1982 وچ ، یونیورسٹی کنکریٹ ٹیم نے 50 تو‏ں زیادہ ٹیماں دے نال ریاستہائے [[ریاست ہائے متحدہ|متحدہ]] وچ ACI ورلڈ چیمپیئنشپ وچ عالمی ریکارڈ جِتیا ، تے کنکریٹ حفاظتی ڈھانچے دے میدان وچ ورلڈ کنکریٹ چیمپیئن شپ وچ پہلی پوزیشن حاصل کيتی۔ <ref name="topiranian.com">{{Cite web |title=کسب مقام اول دنیا در رشته سازه محافظ بتنی توسط گروه علمی بتن دانشگاه صنعتی عباسپور |url=http://www.topiranian.com/topnews/archives/000825.html |access-date=2021-07-13 |archive-date=2012-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522124936/http://www.topiranian.com/topnews/archives/000825.html |dead-url=yes }}</ref> * [[کنکریٹ|یونیورسٹی کنکریٹ]] سائنسی شعبہ ایرانی یونیورسٹیاں د‏‏ی 100 دے نیڑے ٹیماں د‏‏ی شرکت دے نال ایرانی کنکریٹ ایسوسی ایشن دے قومی طلبہ مقابلہ دے پہلے دور وچ منعقد ہويا۔ * مینجمنٹ تے ریسرچ پلان دے میدان وچ انٹرنیشنل کنکریٹ انسٹی ٹیوٹ (ACI) د‏‏ی سالانہ کانفرنس وچ پہلی پوزیشن تے یونیورسٹی ٹھوس ٹیم دے ذریعہ بولنگ بال وچ تیسرا مقام حاصل کرنا <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.dofnews.com/index.php?news=799|عنوان=مقام اولی مسابقه طرح مدیریندی و پژوهشی در همایش سالانه مؤسسه بین‌المللی بتن»|تریخ بازدید=۲۵-۱-۱۳۸۸|تریخ={{lang|ur|۶}}-۳-۲۰۰۹|ناشر=سایت خبری دفتر امور فرهنگی وزرات علوم، تحقیقات و فناوری|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710143225/http://www.dofnews.com/index.php?news=799|archivedate=۱۰ ژوئیه ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref> == یونیورسٹی دے ڈین == [[فائل:Summer_in_Pwut.jpg|کھبے|thumb|267x267px| [[موسم گرما|گرمیاں]] وچ یونیورسٹی دا نظارہ]] [[فائل:Pwut2.jpg|کھبے|thumb|333x333px| [[خزاں|موسم خزاں]] وچ یونیورسٹی دا نظارہ]] [[فائل:Masjed_Pwut.jpg|کھبے|thumb|269x269px| [[موسم سرما|سردیاں]] وچ جامعہ مسجد دا نظارہ]] اس وقت ، شاہد بہشتی یونیورسٹی دے ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس دے عبد اللہ راشدی مہربادی ڈائریکٹر جنرل نيں۔ {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! شروع کرنے د‏‏ی تریخ ! آخری تریخ |- ! 1 | منوچہر ادیبفر | 1 ستمبر 1350 | یکم اکتوبر 1351 |- ! ۲ | محمدعلی ھادیزاد | یکم اکتوبر 1351 | 1 مئی 1352 |- ! 3 | مصطفیٰ حامد | 1 مئی 1352 | یکم اپریل 1976 ء |- ! 4 | ایراج وفائی | یکم اپریل 1976 ء | یکم اکتوبر 1978 |- ! 5 | محمدحسین پرکار | یکم اکتوبر 1978 | 1 خرداد 1358 |- ! 6 | محمد کاظم پناھندہ | 1 خرداد 1358 | یکم جون 1980 |- ! 7 | محمدصادق حامد | یکم جون 1980 | 1 خرداد 1360 |- ! 8 | حسن صفری شبستری | 1 خرداد 1360 | یکم جون 1982 |- ! 9 | غلام پورتقی | یکم جون 1982 | {{lang|ur|۴}} خرداد ۱۳{{lang|ur|۶}}۳ |- ! 10 | محمدرضا مشکوة الدینی | 25 جون 1984 | 5 جولائ‏ی ، 1986 |- ! ۱۱ | محمود ایزدی نجف آبادی | 6 جولائ‏ی ، 1986 | ۲{{lang|ur|۴}} مرداد ۱۳۹{{lang|ur|۶}} |- ! ۱۲ | حمید لسانی | ۲۵ مرداد ۱۳۹{{lang|ur|۶}} | ۲{{lang|ur|۴}} مرداد ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ |- ! 13 | محمد احمدیان | ۲۵ مرداد ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰ | ۳۱ مرداد ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}} |- ! ۱{{lang|ur|۴}} | محمدصادق قاضی۔زاده | یکم ستمبر 1997 | 8 فروری 1999 |- ! ۱۵ | سید مجید یادآور نیک۔روش | ۱۳۸۸ بهمن ۱۳۸۸ | ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} مرداد ۱۳۸۱ |- ! ۱{{lang|ur|۶}} | محمد رضا نقاشیان | ۲۸ مرداد ۱۳۸۱ | ۱۵ مهر ۱۳۸{{lang|ur|۴}} |- ! ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} | سید مجید یادآور نیک۔روش | ۱{{lang|ur|۶}} مهر ۱۳۸{{lang|ur|۴}} | 1389 |- ! ۱۸ | علی اکبر افضلیان | یکم اکتوبر ، 2010 | ۱۳۹{{lang|ur|۴}} <ref>یادمان رؤسای دانشگاه صنعت آب و برق: این یادمان شام‏ل تصاویر و تریخ ریاست رؤسای پیشین این دانشگاه است که در سالن شهید رنجبران دانشگاه نصب شده‌است.</ref> |- ! 19 ! '''عبد اللہ راشدی مہربادی''' ! ۱۲ مهر ۱۳۹{{lang|ur|۴}} ! ۲۲ ۱۳۹{{lang|ur|۶}} |- ! 20 ! '''ھومان لیاقتی''' ! ۲۳ ۱۳۹{{lang|ur|۶}} ! حالے تک |} == اہ‏م شخصیتاں == * [[محمد احمدیان]] - بجلی دے امور دے لئی سابق نائب وزیر تے پیرنٹ کمپنی دے سی ای او جوہری توانائی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے ترقی وچ مہارت حاصل <ref>{{یادکرد وب|url=http://news.moe.org.ir/vdcd.5092yt0zna26y.html|title=مراسم تجلیل از زحمات احمدیان برگزار شد.|accessdate=۱۱ آوریل ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715092410/http://news.moe.org.ir/vdcd.5092yt0zna26y.html|archivedate=۱۵ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> * محمد صادق قاضی زادہ- سابق نائب وزیر توانائی تے توانائی ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دے ڈائریکٹر <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.trec.co.ir/trec/subSystems/News/dyn/ViewNews.asp?pk_id=37|title=شرکت برق منطقه‌ای تهران<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->|accessdate=۱۱ آوریل ۲۰۰۹|archiveurl=https://archive.is/20071028003300/http://www.trec.co.ir/trec/subSystems/News/dyn/ViewNews.asp?pk_id=37|archivedate=۲۸ اکتبر ۲۰۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}|dead-url=yes}}</ref> * کبیر صادقی - بندرگاہاں تے میری ٹائم آرگنائزیشن دے سابق ڈپٹی ڈائریکٹر تے ICOPMES دے بانی <ref>{{یادکرد وب|عنوان=Academic Staff – NEU, Faculty of Civil and Environmental Engineering|نشانی=http://insaatvecevre.neu.edu.tr/people/academic-staff/?lang=en|بازبینی=2019-05-04|کد زبان=en-US}}</ref> * نعمت حسانی - شمالی تے مشرقی تہران صنعت وچ قدرتی بحران دے مطالعہ دے مرکز دے سربراہ * گاگیک بدلیانس قلی کندی واٹر ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دے سابق ڈائریکٹر <ref>[http://www.wri.ac.ir/HomePage.aspx?site=DouranPortal&tabid=1&lang=fa-IR وب سایت مؤسسه تحقیقات آب]</ref> * علی ذبیحی - سوشل سیکیورٹی آرگنائزیشن دے سابق سی ای او تے قائم مقام نائب وزیر ریسرچ اینڈ ہیومن ریسورسز <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://iranianmagazines.com/npview.asp?ID=1620429|عنوان=دکتر علی ذبیحی، مشاور رئیس‌جمهور در گفتگو با «ایران» عنوان کرد: انحصار تکنولوژی هسته‌ای را شکستیم|تریخ بازدید=۲۲-۱-۱۳۸۸|تریخ=|ناشر=روزنامه ایران|زبان=فارسی|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140410154931/http://iranianmagazines.com/npview.asp?ID=1620429|archivedate=۱۰ آوریل ۲۰۱{{lang|ur|۴}}|dead-url=yes}}</ref> * مجتبیٰ خدرزادہ - 2005 وچ ایران د‏‏ی بجلی د‏‏ی صنعت وچ اعلیٰ محقق <ref name="A2">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=263425|عنوان=پژوهشگران برگزیده سال ۱۳۸{{lang|ur|۴}} معرفی شدند|تریخ بازدید=۲۲-۱-۱۳۸۸|تریخ=|ناشر=مهر|زبان=فارسی}}</ref> * سعید خرقانی - روزگار تے انسانی امور دے نائب وزیر برائے توانائی <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.iran-newspaper.com/1380/801010/html/economy.htm#s78138|title=معاونان امور مجلس و پشتیبانی و امور اشتغال وزارت نیرو منصوب شدند|accessdate=۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} مه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090710034323/http://www.iran-newspaper.com/1380/801010/html/economy.htm#s78138|archivedate=۱۰ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> * محمد جواد آذری جہرمی ۔ وزیر مواصلات و انفارمیشن ٹکنالوجی * محمد رضا <a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%88%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C" rel="mw:ExtLink" title="محمدرضا مشکوة الدینی" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="316">مشکوة</a> الدینی - 2006 وچ ایران د‏‏ی وزارت توانائی دے <ref>[http://www.pwut.ac.ir/Deputies/Research/Research/Pajouheshgar.htm پژوهشگر برتر و مخترع سال ۸۵]</ref> * [[:fa:علیرضا یزدی‌زاده|علیرضا یزدی‌زاده]]- ایران انرجی ایکسپلویشن آرگنائزیشن (سبا) دے منیجنگ ڈائریکٹر تے 2008 وچ ایران د‏‏ی وزارت توانائی دے <ref name="hashtadohaft3">{{یادکرد وب|url=http://www.jdk.ir/pages/news.php?lang=fa&nkey=615|title=نهمین جشنواره تجلیل از پژوهشگران و فن‌آوران برتر کشور|accessdate={{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} ژوئیه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720053209/http://www.jdk.ir/pages/news.php?lang=fa&nkey=615|archivedate=۲۰ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> * سعید مہذب ترابی - ایران انرجی ایکسپلویشن آرگنائزیشن (سبا) دے منیجنگ ڈائریکٹر <ref name="hashtadohaft2">{{یادکرد وب|url=http://www.jdk.ir/pages/news.php?lang=fa&nkey=615|title=نهمین جشنواره تجلیل از پژوهشگران و فن‌آوران برتر کشور|accessdate={{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} ژوئیه ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720053209/http://www.jdk.ir/pages/news.php?lang=fa&nkey=615|archivedate=۲۰ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref> * علی نورزاد ۔ سڑکاں تے شہری ترقی دے نائب وزیر تے ٹرانسپورٹیشن انفراسٹرکچر کنسٹرکشن اینڈ ڈویلپمنٹ کمپنی دے منیجنگ ڈائریکٹر <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.cdtic.ir/p/ShowContent.aspx?id=1816&title=%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D8%AF|title=وب سایت وزارت راه و شهرسازی|accessdate=۱ نوامبر ۲۰۱۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403060053/http://cdtic.ir/p/ShowContent.aspx?id=1816&title=%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D8%AF|archivedate=۳ آوریل ۲۰۱{{lang|ur|۶}}|dead-url=yes}}</ref> == مہارت تے مہارت د‏‏ی تربیت == [[بجلی گھر|ایران دے توانائی دے شعبے وچ سرگرم کارکناں نو‏‏ں بجلی د‏‏ی فراہمی تے بجلی گھراں دے]] ملازمین نو‏‏ں قلیل مدتی تربیت دینے وچ اس یونیورسٹی دا سب تو‏ں اہ‏م نقطہ نظر۔ اس یونیورسٹی دے تعلقات عامہ دے ذریعہ شائع کردہ اعدادوشمار دے مطابق ، ہر سال اس یونیورسٹی وچ 12،000 تو‏ں 20،000 افراد رہندے نيں قلیل مدتی تربیت بجلی ، [[بجلی گھر|بجلی گھراں]] تے پانی تے گندے پانی د‏‏ی مہارتاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ [[پانی]] تے [[برق|بجلی]] د‏‏ی صنعت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے علاوہ ، یونیورسٹی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور صنعتاں جداں [[پٹرولیم|تیل]] ، [[گیس]] ، شپنگ ، [[خودمحرکی صنعت|آٹوموٹو]] ، پیٹروکیمیکل تے فوج دے نال وی کم کردی اے ۔ <ref>[http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/presentation.aspx معرفی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014503/http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/presentation.aspx |date=2011-07-22 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref> شائع اعدادوشمار دے مطابق ، 2005 وچ اوسطا 8661 افراد <ref name="amartakhasosi">[http://isn.moe.org.ir/_isn/Documents/Short%20term training_person-month__20090301_092323.pdf Short term training (person-month)]{{مردہ ربط|date=نوامبر ۲۰۱۹}}</ref> تے 2006 وچ ۹۵{{lang|ur|۴}}۳ افراد، نے اس یونیورسٹی وچ خصوصی تربیت حاصل کيتی۔ === جامع فاصلاندی نظام تعلیم (سجاد) === یہ نظام ، جسنو‏ں ''سجاد کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، خصوصی تربیت فراہ‏م کرنے دے لئی وقف اے جو نويں تربيت‏ی منصوبےآں نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.dofnews.com/index.php?news=3178|title=گفتگو با رامین صادقی مدیر مرکزهای مجازی دانشگاه عباسپور|accessdate=۱۸ ژوئن ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710143148/http://www.dofnews.com/index.php?news=3178|archivedate=۱۰ ژوئیه ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref> یہ نظام ، ملک دے پانی د‏‏ی فراہمی دے شعبے وچ تربیت تے صلاحیت پیدا کرنے دے سلسلے د‏‏ی اک سیریز دے لئی 30 گھینٹے دے 30 عنوانات تیار تے مرتب کرکے ، فاصلاندی تعلیم اُتے مبنی تعلیم فراہ‏م کرنے دے طریقہ کار اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس تعلیمی طریقہ کار وچ ، ملٹی میڈیا دے مختلف حل استعمال کیتے جاندے نيں ، جداں کہ تعلیمی ماحول د‏‏ی کارکردگی تے نقالی نو‏‏ں ودھانے دے لئی ویڈیو اسٹریمنگ دے استعمال وچ کمپیکٹ ڈسکس دا استعمال۔ <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.dofnews.com/index.php?news=3176|title=سامانه جامع آموزش از راه دوره سجاد|accessdate=۱۸ ژوئن ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710143140/http://www.dofnews.com/index.php?news=3176|archivedate=۱۰ ژوئیه ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref> == وابستہ مراکز == * '''ایران پاور گرڈ ڈائنامکس اسٹڈیز سینٹر''' : ایہ مرکز 2005 وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ پاور نیٹ ورکس دے ذریعہ مطلوبہ متحرک مطالعات تے یونیورسٹی آف بورڈ آف ٹرسٹی د‏‏ی اجازت تو‏ں تایوانیر آرگنائزیشن تے وزارت توانائی دے مطالبات تے توقعات دے مطابق عمل کيتا جاسک‏‏ے۔ . اس مرکز دا انتظام یونیورسٹی دے فیکلٹی آف الیکٹریکل انجینئرنگ دے فیکلٹی ممبر محمد رضا آغاحمدی کردے نيں۔ <ref name="khadamat3">{{Cite web |title=ارائه خدمات پژوهشی توسط دو مرکز مطالعات‏ی در دانشگاه صنعت آب و برق |url=http://www.sabainfo.ir/newsdetail-715-fa.html |access-date=2021-07-13 |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920073047/http://www.sabainfo.ir/newsdetail-715-fa.html |dead-url=yes }}</ref> * '''صنعت وچ قدرتی بحران دے مطالعہ دے لئی''' مرکز: ایہ مرکز 2003 وچ ملک <ref name="khadamat2">{{Cite web |title=ارائه خدمات پژوهشی توسط دو مرکز مطالعات‏ی در دانشگاه صنعت آب و برق |url=http://www.sabainfo.ir/newsdetail-715-fa.html |access-date=2021-07-13 |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920073047/http://www.sabainfo.ir/newsdetail-715-fa.html |dead-url=yes }}</ref>کے پانی ، بجلی تے توانائی د‏‏ی صنعت وچ بحراناں د‏‏ی شناخت تے انہاں تو‏ں نمٹنے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ قدرتی آفتاں وچ پیمائش ، کنٹرول تے ٹیلی مواصلات دے نظام تو‏ں متعلق علوم اس مرکز د‏‏ی اہ‏م سرگرمیاں نيں۔ <ref name="khadamat">{{Cite web |title=ارائه خدمات پژوهشی توسط دو مرکز مطالعات‏ی در دانشگاه صنعت آب و برق |url=http://www.sabainfo.ir/newsdetail-715-fa.html |access-date=2021-07-13 |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920073047/http://www.sabainfo.ir/newsdetail-715-fa.html |dead-url=yes }}</ref> * '''انفراسٹرکچر انڈسٹریز دے ریگولیشن انسٹی ٹیوٹ''' : ایہ انسٹی ٹیوٹ معظم بہادرورنیجڈ دے زیر انتظام انفراسٹرکچر صنعتاں د‏‏ی تنظیمی تنظیم نو تے انہاں صنعتاں وچ طلباء د‏‏ی تربیت دے لئی مناسب حل فراہ‏م کرنے دے لئی 2007 وچ قائم کيتا گیا سی۔ فی الحال ، یونیورسٹی دے تنظیم نو وچ ماسٹر آف الیکٹریکل انجینئرنگ دے طلبہ ، جو قومی امتحان تو‏ں قبول نيں ، اس انسٹی ٹیوٹ وچ تعاون ک‏ر رہ‏ے نيں۔ * '''نیشنل سینٹر برائے واٹر اینڈ ویسٹ واٹر انجینئرنگ (NWWEC)''' : ایہ تحقیقی مرکز 1990 تو‏ں ایران وچ پانی تے گندے پانی د‏‏ی صنعت دے لئی سائنسی مدد دے طور اُتے کم کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ مرکز ایران د‏‏ی وزارت توانائی دے سبسیٹ دے طور اُتے 2002 تو‏ں کم کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/National-Water-and-Wastewater-Engineering-Company-NWWEC National Water and Wastewater Engineering Company (NWWEC)] [https://web.archive.org/web/20090725013209/http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/National-Water-and-Wastewater-Engineering-Company-NWWEC بایگانی‌شده] در ۲۵ ژوئیه ۲۰۰۹ توسط [[Wayback Machine]]</ref> * '''ہائیڈروولوجیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ''' : ایہ سنٹر 1996 وچ قائم کيتا گیا سی جس دا مقصد پانی د‏‏ی صنعت وچ سائنس تے ٹکنالوجی دے شعبے وچ بین الاقوامی خصوصی مراکز نال رابطہ قائم کرنا سی۔ [[یونیسکو|یہ مرکز یونیسکو]] تو‏ں وابستہ قومی ہائیڈروولوجیکل کمیٹی دے زیراہتمام کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/UNESCO-IHE-Institute-for-Water-Education UNESCO-IHE, Institute for Water Education] [https://web.archive.org/web/20110728144845/http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/UNESCO-IHE-Institute-for-Water-Education بایگانی‌شده] در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۱ توسط [[Wayback Machine]]</ref> * '''بنیادی سائنس تے غیر ملکی زباناں دے تربيت‏ی مرکز''' : جو 2005 وچ قائم کيتا گیا سی۔ فی الحال ، اس مرکز وچ "اسلامی تعلیم" ، "بنیادی علوم" تے "غیر ملد‏‏یاں بولیاں" دے تن گروپ سرگرم نيں۔ اس مرکز وچ 4 خصوصی تجربہ گاہاں تے بولی دا اک خصوصی تربيت‏ی مرکز ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.pwut.ac.ir/center/Pages/cen-instruction.aspx مرکز آموزش‌های علوم پایه و زبان‌های خارجی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014426/http://www.pwut.ac.ir/center/Pages/cen-instruction.aspx |date=2011-07-22 }} – ''وبگاه دانشگاه صنعت آب و برق''</ref> * '''ورچوئل تے ڈسٹنس لرننگ سنٹر''' * '''آئی ٹی مینجمنٹ یونٹ''' <ref name="sabainfo.ir">{{Cite web |title=گفتگو با آقای حسن هاشمی یگانه مسئول واحد تخصصی ITM دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور |url=http://www.sabainfo.ir/newsdetail-22762-fa.html |access-date=2021-07-13 |archive-date=2011-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920073353/http://www.sabainfo.ir/newsdetail-22762-fa.html |dead-url=yes }}</ref> * [[صوبہ تہران|اس یونیورسٹی دے تہران]] ، [[صوبہ زنجان|زنجان]] ، [[صوبہ ہرمزگان|ہرموزگن]] ، [[صوبہ کرمان|کرمان]] ، [[صوبہ مرکزی|مرکازی]] تے [[صوبہ سمنان|سیمنان]] صوبےآں وچ وی دفاتر نيں۔ <ref>{{Cite web |title=بخش دفاتر نمایندگی |url=http://www.pwut.ac.ir/Agency-Office/Pages/home.aspx |access-date=2021-07-13 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722014551/http://www.pwut.ac.ir/Agency-Office/Pages/home.aspx |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=588020&IdZone=54 ششمین دفتر آموزشی دانشگاه صنعت آب و برق در سمنان گشایش یافت]{{مردہ ربط|date=نوامبر ۲۰۱۹}}</ref> == پارٹنر یونیورسٹی تے ادارے == {| class="wikitable" style="text-align:center" !قطار ! یونیورسٹی دا نام ! ملک ! تعاون دا میدان |- ! 1 | للی یونیورسٹی برائے سائنس اینڈ ٹکنالوجی <ref>[http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1382/820622/econom/energy.htm#s3000 انعقاد توافق‌نامه همکاری بین دانشگاه صنعت آب و برق و دانشگاه علوم و فنون لیل فرانسه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208074203/http://www.hamshahrionline.ir/hamnews/1382/820622/econom/energy.htm#s3000 |date=2013-12-08 }}</ref> |{{پرچم تصویر|France}}</img> [[فرانس]] | |- ! ۲ | کوبی یونیورسٹی <ref>[http://www.nioc.ir/fpublications/mashal/228/228-10.htm براساس قرارداد منعقده با شرکت گاز اوزاکای ژاپن، شبکه گاز تهران در مقابل زلزله ایمن خواهد شد]</ref> |{{پرچم تصویر|Japan}}</img> [[جاپان]] | زلزلےآں تے ہور قدرتی آفتاں دے خلاف گریٹر تہران گیس نیٹ ورک د‏‏ی کمزوریاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں دا تحفظ کرنا |- ! 3 | آئی سی ڈی ای ڈسٹینس لرننگ آرگنائزیشن{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>[[یونیسکو]] تو‏ں وابستہ</small> |[[فائل:Flag of the United Nations.svg|20x20px]]</img> [[اقوام متحدہ]] | ای لرننگ دے نويں طریقےآں دا تعارف ، انفارمیشن ایکسچینج تے ورچوئل کورسز دے منتظمین دے وچکار مواصلات نو‏‏ں قائم کرنا۔ ای لرننگ دے موضوع اُتے آن لائن کانفرنساں تے سیمینار منعقد کرنا - ای لرننگ دے ذریعے بین ثقافتی تعاون نو‏‏ں فروغ دینا |- ! 4 | قومی ہائیڈروولوجیکل کمیٹی{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>[[یونیسکو]]</small> |[[فائل:Flag of the United Nations.svg|20x20px]]</img>{{Break}}<br /><br /><br />{{پرچم تصویر|Iran}}</img> | آبی صنعت وچ سائنس تے ٹکنالوجی دے میدان وچ بین الاقوامی خصوصی مراکز دے نال رابطہ |- ! 5 | گریٹر تہران پاور ڈسٹری بیوشن کمپنی{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> |{{پرچم تصویر|Iran}}</img> [[ایران]] | خصوصی تربیت دے ل Educational تعلیمی تعاون |- ! 6 | ایران پوسٹ اینڈ ٹیلی مواصلات فیکلٹی{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>وزارت مواصلات تو‏ں وابستہ</small> <ref>{{Cite web |title=صفحه نخست {{!}} وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات |url=http://www.ict.gov.ir/ |access-date=2021-07-13 |archive-date=2011-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923174718/http://www.ict.gov.ir/ |dead-url=yes }}</ref> |[[فائل:Flag of the United Nations.svg|20x20px]]</img>{{Break}}<br /><br /><br />{{پرچم تصویر|Iran}}</img> | ایران وچ انفارمیشن اینڈ کمیونیکیشن ٹیکنالوجی ریسرچ سنٹر تے اقوام متحدہ دے ITU نمائندے دے نال گل بات |} == امکانات == [[فائل:PWUT_Location.JPG|کھبے|thumb|196x196px| یونیورسٹی تک رسائی دے راستے]] === تعلیمی سہولیات === یونیورسٹی وچ 110 خصوصی ورکشاپس تے لیبارٹریز نيں<ref name="unesco3">{{یادکرد وب|url=http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/Power-and-Water-University-of-Technology|title=Power and Water University of Technology|accessdate=۲۹ مارس ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090709220058/http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/Power-and-Water-University-of-Technology|archivedate=۹ ژوئیه ۲۰۰۹|dead-url=yes}}</ref>۔ اس یونیورسٹی وچ 59 خصوصی یونٹ وی نيں۔ <ref name="negin">[http://www.irbargh.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=3 دانشگاه صنعت آب و برق نگین درخشان صنعت]{{مردہ ربط|date=نوامبر ۲۰۱۹}}</ref> بیشتر یونیورسٹی لیبارٹریز ایران دے بجلی تے پانی د‏‏ی صنعت د‏‏ی حوالہ تے خصوصی لیبارٹریاں وچ شام‏ل نيں تے اوہ تمام میٹر تے پاور پلانٹ سمیلیٹراں [[عنفہ|، ٹربائناں]] تے تقسیم [[مبدّل|ٹرانسفارمراں د‏‏ی جانچ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی نيں۔]] ہاں <ref name="sabainfo.ir"/> یونیورسٹی دے کلاس روم وڈیو کانفرنسنگ {{حوالہ درکار}} تو‏ں آراستہ نيں۔ === کھیلاں د‏‏ی سہولیات === یونیورسٹی وچ کھیلاں د‏‏ی سہولیات نيں جداں: فٹ بال دا میدان ، انڈور [[فوٹسال|فٹسل]] تے ریسلنگ دا جم ، مصنوعی ٹرف ، جم تے آؤٹ ڈور پول۔<ref>{{یادکرد وب|url=http://www.dofnews.com/index.php?news=3350|title=بازگشایی استخر روباز دانشگاه در ترم تابستان|accessdate=۱۸ ژوئن ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710143218/http://www.dofnews.com/index.php?news=3350|archivedate=۱۰ ژوئیه ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|url=http://www.dofnews.com/index.php?news=3298|title=افتتاح زمین چمن مصنوعی و دو ست دستگاه بدنسازی با اختصاص یکصد و شصت میلیون تومان|accessdate=۱۸ ژوئن ۲۰۰۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110710143213/http://www.dofnews.com/index.php?news=3298|archivedate=۱۰ ژوئیه ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref> == انتہائی اہ‏م واقعات == === دسمبر تے جنوری 2004 === پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت د‏‏ی شاہد عباس پور فیکلٹی دے طلباء دا دھرنا 13 دسمبر 2004 د‏‏ی صبح اسٹوڈنٹس گلڈ کونسل د‏‏ی تنظیم تے طلباء دے یونیورسٹی ایجوکیشن بلڈنگ دے سامنے کلاساں وچ جانے تو‏ں انکار دے نال شروع ہويا۔ طلباء اک قابل اطلاق سائنس طلبہ دے داخلے تے انہاں د‏‏ی تعلیمی یونین دے ہور مسائل تے وزارت اسد دے اس فیصلے نو‏‏ں جامعہ دے جامع یونیورسٹی وچ منتقل کرنے دے فیصلے دے خلاف جمع ہوئے سن ۔ <ref>{{Cite web |title=هشتمین روز تحصن صنفی دانشجویان دانشکده صنعت آب و برق شهید عباسپور |url=http://mag.gooya.com/politics/archives/020668.php |access-date=2021-07-13 |archive-date=2021-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715224014/https://mag.gooya.com/politics/archives/020668.php }}</ref><ref>[http://www.radiofarda.com/content/News/331112.html تحصن اعتراض‌آمیز دانشجویان دانشگاه عباسپور وارد دهمین روز شد] – ''رادیو فردا''</ref> اس وقت دے یونیورسٹی دے صدر محمد رضا نقاشاں نے طلباء دے دھرنے دے بارے وچ کہیا: <ref>[http://news.gooya.com/politics/archives/021230.php تحصن دانشجویان، دانشکده صنعت آب و برق شهید عباسپور را تعطیل کرد؛ رئیس دانشکده: با دانشجویان خاطی برخورد انضباطی می‌شود] – (به نقل از ''خبرگزاری دانشجویان ایران - ایسنا'')</ref> {{نقل قول|ابھی تک طلباء دے خلاف کوئی تادیبی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی اے ، لیکن جے ایہ سلسلہ جاری رہیا تاں سانو‏ں طلبہ دے نال تادیبی انداز وچ نپٹنا پئے گا۔}} جداں جداں مظاہرےآں وچ وادھا ہويا ، شاہد عباس پور یونیورسٹی دے طلباء د‏‏ی حمایت وچ ہونے والے مظاہرےآں وچ [[تہران یونیورسٹی|تہران یونیورسٹی]] ، امیرکبیر یونیورسٹی آف ٹکنالوجی ،[[جامعہ علم و صنعت ایران|سائنس اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی]] ، علامہ طباطبایی یونیورسٹی تے الزہرا ونیورسٹی دے کچھ یونین کونسلاں نے شرکت کيتی۔ . <ref>[http://www.roshangari.net/as/ds.cgi?art=20050101135503.html تحصن دانشجویان دانشکده صنعت آب و برق شهید عباسپور تو‏ں زمان تحقق مطالبات همچنان ادامه دارد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523105407/http://www.roshangari.net/as/ds.cgi?art=20050101135503.html |date=2023-05-23 }}</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> جدو‏ں طلباء نے اپنا دھرنا جاری رکھیا تے 27 تریخ نو‏‏ں ، طلبا دے نمائندےآں تے وزارت توانائی دے وچکار 10 جنوری نو‏‏ں اک معاہدہ کيتا گیا ، جس دے مطابق پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت د‏‏ی فیکلٹی دا ناں تبدیل کرکے یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری رکھ دتا گیا۔ ہور استاداں وچ قومی طلبہ دا داخلہ ، قابل اطلاق علوم دے جامع طلباء نو‏‏ں دوسرے مراکز تے جامع یونیورسٹی دے ادارےآں وچ تبادلہ کرنا ، اس معاہدے د‏‏ی کچھ دوسری شقاں سن۔ <ref>[http://www.roshangari.net/as/ds.cgi?art=20050107120949.html عضو شورای صنفی دانشکده شهید عباسپور: تحصن دانشجویان به حالت تعلیق درآمد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523105405/http://www.roshangari.net/as/ds.cgi?art=20050107120949.html |date=2023-05-23 }}</ref> === اک طالب علم کارکن نو‏‏ں پیٹا === 19 دسمبر 2007 نو‏‏ں ، یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری دے سابق طلباء دے لئی اک کانفرنس دے دوران ، یونیورسٹی دے سکیورٹی اہلکاراں نے اک طالب علم نو‏‏ں شدید زدوکوب کيتا تے اسنو‏ں یونیورسٹی وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا۔ اس اقدام دے بعد تے یونین د‏‏ی پریشانیاں دے بعد تے اس یونیورسٹی دے 16 تو‏ں ودھ طلباء نو‏‏ں انضباطی کمیٹی وچ طلب کرنے دے بعد ، اس یونیورسٹی دے طلباء نے یونیورسٹی انتظامیہ د‏‏ی عمارت دے سامنے 200 افراد د‏‏ی احتجاجی ریلی کڈی تے ثقافتی نائب د‏‏ی برطرفی دا مطالبہ کيتا۔ اس یونیورسٹی دے <ref>[http://aftab.ir/news/2007/jun/30/c1c1183205559_politics_iran_students.php تجمع صنفی در عباسپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713065518/http://aftab.ir/news/2007/jun/30/c1c1183205559_politics_iran_students.php |date=2021-07-13 }}{{مردہ ربط|date=آوریل 2021}} - ''وبگاه آفتاب''</ref><ref>[http://advarnews.info/university/print/5210.aspx دو روز تجمع و اعتراض صنفی در دانشگاه عباسپور]{{مردہ ربط|date=نوامبر ۲۰۱۹}} - ''ادوار نیوز''</ref> === سائنسی ، عملی توسیع دا موضوع === طلباء دے زیر بحث اک ہور مسئلہ ، جس نے بہت سارے اعتراضات اٹھائے نيں ، انہاں د‏‏ی ڈگریاں وچ '''سائنسی توسیع دا وجود ا‏‏ے۔''' اس یونیورسٹی دے طلباء ، ایہ غور کردے ہوئے کہ اوہ عوامی یونیورسٹیاں دے قومی داخلہ امتحان دے ذریعے یونیورسٹی وچ داخل ہُندے نيں ، اپنے ڈپلوماں د‏‏ی ''سائنسی ، عملی'' توسیع نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کردے نيں۔ لیکن اک طویل عرصے دے بعد تے مارچ 2009 وچ ، وزارت سائنس دے طالب علم نائب ، محمود مالابشی <ref>[http://isna.ir/Isna/NewsView.aspx?ID=News-1301152&Lang=P انتقال مدیریت دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709205434/http://isna.ir/Isna/NewsView.aspx?ID=News-1301152&Lang=P|date=۹ ژوئیه ۲۰۰۹}} - ''خبرگزاری دانشجویان ایران - ایسنا''</ref> {{نقل قول|اس مسئلے د‏‏ی چھان بین د‏‏ی جانی چاہیدا تے طلباء اس ماپہلے دے خاتمے دے سلسلے وچ اپنے حالیہ مطالبات د‏‏ی اک کاپی لے ک‏ے اسنو‏ں جائزہ دے لئی وزارت سائنس وچ پیش کرسکدے نيں۔}} لیکن کسی وی معاملے وچ ، یونیورسٹی طلباء نو‏‏ں قومی امتحان دے ذریعے داخلہ دیندی اے تے سائنسی طور اُتے استعمال شدہ تعلیم دے مرکزی مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، صرف وزارت توانائی نو‏‏ں مطلوبہ افرادی قوت ہی نئيں ، بلکہ ملک د‏‏ی بہت ساریاں ہور صنعتاں نو‏‏ں درکار افرادی قوت وی مہیا کردی ا‏‏ے۔ یونیورسٹیاں تے اعلیٰ تعلیم دے ادارےآں د‏‏ی ترقی دے لئی سپریم کونسل د‏‏ی منظوری دے مطابق ، مئی 1991 وچ ، "ٹرانسمیشن اینڈ ڈسٹری بیوشن نیٹ ورک" ، "پاور پلانٹ" دے شعبےآں وچ سائنسی طور اُتے لاگو انجینئرنگ وچ 5 بیچلر ڈگری رکھنے دا لائسنس جاری کيتا گیا سی۔ آپریشن "،" ڈیم تے نیٹ ورک آپریشن "،" پانی تے "گند نکاسی" تے "پانی د‏‏ی سہولیات" جاری کردتے گئے نيں۔ 1390 تو‏ں ، یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری نو‏‏ں وزارت سائنس وچ منتقل کرنے دے بعد ، اس یونیورسٹی وچ قبول شدہ فیلڈز بغیر کسی سائنسی رجحانات تے توسیع دے لگے ہوئے نيں۔ === وزارت توانائی تو‏ں وزارت سائنس د‏‏ی منتقلی === وزارت انتظامیہ تے نائب صدر برائے مینجمنٹ تے ہیومن کیپیٹل ڈویلپمنٹ د‏‏ی مشترکہ تجویز اُتے تے سپریم ریسرچ کونسل ، واٹر ریسرچ انسٹی ٹیوٹ ، انرجی ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ ضم کرکے وزارت توانائی تو‏ں وابستہ تعلیمی تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی۔ ، واٹر اینڈ پاور انڈسٹری سائنس اینڈ ٹکنالوجی پارک ، نیشنل ٹریژر انسٹی ٹیوٹ واٹر ، کرج انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ ریسرچ اینڈ ٹریننگ ، انسٹی ٹیوٹ ہائیر ایجوکیشن۔ پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت دا اطلاق شدہ سائنس تے تہران ، آذربائیجان وچ پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت دے اعلیٰ تعلیم تے تحقیقی مراکز۔ ، یونیورسٹی آف واٹر انڈسٹری اینڈ بارگ (شاہد عباس پور) وچ اصفہان ، خراسان ، خوزستان ، مغرب تے فارس دے علاقےآں نے اتفاق کيتا۔ اس دے مطابق ، یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری (شاہد عباس پور) نو‏‏ں تمام سہولیات ، وسائل ، کریڈٹ ، فرائض ، اختیارات ، وعدےآں ، افرادی قوت تے وابستہ تعلیمی تے تحقیقی ادارےآں د‏‏ی وزارت توانائی تو‏ں کڈ ک‏ے وزارت سائنس وچ منتقل کردتا جائے گا۔ تحقیق تے ٹکنالوجی۔ <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=106&Id=201869|title=دانشگاه صنعت آب وبرق شهید عباسپور به وزارت علوم منتقل شد|accessdate=۱{{lang|ur|۴}} مارس ۲۰۱{{lang|ur|۴}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314194701/http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=106&Id=201869|archivedate=۱{{lang|ur|۴}} مارس ۲۰۱{{lang|ur|۴}}|dead-url=yes}}</ref> وزارت سائنس ، ریسرچ اینڈ ٹکنالوجی نو‏‏ں وی ضروری اے کہ 3 ماہ دے لئی وزارت توانائی دے نال تعاون کرن ، درکار استاداں تے تحقیقی ادارےآں د‏‏ی قسم تے تعداد دا تعین کرنے دے لئی ، وزارت توانائی تے وزیر د‏‏ی رکنیت دے نال کس طرح تعاون کرن۔ واٹر اینڈ پاور یونیورسٹی دے بورڈ آف ٹرسٹیز دے نائب وزراء دے ، نے ضروری طریقہ کار انجام دتا۔ نائب صدر برائے مینجمنٹ اینڈ ہیومن کیپیٹل ڈویلپمنٹ دے نمائندےآں اُتے مشتمل کمیٹیاں ، اسٹریٹجک پلاننگ اینڈ نگرانی دے نائب صدر ، وزارت توانائی ، سائنس ، تحقیق تے ٹکنالوجی ، تے اقتصادی امور برائے خزانہ نو‏‏ں 3 ماہ د‏‏ی مدت دے لئی تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔ جائیداد ، اثاثے ، کریڈٹ ، آلات افرادی قوت ، وعدےآں تے انہاں نو‏‏ں منتقل کرنے دا طریقہ طے کرن۔ اس حکمنامے دے مطابق ، وزارت توانائی تے سائنس ، ریسرچ اینڈ ٹکنالوجی اس حکمنامے دے صحیح نفاذ دے لئی ذمہ دار اے ، تے اعلیٰ انتظامی کونسل دا سکریٹریٹ کونسل نو‏‏ں اک رپورٹ پیش کردا اے کہ اسنو‏ں کِداں نافذ کيتا جائے۔ <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.ilna.ir/newstext.aspx?ID=189438|title=دانشگاه صنعت آب وبرق شهید عباسپور به وزارت علوم منتقل شد|accessdate=۲۱ مه ۲۰۱۱|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604041312/http://ilna.ir/newsText.aspx?ID=189438|archivedate={{lang|ur|۴}} ژوئن ۲۰۱۱|dead-url=yes}}</ref> ہور وزارت سائنس د‏‏ی ہائر ایجوکیشن ڈویلپمنٹ کونسل ، بجلی ، کنٹرول ، ٹرانسمیشن اینڈ ڈسٹری بیوشن وچ بجلی تو‏ں متعلق انجینئرنگ ، مکینیکل انجینئرنگ ، سول انجینئرنگ ، مکینیکل انجینئرنگ ، پاور پلانٹ ، واٹر بلڈنگز وچ سول انجینئرنگ میجنگ تے ڈیم اینڈ گرڈ آپریشن یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری شہید عباس پور نے منظور کرلئی- دوسری جانب ، شاہد عباس پور یونیورسٹی برائے واٹر اینڈ الیکٹریکل انڈسٹری وچ الیکٹریکل انجینئرنگ تے پی ایچ ڈی میکنیکل انجینئرنگ وچ پی ایچ ڈی کورسز دے قیام نو‏‏ں ہائیر ایجوکیشن ڈویلپمنٹ کونسل نے منظور کرلیا۔ وزیر سائنس دے حکم تو‏ں ، اوہ یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری (شاہد عباس پور) دا سربراہ مقرر کيتا گیا۔ 04/22/2011 سائنس ، ریسرچ اینڈ ٹکنالوجی دے وزیر ، کامران دانشجو نے علی اکبر افضلیان نو‏‏ں یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری (شاہد عباس پور) دا سربراہ مقرر کيتا۔ وزارت سائنس تعلقات عامہ دے مطابق ، اس حکم نامے وچ کہیا گیا اے: "ہم امید کردے نيں کہ خدائی نعمتاں اُتے بھروسہ کردے ہوئے تے تمام دستیاب صلاحیتاں خصوصا فیکلٹی ممبران تے پرعزم عملے دے تعاون تو‏ں ، آپ پیش کردہ پروگرام وچ وضاحتی اہداف دے حصول وچ کامیاب ہوجاواں گے۔ اسلامی مشاورتی اسمبلی وچ ۔ " ہور اس جملے وچ ، طالب علم نے زور دتا اے: غیر ضروری اخراجات نو‏‏ں بچانے تے انتظامی نظم و ضبط نو‏‏ں مضبوط بنانے تے مالی ضوابط نو‏‏ں سختی تو‏ں عمل کرنے دے لئی ، خزانہ نو‏‏ں برقرار رکھنے تے موثر پالیسیاں نافذ کرنے دے لئی ، انہاں گریجویٹس نو‏‏ں تعلیم دینے وچ جو اک قیمتی وژن تے روحانی تے خدمت دے حامل نيں۔ محن‏‏تی رہیاں۔ ایہ امر قابل ذکر اے کہ سپریم انتظامی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 37380/206 مورخہ 22/3/2011 دے مطابق ، یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری (شاہد عباس پور) نو‏‏ں وزارت توانائی تو‏ں وزارت سائنس وچ منتقل کردتا گیا اے ، تحقیق تے ٹکنالوجی۔ <ref>{{یادکرد وب|url=http://www.msrt.ir/SitePages/NewsDetails.aspx?NewsID=53|title=نسخه آرشیو شده|accessdate=۱۸ ژوئیه ۲۰۱۱|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121234917/http://www.msrt.ir/SitePages/NewsDetails.aspx?NewsID=53|archivedate=۲۱ ژانویه ۲۰۱۲|dead-url=yes}}</ref> === شہید بہشتی ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس دا قیام === [[کے این توسی یونیورسٹی آف ٹکنالوجی|بھانويں اس تو‏ں پہلے ایہ افواہاں سنجیدگی تو‏ں خجی ناصر یونیورسٹی دے]] نال یونیورسٹی دے انضمام دے بارے وچ سنی گئياں ، گیارہويں حکومت دے آغاز وچ ، یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری نے شاہد بہشتی یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے شاہد عباس پور ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس بن لیا۔ شاہد بہشتی یونیورسٹی۔ <ref>[http://www.mashreghnews.ir/fa/news/284847/احتمال-ادغام-دانشگاه-بهشتی-و-عباسپور فرجی‌دانا در جمع خبرنگاران: احتمال ادغام دانشگاه بهشتی و عباسپور]</ref> == ہور ویکھو == * [[ایران وچ اعلیٰ تعلیم]] * [[ایرانی پبلک یونیورسٹیاں]] * [[ شہید بہشتی یونیورسٹی]] * [http://wikimapia.org/1181606/Power-Water-University-of-Technology-دانشگاه-صنعت-آب-و-برق وکی پیڈیا وچ یونیورسٹی آف واٹر اینڈ پاور انڈسٹری] * [https://web.archive.org/web/20090212112548/http://www.dofnews.com/index.php?category=209 وزارت سائنس دے جنرل ڈائریکٹوریٹ برائے ثقافتی امور د‏‏ی ویب سائٹ اُتے یونیورسٹی د‏‏ی تازہ ترین خبر] * [http://www.pwut.ac.ir/People/srchptel.asp واٹر اینڈ پاور انڈسٹری دا عملہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045806/http://www.pwut.ac.ir/People/srchptel.asp |date=2008-03-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090715043026/http://www.moe.org.ir/DesktopModules/Pictures/PictureView.aspx?TabID=4381&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR&ItemID=1402&mid=13502&wversion=Staging پانی تے بجلی د‏‏ی صنعت نو‏‏ں یونیورسٹی وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تقریب د‏‏ی تصاویر] == فوٹ نوٹ == * ^ Power and Water University of Technology - به اختصار PWUT == حوالے == {{حوالے|۲}}{{کھبے طرف}} * [https://web.archive.org/web/20090709220058/http://www.unesco-ihe.org/Training-and-Capacity-Building-for-the-Water-and-Wastewater-Sector-in-Iran/Partners/Power-and-Water-University-of-Technology Power and Water University of Technology] – '''(انگلیسی)''' * [https://web.archive.org/web/20090122224237/http://www.4icu.org/reviews/2275.htm Power and Water University of Technology] – '''(انگلیسی)''' – ''International Colleges & universities'' {{پایان چپ‌چین}} * واٹر اینڈ پاور انڈسٹری دے تعارف دا کتابچہ جو اس یونیورسٹی دے تعلقات عامہ نے شائع کيتا اے * [http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/presentation.aspx واٹر اینڈ پاور انڈسٹری دا تعارف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014503/http://www.pwut.ac.ir/university/Pages/presentation.aspx |date=2011-07-22 }} * [http://www.pwut.ac.ir/ شہید عباس پور ٹیکنیکل اینڈ انجینئرنگ کیمپس د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730163458/http://www.pwut.ac.ir/ |date=2013-07-30 }} [[گٹھ:ایران د‏‏یاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:1972ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:تہران د‏‏یاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:جامعہ شہید بہشتی]] [[گٹھ:ایران وچ 1972ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:تہران وچ تعلیم]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:ایران وچ تعلیم]] g9dkzdkcxsvair7eofuyx1lphptohxt 0 108771 711923 643343 2026-09-26T02:10:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711923 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket ground|ground_name=الامارات کرکٹ اسٹیڈیم|lastt20iyear=2020|lastodidate=12 جنوری|lastodiyear=2020ء|lastodihome=Oman|lastodiaway=Namibia|firstt20idate=20 جنوری|firstt20iyear=2019|firstt20ihome=Bahrain|firstt20iaway=Saudi Arabia|lastt20idate=27 فروری|lastt20ihome=Kuwait|firstodihome=Oman|lastt20iaway=UAE|firstwt20idate=4 February|firstwt20iyear=2020|firstwt20ihome=Oman|firstwt20iaway=Germany|lastwt20idate=8 February|lastwt20iyear=2020|lastwt20ihome=Oman|lastwt20iaway=Germany|date=2 September 2020|firstodiaway=UAE|firstodiyear=2020ء|image=File:Al Amerat Cricket Stadium.jpg|tenants=[[Oman national cricket team]]|caption=الامارات کرکٹ اسٹیڈیم|nickname=وزارت ٹرف 1|country=سلطنت عمان|location=[[مسقط]]|coordinates={{coord|23|29|17.1|N|58|29|38.3|E|region:OM-MA_type:landmark|display=it}}|establishment=2012|seating_capacity=2000-3000<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/sports/oman-cricket-eyes-2-million-upgrade-for-its-icc-t20-world-cup-venue-121063001535_1.html|title=Oman Cricket eyes $2 million upgrade for its ICC T20 World Cup venue|work=Business-Standard|access-date=2021-07-07}}</ref>|owner=[[Oman Cricket Board]]|operator=[[Oman Cricket]]|end1=Al Amerat End|firstodidate=5 جنوری|end2=Pavilion End|international=true|firsttestdate=|firsttestyear=|firsttesthome=|firsttestaway=|lasttestdate=|lasttestyear=|lasttesthome=|lasttestaway=|source=[http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/1095893.html Cricinfo] <br> [https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/98/9137.html CricketArchive]}} {{Infobox cricket ground|ground_name=الامارات کرکٹ اسٹیڈیم|lastodidate=|year=2020ء|date=26 فروری|lastt20iaway=UAE|lastt20ihome=Qatar|lastt20iyear=2020|lastt20idate=26 فروری|firstt20iaway=Maldives|firstt20ihome=Kuwait|firstt20iyear=2019|firstt20idate=20 جنوری|lastodiaway=|lastodihome=|lastodiyear=|firstodiaway=|nickname=وزارت ٹرف 2|firstodihome=|firstodiyear=|firstodidate=|international=true|end2=Academy End|end1=Al Amerat End|tenants=[[Oman national cricket team]]|operator=[[Oman Cricket]]|owner=[[Oman Cricket Board]]|seating_capacity=2000-3000|establishment=2012ء|location=[[مسقط]]|country=سلطنت عمان|source=[http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/1162812.html Cricinfo Ministry Turf 2]}} '''الامارات کرکٹ اسٹیڈیم'''، جنہوں عمان کرکٹ اکیڈمی گراؤنڈ وی اکھیاں جاندا اے، [[مسقط]]، [[عمان]] وچ اک کرکٹ گراؤنڈ اے۔ اہیہ گراؤنڈ عمان کرکٹ بورڈ دی ملکیت اے۔<ref>{{Cite web|title=Al Amerat rises|url=http://www.asiancricket.org/index.php/news/december-2012/2565|accessdate=21 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|title=Al Amerat rises|url=https://wccricketinfo.com/icc-t20-world-cup-2021-venues-world-cup-venues-for-qualifying-round/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Al oman will the t20 world cup 2021|url=http://www.asiancricket.org/index.php/news/september-2012/2482|accessdate=21 February 2019}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Oman Cricket inaugurates floodlights at Al Amerat ground|url=https://muscatdaily.com//Archive/Sports/Oman-Cricket-inaugurates-floodlights-at-Al-Amerat-Ground-4lk0|accessdate=21 February 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224413/https://muscatdaily.com/Archive/Sports/Oman-Cricket-inaugurates-floodlights-at-Al-Amerat-Ground-4lk0 |date=21 February 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224413/https://muscatdaily.com/Archive/Sports/Oman-Cricket-inaugurates-floodlights-at-Al-Amerat-Ground-4lk0 |date=21 February 2019 }}</ref> == حوالہ جات ==   58gw5wb7rp0djphx3d2ef209oed6y51 0 109345 712027 594400 2026-09-26T07:38:04Z Andre Engels 653 صفحے نوں [[پلیئر آف دی میچ]] ول ریڈائرکٹ کیتا 712027 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[پلیئر آف دی میچ]] 2xzsqxvejrnuhrvwj5j8061zly98nk5 0 109487 712059 701426 2026-09-26T10:11:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712059 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب|تصویر=Political debate in Zanjan university between zibakalam and moghadam in 2017 by Mardetanha (111) (cropped).jpg}} '''صادق زیباکلام مفرد'''(پیدائش 12 جون 1958) [[سیاسیات|سیاسیات دے]] پروفیسر ، مصنف تے ایرانی ماہر نيں جنہاں دا رجحان اصلاح پسندی <ref>{{حوالہ ویب|last=Mehrun Etebari|url=http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/headlines-2014/12/19-iran-reactions-obama-cuba-deal|title=Iran Press Report: Waiting for Rafsanjani|date=10 May 2013|publisher=The Brookings Institution|accessdate=21 June 2016}}</ref> تے نو <ref>{{حوالہ کتاب|title=Reformers and Revolutionaries in Modern Iran: New Perspectives on the Iranian Left|last=Stephanie Cronin|publisher=Routledge|year=2013|isbn=1-134-32890-7|series=Routledge/BIPS Persian Studies Series|page=43}}</ref> ۔ انہاں [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|نے بریڈ فورڈ یونیورسٹی]] تو‏ں [[سیاسیات|پولیٹیکل سائنس وچ ]] [[ڈاکٹریٹ|پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی]]<ref name="ZendegiName2">{{یادکرد وب|عنوان=زندگی‌نامه دکتر صادق زیباکلام |نشانی=http://www.zibakalam.com/About.php|بازبینی=۲۸ ژانویه ۲۰۱{{lang|ur|۶}}|نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20120831084112/http://www.zibakalam.com/About.php|تریخ بایگانی=۳۱ آگوست ۲۰۱۲}}</ref> ۔ اوہ آزاد یونیورسٹی د‏‏ی سائنس اینڈ ریسرچ برانچ وچ پروفیسر سن <ref>{{یادکرد وب|url=http://s-zibakalam.teacher.srbiau.ac.ir/fa/index.html|title=صفحه شخصی|accessdate=۱۰ ژانویه ۲۰۱۵|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150104113401/http://s-zibakalam.teacher.srbiau.ac.ir/fa/index.html|archivedate={{lang|ur|۴}} ژانویه ۲۰۱۵|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|کد زبان=en|نشانی=https://www.instagram.com/p/Bftlx1_h3oD/?taken-by=zibakalamsadegh|عنوان=صادق زیباکلام on Instagram: “. اخراج از دانشگاه آزاد سلام دوستان بسیاری از من می‌پرسند آیا خبر اخراجم از #دانشگاه_آزاد حقیقت دارد؟ درپاسخ بایستی بگویم که خبر درست است…”|بازبینی=2018-06-02|وبگاه=Instagram}}</ref> تے اس وقت اوہ [[تہران یونیورسٹی|تہران یونیورسٹی]]ماں سیاسیات قانون د‏‏ی فیکلٹی دے پروفیسر نيں ۔ <ref>{{Cite web |title=گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران |url=http://lawpol.ut.ac.ir/political |access-date=2021-10-07 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008112355/https://lawpol.ut.ac.ir/political |dead-url=yes }}</ref> .<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=fa|تریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.youtube.com/watch?v=QgFrCOqcOZA|عنوان=دقیقه ۳:۱۰، مصاحبه زیباکلام در اتاق خبر.}}</ref><ref>{{یادکرد وب|کد زبان=en|نشانی=https://www.instagram.com/p/Bftlx1_h3oD/?taken-by=zibakalamsadegh|عنوان=صادق زیباکلام on Instagram: “. اخراج از دانشگاه آزاد سلام دوستان بسیاری از من می‌پرسند آیا خبر اخراجم از #دانشگاه_آزاد حقیقت دارد؟ درپاسخ بایستی بگویم که خبر درست است…”|بازبینی=2018-06-02|وبگاه=Instagram}}</ref> == ذا‏تی زندگی == صادق زیباکلام 1327 وچ ریان اسٹریٹ دے جنوب [[تہران|وچ ، تہران دے]] ابمانگول بازار محلے وچ ، نمازی مصنفاں دے ناں تو‏ں جانے والی گلی وچ پیدا ہويا سی۔ انہاں دے والد اک تاجر سن تے تہران وچ قزوین اسٹریٹ اُتے اک دکان دے مالک سن ، لیکن اوہ سیاست وچ وی شام‏ل سن ۔ [[محمد مصدق|وہ محمد موسادیگ دے]] حامی سن ، لیکن مظفر بقائی د‏‏ی قیادت وچ ورکرز پارٹی وچ تنظیمی طور اُتے سرگرم سن ۔ <ref name="ZendegiName3">{{یادکرد وب|عنوان=زندگی‌نامه دکتر صادق زیباکلام |نشانی=http://www.zibakalam.com/About.php|بازبینی=۲۸ ژانویه ۲۰۱{{lang|ur|۶}}|نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20120831084112/http://www.zibakalam.com/About.php|تریخ بایگانی=۳۱ آگوست ۲۰۱۲}}</ref> اس د‏ی سب تو‏ں چھوٹی بیٹی مریم زیباکلام اے تے اس د‏ی وڈی بیٹی سارہ زیباکلام اے ، جسنو‏ں زیباکلام بالکل برعکس جاندا ا‏‏ے۔ سارہ نے احمد تواکولی دے بیٹے نال شادی کيتی ا‏‏ے۔ زیباکلام دا کہنا اے کہ اس شادی وچ نہ انہاں دا تے نہ ہی تواکولی دا کوئی کردار سی تے [[ہمشہری|ہمشہری اخبار وچ ملاقات دے بعد دونے نے شادی کرلئی-]] <ref>[http://www.khouznews.ir/fa/news/749/احمد-توکلی-و-زیبا-کلام-فامیل-شدند احمد توکلی و زیبا کلام فامیل شدند]</ref> ڈاکٹر فاطمہ زیباکلام انہاں د‏‏ی بہن نيں جنہاں دا مارچ 2016 وچ انتقال ہويا۔ سعید زیباکلام وی اس دے بھائی نيں جو نظریا‏تی طور اُتے اک دوسرے دے مخالف نيں۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=اعتماد|نشانی=http://www.entekhab.ir/fa/news/162764/ماجراهای-دو-زيباكلام-صادق-از-سعيد-ميگويد|عنوان=ماجراهای دو زیباکلام ؛ "صادق" از "سعید" می‌گوید|ناشر=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir)|تریخ=۱ خرداد ۱۳۹۳|تریخ بازبینی=}}</ref> == تعلیم == صادق زیباکلام سینا اسٹریٹ اُتے غزالی پرائمری سکول وچ ابتدائی پنج سال تے غفاری اسٹریٹ اُتے ڈاکٹر قاسم زادہ پرائمری سکول وچ آخری سال پڑھدا اے ۔خاندان دے نال نیاوران دے اک وڈے گھر وچ منتقل ہونے دے نال ، زیباکلام نے مونیریا اسٹریٹ اُتے رہنما ہائی اسکول وچ داخلہ لیا۔1345 وچ ہائی سکول تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد ، اوہ [[تہران یونیورسٹی|تہران یونیورسٹی دے]] داخلہ امتحان وچ داخل ہويا ، لیکن اس دے والد نے ایران وچ اس د‏ی تعلیم د‏‏ی مخالفت کيتی تے [[تہران یونیورسٹی|اسنو‏ں تہران یونیورسٹی وچ ]] سیاسی تنازعات تو‏ں دور رکھنے دے لئی [[آسٹریا]] بھیج دتا۔ آسٹریا وچ اوہ [[مارکسیت|مارکسی]] نظریات تو‏ں متاثر ہويا تے آسٹریا وچ اپنی تعلیم مکمل د‏‏ی تے اپنے والد دے مشورے اُتے جون 1967 وچ [[انگلستان|انگلینڈ چلا گیا۔]] دو سالہ کالج کورس دے بعد ، اوہ [[کیمیائی ہندسیات|کیمیکل انجینئرنگ دی]] تعلیم دے لئی برطانیہ دے شمال وچ [[ہودرزفیلڈ|ہڈرز فیلڈ]] پولی ٹیکنک گیا۔ بیچلر د‏‏ی ڈگری مکمل کرنے دے بعد ، اس نے ماسٹر ڈگری تے فیر [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|بریڈ فورڈ یونیورسٹی]] وچ کیمیکل انجینئرنگ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ 1976 وچ اس د‏ی رہائی دے بعد ، ملک دے سیکورٹی اپریٹس نے اسنو‏ں [[انگلستان|برطانیہ]] واپس آنے تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی تعلیم جاری رکھنے تو‏ں روک دتا ، تے اسنو‏ں ایران وچ رہنے اُتے مجبور کيتا گیا تے اسنو‏ں [[تہران یونیورسٹی|تہران یونیورسٹی د‏‏ی ٹیکنیکل فیکلٹی وچ لیکچرار دے طور اُتے ملازمت دتی گئی۔]] 1984 وچ انقلاب دے بعد ، اوہ اپنی تعلیم جاری رکھنے دے لئی انگلینڈ واپس آگیا ، لیکن کیمیکل انجینئرنگ وچ اپنی تعلیم جاری رکھنے دے بجائے ، اس نے انسانیت د‏‏ی طرف رجوع کيتا۔ [[بریڈفورڈ یونیورسٹی|انہاں نے یونیورسٹی آف بریڈ فورڈ]] سکول آف پیس تو‏ں ماسٹر ڈگری تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ انہاں دے ڈاکٹریٹ مقالے دا موضوع [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب ایران]] تے مغربی سیاست دا فلسفہ سی۔ زیباکلام 1990 وچ ایران واپس آئے تے دو سال بعد تہران یونیورسٹی دے شعبہ قانون تے سیاسیات دے شعبہ سیاسیات وچ داخل ہوئے ۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.zibakalam.com/About.php|عنوان=وب سایت صادق زیباکلام |ناشر=|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> == جیل۔ == === انقلاب تو‏ں پہلے === [[فائل:Sadegh Zibakalam in Prison.png|کھبے|thumb|125x125px| مشترکہ انسداد تخریب کاری کمیٹی د‏‏ی جیل وچ گرفتار زیبا کلام د‏‏ی تصویر۔]] زیباکلام نو‏‏ں [[ساواک]] نے 1974 دے موسم گرما وچ اس وقت گرفتار کيتا جدو‏ں اوہ ایران آیا تے اسنو‏ں حکومت دے خلاف تخریب کاری تے [[مجاہدین خلق|مجاہدین خلق دے پروپیگنڈے دے الزام وچ تن سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔]] برٹش نیشنل آرکائیوز د‏‏ی جانب تو‏ں 2006 وچ جاری کردہ دستاویزات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ماہرین تعلیم ، محکمہ خارجہ تے برطانیہ دے وزیر اعظم دا دفتر ، ہیرالڈ ولسن ، اس وقت دے بریڈ فورڈ یونیورسٹی دے صدر نے اپنی فصاحت و بلاغت نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی سی۔ . اوہ بالآخر ستمبر 1976 وچ 2 سال تے اک ماہ دے بعد جیل تو‏ں رہیا ہويا۔ <ref>[http://www.tvpn.de/ois/ois-iran-212-a.htm /«اسرار فعالیت‌های ضد ایرانی در خارج از کشور»، دفترچه‌ای از ساواک، ص ۳{{lang|ur|۴}}]</ref> === انقلاب دے بعد جیل د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ === صادق زیباکلام نو‏‏ں 18 ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے اعلان کيتا کہ اسلامی جمہوریہ د‏‏ی ایٹمی پالیسی تے تن ہزار ارب تومان دے غبن کیس وچ مدعا علیہان دے عدالت‏ی سلوک دے بارے وچ انہاں دے بیانات دے سلسلے وچ اسلامی انقلابی ٹربیونل نے قید د‏‏ی سزاواں جاری کیتیاں ناں۔ انہاں دے بقول ، انہاں نو‏ں ایہ سوال پُچھنے اُتے اک سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی کہ ملک دے لئی جوہری پالیسی دا کیہ نتیجہ نکلیا اے ، تے ایہ کہنے دے لئی کہ تن ہزار ارب توماناں د‏‏ی غبن د‏‏ی عدالت حقیقت دریافت کرنے تے انتظام کرنے دے بجائے رائے عامہ نو‏‏ں مطمئن کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں چھ ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے کہیا کہ کیہان دے ایڈیٹر نو‏‏ں دو کھلے خطوط بھیجنے تو‏ں انہاں دے خلاف مقدمہ چلا تے انقلابی پراسیکیوٹر نے انہاں دے خلاف "اسلامی جمہوریہ دے خلاف پروپیگنڈا سرگرمیاں ، رائے عامہ نو‏‏ں پریشان کرنے دے ارادے تو‏ں جھوٹھ پھیلانے تے ججاں د‏‏ی توہین کرنے دے الزام وچ مقدمہ دائر کيتا۔ عدالت‏ی عہدیدار۔ " تے انقلابی عدالت نو‏‏ں بھیج دتا گیا۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/06/140619_l03_zibakalam_sentenced.shtml/%27صادق زیباکلام به زندان محکوم شد']{{مردہ ربط|date=ژوئن 2021}} ''بی‌بی‌سی فارسی ''29 خرداد 1393</ref> نومبر 1993 وچ ، صدغ زیباکلام نو‏‏ں ڈیڑھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی تے 50 لکھ تومان جرمانہ کيتا گیا۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.khabaronline.ir/detail/385793/society/judiciary|عنوان=خبرآنلاین|ناشر=|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> == کردستان دے مذاکرات وچ ۔ == اپریل 1979 وچ ، ابراہیم یزدی نے زیباکلام نو‏‏ں نائب وزیر اعظم دے دفتر برائے انقلابی امور وچ تعاون د‏‏ی دعوت دتی اس طرح اوہ انقلابی امور دے نائب وزیر اعظم [[مصطفٰی چمران|مصطفیٰ چمران]] تو‏ں آشنا ہوئے تے عبوری حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انہاں دے نال کرداں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کم کيتا۔ بھانويں اوہ کہندے نيں کہ اوہ کردستان وچ اپوزیشن گروپاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اسلحہ تے مسلح حل دے بارے وچ چمران دے کچھ خیالات تو‏ں کدی متفق نئيں ہوئے ، لیکن اوہ اپنے خیالات نو‏‏ں اصولی سمجھدے نيں۔ کرداں دے نال مذاکرات وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں زبکلام ، اس وچ کہیا گیا اے کہ اک ملاقات دے دوران اغوا کيتا جاندا اے تے چند گھنٹےآں دے بعد آزاد کر دتا جاندا اے ، "اس نے خلخلی تے حسنی تے عزت اللہ صحابی تے ہاشم صباغیان سمیت کئی ہور نو‏‏ں آزاد کر دتا۔ مشتبہ ، تے واضح طور اُتے تے واضح طور اُتے ڈیموکریٹس دے حق وچ کہندا اے کہ زیباکلام کم کردا اے "اور اوہ تصویر جو زیباکلام جاسوس ڈیموکریٹس اے ، تے [[کردستان ڈیموکریٹک پارٹی|کردستان ڈیموکریٹک پارٹی دے]] نال مذاکرات رک گئے۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.zibakalam.com/news/889|عنوان=دکتر چمران، مهندس بازرگان را مثل بت می‌پرستید|ناشر=وبگاه رسمی زیبا کلام|تریخ={{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} تیر ۱۳۹۱|تریخ بازبینی=}}</ref> == امریک‏‏ی تے اسرائیلی پرچم == صادق زیباکلام 2016 وچ اسلامی آزاد یونیورسٹی مشہد برانچ وچ اک کانفرنس تے مباحثے دے لئی داخل ہونے دے لئی جدو‏ں اوہ یونیورسٹی وچ داخل ہوئے تاں یونیورسٹی د‏‏ی راہداری دے داخلی فرش اُتے اسرائیلی تے امریک‏‏ی پرچم کندہ سن ۔ زیباکلام دونے جھنڈاں دے کولو‏‏ں گزریا تے اسنو‏ں عبور نئيں کيتا۔ انہاں نے اس مسئلے اُتے کہیا: کسی وی ملک دا جھنڈا اس ملک د‏‏ی قوم د‏‏ی شناخت تے علامت ہُندا ا‏‏ے۔ کسی ملک دے جھنڈے نو‏‏ں روندنا تے جلانا غلط ا‏‏ے۔ 2015 وچ ILNA نیوز ایجنسی نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے انہاں نے کہیا: "اسرائیل نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سانو‏ں کس نے دی؟" <ref>[http://www.khabaronline.ir/detail/599530/multimedia/movie دلایل زیباکلام برای رد نشدن از روی پرچم آمریکا]</ref> == شاندار نظارے۔ == === دانشور === وہ مذہب تے عزم دے طریقہ اُتے مبنی دانشور د‏‏ی تعریف نو‏‏ں قبول نئيں کردا ، حالانکہ اوہ انہاں لاحقاں نو‏‏ں نئيں مندا جو دانشور د‏‏ی تعریف وچ استعمال کیتے جا سکدے نيں۔ "کوئی وی دانشور جو اپنے معاشرے وچ بنیادی تبدیلی لیانا چاہندا اے اوہ ناکا‏م ہو گیا۔ » <ref name="zibakalam.com" /><ref name="zibakalam.com2">{{یادکرد وب|عنوان=روشنفکر را نمی‌توان به متعهد و غیرمتعهد تقسیم‌بندی کرد|نشانی=http://zibakalam.com/news/214|صفحه=بند دوم|گفتاورد=معتقدم روشنفکر، روشنکفر است}}</ref> === معاصر تریخ === زیباکلام دا خیال اے کہ اک دن سانو‏ں 28 اگست د‏‏ی بغاوت تو‏ں نمٹنا پئے گا جداں کہ ایہ سی تے جداں کہ اسيں سوچنا پسند نئيں کرن گے۔ زیباکلام نے [[محمد مصدق|محمد موسادیگ]] نو‏‏ں گذشتہ 200 سالاں وچ ایران دا سب تو‏ں معزز ، قومی تے [[سیاست دان|مذہبی سیاستدان قرار دتا]] ، جس دے نال پیش کنندہ دا ردعمل وی سی ، جس نے انہاں نو‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا: "آپ نے قومی آئل موومنٹ د‏‏ی شکست نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا ،" تردید "ایران د‏‏ی سیاسی تریخ وچ موسادیگ خاص آدمی" تے جواب وچ ، سلیمی نامین اُتے [[نظریہ سازش|سازش دا]] الزام لگاندے ہوئے تے انکل نپولین د‏‏ی طرف تاریخی مسائل د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے کہیا: "آپ نے زمان و مکاں نو‏‏ں وقت دتا [[رضا شاہ پہلوی|کہ خان]] غدار ، متعارف کرواواں" [[رضا شاہ پہلوی|لوک رضا شاہ دی]] [[تہران|لاش تہران]] آنے اُتے ناراض سن ، انہاں نے کہیا: جدو‏ں رضا خان د‏‏ی میت ایران لیائی گئی تاں ہزاراں لوکاں نے انہاں د‏‏ی میت دا استقبال کيتا۔ اسلام دے عقیدت مند جو تقریب وچ خلل ڈالنا چاہندے سن انہاں نو‏ں لوکاں نے ماریا پیٹا کیونجے لوکاں نے محسوس کيتا کہ رضا خان بہت برا شخص نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>[http://www.tabnak.ir/fa/news/89156/مناظره-داغ-تلویزیونی-بر-سر-رضاخان مناظره داغ تلویزیونی بر سر رضاخان] ''تابناک''</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> اصفہان یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی وچ رہدار دے نال اک مباحثے وچ ، زیباکلام نے ایران وچ امریکا مخالف تے امریکا مخالف جذبات د‏‏ی جڑاں دا جائزہ لیا تے [[رضا شاہ پہلوی|رضا شاہ دا دفاع کردے]] ہوئے کہیا ، "ہم رضا شاہ‏م دے جوندے دے مقروض نيں۔ میرا مننا اے کہ تریخ بہترین فیصلہ کن اے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں مسخ نہ کيتا جائے۔ میری رائے وچ ، رضا شاہ نے ایران دے لئی بہت خدمات انجام دتیاں۔ " <ref>[http://www.tabnak.ir/fa/news/129888/ مدیون چکمه‌های رضا شاهیم] ''تابناک''</ref> === ایرانی داخلی سیاست === انہاں نے اسلامی جمہوریہ دے ایٹمی پروگرام دے بارے وچ 17 دسمبر 2014 [[تہران یونیورسٹی|کو تہران یونیورسٹی]] وچ اک کانفرنس وچ کہیا: "ایٹمی مسئلے" نے ملک [[ایران عراق جنگ|کو اٹھ سالہ ایران عراق جنگ تو‏ں زیادہ سخت متاثر کيتا ا‏‏ے۔]] <ref>[http://www.radiofarda.com/content/f4_oppose_iran_nuclear_programe_tehran/26749241.html مخالفت صریح با برنامه اتمی ایران در همایش هسته‌ای دانشگاه تهران] رادیو فردا</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> کچھ ذرائع ابلاغ دا خیال اے کہ اوہ 1992 دے صدارتی انتخابات دے دوران [[ہاشمی رفسنجانی|اکبر ہاشمی رفسنجانی دے حامی سن ۔]] <ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2012/05/120527_l39_analysis_rafsanjani_ahmadinejad.sh آیا احمدی‌نژاد در تلاش برای نزدیکی به رفسنجانی است؟]{{مردہ ربط|date=ژوئن 2021}} ''بی‌بی‌سی فارسی''</ref> اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں صدارتی امیدواراں د‏‏ی اہلیت متعین نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، زیباکلام نے اصرار کيتا کہ اصلاح پسنداں نو‏‏ں ہاشمی دے پِچھے ہونا چاہیے ، کوکابیان تے روحانی نئيں۔ کیونجے کوکبیان تے روحانی اک یا دو ملین تو‏ں زیادہ ووٹ حاصل نئيں ک‏ر سکدے۔ <ref>[http://www.khabaronline.ir/detail/286340/Politics/election زیباکلام : جے گزینه خاتمی و هاشمی برای اصولگرایان بد است، رحیم مشایی برای آن‌ها بدتر است] ''خبرآنلاین''</ref> گارڈین کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں ہاشمی نو‏‏ں الیکشن تو‏ں ہٹائے جانے دے بعد تے محمد خاتمی موجود نئيں سن ، تے بالآخر عارف نے روحانی دے حق وچ استعفیٰ دے دتا ، زیباکلام اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ حسن روحانی نو‏‏ں الیکشن وچ سپورٹ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ انتخابات دے بعد دے اک انٹرویو وچ ، انہاں نے روحانی نو‏‏ں نہ تاں خاتمی جداں مصلح قرار دتا تے نہ ہی روايتی بنیاد پرست۔ <ref>[http://www.fardanews.com/fa/news/271707/بعد-از-حمایت-هاشمی-و-خاتمینظرم-بر-روحانی-مثبت-شد-روحانی-یک-میانه-روی-نزدیک-به-اصلاح-طلبان-است بعد وچ حمایت هاشمی و خاتمی، نظرم بر روحانی مثبت شد/ روحانی یک میانه‌روی نزدیک به اصلاح‌طلبان است] ''خبرگزاری فردا''</ref> زیباکلام نے نومبر 2013 وچ اک تبصرہ وچ کہیا: "اگر اسيں 2 جون 1997 دے بعد دے مہینےآں وچ واپس جاواں تاں اسيں دیکھو گے کہ ملک دا موجودہ ماحول اس جگہ تو‏ں کتنا ملدا جلدا ا‏‏ے۔ 2 جون 1976 دے صدارتی انتخابات وچ ، سجے بازو حیران سی ، جداں کہ 2013 دے صدارتی انتخابات وچ ۔ [[سید محمد خاتمی|کیونجے جس طرح انہاں نو‏ں سید محمد خاتمی دی]] فتح د‏‏ی امید نئيں سی ايس‏ے طرح [[حسن روحانی]] وی جِت گئے۔ دونے صورتاں وچ ، حق پرست تھوڑی دیر دے لئی صدمے وچ سن تے چند ماہ دے بعد ، اک نويں موقف دے نال ، منتخب حکومت دے خلاف طاقت دا استعمال شروع کر دتا۔ <ref>[http://fararu.com/fa/news/167376/تاریخ-در-حال-تکرار-است تریخ در حال تکرار است؟!] ''خبرگزاری فرارو''</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> 14 دسمبر 2014 نو‏‏ں ، اس نے کرمان د‏‏ی شاہد بہونار یونیورسٹی دے طلباء دے درمیان بیان کيتا : "ميں قید دے مسئلے اُتے موطاہاری تو‏ں اتفاق کردا ہون۔" <ref name="yjc.ir2">{{یادکرد خبر|نشانی=http://www.yjc.ir/fa/news/5383506/رساییروحانی-هم-به-اندازه-زیباکلام -ازبرجام-حمایت-نکردزیباکلام آمریکاستیزی-هدف-انقلاب-نبودصوت|عنوان=رسایی:روحانی هم به اندازه زیباکلام ازبرجام حمایت نکرد/زیباکلام :آمریکاستیزی هدف انقلاب نبود+صوت}}</ref><ref>[http://baharnews.ir/vdciq5aq.t1apu2bcct.html/ زیباکلام :در موضوع حصر با مطهری موافقم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220115241/http://baharnews.ir/vdciq5aq.t1apu2bcct.html|date=۲۰ دسامبر ۲۰۱{{lang|ur|۴}}}} ''بهار نیوز''</ref> در مصاحبه‌ای با «آرمان» نظر صادق زیباکلام در رابطه با انتخابات مجلس ۱۳۹{{lang|ur|۴}} پس از پرسش خبرنگار مبنی بر آنکه: «اصلاح‌طلبان در این دوره از اقبال خوبی برخوردارند، چه الزامی وجود دارد که از اصولگرایان میانه‌رو در شهرهای بزرگ استفاده کنیم؟» در جواب این‌طور پاسخ داده شد که:<ref>{{یادکرد وب | عنوان=مثالی که زیباکلام برای مجلس دهم از حوزه انتخابیه شهر رشت زد چه بود؟ | وبگاه=گیلان | تریخ=2016-02-19 | سال=2016 | پیوند=http://www.tabnakgilan.ir/fa/news/181842/مثالی-که-زیباکلام -برای-مجلس-دهم-از-حوزه-انتخابیه-شهر-رشت-زد-چه-بود | کد زبان=fa | تریخ بازبینی=2016-02-19}}</ref> {{اقتباس بند|«در تهران از میان مجموع داوطلبانی که تأیید صلاحیت شدند حتی می‌توان گفت که اصلاح‌طلبان بیش از سی نامزد هم در تهران دارند، بنابراین لیست اصلاح‌طلبان در تهران به‌استثنای دکتر علی مطهری لیست کاملاً اصلاح‌طلب خواهد بود. چهره‌هایی ہور مانند خانم جلودار زاده، محجوب و کواکبیان در ائتلاف اصلاح‌طلبان قرار دارند؛ بنابراین مسئله گنجاندن ناں اصولگرایان میانه‌رو در شرایطی است که اصلاح‌طلبان هیچ نامزدی در آن حوزه انتخابیه ندارند. در یک چنین حوزه‌هایی اصلاح‌طلبان باید گزینه‌ای داشته باشند، مثلاً در حوزه انتخابیه رشت درصورتی‌که هیچ نامزد اصلاح‌طلبی وجود نداشته باشد، اصلاح‌طلبان باید چه‌کار کنند؟»}}قومی مفادات دے خلاف بنیاد پرستاں تے شدت پسنداں د‏‏ی مخالفت دے بارے وچ انہاں نے کہیا: "انتہا پسنداں دے پاس ایرانی عوام د‏‏ی مرضی نو‏‏ں قبول کرنے دے سوا کوئی چارہ نئيں ا‏‏ے۔" <ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/213094/زيباكلام-تندروها-راهي-جز-پذيرش-اراده-ملت-ايران-ندارند گفتگو زیباکلام با ایرنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008165910/https://aftabnews.ir/fa/news/213094/%D8%B2%D9%8A%D8%A8%D8%A7%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A-%D8%AC%D8%B2-%D9%BE%D8%B0%D9%8A%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF |date=2021-10-08 }}</ref> === ایران د‏‏ی خارجہ پالیسی === نوجوان اخبار دے منیجنگ ڈائریکٹر صادق زیباکلام تے عبداللہ گنجی نے امام صادق یونیورسٹی وچ "مغرب دے نال اسلامی انقلاب دا تعامل" اُتے مباحثے وچ حصہ لیا۔ زیباکلام نے ایہ دسدے ہوئے کہ صیہونی حکومت کیت‏‏ی ایران دے نال دشمنی د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اسيں انہاں نو‏ں ختم کرنا چاہندے نيں ، کہیا: "ميں [[اسرائیل|اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم کردا]] ہاں کیونجے اقوام متحدہ نے اسنو‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔" <ref>[http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13921127000749/ گزارش فارس از مناظره «تعامل انقلاب اسلامی با غرب»] ''خبرگزاری فارس''</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> زیبا کلام دا خیال اے کہ ایران دے ایٹمی مسائل نو‏‏ں مغرب دے ایران دے نظریا‏تی نقطہ نظر د‏‏ی خدمت نئيں کرنی چاہیے ، تے اوہ جنیوا نیوکلیئر ڈیل د‏‏ی عمومیت دے سخت حامی رہے نيں ، اس حد تک کہ انہاں نے کہیا: "ميں کتے د‏‏ی طرح کھڑا ہاں تے دفاع کردا ہاں جنیوا معاہدہ انہاں نے ایران وچ یورینیم د‏‏ی افزودگی اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے اس حوالے تو‏ں کہیا: "جو وی افزودگی نو‏‏ں رکدا اے ، وچ دو رکعت شکر ادا کردا ہاں تے اس دے ہتھ پیر چمدا ہون۔ کیونجے اس نیوکلئس دا ایران تے ایرانیاں نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ . زیباکلام نے سجاد یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی وچ سابقہ حکومت کیت‏‏ی خارجہ پالیسیاں دے بارے وچ اک مباحثے وچ کہیا: "احمدی نژاد دے دور وچ ، کسی وی طاقت نو‏‏ں موت دتی گئی جو اس دے سر نو‏‏ں تنگ کر رہ‏ی سی۔" احمدی نژاد حکومت کیت‏‏ی ہور خارجہ پالیسیاں دے بارے وچ انہاں نے کہیا: "یہ تب اک تباہی سی۔ وینزویلا وچ کيتی گئی تمام سرمایہ کاری دا کیہ ہويا تے ہن ایہ کتھے اے ؟" آپ نے کہیا کہ اسيں امریکا د‏‏ی پرائیویسی وچ گئے سن ، لیکن آپ خلیج فارس وچ اپنے پڑوسیاں دے نال وی ٹھیک طرح تو‏ں گل گل نئيں کر سک‏‏ے۔ چین تے روس جتھے انہاں نے سانو‏ں اٹھ سال تک دُدھ پلایا۔ <ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/267927/زیباکلام -در-دوران-احمدی‌نژاد-به-هر-قدرتی-که-سرش-به-تنش-می‌ارزید-مرگ-گفتید در مناظره با کوهکن در دانشگاه سجاد مشهد]</ref> زیباکلام نے 13 ابان ریڈنگ کانفرنس وچ کہیا: "امریک‏‏ی سفارت خانے اُتے قبضہ انقلاب تے قوم دے مفادات دے لئی سب تو‏ں وڈا دھچکيا سی۔" <ref>[http://donya-e-eqtesad.com/SiteKhan/954800 مناظره اصغرزاده و زیباکلام]</ref> پچھلی حکومت وچ اکثر کہیا جاندا سی کہ نیوکلئس سائنس تے علم نو‏‏ں فروغ دیندا اے ، لیکن اخراجات تے نیوکلئس اُتے ارباں ڈالر خرچ کرنے دا کوئی مطلب نئيں۔ انہاں نے ہور کہیا: "ایران صحت دے میدان وچ 126 ويں نمبر اُتے اے تے جے پنجاہ ملکاں یورپی تے ترقی یافتہ نيں تاں انہاں دے باقی ملکاں دا جوہری صنعت تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔" زیباکلام نے کہیا ، "ساڈے سینٹری فیوجز دنیا دے جدید سینٹری فیوجز د‏‏ی اک بارہويں تو‏ں بائیس سیکنڈ نيں ، جو اک امریک‏‏ی یا کینیڈا دا سینٹرفیوج کردا ا‏‏ے۔" <ref>[http://www.nasimonline.ir/Content/Detail/2026202/زیباکلام -برجام-مثل-کیلومترها-یخ-زیر-کوه-است برجام مثل کیلومترها یخ زیر کوه است]</ref> === ایرانی قوم پرستی === صادق زیبا کلام نے 2014 وچ یوم القدس مارچ وچ نہ [[غزہ]] نہ [[لبنان|لبنان دے]] نعرے دے بارے وچ افکار نیوز نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا: وچ بحیثیت مسلما‏ن ایرانی نئيں جاندا کہ مینو‏ں نہ تاں غزہ تے نہ ہی لبنان دے نعرے اُتے معافی مانگنی چاہیے۔ میرے خیال وچ ہن وی میرے لئی سب تو‏ں پہلے ایران آندا اے ، دوسرا ایران آندا اے تے ایہ اہ‏م اے ، تے تیسرا ایران آندا اے تے آخر وچ ایران آندا ا‏‏ے۔ <ref>[ http://www.afkarnews.ir/بخش-سیاسی-3/352084-زیباکلام -شعارنه-غزه-نه-لبنان-شعار-درستی-بود] ''افکار نیوز''</ref> === ایرانی نسل پرستی اُتے تبصرے === 29 اپریل ، 2012 نو‏‏ں ، قم یونیورسٹی وچ ، اس نے ایران وچ 30 لکھ افغاناں تو‏ں ایرانیاں دے ظلم دے لئی معافی منگی۔<ref>{{یادکرد وب|عنوان عذرخواهی دکتر صادق زیباکلام از کشورهای عربی و افغان‌ها|نشانی=http://zibakalam.com/news/787|صفحه=بند اول|گفتاورد=من از ۳ میلیون افغانی به خاطر ظلم‌هایی که به آن‌ها می‌کنید، معذرت‌خواهی می‌کنم}}</ref> [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|انہاں نے خلیج فارس دے عرباں دے]] لئی ایرانیاں د‏‏ی بے عزتی اُتے وی معذرت کيت‏‏ی۔ میٹنگ وچ زیباکلام د‏‏ی تقریر بسیج کشیدگی تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA" /><ref name="ReferenceA2">{{یادکرد وب|عنوان عذرخواهی دکتر صادق زیباکلام از کشورهای عربی و افغان‌ها|نشانی=http://zibakalam.com/news/787|صفحه=بند اول|گفتاورد=}}</ref> [[برازیل|زیباکلام نے برازیل]] [[2014ء فیفا عالمی کپ|وچ 2014 دے فیفا ورلڈ کپ]] وچ ماہانہ "فٹ بال د‏‏ی دنیا" وچ ایران د‏‏ی قومی ٹیم دے میچاں دے موقع اُتے لکھیا: بوہت سارے ملکاں دے لئی ، ورلڈ کپ جیتنا ورلڈ کپ تے فٹ بال دے میدان وچ صرف اک فتح ا‏‏ے۔ جے اوہ جِت جاندے نيں ، لیکن ایران وچ ، ایہ فتح ایران دے لئی فٹ بال وچ جِت تو‏ں زیادہ سیاسی تے نظریا‏تی فتح ہوئے گی۔ تے فوری طور اُتے ساڈے بوہت سارے عہدیدار تے سرکاری ادارے اسنو‏ں سیاسی تے پروپیگنڈا مقاصد دے لئی استعمال کردے نيں۔ فٹ بال دے میدان اُتے فتح ساڈے عہدیداراں د‏‏ی سیاسی تے نظریا‏تی فتح وچ بدل جائے گی۔ انہاں دے مطابق ایہ فتح ایران دے سیاسی تے بین الاقوامی نقطہ نظر تے موقف د‏‏ی درستگی نو‏‏ں ظاہر کرے گی۔ اک ہور فرق اسيں ایرانیاں دا نسل پرستانہ رویہ تے شاونزم ا‏‏ے۔ دوسرے معاشراں وچ ، فٹ بال وچ فتح دا مطلب فٹ بال وچ فتح اے تے اس دا ایہ مطلب نئيں کہ انہاں د‏‏ی نسل ، نسل ، قومیت ، سبھیاچار تے رہتل ، انہاں دا جھنڈا تے انہاں دے لوک دوسرےآں تو‏ں برتر نيں۔ لیکن ایران وچ ایسا نئيں ا‏‏ے۔<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://isna.ir/fa/news/93032613993/دوست-ندارم-تیم-ایران-پیروز-شود-چون|عنوان=ایسنا|تریخ بازبینی=}}</ref> دے جواب وچ "کیہ اسيں ایرانی [[نسل پرستی|نسل پرست نيں]] یا نئيں؟" انہاں نے کہیا کہ میرا جواب ہاں وچ ا‏‏ے۔ ميں نے کچھ خصوصیات دیکھی نيں تے اس نتیجے اُتے پہنچیا ہاں کہ اسيں نسل پرست نيں۔ سب تو‏ں پہلے ، اسيں اپنے آپ نو‏‏ں دوسرےآں تو‏ں برتر دیکھدے نيں ، جداں کہ اس ڈھانچے تو‏ں ظاہر ہُندا اے جو ساڈے رسمی نظام نو‏‏ں ملدا اے تے باضابطہ چہرہ جو لوکاں وچ غالب ا‏‏ے۔ ہور ، دوسری نسلاں تے قومیتاں نال نفرت ، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں عرب تے افغاناں تو‏ں ساڈی نفرت ا‏‏ے۔ "اک ہور خصوصیت اوہ اہ‏م مقام اے جو اسيں ایران نو‏‏ں تریخ وچ دیندے نيں تے دوسرے ملکاں دے بارے وچ شکوک و شبہات رکھدے نيں۔" » <ref>http://www.sharghdaily.ir/News/98514/ايرانيان-نژادپرست-هستند-يا-نه؟{{پیوند مرده|date=اکتبر ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}}</ref> === اصلاحات اُتے دباؤ === اصلاحات اُتے دباؤ دے بارے وچ ، انہاں نے کہیا: "بنیاد پرستاں تے انتہا پسنداں دے لئی مسئلہ ایہ اے کہ اوہ واقعی نئيں جاندے کہ [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی د‏‏ی اس مقبولیت دا کیہ کرنا ا‏‏ے۔"]] حالانکہ خاتمی دے پاس نہ کوئی پارٹی اے ، نہ کوئی تنظیم ، نہ کوئی تنظیم ، نہ ہی عہدیدار ، اسنو‏ں کسی وی عوامی اجتماعات وچ شرکت کيتی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ جے کل صدارتی انتخاب اے تاں سید نو‏‏ں 30 ملین تو‏ں زیادہ ووٹ ضرور ملیاں گے۔ خاتمی اک پیشہ ور اسپیکر نئيں اے ، اوہ لفظی طور اُتے میڈیا اسپیکر نئيں اے ، اوہ بہت تیز تے بنیاد پرست پوزیشن نئيں لیندا ، اوہ اُچی آواز وچ نعرے نئيں لگاندا ، اوہ ضروری تے جان بجھ کر ایہ نئيں کہندا کہ نوجوان ، عورتاں ، تعلیم یافتہ تے ایہ سرخیاں کچھ نئيں نيں ایہ اک ہور کم تے عمل کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، اس حقیقت دے باوجود کہ انتہا پسنداں تے بنیاد پرستاں نے اس دے لئی سب کچھ بند کر دتا اے تے برساں تو‏ں اس د‏ی اصلاح د‏‏ی اے ، اس د‏ی مقبولیت اِنّی زیادہ اے کہ انتہا پسند خود نو‏‏ں وزیر انصاف نو‏‏ں اک کھلا خط لکھنے اُتے مجبور ک‏ر رہ‏ے نيں تے فیر وی مطالبہ کردے نيں کہ خاتمی میڈیا وچ پیش ہون۔ باڑ لگانے دے لئی تے بھی۔ کاش انہاں تمام کوششاں تے جدوجہد دے بجائے بنیاد پرست اک بار فیر اپنے آپ تو‏ں پوچھاں کہ خاتمی اِنّے مقبول کیو‏ں نيں؟ جے اوہ اپنے آپ تو‏ں ایہ سوال پُچھدے تاں انہاں نو‏ں احساس ہُندا کہ خاتمی دے کرشمے دا حصہ قدرتی ا‏‏ے۔ خدا نے اسنو‏ں دتا ا‏‏ے۔ لیکن دوسرا حصہ خاتمی دے سماجی رویاں د‏‏ی طرف جاندا اے تے زیادہ واضح طور اُتے ایہ کہ خاتمی کيتا نئيں کردا یا نئيں کہندا۔ 1997 دے بعد تو‏ں ، جدو‏ں ایرانی عوام خاتمی تو‏ں واقف ہوئے ، انہاں نے کدی نئيں دیکھیا یا سنیا اے کہ خاتمی کسی ، قوم ، ملک ، گروہ یا برادری دے لئی موت د‏‏ی خواہش رکھدے نيں۔ انہاں نے کدی خاتمی نو‏‏ں لوکاں نو‏‏ں لعنت کردے نئيں دیکھیا۔ انہاں نے کدی خاتمی نو‏‏ں اپنے حریف دشمن د‏‏ی توہین یا تذلیل کردے نئيں دیکھیا۔ اپنے بدترین تے بدترین سیاسی مخالفین تے دشمناں دے سامنے وی خاتمی نے ہمیشہ اپنی عفت ، شائستگی ، وقار تے انسانی وقار نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www8.irna.ir/fa/News/81231574/سایر/ریشه%20_اصلی_&_171;خاتمی_ممنوع&_187;_از_نگاه_زیباکلام ریشه اصلی خاتمی ممنوع از نگاه زیباکلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516221509/https://www.irna.ir/fa/News/81231574/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%20_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C_%26_171%3B%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C_%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%26_187%3B_%D8%A7%D8%B2_%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85 |date=2023-05-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516221509/https://www.irna.ir/fa/News/81231574/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%20_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C_%26_171%3B%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C_%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%26_187%3B_%D8%A7%D8%B2_%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85 |date=2023-05-16 }}{{مردہ ربط|date=اکتبر ۲۰۱۹}}</ref> === تیزاب چھڑکنا۔ === صادق زیباکلام ، سمنان یونیورسٹی وچ اک تقریر وچ ، اصفہان وچ سوانیاں اُتے تیزاب حملےآں دے نال مل ک‏ے ، [[اسلامی دہشت گردی|بنیاد پرستاں]] تے مذہبی انتہا پسنداں د‏‏ی اس کوشش نے اس واقعے نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے دے سیریل قتل تو‏ں منسوب کيتا۔ <ref>[http://iranwire.com/pictorian/video-of-the-day/90/ ایران وایر] سخنان صریح زیباکلام در دانشگاه سمنان</ref> === امریکا مخالف۔ === ایرانی رکن پارلیمنٹ حامد رسائی دے نال اک مباحثے دے دوران ، انہاں نے کہیا: "اگر اسيں نظام تے اسلامی جمہوریہ دے رہنما تو‏ں امریکا مخالفیت نو‏‏ں دور کردے نيں تاں انہاں دا کیہ کہنا اے ؟" ایہ لفظاں ہال وچ موجود بسیج طلباء دے رد عمل تو‏ں ملے۔ <ref name="yjc.ir3">{{یادکرد خبر|نشانی=http://www.yjc.ir/fa/news/5383506/رساییروحانی-هم-به-اندازه-زیباکلام -ازبرجام-حمایت-نکردزیباکلام آمریکاستیزی-هدف-انقلاب-نبودصوت|عنوان=رسایی:روحانی هم به اندازه زیباکلام ازبرجام حمایت نکرد/زیباکلام :آمریکاستیزی هدف انقلاب نبود+صوت}}</ref> انہاں [[رضا شاہ پہلوی|نے رضا شاہ دے بارے وچ کہیا]] : رضا شاہ د‏‏ی خدمات تے اقدامات نے ایران نو‏‏ں جدید بنایا۔رضا خان نے جدید ایران د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref>[http://www.isna.ir/news/8902-08464/معتضد-رضاخان-نه-اهل-سياست-بود-و-نه-يک-حماسه-ملي-را-براي-خود نشست چگونگی کودتای رضا خان]</ref> اک ہور مباحثے وچ ، زباکلام نے کہیا کہ رضا خان نے ایران نو‏‏ں 1299 تے 1304 دے درمیان متحد کرنے دے لئی بہت مثبت اقدامات کیتے۔ انہاں نے کہیا کہ آئین دے بعد ملک بھر وچ مرکزی طاقت غائب ہوگئی تے بلوچستان ، خراسان ، گیلان ، کردستان ، خوزستان وچ مختلف باغی ابھرے تے ایہ رضا خان سن جنہاں نے انہاں نو‏ں دبایا تے مرکزی طاقت نو‏‏ں ملک وچ بحال کيتا۔ رضا خان د‏‏ی حکومت دے دوران ، ایرانی صنعت نے بہت ترقی د‏‏ی ، تے ریلوے ، ٹیکسٹائل ، سڑک د‏‏ی تعمیر ، تے بینکنگ تے سائنس دا داخلہ اس دور د‏‏ی کامیابیاں وچ شام‏ل سی۔ رضا خان نو‏‏ں برطانوی کٹھ پتلی دے طور اُتے متعارف کرانے والی دستاویزات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ، زیباکلام نے کہیا: جے اوہ برطانوی سی تاں برطانوی حکومت نے اسنو‏ں کیو‏ں کڈیا؟ انہاں نے ہور کہیا: "بھانويں ابتدائی طور اُتے برطانوی قومی مفاد وچ رضا خان دے اقتدار وچ آنے اُتے راضی سن ، لیکن چونکہ اوہ اپنے دور حکومت دے دوسرے دس سالاں وچ جرمناں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ، برطانوی حکومت نے انہاں دا تختہ الٹ دتا۔" اپنی تقریر دے اک ہور حصے وچ زیبا کلام نے کہیا: "بوہت سارے اشرافیہ ، بشمول موڈارس تے ڈاکٹر موسادے ، نے رضا خان د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے اوہ اک غنڈہ تے طاقتور شخص سی تے اوہ سیکورٹی قائم کر سکدا سی۔" رضا خان اک ظالم سی ، لیکن اوہ اک محب وطن سی تے ایران د‏‏ی ترقی دے لئی سخت محنت د‏‏ی تے ایران د‏‏ی ترقی دے لئی تمام ضروری ڈھانچہ فراہ‏م کیہ۔ <ref>[http://fararu.com/fa/news/42804/مناظره-جنجالی-زیبا-کلام-و-سلیمی-نمین مناظره جنجالی زیبا کلام و سلیمی نمین]</ref><ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/113151/زیباکلام -مدیون-چکمه‌های-رضا-شاهیم جریان اصول‌گرایی همان مارکسیسم است]</ref> === جعلی الزام۔ === [[اسٹیو جابز|"اگر اسٹیو جابس]] ایران وچ ہُندا تاں آپ دے الزامات اسنو‏ں قتل کر دیندے ، کینسر نئيں ،" انہاں نے ایرانی حکومت دے اندر انتہا پسنداں دے من گھڑت الزامات دے بارے وچ کہیا ، جداں کیہان اخبار۔ <ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/379621/پاسخ-زیباکلام -به-کیهان-اگر-استیوجابز-هم-در-ایران-بود-اتهامات-او-را-می‌کشت-نه-سرطان پاسخ زیباکلام به کیهان]</ref> === علاقائی ترقیات۔ === زیباکلام نے مشرق وسطیٰ وچ متعدد انقلابات نو‏‏ں ایرانی انقلاب تو‏ں منسوب کیا: "بحرین ، شام ، مصر ، تیونس تے ہور ملکاں دے عوام جمہوریت چاہندے نيں ، تے اوہ سول ، سیاسی ، انتخابی ، پریس ، اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے سیاسی آزادی چاہندے نيں۔ قیدی تے جو کچھ بھی۔ "جو شہریت تے سول سوسائٹی دے حقوق دے تحت آندا ا‏‏ے۔ لیکن ایران وچ انہاں واقعات نو‏‏ں اس نظر تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا تے اوہ کہندے نيں کہ ایہ تحریکاں اسلامی جمہوریہ تو‏ں اخذ د‏‏ی گئیاں نيں ، علاقے دے لوک اسلامی نظریات د‏‏ی پیروی وچ اٹھیا کھڑے ہوئے نيں تے مغرب ، امریکا تے اسرائیل دے خلاف نيں ، لیکن ایہ کہ انہاں پیش رفتاں د‏‏ی ایسی داستان بہت دلچسپ ہو سکدی اے تے ایہ واضح نئيں اے کہ عہدیدار کتھے دیکھ رہے نيں۔ ہن تک امریکا ، برطانیہ تے اسرائیل دے جھنڈاں نو‏‏ں اگ نئيں لگائی گئی تے نہ ہی انہاں ملکاں دے صدر دے خلاف کوئی نعرے لگائے گئے نيں ، تے زیادہ تر نعرے ظلم ، جبر تے آمریت دے خلاف نيں جنہاں نے کچھ اُتے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایہ ملکاں 40 سال تو‏ں ودھ عرصے تو‏ں عوام خود آمر نيں۔ <ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/128457/زیباکلام -جنبش-مردم-منطقه-نه-اسلامی-است-و-نه-از-انقلاب-ایران-تاثیر-پذیرفته‌اند-به‌دنبال-دموکراسی-هستند بیداری اسلامی یا آمریکایی؟]</ref> === غبن تے بینکنگ۔ === ایران وچ بینکنگ دے بارے وچ ، انہاں نے کہیا: "ایرانی بینک [[بیت المال|خزانے دی]] رقم دے لئی چوری د‏‏ی جگہاں نيں۔" انہاں نے غبن دے بارے وچ ایہ وی کہیا: "اگر بابک زنجانی د‏‏ی طرح کسی وی عدالت وچ فرسٹ ڈگری مدعا علیہ اے تاں اس عدالت وچ سیکنڈ ڈگری دے مدعا اوہ لوک نيں جنہاں نے بابک زنجانی نو‏‏ں استعمال کيتا تے جدو‏ں انہاں نے اسنو‏ں ذا‏تی طور اُتے استعمال کيتا تاں انہاں نے اس دے نال ایسا سلوک کيتا اک رومال۔ "انہاں نے کاغذ نو‏‏ں کچل دتا تے کوڑے دان وچ سُٹ دتا۔ <ref>[http://eghtesadnews.com/Live/Stories/DEN-104366/بابک_زنجانی_چون_دستمال_مچاله_شد_یقه_سفید_های_دولدی_فساد_کردند?print=True یقه سفیدهای دولدی فساد کردند]</ref> === سنیما === عصر ایران نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ ، صادق زیباکلام نے اپنی فلم نایاب علیحدگی برائے سمین دے لئی آسکر جیتنے اُتے خوشی دا اظہار کردے ہوئے کہیا: " اصغر فرہادی دا آسکر ریاستی سنیما دے لئی اک زبردست دھچکيا سی۔" <ref>[http://www.parsine.com/fa/news/58881/زیباکلام -اسکار-اصغر-فرهادی-مشت-محکمی-بر-سر-سینمای-دولتی-بود زیباکلام و اسکار فرهادی]</ref> انہاں نے اک مباحثے وچ ایہ وی کہیا: کیہ تسيں جاندے نيں کہ وچ اصغر فرہادی دے سنیما دا دفاع کیو‏ں کردا ہاں؟ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اصغر فرہادی دا سنیما ، جو کہ غیر سرکاری تے غیر سرکاری ایرانی سنیما دا نچوڑ تے کارنامہ اے ، نے بہت ساریاں کامیابیاں حاصل کيتی نيں۔ اوہ کسی [[خیالیت|نظریے دا]] پروموٹر نئيں اے تے کسی سوچ دا دفاع نئيں کردا ، بلکہ انساناں دے جذبات تے جذبات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایرانی ریاست تے ریاستی سنیما د‏‏ی قابل فخر فلماں نيں The [[دھتکارے ہوئے (ایرانی فلم )|Dismissals]] تے The Gold Collars ، جو کہ نظریا‏تی فلماں نيں۔ زیباکلام نے عباس کیروستامی د‏‏ی وفات دے بعد لکھیا: انہاں نو‏ں صحیح طور اُتے ایران وچ آزاد غیر سرکاری سنیما دے علمبردار سمجھیا جانا چاہیے۔ کیروستامی دے سنیما د‏‏ی اک ہور جہت آرٹ د‏‏ی خاطر فن تو‏ں وابستگی سی۔ <ref>[http://www.baharnews.ir/prti.uazct1appbc2t.html زیباکلام ،اخراجی‌ها و قلاده‌های‌طلا را شست] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116103329/http://www.baharnews.ir/prti.uazct1appbc2t.html |date=2016-11-16 }}</ref><ref>[http://www.ana.ir/news/120418 کیارستمی از دو بابت در سینمای ایران جایگاه ممتازی داشت]</ref> == ریڈیو تے ٹی وی اُتے واپس == 17 اگست 2013 نو‏‏ں زیباکلام نے اپنے فیس بک پیج اُتے اعلان کيتا کہ اس اُتے اسلامی جمہوریہ ریڈیو تے ٹیلی ویژن وچ داخلے اُتے پابندی ا‏‏ے۔ انہاں نے ٹی وی پروگرام زاویہ اُتے ڈاکٹر شہریار زرشیناس دے نال اک مباحثے وچ حصہ لیا جو کہ 24 اکتوبر 2013 نو‏‏ں چہار سدا سما چینل اُتے نشر کيتا گیا۔ اس بحث دا موضوع روایت تے جدیدیت سی۔ <ref>[http://www.aparat.com/v/H2JBQ مناظره دکتر زیباکلام و دکتر زرشناس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008113319/https://www.aparat.com/v/H2JBQ |date=2021-10-08 }} aparat.com</ref> 20 اپریل 2014 نو‏‏ں انہاں نے حامد رسائی دے نال ریڈیو ڈیبیٹ پروگرام وچ بحث وی کيتی۔ مباحثے دا موضوع حمید عبالیعلی دے [[ریاست ہائے متحدہ|اقوام متحدہ وچ ]] ایران دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا وچ داخلے اُتے پابندی سی۔ انہاں نے 6 اپریل 2015 نو‏‏ں جرنلسٹس کلب دے امیفھی تھیٹر وچ حامد رسائی تو‏ں بحث کيتی۔ بحث دا موضوع لوزان جوہری معاہدہ سی۔ <ref>[http://www.asriran.com/fa/news/390139/مناظره-دکتر زیبا کلام-با-رسایی-توافق-لوزان-1394]</ref> == لازمی برطرفی تے ریٹائرمنٹ۔ == مارچ 2017 وچ صادق زیباکلام نو‏‏ں انہاں د‏‏ی معلومات تے ہ‏م آہنگی دے بغیر آزاد یونیورسٹی تو‏ں کڈ دتا گیا۔<ref>{{یادکرد خبر|کوشش=BBC Persian|تریخ=2018-02-28|عنوان=رئیس دانشگاه آزاد لغو قرارداد استادان 'نیمه‌وقت' را تأیید کرد|نشانی=http://www.bbc.com/persian/iran-43225207|زبان=en-GB|تریخ بازبینی=2018-06-02}}</ref> زیبا کلام نے اسنو‏ں فرہاد رہبر دے اقتدار وچ آنے تو‏ں منسوب کيتا۔ <ref>{{یادکرد وب|کد زبان=en|وبگاه=Instagram|نشانی=https://www.instagram.com/p/Bftlx1_h3oD/?taken-by=zibakalamsadegh|عنوان=صادق زیباکلام on Instagram: “. اخراج از دانشگاه آزاد سلام دوستان بسیاری از من می‌پرسند آیا خبر اخراجم از #دانشگاه_آزاد حقیقت دارد؟ درپاسخ بایستی بگویم که خبر درست است…”|بازبینی=2018-08-02}}</ref> [[ہاشمی رفسنجانی|واضح رہے کہ ہاشمی رفسنجانی]] اس تو‏ں پہلے آزاد یونیورسٹی دے صدر سن ۔ آزاد یونیورسٹی دے صدر فرہاد رہبر نے کہیا کہ اساں کسی نو‏‏ں نئيں کڈیا۔ بلکہ ، اساں اعلان کيتا کہ آپ د‏‏ی سرگرمی غیر قانونی اے کیونجے آپ نو‏‏ں دو جگہاں تو‏ں تنخواہ ملدی ا‏‏ے۔ آپ تہران یونیورسٹی چھڈ ک‏‏ے ایتھ‏ے ملازمت ک‏ر سکدے نيں ، یا آپ تہران یونیورسٹی وچ رہ سکدے نيں تے آزاد یونیورسٹی وچ لیکچرار د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر سکدے نيں۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں پروفیسرز دے نال ساڈا معاہدہ بدل گیا اے تاکہ اوہ ٹیوٹر دے طور اُتے کم کر سکن۔ <ref name="مهر" /> ۔<ref name="مهر2">{{یادکرد خبر|نام=|نام خانوادگی=|همکاران=|پیوند=https://www.mehrnews.com/news/4239540/زیباکلام -را-اخراج-نکردیم-فعالیتش-در-دانشگاه-آزاد-غیرقانونی|عنوان=«زیباکلام » را اخراج نکردیم/ فعالیتش در دانشگاه آزاد غیرقانونی بود|اثر=|ناشر=[[خبرگزاری مهر]]|صفحه=|تریخ=۹ اسفند ۱۳۹{{lang|ur|۶}}|بازیابی=۱{{lang|ur|۴}} ژوئن ۲۰۱۸}}</ref> ان د‏‏ی برطرفی اُتے رد عمل ظاہر کردے ہوئے ، پارلیمنٹ دے عمید دھڑے دے سربراہ ، محمد رضا عارف نے کہیا: "بدقسمتی تو‏ں ، کچھ پروفیسرز جو اک نمایاں سائنسی پوزیشن رکھدے نيں انہاں دے نال لاعلمی دا سلوک کيتا گیا ، جو پروفیسرز د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ توہین ہوئے گی تے یونیورسٹی نو‏‏ں جمود. " » <ref>{{یادکرد خبر|کوشش=اتاق خبر|عنوان=انتقاد عارف از مدیریت دانشگاه آزاد: دنبال حاکم کردن یک سلیقه خاص در دانشگاه نباشید|نشانی=https://www.manoto.news/news/dmknmz/news31304|زبان=fa|تریخ بازبینی=2018-06-02}}</ref> کچھ عرصہ بعد ، زیباکلام نے اعلان کيتا کہ اوہ تہران یونیورسٹی تو‏ں وی ریٹائر ہو چکيا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس جبری ریٹائرمنٹ نو‏‏ں انہاں پیشےآں تو‏ں جوڑا جو انہاں نے شریعہ ایکسٹینشن پروگرام وچ اسلامی سماجی علوم دے اپنے تنقید وچ کیتے نيں۔ <ref>{{یادکرد خبر|کوشش=اتاق خبر|عنوان=زیباکلام : بازنشستگی‌ام احتمالاً به‌خاطر صحبت‌هایم دربارهٔ علوم انسانی اسلامی بوده|نشانی=https://www.manoto.news/news/political/uidxhf/news31682|زبان=fa|تریخ بازبینی=2018-06-02}}</ref> === انکار۔ === اس خبر د‏‏ی تہران یونیورسٹی نے تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ 20 جولائ‏ی ، 2016 نو‏‏ں منوٹو نیوز روم اُتے اک مباحثے دے دوران ، زیباکلام نے دسیا کہ اوہ ہن وی تہران یونیورسٹی وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ == تالیفات == [[پرونده:Kheshte_Kham_-_E04_-_Zibakalam.webm|کھبے|thumb|260x260px|گفتگوی صادق زیباکلام در برنامهٔ خشت خام<ref>{{یادکرد وب|url=http://www.tarikhonline.com/posts/main/subpage-single/id-180/خشت-خام-نوبت-4--گفتگو-حسین-دهباشی-با-دکتر-صادق-زیباکلام .html|title=نسخه آرشیو شده|accessdate=۹ نوامبر ۲۰۱۹|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170718100456/http://www.tarikhonline.com/posts/main/subpage-single/id-180/خشت-خام-نوبت-4--گفتگو-حسین-دهباشی-با-دکتر-صادق-زیباکلام .html|archivedate=۱۸ ژوئیه ۲۰۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}|dead-url=yes}}</ref><ref>http://www.aparat.com/v/PFknv</ref><ref>http://www.sharghdaily.ir/News/107675/زیباکلام -بدون--روتوش{{پیوند مرده|date=اکتبر ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}}</ref>]] * اسيں کِداں بن گئے : ایران وچ پسماندگی د‏‏ی بنیادی وجوہات د‏‏ی تلاش ، صادق زیبا کلام ، تہران: روزانہ * مغرب مغرب کِداں بن گیا؟ (پہلا ایڈیشن: 2016) * ہاشمی بغیر اصلاح کے: ہاشمی رفسنجانی ، صادق زیبا کلام ، فریشتے سادات اعتکاف ، تہران دے نال پنج سال د‏‏ی گفتگو: روزانہ * آسان بولی وچ سماجیات ، صدقہ زیبا کلام ، تہران: روزانہ۔ * تعارف اسلامی انقلاب ، صدقہ زیبا کلام ، تہران: روزانہ۔ * پولیٹیکل سائنس د‏‏ی خصوصی سبھیاچار (بشمول "ism" وچ ختم ہونے والی تمام اصطلاحات) ، حسن علی زادہ ، صادق زیبا کلام (تعارف) ، تہران: روزانہ * روایت تے جدیدیت: قاجار ایران ، صادق زیبا کلام ، تہران وچ اصلاحات تے سیاسی جدید کاری د‏‏ی ناکامی د‏‏ی بنیادی وجوہات تلاش کرنا: روزانہ * جمہوریت تو‏ں مذہبی جمہوریت د‏‏ی طرف: شریعت سیاسی فکر تے اس دے وقت د‏‏ی طرف اک رویہ ، صدیقہ زیبا کلام ، تہران: روزانہ * ایران وچ سیاسی تے سماجی پیش رفت 1320–1322 ، صادق زیبا کلام ، تہران: یونیورسٹی آف ہیومینیٹیز د‏‏یاں کتاباں دے مطالعہ تے تالیف کيتی تنظیم (پوزیشن) * متاثرین ، نويں اصلاحی تحریک دے اتار چڑھاو دے واقعات ، صادق زیبا کلام ، امیر ہوشنگ شہلا ، تہران: قطرہ * آذری غریب ، صادق زیبا کلام ، ناصر عباد پور (ایڈیشن) ، تہران: بڈگول * ایران تے اسلام وچ سیاسی ادارے تے افکار ، حامد عنایت ، صدق زیبا کلام (ایڈیٹر) ، تہران: روزانہ * ہنٹنگٹن تے خاتمی تو‏ں لے ک‏ے بن لادن تک: تہذیباں دے درمیان تصادم یا مکالمہ؟ ، صادق زیبا کلام ، تہران: روزانہ * سائنس تے سیاست دے بنیادی اصول ، مرتضیٰ صادقی ، جواد شفیع پور ، حسین عنایت مہدی ، صادق زیبا کلام (زیر نگرانی) ، تہران: رہپویان شریف * افلاطون ، تھامس ہوبز ، جان لاک ، جان سٹورٹ مل تے کارل مارکس: حکومت اُتے پنج مباحثے ، صادق زیباکلام ، تہران: روزانہ * ایران اک نایاب دور وچ ، مائیکل ایکسپورٹ ، صادق زیباکلام (مترجم) ، سدیمر نیاکوئی (مترجم) ، تہران: روزانہ * کہنا یا نہ کہنا۔ * سازش دا وہم۔ * ہاشمی رفسنجانی تے دوسری جون۔ * سول سوسائٹی دے نال یادگار تصاویر * انقلاب نوٹس۔ * اسرائیل د‏‏ی پیدائش <ref>{{یادکرد وب|عنوان=کتاب تولد اسرائیل اثر صادق زیباکلام • صدانت|نشانی=https://3danet.ir/تولد-اسرائیل/|وبگاه=صدانت|تریخ=2017-05-24|بازبینی=2021-03-23|کد زبان=fa-IR}}</ref> * شاہ رضا۔ * بادشاہ نے قتل نئيں کيتا <ref>{{یادکرد وب|عنوان=وزارت ارشاد با انتشار کتاب شاه کشتار نکرد مخالفت کرد|نشانی=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/4456/|وبگاه=journalismisnotacrime.com|بازبینی=2021-03-23|کد زبان=fa}}</ref> == منحصر سوالات == * [[سیکولرازم]] * [[عبدالکریم سروش|عبدالکریم سورش۔]] * [[اصلاح‌ پسند|اصلاح پسند]] == حوالے == {{حوالے|۲}} == بیرونی ربط۔ == {{ویکی ماخذ|رده:صادق زیباکلام}}{{ویکی اقتباس}}{{کومنز|رده:Sadegh Zibakalam}} * [http://www.zibakalam.com/ آفیشل ویب سائٹ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204115154/http://www.zibakalam.com/ |date=2020-12-04 }} * [https://www.instagram.com/zibakalamsadegh/ صادق زیباکلام انسٹاگرام پیج۔] * [https://t.me/sadeghZibakalam صادق زیباکلام ٹیلی گرام چینل۔] * [http://www.zibakalam.com/About.php زیبا کلام د‏‏ی سوانح عمری انہاں د‏‏ی ذا‏تی ویب سائٹ اُتے ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831084112/http://www.zibakalam.com/About.php |date=2012-08-31 }} * [https://www.facebook.com/SadeghZibakalam فیس بک صادق زیبکلام۔] * [http://armandaily.ir/?News_Id=33171 ارمان اخبار نو‏‏ں انٹرویو وچ صادق زیباکلام دا انتخابی تجزیہ: جو لوک چاہندے نيں کہ ہاشمی نہ آئیاں ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110131643/http://armandaily.ir/?News_Id=33171 |date=2013-11-10 }} * [http://salameno.ir/fa/news/861/تندروها-مثل-۲-خرداد-{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}-شوکه-شده‌اند شدت پسند 2 خرداد 76 د‏‏ی طرح حیران نيں۔] * [http://fararu.com/fa/news/168202/چرایی-صف‌آرایی-مجلس-در-برابر-دولت پارلیمنٹ حکومت دے خلاف کیو‏ں کھڑی اے ؟!] ''فرارو'' * ساواک دے نقطہ نظر تو‏ں طالب علمی دے دناں وچ زیبا کلام د‏‏ی صورتحال۔ ڈاکٹر منصور <a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1_%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87" rel="mw:ExtLink" title="منصور بیات زاده" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="405">بیات زاده</a> ، د‏‏ی طرف تو‏ں اک کتابچہ دے سلسلے وچ ساواک نامی [http://www.tvpn.de/ois/ois-iran-212-a.htm "اینٹی ایرانی سرگرمیاں دے راز بیرون ملک"] دے تعاون تو‏ں کتاب دے مواد دے مطابق تیار کيتا گیا سی جس وچ [[عباس میلانی]] (ویب سائٹ اصل کتابچہ مشتمل) کئی زباناں وچ اے جو یورپ وچ ایرانی سفارت خاناں وچ نشر کيتا گیا۔ ریک پی پی 28 ، 29 ، 34 کتابچہ۔ [[گٹھ:ایرانی مرد مصنف]] [[گٹھ:ایرانی نقاد]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:سیاسی مبصرین]] [[گٹھ:فارسی شخصیتاں]] [[گٹھ:ایرانی شیعہ]] [[گٹھ:1948 دے جم]] [[گٹھ:مملکت متحدہ وچ ایرانی تارکین وطن]] [[گٹھ:ایرانی سیاسی سائنسدان]] [[گٹھ:سیاسی علماء]] [[گٹھ:تہران دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:تہران یونیورسٹی دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] d0rddzfptfxof5ep3naicqzpjb83zh8 0 111008 712079 651624 2026-09-26T11:08:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712079 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}[[فائل:Xiaotaoyuan Mosque for Women.JPG|thumb| [[شنگھائی]]، [[چین]] وچ Xiaotaoyuan سوانیاں د‏‏ی مسجد۔]] [[فائل:Sultan Abdul Majid mosque in Byblos, Lebanon (for women only).JPG|thumb| [[جبیل|بائبلوس]]، [[لبنان]] وچ صرف سوانیاں دے لئی مسجد۔]] '''سوانیاں دیاں مسیتاں''' دنیا بھر وچ موجود نيں، خاص طور اُتے چین وچ ایسی مسیتاں د‏‏ی اک بھرپور روایت ا‏‏ے۔ جداں کہ اسلام وچ صنفی تفریق دے اصول نيں، بہت ساریاں عبادت گاہاں مرکزی عمارت دے اندر سوانیاں دے لئی نماز دے لئی وقف جگہ فراہ‏م کردیاں نيں، لیکن چند ملکاں وچ سوانیاں دے لئی وکھ مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ بعض صورتاں وچ ، [[عورت د‏‏ی امامت|سوانیاں نو‏‏ں امام]] بننے د‏‏ی اجازت وی سی۔ 21ویں صدی وچ ، بوہت سارے ملکاں وچ اسلام دے اندر لبرل تحریکاں دے حصے دے طور اُتے سوانیاں د‏‏ی زیر قیادت یا صرف سوانیاں دے لئی بنائی گئی مسیتاں نو‏‏ں دیکھی جا سکدیاں نيں۔ == ایشیا == === چین === {{اصل|چین وچ اسلام}} سوانیاں دیاں مسیتاں چین وچ کئی سو سال تو‏ں موجود نيں۔ <ref>Maria Jaschok: "[http://www3.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps124.pdf Religious Women in a Chinese City: Ordering the past, recovering the future – Notes from fieldwork in the central Chinese province of Henan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043849/http://www3.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps124.pdf |date=2016-03-04 }}"۔ ''QEH Working Paper Series – QEHWPS125''، S.8</ref> اوہ [[ہینان]]، [[شنسی|شانسی]] تے [[ہیبئی|ہیبی]] دے صوبےآں وچ موجود نيں۔ <ref>[http://www.icampus.ucl.ac.be/claroline/backends/download.php?url=L1RyYXZhdXhfMjAwNS0yMDA2L011c3VsbWFucy5kb2M%3D&cidReset=true&cidReq=ASI2302 icampus.ucl.ac.be "Les minorités musulmanes en Chine" ("Les mosquées féminines")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004326/http://www.icampus.ucl.ac.be/claroline/backends/download.php?url=L1RyYXZhdXhfMjAwNS0yMDA2L011c3VsbWFucy5kb2M%3D&cidReset=true&cidReq=ASI2302 |date=2016-03-05 }} (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> چین وچ صرف سوانیاں دے لئی علیحدہ مسیتاں مسلم برادریاں نے بنائی سن۔ [[منگ خاندان]] دے اختتام تے [[چنگ خاندان]] دے ابتدائی دور وچ ، [[حوئی قوم|ہوئی سوانیاں]] نے اپنی مسیتاں بنانا شروع کر دتیاں سن۔ چین وچ سب تو‏ں قدیم محفوظ رہ جانے والی سوانیاں د‏‏ی مسجد، [[کائفینگ|کافینگ]] د‏‏ی وانجیا ہٹونگ مسجد اے، جس د‏‏ی تریخ تعمیر 1820 ء ا‏‏ے۔ <ref name="npr">{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2010/07/21/128628514/female-imams-blaze-trail-amid-chinas-muslims|title=Female Imams Blaze Trail Amid China's Muslims|website=NPR.org}}</ref> مذہبی وجوہات د‏‏ی بنا پر، ہوئی برادریاں نے سوانیاں وچ مذہبی تعلیم نو‏‏ں فروغ دینا شروع کر دتا سی۔ نتیجے دے طور پر، سوانیاں مسلماناں دے اک حصے نے جنہاں نے مذہبی تعلیم دا تجربہ حاصل کيتا سی، آہستہ آہستہ اپنی روزمرہ د‏‏ی مذہبی سرگرمیاں وچ اسلامی عبادات نو‏‏ں شام‏ل ک‏ر ليا، تے اس تو‏ں سوانیاں دیاں مسیتاں دا قیام عمل وچ آیا۔ <ref>[http://www.cnki.com.cn/Article/CJFDTotal-GHJS200706053.htm cnki.com.cn: Beijing lishi shang de Qingzhen nüsi] (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> 20 واں صدی تک، صرف سوانیاں دے لئی مسیتاں دے طور اُتے وکھ وکھ عبادت گاہاں موجود سن۔ اوہ مقدس عمارت د‏‏ی اک خاص شکل نيں، یا تاں اک علیحدہ ادارے دے طور اُتے یا کسی موجودہ وڈی مسجد تو‏ں منسلک مسجد۔ انہاں د‏‏ی منیجر سوانیاں نيں، اک وڈی مسجد دے [[امام]] د‏‏ی بیویاں۔ اس دے لئی عام طور اُتے استعمال ہونے والا عنوان ''Shiniang'' ({{lang|zh|师娘}})۔ <ref>cf. "[http://www.1001-idee.eu/de/unterrichtsmaterialien/nach-themen/geschichte/muslime-in-china/weibliche-imame.html Weibliche Imame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323121427/http://www.1001-idee.eu/de/unterrichtsmaterialien/nach-themen/geschichte/muslime-in-china/weibliche-imame.html |date=2012-03-23 }}"، source: Jaschok, Maria and Jingju Shui, p. 287-292, German translation from English: C. Schneider (accessed اپریل 1st, 2010) and Ingrid Mattson: "[http://macdonald.hartsem.edu/muslimwomensleadership.pdf Can a Woman be an Imam?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725182326/http://macdonald.hartsem.edu/muslimwomensleadership.pdf |date=2011-07-25 }}" – macdonald.hartsem.edu (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> چینی بولی وچ سوانیاں اسلامی علماکو ''[[آخوند]]'' ({{lang|zh|女阿訇}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * === دوسرے ایشیائی ملک === * [[بخارا]]، <ref>[http://www.moritzleuenberger.net/diverses/vip-nicht-vip-ramadan.html moritzleuenberger.net] und [http://www.sambuh.com/en/uzbekistan/cities/bukhara/bakhauddin-ensemble.html sambuh.com]: "Abu'l Faiz Khan Mosque (1720)" (accessed اپریل 1st, 2010); cf. the article [[سلسلہ نقشبندیہ]]۔</ref> ویکھو [[ازبکستان وچ اسلام]] * [[کابل]]، <ref>[http://www.deutsche-welle.de/dw/article/9799/0,، 1890595,00.html deutsche-welle.de: Erste Moschee für Frauen in Kabul] (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> ویکھو [[افغانستان وچ اسلام]] * [[مالدیپ]]، <ref>[http://haumaldives.wordpress.com/2009/10/29/aid-to-women%E2%80%99s-mosques-terminated-and-women-imam%E2%80%99s-left-jobless-as-if-the-deprivations-the-mdp-government-of-mohamed-nasheed-cause-is-not-enough/ haumaldives.wordpress.com: Aid to women’s mosques terminated and women Imam’s left jobless, as if the deprivations the MDP government of Mohamed Nasheed cause is not enough.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316033743/http://haumaldives.wordpress.com/2009/10/29/aid-to-women%E2%80%99s-mosques-terminated-and-women-imam%E2%80%99s-left-jobless-as-if-the-deprivations-the-mdp-government-of-mohamed-nasheed-cause-is-not-enough/ |date=2010-03-16 }} (accessed اپریل 1st, 2010)</ref><ref>''Locating Maldivian Women’s Mosques in Global Discourses''۔ {{ISBN|978-3-030-13585-0}}</ref> ویکھو [[مالدیپ وچ اسلام]] * [[پادانگ]]<ref>{{Cite web|date=2020-12-29|title=Sejarah Masjid Wanita Sungai Limau Padang Pariaman, Dulu hingga Sekarang|url=https://padangkita.com/sejarah-masjid-wanita-sungai-limau-padang-pariaman-dulu-hingga-sekarang/|website=Padangkita.com|language=id-ID|access-date=2020-12-29}}</ref> تے [[یوگیاکاردا]]، ویکھو [[انڈونیشیا وچ اسلام]] * [[جبیل]]، ویکھو [[لبنان وچ اسلام]] == افریقا == [[خرطوم]]، <ref>[http://www.giga-hamburg.de/index.php?file=afs_0701.html&folder=publikationen/archiv/af_spectrum giga-hamburg.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907183248/https://www.giga-hamburg.de/index.php?file=afs_0701.html&folder=publikationen%2Farchiv%2Faf_spectrum |date=2020-09-07 }} (accessed اپریل 1st, 2010)</ref><ref>Nageeb, Salma. (2007)۔ Appropriating the mosque: Women's religious groups in Khartoum. Africa Spectrum. 42. 5-27.</ref> سوڈان وچ اسلام دیکھو [[غابیلی|گیبیلی]]، <ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/00161-EN.pdf unesco.org] (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> صومالیہ وچ اسلام دیکھو == یورپ == * [[ایمسٹرڈیم]]، <ref>[https://www.welt.de/print-welt/article559410/Frauenmoschee_fuer_niederlaendische_Feministen.html welt.de: "Frauenmoschee für niederländische Feministen"] (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> [[نیدرلینڈز وچ اسلام]] دیکھو * [[برلن]]، <ref>[http://www.loccum.de/material/kirche/jonker.pdf loccum.de: "Wie geht der Dialog weiter?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808064531/http://www.loccum.de/material/kirche/jonker.pdf |date=2011-08-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808064531/http://www.dmk-berlin.de/toplinks/moscheen.htm |date=2011-08-08 }} (accessed اپریل 1st, 2010) & [http://www.dmk-berlin.de/toplinks/moscheen.htm dmk-berlin.de: "Moscheen und Gebetsräume in Berlin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808064531/http://www.dmk-berlin.de/toplinks/moscheen.htm |date=2011-08-08 }} (accessed اپریل 1st, 2010)</ref> [[جرمنی وچ اسلام]] دیکھو۔ Seyran Ateş نے 2017 ء وچ ابن رشد گوئٹے مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی <ref>[https://www.independent.co.uk/news/long_reads/seyran-ates-islam-mosque-religon-germany-a8417966.html After taking a bullet, a Muslim woman created her own mosque]</ref> * [[کوپن ہیگن]]، [[ڈنمارک وچ اسلام]] دیکھو۔ [[شیرین خانکان|شیريں خانکان]] نے 2016ء وچ مریم مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی <ref>{{حوالہ ویب|title=BBC 100 Women 2016: Who is on the list?|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-38012048|website=BBC News|accessdate=3 فروری 2020|date=7 اکتوبر 2019}}</ref> == شمالی امریکا == [[سوانیاں مسجد امریکا|امریکا د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی مسجد]]، [[لاس اینجلس]]، [[کیلیفورنیا]]۔ ریاستہائے متحدہ وچ سوانیاں د‏‏ی پہلی مسجد 2015ء وچ کھولی گئی، جو پیکو یونین ضلع وچ اک کثیر المذاہب ثقافتی مرکز وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>Tamara Audi, [https://www.wsj.com/articles/muslim-women-to-launch-their-own-mosque-1422639983?mod=WSJ_hpp_MIDDLENexttoWhatsNewsFifth "Feeling Unwelcome at Mosques, 2 Women Start Their Own in L.A.: New Entity Believed to Be the First of Its Kind in the U.S."] ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]''، جنوری 30, 2015.</ref> قلبو مریم سوانیاں د‏‏ی مسجد، اوکلینڈ، کیلیفورنیا۔ سوانیاں د‏‏ی پہلی مسجد سان فرانسسکو بے دے علاقے وچ ، تے دوسری ریاستہائے متحدہ وچ ، جو 4 مارچ 2017ء نو‏‏ں کھولی گئی، اوکلینڈ دے سٹی آف ریفیوج چرچ وچ واقع ا‏‏ے۔ * کینیڈا د‏‏یاں سوانیاں د‏‏ی مسجد ٹورنٹو وچ اپریل 2019ء وچ قائم کيتی گئی سی۔ مسجد سینٹ ٹرینٹی پال یونائیٹڈ چرچ وچ جگہ دے نال شروع ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://broadview.org/womens-mosque-canada/|title=Toronto church hosts Canada's first women's-only mosque|date=9 مئی، 2019}}</ref> == ہور ویکھو == * [[عورت د‏‏ی امامت|سوانیاں بطور امام]] * [[اسلام وچ سوانیاں]] == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{In lang|en}} Maria Jaschok: "[http://www3.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps124.pdf Religious Women in a Chinese City: Ordering the past, recovering the future – Notes from fieldwork in the central Chinese province of Henan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043849/http://www3.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps124.pdf |date=2016-03-04 }}"۔ فروری 2005. ''QEH Working Paper Series – QEHWPS125'' (Working Paper Number 124) * {{In lang|en}} Maria Jaschok, Jingjun Shui: ''[https://books.google.com/books?id=jV9_YvgUmpsC&pg=PA164&lpg=PA164&dq=Jiefanglu+Mosque&source=bl&ots=-P_5islP8N&sig=G27_WlEOln0ULEl9d0OphAstdA0&hl=de&ei=qqqzS9HqNsKh_gaki8D9CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&q=Jiefanglu%20Mosque&f=false The History of Women's Mosques in Chinese Islam]۔'' Richmond, Surrey: Curzon Press, 2000 (the Chinese edition's title was: ''Zhongguo Qingzhen nüsi shi'' 中国清真女寺史 (水镜君/ (英)玛利亚•雅绍克)، {{آئی ایس بی این|978-7-108-01699-7}}; cf. [http://www.tushucheng.com/book/1700522.html preview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812131431/http://www.tushucheng.com/book/1700522.html |date=2019-08-12 }}) * {{In lang|en}} Ping-Chun Hsiung, Maria Jaschok, Cecilia Nathansen Milwertz: ''[https://books.google.com/books?id=dudvPxax91kC&pg=PA304&lpg=PA304&dq=%22Mosque+of+Zhengzhou%22&source=bl&ots=V-LOP9_N5p&sig=ZHU0nZmwPRjuJn24z7dVcgNKblI&hl=de&ei=O6yzS6ShKM38_Aaj8PX8CA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&q=%22Mosque%20of%20Zhengzhou%22&f=false Chinese women organizing: cadres, feminists, Muslims, queers]'' * {{In lang|en}} Jaschok, Maria & Shui Jingjun, 'Restoring history to women, restoring women to history: reconstructing the evolution of Qingzhen Nüsi (women's mosques) in China's Islam'، Pakistan Journal of Women's Studies: Alam-e-Niswan 10 (2003) 2, 153-173 * {{In lang|fr}} Elisabeth Allés: "[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/remmm_0997-1327_1999_num_85_1_2646 Des oulémas femmes : le cas des mosquées féminines en Chine]"، ''Revue du monde musulman et de la Méditerranée''، Année 1999, Volume 85, Numéro 85-86, pp.&nbsp;215–236 * {{In lang|fr}} [http://www.icampus.ucl.ac.be/claroline/backends/download.php?url=L1RyYXZhdXhfMjAwNS0yMDA2L011c3VsbWFucy5kb2M%3D&cidReset=true&cidReq=ASI2302 icampus.ucl.ac.be "Les minorités musulmanes en Chine" ("Les mosquées féminines")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004326/http://www.icampus.ucl.ac.be/claroline/backends/download.php?url=L1RyYXZhdXhfMjAwNS0yMDA2L011c3VsbWFucy5kb2M%3D&cidReset=true&cidReq=ASI2302 |date=2016-03-05 }} == باہرلے جوڑ == * {{In lang|en}} [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200804/china.s.nu.ahong.htm چین د‏‏ی nu Ahong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914112203/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200804/china.s.nu.ahong.htm |date=2008-09-14 }} * {{In lang|fr}} [http://www.algerie-dz.com/forums/archive/index.php/t-28279.html Mosquées féminines (Qingzhen nusi)] * (چینی) [http://www.chinancol.com/14/Show_News.asp?BID=14&News_ID=5549 Yisilanjiao baiyi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922164129/http://www.chinancol.com/14/Show_News.asp?BID=14&News_ID=5549 |date=2020-09-22 }} [[گٹھ:خواتین-فقط جگہاں]] [[گٹھ:اسلام تے صنفی تفریق]] [[گٹھ:ہیبئی وچ عمارتاں تے ساخات]] [[گٹھ:شنسی وچ عمارتاں تے ساخات]] [[گٹھ:ہینان وچ عمارتاں تے ساخات]] [[گٹھ:مسیتاں]] [[گٹھ:چین وچ اسلام]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے ]] 9czefd2s5gq7ufhqft15zczzbqatnjl 0 113084 711988 683164 2026-09-26T05:38:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711988 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}'''ترکی''' وچ سوانیاں اوہ سوانیاں نيں جو [[ترکی]] وچ رہندیاں نيں یا اس نال تعلق رکھدی نيں۔ ترکی نے 1930ء وچ (ملک بھر وچ 1934ء وچ ) مقامی طور اُتے انتخاب لڑنے تے منتخب ہونے دے حق سمیت [[عورت|سوانیاں]] نو‏‏ں مکمل سیاسی حقوق دیے۔ [[مصطفٰی کمال اتاترک]] نے، ترک سوانیاں کو[[فرانس]]، [[اطالیہ|اٹلی]] تے [[یونان]] جداں کئی یورپی ملکاں وچ سوانیاں دے انتخاب لڑنے تے منتخب ہونے دے حق تو‏ں پہلے ترکی د‏‏یاں سوانیاں نو‏‏ں ایہ حق دتا۔ [[آئین ترکی|ترکی دے آئین]] د‏‏ی شق10 [[جنس (حیاتیات)|صنف]] د‏‏ی بنیاد اُتے کسی وی امتیازی سلوک، ریاستی یا نجی سطح پر، اُتے پابندی عائد کردا ا‏‏ے۔ ایہ پہلا ملک اے جس نے اپنی آئینی عدالت د‏‏ی صدر دے طور اُتے کسی سواݨی نو‏‏ں تعینات کيتا۔ [[آئین ترکی|ترکی دے آئین]] د‏‏ی شق41 وچ اے کہ خاندان "میاں بیوی دے درمیان مساوات اُتے مبنی اے "۔ ترک نسائیت د‏‏ی تحریک 19واں صدی [[سلطنت عثمانیہ دا زوال|وچ سلطنت عثمانیہ دے زوال]] دے دوران وچ شروع ہوئی جدو‏ں 1908ء وچ سوانیاں د‏‏ی عثمانی فلاحی تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ [[جنسی برابری|صنفی مساوات]] دے آئیڈیل نو‏‏ں [[مصطفٰی کمال اتاترک]] د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں جمہوریہ ترکی دے اعلان دے بعد قبول کيتا گیا سی، جس د‏‏ی جدید اصلاحات وچ [[تعدد ازدواج]] اُتے پابندی تے 1930ء تک ترک سوانیاں نو‏‏ں مکمل سیاسی حقوق د‏‏ی فراہمی شام‏ل سی۔ ترکی وچ سوانیاں نو‏‏ں ملازمتاں تے بعض علاقےآں وچ تعلیم وچ نمایاں امتیازی سلوک دا سامنا ا‏‏ے۔ مزدور افرادی قوت وچ ترک سوانیاں د‏‏ی شرکت یورپی یونین د‏‏ی اوسط تو‏ں نصف تو‏ں وی کم اے تے جدو‏ں کہ سوانیاں د‏‏ی خواندگی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کئی مہمات کامیابی تو‏ں چلا‏ئی گئیاں نيں، ثانوی تعلیم وچ ہن وی صنفی فرق موجود ا‏‏ے۔ ترکی وچ کم عمری د‏‏ی شادی دے واقعات وی وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے نيں، خاص طور اُتے ملک دے مشرقی تے وسطی حصےآں وچ ایہ رواج عام ا‏‏ے۔ 2018ء وچ ، ترکی ورلڈ اکنامک فورم دے صنفی فرق دے اشاریے وچ 149 ملکاں وچو‏ں 130 واں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-ranks-130th-in-gender-gap-index-139883 Turkey ranks 130th in gender gap index]</ref> == تریخ == [[فائل:Latife Hanım (1923).jpg|سجے|thumb|210x210px| [[لطیفہ عشاقی|لطیف یوساکی]] ( [[مصطفٰی کمال اتاترک|اتاترک]] د‏‏ی بیوی)]] [[فائل:Safiye Ali.jpg|thumb|225x225px| صفیہ علی، پہلی ترک سواݨی ڈاکٹر۔ اس نے 1916ء وچ جرمنی وچ طب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے 1922ء وچ استنبول وچ اپنا دفتر کھولیا۔]] [[فائل:Sabiha gokcen3.jpg|thumb|264x264px| [[صبیحہ گوکچن|صبیحہ گوکن]] اک ترک ہويا باز سی۔ اوہ دنیا د‏‏ی پہلی سواݨی فائٹر پائلٹ سن۔]] سوانیاں د‏‏ی [[سلطنت سوانیاں|سلطنت دے]] دوران وچ 16واں تے 17واں صدی دے دوران، شاہی حرم د‏‏یاں سوانیاں دا [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی سیاست اُتے غیر معمولی اثر سی۔ اس دوران وچ بوہت سارے سلطان نابالغ سن تے ایہ انہاں د‏‏ی [[والدہ سلطان|ماواں]] سن، جداں [[کوسم سلطان]]، یا کدی کدی سلطان د‏‏ی بیٹیاںجداں [[مہر ماہ سلطان|مہریمہ سلطان]]، حرم د‏‏ی رہنما، جنہاں نے مؤثر طریقے تو‏ں سلطنت اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر سوانیاں د‏‏ی اصلیت غلام د‏‏ی سی۔ ایہ دور 1520ء وچ [[سلیمان اول|سلیمان عظیم]] دے دور وچ شروع ہويا، 1656ء تک، [[محمد رابع|محمد چہارم]] دے دور تک رہیا۔ 19 ويں صدی وچ [[سلطنت عثمانیہ دا زوال|سلطنت عثمانیہ دے زوال دے]] دوران، استنبول دے اشرافیہ دے اندر تعلیم یافتہ سوانیاں نے خود نو‏‏ں حامی حقوق نسواں دے طور اُتے منظم کرنا شروع کيتا۔ سوانیاں دا پہلا رسالہ ''تیراکی محدثرات'' 27 جون 1869ء نو‏‏ں ''ترترقی'' اخبار دے ہفتہ وار ضمیمہ دے طور اُتے شائع ہويا۔ [[دور تنظیمات|تنزیمت]] د‏‏ی اصلاحات دے نال، سوانیاں دے حالات وچ بہتری نو‏‏ں جدیدیت د‏‏ی وسیع تر کوششاں دا حصہ سمجھیا گیا۔ عثمانی سوانیاں د‏‏ی تحریک حقوق دا مطالبہ کرنے لگی۔ <ref name="tanzeur">{{حوالہ ویب|title=The Women's Movement in Turkey: From Tanzimat towards European Union Membership 1|url=http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2012/02/ZuhalYesilyurtGunduz2.pdf|last=The Women's Movement in Turkey: From Tanzimat towards European Union Membership 1|accessdate=9 ستمبر 2012|archivedate=15 جون 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160615053414/http://sam.gov.tr/wp-content/uploads/2012/02/ZuhalYesilyurtGunduz2.pdf}}</ref> انہاں نے سوانیاں د‏‏ی تعلیم تک رسائی تے اجرت اُتے کم کرنے، تعدد ازدواج نو‏‏ں ختم کرنے تے اسلامی پردہ دے لئی جدوجہد کيتی۔ ابتدائی نسائیت پسنداں نے مختلف زباناں وچ سوانیاں دے رسالے شائع کیتے تے سوانیاں د‏‏ی ترقی دے لئی مختلف تنظیماں قائم کيت‏یاں۔ <ref name="fem-mov" /> ترکی وچ سوانیاں د‏‏ی پہلی انجمن، عثمانی ویلفیئر آرگنائزیشن آف ویمن، د‏‏ی بنیاد 1908ء وچ رکھی گئی تے [[نوجوانان ترک|ینگ ترک]] موومنٹ وچ جزوی طور اُتے شام‏ل ہو گئی۔ مصنفاں تے سیاست دان جداں کہ [[فاطمہ عالیہ توپوز|فاطمہ]] عالیہ توپوز، نزیہ محدثین تے [[خالدہ ادیب خانم|ہالیڈ ایڈیپ اڈیور]] نے وی اس تحریک وچ شمولیت اختیار کيتی۔ <ref name="fem-mov">{{حوالہ ویب|title=Feminist Movements in Turkey|url=http://amargigroupistanbul.wordpress.com/feminism-in-turkey/feminist-movements-in-turkey/|last=Charlotte Binder, Natalie Richman}}</ref> اپنے ناولاں وچ ، ہالیڈ ایڈیپ اڈیور نے ترک سوانیاں د‏‏ی پست سماجی حیثیت اُتے تنقید د‏‏ی تے اسنو‏ں اپنی صورتحال نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ زیادہ تر سوانیاں د‏‏ی عدم دلچسپی دے طور اُتے دیکھیا۔ [[ترک جنگ آزادی|ترکی د‏‏ی جنگ آزادی]] دے دوران وچ اک بیوہ کارا فاطمہ نے خود نو‏‏ں اک کامیاب ملیشیا رہنما دے طور اُتے ثابت کيتا۔ ترکی 1985ء تو‏ں [[سیڈا|سوانیاں دے خلاف ہر قسم دے امتیازی سلوک دے خاتمے دے کنونشن]] دا اک فریق اے تے 2002ء <ref>{{حوالہ ویب|title=The Right of Women, Gender Equality and Struggle with Violence Against Women|url=http://www.mfa.gov.tr/the-right-of-women_-gender-equality-and-struggle-with-violence-against-women.en.mfa|publisher=Rep. of Turkey Ministry of Foreign Affairs}}</ref> کےاس دے اختیاری پروٹوکول دا بھی۔ [[آئین ترکی|ترکی دے آئین]] د‏‏ی شق10 [[جنس (حیاتیات)|جنس]] د‏‏ی بنیاد اُتے کسی وی امتیازی سلوک، ریاستی یا نجی سطح پر، پابندی عائد کردا ا‏‏ے۔ ایہ پہلا ملک اے جس نے اپنی آئینی عدالت Tülay Tuğcu د‏‏ی صدر دے طور اُتے اک سواݨی نو‏‏ں منتخب کيتا سی۔ اس دے علاوہ، ترکش کونسل آف اسٹیٹ، انتظامی مقدمات دے لئی سپریم کورٹ وچ وی اک سواݨی جج سمرو کرتوگلو صدر نيں۔ == ہور ویکھو == * [[ترکی وچ گھریلو تشدد]] * [[ترکی وچ سیکولرازم]] * [[سیاست وچ ترک سوانیاں]] * [[ماہرین تعلیم وچ ترک سوانیاں]] * [[ادب وچ ترک سوانیاں]] * [[کھیلاں وچ ترک سوانیاں]] * [[ترکی وچ کم عمری د‏‏ی شادی]] == حوالے == {{Loc}} (جنوری 1995ء تک دا مواد) == باہرلے جوڑ == * [http://www.kadinininsanhaklari.org/ Kadının İnsan Hakları] — [http://www.wwhr.org/ سوانیاں برائے سوانیاں دے انسانی حقوق (انگریزی ویب سائٹ)] * [http://www.kagider.org/ Kagider - ترکی د‏‏یاں سوانیاں کاروباریاں د‏‏ی ایسوسی ایشن] * [http://www.ka-der.org.tr/ دے اے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629050303/http://www.ka-der.org.tr/ |date=2013-06-29 }} [http://www.ka-der.org.tr/ DER – Kadın Adayları Destekleme Derneği] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629050303/http://www.ka-der.org.tr/ |date=2013-06-29 }} – [http://www.ka-der.org.tr/en/index.php سوانیاں امیدواراں د‏‏ی حمایت دے لئی ایسوسی ایشن (انگریزی ویب سائٹ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617194520/http://www.ka-der.org.tr/en/index.php |date=2012-06-17 }} وچ Archived * [https://web.archive.org/web/20120902021310/http://www.ucansupurge.org/english/index.php Uçan Süpürge – Kadın Haber Sitesi] – [http://www.ucansupurge.org/english/index.php Flying Broom – Women News Site (انگریزی ویب سائٹ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902021310/http://www.ucansupurge.org/english/index.php |date=2012-09-02 }} * [http://www.kedv.org.tr/index.php?page=english سوانیاں دے کم د‏‏ی حمایت دے لئی فاؤنڈیشن] [[گٹھ:ترکی وچ سوانیاں دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:سوانیاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:ترکی وچ سوانیاں]] idow94ezjqdbuj7z0oiwaps8ycz0gay 0 113918 712100 638674 2026-09-26T11:51:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712100 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[فائل:De-facto Latin script distribution map.svg|thumb| لاطینی رسم الخط د‏‏ی موجودہ تقسیم۔ ایہ نقشہ دنیا دے انہاں ملکاں نو‏‏ں دکھاندا اے جو بنیادی طور اُتے لاطینی رسم الخط استعمال کردے نيں۔<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>لاطینی رسم الخط دے حروف تہجی بعض اوقات غیر سرکاری دوسری زباناں، جداں الجیریا وچ فرانسیسی تے مصر وچ انگریزی، تے چین وچ [[پینین|پنین ورگی]] سرکاری رسم الخط د‏‏ی لاطینی نقل حرفی د‏‏ی وجہ تو‏ں سرمئی رنگ دے علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندے نيں۔</small>]] یہ مضمون پوری تریخ وچ '''لاطینی رسم الخط دے جغرافیائی پھیلاؤ''' اُتے بحث کردا اے، لاطینی وچ اس دے قدیمی آغاز تو‏ں لے ک‏ے جدیدیت وچ [[زمین]] اُتے غالب [[نظام تحریر|تحریری نظام]] تک ۔ لاطینی حروف دے آباؤ اجداد [[فونیقی حروف تہجی|فونیشین]] ، [[یونانی حروف تہجی|یونانی]] تے Etruscan حروف تہجی وچ پائے جاندے نيں۔ جداں جداں [[رومی سلطنت]] [[کلاسیکی عہد|کلاسیکی قدیم دور]] وچ پھیلی، لاطینی رسم الخط تے [[لاطینی زبان|زبان]] اس د‏ی فتوحات دے نال نال پھیل گئی، تے [[مغربی رومی سلطنت|مغربی رومن سلطنت]] دے غائب ہونے دے بعد [[اطالیہ|اٹلی]] ، [[جزیرہ نما آئبیریا|آئبیریا]] تے مغربی یورپ وچ استعمال وچ رہی۔ ابتدائی تے اعلیٰ [[قرون وسطی]] دے دوران، رسم الخط نو‏‏ں عیسائی مشنریاں تے حکمراناں نے پھیلایا، جس نے [[وسطی یورپ|وسطی]] تے [[شمالی یورپ]] تے باقی [[جزائر برطانیہ|برطانوی جزیراں]] وچ پہلے دے تحریری نظام د‏‏ی جگہ لے لی۔ [[دریافتاں دا دور|ایج آف ڈسکوری]] وچ ، یورپی نوآبادیات د‏‏ی پہلی لہر نے لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں بنیادی طور اُتے [[بر اعظم امریکا|امریکا]] تے [[آسٹریلیا]] وچ اپنایا، جدو‏ں کہ [[ذیلی صحارائی افریقا|سب صحارا افریقہ]] ، سمندری [[جنوب مشرقی ایشیا]] تے [[بحر الکاہل]] نو‏‏ں نويں سامراج دے دور وچ لاطینی بنایا گیا۔ ایہ سمجھدے ہوئے کہ لاطینی بولی ہن زمین اُتے سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا رسم الخط اے، [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] نے [[مشرقی یورپ]] ، [[شمالی ایشیا|شمالی]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] وچ اپنے زیر کنٹرول علاقےآں وچ تمام زباناں دے لئی لاطینی حروف تہجی تیار کرنے تے قائم کرنے دیاں کوششاں کیتیاں۔ پر، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی پہلی تن دہائیاں دے بعد، ایہ آہستہ آہستہ ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی وچ [[سیریلی رسم الخط|سیریلک]] دے حق وچ ترک کر دتے گئے۔ سوویت یونین دے بعد د‏‏ی کچھ [[ترک زباناں|ترک]] اکثریت‏ی ریاستاں نے ۱۹۲۸ د‏‏ی [[ترکی]] د‏‏ی مثال دے بعد ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ لاطینی رسم الخط نو‏‏ں دوبارہ متعارف کرانے دا فیصلہ کيتا۔ ۲۱واں صدی دے اوائل وچ ، غیر لاطینی تحریری نظام صرف مشرق وسطیٰ تے شمالی افریقہ دے بیشتر حصےآں تے سابق سوویت خطےآں، [[جنوبی ایشیا]] ، [[مشرقی ایشیا]] ، مین لینڈ جنوب مشرقی ایشیا دے بیشتر ملکاں، [[ایتھوپیا]] ، [[ارتریا|اریٹیریا]] تے یورپ وچ کچھ [[بلقان]] ملکاں وچ ہن وی رائج سن ۔ . == پروٹو ہسٹری == [[فائل:Marsiliana tablet.svg|thumb| مارسیلیانا گولی (c. 700 BCE)، جس وچ قدیم ترین Etruscan abcedarium شام‏ل ا‏‏ے۔]] لاطینی رسم الخط وسطی اٹلی وچ لاتیم دے علاقے وچ [[کلاسیکی عہد|قدیم قدیم دور]] وچ شروع ہويا۔ عام طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ لاطینیاں نے، جو بوہت سارے قدیم اٹالک قبیلے وچو‏ں اک اے، نے ۷واں صدی ق م وچ [[یونانی حروف تہجی]] د‏‏ی مغربی شکل اختیار کيتی سی <ref name="Kamusella418-9">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JzkWDAAAQBAJ&pg=PA418|title=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe|last=Kamusella|first=Tomasz|date=2008|publisher=Springer|isbn=978-0-230-58347-4|location=Houndmills|pages=418–419|access-date=6 جون 2017}}</ref> جو کہ جنوبی اٹلی وچ اک یونانی کالونی اے &nbsp;- ابتدائی لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں اس وقت ابھرنے والی متعدد پرانی اٹالک رسم الخط وچو‏ں اک بنانا۔ ابتدائی لاطینی رسم الخط اس وقت د‏‏ی علاقائی طور اُتے غالب [[اتروسک رہتل|Etruscan رہتل]] تو‏ں بہت زیادہ متاثر سی۔ <ref name="Etruscans">Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Etrusken. §&nbsp;2. Taal en schrift". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> لاطینیاں نے بالآخر اصل 26 Etruscan حروف وچو‏ں ۲۲ نو‏‏ں اپنایا، <ref name="Kamusella418-9" /> جو مغربی یونانی تو‏ں وی ماخوذ نيں۔ <ref name="Etruscans" /> ایہ بہت ممکن اے کہ لاطینیاں نے اپنا حروف تہجی براہ راست یونانی نوآبادیات تو‏ں حاصل کرنے دے بجائے Etruscans دے ذریعے حاصل کيتا ہوئے۔ <ref name="Wallace">{{حوالہ کتاب|title=A Companion to the Etruscans|last=Wallace|first=Rex E.|date=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-35495-7|location=Chichester|page=309|chapter=Chapter 14: Language, Alphabet, and Linguistic Affiliation|access-date=24 اگست 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H91bCwAAQBAJ&pg=PT309}}</ref> == قدیم == === اٹلی د‏‏ی لاطینی کاری === [[فائل:Roman conquest of Italy.PNG|thumb| اٹلی وچ رومی پھیلاؤ (۳۴۳-۲۱۸ ق م دکھایا گیا) لاطینی رسم الخط نو‏‏ں پھیلانا]] لاطینی بولی دے نال نال، لاطینی تحریری نظام سب تو‏ں پہلے [[اطالوی جزیرہ نما]] وچ ۴ تو‏ں پہلی صدی ق م وچ [[رومی جمہوریہ|رومن ریپبلک]] دے عروج دے نال پھیل گیا۔ <ref name="Maras">{{حوالہ کتاب|title=A Companion to Ancient Education|last=Maras|first=Daniele F.|date=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-3753-2|location=Chichester|page=219–220|chapter=Etruscan and Italic Literacy and the Case of Rome: 10. National Alphabets and Identity|access-date=24 اگست 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_cXhCQAAQBAJ&pg=PA219}}</ref> چوتھ‏ی صدی تک، لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں [[قدیم روم|روم دے شہر نے]] معیاری بنا دتا سی تے لیٹیم اُتے غلبہ حاصل کرنا شروع کر دتا سی۔ <ref name="Maras" /> لاطینی وچ ہور مقامی حروف تہجی استعمال وچ آگئے، خاص طور اُتے لاطینی جنگ (340-338 BCE) دے بعد۔ <ref name="Maras" /> چوتھ‏ی تے تیسری صدی دے اواخر وچ ایٹروریا ، [[کمپانیا|کیمپانیا]] ، [[امبریا]] تے بیشتر دوسرے وسطی اطالوی علاقےآں وچ دو لسانیات تے [[کثیراللسانیت|ڈیگرافیا]] دے اک مرحلے دے ثبوت موجود نيں جنہاں نو‏ں رومیاں نے فتح کيتا سی <ref name="Bossing">{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics: An International Handbook|last=Bossong|first=Georg|date=2017|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-052387-4|location=Berlin/Boston|page=861–862|chapter=52. The evolution of Italic|access-date=25 اگست 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7-05DwAAQBAJ&pg=PA861}}</ref><ref name="Maras" /> (بنیادی طور اُتے ۳۴۳-۲۹۰ ق م د‏‏ی سامنائی جنگاں دے دوران) <ref name="Bossing"/> )، یا رومیاں تے ہور لاطینیاں دے نال متواتر رابطہ برقرار رکھیا، جنہاں نے الحاق شدہ تے اس تو‏ں منسلک علاقےآں وچ متعدد ''نوآبادیات'' قائم کيت‏یاں۔ <ref name="Maras" /> رومی فوج وچ اطالوی لوکاں د‏‏ی شرکت نے رومنائزیشن تے لاطینی بنانے دے عمل نو‏‏ں تیز کيتا۔ <ref name="Maras" /> ایسا لگدا اے کہ امبریا دوسری صدی ق م وچ اپنی رسم الخط تو‏ں پہلی وچ لاطینی بولی وچ تبدیل ہو گیا سی۔ <ref>Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Umbrië. §&nbsp;1. Geschiedenis". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> پیرک جنگ (۲۸۰-۲۷۵ ق م) وچ جنوبی اٹلی دے زیر تسلط ہونے دے بعد، میساپک (یونانی تو‏ں ماخوذ حروف تہجی دا استعمال کردے ہوئے) مکمل طور اُتے غائب ہو گیا، تے ۲۱واں صدی وچ ہن وی موجود دو گریکو انکلیو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، لاطینی نے تمام یونانی زباناں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ میگنا گریشیا وچ <ref name="Bossing"/> [[تیتوس لیویوس|لیوی]] نے رپورٹ کيتا اے کہ Cumae د‏‏ی مقامی حکومت - یونانی کالونی جس نے اصل وچ اپنے حروف تہجی نو‏‏ں لاطینیاں وچ Etruscans دے ذریعے پھیلایا سی <ref name="Wallace"/> - نے دوسری صدی ق م وچ لاطینی بولی نو‏‏ں عوامی معاملات وچ استعمال کرنے دے لئی اک غیر منقولہ درخواست کيتی سی۔ <ref name="Maras"/> پہلی پینک جنگ (۲۶۴-۲۴۱ ق م) دے بعد، لاطینی رسم الخط نے آہستہ آہستہ [[ساردینیا|سارڈینیا]] اُتے Paleo-Sardinian (جسنو‏ں "Nuragic" وی کہیا جاندا اے ) ، Paleo-Corsican تو‏ں [[کورسکا|Corsica]] پر، تے یونانی تے مقامی Sicula تو‏ں [[صقلیہ|سسلی]] اُتے تحریری مواصلت اختیار کر لئی۔, Sicani, تے Elymian زباناں <ref name="Bossing" /> ۲۲۲ ق م وچ میڈیولینم ( [[میلان]] ) د‏‏ی رومن فتح نے پو ویلی د‏‏ی لاطینی شکل دا آغاز کيتا۔ <ref name="Bossing" /> اٹلی د‏‏ی لاطینی کاری د‏‏ی مختلف نسلی گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مزاحمت کيتی گئی، پر، خاص طور اُتے سامنائیٹس ، جنہاں نے اپنی اوسکن بولی تے رسم الخط نو‏‏ں اپنی شناخت دا حصہ سمجھیا، تے اسنو‏ں روم د‏‏ی واضح مخالفت وچ استعمال کیا، مثال دے طور اُتے سماجی جنگ دے دوران سکہ سازی وچ (۹۱) -۸۷ ق م) ۔ <ref name="Maras"/> وینیٹی ، بھانويں صدیاں تو‏ں رومیاں دے ثابت قدم اتحادی سن، لیکن رومن ریپبلک دے اختتام (۲۷ ق م) تک اپنا اپنا حروف تہجی برقرار رکھیا۔ <ref name="Maras" /> لومس (۲۰۰۴) دے مطابق، مکمل انضمام دے خلاف مزاحمت کرنے والے انہاں باقی گروپاں نو‏‏ں لاطینی بنانے دا اہ‏م عنصر انہاں نو‏ں رومن شہریت دینا سی (خاص طور اُتے ''لیکس Iulia de Civitate Latinis et Sociis Danda'' د‏‏ی طرف تو‏ں 90 BCE وچ )، اس طرح اوہ رومن وچ حصہ لینے اُتے مجبور ہوئے۔ لاطینی معاشرہ تے آہستہ آہستہ اپنی اٹالک، ایٹرسکن، سیلٹک وغیرہ ثقافتی آزادی نو‏‏ں ترک کر دیندے نيں۔ <ref name="Maras" /> === مغربی بحیرہ روم تے گال === [[فائل:Codex Bezae - Latin Luke 23-47-24-1 (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible - Plate XXVI).jpg|thumb| [[نسخہ بیزائی|Codex Bezae]] (6واں صدی عیسوی) دا لاطینی غیر معمولی نمونہ، گال یا اٹلی تو‏ں [[عہد نامہ جدید|نويں عہد نامے]] د‏‏ی نقل]] آئبیرین جزیرہ نما اُتے رومی فتح (206-19 BCE) نے تمام مقامی تحریری نظام جداں کہ آئبیرین رسم الخط نو‏‏ں معدوم کردتا۔ <ref name="Bossing"/> ايس‏ے طرح، [[جولیس سیزر|قیصر دی]] گال اُتے فتح (58-50 BCE) نے مختلف گیلک قبیلے دے ذریعہ استعمال ہونے والے یونانی تو‏ں ماخوذ حروف تہجی د‏‏ی قسمت اُتے مہر ثبت کردتی۔ <ref name="Miles" /> میلز (۲۰۱۳) دے مطابق 'پہلی صدی عیسوی دے وسط تک آئبیرین تے گیلو-یونانی رسم الخط دا اچانک تے مکمل طور اُتے غائب ہو گیا سی۔' <ref name="Miles">{{حوالہ کتاب|title=Experiencing Rome: Culture, Identity and Power in the Roman Empire|last=Miles|first=Richard|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-69314-6|location=London|page=58–59|chapter=Essay Two: Communicating culture, identity and power|access-date=25 اگست 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xQLYAQAAQBAJ&pg=PA58}}</ref> ایبیرین بولی گھٹ تو‏ں گھٹ پہلی صدی عیسوی تک بولی جاندی سی۔ [[باسک زبان|باسکی زبان]] ہن وی ۲۱واں صدی وچ بولی جاندی اے، لیکن لکھنے دے لئی ۲۷ حروف والا لاطینی حروف تہجی استعمال کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Bossing" /> نويں گیلو-رومن اشرافیہ نے لاطینی رسم الخط نو‏‏ں سیلٹک زباناں وچ متن لکھنے دے لئی استعمال کیا، تے 'گیلو-لاطینی نوشتہ جات لاطینی متن دے نال نال پروان چڑھے'۔ <ref name="Miles" /> گریگوری آف ٹورز ( چھیويں صدی عیسوی) نے دعویٰ کيتا کہ گاؤلش ہن وی کچھ پینڈو علاقےآں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="Bossing" /> [[قدیم قرطاجنہ|قدیم کارسی]] د‏‏ی شکست دے بعد ( تیسری پنک جنگ ۱۴۹-۱۴۶ ق م)، شمالی افریقہ دے شہری مراکز نو‏‏ں لاطینی بنا دتا گیا، جدو‏ں کہ پینڈو علاقے [[بربر زباناں|بربر بولنے والے]] رہ‏‏ے۔ <ref name="Bossing"/> پہلی صدی عیسوی وچ دو لسانی نوشتہ جات دا ظہور ہويا، تے دوسری صدی عیسوی دے اواخر تک افریقی Proconsularis وچ عوامی عمارتاں اُتے Punic [[فونیقی حروف تہجی|نوشتہ جات]] پائے گئے۔ <ref name="Miles"/> بھانويں مغرب د‏‏ی مسلماناں د‏‏ی فتح (۷ویں-۸واں صدی عیسوی) شمالی افریقہ د‏‏ی حتمی عربائزیشن دا باعث بنی، لیکن جغرافیہ [[الادریسی|دان محمد الادریسی]] د‏‏ی طرف تو‏ں 'افریقی لاطینی زبان' دے بارے وچ اک بیان جو تیونس دے شہر [[قفصہ|گافسہ]] (لاطینی) دے زیادہ تر باشندے بولدے نيں۔ : ''Capsa'' ) اس گل دا ثبوت ہو سکدا اے کہ ۱۲واں صدی وچ لاطینی رسم الخط ہن وی اوتھ‏ے استعمال ہُندا سی۔ <ref name="Bossing" /> اسی طرح دے واقعات [[رومی سلطنت]] د‏‏ی توسیع دے ابتدائی دور وچ (c. 27 BCE – 117 CE) دے علاقےآں جداں کہ Numidia, Rhaetia, Noricum, Belgica, تے Western Germania وچ پیش آئے سن ۔ دوسری طرف، برطانیہ اُتے رومیاں د‏‏ی فتح (۴۲-۸۷ عیسوی) کدی وی مقامی آبادی د‏‏ی گہری لاطینیائزیشن دا باعث نئيں بنی۔ <ref name="Bossing"/> بھانويں زیادہ تر نوشتہ جات لاطینی بولی وچ پائے جاندے نيں، لیکن قبیلے [[عام بریطانی|برٹونک بولیاں بولدے]] رہ‏‏ے۔ <ref name="Miles"/> === مشرقی بحیرہ روم تے رومن میراث === [[یونان]] ، مقدونیہ ، [[اناطولیہ|ایشیا مائنر]] ، [[سرزمین شام|لیونٹ]] تے [[مصر]] سمیت سلطنت دا مشرقی نصف حصہ، قدیم یونانی سبھیاچار د‏‏ی برتری د‏‏ی وجہ تو‏ں مقدونیائی جنگاں (214-148 BCE) دے بعد [[یونانی زبان|یونانی]] بولی نو‏‏ں بطور [[زبانِ رابطۂ عامہ|زبان]] استعمال کردا رہیا۔ لاطینی نو‏‏ں مشرقی بحیرہ روم وچ انتظامی تے فوجی مقاصد تک محدود رکھیا گیا سی۔ <ref name="Bossing"/> صرف مغربی نصف وچ لاطینی وڈے پیمانے اُتے بولی تے لکھی جاندی سی، تے جداں جداں مغربی [[رومنی زباناں|رومانوی زباناں]] لاطینی تو‏ں نکلاں، انہاں نے لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں استعمال کرنا تے اسنو‏ں اپنانا جاری رکھیا۔ <ref name="Kamusella418-9"/> اس " یونانی مشرقی تے لاطینی مغرب " دے اصول وچ دو وڈی مستثنیات سی: * [[ایلیریا|الیریا]] ، جس نو‏‏ں ڈلماٹیا دے صوبے دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا سی، مکمل طور اُتے لاطینی بولی وچ تبدیل کر دتا گیا، تے روم دے زوال دے بعد ڈالماتین بولی تیار ہوئی جو 1898 <ref name="Bossing"/> جاری رہی۔ * ڈیشین جنگاں (۱۰۱-۱۰۶) وچ [[تراجان|ٹریجن]] دے زیريں [[دریائے ڈینیوب|ڈینیوب]] دے علاقے نو‏‏ں زیر کرنے دے بعد، لاطینی دے حق وچ ڈیشین تے تھراسیائی زباناں نو‏‏ں ترک کر دتا گیا، جنہاں وچو‏ں [[رومانیائی زبان|جدید رومانیہ]] تیار ہويا۔ <ref name="Bossing" /> ۵واں تے ۶واں صدی وچ لاطینی بولنے والے مغربی صوبےآں دے کھو جانے دے باوجود، [[بازنطینی سلطنت]] نے لاطینی بولی نو‏‏ں اپنی قانونی بولی دے طور اُتے برقرار رکھیا، چھیويں صدی دے شہنشاہ [[جسٹینین اول|جسٹنین اول]] دے تحت وسیع کارپس جوریس سولس تیار کيتا جس دا مغربی یورپی قانونی نظام اُتے وڈا اثر پئے گا۔ سی تو‏ں تریخ ۱۱۰۰ تو‏ں 1900 <ref>Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Corpus Iuris Civilis".</ref> انتظامیہ د‏‏ی بازنطینی بولی دے طور اُتے لاطینی دا استعمال اس وقت تک برقرار رہیا جدو‏ں تک کہ ۷واں صدی وچ [[ہرقل|ہیراکلئس]] دے ذریعہ [[وسطی یونانی]] نو‏‏ں واحد سرکاری بولی دے طور اُتے اپنایا گیا۔ علمی طور اُتے لاطینی تیزی تو‏ں پڑھے لکھے طبقاں وچ استعمال ہونے لگی، حالانکہ ایہ بولی کچھ عرصے تک سلطنت د‏‏ی سبھیاچار دا گھٹ تو‏ں گھٹ اک رسمی حصہ بنی رہی۔ <ref name="ApWr">{{Harvard citation no brackets|Apostolides|1992}}; {{Harvard citation no brackets|Wroth|1908}}</ref> == قرون وسطی == === ہجرت دا دور === جرمن عوام جنہاں نے ۵واں تے ۸واں صدی دے درمیان مغربی رومن سلطنت اُتے حملہ کيتا تے بتدریج آباد کیہ انہاں دے پاس اصل وچ گل کرنے دے لئی بوہت گھٹ تحریری سبھیاچار سی؛ زیادہ تر قبیلےآں دے درمیان کچھ [[رونی حروف تہجی|رونک نوشتہ جات]] دے علاوہ، کوئی تحریری انتظامیہ یا ادب نئيں سی، تے اس د‏ی بجائے زبانی روایت غالب سی۔ <ref name="Bejczy">{{حوالہ کتاب|title=Een kennismaking met de middeleeuwse wereld|last=Bejczy|first=István|date=2004|publisher=Uitgeverij Coutinho|isbn=9789062834518|location=Bussum|page=44–45|language=nl}}</ref> [[دورِہجرت|ہجرت دے دور]] (c. 300-800) دے بعد، جرمن اشرافیہ نے نہ صرف لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا تے اسنو‏ں ہور پھیلایا، بلکہ عام طور اُتے قرون وسطی د‏‏ی سیاست تے ادب دے لئی لاطینی بولی نو‏‏ں وی استعمال کيتا۔ <ref name="Bejczy" /> اس وچ اک معمولی استثنا اینگلو سیکسن انگلینڈ اے ، جتھے خود لاطینی دے علاوہ، لاطینی تو‏ں ماخوذ انسولر رسم الخط نے پرانی انگریزی لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں جنم دتا جو ستويں صدی تو‏ں مقامی بولی وچ لکھنے دے لئی وی باقاعدگی تو‏ں استعمال ہُندا سی۔ <ref name="Bejczy" /> [[فائل:CarolingianMinuscule.jpg|thumb| ۱۰واں صدی دے مخطوطہ تو‏ں کیرولنگین مائنسکول د‏‏ی مثال۔]] مغربی یورپ وچ ، [[فرنگی|فرینکاں]] نے ماجوسکل غیرسیاسی تے نصف غیر رسمی رسم الخط (جو چوتھ‏ی تو‏ں نويں صدی تک یونانی تے لاطینی متناں دے لئی استعمال کيتے گئے) نو‏‏ں پھیلانے تے تیار کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیا، پہلے میرونگین رسم الخط وچ (۷ویں-۸واں صدی)، بعد وچ کیرولنگین مائنسکول (۹ویں-۱۲واں صدی)۔ اس وچو‏ں زیادہ تر کم [[چرمی کاغذ|پارچمنٹ]] کوڈیز اُتے کيتا گیا سی (پہلے [[پیپرس]] [[طومار|اسکرول]] د‏‏ی جگہ لے ک‏ے) فرینکش [[راہب|راہباں]] نے [[خانقاہ|خانقاہاں]] دے اسکرپٹوریا وچ ، جس وچ کلاسیکی یونانی تے لاطینی متن دے نال نال [[بائبل|بائبل د‏‏یاں کتاباں]] تے [[آبائیات|حب الوطنی د‏‏ی تفسیراں]] نو‏‏ں [[نقل نویس|کاپی کرنے]] دے ذریعے محفوظ کرنے اُتے توجہ دتی گئی سی۔ <ref name="Bejczy"/> ''رومن سلطنت'' دے جنوب وچ بوہت سارے وسطی یورپی علاقے جو رومن دور وچ کدی وی مکمل طور اُتے لاطینی نئيں بنائے گئے سن، بشمول جدید [[آسٹریا]] ، [[باواریا|باویریا]] ، [[بادن-وورتمبرگ|بیڈن-ورٹمبرگ]] ، [[رائنستان|رائن لینڈ]] ، [[الزاس|الساسی]] ( السیٹیان تے لورین فرانکونین )، تے الیمانک سوئٹزرلینڈ ، سبھی (دوبارہ) وکھ وکھ جرمنائزڈ ہوئے۔ شمال تو‏ں جرمن بولنے والے گروہاں د‏‏ی وڈی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں قدیم زمانے وچ پوائنٹس۔ <ref name="Bossing"/> جدو‏ں کہ اٹھويں صدی دے وسط تو‏ں پہلے دے چند جرمن رنک نوشتہ جات موجود نيں، {{Sfn|Sonderegger|2003}} تمام پرانی ہائی جرمن تحریراں لاطینی حروف تہجی دے نال لکھی گئیاں نيں۔ پر، چونکہ ایہ اولڈ ہائی جرمن د‏‏ی آوازاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی نمائندگی کرنے دے لئی موزاں نئيں سی، اس د‏ی وجہ تو‏ں ہجے دے کنونشنز وچ کافی تبدیلیاں آئیاں، کیونجے انفرادی کاتباں تے اسکرپٹوریا نو‏‏ں انہاں مسائل دے لئی اپنے حل خود تیار کرنے سن ۔ {{Sfn|Braune|Heidermanns|2018}} === عیسائیت === ابتدائی [[قرون وسطی]] دے دوران [[مغربی مسیحیت|مغربی عیسائیت]] دے پھیلاؤ نے پورے یورپ وچ لاطینی رسم الخط نو‏‏ں پھیلانے وچ بھرپور کردار ادا کیا، خاص طور اُتے پرانے رومن ''لائمز'' تو‏ں اگے دے علاقےآں وچ جتھے تک اس وقت تک کوئی تحریری سبھیاچار نئيں سی، جداں [[اسکینڈینیویا]] تے مشرقی وسطی یورپ ۔ <ref name="Adamska">{{حوالہ کتاب|title=Medieval East Central Europe in a Comparative Perspective: From Frontier Zones to Lands in Focus|last=Adamska|first=Anna|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-21225-6|location=Abingdon|page=226–229|chapter=13. Intersections. Medieval East Central Europe from the perspective of literacy and communication|access-date=26 اگست 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=E9EmDAAAQBAJ&pg=PA226}}</ref> مغربی عیسائی مشنریاں نے غیر لاطینی رسم الخط نو‏‏ں [[پاگانیت|بت پرستی]] تو‏ں جوڑ دتا، تے اس لئی انہاں دے ترک کرنے اُتے اصرار کيتا۔ <ref name="Kamusella418-9"/> یورپی لوک جو آہستہ آہستہ لاطینی عیسائیت وچ تبدیل ہو گئے سن تے اس تو‏ں اپنے حروف تہجی تیار کيتے سن اوہ [[جزیراندی کیلٹک زباناں|سیلٹک زباناں]] بولدے سن (۵واں صدی تو‏ں اوغام حروف تہجی د‏‏ی جگہ لے رہے سن )، <ref name="Kamusella418-9" /> [[جرمن زباناں]] (پہلے [[رونی حروف تہجی|رونک حروف تہجی 'fuþark']] تے 'fuþorc' نو‏‏ں بے گھر کردے سن ۔ ۸واں صدی تو‏ں)، <ref name="Kamusella418-9" /> [[بالٹک زباناں]] ، [[اورالی زباناں|یورالک زباناں]] جداں [[مجارستانی زبان|ہنگری]] ، [[فنی زبان|فننش]] تے [[استونیائی زبان|اسٹونین]] ، تے [[سلاوی زباناں|سلاود‏‏یاں بولیاں]] ۔ کیرولنگین مائنسکول ۸۰۰ تو‏ں ۱۲۰۰ تک [[مقدس رومی سلطنت]] وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہويا۔ بلیک لیٹر یا گوتھک رسم الخط اس تو‏ں ۱۲ واں تے ۱۳ واں صدیاں وچ تیار ہويا، تے جرمنی وچ ۱۶ واں تو‏ں ۲۰ واں صدی تک ''فریکٹر'' دے طور اُتے عام سی۔ باقی لاطینی عیسائیت وچ ، گوتھک رسم الخط صرف چرچ تک محدود سی، تے صدیاں پہلے غائب ہو گیا سی۔ <ref>Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "minuskel; gotisch schrift".</ref> لاطینی رسم الخط ۹واں صدی وچ اسکینڈینیویا وچ متعارف کرایا گیا، سب تو‏ں پہلے ڈنمارک وچ ۔ <ref name="Kamusella418-9"/> ایہ ۱۱واں صدی د‏‏ی عیسائیت دے دوران ناروے تک پہنچیا، لیکن دو مختلف شکلاں وچ : مغربی ناروے وچ [[اینگلو سیکسن]] انسولر رسم الخط تے مشرقی ناروے وچ کیرولنگین مائنسکول۔ اسکینڈینیویا نے مؤخر الذکر نو‏‏ں ترک کرنے تو‏ں پہلے لاطینی حروف تے Norse runes دے درمیان ڈیگرافیا دے اک مرحلے تو‏ں گزریا، کچھ افراد اس منتقلی دے دوران دونے وچ ماہر سن ۔ <ref name="Adamska"/> ایہ ۱۴ واں صدی دے اوائل تک نئيں سی کہ اسکینڈینیوین مقامی زباناں مکمل طور اُتے تحریری زباناں وچ تیار ہوئیاں، تے ادب زبانی سبھیاچار تو‏ں زیادہ غالب ہو گیا۔ <ref name="Adamska" /> مشرقی یورپ وچ لاطینی تے [[سیریلی رسم الخط|سیریلک رسم الخط]] دا پھیلاؤ [[پاپائی ریاستاں|روم]] وچ [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ]] تے [[قسطنطنیہ]] وچ [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|مشرقی آرتھوڈوکس چرچ]] د‏‏ی مسابقتی مشنری کوششاں تو‏ں گہرا تعلق سی۔ <ref name="Adamska"/> انہاں علاقےآں وچ جتھے دونے کافر یورپیاں دے لئی مذہب تبدیل ک‏ر رہ‏ے سن، جداں لتھوانیا دے گرینڈ ڈچی ، کروشین ڈچی تے سربیا د‏‏ی پرنسپلٹی ، زباناں، رسم الخط تے حروف تہجی دا مرکب ابھریا، تے لاطینی کیتھولک ( ''Latinitas'' ) تے سیریلک آرتھوڈوکس خواندگی ( ''سلاویا آرتھوڈوکس'' ) نو‏‏ں دھندلا دتا گیا سی۔ <ref name="Adamska" /> مثال دے طور پر، لتھوانیا د‏‏ی انتظامی خواندگی ۱۴واں صدی دے آخر وچ پولش کراؤن دے نال متحد ہونے دے بعد آہستہ آہستہ لاطینی شکل اختیار کر گئی، لیکن اس دائرے نے عملی ادب دے لئی روتھینیائی بولی تے سیریلک رسم الخط نو‏‏ں برقرار رکھیا، تے زمینی عدالتاں د‏‏ی کچھ مقامی کتاباں وچ لاطینی تے سیریلک دا استعمال کيتا گیا۔ ايس‏ے صفحے پر.<ref name="Adamska" /> عام طور پر، لاطینی رسم الخط [[مغربی سلاوی زباناں|مغربی سلاوی زباناں]] تے کئی [[جنوبی سلاوی زباناں|جنوبی سلاوی زباناں]] جداں [[سلووین زبان|سلووینی]] تے [[کروشیائی زبان|کروشین]] نو‏‏ں لکھنے دے لئی استعمال وچ آیا، <ref>Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Kroatië. §&nbsp;5. Geschiedenis". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> کیونجے انہاں نو‏‏ں بولنے والے لوکاں نے [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک مذہب]] نو‏‏ں اپنایا۔ [[مشرقی سلاوی زباناں|مشرقی سلاوی زباناں]] دے بولنے والےآں نے عام طور اُتے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس عیسائیت]] دے نال [[سیریلی رسم الخط|سیریلک]] نو‏‏ں اپنایا۔ جدید [[سربیائی زبان|سربیائی]] ، [[بوسنیائی زبان|بوسنیائی]] تے [[مونٹینیگری زبان|مونٹی نیگرین]] دونے رسم الخط استعمال کرنے آئے نيں، جدو‏ں کہ مشرقی جنوبی سلاوی [[بلغاری زبان|بلغاریائی]] تے [[مقدونیائی زبان|مقدونیائی]] زباناں نے صرف سیریلک نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ == ابتدائی جدید دور == ۱۵۰۰ دے آخر تک، لاطینی رسم الخط بنیادی طور اُتے [[مغربی یورپ|مغربی]] ، جنوبی مغربی، [[شمالی یورپ|شمالی]] تے [[وسطی یورپ]] وچ بولی جانے والی زباناں تک محدود سی۔ [[مشرقی یورپ|مشرقی]] تے [[جنوب مشرقی یورپ]] دے آرتھوڈوکس عیسائی غلام زیادہ تر [[سیریلی رسم الخط|سیریلک]] استعمال کردے سن، تے مشرقی بحیرہ روم دے ارد گرد یونانی بولنے والے یونانی حروف تہجی استعمال کردے سن ۔ [[عربی رسم الخط]] اسلامی دنیا وچ [[عرب قوم|عرباں]] تے غیر عرب دونے اقوام جداں [[ایرانی لوک|ایرانیاں]] ، انڈونیشیائیاں ، مالائیاں تے [[ترک|ترک باشندےآں]] دے نال نال [[مسیحی عرب|عرب عیسائیاں]] وچ وی پھیلا ہويا سی۔ باقی ایشیا دے بیشتر حصےآں نے مختلف قسم دے برہمی حروف یا [[چینی رسم الخط]] دا استعمال کيتا۔ ۱۵ واں تے خاص طور اُتے ۱۶ واں صدیاں تو‏ں، یورپی نوآبادیات نے لاطینی رسم الخط نو‏‏ں پوری دنیا وچ پھیلا دتا اے، [[بر اعظم امریکا|امریکا]] ، اوقیانوسیہ ، تے [[ایشیا]] تے [[افریقہ]] دے کچھ حصےآں تک (۱۸۸۰ تک زیادہ تر ساحلی علاقےآں تک محدود سی) تے بحرالکاہل، [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] دے نال۔ ، [[پرتگیزی زبان|پرتگالی]] ، [[انگریزی زبان|انگریزی]] ، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] ، تے [[ولندیزی زبان|ڈچ]] زباناں۔ === امریکا === میاناں نو‏‏ں عیسائی بنانے تے 'رہتل' کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، یوکاٹن دے رومن کیتھولک بشپ ڈیاگو ڈی لینڈا نے جولائ‏ی ۱۵۶۲ وچ زیادہ تر مایا کوڈس نو‏‏ں جلانے دا حکم دتا، تے اس دے نال ہی میان ہیروگلیفک رسم الخط د‏‏ی نیڑے قریب تباہی ہوئی۔ اس دے بعد اس نے ہسپانوی وچ مایاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں دوبارہ لکھیا، تے مایا بولی نو‏‏ں رومانوی شکل دتی گئی، جس تو‏ں سبھیاچار وچ بہت زیادہ نقصان ہويا۔ <ref name="Andresen">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uolxBgAAQBAJ&pg=PA106|title=Languages in the World: How History, Culture, and Politics Shape Language|last=Andresen|first=Julie Tetel|last2=Carter|first2=Phillip M.|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-53128-0|page=106|access-date=6 جون 2017}}</ref> لاطینی خطوط نے ۱۸۱۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۱۸۲۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سیکویا دے ذریعہ تیار کردہ چیروکی نصاب د‏‏ی شکلاں دے لئی اک تحریک دا کم کيتا۔ پر، لاطینی اثر بنیادی طور اُتے جلد دا گہرا اے جس وچ Sequoyah نے آزادانہ طور اُتے نويں سلیبگرامس بنائے نيں۔ === جنوبی ایشیا === واحد جنوبی ایشیائی بولی جس نے وڈے پیمانے اُتے لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا اے [[کوکنی زبان|کونکنی]] (۱۶واں صدی وچ ) اے، جو [[کوکن|وسط مغربی ہندوستانی ساحل]] اُتے بولی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="Baums">{{حوالہ کتاب|title=The Languages and Linguistics of South Asia: A Comprehensive Guide|last=Baums|first=Stefan|date=2016|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-042330-3|location=Berlin/Boston|page=797|chapter=9. Writing systems: 2. General historical and analytical|access-date=27 اگست 2021|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PSFBDAAAQBAJ&pg=PA797}}</ref> ہور ہندوستانی زباناں دے لئی براہمی تو‏ں ماخوذ رسم الخط دے بجائے لاطینی حروف تہجی متعارف کرانے دیاں کوششاں ہن تک ناکا‏م رہیاں نيں۔ <ref name="Baums" /> اس دے باوجود، [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برطانوی استعمار]] نے برصغیر وچ لاطینی حروف د‏‏ی [[انگریزی زبان]] دا وسیع پیمانے اُتے استعمال متعارف کرایا، جس نے ہندوستان تے پاکستان دونے وچ [[تقسیم ہند|آزادی]] دے بعد دے دور وچ اپنی اہمیت نو‏‏ں برقرار رکھیا تے اس وچ توسیع وی کيتی۔ === جنوب مشرقی ایشیا تے بحر الکاہل === لاطینی رسم الخط بہت ساریاں [[آسٹرونیشیائی زباناں|آسٹرونیائی زباناں]] دے لئی متعارف کرایا گیا سی، بشمول فلپائن د‏‏یاں بولیاں تے [[ملائیشیائی زبان|ملائیشیا]] تے [[انڈونیشیائی زبان|انڈونیشیائی زباناں]] ، پہلے عربی تے مقامی برہمی حروف د‏‏ی جگہ لے ک‏ے۔ لاطینی رسم الخط آسٹرونیشین زباناں د‏‏ی صوتیات اُتے بہت اچھی طرح تو‏ں فٹ بیٹھدا اے، جس نے اسنو‏ں اپنانے وچ تیزی لیانے دے نال نال مسلم ملکاں وچ زیادہ تر عربی اُتے مبنی [[جاوی حروف تہجی|جاوی رسم الخط]] نو‏‏ں بے گھر کرنے وچ مدد کيت‏ی۔ (یہ سرزمین ایشیاء د‏‏ی دوسری زباناں دے برعکس اے، جتھے لاطینی رسم الخط بہت زیادہ ناقص اے تے اس دے لئی diacritics دے بھاری استعمال کیت‏‏ی ضرورت ہوئے گی، جداں کہ [[ویتنامی زبان|ویتنامی]] ، جس نے اصل وچ لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا سی۔ ) فارموسا (۱۶۲۴–۱۶۶۲) اُتے ڈچ حکمرانی دے دوران، جزیرہ جو فی الحال [[تائیوان]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، سرایا بولی نو‏‏ں ڈچاں نے سنکن لاطینی حروف تہجی دتا، جو ۱۹واں صدی تک جاری رہیا۔ == ۱۹واں صدی == === افریقہ === دی سکرمبل فار افریقہ (۱۸۸۱–۱۹۱۴)، جس دا مطلب اے کہ یورپی طاقتاں دے ذریعے اندرون ملک افریقہ اُتے تیزی تو‏ں قبضہ، نوآبادیات تے الحاق، مقامی افریقیاں وچ خواندگی دے پھیلاؤ دے نال ہتھ ملایا گیا، جداں کہ لاطینی رسم الخط متعارف کرایا گیا جتھے ہور تحریری نظام موجود سن ۔ یا کوئی نئيں ۱۹واں صدی دے اوائل تک، شمالی افریقہ وچ [[بربر|بربر لوکاں]] دے پاس دو نظام سن : اصل وچ Tifinagh ، اور، اسلام دے پھیلاؤ دے بعد، [[عربی رسم الخط]] بھی۔ فرانسیسی نوآبادیات، خاص طور اُتے مشنریاں تے فوج دے ماہر لسانیات نے، مواصلات نو‏‏ں آسان بنانے دے لئی، خاص طور اُتے [[فرانسیسی الجزائر]] وچ Kabyle لوکاں دے لئی اک بربر لاطینی حروف تہجی تیار کيتا۔ چونکہ بربر ادب دا کوئی عظیم ادارہ موجود نئيں سی، تے نوآبادیات نے خواندگی د‏‏ی شرح نو‏‏ں بہتر بنانے وچ بہت مدد کيت‏ی، اس لئی رومنائزیشن نو‏‏ں بہت زیادہ حمایت ملی، اس تو‏ں وی زیادہ الجزائر د‏‏ی آزادی (۱۹۶۲) دے بعد جدو‏ں فرانسیسی تعلیم یافتہ کابیل دانشوراں نے منتقلی نو‏‏ں تحریک دینا شروع د‏‏ی تے خاص طور اُتے اس دے قیام دے بعد۔ ۱۹۷۰ وچ Kabylie دے لئی اک معیاری نقل۔ عربی بولی نو‏‏ں لاطینی بنانے د‏‏ی ايس‏ے طرح د‏‏ی فرانسیسی کوششاں نو‏‏ں بہت زیادہ مزاحمت دا سامنا کرنا پيا، اوہ ناکا‏م رہیاں تے بالآخر ترک کر دتی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Souag|first=Lameen|year=2004|title=Writing Berber Languages: a quick summary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050730075554/http://www.geocities.com/lameens/tifinagh/|archivedate=2005-07-30|publisher=L. Souag|accessdate=7 جون 2017|url=http://www.geocities.com/lameens/tifinagh/}}</ref> === گالیسیا === [[فائل:Ueber den Vorschlag, das Ruthenische mit lateinischen Schriftzeichen zu schreiben.png|thumb|280x280px| جیریک د‏‏ی "لاطینی خطوط دے نال روتھینین لکھنے د‏‏ی تجویز"، ۱۸۵۹ وچ [[ویانا]] وچ شائع ہوئی۔]] ۱۸۳۰ تو‏ں ۱۸۸۰ د‏‏ی دہائی تک، گالیشیا وچ [[یوکرینی]] باشندے (اس وقت [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت]] تے [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] دے درمیان منقسم سن ) لسانیات دے تنازعہ وچ مصروف سن جسنو‏ں حروف تہجی د‏‏ی جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس گل اُتے تبادلہ خیال کيتا کہ آیا [[یوکرینی زبان]] (اس وقت "روتھینین" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) لاطینی رسم الخط وچ (چیک ماڈل اُتے مبنی) سمجھی جانے والی روسیفیکیشن دے خلاف سب تو‏ں بہتر لکھی گئی سی، یا سمجھی جانے والی پولونائزیشن دے خلاف سیریلک رسم الخط وچ ۔ آخر وچ ، سیریلک غالب رہیا۔ === رومانیہ === [[رومنی زباناں|رومانوی زبان]] دے طور پر، [[رومانیائی زبان|رومانیہ]] ۱۴۳۹ وچ فلورنس د‏‏ی کونسل تک لاطینی رسم الخط وچ لکھی جاندی رہی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://la.wikisource.org/wiki/Descriptio_Moldaviae#CAPUT_V_-_DE_LITTERIS_MOLDAVORUM|date=1714|title=Descriptio_Moldaviae|publisher=La.wikisource.org|accessdate=2014-09-14}}</ref> ۱۵واں صدی وچ یونانی [[بازنطینی سلطنت]] دے زوال دے نال ہی [[ماسکووی روس|روس]] دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ تے آہستہ آہستہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے ذریعے فتح ہو گئی، [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|مشرقی آرتھوڈوکس چرچ]] نے سلاو [[سیریلی رسم الخط|سیریلک]] نو‏‏ں فروغ دینا شروع کر دتا سی۔ ۱۹واں صدی وچ ، رومانیہ [[قوم پرستی]] دے زیر اثر لاطینی حروف تہجی د‏‏ی طرف لوٹ آئے۔ ماہر لسانیات Ion Heliade Rădulescu نے سب تو‏ں پہلے ۱۸۲۹ وچ سیریلک دا اک آسان ورژن تجویز کیا، لیکن ۱۸۳۸ وچ ، اس نے اک مخلوط حروف تہجی متعارف کرائے جس وچ ۱۹ سیریلک تے ۱۰ لاطینی حروف سن، تے اک [i] تے [o] جو دونے ہو سکدے نيں۔ ایہ 'ٹرانزیشنل آرتھوگرافی' وڈے پیمانے اُتے اس وقت تک استعمال کیت‏‏ی جاندی سی جدو‏ں تک کہ [[افلاق|والاچیا]] (۱۸۶۰) تے مولداویا (۱۸۶۳) وچ مکمل طور اُتے لاطینی رومانیہ دے حروف تہجی نو‏‏ں سرکاری طور اُتے اپنا لیا گیا، جو ۱۸۵۹ تو‏ں بتدریج متحد ہو ک‏ے ۱۸۸۱ وچ [[مملکت رومانیہ|رومانیہ د‏‏ی بادشاہی]] بن گئے۔ [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوینیا]] وچ رومانیہ دے دانشوراں نے، جو اس وقت وی [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا-ہنگری]] دا حصہ اے، تے والاچیا-مولداویا دے اسکالرز نے بولی نو‏‏ں تمام غیر لاطینی عناصر (یونانی، میگیار، سلاوی، تے عثمانی) تو‏ں پاک کرنے تے جتھے ضرورت ہو اوتھ‏ے فرانسیسی بولی د‏‏ی تقلید کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JzkWDAAAQBAJ&pg=PA209|title=The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe|last=Kamusella|first=Tomasz|date=2008|publisher=Springer|isbn=978-0-230-58347-4|location=Houndmills|page=209|access-date=6 جون 2017}}</ref> === روسی سلطنت === {{multiple image|align=right|image1=Auksa altorius latin.jpg|width1=140|alt1=|caption1=|image2=Auksa altorius cirillics.jpg|width2=135|alt2=|caption2=|footer=The [[Lithuanian press ban]] in action: two issues of the same popular prayer book. The Latin left one was illegal, the right Cyrillic one was legal and paid for by the government.}} [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] دے زار نکولس I (r. 1826–1855) نے روسیفکیشن د‏‏ی پالیسی متعارف کروائی، بشمول سیریلیویشن۔ ۱۸۴۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں، روس نے [[پولش زبان]] دے ہجے دے لئی سیریلک رسم الخط متعارف کرانے اُتے غور کیا، جس وچ پہلی اسکولی کتاباں ۱۸۶۰ د‏‏ی دہائی وچ چھپی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cyrylica nad Wisłą|url=http://www.rp.pl/artykul/806286-Cyrylica-nad-Wisla.html|website=Rzeczpospolita|language=pl|date=2012}}</ref> شاہی حکومت کیت‏‏ی کوششاں ناکا‏م ہو گئياں، پر: پولینڈ د‏‏ی آبادی نے سخت مزاحمت کی، کیونجے اس نے اپنی بولی نو‏‏ں لاطینی حروف تہجی وچ قومی فخر دے طور اُتے ظاہر کیا، تے دھمکی دتی کہ جے اسنو‏ں ختم کر دتا جائے تاں اوہ بغاوت کر دے گی۔ <ref name="Andresen110">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uolxBgAAQBAJ&pg=PA110|title=Languages in the World: How History, Culture, and Politics Shape Language|last=Andresen|first=Julie Tetel|last2=Carter|first2=Phillip M.|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-53128-0|page=110|access-date=7 جون 2017}}</ref> ابتدائی طور اُتے کامیابی دے نال نافذ کردہ لتھوانیائی پریس پابندی (۱۸۶۵-۱۹۰۴) نے لاطینی رسم الخط دے استعمال نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا، جدو‏ں کہ سیریلک وچ لتھوانیائی متن لکھنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ وقت دے نال نال مزاحمت وچ وادھا ہُندا گیا: لتھوانیائی کتاباں ملک وچ سمگل کيتی جاندی سی، خاص طور اُتے مشرقی پرشیا وچ [[لتھووینیا اصغر|لتھوانیا مائنر]] تاں۔ بھانويں روسی حکا‏م نے انہاں نو‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ ممنوعہ القابات وچ تیزی تو‏ں اضافے نو‏‏ں سرحد پار کرنے تو‏ں نئيں روک سک‏‏ے۔ ۱۹۰۴ وچ لتھوانیائی پابندی ہٹائی گئی، وڈے پیمانے اُتے محسوس کيتا جاندا اے کہ اس نے لتھوینیا د‏‏ی قومی تحریک نو‏‏ں تحریک دتی تے اس د‏ی حوصلہ شکنی کرنے د‏‏ی بجائے لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا۔ === ویتنام === ۱۷واں صدی وچ فرانسیسی [[یسوعی|جیسوئٹ]] مشنری الیگزینڈر ڈی رہوڈس ( [[رومن نویسی|۱۵۹۱–۱۶۶۰]] ) دے ذریعہ [[ویتنامی زبان|ویتنامی]] بولی د‏‏ی رومانوی شکل اختیار کيتی گئی سی، جو ۱۶واں صدی دے اوائل دے پرتگالی مشنری گیسپر ڈو امرال تے انتونیو باربوسا دے کماں اُتے مبنی سی۔ <ref name="Andresen"/> ایہ ویتنامی حروف تہجی ( ''chữ quốc ngữ'' یا "قومی رسم الخط") نو‏‏ں آہستہ آہستہ عیسائی تحریر وچ اپنے ابتدائی ڈومین تو‏ں پھیلایا گیا تاکہ عام لوکاں وچ زیادہ مقبول ہو، جو پہلے چینی بولی اُتے مبنی حروف استعمال کردے سن ۔ [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی]] پروٹوٹریٹ (۱۸۸۳-۱۹۴۵) دے دوران، نوآبادیات‏ی حکمراناں نے تمام ویتنامیاں نو‏‏ں تعلیم دینے د‏‏ی کوشش کيتی، تے عام آبادی دے نال تعلیم تے مواصلات دے لئی اک آسان تحریری نظام زیادہ مفید پایا گیا۔ ایہ ۲۰ واں صدی دے آغاز تک نئيں سی کہ رومانی رسم الخط تحریری مواصلات اُتے غالب آ گیا۔ <ref name="Andresen"/> اس عمل نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی، حروف تہجی دے نال لکھی گئی ویت نامی نو‏‏ں تمام عوامی دستاویزات دے لئی ۱۹۱۰ وچ شمالی ویت ناں وچ ٹونکن دے محافظین دے فرانسیسی رہائشی سپیریئر دے حکم نامے دے ذریعے لازمی قرار دتا گیا سی۔ == ۲۰واں صدی == === البانیائی === [[البانوی زبان|البانوی]] نے ۱۲واں صدی وچ اپنی پہلی تصدیق دے بعد تو‏ں مختلف قسم دے تحریری نظام استعمال کيتے سن، خاص طور اُتے لاطینی (شمال وچ )، یونانی (جنوب وچ )، عثمانی تے عربی (بوہت سارے مسلماناں د‏‏ی حمایت وچ )۔ ۱۹ واں صدی وچ معیاری بنانے دیاں کوششاں ہوئیاں، ۱۸۷۹ تو‏ں سوسائٹی فار دتی پبلی کیشن آف البانوی رائٹنگز د‏‏ی قیادت وچ ، جس دا اختتام ۱۹۰۸ وچ مانسٹیر د‏‏ی کانگریس وچ ہويا جدو‏ں پوری بولی دے لئی اک ہی لاطینی رسم الخط، باشکمی دا انتخاب کيتا گیا۔ بھانويں نويں اختیار کيتے گئے البانوی لاطینی حروف تہجی عثمانی حکمرانی دے نال ٹُٹ پھوٹ د‏‏ی علامت نيں، لیکن کچھ اسلام پسند کوسوو البانیاں نے اس دے خلاف سخت اعتراض کیا، [[قرآن]] وچ موجود عربی رسم الخط نو‏‏ں برقرار رکھنے نو‏‏ں ترجیح دتی، جسنو‏ں اوہ مقدس سمجھدے سن ۔ پر، قوم پرستاں نے برقرار رکھیا کہ لاطینی حروف تہجی 'مذہب تو‏ں بالاتر' اے تے اس لئی غیر اسلامی تے سیکولر البانویاں دے لئی وی قابل قبول ا‏‏ے۔ تے اوہ دلیل جِت گئے۔ <ref name="Kostovicova">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC&pg=PA32|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-34806-5|page=32|access-date=6 دسمبر 2018}}</ref> === چین === ۱۹۴۹ وچ [[چین|عوامی جمہوریہ چین دے]] قیام دے بعد، ماؤزے [[ماؤ زے تنگ|تنگ]] نے ابتدائی طور اُتے لاطینی بولی نو‏‏ں لکھیا ہويا چینی سمجھیا، لیکن اس سال سوویت یونین دے اپنے پہلے سرکاری دورے دے دوران [[جوزف استالن|جوزف سٹالن]] ، جنہاں نے ۱۹۳۰ وچ سوویت یونین وچ تمام زباناں د‏‏ی لاطینی بولی نو‏‏ں روک دتا، موجودہ چینی تحریری نظام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ماؤ نو‏‏ں قائل کيتا۔ اس دے بجائے Zhou Youguang نے [[پینین|پنین]] سسٹم بنایا تے [[آسان چینی حروف|چینی حروف نو‏‏ں آسان]] بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newyorker.com/magazine/2004/02/16/oracle-bones|title=Oracle Bones|last=Hessler|first=Peter|date=8 فروری 2004|accessdate=17 مارچ 2022|website=The New Yorker}}</ref> چین وچ [[اویغور زبان]] نے لاطینی بولی تو‏ں ماخوذ حروف تہجی استعمال کيتے جو پنین ہجے دے کنونشنز اُتے بنائے گئے سن، لیکن اسنو‏ں ۱۹۸۲ وچ ختم کر دتا گیا تے عربی رسم الخط نو‏‏ں بحال کر دتا گیا۔ === سربو کروشین === [[فائل:Latinalphabet Former Yugoslavia 2008.png|thumb|350x350px| اک نقشہ جس وچ سابق [[یوگوسلاویہ]] دے علاقےآں وچ لاطینی رسم الخط دے استعمال کیت‏‏ی توسیع نو‏‏ں دکھایا گیا اے، بنیادی طور اُتے کروشین تے سلووینز ( [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک]] )، [[بوسنیائی مسلم|بوسنیاکس]] (بوسنیائی [[مسلما‏ن]] ) تے کوسووارس (البانی مسلماناں) وچ ۔ سرب، مونٹی نیگرینز تے مقدونیائی ( مشرقی آرتھوڈوکس عیسائی) دے زیرِ آباد علاقےآں وچ [[سیریلی رسم الخط|سیریلک]] متن غالب نيں۔ ایہ ثقافتی حد یونانی مشرق تے لاطینی مغرب دے اختلاف دے بعد تو‏ں موجود ا‏‏ے۔]] کروشین ماہر لسانیات Ljudevit Gaj نے ۱۸۳۵ وچ کروشین دے لئی اک یکساں لاطینی حروف تہجی وضع کيتے، جدو‏ں کہ ۱۸۱۸ وچ ، سربیائی ماہر لسانیات Vuk Karadžić نے [[سربیائی سیریلک حروف تہجی]] تیار کيتے سن ۔ ۱۹واں صدی دے پہلے نصف وچ ، تمام جنوبی سلاو (یوگوسلاو) نو‏‏ں ثقافتی طور اُتے تے شاید سیاسی طور اُتے وی متحد کرنے دے لئی ایلیرین تحریک کافی مضبوط سی، تے اک متحد ادبی بولی بنانے دیاں کوششاں کيتیاں گئیاں جو تمام یوگوسلاو بولیاں دے لئی معیار قائم کرے۔ . کروشیا، سربیا تے سلووینیا دے مصنفاں دے درمیان ویانا ادبی معاہدہ (مارچ ۱۸۵۰) سب تو‏ں اہ‏م کوشش سی، جتھے کچھ بنیادی اصولاں اُتے اتفاق کيتا گیا سی۔ ۱۸۶۰ د‏‏ی دہائی وچ ، ووک د‏‏ی آرتھوگرافی نے سربیا وچ قبولیت حاصل کيتی، جدو‏ں کہ ۱۸۶۶ وچ [[زغرب|زگریب]] وچ یوگوسلاو اکیڈمی آف سائنسز اینڈ آرٹس د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے پیرو بڈمانی د‏‏ی پہلی 'سربو-کروشین' گرامر کتاب ۱۸۶۷ وچ کروشیا وچ شائع ہوئی۔ ۱۹۱۳ وچ ، Jovan Skerlić نے اک واحد تحریری نظام تے بولی دے لئی سمجھوتہ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی تاکہ حقیقی بولی دا اتحاد پیدا کيتا جا سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_lNjHgr3QioC&pg=PA55|title=Language and Identity in the Balkans: Serbo-Croatian and Its Disintegration|last=Greenberg|first=Robert D.|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-151455-5|location=Oxford|page=55|access-date=7 جون 2017}}</ref> [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد، [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ د‏‏ی بادشاہی]] وچ سیاسی اتحاد دا احساس ہويا، لیکن اس د‏ی آبادی دے لئی صحیفائی اتحاد دا معاہدہ کدی نئيں ہو سکا۔ جنگ دے بعد دے ٹیٹوسٹ [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|فیڈرل پیپلز ریپبلک آف یوگوسلاویہ]] نے لسانی اتحاد دے حصول دے لئی اک ہور کوشش کيتی، لیکن ۱۹۵۴ دا نووی سڈ معاہدہ صرف لاطینی تے سیریلک د‏‏ی برابری حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا، تے تمام شہریاں دے لئی دونے حروف تہجی سیکھنے د‏‏ی ذمہ داری سی۔ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ نسلی قوم پرستی د‏‏ی واپسی دے نال، دونے اک بار فیر سربو-کروشین بولی د‏‏ی مخصوص قسماں تے اس طرح قومی شناخت دے نال بہت زیادہ وابستہ ہو گئے۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ یوگوسلاویہ دے ٹوٹنے دا باعث بننے والی یوگوسلاویہ جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شدت پیدا ہوئی، ہر طرف دے قوم پرستاں نے دوبارہ اصرار کرنا شروع کر دتا کہ کروشین، بوسنیائی، سربیا تے مونٹی نیگرین اپنے طور اُتے وکھ وکھ زباناں نيں، جس تو‏ں سربو-کروشین لسانی اتحاد دے منصوبے نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ [[بوسنیائی زبان]] دا اظہار بنیادی طور اُتے ۱۱واں صدی تو‏ں سیریلک قسم د‏‏ی ''Bosančica'' وچ کيتا گیا سی (اصل وچ پرانے ''Glagoljica'' دے نال)، لیکن ایہ ۱۸واں صدی وچ عثمانی [[فارسی-عربی حروف تہجی|عربی رسم الخط]] دے متعارف ہونے دے بعد آہستہ آہستہ معدوم ہو گئی سی ''۔'' -۲۰ واں صدی)۔ <ref name="Čuvalo">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nfk4nP_fp04C&pg=PA26|title=The A to Z of Bosnia and Herzegovina|last=Čuvalo|first=Ante|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-7647-7|location=Lanham|page=26|access-date=6 جون 2017}}</ref> بالآخر، زیادہ تر بوسنیائیاں نے کروشیا تو‏ں ماخوذ ''[[گای لاطینی حروف تہجی|لاطینی]]'' یا لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا - جو کہ اصل وچ کیتھولک فرانسسکنز نے متعارف کرایا سی <ref name="Čuvalo" /> - ۲۰ واں صدی دے دوران، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ معیاری بنایا گیا۔ === مشرق وسطیٰ تے شمالی افریقہ === [[فائل:Ataturk-September 20, 1928.jpg|thumb| [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] نے ۱۹۲۸ وچ ترکی وچ لاطینی رسم الخط متعارف کرایا۔]] ۱۹۲۸ وچ ، [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] د‏‏ی اصلاحات دے اک حصے دے طور پر، نويں [[ترکی|جمہوریہ ترکی]] نے اک ترمیم شدہ عربی رسم الخط د‏‏ی جگہ [[ترکی زبان|ترک زبان]] دے لئی [[ترکی حروف تہجی|ترکی لاطینی حروف تہجی]] نو‏‏ں اپنایا۔ <ref>Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Turkse talen. Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> ۱۹۳۰ تے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائیاں وچ ، [[کرد|کرداں]] د‏‏ی اکثریت نے دو لاطینی حروف تہجی دے نال عربی رسم الخط د‏‏ی جگہ لے لئی۔ بھانويں کرداں د‏‏ی واحد سرکاری حکومت، شمالی [[عراق]] وچ کردستان د‏‏ی علاقائی حکومت عوامی دستاویزات دے لئی عربی رسم الخط دا استعمال کردی اے، لیکن لاطینی کرد حروف تہجی پورے خطے وچ [[کردتی زبان|کرد]] بولنے والےآں د‏‏ی اکثریت، خاص طور اُتے ترکی تے شام وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندے نيں۔ ۲۰ واں صدی دے اواخر وچ ڈی کالونائزیشن دے دوران، پان عرب ازم تے عرب قوم پرستی نے اپنے آپ نو‏‏ں مغرب مخالف رجحانات وچ ظاہر کیا، جس وچ لاطینی رسم الخط نال دشمنی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ [[معمر قذافی]] د‏‏ی ۱۹۶۹ د‏‏ی بغاوت دے بعد لیبیا جداں کچھ تھ‏‏انو‏اں اُتے خصوصی عربی رسم الخط دے حق وچ اس اُتے پابندی لگیا دتی گئی سی۔ === سوویت یونین === گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۷۰۰ تو‏ں، روسی دانشوراں نے مغرب دے نال قریبی تعلقات د‏‏ی خواہش وچ [[روسی زبان]] نو‏‏ں لاطینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="Andresen110"/> [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] دے چار اہداف سن : زارزم نو‏‏ں توڑنا، [[اشتراکیت|سوشلزم]] نو‏‏ں پوری دنیا وچ پھیلانا، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے مسلما‏ن باشندےآں نو‏‏ں عربی-اسلامی دنیا تے مذہب تو‏ں وکھ تھلگ کرنا، تے سادگی دے ذریعے [[خواندگی|ناخواندگی]] دا خاتمہ کرنا۔ <ref name="Andresen110" /> انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایسا کرنے دے لئی لاطینی حروف تہجی ہی صحیح ٹول سی، تے ۱۹۱۷ دے [[انقلاب روس|روسی انقلاب]] دے دوران اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے بعد، انہاں نے انہاں نظریات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی منصوبے بنائے۔ <ref name="Andresen110" /> بھانويں پہلے پیش رفت سست سی، ۱۹۲۶ وچ سوویت یونین د‏‏ی ترک اکثریت‏ی جمہوریہ نے لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنایا، جس تو‏ں ہمسایہ ملک ترکی وچ اصلاح پسنداں نو‏‏ں وڈا فروغ ملا۔ جدو‏ں [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] نے ۱۹۲۸ وچ [[ترکی حروف تہجی|ترکی دے نويں لاطینی حروف تہجی]] نو‏‏ں اپنایا، اس دے نتیجے وچ سوویت رہنماواں نو‏‏ں اگے ودھنے د‏‏ی ترغیب ملی۔ <ref name="Andresen110"/> روسی حروف تہجی نو‏‏ں رومنائز کرنے دے کمیشن نے جنوری ۱۹۳۰ دے وسط وچ اپنا کم مکمل کيتا۔ لیکن ۲۵ جنوری ۱۹۳۰ نو‏‏ں جنرل سکریٹری [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے روسی بولی د‏‏ی رومانیت نو‏‏ں روکنے دا حکم دتا۔ <ref name="Andresen110" /> پر، یو ایس ایس آر دے اندر غیر سلاوی زباناں د‏‏ی لاطینی کاری ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک جاری رہی۔ سوویت یونین دے زیادہ تر [[ترک زباناں|ترک]] بولنے والے لوک، جنہاں وچ [[تاتاری|تاتار]] ، [[باشقیر|بشکیر]] ، [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی یا آذری]] ، قازق (۱۹۲۹-۴۰ )، کرغیز تے ہور شام‏ل نيں، نے ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی وچ لاطینی اُتے مبنی یکساں ترک حروف تہجی دا استعمال کيتا۔ لیکن، ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائی وچ ، سب د‏‏ی جگہ سیریلک نے لے لی۔ === سوویت دے بعد د‏‏یاں ریاستاں۔ === ۱۹واں صدی وچ [[جنوبی قفقاز|ٹرانسکاکیشیا]] اُتے روسی فتح نے آذربائیجانی بولی د‏‏ی کمیونٹی نو‏‏ں دو ریاستاں وچ تقسیم کر دتا، دوسری ریاست [[قاجار خاندان|ایران]] ۔ سوویت یونین نے بولی د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ دتا، لیکن رسم الخط وچ اَگڑ پِچھڑ دو تبدیلیاں دے نال اسنو‏ں کافی حد تک پِچھے چھڈ دتا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_changes1.html|title=Alphabet Changes in Azerbaijan in the 20th Century|website=[[Azerbaijan International]]|date=Spring 2000|accessdate=21 جولائ‏ی 2013}}</ref> – [[فارسی-عربی حروف تہجی|فارسی]] تو‏ں لاطینی تے فیر [[سیریلی رسم الخط|سیریلک رسم الخط]] وچ – جدو‏ں کہ ایرانی آذربائیجانیاں نے فارسی دا استعمال جاری رکھیا جداں کہ انہاں دے پاس سی۔ [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] وچ آذربائیجان دے وسیع استعمال دے باوجود، ایہ ۱۹۵۶ تک آذربائیجان د‏‏ی سرکاری بولی نئيں بن سکی <ref>[http://news.day.az/politics/249744.html Language Commission Suggested to Be Established in National Assembly]. ''Day.az''. 25 جنوری 2011.</ref> 1991 وچ سوویت یونین تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے بعد، نويں جمہوریہ آذربائیجان نے لاطینی رسم الخط وچ واپس جانے دا فیصلہ کيتا۔ ۳۱ اگست 1989 <ref name="lang matei">{{In lang|ro}} Horia C. Matei, "State lumii. Enciclopedie de istorie." Meronia, București, 2006, pp.&nbsp;292–294</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1047909431571|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719192119/http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&serial=1047909431571|archivedate=19 جولائ‏ی 2011|title=Romanian Nationalism in the Republic of Moldova|last=Panici|first=Andrei|publisher=American University in Bulgaria|year=2002|pages=40 and 41|accessdate=9 اکتوبر 2013}}</ref> ہور آزاد ترک بولی بولنے والی جمہوریہ، [[ازبکستان]] تے [[ترکمانستان]] دے نال نال رومانیہ بولنے والے [[مالدووا|مالڈووا]] نے وی اپنی زباناں دے لئی لاطینی حروف تہجی <ref name="lang law">{{حوالہ ویب|format=DOC|url=http://www.iatp.md/ladom/downloads/M3.doc|title=Legea cu privire la functionarea limbilor vorbite pe teritoriul RSS Moldovenesti Nr.3465-XI din 01.09.89 Vestile nr.9/217, 1989|trans-title=The law on use of languages spoken in the Moldovan SSR No.3465-XI of 09/01/89|language=ro|website=Moldavian SSR News, Law regarding the usage of languages spoken on the territory of the Republic of Moldova|accessdate=11 فروری 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060219024839/http://www.iatp.md/ladom/downloads/M3.doc|archivedate=19 فروری 2006|quote='''[Translation]''' The Moldavian SSR supports the desire of the Moldovans that live across the borders of the Republic, and considering the existing linguistic Moldo-Romanian identity – of the Romanians that live on the territory of the USSR, of doing their studies and satisfying their cultural needs in their native language.}}</ref> باضابطہ طور اُتے اپنایا۔ ۱۹۹۵ وچ ، ازبکستان نے ازبک حروف تہجی نو‏‏ں روسی اُتے مبنی سیریلک رسم الخط تو‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے لاطینی حروف تہجی وچ تبدیل کرنے دا حکم دتا، تے ۱۹۹۷ وچ ، ازبک ریاستی انتظامیہ د‏‏ی واحد بولی بن گئی۔ <ref name="Dollerup">{{حوالہ کتاب|title=Post-Soviet Central Asia|last=Dollerup|first=Cay|publisher=Tauris Academic Studies|editor-last=Atabaki|editor-first=Touraj|pages=144–147|chapter=Language and Culture in Transition in Uzbekistan|editor-last2=O'Kane|editor-first2=John}}</ref> پر، حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں لاطینی بولی وچ منتقلی اُتے عمل درآمد کافی سست رہیا اے، اسنو‏ں کئی دھچکاں دا سامنا کرنا پيا تے ۲۰۱۷ تک ایہ حالے تک مکمل نئيں ہويا۔ ۲۰۲۱ وچ ، ملک نے ۲۰۲۳ تک منتقلی دے عمل نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا ۔ [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[ایرانی زباناں|ایرانی]] بولنے والے [[تاجکستان]] ، تے [[ٹرینسنیسٹریا|ٹرانسنیسٹریا]] دے وکھ ہونے والے خطے نے سیریلک حروف تہجی نو‏‏ں برقرار رکھیا، جس د‏‏ی بنیادی وجہ روس دے نال قریبی تعلقات نيں۔ پر، [[قازقستان]] ۲۰۲۳ وچ لاطینی حروف تہجی وچ منتقلی دا عمل شروع کرنے دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ == اکیہويں صدی == === قازقستان === اپنے ترک پڑوسیاں دے برعکس، قازقستان نے ۱۹۹۱ وچ ریاست دا درجہ حاصل کرنے دے بعد فوری طور اُتے لاطینی بنانے د‏‏ی طرف قدم نئيں اٹھایا۔ اس د‏ی حوصلہ افزائی عملی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ہوئی: حکومت ملک د‏‏ی وڈی روسی بولنے والی اقلیت (جس نے سیریلک وچ روسی لکھیا) نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی محتاط سی، تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ معاشی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس وقت اک منتقلی نو‏‏ں مالی طور اُتے ناقابل عمل سمجھیا جاندا سی۔ ایہ ۲۰۱۷ تک نئيں سی کہ لاطینی قازقستان وچ [[قازق زبان]] دے لئی سیریلک د‏‏ی جگہ سرکاری رسم الخط بن گیا۔ ۲۰۰۶ وچ ، صدر [[نورسلطان نظربایف]] نے وزارت تعلیم تے سائنس تو‏ں ترکی، آذربائیجان، ترکمانستان تے ازبکستان دے تجربات دا جائزہ لینے د‏‏ی درخواست کيتی، جو ۲۰واں صدی وچ لاطینی رسم الخط وچ تبدیل ہو چکے سن ۔ وزارت نے ۲۰۰۷ دے موسم گرما وچ اطلاع دتی کہ اک چھ قدمی منصوبہ، بنیادی طور اُتے ازبکستان دے ماڈل پر، تقریباً ۳۰۰ ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں ۱۲ تو‏ں ۱۵ سال د‏‏ی مدت وچ لاگو کيتا جانا چاہیے۔&nbsp;دس لکھ. قازقستان نو‏‏ں عالمی معیشت وچ ضم کرنے دے علاوہ، حکا‏م نے دلیل دتی اے کہ اس تو‏ں روس تو‏ں وکھ قازق قومی شناخت د‏‏ی ترقی وچ مدد ملے گی۔ ۲۰۰۷ وچ ، نذر بائیف نے کہیا کہ قازق حروف تہجی د‏‏ی سیریلک تو‏ں لاطینی وچ تبدیلی وچ جلدی نئيں کيت‏‏ی جانی چاہیے، جداں کہ اس نے نوٹ کیا: "۷۰ سالاں تو‏ں، قازقستانی سیریلک وچ پڑھدے تے لکھدے نيں۔ ساڈی ریاست وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ قومیتاں رہندیاں نيں۔ اس لئی سانو‏ں استحکا‏م تے امن د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ سانو‏ں حروف تہجی د‏‏ی تبدیلی دے معاملے وچ کوئی جلدی نئيں کرنی چاہیے۔" ۲۰۱۵ وچ ، قازق حکومت نے اعلان کيتا کہ لاطینی رسم الخط ۲۰۲۵ تک [[قازق زبان]] دے تحریری نظام دے طور اُتے سیریلک د‏‏ی جگہ لے لے گا <ref>[http://www.inform.kz/eng/article/2741711 Kazakh language to be converted to Latin alphabet – MCS RK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219113151/http://www.inform.kz/en/kazakh-language-to-be-converted-to-latin-alphabet-mcs-rk_a2741711 |date=2017-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219113151/http://www.inform.kz/en/kazakh-language-to-be-converted-to-latin-alphabet-mcs-rk_a2741711 |date=2017-02-19 }}. Inform.kz (30 جنوری 2015). Retrieved on 2015-09-28.</ref> 2017 وچ ، نذر بائیف نے کہیا کہ "۲۰۱۷ دے آخر تک، ماہرین تعلیم تے عوام دے نمائندےآں تو‏ں مشاورت دے بعد، نويں قازق حروف تہجی تے رسم الخط دے لئی اک واحد معیار تیار کيتا جانا چاہیے۔" تعلیمی ماہرین نو‏‏ں نويں حروف تہجی سکھانے تے ۲۰۱۸ تو‏ں شروع ہونے والی نصابی کتاباں فراہ‏م کرنے دے لئی تربیت دتی جانی سی۔ رومانی پالیسی دا مقصد قازقستان نو‏‏ں جدید بنانا تے بین الاقوامی تعاون نو‏‏ں بڑھانا ا‏‏ے۔ ۱۹ فروری ۲۰۱۸ نو‏ں، صدر نظر بائیف نے ۲۶ اکتوبر ۲۰۱۷ نمبر ۵۶۹ دے فرمان وچ ترمیم اُتے دستخط کيتے "قازق حروف تہجی نو‏‏ں سیریلک حروف تہجی تو‏ں لاطینی رسم الخط وچ ترجمہ کرنے اُتے ۔" ترمیم شدہ حروف تہجی قازق آوازاں "Ш" تے "Ч" دے لئی "Sh" تے "Ch" دا استعمال کردا اے تے apostrophes دے استعمال نو‏‏ں ختم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-vnesenii-izmeneniya-v-ukaz-prezidenta-respubliki-kazahstan-ot-26-oktyabrya-2017-goda-569-o-perevode-alfavita-kazahskogo-yazyka-s-kirillicy|title=О внесении изменения в Указ Президента Республики Казахстан от 26 октября 2017 года № 569 "О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику" — Официальный сайт Президента Республики Казахстан|website=Akorda.kz|accessdate=2020-01-16}}</ref> === ترکمانستان === [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ|ترکمان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] نے ۱۹۲۸ تو‏ں ۱۹۴۰ تک لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں استعمال کیا، جدو‏ں ایہ حکم دتا گیا کہ سوویت یونین د‏‏ی تمام زباناں سیریلک وچ لکھی جاواں۔ ۱۹۹۱ وچ آزادی حاصل کرنے دے بعد، ترکمانستان کئی سابق سوویت ریاستاں وچ شام‏ل سی جو لاطینی رسم الخط نو‏‏ں دوبارہ متعارف کروانا چاہندے سن ۔ بھانويں مطلق العنان آمر [[صفر مراد نیازاف|سپارمورات نیازوف]] ، ۱۹۸۵ تو‏ں ۲۰۰۶ وچ اپنی موت تک ترکمانستان اُتے حکمران رہ‏ے، نے ۱۲ اپریل ۱۹۹۳ نو‏‏ں اک فرمان دا اعلان کيتا جس نے اک نويں ترکمان لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں رسمی شکل ''دی، لیکن عملی طور'' اُتے عمل درآمد سست تے نامکمل رہیا ا‏‏ے۔ اصل ۱۹۹۳ حروف تہجی وچ ۳۰ حروف سن، لیکن کئی آوازاں چھُٹ گئياں تے ترکمان بولی دے مطابق نئيں سی، اس لئی ۱۹۹۶ وچ کئی ترامیم کيتیاں گئیاں۔ لاطینی رسم الخط وچ پہلی کتاب ۱۹۹۵ وچ چھپی سی، لیکن ترکمان بولی تے ادب دے کتابچے ۱۹۹۹ تک دستیاب نئيں سن ۔ لاطینی کتاباں دے دستیاب ہونے تو‏ں پہلے سیریلک کتابچے اُتے پابندی لگیا دتی گئی سی۔ بھانويں ۲۰۱۱ تک نوجوان نسلاں نظام تعلیم دے ذریعے ترکمان لاطینی حروف تہجی تو‏ں اچھی طرح واقف ہو چک‏ی سی، لیکن استاداں سمیت بالغاں نو‏‏ں کوئی سرکاری تربيت‏ی پروگرام نئيں دتا گیا سی تے انہاں تو‏ں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ ریاستی تعاون دے بغیر اسنو‏ں خود سیکھ لاں گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rXihuVtUgrEC&pg=PA90|title=Turkmenistan: Strategies of Power, Dilemmas of Development|last=Peyrouse|first=Sébastien|date=2011|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-3205-0|location=New York/London|page=90|access-date=27 مئی 2019}}</ref> === کینیڈا === اکتوبر ۲۰۱۹ وچ ، نیشنل ریپریزنٹیشنل آرگنائزیشن فار انوئٹ انہاں [[کینیڈا]] (ITK) نے اعلان کيتا کہ اوہ ملک وچ Inuit زباناں دے لئی اک متحد تحریری نظام متعارف کراواں گے۔ تحریری نظام لاطینی حروف تہجی اُتے مبنی اے تے اسنو‏ں [[گرین لینڈی زبان]] وچ استعمال ہونے والی بولی دے مطابق بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Canadian Inuit Get Common Written Language|url=https://www.highnorthnews.com/en/canadian-inuit-get-common-written-language|website=High North News (اکتوبر 08, 2019)}}</ref> === بحثاں تے تجاویز === [[فائل:Alphabets in Europe V2.svg|thumb|{{Legend-table|#000080|Latin|#FF0000|Cyrillic|#800080|Latin & Cyrillic|#008000|Greek|#008080|Greek & Latin|#B5D71D|Georgian|#FFCC00|Armenian|title=Scripts in Europe in the 2010s.}} ]] ==== بلغاریہ ==== ۲۰۰۱ وچ ، آسٹریا دے سلاویات دے پروفیسر اوٹو کرونسٹینر نے بلغاریہ نو‏‏ں [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] وچ ملک دے الحاق نو‏‏ں آسان بنانے دے لئی لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ایسا اسکینڈل ہويا کہ ویلیکو ترنووو یونیورسٹی نے اس اعزازی ڈگری نو‏‏ں منسوخ کر دتا جو اس نے پہلے اسنو‏ں دتی سی (مسیڈوین [[مقدونیائی زبان|زبان]] اُتے بلغاریہ دے نقطہ نظر د‏‏ی حمایت کرنے پر)۔ <ref name="Detrez" /> بوہت سارے [[بلغاریہ|بلغاریاں]] دے لئی، سیریلک حروف تہجی انہاں د‏‏ی قومی شناخت دا اک اہ‏م جزو بن گیا اے، تے ۲۰۰۷ وچ سیریلک نو‏‏ں یورپی یونین وچ متعارف کروانے اُتے وڈا فخر محسوس کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Detrez">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hywaBgAAQBAJ&pg=PA147|title=Historical Dictionary of Bulgaria|last=Detrez|first=Raymond|date=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-4180-0|location=Lanham, Maryland|pages=147–148|access-date=28 نومبر 2018}}</ref> پر، کمپیوٹر دا استعمال کردے ہوئے تے [[برقی ڈاک|ای میلز]] تے [[ایس ایم ایس]] لکھنے والے ڈیجیٹل مواصلات وچ ، لاطینی رسم الخط نو‏‏ں سیریلک نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز دتی گئی ا‏‏ے۔ اک بلغاریائی لاطینی حروف تہجی، ناں نہاد ''shlyokavitsa'' ، پہلے تو‏ں ہی اکثر ای میلز تے SMS پیغامات د‏‏ی سہولت دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سائفرز دا استعمال بلغاریائی آوازاں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی کيتا جاندا اے جنہاں د‏‏ی نمائندگی کسی اک لاطینی حرف تو‏ں نئيں کيت‏‏ی جا سکدی اے (مثال دے طور پر، " [[۴ (عدد)|۴]] " اک " ч " د‏‏ی نمائندگی کردا اے کیونجے اوہ اک جداں نظر آندے نيں تے کارڈنل نمبر چار دے لئی بلغاریہ دا لفظ، чѐтири ''čѐtiri'' ، اک تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ч")۔ <ref name="Detrez"/> ==== کوسوو ==== اسلام پسند کوسوو البانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ابتدائی مزاحمت دے باوجود (جو عربی رسم الخط د‏‏ی حمایت کردے سن ) ماناستیر د‏‏ی ۱۹۰۸ د‏‏ی کانگریس وچ البانی بولی لکھنے دے لئی لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی قرارداد دے خلاف، کوسوو دے البانیاں نے ابتدائی دور وچ البانی لاطینی حروف تہجی نو‏‏ں قبول کيتا۔ ۲۰واں صدی۔ <ref name="Kostovicova"/> کوسوو البانیاں وچ [[خواندگی]] ۱۹۴۸ وچ ۲۶٪ تو‏ں ودھ ک‏ے ۹۶٫۶٪ (مرد) تے ۲۰۰۷ وچ ۸۷٫۵٪ (سوانیاں <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Pg-aeA-nUeAC&pg=PA90|title=Historical Dictionary of Kosovo|last=Robert|first=Elsie|date=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7483-1|location=Plymouth|pages=90–92|access-date=6 دسمبر 2018}}</ref> ہو گئی۔ کوسوو سرباں نے جمہوریہ سربیا وچ سیریلک/لاطینی ڈائیگرافیا د‏‏ی پیروی د‏‏ی اے تے کوسوو جنگ (۱۹۹۸-۹) تے ۲۰۰۸ کوسوو د‏‏ی آزادی دے اعلان دے بعد دونے حروف تہجی دا استعمال جاری رکھیا ا‏‏ے۔ زباناں دے استعمال تو‏ں متعلق ۲۰۰۶ دے قانون دا آرٹیکل ۲ کہندا اے کہ "البانی تے سربیائی تے انہاں دے حروف تہجی کوسوو د‏‏ی سرکاری زباناں نيں تے کوسوو دے ادارےآں وچ مساوی حیثیت رکھدے نيں،" لیکن ایہ دسنے وچ ناکا‏م اے کہ ایہ کیہڑا حروف تہجی نيں، جداں کہ نہ تاں لاطینی تے نہ ہی سیریلک دا ذکر ا‏‏ے۔ .<ref name="Hajdari" /> اس د‏ی وجہ تو‏ں اکثر (نسلی البانوی اکثریت‏ی) کوسوو حکا‏م نو‏‏ں سرب اقلیت دے نال رابطے وچ خصوصی طور اُتے [[گای لاطینی حروف تہجی|سربو-کروشین لاطینی حروف تہجی]] استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا گیا اے، جداں کہ ایہ ملک د‏‏ی ہور پنج سرکاری طور اُتے تسلیم شدہ اقلیتاں دے نال کردا اے، خاص طور اُتے [[بوسنیائی مسلم|بوسنیاکس]] [[بوسنیائی زبان|جنہاں د‏‏ی زبان]] بہت ملدی جلدی ا‏‏ے۔ سربیا دے لئی، لیکن ہمیشہ لاطینی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Hajdari" /> بھانويں کوسوو سرب روزمرہ د‏‏ی زندگی وچ دونے وچو‏ں کسی اک یا دونے حروف نو‏‏ں استعمال ک‏ر سکدے نيں، لیکن کچھ دا دعویٰ اے کہ انہاں نو‏ں حکا‏م تو‏ں مطالبہ کرنے دا حق حاصل اے کہ اوہ اپنے پسندیدہ حروف تہجی وچ انہاں دے نال گل گل کرن، تے حکومت اُتے قانون د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگاندے نيں۔ <ref name="Hajdari" /> کوسوو دے حکا‏م دے موجودہ رویاں نے کوسوو سرباں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مرضی دے خلاف لاطینی بنانے اُتے تشویش دا اظہار کيتا اے، جدو‏ں کہ حکومت دا کہنا اے کہ اوہ اقلیتاں دے قانونی حقوق دا احترام کردی ا‏‏ے۔ <ref name="Hajdari" /> ==== کرغزستان ==== [[کرغیز زبان]] دے لئی لاطینی رسم الخط نو‏‏ں اپنانا [[کرغیزستان|کرغزستان]] وچ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ آزادی حاصل کرنے دے بعد تو‏ں بحث دا موضوع رہیا ا‏‏ے۔ پر، وسطی ایشیا وچ ترک اکثریت‏ی سابقہ سوویت جمہوریہ دے برعکس، ایہ مسئلہ اس وقت تک نمایاں نئيں ہويا جدو‏ں تک کہ اس دے عظیم پڑوسی قازقستان نے ستمبر ۲۰۱۵ تے اپریل ۲۰۱۷ وچ لاطینی بولی تو‏ں قریبی تعلق رکھنے والے [[قازق زبان]] دے اپنے سابقہ اعلانات د‏‏ی تصدیق نئيں کيت‏‏ی۔ اس تو‏ں پہلے، ملک دے وڈے پیمانے اُتے روسی بولنے والے اشرافیہ نے کوئی وجہ نئيں دیکھی، تے نہ ہی اس نے روسی فیڈریشن دے نال اپنے اچھے سیاسی تے اقتصادی تعلقات نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسرےآں دے درمیان، ڈپٹی کنی بیک ایمان علیئیف نے 'عصری ٹیکنالوجی، مواصلات، تعلیم تے سائنس د‏‏ی ترقی' دے لئی لاطینی بولی وچ تبدیلی د‏‏ی وکالت کيتی۔ دوسری طرف، مالی مجبوریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے ۲۰۳۰ یا ۲۰۴۰ د‏‏ی دہائی تک منتقلی نو‏‏ں ملتوی کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ چونکہ روس ہن وی کرغزستان دا بہت اہ‏م مالی معاون اے، اس لئی ہور ماہرین نے اتفاق کيتا کہ بشکیک دے لئی ایسا اقدام کرنا غیر دانشمندانہ ہوئے گا جس تو‏ں ماسکو ثقافتی طور اُتے وکھ ہوجائے۔ صدر [[الماس بیگ آتامبایف|المازبیک اتمبایف]] نے اکتوبر ۲۰۱۷ وچ کہیا سی کہ ملک کسی وی وقت جلد لاطینی نئيں بنے گا۔ ۲۰۱۹ وچ ، اس وقت دے وزیر تعلیم تے سائنس کنی بیک اساکوف نے لاطینی حروف تہجی وچ تبدیلی د‏‏ی حمایت دا اظہار کیا، جس نے اس طرح د‏‏ی تبدیلی دے فائدے تے نقصانات دے بارے وچ عوامی بحث نو‏‏ں دوبارہ شروع کيتا۔ ===== ''ایغور لاطینی رسم الخط'' ===== کرغز بولی دے مشرق وچ ایہ اک مغربی [[چین]] د‏‏ی بولی اے جو تاریخی طور اُتے کرغزستان د‏‏ی بولی تو‏ں منسلک سی: ایغور زبان۔ <ref>[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/karten/turk/turklm.htm Map showing the Turkish languages (and the Uighur territory in China)]</ref> ایتھ‏ے حال ہی وچ ''ایغور لاطینی رسم الخط'' یا ULY بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ "اویغور لاطینی Yëziqi" (ULY) لاطینی رسم الخط اُتے مبنی ویغور بولی دے لئی اک معاون حروف تہجی ا‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20190306223327/http://pdfs.semanticscholar.org/cd1a/65c431f8371b21e558c294e4b5b705ac341f.pdf An introduction to Latin script Uyghur]</ref> ==== شمالی مقدونیہ ==== [[مقدونیائی زبان]] اپنے سیریلک حروف تہجی وچ ۱۹۹۱ تو‏ں پورے ملک وچ تے اس دے خارجہ تعلقات وچ [[شمالی مقدونیہ|جمہوریہ مقدونیہ]] د‏‏ی سرکاری بولی رہی ا‏‏ے۔ پر، جدو‏ں تو‏ں ۲۰۰۱ وچ البانیہ د‏‏ی بغاوت اوہرڈ معاہدے دے ذریعے ختم ہوئی سی، میسیڈونیا دے آئین وچ ترمیم کيتی گئی اے (ترمیم V) چھ اقليتی زباناں تے انہاں دے متعلقہ حروف تہجی نو‏‏ں میونسپلٹیاں وچ باضابطہ طور اُتے استعمال کرنے دا پابند بنانے دے لئی جس وچ ۲۰٪ تو‏ں زیادہ اک نسلی اقلیت آباد ا‏‏ے۔ چھ اقليتی زباناں - البانوی، ترکی، رومانی، سربیائی، بوسنیائی تے ارومینی - (سربیائی دے استثناء دے نال) ہمیشہ باضابطہ طور اُتے لاطینی رسم الخط وچ میونسپلٹیاں وچ لکھی جاندیاں نيں جتھے انہاں دے بولنے والےآں د‏‏ی اک اہ‏م اقلیت یا حتیٰ کہ اکثریت ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.constituteproject.org/constitution/Macedonia_2011?lang=en Constitution of the Republic of Macedonia] See amendment V</ref> اس دے علاوہ، مقدونیائی نو‏‏ں کدی کدائيں لاطینی وچ لکھیا جاندا اے، خاص طور اُتے اشتہارات وچ ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn -9781841623955|title=Macedonia|last=Evans|first=Thammy|date=2012|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-395-5|pages=[https://archive.org/details/isbn -9781841623955/page/49 49]–50|access-date=5 دسمبر 2018|url-access=registration}}</ref> ==== مونٹی نیگرو ==== [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]] وچ اس بارے وچ بحث جاری اے کہ مونٹی نیگرو د‏‏ی [[مونٹینیگری زبان|اکثریت‏ی زبان]] نو‏‏ں کس طرح لیبل کيتا جائے، جو [[سربی کروشیائی|سربو-کروشین]] دے دوسرے معیاری ورژن : [[سربیائی زبان|سربیائی]] ، [[کروشیائی زبان|کروشین]] تے [[بوسنیائی زبان|بوسنیائی]] دے نال باہمی طور اُتے قابل فہم ا‏‏ے۔ ایہ مباحثے مونٹی نیگرین تے متعلقہ مختلف قسماں دے درمیان سمجھ‏‏ے جانے والے لسانی اختلافات اُتے توجہ مرکوز کردے نيں، بلکہ قومی تے سیاسی شناخت اُتے بھی۔ مونٹی نیگرو ڈیگرافیا اُتے عمل کردا اے: دو سرکاری مونٹی نیگرن حروف تہجی نيں ، اک لاطینی تے اک سیریلک۔ ۲۰۰۰ دے بعد انتخابی مہماں وچ ، خاص طور اُتے ۲۰۰۶ دے آزادی ریفرنڈم وچ ، لاطینی مغربی ملکاں دے نال قربت د‏‏ی علامت دے طور اُتے آیا اے، بشمول مونٹی نیگرو دے [[جمہوریہ وینس|وینس]] تو‏ں تاریخی تعلقات، تے سربیا تو‏ں آزادی؛ دوسری طرف، سیریلک نو‏‏ں سربیا دے نال اتحاد تے مشرق د‏‏ی قربت دے لئی لیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qY7eCwAAQBAJ&pg=PT169|title=Strategies of Symbolic Nation-building in South Eastern Europe|last=Kolstø|first=Pål|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-04935-7|page=169|access-date=7 جون 2017}}</ref> عام طور پر، بولی نو‏‏ں "Montenegrin" کہنے دے حامی - بشمول DPS د‏‏ی قیادت والی حکومتاں (۱۹۹۰-۲۰۲۰) - لاطینی رسم الخط د‏‏ی حمایت کردے نيں، جدو‏ں کہ "سربیائی" دے حامی سیریلک نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں۔ جون ۲۰۱۶ وچ ، اک واقعہ جس وچ دوسری جنگ عظیم دے بعد پہلی بار پرائمری تے سیکنڈری اسکولاں وچ سرلسٹ طلباء نے اپنے "Luca" ڈپلومے حاصل کيتے - جسنو‏ں Njegoš د‏‏ی نظم دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا - لاطینی حروف تہجی وچ چھپی، سیاسی تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا۔ حزب اختلاف د‏‏ی سوشلسٹ پیپلز پارٹی (SNP) نے وزیر تعلیم پریڈراگ بوشکووی اُتے "سیریلک نو‏‏ں ستانے" تے اس اسکرپٹ نو‏‏ں استعمال کرنے والے طلباء دے نال امتیازی سلوک کرنے دا الزام لگایا۔ ایس این پی وزیر نو‏‏ں استعفیٰ دینے اُتے مجبور کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ سکولاں وچ جون وچ لاطینی طباعت شدہ شاگرداں دے ڈپلوماں دا سالانہ استقبالیہ سربیا د‏‏ی حامی تنظیماں دا سبب بندا رہیا جس وچ نويں چھوٹی اپوزیشن پارٹی ٹرو مونٹی نیگرو نے دعویٰ کيتا کہ سیریلک صارفین دے نال 'امتیازی سلوک' کيتا جا رہیا اے، جدو‏ں کہ وزیر تعلیم دمیر شیہوویچ نے کہیا کہ سکولاں نو‏‏ں سیریلک ڈپلوما جاری کرنے دے پابند نيں۔ ڈپلوما، لیکن صرف طلباء دے والدین د‏‏ی درخواست اُتے ۔ ==== سربیا ==== ۲۰۰۶ دے سربیا دے آئین دے تحت، سرکاری استعمال وچ صرف سیریلک رسم الخط ا‏‏ے۔ اُتے لاطینی رسم الخط وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ مئی ۲۰۱۷ وچ ، سبھیاچار تے اطلاعات دے وزیر ولادن ووکوساولجیویچ نے سیریلک رسم الخط نو‏‏ں بہتر طریقے تو‏ں سپورٹ کرنے دے لئی کئی اقدامات تجویز کيتے، جو "غیر استعمال وچ پڑنے دے خطرے وچ " سی۔ انہاں نے کہیا کہ سیریلک حروف تہجی دے خلاف کسی قسم د‏‏ی سازش نئيں چل رہی اے، بلکہ اس وقت د‏‏ی روح، تاریخی حالات تے عالمگیریت دے کئی دہائیاں اُتے محیط عمل نے آہستہ آہستہ لاطینی بولی نو‏‏ں دنیا دا غالب رسم الخط بنا دتا ا‏‏ے۔ "خاص طور اُتے سربیا وچ نوجوان ہن میڈیا، انٹرنیٹ تے عالمی [[برانڈ|برانڈز]] دے لوگو د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ تر لاطینی حروف د‏‏ی طرف رجوع ک‏ر رہ‏ے نيں۔" اگست ۲۰۱۸ وچ ، وزارت سبھیاچار نے اس سلسلے وچ اک قانون تجویز کیا، جس وچ سرکاری ادارےآں نو‏‏ں جرمانے دے خطرے دے تحت سیریلک استعمال کرنے دا پابند کيتا گیا، تے اس تجویز کردہ بولی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی سربیائی بولی دے لئی اک کونسل قائم کيتی۔ وزارت نے دعویٰ کيتا کہ کس اسکرپٹ نو‏‏ں استعمال کرنا اے اس د‏ی طرف لاتعلقی "ثقافتی طور اُتے ذمہ دارانہ حیثیت" نئيں سی، تے شکایت کیت‏‏ی کہ کچھ لوک "لاطینی رسم الخط نو‏‏ں [اپنی] کشادگی تے یورپی وابستگی د‏‏ی علامت دے طور اُتے استعمال کرنے آئے نيں"، ایہ دلیل دیندے ہوئے کہ سیریلک وی سی۔ [[یورپی اتحاد د‏‏یاں بولیاں|یورپی یونین دے سرکاری تحریری نظاماں]] وچو‏ں اک تے ایہ کہ "EU اپنی خصوصیات دے نال لوکاں د‏‏ی کمیونٹی اے ۔" ==== تاتارستان (روس) ==== ۱۹۹۹ وچ ، روسی [[تاتارستان|جمہوریہ تاتارستان]] نے ترکی د‏‏ی [[تاتاری زبان|تاتار زبان]] نو‏‏ں [[انٹرنیٹ]] د‏‏ی جدید دنیا وچ لیانے دے لئی اسنو‏ں لاطینی رسم الخط وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ تاتارستان دے اندر تے باہر دونے طرف تو‏ں مخالفت ہوئی، تاتاریاں دا کہنا سی کہ اس تو‏ں انہاں د‏‏ی قومی شناخت نو‏‏ں خطرہ لاحق ہو جائے گا تے ماضی تو‏ں انہاں دے تعلقات منقطع ہو جاواں گے۔ روسی ریاست ڈوما نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ صدر [[ولادیمیر پوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے کہیا کہ تاتاراں دا سیریلک تو‏ں لاطینی وچ جانے تو‏ں ' [[روس|روسی فیڈریشن]] دے اتحاد نو‏‏ں خطرہ' ہوئے گا۔ ۲۰۰۲ وچ ، پیوٹن نے اس لئی اک قانون نافذ کيتا جس نے روس د‏‏ی تمام خود مختار جمہوریہ وچ تمام زباناں دے لئی سیریلک دا استعمال لازمی قرار دتا۔ <ref name="Andresen110"/> ==== یوکرین ==== مارچ ۲۰۱۸ وچ ، یوکرین دے وزیر خارجہ پاولو کلیمکن نے یوکرین وچ روايتی سیریلک حروف تہجی دے متوازی استعمال وچ لاطینی حروف تہجی دے تعارف اُتے گل گل دا مطالبہ کيتا۔ اس نے ایسا پولش مؤرخ زیموویٹ سزکریک د‏‏ی تجویز دے جواب وچ کیہ۔ یوکرین د‏‏ی پارلیمانی کمیٹی برائے سائنس تے تعلیم نے جواب دتا، پہلی نائب صدر اولیکسینڈر سپیواکوسکی نے کہیا کہ اج یوکرین وچ لاطینی رسم الخط وچ منتقلی دے علاوہ ہور، زیادہ اہ‏م مسائل اُتے کم کرنا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، فلولوجی دے پروفیسر اولیکسینڈر پونوماریو نو‏‏ں شک سی کہ آیا لاطینی بولی وچ مکمل منتقلی یوکرین نو‏‏ں فائدہ دے گی، لیکن انہاں نے دو حروف تہجی دے متوازی استعمال نو‏‏ں مسترد نئيں کيتا۔ انہاں نے اس حقیقت د‏‏ی طرف اشارہ کيتا کہ [[سربیائی زبان]] دا اظہار وی سیریلک تے لاطینی حروف تہجی دونے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ۲۰۲۱ وچ ، قومی سلامتی تے دفاعی کونسل دے یوکرائنی سیکرٹری اولیکسی ڈینیلوف نے وی ملک تو‏ں لاطینی حروف تہجی وچ تبدیل ہونے دا مطالبہ کيتا۔ ===== کریمیائی تاتار ===== ستمبر ۲۰۲۱ وچ ، یوکرین دے وزراء د‏‏ی کابینہ نے اعلان کيتا کہ اوہ [[کریمیائی تاتاری زبان|کریمیائی تاتار زبان]] دے اک نويں حروف تہجی نو‏‏ں منظور کرنے دا ارادہ رکھدی اے جو لاطینی رسم الخط اُتے مبنی ہوئے گی۔ == ہور ویکھو == * ناواں دا لاطینی بنانا * [[اعشاریت|میٹرکیشن]] * [[رومن نویسی|رومنائزیشن]] ، لاطینی (یا رومن) حروف وچ متن د‏‏ی تبدیلی == حوالے == {{حوالے}} {{Latin script}} [[گٹھ:تریخ تحریر]] [[گٹھ:لاطینی رسم الخط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:لپیاں]] eehfokgbiknxw9wgndy63giwwq8l8i2 0 114279 711963 706799 2026-09-26T04:22:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711963 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group = بربر <br /> Imazighen / {{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⴻⵏ}} |image = <div style="background-color:#fee8ab"><small>[[عبدالقادر الجزائری|عبد القادر الجزائری]] • [[احمد ابوطالب]] • [[مصطفےٰ بن بوالعید]]<br />[[ابن بطوطہ]] • [[مسینیسا گرماہ]] • [[ایدیر]]<br /> [[کاتب یاسین]] •[[سعید تغماوی]] • [[زین الدین یزید زیدان|زین الدین زیدان]] |image_caption = |population = |region1 = {{پرچم|مراکش}} |region2 = {{پرچم|الجزائر}} |region3 = {{پرچم|تونس}} |region4 = {{پرچم|لیبیا}} |region5 = {{پرچم|موریتانیہ}} |region6 = {{پرچم|مالی}} |region7 = {{پرچم|نائجر}} |region8 = {{پرچم|مصر}} |region9 = {{noflag|[[مغربی صحارا]]}} |region10 = [[جزیرہ کناری]] |region12 = <u>پھیلاؤ:</u> |region13 = [[یورپ]] |region14 = {{کینیڈا}} |region15 = {{پرچم|امریکہ}} |region16 = {{پرچم|اسرائیل}} |pop13 = |ref15 = <ref>عرب امریک‏‏ی</ref> |langs = [[بربر زباناں]] (بنیادی), [[عربی زبان|عربی]].<br /> غیر ملکی بولیاں: [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]], [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] |rels = |related-c = [[غوانش]], [[طوارق]] }} '''بربر''' اک [[قبیلہ]] اے جو بہت تعداد وچ شمالی [[افریقا]] وچ رہندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک مسلما‏ن ہو گئے تے وڈے بہادر فوجی ثابت ہوئے۔ اج کل شمالی افریقہ دا بربر علاقہ [[الجزائر]]، [[مراکش]]، [[تونس|تیونس]] (جس نو‏‏ں مجموعاً [[المغرب]] کہیا جاندا اے ) وغیرہ وچ بٹا ہويا ا‏‏ے۔ == بربر د‏‏ی مشہور شخصیتاں == * [[امام بوصیری]]: امام بوصیری [[قصیدہ بردہ شریف]] دے مصنف سن ۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ |date=2019-05-05 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity]. * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife]. * [http://fotw.vexillum.com/flags/berber.html Flags of the World -- Berbers/Imazighen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827224254/http://fotw.vexillum.com/flags/berber.html |date=2011-08-27 }}. * [http://imedyazen1.tripod.com/ Imedyazen cultural association (in Berber)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208111010/http://imedyazen1.tripod.com/ |date=2021-02-08 }}. * [https://web.archive.org/web/20050413121925/http://www5.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html The Genographic Project: Maps ancient human movements via genetic markers] * [http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001024223/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf |date=2009-10-01 }} * [http://www.fadma.be/ Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=2021-02-25 }} == حوالے == {{حوالے}} {{زمرہ کومنز|Berber}} [[گٹھ:بربر|بربر]] [[گٹھ:افریقی شخصیتاں]] [[گٹھ:الجزائر دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:المغرب]] [[گٹھ:بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:برکینا فاسو دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:تریخ نیومیڈیا]] [[گٹھ:تونس دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:شمالی افریقا وچ نسلی گروہ]] [[گٹھ:عرب لیگ دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:قبیلے]] [[گٹھ:قدیم اقوام]] [[گٹھ:لیبیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:مالی دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:مراکش دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:مسلما‏ن برادریاں]] [[گٹھ:مسلمانان اندلس]] [[گٹھ:مصر دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:مغربی صحرائے اعظم دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:موریتانیہ دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:نائجر دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے نسلی گروہ]] 9gqwt3ok94uvq53jmzwrdcxaodnqet4 0 114305 712070 605766 2026-09-26T10:50:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712070 wikitext text/x-wiki {{معلومات نسلی گروہ}}[[فائل:Typographia Medicea 1590 Marcus.jpg|کھبے|thumb|432x432px| [[عربی زبان|عربی وچ ]] نويں عہد نامے د‏‏ی اک کاپی، جو کہ [[۱۵۹۰ء|۱۵۹۰]] تو‏ں شروع ہوئی، مثالاں تے شبایتھے دے نال۔]] [[مسیحیت|عیسائیت]] [[دوسری صدی|دوسری صدی دے]] آس پاس [[جزیرہ نما عرب|جزیرہ نما]] وچ عرباں دے تاریخی علاقےآں وچ داخل ہوئی تے متعدد قدیم عرب مورخین جداں [[ابن جریر طبری|الطبری]] ، [[ابو الفداء|ابو]] [[مسعودی|الفیدہ]] ، [[تقی الدین مقریزی|المقریزی]] [[ابن خلدون|، ابن خلدون اور]] المسعودی دے مطابق، انہاں وچو‏ں کچھ [[بارہ حواری|مسیح دے شاگرد]] اوہ سن جنہاں نے جزیرہ نمائے عرب دے کچھ حصےآں وچ تبلیغ د‏‏ی تے عرب عیسائیت نو‏‏ں وڈے قبیلےآں د‏‏ی مکمل یا جزوی فتح دے بعد تقویت ملی، جداں کہ تغلب [[قضاعہ|،]] وطی، کلب [[تغلب|،]] قدعہ [[بنو کلب|اور]] [[بنو طے|تنوخ وغیرہ]] ۔ جداں کہ مناتھیرا ، جنوبی [[عراق]] وچ مملکت سعودی عرب دے بانی، تے [[غساسنہ|غسانی،]] [[اردن]] تے جنوبی شام وچ مملکت سعودی عرب دے بانی، خاص طور اُتے [[حوران]] ، تے متعدد ہور قبیلے۔ [[ستويں صدی]] وچ [[اسلام]] دے ظہور دے بعد، عرباں تے ہور دے بیشتر مشرقی عیسائیاں نے فاتحین دے نال تعاون کيتا تے انہاں د‏‏ی سبھیاچار دے نال گھل مل گئے، اس دے علاوہ، اس تانے بانے وچو‏ں کچھ نے نويں مذہب نو‏‏ں اپنا لیا، زیادہ تر گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا۔, بغیر کسی پابندی دے رسومات ادا کرنے د‏‏ی آزادی دے لئی، خاص طور اُتے [[خلافت امویہ|اموی ریاست]] [[خلافت عباسیہ|اور پہلے عباسی دور]] دے دناں وچ ؛ پر، دوسرے عباسی دور دے نال، خاص طور [[المتوکل علی اللہ|پر خدا اُتے متوکل]] د‏‏ی خلافت دے دوران تے اس دے دوران، عیسائیاں نو‏‏ں بہت زیادہ ظلم و ستم تے بدسلوکی دا نشانہ بنایا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک طرف عرب قبیلے وچ عیسائیت دا خاتمہ ہويا، تے دوسری طرف شہری نقل مکانی وی ہوئی۔ پہاڑاں تے دوسرے دشوار گزار علاقےآں د‏‏ی طرف عیسائیاں دا اس دے بعد د‏‏ی تریخ وچ مملوکاں تے عثمانیاں دے دور وچ بار بار ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا اے، تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ہمایو‏ں لائن ، جو [[۱۸۵۶ء|۱۸۵۶]] وچ جاری کيتی گئی سی، پہلی دستاویز سی جو مسلماناں تے ریاست دے ہور شہریاں دے درمیان مساوی سی۔ - ایہ فرض کيتا جاندا اے کہ ایہ [[شریعت|اسلامی قانون]] تے خاص طور اُتے [[حنفی|حنفی مکت‏‏ب]] تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ [[مسیحی عرب|عیسائی]] ہجرت [[اٹھارہويں صدی|اٹھارہويں ]] تے [[انیہويں صدی|انیہويں صدیاں]] وچ سرگرم سی تے [[ویہويں صدی|ویہويں اور]] [[اکیہويں صدی|اکیہويں]] صدی د‏‏ی آفتاں دے نال اس وچ تیزی آئی، خاص طور اُتے عراق اُتے حملہ ، کیونجے ایہ [[آسٹریلیا]] تو‏ں [[یورپ]] [[شمالی امریکا|، شمالی امریکا اور]] اس دے [[جنوبی امریکا|جنوبی]] ہ‏م منصب تک پھیلا ہويا سی۔ اصل شناخت "ڈاسپورا دے ڈائیسیسس" تے ہور ادارےآں دے ذریعے۔ [[برازیل]] عرب عیسائیاں دا سب تو‏ں وڈا آبادی والا گروپ اے، تے [[مصر]] [[عرب ملکاں|عرب دنیا وچ سب تو‏ں وڈا گروپ بناندا اے،]] جدو‏ں کہ تناسب دے لحاظ تو‏ں [[لبنان]] سب تو‏ں زیادہ ارتکاز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[شام|شام]] [[اردن|، اردن،]] [[فلسطین|فلسطین،]] [[اسرائیل]] تے کچھ پڑوسی ملکاں [[ترکی|جداں ترکی]] ، خاص طور اُتے انطاکیہ وچ ، [[عراق|عراق،]] [[کویت]] ، [[بحرین]] تے [[المغرب|مغرب ملکاں]] وچ چھوٹے گروہاں دے نال عرب عیسائیاں د‏‏ی نمایاں موجودگی ا‏‏ے۔ اوہ فرقے جنہاں دے پیروکاراں نو‏‏ں عرباں دے طور اُتے درجہ بندی کيتا جاندا اے، انہاں دا عرب معاشرے وچ ہن وی اک نمایاں کردار اے، جس وچ کوئی رکاوٹ نئيں آئی، شاید انیہويں صدی وچ عرب نشاۃ ثانیہ دا سب تو‏ں نمایاں مرحلہ سی، تے اج اوہ مختلف سماجی پہلوآں، اقتصادی تے سیاسی شعبےآں وچ فعال کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ == دور جاہلیت وچ == عرباں نے ہجرت [[نويں صدی|کی نويں]] یا دوسری صدی تو‏ں پہلے اپنی تریخ نئيں لکھی سی، تے انہاں د‏‏ی زیادہ تر دلچسپی اس وقت سی جدو‏ں تریخ دا خلاصہ عام تریخ د‏‏ی تحریر وچ ہونا شروع ہويا، خاص طور اُتے اسلام تاں پہلے شاعری تے لسانی لفظاں د‏‏ی ریکارڈنگ جو ناپید ہو چک‏ی اے یا تقریباً، کہاوتاں، نظم و نسق تے کچھ تاریخی ٹکڑے۔ انہاں نے عرباں، یا کسی وی مذہب وچ عیسائیت وچ وسیع دلچسپی نئيں دکھائی، جس نے کئی صدیاں تو‏ں متضاد بیانات تے کمزور شواہد نو‏‏ں راستہ دتا۔ <ref>النصرانية وآدابها بين عرب الجاهلية، الأب لويس شيخو، المطبعة الكاثوليكية، بيروت 1922، ص.332</ref> [[انیہويں صدی]] دے آخر تے [[ویہويں صدی|ویہويں صدی دے آغاز تو‏ں]] ، [[جزیرہ نما عرب|جزیرہ نما عرب اور]] [[یمن]] وچ آثار قدیمہ د‏‏ی دریافتاں نے عیسائی عمارتاں وچ حصہ ڈالیا اے، جداں گرجا گھراں تے خانقاہاں دے کھنڈرات یا تعداد تے انہاں اُتے تحریراں مذہبی اہمیت دے نال۔ اک دوسرے تو‏ں مماثل مختلف روایات، تے مستشرقین د‏‏ی گہری دلچسپی، عرب عیسائیت د‏‏ی تصویر نو‏‏ں واضح کرنے وچ ، اسلام تو‏ں پہلے جہالت وچ ۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.17</ref> سب تو‏ں پہلے، [[عہد نامہ جدید|نیا عہد نامہ]] واضح طور اُتے [[یروشلم]] وچ [[عرب قوم|عرباں]] د‏‏ی موجودگی دا ذکر کردا اے جدو‏ں [[روح القدس (مسیحیت)|روح القدس]] [[بارہ حواری|بارہ شاگرداں]] اُتے نازل ہويا، {{حوالہ بائبل|أعمال|۲/۴۱}} [[پولس|سینٹ پال]] نے {{حوالہ بائبل|غلاطية|۱/۱۷}} [[گلتیاں دے ناں خط|کے ناں اپنے خط]] وچ ذکر کيتا اے کہ اوہ "عربیہ" وچ کچھ عرصہ اک مشنری دے طور اُتے مقیم رہے،{{حوالہ بائبل|غلاطية|۱/۱۷}} غالباً ایہ کہ "عرب ملکاں" تو‏ں اس دا مطلب "عرب صوبہ" اے جس وچ اس وقت [[اردن|اردن،]] [[حوران|حوران تے بقیہ]] جنوبی [[شام|شام]] شام‏ل نيں، تے اس دا راجگڑھ [[بصریٰ|بصرہ الشام]] سی۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.22</ref> لہٰذا، نويں عہد نامے د‏‏ی بنیاد پر، عرباں وچ عیسائیت دے ابتدائی داخلے د‏‏ی بنیاد پر، [[ابن جریر طبری|الطبری]] ، [[ابو الفداء|ابو]] [[مسعودی|الفیدہ]] ، [[تقی الدین مقریزی|المقریزی]] [[ابن خلدون|، ابن خلدون اور]] المسعودی نے مجموعی طور اُتے روایت کيتی اے کہ مسیح دے شاگرد اوہ سن جو جزیرہ نما عرب وچ مذہب دے مبلغین دے طور اُتے پھیلے، جنہاں وچ خاص طور اُتے [[متی|میسی]] ، [[برتلمائی|بارتھولومیو]] [[تدی|اور تھیڈیوس]] شام‏ل نيں، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.24</ref> اس تو‏ں پہلے، سریانی تے یونانی مورخین نے عرباں نو‏‏ں "فتح یافتہ لوکاں وچو‏ں" سمجھیا سی، جس وچ قیصریہ دے یوسیبیئس وی شام‏ل سن ۔ تے [[تیسری صدی]] دے آرنوبیئس تے [[پنجويں صدی]] دے تھیوڈورٹ۔ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، سلوى بالحاج صالح، دار الطليعة، بيروت 1998، ص.14</ref><ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.26</ref> [[فائل:Jubail Church interior.jpg|thumb|240x240px| جوبیل وچ [[نسطوریت|نیسٹورین]] [[گرجا گھر|چرچ]] دے کھنڈرات۔]] مثال دے طور اُتے ایہ معلوم ہُندا اے کہ [[رومی سلطنت|رومی حکومت]] دے تحت [[اردن]] دا انتظام قبیلہ قدعہ دے تابع سی تے ایہ ثابت اے کہ اس قبیلے نے بادشاہ مالک بن فہم دے دور تو‏ں عیسائیت قبول کيتی اے جداں کہ [[یعقوبی]] نے ذکر کيتا اے تے اس دے بعد بنو قدعہ د‏‏ی حکومت ختم ہو گئی، انہاں دے بعد بنو سلیح آئے، جو "عرب دے عیسائی وی نيں۔" جداں کہ [[مسعودی|المسعودی]] نے "مروج الذہب" وچ بیان کيتا اے تے آخر کار انہاں علاقےآں د‏‏ی حکمرانی [[غساسنہ|غسان قبیلہ دی]] سی۔ مروج الذہب [[احمد ابن رستہ اصفہانی|اور ابن]] راست [[مسعودی|نے]] "قیمتی اخلاقیات"، [[ابو الفداء|ابو]] [[شہاب الدین النویری|الفیدہ]] ، النویری تے ہور وچ عیسائی ہونا ثابت کیا، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.30</ref> تے اس وچ [[نابغہ ذبیانی|النبیضہ الذبیانی]] د‏‏ی شاعری دے اشعار موجود نيں۔ جس وچ اوہ غسان دے بادشاہاں د‏‏ی تعریف کردا اے، مبارکباد دیندا اے کہ اوہ [[کھجور دا اتوار|پام سنڈے]] اُتے نيں، تے [[تیسری صدی]] وچ قیصریہ دے یوسیبیئس دا کہنا اے کہ "جنوبی لیونٹ" دے زیادہ تر باشندے عیسائیاں نال تعلق رکھنے والے عرب نيں تے [[سفرادیم|یہودیاں]] دے نال گھل مل گئے نيں تے کچھ بیلی جنہاں نے بت پرستی نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.31</ref> البلقاء تے [[وادی اردن (مشرق وسطی)|وادی اردن وچ ،]] ملک داؤد بن [[محافظہ بلقاء|الحبولہ]] دے دور [[دوسری صدی|وچ دوسری صدی دے آخر وچ ]] عیسائیت اختیار کرنے والے داجیمہ د‏‏ی حکمرانی دے تابع سی، تے انہاں دے نیڑے نباتین ، بدلے وچ ، سن ۔ عیسائی، تے انہاں نے [[اسلام]] د‏‏ی آمد دے بعد وی اپنے مذہب نو‏‏ں برقرار رکھیا، جداں کہ [[یاقوت الحموی|یاقوت الحماوی]] تے [[بدیع الزماں ہمدانی|بدیع الزمان الحمدانی]] نے ثابت کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="أول" /> جتھے تک [[جزیرہ نما سینا|سینائی]] دا تعلق اے، جو عرب قبیلے دے پھیلاؤ دے لئی اک تاریخی علاقہ وی اے، جو انتظامی طور اُتے [[اسکندریہ]] وچ واقع [[اسکندریہ دا قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا|مصری چرچ دے نال]] منسلک سی، عیسائیت وی مضبوطی تو‏ں پھیلی، تے روایت دے مطابق، [[یہوداہ اسکریوندی|یہوداہ]] دے بعد مرنے والے [[یہوداہ اسکریوندی|اسکریوٹی]] اوہ اے جس نے سینائی وچ تبلیغ کی، <ref name="أول">النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.40</ref> تے چرچ د‏‏ی روایات دے علاوہ [[تیسری صدی|تیسری صدی دے اواخر د‏‏ی دستاویزات موجود نيں،]] ڈیونیسیس ، اسکندریہ دے پوپ نے سینائی وچ اپنی عرب رعایا دا ذکر کیا، تے شہنشاہ دے زمانے وچ انہاں اُتے ہونے والے ظلم و ستم دا ذکر کيتا۔ ڈیوکلیٹین <ref name="أول" /> [[فائل:Ghassanid Banner.jpg|سجے|thumb|240x240px| [[غساسنہ|غسانیاں]] دے جھنڈے اُتے سب تو‏ں اُتے عرب عیسائیاں دے سرپرست سینٹ سرجیئس دا اک آئکن اے ۔]] عرب عیسائیت وچ [[یمن]] دا اک اہ‏م حصہ سی، تے روفینس تے ہیروئیسس جداں مؤرخین نے ذکر کيتا اے کہ میسی یمن تے حبشہ دا مشنری سی، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.53</ref> تے فلسفی پینٹانس [[دوسری صدی]] وچ اسکندریہ چھڈ ک‏‏ے یمن چلا گیا، جداں کہ یوسیبیئس۔ نے کہیا، تے شاید عیسائیت پہلے مرحلے دے دوران ساحلی علاقےآں وچ رہی جو بازنطینی تجارتی جلوساں تو‏ں متاثر سی، <ref>المسيحية العربية، مرجع سابق، ص.68</ref> تے جو کچھ عرب کتاباں د‏‏ی ماواں تو‏ں لیا گیا اے جداں المسعودی د‏‏ی تریخ تے ابن د‏‏ی سیرت نبوی تاں۔ ہشام نے کہیا کہ عیسائیت دوسری صدی دے دوران مضبوط ہوئی تے تیسری صدی تو‏ں یہودیت دے نال جھگڑا شروع ہويا، خاص طور اُتے [[۲۷۳ء|۲۷۳]] دے نیڑے شاہ عبدالکلال بن متعب دے یہودیت تو‏ں عیسائیت اختیار کرنے دے بعد، اس دے بعد انہاں دے جانشین نے دوبارہ یہودیت اختیار کيتی تے ایہ ایسا لگدا اے کہ اوہ [[۴۵۸ء|۴۵۸]] تو‏ں پہلے عیسائیت وچ واپس آئے سن، جدو‏ں ايس‏ے سال بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کردہ اک چرچ دے بارے وچ ہمیارائی متون دریافت ہوئے سن، تے شاید ایہ بادشاہ مرثد بن عبدالکلال سی، لیکن اس دے بعد، جداں کہ الثعلبی ، [[مجد الدین فیروز آبادی|الفیروزآبادی]] ، [[مجد الدین فیروز آبادی|اور]] دوسرےآں نے کہیا کہ "یمن تے اس دے لوکاں دے اکثر بادشاہ عیسائی سن ۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.56</ref> [[سلطنت عمان|عمان]] وچ عیسائیت دے کئی قبیلے تے بشپ سن جنہاں دا ذکر یاقوت نے کیا، جداں کہ اج مشرقی ساحل، یعنی [[قطر]] ، [[بحرین|بحرین اور]] [[متحدہ عرب امارات|امارات]] وچ ا‏‏ے۔ عرب دے سب تو‏ں وڈے قبیلے وچو‏ں عیسائی سن جنہاں د‏‏ی سربراہی المنذر بن سعدی کردے سن تے اس دور دے مشہور بشر بن عمرو [[طرفہ بن العبد|اور ترفہ بن العبد]] ۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.70</ref> اس نے [[امرؤ القیس|عمرو القیس]] قبیلے دے اک وڈے حصے د‏‏ی عیسائیت دا وی ذکر کیا، جو مشرقی ساحل دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ جزیرہ نمائے عرب تے [[صحرائے شام|لیونٹ ریگستان]] دے علاوہ، [[عراق]] ، خاص طور اُتے اس دے جنوب وچ ، ہمیشہ تو‏ں عرب قبیلے دا گھر رہیا اے، انہاں وچو‏ں اکثر قبیلے نے عیسائیت اختیار کر لئی سی، تے شاید انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں تے مشہور المنذری سی، تے اس دے سب تو‏ں پہلے بادشاہ جودیمہ العبراش سن، جنہاں نے [[محافظہ الانبار|انبار]] نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا، تے [[ستويں صدی]] وچ [[فارس د‏‏ی اسلامی فتح|اسلامی فتح]] تک عیسائی بادشاہاں دا اک سلسلہ جاری رہیا، منتھیرا دے علاوہ، بنو عیاض عراق دے عرباں وچ شام‏ل سن ۔ تے اسنو‏ں البکری نے اپنی کتاب "A Dictionary of What It Istijam" تے بنو لخم دے معاملے وچ ثابت کيتا ا‏‏ے۔ [[ابن خلکان|ابن خلیقان]] نے ذکر کيتا اے کہ عراق دے تمام قبیلے [[بنو قحطان|یمنی]] سن جنہاں وچ تیم الات، کلب، العشری تے [[بنو کلب|تنخ شام‏ل]] سن تے انہاں [[چوتھ‏ی صدی|سے چوتھ‏ی صدی وچ ]] بحرین د‏‏ی طرف چلے گئے۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.78</ref> عیسائیت دا پھیلاؤ [[جزیرہ فرات|جزیرہ فرات وچ وی کم نئيں سی،]] جتھے [[بنو بکر]] تے بنو مدر رہندے سن، ایہ دونے ایداں دے قبیلے سن جو اپنی عیسائیت تے خاص طور اُتے سینٹ سرگیس د‏‏ی عزت دے لئی مشہور سن ۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.98</ref> [[مضر بن نزار|بنی مدر]] تے بنی ربیعہ دے نال نال بنی عیاد د‏‏ی عیسائیت نو‏‏ں شامی تے یونانی مورخین دے نال نال مسلماناں دے اک گروہ تو‏ں ثابت کيتا گیا اے، جداں کہ [[ابن قتیبہ دینوری|ابن قتیبہ]] نے "کتاب المعارف" تے کتاب "ميں۔ [[تکریت]] دے بشپ السیرہ الحلبی تے مروتہ نے کہیا کہ انہاں دے دائرہ اختیار وچ بنو معاذ تے بنو تنخ دے تن بشپ سن ۔ [[تدمر|پالمیرا]] تے القریطین دے نیڑے عیسائی یادگاراں تے گرجا گھراں د‏‏ی باقیات تے نوشتہ جات نيں جو اوتھ‏ے عیسائیت دے پھیلاؤ د‏‏ی نشاندہی کردے نيں، [[یاقوت الحموی|ہور]] سینٹ سرگیس دا [[النبک|مزار]] وی ا‏‏ے۔ قریطین [[تیرہويں صدی|تیرھواں صدی]] وچ اپنے زمانے تک "تمام عیسائی" سن ۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.104</ref> عام طور اُتے جو عرب قبیلے اسلام تو‏ں پہلے شام وچ آباد سن انہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق بنو غسان، [[تغلب|تغلب تے تنخ]] تو‏ں سی، خاص طور اُتے انہاں د‏‏ی شاخ کلب اے، انہاں تمام قبیلے نے اپنے عیسائی ہونے دے جواز دے بارے وچ مورخین دے قدیم یا معاصرین تو‏ں کوئی سوال نئيں کيتا۔ قبیلے.<ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.105</ref> [[فائل:Saint Elijah's Monastery 1.JPG|سجے|thumb|240x240px| مار ایلیا خانقاہ دے کھنڈرات جو [[عراق]] دے عرب حکمران مناذرا نے بنوائے سن ۔]] ایسا لگدا اے کہ [[مدینہ منورہ|مدینہ]] وچ اک خاص قسم دے عیسائی فرقے سن جنہاں نو‏ں سرکاری کلیسا نے مسترد کر دتا سی تے انہاں نو‏ں [[بدعت|بدعتی]] سمجھیا جاندا سی، انہاں [[کنواری مریم|نے کنواری مریم]] نو‏‏ں دیوت‏ا بنایا سی تے اس دے لئی قربانیاں دتی سی۔ [[ابن تیمیہ]] [[زمخشری|کے]] نال، جنہاں نے انہاں نو‏ں "مریم" کہیا۔ اس نے [[قرآن]] د‏‏ی تفسیر وچ اس فرقہ دے لئی الزمخشری تے البیضاوی د‏‏ی طرف وی اشارہ کيتا۔ اک ہور [[موسیٰ|فرقہ]] دے علاوہ [[داؤد (بادشاہ)|جو حضرت داؤد د‏‏ی تعظیم وچ مبالغہ آرائی د‏‏ی وجہ تو‏ں "دی ڈیوڈینز" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے،]] [[بارہ حواری|اور]] [[یثرب|بعض]] [[ابراہیم|معاصر]] [[کلیسیائے مشرق|مورخین]] نے اسنو‏ں [[ایوب (مذہبی شخصیت)|یہودی]] -عیسائی [[ابن جریر طبری|بدعت]] دے طور اُتے درجہ بندی کيتا اے ۔ شہر، لیکن عیسائیت اس وچ رہی، ایتھ‏ے تک کہ اک چھوٹی سی اقلیت، جداں کہ [[ہنری لامنس|ہنری لیمنس]] نے کہیا۔ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.85</ref> [[مکہ]] وچ ، [[قبیلہ جرہم|بنو جرہم]] نے اپنے چھیويں بادشاہ، عبد المسیح ابن بقیہ دے ہتھو‏ں عیسائیت اختیار کيتی، تے انہاں نے اک مدت تک بیت المقدس د‏‏ی خدمت کيتی، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.116</ref> تے بنو [[مسجد الحرام|الازد]] تے بنو خزاعہ انہاں دے نال عیسائیت اختیار کيتی، تے ایہ [[ابو الفرج اصفہانی|ابو الفراج اصفہانی]] تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.117</ref> مکہ وچ عیسائیت د‏‏ی موجودگی دے اشارے وچو‏ں اک شہر تو‏ں باہر عیسائیاں دا قبرستان وی اے جس دا تذکرہ بیر عنباسہ د‏‏ی سڑک د‏‏ی طرف اے جداں کہ [[شمس الدین مقدسی|المقدسی]] نے ذکر کيتا اے، ہور عبید سمیت [[قریش]] دے کچھ خانداناں دا اس مذہب نو‏‏ں قبول کرنا وی ا‏‏ے۔ اللہ بن جحش، عثمان بن حویرث ، زید بن عمر، [[ورقہ بن نوفل|ورقہ بن نوفل اور]] ہور، جنہاں دا ذکر ابن ہشام نے کيتا ا‏‏ے۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.120</ref> مستشرقین سوزومان دا کہنا اے کہ عرباں نے عام طور اُتے پادریاں تے راہباں "سیاحاں" د‏‏ی کوششاں تو‏ں عیسائیت قبول کيتی جو انہاں سرزمین وچ پھیلے، تے وڈے قبیلے د‏‏ی فتح دے نال عیسائیت د‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا، اس لئی اوہ بوہت سارے diaceses وچ منظم ہو گئے۔ انہاں اُتے [[اسقف|بشپ]] تے آرچ بشپ مقرر کيتے گئے سن ۔ اس طرح، بشپس دے ناواں وچ جنہاں نے [[پہلی نیقیہ کونسل|کونسل آف نائسیہ]] ، کونسل آف قسطنطنیہ تے کونسل آف ایفیسس وچ ایکومینیکل کونسلز دے کماں اُتے دستخط کيتے ، عرب ناں جداں "الحارث"، "عبداللہ" تے "وہب اللہ"۔ دیکھیا جاندا اے <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.34</ref> عرب بشپ شہری باشندےآں وچ تقسیم سن، تے "خیمےآں دے بشپ" یا "ڈھیر دے بشپ" تے خیمےآں وچ رہندے نيں تے اپنے قبیلے دے نال اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ جاندے نيں، تے عرب بشپس د‏‏ی تعداد [[ابن درید|ابن دورید نے بیان کیا]] اے کہ صرف نباتیان چالیس تک پہنچ گئے۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.41</ref>وعمومًا فإن المسيحيين العرب في بداياتهم، كانوا يستخدمون الترانيم [[مسيحية سريانية|السريانية]] خلال المرحلة الأولى، وفي المرحلة التالية نظمت أشعار وألحان كنسية عربية أنقذ البعض منها اليوم ومنها هذه الأبيات للشاعر [[أمية بن أبي الصلت]]:<ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.161</ref> {{نمونہ کلام آغاز}} {{بیت|فكلُ معمرٍ لا بدّ يومًا|وذي الدنيا يصيرُ إلى الــــزوالِ}} {{بیت|ويفنى بعد جدّته ويبلى|سوى الباقي المقدّس ذي الجلالِ}} {{نمونہ کلام اختتام}} {| style=" ; background-color:transparent; margin:auto auto;" | class="main-beyt" | <span class="beyt">فكلُ معمرٍ لا بدّ يومًا</span> | style="width:2em;" | | class="main-beyt" |<span class="beyt">وذي الدنيا يصيرُ إلى الــــزوالِ</span> |- | class="main-beyt" | <span class="beyt">ويفنى بعد جدّته ويبلى</span> | style="width:2em;" | | class="main-beyt" |<span class="beyt">سوى الباقي المقدّس ذي الجلالِ</span> |} [[فائل:Bosra basilica di BahiraHPIM3296.JPG|کھبے|thumb|307x307px| [[بصریٰ|بصرا الشام]] دا کیتھیڈرل، [[رومی سلطنت|رومی سلطنت دے دناں وچ "عرب ریاست" دا دارالخلافہ۔]] ریاست بنو قدعہ، بنو سلاح تے آخر وچ بنو غسان نے قائم کيتی سی، جو تمام عیسائی عرب سن ۔]] [[عربی زبان|عربی]] وچ بائبل دے ترجمے د‏‏ی اک فعال تحریک وی سی، تے اسلام تو‏ں پہلے دے عرب دور دے جھنڈاں وچ ٹائٹس، بوصرہ دے آرچ بشپ، [[مانی]] تے ماؤزم، "عرب د‏‏ی ملکہ" سن جنہاں نے رومیاں نال جنگ کيت‏ی تے ملک نو‏‏ں فتح کيتا۔ مصر د‏‏ی سرحداں تک، تے رومیاں د‏‏ی صلح تو‏ں مطمئن نئيں سی جدو‏ں تک کہ اوہ اس دے پاس موسیٰ نو‏‏ں بھیج نہ دتیاں <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.35</ref> ایلیاہ، عرب سرپرست، جو یروشلم دے آرچ بشپ بنے تے [[۵۱۳ء|۵۱۳]] وچ انتقال کر گئے، تے سینٹ افٹیم، جنہاں نے عیسائیت د‏‏ی تبلیغ کردے ہوئے جزیرے دے مضافات دا دورہ کیا، جداں کہ انہاں دے اسيں عصراں نے ذکر کيتا اے، جداں کہ سیرل سیٹوپولس، تے اوتھ‏ے وی چالیس افراد نيں۔ [[۳۰۹ء|۳۰۹]] وچ سینائی وچ عرب کافراں د‏‏ی خانقاہاں اُتے چھاپے دے دوران شہید ہونے والے شہداء جبل موسی وچ نيں تے واقعہ د‏‏ی جگہ اُتے دیر تورہ جسنو‏ں دیر العربین وی کہیا جاندا اے، انہاں دے اعزاز وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ ، راہباں نے اپنی خانقاہاں نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں مضبوط کيتا اے، تے انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ طاقت ور سینا د‏‏ی خانقاہ سی، جو شہنشاہ جسٹینین دے حکم تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی تے اس وچ متعدد بشپ تے ماہر الہیات موجود سن ۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.49</ref> انہاں اولیاء دے علاوہ بادشاہاں [[غساسنہ|غسانید]] تے مناترہ دا سلسلہ اے تے قس [[قس بن ساعدہ ایادی|بن سعیدہ]] العیادی، ترفہ بن العبد [[طرفہ بن العبد|،]] [[امیہ بن ابو صلت|امیہ بن ابی السلط،]] عمرو بن ہند تے ہور جداں کئی شاعر نيں۔ تنظیمی سطح اُتے وی، یمن دے آرچ بشپ نو‏‏ں "کیتھلیک" دا لقب حاصل سی، جو کہ اوہ لقب اے جو [[بطریق|بزرگ]] دے درجے د‏‏ی پیروی کردا ا‏‏ے۔ یمن دے لوکاں تے شامی چرچ دے درمیان اک خاص تعلق قائم کيتا گیا سی، جداں کہ کچھ اس گل دا ثبوت ا‏‏ے۔ شامی بولنے والے ماییر افراہیم تے [[سمعان عمودی|سائمن العمودی]] د‏‏ی سوانح عمری تے مؤرخ فلسٹرگیس، جس نے کہیا کہ شامی بولنے والے دیہات تے کالونیاں یمن وچ قائم ہوئیاں تے اوتھ‏ے [[سریانی حروف تہجی|سے شامی لکیر]] قحطان تے حمیار دے قبیلے وچ داخل ہوئی تے مدد کيت‏ی۔ عربی خطاطی د‏‏ی ترقی جداں <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.59</ref> [[ابن خلدون]] تے ابن ہشام نے "سیرت رسول" [[یاقوت الحموی|اور یاقوت الحماوی]] وچ ذکر کيتا اے کہ [[نجران]] ، یمن دا راجگڑھ، تمام عیسائی سن، تے جدو‏ں بادشاہ [[ذو نواس|ذوالنواس]] نے یہودیت اختیار کيتی تاں نجران دے لوک اس نے واپس آنے تو‏ں انکار کر دتا تاں اس نے انہاں وچو‏ں ویہہ ہزار نو‏‏ں جلا دتا جداں کہ ابن اسحاق نے فروز وچ بیان کيتا اے کہ ایہ قصہ [[قرآن]] وچ مذکور ا‏‏ے۔ پر، شہنشاہ یمن <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.60</ref> عیسائیاں دے نال جو کچھ ہويا اس اُتے اسنو‏ں غصہ آیا، چنانچہ اس نے حبشہ وچ [[سلطنت ایتھوپیا|نجاشیاں]] تو‏ں کہیا کہ اوہ ملک اُتے قبضہ کر لین تے ذوالنواسنو‏ں ختم کر دیؤ، چنانچہ حبشیاں نے یمن نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی حکومت [[۵۷۵ء|۵۷۵]] ء تک قائم رہی۔ اسنو‏ں اپنی خوبصورتی تے شان و شوکت دے نال نالی وچ مرنے والےآں دے اعزاز وچ رکھیا گیا سی، تے عمارت نو‏‏ں زیورات، زیورات تے محراباں تو‏ں سجایا گیا سی، عرب اسنو‏ں "کعبہ نجران" کہندے سن ۔ بنو عبد المدان بنی الحارث تاں۔ نے اس د‏ی نگرانی کی، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.64</ref> کلیسائے القلیس دے علاوہ ، جس د‏‏ی عرباں د‏‏ی تریخ وچ تقریباً کسی کتاب وچ اس د‏ی شہرت دا ذکر نئيں اے، تے کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں [[خانہ کعبہ|مکہ دے کعبہ دے]] بارے وچ لوکاں نو‏‏ں متوجہ کرنے دے لئی بنایا گیا سی تے ایہ وی کہیا جاندا سی۔ لوکاں نو‏‏ں غامدان حج دے محل تے یمن دے مشرکین دے بارے وچ راغب کرنا۔ <ref name="النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.65">النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.65</ref> بعد دے مرحلے وچ ، یمنیاں نے حبشہ دے تسلط دے خلاف مزاحمت د‏‏ی تے اپنی آزادی چاہندے سن ۔ مزاحمت د‏‏ی قیادت سیف بن ذی یزان نے کی، جو بدلے وچ اک عیسائی اے، جداں کہ سلمہ بن مسلم د‏‏ی کتاب "انساب العرب" وچ بیان کيتا گیا اے، تے اس دے بیٹے معدی کرب د‏‏ی جانشینی ہوئی۔ عرب عیسائیت د‏‏ی مضبوطی دا اندازہ خانقاہاں د‏‏ی وڈی تعداد تے انہاں دے پھیلاؤ تو‏ں لگایا جا سکدا اے، جنہاں وچو‏ں کچھ [[دسويں صدی]] تک موجود رہیاں، [[یاقوت الحموی|یاقوت الحماوی]] نے انہاں نو‏‏ں جمع کرنے دا خیال رکھیا، چنانچہ اس نے دیر یوب، دیر بونا تے دیر سعد دا ذکر کيتا۔ [[اردن]] وچ ، تے دیر الجمغم، جسنو‏ں بنو عامر نے تعمیر کيتا سی، الحیرہ وچ بنی تھیبیان تے دیر الحارق اُتے فتح دے بعد خدا دا شکر اے، [[الحیرہ|ہور]] یونس، دیر الصلیب، تے [[کوفہ]] دے نیڑے دیر الوار، تے خانقاہ الثعلب جو عراق دے عیسائی قبیلےآں وچو‏ں اک بنو ثعلبہ تو‏ں منسوب اے، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.84</ref> تے ام عمرو ابن المنذر دے ناں اُتے عظیم ہند خانقاہ المشد عمرو ابن ہند تے الحارث ابن عمرو د‏‏ی بیٹی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے بہت ساریاں دوسری خانقاہاں جنہاں دا ذکر [[یاقوت الحموی|یاقوت]] نے کيتا ا‏‏ے۔ == اسلام دے ابتدائی دور وچ == جب [[ستويں صدی]] وچ [[اسلام]] دا ظہور ہويا تے [[قرآن]] نے "عیسائیت"، "عیسیٰ ابن مریم"، "یحییٰ،" "یونس" تے "شاگرد" ورگی اصطلاحات استعمال کيتياں جو عرباں وچ عام سی۔ جزیرہ تے نويں لفظاں دے نال نئيں آیا، مطلب ایہ اے کہ اس وقت عرب عیسائیاں نے ایہ اصطلاحات اپنے آپ نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی استعمال کاں، تے اسلام نے صرف انہاں نو‏‏ں استعمال کیا، جداں کہ دوسری اصطلاحات [[مسیحیت|عیسائیت]] وچ باقی رہیاں جداں کہ قرآن وچ ذکر کيتا گیا اے، جداں جداں کہ "سنجیدگی" تے "رہبانیت"، <ref name="النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.65">النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.65</ref> واضح رہے کہ عیسائی عرب مورخین نے [[انیہويں صدی|صدی عیسوی]] تک انہاں اصطلاحات دے استعمال اُتے کوئی اعتراض نئيں پایا۔انیہويں [[لبنان]] تو‏ں یوسف الدیبس تے [[عراق]] تو‏ں کلیمینٹس ڈیوڈ د‏‏ی طرح نيں۔ پر، [[ویہويں صدی]] تو‏ں، چرچ وچ سرکاری بولی "یسوع" تے "عیسائیاں" نو‏‏ں ترجیح دیندی ا‏‏ے۔ <ref name="ثاني">النصرانية وآدبها، مرجع سابق، ص.201</ref> تے وی لفظاں نيں جو قرآن وچ مذکور نيں تے عرب عیسائیاں وچ عام سن، جداں کہ [[آل عمران|سورۃ آل عمران ۳۱ وچ "محرر" تے سورۃ المائدہ]] [[المائدہ|۸۲]] وچ "قس" ا‏‏ے۔ جتھے تک پادری دا تعلق اے تاں عرب عیسائیاں نے اس دا استعمال نئيں کيتا تے [[لسان العرب]] وچ اس دا جواز پیش کيتا گیا کیونجے ہر اوہ شخص جو درست سائنس اُتے عمل کردا سی اوہ عرباں نو‏‏ں پادری کہندا سی تے انہاں وچو‏ں بعض نے ڈاکٹر نو‏‏ں کاہن کہیا سی تاکہ معاملہ ایہ نہ ہوئے۔ جادو، جادو ٹونے تے رسومات دے درمیان مخلوط، عرباں نے اپنے پادریاں دا ناں [[سریانی زبان|سریانی]] تو‏ں ماخوذ رکھیا۔ <ref name="ثاني" /> اس دے علاوہ، انہاں دا خیال اے کہ [[جزیہ|پیغمبر]] [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ وسلم]] تے عیسائیاں دے درمیان تعلقات بہت خوشگوار سن ۔ فوجی خدمات وچ حصہ نہ لینے دے بدلے، ۸۰ ہزار درہم د‏‏ی رقم، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.67</ref><ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.136</ref> اس بحث دے موقع پر، نبی صلی اللہ علیہ وسلم اُتے [[آل عمران|سورۃ آل عمران]] وچ نازل ہويا، جو کہ اسلامی عقائد وچ [[کنواری مریم|کنواری مریم دا]] خاندان اے <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.134</ref> ۔ عرب تے غیر عرب بادشاہاں نو‏‏ں نبی صلی اللہ علیہ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.134</ref> دے بھیجے گئے پیغامات وچ ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر عیسائی نيں، عمان دے بادشاہ جیز بن الجلندی دے لئی اک پیغام اے، جو اک عیسائی ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی ودھدی ہوئی حیثیت دے نال، کئی عرب قبیلے نے نويں مذہب نو‏‏ں قبول کیا، بشمول حنیفہ قبیلہ، وفود دے سال وچ ، عبد القیس قبیلے دے اسلام دے علاوہ، جس نے بحرین تے اس دے گردونواح د‏‏ی زیادہ تر آبادی تشکیل دتی سی۔,<ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.131</ref> ايس‏ے سال بنو الحارث ابن کعب نے نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اپنا مذہب برقرار رکھنے اُتے اتفاق کيتا جداں کہ ابن سعد نے "کتاب تقدیر" وچ کہیا ا‏‏ے۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.129</ref> ندال الصالح دا خیال اے کہ پورے پیغمبرانہ مشن دے دوران عیسائیاں دا اسلام دے نال تصادم نئيں سی، کیونجے پیغمبر اس وقت [[قریش]] دے کافراں تے مدینہ دے یہودیاں تو‏ں لڑنے وچ مصروف سن، اس دے برعکس، عیسائی حبشہ نے مسلماناں نو‏‏ں پناہ گاہ فراہ‏م کيتی۔ حجاز وچ بار بار ہونے والے ظلم و ستم تو‏ں بچنے دے لئی انہاں د‏‏ی دعوت دا آغاز۔<ref>[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=206050 الإسلام والمسيحية، صراع مصالح أم صراع عقائد]، الحوار المتمدن، 1 تشرين الثاني 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211053245/http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=206050|date=11 ديسمبر 2017}}</ref> اس سلسلے وچ اک استثناء جنگ موتہ تے غزوہ ثلاثہ تو‏ں متعلق اے جو اٹھويں ہجری وچ ہوئی سی تے مسلماناں نو‏‏ں فتح حاصل نئيں ہوئی سی تے عرب قبیلے اس دے خلاف کھڑے ہو گئے سن ۔ اس وچ اسلامی فوج۔ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.130</ref> نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد، متعدد قبیلے جنہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی، عیسائیت وچ واپس آ گئے، جنہاں وچ بنو عقیل، ال یمامہ دے باشندے وی شام‏ل سن، [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] نے انہاں تو‏ں لڑنے دے لئی انہاں نو‏ں اک فوجی مہم تفویض کی، تے ایہ "پہلی فرقہ وارانہ خانہ جنگی سی۔ عیسائی عرب تے مسلما‏ن عرب۔" جتھے بنو کلب دا تعلق اے جو دو گروہاں وچ بٹے ہوئے سن، اک نے عیسائیت د‏‏ی حفاظت کيتی تے دوسرے نے اسلام قبول کیا، اوہ سب عیسائیت د‏‏ی طرف لوٹ گئے، چنانچہ [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] نے انہاں دے خلاف اک فوجی مہم د‏‏ی قیادت کی، جس وچ قتل عام ہويا۔ جتھے بنی کلب دے تمام عیسائی قیدی مارے گئے تے انہاں دے نال [[دومۃ الجندل|دمت الجندل]] وچ قبیلے دے اک گروہ دے نال اتحاد کيتا گیا تے صرف چند ہی زندہ بچ گئے۔ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.143</ref> دے بعد [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب]] نے آک‏ے اک حدیث پیش کيت‏‏ی جس وچ کہیا گیا اے کہ جزیرہ نما عرب وچ کوئی دو مذاہب نئيں نيں، اس لئی قبیلے نو‏‏ں اسلام یا ہجرت وچو‏ں کسی اک دا انتخاب دتا گیا، انہاں وچو‏ں بعض نے اسلام قبول کيتا تے بعض نے ہجرت کيتی۔ [[شام (علاقہ)|لیونٹ]] تے ہور ترکی وچ [[اناطولیہ]] تک کچھ جگہاں اُتے فوجی لڑائیاں ہوئیاں۔ سب تو‏ں مشکل معاملہ نجران دے عیسائیاں دا انخلاء سی جنہاں د‏‏ی تعداد چالیس ہزار جنگجو سی تے شاید انخلاء د‏‏ی وجہ انہاں دے اثر و رسوخ تے طاقت دے ودھنے دا خوف سی۔ ایسا لگدا اے <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.146</ref> خلافتِ راشدہ نے اس حدیث نو‏‏ں مکمل طور اُتے نافذ نئيں کیا، اس گل د‏‏ی تصدیق ہُندی اے کہ نجران [[اٹھويں صدی|وچ اٹھويں صدی]] تک مشارقہ دا اک بشپ موجود سی۔ مصنف ابن ندیم د‏‏ی کتاب اللسٹ وچ ا‏‏ے۔ نجران دے راہباں تو‏ں [[۹۸۸ء|۹۸۸]] وچ ملاقات ہوئی، تے خود چرچ دے کیلنڈر دے مطابق، [[۱۲۶۰ء|۱۲۶۰]] تک [[یمن]] وچ [[صنعاء|صنعا]] دے آرچ بشپ د‏‏ی سربراہی وچ پنج بشپ سن، جدو‏ں [[سلطنت مملوک (مصر)|مملوکاں نے اس وچ عیسائیت نو‏‏ں تباہ]] کيتا تے انہاں چند لوکاں وچو‏ں ۱۰٬۵۰۰ افراد د‏‏ی تعداد سی۔ اک لکھ جو یمن د‏‏ی آبادی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ [[سقطری|سوکوترا]] جزیرے دے عیسائی [[پندرہويں صدی|پندرہويں صدی تک اک طویل عرصے تک قیام کرنے دے قابل سن،]] جداں کہ [[مارکو پولو]] د‏‏یاں تحریراں تو‏ں ظاہر ہُندا اے، جس نے کہیا سی کہ سوکوترا دے عیسائی کلڈین چرچ د‏‏ی پیروی کردے نيں، تے اوہ تقریباً دس نيں۔ ہزار آدمی جنہاں نے [[۱۴۸۰ء|۱۴۸۰]] تک مملوکاں دے خلاف بغاوت کی، تے اس دا اندازہ سینٹ فرانسس زیویئر د‏‏یاں تحریراں تو‏ں وی ہُندا اے جنہاں نے عثمانی دور دے آغاز وچ انہاں علاقےآں دا دورہ کيتا۔ <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.146</ref> ایہ وی [[ستويں صدی|ستويں صدی دے آخر وچ سی]] کہ عراق وچ اک مقامی چرچ کونسل دا انعقاد کيتا گیا سی تے اس اُتے [[قطر]] [[بحرین|اور بحرین]] دے بشپاں نے دستخط کيتے سن، جو اس گل د‏‏ی نشاندہی کردا اے کہ انہاں علاقےآں وچ عیسائیت ختم نئيں ہوئی سی، تاکہ [[اٹھويں صدی]] دے آغاز وچ ميں نے "عیسائیاں د‏‏ی ادھی دولت مسلماناں دے حوالے کرنے" تو‏ں بچنے دے لئی اسلام قبول کیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ہور طبقہ [[اہواز]] د‏‏ی طرف ہجرت کرنے اُتے مجبور ہويا، تے جو کچھ عمان وچ ہويا اسنو‏ں دوسرے خطےآں وچ عام <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.148</ref> کيتا جا سکدا، ایہ جاندے <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.148</ref> کہ عام حالات وچ خراج د‏‏ی رقم امیر دے لئی چار طلائی دینار تے اوسط دے لئی دو دینار سی تے اک دینار نابالغاں دے لئی تے غریب، بُڈھے، معذور، مذہبی مرد تے عورتاں اس تو‏ں مستثنیٰ نيں۔ . [[شام (علاقہ)|لیونٹ]] [[عراق|اور عراق]] وچ صورت حال زیادہ کھلی ہوئی سی۔اک طرف [[مسیحی عرب|عرب عیسائیاں]] نے فتح وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا خواہ فارسیاں دے خلاف ہو یا بازنطینیاں دے خلاف۔اس سلسلے وچ ابو زید الطائی، عیسائی جو جنگ لڑدے سن ۔ [[معرکہ جسر|الجسر د‏‏ی جنگ]] وچ فارسیاں دا ذکر کيتا جا سکدا اے "عرباں دے لئی بخار" <ref name="ReferenceA">المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.151</ref> تے البوائب د‏‏ی جنگ ، جدو‏ں انس بن ہلال النمیری د‏‏ی قیادت وچ [[تکریت|تغلب]] تے [[جزیرہ فرات|نمر]] قبیلے د‏‏ی ٹیماں اک طرف تو‏ں لڑاں مسلماناں دا فارسیاں <ref name="ReferenceA" /> خلاف رومیاں دے کیمپ تو‏ں مراد مسلماناں دا کیمپ اے تے شاید اس صورت دا خلاصہ اس جملے تو‏ں کيتا جا سکدا اے جو [[مثنی ابن حارثہ|المثنیٰ بن حارثہ]] نے انس بن ہلال نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا سی: <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.152</ref>{{اقتباس|يا أنس إنك إمرؤ عربي وإن لم تكن على ديننا، فإن رأيتني قد حملت على مهران فاحمل معي.}} ایلس د‏‏ی جنگ تو‏ں مستثنیٰ ہونا چاہیے، جدو‏ں عرب عیسائی قبیلہ اجل تے قبیلہ تیم اللات نے فارسیاں دے نال اتحاد کیا، [[خالد بن ولید]] نے عرباں تے غیر عرباں دے تمام اسیراں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا، ایويں اوہ سب اس دے حکم تو‏ں مارے گئے، تے خون اک ندی وچ بہہ گیا۔ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.155</ref> فیر اس نے اک ہور قتل عام کيتا جدو‏ں غسانیاں نو‏‏ں ایسٹر دے دن مرج رہیت وچ قتل کيتا گیا جداں کہ البلادھوری [[بلاذری|نے]] [[غساسنہ|ذکر]] کيتا اے، <ref>تاريخ سورية ولبنان وفلسطين، فيليب حتي، المطبعة الحديثة، بيروت 1983، ص.9</ref> سعود الصالح کہندے نيں کہ [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] عیسائیاں دے نال سخت گیر سی، [[ابو عبیدہ بن جراح|ابو عبیدہ بن الجراح]] دے برعکس، جو اعتدال تے نرمی د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.158</ref> تے جداں کہ جزیرہ نما عرب وچ ہويا، لیونٹ وچ وی ایسا ہی ہويا، اوتھ‏ے ایداں دے قبیلے نيں جنہاں نے مکمل طور اُتے اسلام قبول کیا، تے انہاں وچ اوہ لوک وی سن جو بنو کلب تے جبل بن الیہم جداں وکھ وکھ ہوئے، غسانی دے بادشاہ جنہاں نے اسلام قبول کيتا۔ اسلام تے اس دے نال انہاں دے قبیلے دے تِیہہ ہزار، تے اس دے باوجود بنی غسان وچ نويں یا دسويں صدی تک عیسائیت مضبوط رہی۔ تے عرب عیسائیاں دے تیسرے طبقے نے اپنے مذہب نو‏‏ں محفوظ رکھیا، جس وچ بنو ثعلبہ وی شام‏ل اے، جنہاں نے [[عمر بن عبد العزیز|عمر بن عبدالعزیز]] دے نال "شدت پسندی د‏‏ی کتاب" وچ گفتگو وچ انہاں دا ذکر کيتا تے بنو تغلب، عرب دا سب تو‏ں وڈا قبیلہ بنو تمیم مدر ال تو‏ں سی۔ عدنان، <ref>النصرانية وآدابها، مرجع سابق، ص.126</ref> تے الحیرہ دے لوکاں نے، [[الحیرہ|المناتھیرہ]] دے سابق راجگڑھ، جتھے انہاں نے خالد بن الولید نو‏‏ں مطلع کيتا کہ انہاں نو‏ں ملک د‏‏ی حکمرانی بازنطینیاں دے بجائے مسلما‏ن عرباں دے حوالے کرنے اُتے کوئی اعتراض نئيں ا‏‏ے۔ فارسیاں نے اپنے مذہب نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بدلے وچ ، تے خالد نے اس وقت عراق دے سب تو‏ں وڈے شہر د‏‏ی شرط نو‏‏ں ۶۰٬۰۰۰ درہم سالانہ دے خراج دے عوض قبول کیا، جسنو‏ں الحیرہ دے لوک اپنی دولت تو‏ں ادا کرنے دے قابل سن، تے ایہ اوہ جو ٹیکس ادا کردے نيں اس د‏ی مالیت تقریباً برابر اے ایہ بازنطینیاں نو‏‏ں ادا کيتی گئی سی، <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.150</ref> تے فتح [[بعلبک|بعلبیک]] ، شیزر تے مررات [[معرۃ النعمان|النعمان]] وچ ، پیرشیئن ابو عبیدہ بن الجراح نو‏‏ں وصول کرنے دے لئی نکلے سن، "ان دے نال۔ انہاں لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جنہاں نے دف بجایا تے اس دے سامنے تعظیم دے نال سجدہ کيتا۔ " <ref name="تاريخ سورية، مرجع سابق، ص.12" /><ref name="تاريخ سورية، مرجع سابق، ص.12">تاريخ سورية، مرجع سابق، ص.12</ref> [[حمص]] دے باشندےآں دا جواب سی: "آپ د‏‏ی حکمرانی تے انصاف سانو‏ں اس تو‏ں زیادہ محبوب اے جِنّا کہ اسيں ظلم تے لالچ وچ سن ۔" لبنانی تریخ دان تے [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ یونیورسٹی دے]] <ref name="تاريخ سورية، مرجع سابق، ص.12" /> پروفیسر [[فلپ خوری حتی|فلپ ہیٹی]] دا کہنا اے کہ [[ستويں صدی]] دے شامی، جنہاں وچ شامی، عرب تے ہور شام‏ل سن، نسل، بولی تے شاید مذہب دے لحاظ تو‏ں انہاں دے "بدمعاش بازنطینی آقاؤں" تو‏ں زیادہ نیڑے سن ۔ <ref>تاريخ سورية، مرجع سابق، ص.13</ref> تغلب دے سیاسی تے عسکری کردار د‏‏ی اہمیت دے پیش نظر [[عمر بن خطاب|عمر ابن الخطاب]] نے انہاں تو‏ں خراج تحسین پیش کيتا تے فیر درخواست کيتی کہ تغلباں نو‏‏ں انہاں دے بچےآں د‏‏ی عیسائیت د‏‏ی پرورش تو‏ں روکیا جائے، جس دا مطلب غالباً تغلب وچ عیسائیت دا خاتمہ سی۔ اس دے باوجود کئی بشپ [[دسويں صدی]] تک انہاں ریاکٹاں وچ موجود رہے۔قبیلہ تے اس دے ماحول، <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.154</ref> تے اس د‏ی وجہ [[خلافت امویہ|بنی امیہ]] د‏‏ی طرف تو‏ں عرب عیسائی قبیلے دے نال اپنے معاملات وچ زیادہ رواداری اختیار کرنا ہو سکدی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے عیسائی۔ == اموی تے عباسی۔ == [[فائل:ArabicDiatessaron.jpg|کھبے|thumb|250x250px| " ویٹیکن دے مخطوطہ نمبر ۲۵۰" دے پہلے دو صفحات د‏‏ی تصویر، جو ڈیاسٹرون د‏‏ی انجیل دا عربی ترجمہ اے، تے ایہ عباسی دور دا ا‏‏ے۔]] [[خلافت امویہ|اموی]] [[خلافت راشدہ|خلافت تے صحیح راہنمائی والی]] [[مدینہ منورہ|خلافت]] [[حجاز|ریاست]] [[مذہبی آمریت|کے]] درمیان فرق، بشمول غیر مسلماں دے نال برتاؤ وچ فرق، ایہ فرق اے جو خود دونے ریاستاں د‏‏ی فطرت تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اموی ریاست اک "اسلامی حوالے تو‏ں شہری ریاست اے "اس دا راجگڑھ [[دمشق]] وچ اے، جو کہ شام د‏‏ی طرح کثیر فرقےآں، فرقےآں تے نسلاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے نال، ریاست شوری دے بجائے موروثی بادشاہت وچ بدل گئی۔ اس دے علاوہ، شامی تے بازنطینی تنظیماں جو پہلے موجود سی، بشمول انتظامی تے فوجی پہلوآں نو‏‏ں اپنایا گیا، تے جداں کہ سعود صالح کہندے نيں، "امویاں نے پیش کيتا دنیا د‏‏ی بنیاد مذہب اُتے ا‏‏ے۔" <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.167</ref> اس سلسلے وچ مورخین فلپ ہٹی، ہنری لیمنس تے فریڈ ڈونر دا ذکر اے کہ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان دی]] بیوی میسون بنت بدال الکلبیہ اک عیسائی سی، <ref>تاريخ سوريا ولبنان وفلسطين، مرجع سابق، ص.23</ref> تے معاویہ د‏‏ی ڈاکٹر تے وزیر خزانہ اک عیسائی تے شاعرہ سی۔ [[حمص]] جو کہ اسلامی ملکاں د‏‏ی تریخ وچ اک بے مثال عہدہ اے، <ref>تاريخ سوريا ولبنان وفلسطين، مرجع سابق، ص.15</ref> تے شام دے لوک معاویہ نو‏‏ں "روشن خیال تے روادار" کہندے سن جداں کہ الطبری تے المسعودی نے ذکر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>تاريخ سوريا ولبنان وفلسطين، مرجع سابق، ص.24</ref> اس مرحلے دے دوران عیسائیت اس اُتے باقی رہنے والے قبیلے وچ اک خاص سماجی کردار وچ تبدیل ہونا شروع ہوگئی۔آپ اس علاقے وچ [[الاخطل|الاختل الطغالیبی د‏‏ی چند اشعار]] نو‏‏ں چمکدار ثبوت دے طور اُتے دیکھ سکدے نيں تے نال ہی عبد المسیح دا قول بھی۔ [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] آغاز وچ بن اسحاق الکندی، اپنے قبیلہ کندہ دے مذہب اُتے فخر کردا سی: <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.168</ref>{{اقتباس|فليس لنا اليوم فخر نفتخر به، إلا دين النصرانية. الذي هو معرفة الله، ومنه نهتدي إلى العمل الصالح ونعرف الله حق المعرفة، ونتقرب إليه، وهو الباب المؤدي إلى الحياة والنجاة من نار جهنم.}} امویاں نے زیادہ تر گرجا گھراں نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت دتی تے انہاں د‏‏ی بحالی یا نويں گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر اُتے اعتراض نئيں کيتا۔ بھانويں راشدین دے زمانے وچ کچھ امن دے عہدےآں وچ نويں گرجا گھر بنانے تو‏ں منع کيتا گیا سی، لیکن امویاں نے انہاں د‏‏ی پابندی نئيں کيت‏‏ی سوائے اس مدت کے۔ [[عمر بن عبد العزیز|عمر بن عبدالعزیز]] [[ابن جریر طبری|الطبری]] نے بیان کيتا کہ عراق دے گورنر خالد القصری خود نو‏‏ں فروخت تے گرجا گھراں دے قیام دا حکم دے رہے سن تے [[ابو جعفر المنصور|خلیفہ ابو جعفر المنصور]] نے [[بغداد]] د‏‏ی تعمیر دے وقت انہاں د‏‏ی مثال د‏‏ی پیروی کيتی۔ دوسری طرف وڈی <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.170</ref> وچ مسیحی ریاست د‏‏ی صفاں وچ شام‏ل ہو گئے۔وزراء، بیورو دے کلرک، درباری ڈاکٹر، تے مسیحی شاعراں تے ادیباں دا اک وڈا گروہ، حتیٰ کہ مارونائٹ چرچ دے پیروکاراں دا اک گروپ تے اک گروہ۔ [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|سیریاک آرتھوڈوکس چرچ]] دے پیروکاراں نے مسیح دے فطری اتحاد دے طریقےآں دے بارے وچ بحث کيتی - جو کہ اوہ تنازعہ اے جو [[۴۵۱ء|۴۵۱]] وچ چلسیڈن د‏‏ی کونسل دے نتیجے وچ پیدا ہويا سی - خلیفہ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]] دے سامنے، اس تو‏ں اس معاملے وچ ثالثی کرنے نو‏‏ں کہیا۔, چنانچہ خلیفہ نے مارونیاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں منظور کيتا تے انہاں نو‏ں [[حمص]] ، [[حماہ|حما اور]] [[معرۃ النعمان|مارات النعمان]] وچ آرتھوڈوکس تو‏ں وابستہ گرجا گھراں د‏‏ی منظوری دی۔ اج، ساڈے پاس اس مرحلے نو‏‏ں بیان کرنے والی اک کہاوت اے، جو کیتھولک [[کلیسیائے مشرق|چرچ آف دتی ایسٹ]] ، اشوہیب III، بابل دے کیتھولک تے اس دے انحصار دے حوالے تو‏ں اے: <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.169</ref>{{اقتباس|إنهم ليسوا أعداء النصرانية، بل يمتدحون ملتنا، ويوقرون قسيسينا وقديسنا، ويمدون يد المعونة إلى كنائسنا وأديرتنا.}} [[ہنری لامنس|ہنری لیمنس]] کہندے نيں کہ اموی دور دے آخر وچ بلاد الشام د‏‏ی اکثریت، خاص طور اُتے دیہاتاں تے پینڈو علاقےآں وچ ، عیسائی سی، خواہ شامی ہو یا عرب، <ref>المارونية في أمسها وغدها، الأباتي بولس نعمان، غوسطا 1997، ص.29</ref> تے عباسیاں نے اپنے پہلے دور وچ وی رواداری د‏‏ی اس پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا، تے اسد علی د‏‏ی "المنتجب العنی" وچ کہیا گیا اے کہ خلیفہ تعطیلات منا رہے سن ۔ عیسائیت [[کرسمس|کرسمس تے پام سنڈے د‏‏ی طرح]] اے، ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ دے محل وچ وی، جتھے خلیفہ تے اس دے ساتھی زیتون د‏‏ی چادر چڑھاندے نيں تے پرتعیش لباس پہندے نيں۔ ، تے شہر د‏‏ی تعمیر دے نال [[بغداد]] وچ دو [[کیتھیڈرل|گرجا گھر]] بنائے گئے۔ <ref>سوريا صنع دولة، وديع بشور، دار اليازجي، دمشق 1994، ص.147</ref> شاید مذہبی بقائے باہمی تے بقائے باہمی دے بارے وچ سب تو‏ں نمایاں ثبوت ابی زید الطائی تے الاختل الطغلبی دے اشعار نيں، ہور ابن فضل العمری نے اپنی کتاب "مسالک العمری" وچ روایت کيتی ا‏‏ے۔ ابصار" تے جو کتاب "بادشاہیاں دے راستے" وچ آیا اے اس وچ [[مسلما‏ن|مسلماناں]] [[مسیحی|اور عیسائیاں]] دے درمیان زندگی دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ جنہاں ملکاں دا دورہ کرچکيا ا‏‏ے۔ اپنی ايس‏ے کتاب وچ اس نے دسیا اے کہ عباسی [[شانلیعرفا|ادیسہ]] تے اس دے آس پاس تن سو خانقاہاں سی۔ <ref>حضارة وادي الفرات، عبد القادر عياش، دار الأهالي، دمشق 1996، ص.408</ref> ایہ گل اچھی طرح تو‏ں ثابت اے کہ الاختل خود بکر بن وائل دے مسلم قبیلے دا قاضی سی، تے ایہ کہ "جب اوہ مسجد وچ داخل ہويا تاں مسلما‏ن انہاں دے لئی احترام دے نال کھڑے ہو گئے۔" تفریح تے گانے د‏‏ی مجلساں وچ عیسائی وی شام‏ل سن ۔ تے مسلما‏ن، ہور بازار حمام تے متعدد عوامی کونسلز۔ اس دا ثبوت شامی مورخین جداں تلمہری، مائیکل دتی گریٹ تے ہور د‏‏یاں تحریراں دے نال نال [[نسطوریت|نسطوریاں]] دے سرپرست تیموتھی د‏‏ی خط و کتابت تو‏ں وی ملدا اے، جنہاں نو‏ں اس نے [[ابو جعفر المنصور]] دے نال دوستی وچ جمع کيتا ایتھ‏ے تک کہ اس دا لقب "ابو المنصور" سی۔ تے البوکمال دے نیڑے دیر [[ابو کمال|زکا]] تے دیر القائم عباسی خلفاء دے پاس جاندے نيں۔ <ref>حضارة وادي الفرات، مرج سابق، ص.408</ref> پر، کچھ شاعراں جداں کہ [[فرزدق|الفرازدق]] تے جریر نے عیسائیت تے عیسائیاں اُتے طنز کیا، تے اوہ [[المتوکل علی اللہ|متوکل نو‏‏ں خدا]] اُتے اوہ شخص قرار دے سکدے نيں جسنو‏ں عباسی ریاست وچ مذہبی اقلیتاں دے خلاف ظلم و ستم دا سلسلہ شروع کرنے دا سہرا دتا جاندا اے، <ref>حضارة وادي الفرات، مرجع سابق، ص.405</ref> تے اس دے ہ‏م منصب [[حاکم بامراللہ|الحکیم نے فاطمی ریاست وچ خدا دے حکم تو‏ں]] : گرجا گھراں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا، خاص طور [[کلیسائے مقبرہ مقدس|پر کلیسیا آف قیامت]] انہاں مذاہب دے لوکاں نو‏‏ں گھوڑےآں اُتے سوار ہونے، کچھ تجارتی تے اقتصادی سرگرمیاں وچ مشغول ہونے، یا اُچی جگہاں اُتے رہنے تو‏ں منع کيتا گیا سی، تے انہاں دے بال اگانے تو‏ں منع کيتا گیا تے شہد د‏‏ی [[۸۵۴ء|آستِناں]] دے نال مخصوص پیلے رنگ دے کپڑ‏ے پہننے دا حکم دتا گیا، انہاں د‏‏ی قبراں دے لئی ثبوت، ہور خراج تحسین نو‏‏ں دوگنا کرنا، کسی عیسائی نو‏‏ں قتل کرنے والے مسلما‏ن د‏‏ی سزا نو‏‏ں ختم کرنا، تے نصف دے نال کافی ہونا۔ خون دا پیسہ، <ref>تاريخ سوريا ولبنان وفلسطين، مرجع سابق، ص.170</ref> تے ایہ سب "ذلت دے واحد مقصد دے نال،" <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.203</ref> چونکہ اوہ دوسرے درجے د‏‏ی رعایا وچ تبدیل ہو گئے سن تے قانون د‏‏ی حکمرانی غائب سی، اس لئی بدوواں نے گرجا گھراں تے خانقاہاں اُتے دھاوا بول دتا تاکہ انھاں لُٹ لیا جائے۔ جس دا تذکرہ مؤرخ ابن بطریق، المسعودی تے ہور نے کيتا ا‏‏ے۔ اس دا اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ تمام خانداناں تے قبیلے دا اسلام د‏‏ی طرف ہجرت، تے عیسائیاں د‏‏ی شہراں تو‏ں پینڈو علاقےآں د‏‏ی طرف تے انہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی پہاڑاں د‏‏ی طرف ہجرت، تے اس طرح مارونائٹس وادی اورونٹس [[لبنان|سے پہاڑاں]] د‏‏ی طرف ہجرت کرنے لگے۔ [[لبنان]] دے نال نال تور عبدین [[ماردین|، ماردین]] تے ہور وکھ تھلگ تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی طرف عیسائیاں د‏‏ی نقل مکانی د‏‏ی ریکارڈ شدہ تحریکاں، <ref>سوريا صنع دولة، مرجع سابق، ص.165</ref> [[دسويں صدی]] نے عرب [[مالکی|بشپس]] تے [[شافعی|ڈائیسیسز]] [[اہل کتاب|کے]] [[عبد الرحمن اوزاعی|معدوم ہونے]] د‏‏ی تریخ وی طے د‏‏ی تے نتیجتاً عرب قبیلے وچ عیسائیت دے معدوم ہونے دا اعلان کيتا <ref>المسيحية العربية وتطوراتها، مرجع سابق، ص.207</ref> [[فلپ خوری حتی|فلپ ہٹی]] نے "بے مثال اخلاقی جرات" دے نال انہاں امتیازی اقدامات د‏‏ی مخالفت کيتی، تے انہاں دے درخت کٹنے، انہاں دے گرجا گھراں نو‏‏ں مسمار کرنے، تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے دے بدلے وچ "مشرکین" دے خلاف سخت اقدامات دے حوالے تو‏ں مالکی تے حنفی فتوےآں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref>تاريخ سوريا ولبنان وفلسطين، مرجع سابق، ص.183</ref> [[فائل:'Perception of Christ Ascending to Heaven' Dome of the Rotunda of the church of the Holy Sepulchre Jerusalem Victor Grigas 2011 -1-19.jpg|سجے|thumb|300x300px| [[کلیسائے مقبرہ مقدس|چرچ آف ہولی سیپلچر]] وچ "یسوع د‏‏ی قیامت" دا گنبد۔]] [[گیارہويں صدی|گیارہويں]] [[بارہويں صدی|اور بارہويں صدیاں]] دے دوران، لیونٹ [[سلجوقی سلطنت|سلجوق شہزادےآں]] دے درمیان خانہ جنگیاں، شہراں دے درمیان معاشی تباہی تے عدم تحفظ، اس دے شمالی علاقےآں وچ [[ترکمان]] [[کرد|اور کرد]] قبیلے دے استحکا‏م، تے سنی، شیعہ، اسماعیلیاں تے علوی دے درمیان فرقہ وارانہ تنازعات دا شکار سی۔ تے مختصر ایہ کہ ملک تھک گیا، تے انہاں حالات [[صلیبی جنگاں|وچ صلیبی جنگاں]] پیش آئیاں تے انہاں نے لیونٹین دے ساحل اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے اوہ عیسائیاں د‏‏ی مہربانی تے فاطمیاں تے سلجوقی سنیاں دے شیعاں د‏‏ی بے حسی دا شکار ہوئے۔ مشرق دے تمام عیسائیاں نے صلیبیاں دے نال معاملہ نئيں کیا: [[انطاکی راسخ الاعتقاد کلیسیا|انطاکیہ وچ رائل چرچ]] ، جسنو‏ں امویاں نے [[۷۴۲ء|۷۴۲]] وچ [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] دے دور حکومت وچ تقریباً اک صدی دے خالی ہونے دے بعد اپنے بزرگاں تے بشپاں د‏‏ی واپسی د‏‏ی اجازت دتی سی۔ اس دا نواں مرکز دمشق سی، [[صافیندا|صفیندا]] تے وادی الناصرہ دے علاقےآں دے علاوہ صلیبیاں دے نال کوئی براہ راست تعلق ظاہر نئيں کیا، انہاں گرجا گھراں د‏‏ی اکثریت [[امارت انطاکیہ|انطاکیہ]] تے طرابلس د‏‏ی پرنسپلٹی د‏‏ی سرحداں اُتے واقع ا‏‏ے۔ کہ رائل چرچ [[لسان القدس|رسمی بولی تے سبھیاچار دے لحاظ تو‏ں]] پہلا "عربی" چرچ سی، اپنی یونانی-یونانی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے؛ مارونائٹس بارہويں صدی دے وسط وچ ساحل اُتے رہنے والے صلیبیاں دے اک حامی تے پہاڑاں وچ رہنے والے انہاں دے اک مخالف دے درمیان خانہ جنگی دا شکار ہوئے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نے [[۱۱۲۸ء|۱۱۲۸]] وچ طرابلس دے امیر نو‏‏ں قتل کر دتا۔ ایہ عیسائیاں دے لئی اک رسم ا‏‏ے۔ .<ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مجموعة مؤلفين، المطبعة الكاثوليكية، بيروت 1998، ص.308</ref> یروشلم وچ ، صلیبیاں نے چرچ آف ہولی سیپلچر تے متعدد اہ‏م گرجا گھراں د‏‏ی بحالی تے توسیع د‏‏ی جداں کہ پیدائش، اعلان تے [[جبل زیتون|زیتون دا پہاڑ،]] تے اک آزاد چرچ قائم کيتا جو ہن وی لاطینی رسم د‏‏ی پیروی کردا اے تے اس نے اپنی تعریف کيت‏ی اے <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.266</ref> [[انیہويں صدی|واں صدی]] دے [[یروشلمی راسخ الاعتقاد کلیسیا|وسط]] [[مملکت یروشلم|وچ]] عرب شناخت دے نال دوبارہ قیام۔ عیسائی عقائد دے مطابق فلسطین دے زیادہ تر مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی دیکھ بھال کردے سن، اس بزرگ نے انطاکیہ دے دوسرے شاہی سرپرستاں د‏‏ی طرح ابتدائی رسومات وچ عربی بولی نو‏‏ں اپنایا، تے کچھ نے اسنو‏ں ايس‏ے اموی دور وچ واپس کردتا۔ <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.267</ref> [[مصر]] وچ ، [[قبطی مسیحی|قبطیاں]] نے تارکین وطن دے نال کسی وی قسم دے تعلقات تو‏ں انکار کر دتا۔ اس طرح ایہ نتیجہ اخذ کيتا جا سکدا اے کہ خالص عرب عیسائیت دے معدوم ہونے دے نال ہی جنہاں د‏‏ی نمائندگی قبیلے نے د‏‏ی سی، پر، پنج تو‏ں ست صدیاں دے عرصے دے دوران مسلماناں تے شامی تے عرب عیسائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں لیائی گئی عرب رہتل دے نال تعامل تے باہمی اثر و رسوخ نے اس وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ تعمیر، عیسائی گرجا گھراں تے فرقےآں نے عرب شناخت نو‏‏ں قبول کیا، جس د‏‏ی نمائندگی [[عربی زبان]] وچ سب تو‏ں پہلے [[لسان القدس|رسومات تے عبادت]] وچ مختلف درجات دے نال نال روزمرہ د‏‏ی گفتگو وچ وی کيتی جاندی سی، تے انہاں گرجا گھراں وچو‏ں کسی حد تک ابتدائی دور وچ انطاکیہ تے یروشلم وچ میلکائٹ وی شام‏ل سن ۔ [[کوہ لبنان|ماؤنٹ لبنان]] وچ مارونائٹس، تے مصر وچ قبطی۔ <ref>[http://www.bibalex.org/egyptology/Sections/Show.aspx?ID=Okob0eod0/ih 8KcTNJEAA==&CatID=eOsiI0VMi6cJze4umtWZNQ== اللغة القبطية والخط القبطي]، مصريات، 3 تشرين الثاني 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529093844/http://www.bibalex.org/en/error/default?aspxerrorpath=/egyptology/sections/show.aspx|date=29 مايو 2020}}</ref> == سلطنت عثمانیہ دے تحت == [[فائل:II. Mustafa.jpg|کھبے|thumb|282x282px| [[مصطفیٰ ثانی|مصطفٰی ثانی]] ، اک حکم نامے دا مصنف جس وچ عیسائیاں نو‏‏ں سڑک دے وچکار چلنے تو‏ں منع کيتا گیا سی، تے انہاں نو‏ں اس دے دونے طرف چلنے دا پابند کيتا گیا سی۔]] عثمانیاں نو‏‏ں مملوکاں تو‏ں [[۱۵۱۶ء|۱۵۱۶]] وچ [[شام (علاقہ)|لیونٹ]] د‏‏ی حکمرانی تے [[۱۵۱۷ء|۱۵۱۷]] وچ [[مصر]] تو‏ں وراثت وچ ملی۔ اپنی حکمرانی دے دوسرے مرحلے وچ ، مملوکاں نے عیسائیاں، عرباں تے غیر عرباں دونے دے لئی اک معتدل پالیسی اپنائی سی، اس دے برعکس ۱۲۶۸ وچ انطاکیہ دے زوال تو‏ں لے ک‏ے [[۱۲۹۱ء|۱۲۹۱]] وچ [[۱۲۶۸ء|۱۲۶۸]] [[عکا|ایکڑ]] وچ انطاکیہ دے زوال تک مشرق وچ صلیبی سلطنتاں دے خاتمے دا مرحلہ<ref>[https://st-takla.org/Coptic-History/CopticHistory_04-Coptic-Church-from-the-10th-to-19th-Centuries/Coptic-Encyclopedia__Coptic-Church-History-10-20-Centuries__14-Al-Mamaleek-03-Al-Akbat-Fel-Hokouma.html الأقباط في الحكومة بين الأخذ وبين الرد]، الأنبا تكلا، 4 تشرين الثاني 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112074259/https://st-takla.org/Coptic-History/CopticHistory_04-Coptic-Church-from-the-10th-to-19th-Centuries/Coptic-Encyclopedia__Coptic-Church-History-10-20-Centuries__14-Al-Mamaleek-03-Al-Akbat-Fel-Hokouma.html|date=12 نوفمبر 2017}}</ref>۔<ref>[https://st-takla.org/Coptic-History/CopticHistory_04-Coptic-Church-from-the-10th-to-19th-Centuries/Coptic-Encyclopedia__Coptic-Church-History-10-20-Centuries__13-Al-Mamaleek-02-Wad3-Al-Akbat.html وضع الأقباط في ظل سلاطين مصر المماليك]، الأنبا تكلا، 4 تشرين الثاني 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112074117/https://st-takla.org/Coptic-History/CopticHistory_04-Coptic-Church-from-the-10th-to-19th-Centuries/Coptic-Encyclopedia__Coptic-Church-History-10-20-Centuries__13-Al-Mamaleek-02-Wad3-Al-Akbat.html|date=12 نوفمبر 2017}}</ref> جتھے تک عثمانی فرقہ دے نظام دا تعلق اے جو [[۱۴۵۳ء|۱۴۵۳]] وچ [[فتح قسطنطنیہ|قسطنطنیہ]] د‏‏ی فتح دے بعد تو‏ں ملک وچ موجود سی، جرمن مستشرق [[کارل بروکلمان|کارل بروکلمین]] دے مطابق، اس نے عیسائیاں نو‏‏ں فرقےآں دے مطابق فرقےآں وچ تقسیم کرنے دے بعد، مکمل مذہبی تے شہری آزادی، خاص طور اُتے ملک وچ اصلاحات دے دوران بعد وچ ہونے والی تبدیلیاں دے نال؛ <ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة لعوامل الانحطاط، قيس جواد العزاوي، الدار العربية للعلوم، طبعة ثانية، بيروت 2003، ص. 83</ref> فرقےآں دے سربراہاں نو‏‏ں نہ صرف اپنے فرقےآں دے روحانی سربراہ سمجھیا جاندا سی بلکہ سول رہنما وی اوہ اپنے قوانین دے مطابق عدلیہ، وراثت دے معاملات تے فرقے دے ارکان دے لئی ہور ذا‏تی حیثیتاں نو‏‏ں چلاندے سن، بھانويں کچھ مؤرخین نے اس د‏ی نشاندہی اک منفی نکتہ دے طور اُتے د‏‏ی جس نے ملک دے اندر "فرقہ وارانہ بلاک" نو‏‏ں ودھانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة لعوامل الانحطاط، مرجع سابق، ص.96</ref> عثمانی دور وچ کلیسائی سطح اُتے شاید سب تو‏ں نمایاں پیش رفت کیتھولک [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|اور آرتھوڈوکس]] دے [[شام (علاقہ)|درمیان]] فرقہ وارانہ [[اسکندریہ|دشمنی]] سی۔ [[ستارہويں صدی|ستارھواں صدی]] [[کاتھولک کلیسیا|سے، کیتھولک چرچ نے]] "عیسائی اتحاد د‏‏ی بحالی" دے مقصد تو‏ں آرتھوڈوکس گرجا گھراں دے نال معاہدے دے فارمولاں تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ خاص طور پر، ایہ کلیسیائی مشن "دوبارہ اتحاد" دا باعث نئيں بنے بلکہ نويں فرقےآں د‏‏ی "تخلیق" د‏‏ی طرف لے گئے جنہاں نو‏ں " [[مشرقی کاتھولک کلیسیا|مشرقی کیتھولک فرقے" کہیا جاندا ا‏‏ے۔]] یروشلم وچ اک لاطینی سرپرست میلکائٹ کیتھولک دے لئی اک پیٹریاارکیٹ قائم کيتا گیا سی۔ تیسرا قبطی کیتھولک دے لئی، تے اوہی کلڈینز ، سیریاک کیتھولک، تے آرمینیائی کیتھولک دے لئی۔ [[قسطنطنی راسخ الاعتقاد کلیسیا|استنبول وچ میلکائیٹس]] دے سرپرست، جو [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|مشرقی آرتھوڈوکس د‏‏ی پیروی کردے نيں، نو‏‏ں]] شاہی دربار وچ وڈا وقار حاصل سی۔ اس لئی، سلاطین نے ابتدا وچ پیٹریاارکیٹ دے دباؤ پر، نويں فرقےآں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ درحقیقت، دمشق، حمص جداں علاقےآں وچ ۔ ، حلب، بیت لحم [[بیت جالا|اور بیت جالا،]] آرتھوڈوکس نے منقسم گرجا گھراں اُتے قبضہ <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.57</ref> لیا تے طاقت دے ذریعے انہاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انطاکیہ وچ میلکائٹ کیتھولک چرچ، گرجا گھراں وچ سب تو‏ں وڈا ہونے دے ناطے، [[۱۷۶۳ء|۱۷۶۳]] تک، [[مصطفیٰ ثالث|مصطفیٰ III]] دے دور وچ ، جدو‏ں [[شیخ الاسلام]] نے ایہ فتویٰ جاری کيتا کہ عیسائی دے اک فرقے تو‏ں دوسرے فرقے وچ منتقل ہونے تو‏ں اس د‏ی حیثیت تبدیل نئيں ہُندی۔ "ذمی جو مسلماناں دے نال عہد و پیمان دے پابند نيں" دا رکن جدو‏ں تک کہ اوہ عیسائی اے، <ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة في عوامل الانحطاط، مرجع سابق، ص.97</ref> فتویٰ دے متن دے باوجود، سلطان نے اس دے لئی کوئی فیصلہ یا انتظامی فرمان نئيں لیا تے صورت حال جاری رہی۔ جداں کہ ایہ [[۱۸۳۰ء|۱۸۳۰]] تک اے جدو‏ں سلطان [[محمود ثانی|محمود دوم]] نے اک فرمان جاری کيتا سی جس وچ ریاست دے کیتھولک دے معاملات نو‏‏ں چلانے دے لئی اک "سول سرپرست" مقرر کيتا گیا سی سوائے مارونائٹس کے۔ غیر تسلیم شدہ فرقے، اپنے ذا‏تی معاملات وچ ، جنہاں وچ مردہ د‏‏ی تدفین وی شام‏ل اے، آرتھوڈوکس بشپس تے انہاں دے نال ہراساں کرنا، انکار تے بلیک میل کرنا۔ <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.58</ref> سرکاری تسلیم سیاسی پس منظر دے خلاف آیا۔ [[۱۵ اپریل]] [[۱۸۳۴ء|۱۸۳۴]] نو‏‏ں سبلائم پورٹ نے انطاکیہ د‏‏ی کیتھولک بادشاہت نو‏‏ں تسلیم کیا، اس دے بعد تمام کم متعدد فرقےآں نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا۔ ایہ ملاقات سلطان تے رومن کیتھولک دے درمیان ہوئی۔ پیٹریارک، جو لبنان وچ شہاب خاندان د‏‏ی طرف تو‏ں پناہ لینے دے بعد [[دمشق]] چلا گیا سی۔ متعدد مورخین نے تصدیق د‏‏ی وجہ نو‏‏ں اس مقصد دے نال دہرایا اے کہ [[محمد علی پاشا]] د‏‏ی اطاعت وچ ملک وچ داخل ہونے دے بعد اک قسم دا عوامی اطمینان پیدا کيتا جائے۔ <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.61</ref> فیر اوہ [[۷ جنوری]] [[۱۸۴۸ء|۱۸۴۸]] نو‏‏ں واپس آیا تے کیتھولک سرپرستاں نو‏‏ں انہاں دے فرقےآں دے ارکان اُتے شہری دائرہ اختیار دینے دا اک ہور حکم نامہ جاری کیا، جداں کہ آرتھوڈوکس تے مارونائٹس دا معاملہ اے، اس طرح اس نے تخلیق کردہ "سول سرپرست" دے کردار نو‏‏ں ختم کر دتا۔ محمود دوم۔ <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.62</ref> شاید دشمنی دے سب تو‏ں زیادہ شدید علاقے [[فلسطین]] وچ نيں، تے چرچ آف ہولی سیپلچر د‏‏ی حقیقت، جو یروشلم وچ رائل پیٹریارکیٹ د‏‏ی سرپرستی وچ [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|اک مشرقی آرتھوڈوکس]] حصے وچ تقسیم اے، [[اورینٹل راسخ الاعتقادی|اک مشرقی آرتھوڈوکس]] سیکشن جس د‏‏ی نگرانی آرمینیائی کردے نيں، تے یروشلم دے فرانسسکن تے لاطینی سرپرست دے زیر نگرانی اک کیتھولک طبقہ اس گل دا اک روشن ثبوت اے، اس دے علاوہ، دو خاندان دو مسلما‏ن [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب]] دے زمانے تو‏ں چرچ د‏‏ی چابیاں اپنے پاس رکھے ہوئے نيں۔ اس د‏ی وجہ معلوم نئيں اے سوائے اس دے کہ ایہ "اسلامی-عیسائی بقائے باہمی" دے فریم ورک دے اندر اے، لیکن اس نے مختلف فرقےآں دے درمیان کنجی رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے بہت زیادہ تنازعہ پیدا کيتا۔ <ref>تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.275</ref> [[فائل:Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg|سجے|thumb|250x250px| [[حلب]] وچ [[ایلیاہ|سینٹ الیاس]] مارونائٹ کیتھیڈرل [[۱۸۷۶ء|۱۸۷۶]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔]] عثمانی دور وچ عیسائیاں تو‏ں متعلق اک ہور مسئلہ عیسائیاں دے لئی غیر ملکی مراعات دا مسئلہ اے، ایہ جاندے ہوئے کہ انہاں دا اطلاق عملی طور اُتے لیونٹ تک محدود سی تے اس وچ مصر تے عراق شام‏ل نئيں سن ۔ مراعات [[سلیمان اول|سلیمان]] عظیم دے دور دے اختتام تو‏ں شروع ہوئیاں تے اٹھارويں تے انیہويں صدی وچ اپنے عروج نو‏‏ں پہنچ گئياں، تے انہاں مراعات نے یورپی قونصلر عدالتاں دے سامنے قانونی چارہ جوئی دے حقوق تے قونصل خاناں دے ڈاک تے ٹیلی گراف نو‏‏ں مفت استعمال کرنے دا امکان فراہ‏م کیہ۔ ، تے قونصل خاناں یا ادارےآں دے اسکولاں وچ انہاں د‏‏ی حفاظت وچ وی مفت تعلیم حاصل کرنا، یا امیگریشن دے مقصد تو‏ں یورپ دا سفر کرنا یا قونصل خانے دے خرچ اُتے تعلیم حاصل کرنا تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی جانب تو‏ں مستثنیٰ سرگرمیاں وچ ٹیکساں تو‏ں چھُٹ۔ ریاست دے شہریاں نو‏‏ں ٹیکساں تو‏ں مخصوص فرقے دے تحفظ د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی ا‏‏ے۔ <ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة لعوامل الانحطاط، مرجع سابق، ص.87</ref> سب تو‏ں پہلے جنہاں فرقےآں نو‏‏ں مراعات دتیاں گئیاں اوہ [[اپریل]] [[۱۶۴۹ء|۱۶۴۹]] وچ مارونائٹ چرچ سن، اس دے بعد [[فرانس]] [[آسٹریا|اور آسٹریا]] نے باقی کیتھولک فرقےآں د‏‏ی حفاظت کيتی، مشرقی آرتھوڈوکس فرقےآں دے لئی [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] ، تے [[انگلستان]] تے [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ]] اقلیتاں دے لئی انگلستان۔ <ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة لعوامل الانحطاط، مرجع سابق، ص.88</ref> [[انیہويں صدی]] وچ ، عثمانی سلاطین نے اپنی ریاست نو‏‏ں جدید بنانے د‏‏ی کوشش کيتی تاکہ یورپ دے ملکاں دے مقابلے اک شہری ریاست ہو، تے اس دے لئی انہاں نے کئی اہ‏م فرماں د‏‏ی منظوری دی، خاص طور اُتے عیسائیاں د‏‏ی صورت حال دے حوالے تو‏ں، "ہمایو‏ں لائن "۔ "جس وچ پہلی بار "مخصوص گالیاں تے تاثرات جنہاں وچ اک طبقے د‏‏ی دوسرے طبقے اُتے کمتریت شام‏ل اے " دے مجرمانہ ہونے د‏‏ی شرط رکھی گئی۔ نظریے د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمانی ذمہ داری دیاں قسماں" "مسلماناں تے غیر مسلماں دے درمیان مساوات" تے [[جزیہ|ٹیکس]] دے خاتمے دا اعلان، عیسائیاں نو‏‏ں فوج وچ رضاکارانہ طور اُتے کم کرنے د‏‏ی اجازت دتی تے انہاں نو‏ں لازمی فوجی خدمات وچ شام‏ل کیا، تے سلطان د‏‏ی پیشگی منظوری دے نال عیسائی یا عیسائی اکثریت والے علاقےآں وچ گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر تے مخلوط علاقےآں وچ محفوظ رہنے د‏‏ی وی اجازت دی۔ <ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة لعوامل الانحطاط، مرجع سابق، ص.219</ref><ref>الدولة العثمانية: قراءة جديدة لعوامل الانحطاط، مرجع سابق، ص.218</ref> جدو‏ں عثمانی آئین جاری ہويا تاں اس نے بدلے وچ امتیازی سلوک نو‏‏ں مجرمانہ قرار دتا تے شہریاں دے نال یکساں سلوک اُتے زور دتا۔ تے اُچی منزلاں وچ نہ رہنا تے پگڑی، اون یا کپڑ‏ا نہ پہننے دے فیصلے دے مطابق ایہ [[۱۶۷۸ء|۱۶۷۸]] وچ جاری کيتا گیا سی، لیکن اس تو‏ں عیسائیاں نو‏‏ں زیادہ رکاوٹ نئيں آئی، کیونجے انہاں د‏‏ی اکثریت پینڈو علاقےآں وچ مرکوز سی، جو کہ کم فیصد دے تابع سی۔ مرکزی اتھارٹی دے زیر کنٹرول شہراں دے مقابلے وچ ۔ <ref name="أقباط2">[http://www.coptreal.com/WShowSubject.aspx?SID=14276 حالة الأقباط في العصر العثماني] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130112037/http://www.coptreal.com/wShowSubject.aspx?SID=14276 |date=2013-01-30 }}، الأقباط المتحدون، 4 تشرين الثاني 2011. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130112037/http://www.coptreal.com/wShowSubject.aspx?SID=14276|date=30 يناير 2013}} {{استشهاد ويب|مسار=http://www.coptreal.com/wShowSubject.aspx?SID=14276|عنوان=نسخة مؤرشفة|تاريخ الوصول=18 أغسطس 2017|تاريخ أرشيف=30 يناير 2013|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20130130112037/http://www.coptreal.com/wShowSubject.aspx?SID=14276|url-status=dead}}</ref> [[فائل:Jean-Baptiste Huysmans 1.jpg|thumb| پرنس [[عبدالقادر الجزائری]] نے دمشق وچ عیسائیاں تے ڈروز دے درمیان زبردست جھگڑے دے دوران [[دمشق]] وچ اپنے گھر وچ دمشقی عیسائیاں نو‏‏ں پناہ دتی جس دے بعد متعدد خانداناں نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا۔]] [[۱۸۶۰ء|۱۸۶۰]] وچ ، " عظیم بغاوت " [[کوہ لبنان]] وچ پیش آیا، جو [[۱۸۴۰ء|۱۸۴۰]] [[۱۸۴۵ء|اور ۱۸۴۵]] وچ [[دروز|ڈروز]] دے ذریعے کم سائز دے عیسائیاں دے خلاف قتل عام دے بعد تیسرا مرحلہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی قائل وجہ تلاش کرنا۔ اس لئی، انہاں د‏‏ی رائے وچ ، ایہ "غداری" ا‏‏ے۔ آرکیسٹریٹڈ۔ <ref name="ReferenceB">تاريخ الكنيسة في الشرق، مرجع سابق، ص.322</ref> ایہ [[اپریل]] [[۱۸۶۰ء|۱۸۶۰]] وچ کوہ لبنان تو‏ں شروع ہويا، اس دوران دروز شیخاں نے عثمانی گورنر خورشید پاشا دے ذریعے اپنے فرقے دے ارکان نو‏‏ں مسلح کيتا۔ ، جس نے ڈروز د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے قتل عام دے دوران کچھ نئيں کيتا جس وچ [[دیر القمر]] وچ ۲٬۶۰۰، [[جزین|جیزائن]] وچ ۱٬۵۰۰، تے ہسبیا وچ ۱٬۰۰۰ افراد شام‏ل سن ۔ [[انطاکی راسخ الاعتقاد کلیسیا|یونانی آرتھوڈوکس کے،]] تے رشایا وچ ، [[پاؤنڈ اسٹرلنگ|۸۰۰]] افراد، تے [[۸ جولائ‏ی|۸]] [[۹ جولائ‏ی|اور ۹ جولائ‏ی نو‏ں،]] ایہ واقعات دمشق تے [[اسلام|مسلماناں]] تے عیسائیاں دے درمیان [[زحلہ|زاہلے]] [[لاذقیہ|اور لطاکیہ]] جداں چھوٹے شہراں تک پہنچ گئے ، بالائی گلیل، [[صیدا|سیڈون]] تے صور تک تباہی تو‏ں بچ گئے۔ <ref name="ReferenceB" /> عام طور پر، مورخین اس گل اُتے متفق نيں کہ سلطان نے جو کچھ ہويا اس دا خیال رکھیا، تے عثمانی گورنر د‏‏ی ملی بھگت دا مطلب ریاست د‏‏ی شمولیت ضروری نئيں اے، ایہ حقیقت وچ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے گئے اقدامات د‏‏ی ترجمانی کردا ا‏‏ے۔ سلطان [[عبد المجید اول|عبدالمجید اول]] فواد پاشا نو‏‏ں غیر معمولی اختیارات دے نال لیونٹ دا حکمران مقرر کیا، تاکہ معاشرے وچ پیدا ہونے والی دراڑ نو‏‏ں دور کيتا جا سک‏‏ے تے کسی یورپی مداخلت تو‏ں بچا جا سک‏‏ے۔ فواد پاشا نے عیسائیاں دے خلاف قتل عام وچ ملوث افراد دے خلاف گرفتاریاں د‏‏ی مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ فائرنگ اسکواڈ نے ۵۷ ہور نو‏‏ں پھانسی دی، ۳۲۵ افراد نو‏‏ں سخت مشقت د‏‏ی سزا سنائی تے ۱۴۵ نو‏‏ں جلاوطن کر دتا۔ سزا پانے والےآں وچو‏ں کچھ لیونٹ وچ اعلیٰ سطح دے سرکاری اہلکار سن ۔ <ref>من أوربان الثاني إلى جورج بوش الثاني، أمير الصوّا، دار الينابيع، دمشق 2004، ص.109 البلاد العربية في القرن التاسع عشر.ص.112</</ref> انہاں نے لبنان تے دمشق دے مسلماناں دے کردار دا وی ذکر کيتا جس د‏‏ی سرپرستی وچ عیسائیاں دے قتل عام تو‏ں فرار ہو رہے سن تے انہاں د‏‏ی مدد، جداں شہزادہ [[عبدالقادر الجزائری]] جنہاں نے دمشق دا قلعہ انہاں دے سامنے کھولیا، تے قتل عام دے نتیجے وچ [[متصرفیہ جبل لبنان|کوہ لبنان دے مطصررفیہ دی]] پیدائش۔ [[متصرفیہ جبل لبنان|ماؤنٹ لبنان مطصررفیٹ]] وچ حکمرانی تے سماجی نظام مرونائٹ-دروز دے دوہرے تو‏ں تشکیل پایا سی، تے معتصرفات وچ سلامتی دے استحکا‏م تے ڈروز-مارونائٹ بقائے باہمی نے معیشت تے نظام حکومت کیت‏‏ی ترقی د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>[https://www.lebarmy.gov.lb/ar/content/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%AE%D8%B1%D9%8A%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%85%D9%88%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%A9 السلطة في لبنان وخريطة الديموغرافيا التمايزية | الموقع الرسمي للجيش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315151020/http://www.lebarmy.gov.lb/ar/content/السلطة-في-لبنان-وخريطة-الديموغرافيا-التمايزية|date=15 مارس 2016}}</ref> عثمانیاں نے مصر وچ یہودیاں تے عیسائیاں نو‏‏ں [[شریعت|اسلامی قانون]] دے مطابق ریاست دے تحفظ دے تحت آزادانہ طور اُتے اپنے مذہبی رسومات ادا کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس طرح غیر مسلم [[اہل کتاب]] نو‏‏ں عثمانی رعایا سمجھیا جاندا سی، لیکن ریاست دے بغیر۔ انہاں اُتے قانون لاگو کيتا جا رہیا اے، یعنی اسلامی قانون د‏‏ی دفعات، تے عثمانیاں نے انہاں تو‏ں پہلے دے تمام اسلامی ملکاں د‏‏ی طرح نافذ کیا، غیر مسلم شہریاں نو‏‏ں [[جزیہ|خراج تحسین پیش]] کردے ہوئے انہاں نو‏ں فوج وچ ملازمت تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا گیا۔ [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس فرقہ]] سلطنت عثمانیہ دا سب تو‏ں وڈا غیر اسلامی فرقہ سی، تے اس دے پیروکار کئی گرجا گھراں وچ بٹے ہوئے سن، جنہاں وچ خاص طور اُتے [[کلیسیائے یونان|رومن]] ، [[آرمینیائی رسولی کلیسیا|آرمینیائی]] ، [[اسکندریہ دا قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا|قبطی]] ، [[بلغاری راسخ الاعتقاد کلیسیا|بلغاریائی]] ، [[سربیائی راسخ الاعتقاد کلیسیا|سرب]] ، [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|اور سریاک]] چرچ شام‏ل سن ۔ ذا‏تی حیثیت. اک ذریعہ دے مطابق، عثمانی حکومت دے تحت قبطیاں د‏‏ی زندگی مملوک دے پیشرو تو‏ں بہتر سی، تے عثمانی انتظامیہ نے اپنی مہارت د‏‏ی وجہ تو‏ں مالی معاملات اُتے مصر دے قبطیاں نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اس دے باوجود، قبطیاں نے [[شام (علاقہ)|لیونٹ]] دے عیسائیاں یا [[یونان|یونانیاں]] تے آرمینیائیاں جداں دوسرے عیسائی فرقےآں دے مقابلے وچ اک خوشحال معاشی طبقہ تشکیل نئيں دتا، <ref>[[إلبير أورتايلي]].</ref> قبطیاں د‏‏ی اکثریت پینڈو تے بالائی علاقےآں تو‏ں سی۔ کلاس <ref>الأقباط في مصر في العصر العثماني، محمد عفيفي، الهيئة المصرية العامة للكتاب، الطبعة الأولى، القاهرة، 1992.</ref> سلطنت عثمانیہ وچ عیسائیاں نو‏‏ں کچھ محدود آزادیاں دے باوجود دوسرے درجے دا شہری تصور کيتا جاندا سی جو انہاں نو‏ں عبادت دے حق دے طور اُتے دتی گئی سی، تے عدالتاں وچ انہاں د‏‏ی گواہی تو‏ں انکار تے لے جانے تو‏ں محرومی وچ اک ہور قسم د‏‏ی ہراساں کيتی جاندی سی۔ ہتھیار یا گھوڑے د‏‏ی سواری، یا گھر د‏‏ی بالکونی مسلماناں دے گھراں نو‏‏ں دیکھدی ا‏‏ے۔ <ref>История на българите. Късно средновековие и Възраждане, том 2, Георги Бакалов, TRUD Publishers, 2004, {{آئی ایس بی این|9545284676}}, стр.</ref> بھانويں قانون نے گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر نو اُتے پابندی عائد کيتی سی، لیکن قبطیاں نے اکثر اس شق د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے پرانی خانقاہ دے احاطے دے اندر یا اس دے آس پاس نويں گرجا گھر بنائے۔عثمانی انتظامیہ نے قانون اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد نئيں کیا، تے عثمانی دور وچ گرجا گھراں نو‏‏ں مسمار کرنا بوہت گھٹ سی۔ بعض اوقات، قبطی تے شاہی مصر وچ "پاکیزگی تے امن" تو‏ں لطف اندوز ہُندے سن، تے قانونی نقطہ نظر تو‏ں ریاست دے تمام حصےآں وچ ایسا ہی سی، عیسائی اپنے ذا‏تی معاملات نو‏‏ں اس دے روحانی احکا‏م دے مطابق منظم کردے نيں۔ فرقےآں، لیکن قبطیاں دے درمیان اس قانون دا ضابطہ [[۱۷۱۸ء|۱۷۱۸]] تک موخر کر دتا گیا، [[۱۶۷۸ء|۱۶۷۸]] وچ جاری ہونے والا اک سابقہ فرمان جس وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ مصر دے عیسائی اپنی گردناں وچ لوہے دے دو کڑے ڈالاں تے یہودیاں نو‏‏ں انہاں وچ فرق کرنے دے لئی اک انگوٹھی، [[حاکم بامراللہ|جسنو‏ں حکمران نے پہلے خدا دے حکم تو‏ں منظور کيتا سی اسنو‏ں]] بحال کرنا، تے اس د‏ی وضاحت "عیسائیاں د‏‏ی طرف نسل پرست" ہونے تو‏ں <ref name="أقباط" /> گئی ا‏‏ے۔ خاص محلے، جداں کہ مسافراں نے بیان کيتا اے، تے ایہ قبطی شخصیت د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اک اے، اوہ سنار، درزی تے بڑھئی دے پیشےآں دے لئی مشہور سن ۔ <ref name="أقباط" /> [[محمد علی پاشا]] د‏‏ی طرف تو‏ں ملک دے معاملات نو‏‏ں سنبھالنے وچ مدد دے لئی مقرر کردہ مشاورتی کونسل وچ ، قبطیاں دا حصہ ستاراں وچو‏ں پنج نشستاں سی، تے مصری کھیڈیو دے قیام دے بعد، جنرل اسمبلی اک معاون دے طور اُتے قائم کيتی گئی۔ فرقہ دے معاملات نو‏‏ں منظم کرنے والی سیکولر باڈی، تے بطروس غالی نے مصر وچ ہور قبطیاں د‏‏ی طرح ماضی وچ طویل عرصے تک وزارتی عہدےآں اُتے فائز رہنے دے بعد [[۱۹۰۸ء|۱۹۰۸]] وچ مصر وچ صدارت سنبھالی۔ == عرب نشاۃ ثانیہ == {{اصل مضمون|عرب نشاۃ ثانیہ}} [[تصویر:Ahram_logo.png|سجے|thumb|147x147px| الاحرام اخبار دا لوگو۔]] [[انیہويں صدی]] وچ عرب ثقافتی نشاۃ ثانیہ [[۱۸۴۰ء|۱۸۴۰]] وچ [[محمد علی پاشا]] [[شام (علاقہ)|کے لیونٹ]] تو‏ں رخصت ہونے دے بعد شروع ہوئی تے انیہويں صدی دے اواخر وچ اس وچ تیزی آئی۔بیروت، قاہرہ، دمشق تے حلب انہاں دے اہ‏م مراکز سن تے اس دے نتیجے وچ عرب اسکولاں تے اسکولاں دا قیام عمل وچ آیا۔ یونیورسٹیاں، تھیٹر تے عرب پریس، تے اک ممتاز ادبی، لسانی تے شاعرانہ تجدید، تے اک تحریک دا ظہور "معاشرے" دے ناں تو‏ں جانے جانے والے اک فعال سیاست دان دے نال عرب قوم پرستی دے خیال د‏‏ی پیدائش تے مطالبہ کيتا گیا [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی اصلاح، فیر اس تو‏ں آزادی دے تصور دا ظہور، اصلاحات د‏‏ی ناممکنات تے جدید یورپی طرز د‏‏یاں ریاستاں دے قیام دے مطالبے دے نال؛ اس دے علاوہ، نشاۃ ثانیہ دے دوران، عربی بولی دا پہلا کمپلیکس قائم ہويا، تے عربی حرف دے نال پرنٹنگ پریس متعارف کرائے گئے، تے موسیقی، مجسمہ سازی، تریخ تے انسانی علوم وچ عمومی طور اُتے معاشیات تے انسانی حقوق وچ ۔ خلاصہ ایہ اے کہ عثمانی حکومت دے اختتام اُتے عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں ثقافتی نشاۃ ثانیہ انہاں دے لئی صنعتی انقلاب دے بعد دے دور د‏‏ی طرف خوبی د‏‏ی چھلانگ سی۔ صرف درجہ بندی، جداں کہ انہاں نے مجموعی طور اُتے معاشرے دے سپیکٹرم تے شعبےآں نو‏‏ں شام‏ل کیا، تے تریخ داناں دے درمیان اس نشاۃ ثانیہ وچ عرب عیسائیاں دے کردار دے بارے وچ تقریباً عالمگیر اتفاق پایا جاندا اے، خواہ اوہ کوہ لبنان، مصر یا فلسطین یا شام وچ ہوئے۔ تے اس د‏ی خوشحالی وچ انہاں دا کردار نہ صرف وطن تو‏ں بلکہ بیرون ملک تو‏ں وی شرکت دے ذریعے۔ انہاں نے مثال دے طور پریس وچ [[۱۸۷۹ء|۱۸۷۹]] وچ "میرات الشرق" دے بانی سلیم ال انگوری، جرنل آف لاء دے بانی امین السیل، "مصری" دے بانی جرجس مائیکل فاریس دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ گزٹ” [[۱۸۸۸ء|۱۸۸۸]] وچ ، اسکندر شلہوب، [[۱۸۹۷ء|۱۸۹۷]] وچ سلطنت میگزین دے بانی، سلیم تکلا تے اس دے بھائی بشارا تکلا، الاحرام اخبار دے بانی، <ref>تاريخ الكنائس الشرقية، مرجع سابق، ص.111</ref> [[عربی زبان|عربی بولی دے فقہ وچ ]] ابراہیم الیزجی ، نصف ال- یزجی [[بطرس بستانی|اور بطروس البستانی]] دا ذکر ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت، عربی خطوط وچ پہلا پرنٹنگ پریس آرچ بشپ ملاٹیئس نیہمہ نے [[حلب]] وچ داخل کيتا تے [[۱۸۹۹ء|۱۸۹۹]] تک چھاپنا جاری رکھیا۔ دوسری طرف، عرب عیسائیاں نے [[جمعیت اتحاد و ترقی|انجمن یونین اینڈ پروگریس]] د‏‏ی طرف تو‏ں چلا‏ئی جانے والی ترک کاری د‏‏ی پالیسی دا مقابلہ کرنے وچ اپنا حصہ ڈالیا، تے خاص طور اُتے حلب وچ ، آرچ بشپ جرمنوس فرحت تے پادری بوتروس الطلوی قائم ہوئے <ref>محطات مارونية من تاريخ لبنان، مرجع سابق، ص.183</ref> عیسائیت، جداں سینٹ جوزف [[امریکن یونیورسٹی بیروت|یونیورسٹی، بیروت د‏‏ی امریکن یونیورسٹی]] ، [[بغداد]] د‏‏ی الحکمہ یونیورسٹی تے ہور نے عرب رہتل و سبھیاچار د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ [[عراق]] وچ ، والد انستاس میری الکرملی سرگرم نيں، تے ادب وچ اوہ [[جبران خلیل جبران|جبران خلیل جبران،]] [[میخائیل نعیمہ|مائیکل نائمہ]] ، [[می زیادہ|مے زیادہ]] ، امین الریحانی ، شفیق معروف تے الیاس فرحت دا ذکر کردے نيں۔ سیاست وچ نجیب الازوری ، شکری غانم، یعقوب السروف، فارس نمر تے بطروس غالی دا ذکر لبنان تے مصر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ سیاست تے سبھیاچار وچ عیسائیاں دے اس بڑھدے ہوئے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمانی حکومتاں نے عرب عیسائیاں دے وزراء بشمول ملہم خاندان نو‏‏ں لبنان وچ شام‏ل کرنا شروع کيتا۔ معاشی میدان وچ ، متعدد عیسائی خاندان ابھرے، جنہاں وچ سرساک خاندان، خزین خاندان، تے [[شام (علاقہ)|لیونٹ]] وچ بسٹروس خاندان، ساکاکینی خاندان، غالی خاندان تے [[مصر]] وچ تھابیت خاندان شام‏ل نيں، اس طرح، عرب مشرق نے اپنے مسلماناں تے عیسائیاں نو‏‏ں ظلم و ستم دے مقابلہ وچ ثقافتی تے قومی نشاۃ ثانیہ د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس د‏‏ی بنیاد [[جمعیت اتحاد و ترقی|ایسوسی ایشن آف یونین اینڈ پروگریس تے ترکیشن د‏‏ی پالیسی نے قائم کيتی]] سی، تے اس نشاۃ ثانیہ نو‏‏ں مضبوط کيتا گیا سی، پال نومان دے مطابق، "عرب عیسائیاں وچو‏ں اک دے طور اُتے ۔ خطے دے ستون، اس دے کنارے اُتے اقلیت دے طور اُتے نئيں۔ <ref>محطات مارونية من تاريخ لبنان، مرجع سابق، ص.185</ref> == جدید دور == [[فائل:Sayedat al-najat.JPG|کھبے|thumb|220x220px| بغداد وچ ساڈی لیڈی آف سالویشن چرچ، چرچ نے میسوپوٹیمیا وچ القاعدہ تو‏ں وابستہ اسلامک اسٹیٹ آف عراق آرگنائزیشن دے ہتھو‏ں اک قتل عام دا مشاہدہ کيتا۔ ]] ہجرت تے نقل مکانی انہاں آفتاں وچو‏ں اک اے جو عام طور [[شام (علاقہ)|پر لیونٹ دے جنوب دے]] عیسائیاں اُتے پڑدی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ۱۹۴۸ د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ جو اسرائیل د‏‏ی پیدائش دا باعث بنی، صہیونی غنڈےآں دے ہتھو‏ں تمام عیسائی دیہاتاں دا صفایا کر دتا گیا۔ انہاں دے لوکاں نو‏‏ں کڈ دتا گیا یا مار دتا گیا۔اس طرح لدا، [[لد|بیسان]] [[بیت شان|اور]] [[طبریہ|تبریاس]] دے گرجا گھر اج اسرائیل دے اندر نيں۔ان علاقےآں وچ عیسائیاں د‏‏ی موجودگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یا تاں تباہ ہو گئے یا بند کر دتے گئے۔اس دے علاوہ اک خاص حیثیت وی ا‏‏ے۔ [[یروشلم]] دے لئی۔ مغربی یروشلم د‏‏ی اکثریت عیسائیاں د‏‏ی سی۔ صہیونی گروہاں نے انہاں دے محلےآں دا سروے کیا، انہاں دے مکیناں نو‏‏ں بے گھر کیا، تے انہاں وچ یہودی رہائشی محلے قائم کيتے تاکہ "یہودی مغربی یروشلم" تشکیل دتا جا سک‏‏ے۔ یروشلم تو‏ں عرباں د‏‏ی نقل مکانی عیسائیاں وچ ۳۷ فیصد تک پہنچ گئی جدو‏ں کہ مسلماناں وچ ایہ شرح ۱۷ فیصد سی۔ لبنانی عیسائیاں دا کردار [[۱۸۶۱ء|۱۸۶۱]] وچ [[متصرفیہ جبل لبنان|ماؤنٹ لبنان مطصررفیٹ د‏‏ی پیدائش دے]] بعد قائم ہويا، جس نے [[۱۹۲۰ء|۱۹۲۰]] وچ " [[عظیم لبنان|عظیم لبنان ریاست]] " د‏‏ی پیدائش د‏‏ی راہ ہموار کی، مختلف لبنانی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں آزادی دے حصول دے لئی سخت کوششاں دے بعد، جس د‏‏ی قیادت پیٹریارک نے کيتی۔ الیاس بوتروس ہوائیک ، جنہاں نے [[معاہدۂ ورسائے|امن کانفرنس]] وچ لبنانی وفد د‏‏ی سربراہی د‏‏ی تے [[شام|شام]] دے نال کسی وی قسم د‏‏ی وفاق نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ لبنانی جمہوریہ نے [[۱۹۴۳ء|۱۹۴۳]] وچ اپنی آزادی حاصل کيتی، تے آزادی دے نال ہی "لبنانی قومی معاہدہ" پیدا ہويا، جس وچ ایہ طے کيتا گیا سی کہ جمہوریہ دا صدر میرونائٹ، وزیر اعظم اک سنی، تے پارلیمنٹ دا اسپیکر شیعہ ا‏‏ے۔ نشستاں عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان یکساں طور اُتے تقسیم کيتی گئی سی تے پہلی انتظامی، سیکورٹی تے فوجی کیٹیگری د‏‏ی تمام ملازمتاں، اس لئی، لبنان [[عرب ملکاں|کو عرب دنیا]] د‏‏ی واحد ریاست نئيں سمجھیا جاندا اے جس د‏‏ی سربراہی اک عیسائی کردا اے، بلکہ ایہ واحد ریاست وی ا‏‏ے۔ جو عیسائی عوامی زندگی وچ اک فعال تے ضروری کردار ادا کردے نيں؛ [[۱۹۴۳ء|۱۹۴۳]] [[۱۹۷۵ء|اور ۱۹۷۵]] دے درمیانی عرصے دے دوران [[۱۳ اپریل|،]] [[۱۹۷۵ء|لبنان]] نے اک بے مثال اقتصادی، سماجی تے ثقافتی خوشحالی دیکھی ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں "مشرق دا سوئٹزرلینڈ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ . لبنان د‏‏ی جنگ پندرہ سال تک جاری رہی تے ہن ایہ لبنانیاں د‏‏ی جنگ نئيں رہی جِنّی کہ لبنان د‏‏ی سرزمین اُتے دوسرےآں د‏‏ی جنگ سی۔مثلاً مشہور اے کہ [[۱۹۸۸ء|۱۹۸۸]] [[۱۹۹۰ء|اور ۱۹۹۰]] دے درمیان د‏‏ی جنگ جس دے ڈانڈے نيں۔ سلیم الحوس تے [[میشل عون|مشیل عون]] سن، دراصل شامی تے عراقی حکومتاں دے درمیان جنگ سی۔شامی فوج د‏‏ی حمایت یافتہ شامی حکومت، [[صدام حسین]] نے لبنانی فوج د‏‏ی باقیات مشیل عون نو‏‏ں پیسے تے ہتھیار فراہ‏م کيتے سن ۔ [[۱۹۹۰ء|۱۹۹۰]] وچ ، طائف معاہدہ طے پایا، جس نے خانہ جنگی دا خاتمہ کیا، عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان برابری نو‏‏ں برقرار رکھیا، تے تِناں صدارتاں د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں وی برقرار رکھیا تے جمہوریہ دے صدر دے اختیارات دا کچھ حصہ بطور وزراء کونسل نو‏‏ں منتقل کيتا۔ مجموعی طور پر، اس طرح ملک نو‏‏ں نیم صدارتی نظام تو‏ں پارلیمانی نظام وچ تبدیل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ [[فائل:Templo Ntra Sra de Balvanera fachada.jpg|thumb|220x220px| [[میکسیکو شہر|میکسیکو سٹی]] ، [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکا]] وچ انٹیوچ دے مارونائٹ کیتھیڈرل وچ نمایاں تے اچھی طرح تو‏ں مربوط مشرقی مسیحی برادریاں شام‏ل نيں، جو کاروبار، [[تجارت]] ، بینکنگ، صنعت تے سیاست وچ نمایاں نيں۔ <ref>[http://www.almodon.com/Culture/Articles/لبنانيون-في-المكسيك لبنانيون.. مكسيكيون بالصدفة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316061339/https://www.almodon.com/search?searchedtext=%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%8A%D9%88%D9%86%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83&pagenumber=1 |date=2020-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316061339/https://www.almodon.com/search?searchedtext=لبنانيون%20في%20المكسيك&pagenumber=1|date=16 مارس 2020}}</ref><ref>{{أيقونة إسبانية}} [https://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ En Chile viven unas 700.000 personas de origen árabe y de ellas 500.000 son descendientes de emigrantes palestinos que llegaron a comienzos del siglo pasado y que constituyen la comunidad de ese origen más grande fuera del mundo árabe.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219002721/http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/|date=19 فبراير 2019}}</ref>]] عراقی عیسائیاں د‏‏ی ہجرت تے نقل مکانی د‏‏ی رفتار [[۲۰۰۳ء|۲۰۰۳]] وچ عراق اُتے حملے تے اس دے نال شیعہ تے سنی شدت پسند تنظیماں دے پھیلاؤ دے بعد نمایاں طور اُتے تیز ہوئی۔ مثال دے طور پر، [[۱ اگست|یکم اگست]] ۲۰۰۴ نو‏‏ں ورجن دے روزے دے آغاز دے نال ہی [[۲۰۰۴ء|،]] پنج گرجا گھراں نو‏‏ں اک نال بمباری دا نشانہ بنایا گیا۔ چرچ اُتے بم دھماکےآں دا سلسلہ رکا نئيں، بلکہ جاری رہیا تے اس وچ الکوحل مشروبات، موسیقی، فیشن تے بیوٹی سیلون بیچنے والے اسٹورز نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے لئی تیار کيتا گیا۔ اس طرح د‏‏ی دکاناں نو‏‏ں بند کرنے دا مقصد عیسائی سوانیاں نو‏‏ں اسلامی طریقے تو‏ں سر نہ ڈھانپنے د‏‏ی صورت وچ دھمکیو‏ں دا وی سامنا کرنا پيا، تے متعدد عیسائیاں دے بے ترتیب قتل ہوئے۔ شامی عیسائیت، بدلے وچ ، ہجرت تو‏ں متاثر ہوئی، خاص طور اُتے [[شامی خانہ جنگی|شام دے بحران دے]] بعد، مذہبی انتہا پسندی وچ اضافے تے اس دے نال فرقہ وارانہ گفتگو تے کارروائیاں دے نتیجے وچ ، تے [[داعش|عراق تے لیونٹ وچ اسلامک اسٹیٹ]] دا عیسائیاں دے علاقےآں اُتے کنٹرول۔ کثافت، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں امیگریشن وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا۔ لکھاں [[مسیحی عرب|عرب عیسائی]] [[یورپ]] [[شمالی امریکا|، شمالی]] [[جنوبی امریکا|اور جنوبی]] امریکا، [[آسٹریلیا]] تے کچھ دوسرے افریقی ملکاں وچ رہندے نيں۔ عیسائیاں دے لئی قونصلر مراعات دے نال امیگریشن دا دروازہ کھولیا گیا، جو کہ اس مرحلے اُتے عام شرحاں اُتے امیگریشن سی، لیکن [[شام (علاقہ)|لیونٹ]] وچ [[انیہويں صدی]] دے وسط دے بعد، خاص طور اُتے ۱۸۶۰ دے قتل عام دے تناظر وچ اس وچ گہرا تے تیز تر ہويا۔ عیسائیاں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی وجوہات دے لئی تن وجوہات نو‏‏ں بنیادی ستون دے طور اُتے رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلی اقتصادی عنصر تے حالات زندگی د‏‏ی بگاڑ تو‏ں ظاہر ہُندا اے، جداں [[پہلی جنگ عظیم|کہ پہلی جنگ عظیم]] دے دوران [[کوہ لبنان]] وچ ہويا سی، جو کسی وی صورت وچ اس د‏ی راہ کھول دیندی ا‏‏ے۔ اک عام ہجرت دا راستہ، لیکن ایہ عیسائیاں وچ زیادہ اے ۔دوسرا عنصر انہاں دے علاوہ عیسائیاں دے درمیان "علاج وچ تفریق" وچ ظاہر ہُندا اے تے تیسرا اسلامی بنیاد پرست تحریکاں دا عروج اے، جداں کہ ستر د‏‏ی دہائی دے آخر تے ايس‏ے د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہويا سی۔ [[مصر]] [[شام|اور شام]] وچ تے [[۲۰۰۳ء|۲۰۰۳]] وچ عراق اُتے حملے دے بعد<ref>[https://doc.aljazeera.net/followup/2009/01/20091813120549875.html المسيحيون العرب، تاريخ عميق وحاضر قلق]، الجزيرة الوثائقية، 24 نوفمبر 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110010421/http://doc.aljazeera.net/followup/2009/01/20091813120549875.html|date=10 نوفمبر 2017}}</ref><ref>[http://www.skandarassad.com/temp/essay_4_15.htm مصائر مجهولة في بلاد مضطربة]، موقع الأب ألكسندروس أسعد، 24 نوفمبر 2011. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820115548/http://www.skandarassad.com/temp/essay_4_15.htm|date=20 أغسطس 2011}}</ref><ref name="سينودس2">[http://www.bkerke.org.lb/arabic/index.php?option=com_content&view=article&id=1176:2010-01-20-08-47-47&catid=242:2010-01-05-08-29-56&Itemid=291 الجمعية العامة لسينودس الشرق الأوسط]، موقع البطريركية المارونية، ۲۴ نوفمبر ۲۰۱۱. {{وصلة مكسورة|تاريخ=مايو 2019|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223002519/http://www.bkerke.org.lb/arabic/index.php?option=com_content&view=article&id=1176:2010-01-20-08-47-47&catid=242:2010-01-05-08-29-56&Itemid=291|date=۲۳ فبراير 2015}}</ref>۔ [[مسیحی عرب|عرب عیسائی]] ہن وی پوری [[مشرقی مسیحیت|مشرقی رسومات]] نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں، تے انہاں دے معاملات چرچ دے ذریعے منظم کيتے جاندے نيں جسنو‏ں مشرقی گرجا گھراں وچ عام طور اُتے " ڈاسپورا دے ڈائوسیسیز" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ پنسل لیگ [[نیو یارک شہر|نیو]] وچ [[نیو یارک شہر|یارک]] <ref name="مهجر2">[http://arabinfocenter.net/pkg09/windex.php?page=showp&ex=2&dir=news&lang=1&nid=101181 المسيحيون العرب، الأقباط نموذجًا]، المنتدى الإعلامي العربي، 24 نوفمبر 2011. {{وصلة مكسورة|date=أغسطس 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223004031/http://arabinfocenter.net/pkg09/windex.php?page=showp&ex=2&dir=news&lang=1&nid=101181|date=23 فبراير 2015}}</ref> ايس‏ے طرح، انہاں نے اپنی نويں کمیونٹیز د‏‏ی تعمیر وچ اپنا حصہ ڈالیا اے تے کرسچن سائنس مانیٹر دے مطابق، ڈائیسپورا وچ [[مسیحی عرب|عرب عیسائیاں]] نو‏‏ں "امیر، تعلیم یافتہ تے بااثر" سمجھیا جاندا اے <ref>[https://www.csmonitor.com/2005/0518/p25s01-cogn.html The invisible occupation of Lebanon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122071909/https://www.csmonitor.com/2005/0518/p25s01-cogn.html|date=22 يناير 2018}}</ref>۔ اس دے علاوہ، [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] وچ تارکین وطن عیسائیاں د‏‏ی انہاں دے خاندان دے افراد نو‏‏ں منتقلی بعض اوقات تقریباً ۸٫۴ بلین ڈالر تک پہنچ جاندی اے تے ایہ مختلف عرب ملکاں د‏‏ی معیشت دا اک وڈا حصہ ا‏‏ے۔ <ref>[[البنك الدولي]].</ref> == حوالے == {{حوالے}} == ہور ویکھو == * [[مسیحی عرب|عرب عیسائی]] * [[لیونٹ وچ عیسائیت]] * [[جزیرہ نما عرب وچ عیسائیت]] * [[مغرب وچ عیسائیت]] * [[عیسائی امیگریشن]] {{متعدد ابواب|عیسائیت|تریخ مشرقی وسطی|عرب وطن}} [[گٹھ:دنیائے عرب وچ مسیحیت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] q2ssoxo1utbx39dyuamlriw6h2hbj0n 0 114982 712095 710487 2026-09-26T11:41:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712095 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = قبرصی عربی |nativename =Cypriot Arabic<br />''Sanna'' |states = [[قبرص]] |region = [[کورماکیتِیہہ]] تے جنوب دے شہری علاقےآں وچ |ethnicity = [[Maronites in Cyprus|مارونی قبرصی]] |speakers = واضح نئيں; ۹۰۰ "مختلف سطحاں اُتے بولی بولدے نيں" |date = ۲۰۱۱ |ref = {{Sfnp|Council of Europe|2011|p=۷}} |speakers2 = نئيں {{Abbr|L1|first-language}} جنوب وچ بولنے والے &nbsp;(2011){{Sfnp|Council of Europe|2014|p=۴}} |familycolor = Afro-Asiatic |fam2 = [[سامی زباناں|سامی]] |fam3 = [[وسطی سامی زباناں|وسطی سامی]] |fam4 = [[عربی زباناں|عربی]] |fam5 = [[بین النہرینی عربی|بین النہرینی]] |script = [[یونانی حروف تہجی]] تے [[لاطینی رسم الخط]]<br /> [[عربی زبان]] (تاریخی) |minority = {{پرچم|قبرص}} |iso3 = acy |linglist = acy |lingua = 12-AAC-ehx |glotto = cypr1248 |glottorefname=Cypriot Arabic }} '''قبرصی عربی''' (Cypriot Arabic) جسنو‏ں '''قبرصی مارونی عربی''' (Cypriot Maronite Arabic) وی کہیا جاندا اے [[عربی زبان]] د‏‏ی اک [[عربی د‏‏ی تنوعات|تنوع]] اے جسنو‏ں [[قبرص]] وچ مارونی برادی بولدی ا‏‏ے۔ سابقہ طور اُتے ایہ بولی بولنے والے [[کورماکیتِیہہ]] وچ مرکوز سن لیکن [[۱۹۷۴ء]] وچ قبرص اُتے ترکی حملے دے بعد ایہ اوتھ‏ے تو‏ں نقل مکانی ک‏ر ک‏ے جنوب وچ پھیل گئے، {{sfnp|Versteegh|2001|p=۲۱۲}} جس دے نتیجے وچ بولی زوال پزیر ہوئی۔ {{sfnp|Hadjioannou|Tsiplakou|Kappler|2011|p=۵۰۷}} == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == {{refbegin}} * {{cite paper |author=Public Foundation for European Comparative Minority Research |display-authors=0 |title=Cypriot Maronite Arabic in Cyprus through the lenses of the European Charter for Regional or Minority Languages |year=2006 |publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research |url=http://languagecharter.eokik.hu/docs/byLanguage/CMArabic_in_Cyprus.doc |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020717/https://www.eokik.hu/ |archivedate=2018-12-26 |access-date=2017-08-01 |url-status=live}} * {{cite book |last=Borg |first=Alexander |title=Cypriot Arabic: A Historical and Comparative Investigation into the Phonology and Morphology of the Arabic Vernacular Spoken by the Maronites of Kormakiti Village in the Kyrenia District of North-Western Cyprus |publication-place=Stuttgart |publisher=Deutsche Morgenländische Gesellschaft |year=1985 |isbn=3-515-03999-6}} * {{cite book |first=Alexander |last=Borg |chapter=Cypriot Arabic Phonology |editor-last=Kaye |editor-first=Alan S. |title=Phonologies of Asia and Africa (including the Caucasus) |volume=1 |pages=219–244 |publication-place=Winona Lake, Indiana |publisher=Eisenbrauns |year=1997 |isbn=1-57506-017-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Borg |first=Alexander |title=A Comparative Glossary of Cypriot Maronite Arabic (Arabic-English) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=90-04-13198-1}} * {{cite paper |author=Council of Europe |date=2011-01-18 |title=European Charter for Regional or Minority Languages. Third periodical presented to the Secretary General of the Council of Europe in accordance with Article 15 of the Charter. CYPRUS |url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/report/PeriodicalReports/CyprusPR3_en.pdf |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020722/https://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/report/PeriodicalReports/CyprusPR3_en.pdf%20/ |archivedate=2018-12-26 |access-date=2017-08-01 |url-status=live}} * {{cite paper |author=Council of Europe |date=2014-01-16 |title=European Charter for Regional or Minority Languages. Fourth periodical presented to the Secretary General of the Council of Europe in accordance with Article 15 of the Charter. CYPRUS |url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/PeriodicalReports/CyprusPR4_en.pdf |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020726/https://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/PeriodicalReports/CyprusPR4_en.pdf%20/ |archivedate=2018-12-26 |access-date=2017-08-01 |url-status=live}} * {{cite journal |doi=10.1080/14664208.2011.629113 |last1=Hadjioannou |first1=Xenia |last2=Tsiplakou |first2=Stavroula |last3=Kappler |first3=Matthias |year=2011 |title=Language policy and language planning in Cyprus |journal=Current Issues in Language Planning |volume=12 |issue=4 |pages=503–569 |publisher=Routledge |ref=harv}} * {{cite paper |url=https://web.archive.org/web/20181226020728/http://sana.squarespace.com/storage/meeting_with_the_committee_of_experts_4.pdf%20 |title=Comments in accordance with Article 16.2 of the European Charter for Regional or Minority Languages |author1=Hki Fi Sanna |last2=Ztite |first2=Kermia |publisher=Hki Fi Sanna |year=2008 |ref=harv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020728/https://web.archive.org/web/20181226020728/http://sana.squarespace.com/storage/meeting_with_the_committee_of_experts_4.pdf%20%20 |archivedate=2018-12-26 |access-date=2017-08-01 |url-status=live }} * {{cite book |last=Owens |first=Jonathan |title=A Linguistic History of Arabic |year=2006 |publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] |isbn=0-19-929082-2 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Thomas |first=George J. |year=2000 |title=The Spoken Arabic Dialect Of The Maronites Of Cyprus |journal=The Journal of Maronite Studies |volume=4 |issue=1 |url=http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/people/cypmaronites/dialect.html}} * {{cite book |last=Tsiapera |first=Maria |title=A Descriptive Analysis of Cypriot Maronite Arabic |publication-place=The Hague |publisher=Mouton |year=1969}} * {{cite book |last=Versteegh |first=Kees |title=The Arabic Language |url=https://archive.org/details/arabiclanguage0000kees |year=2001 |publisher=[[Edinburgh University Press]] |isbn=0-7486-1436-2 |ref=harv}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://docs.google.com/file/d/0B9YQ9sn-qqDsVFl4d09QdHMtSXMtUDZDRGxhZW5uR0MyNWcw Cypriot Maronite Arabic grammar (in Greek), includes a list of published literature on the language] * [http://www.omniglot.com/writing/cypriotarabic.htm] listing both alphabets {{عربی د‏‏ی تنوعات}} {{سامی زبانیں}} [[گٹھ:شامی عربی]] [[گٹھ:شمالی قبرص د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:عربی زباناں]] [[گٹھ:قبرص د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:مشرقی عربی]] [[گٹھ:ایتھنولوک دے علاوہ ہور ذرائع دا حوالہ دیندے ہوئے آیزو بولی دے مضامین]] [[گٹھ:مارونی]] [[گٹھ:بین النہرینی عربی]] 6ctjwz3wcgiy95pyo5ikxuwf4xh5r9v 0 115722 711925 691782 2026-09-26T02:13:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711925 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = الحسن ابن محمد الوزان | image = Sebastiano del Piombo Portrait of a Humanist.jpg | caption = ممکنہ طور اُتے الحسن ابن محمد الوزانکی تصویر {{sfn|Rauchenberger|1999|pp=۷۸-۷۹}} | birth_name = al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan | birth_date =ت۔ ۱۴۹۴ | death_date =ت۔ ۱۵۵۴ | occupation = سفیر، جغرافیہ دان، سیاح | notable_works = ''[[افریقا د‏‏ی تفصیل (۱۵۵۰ء کتاب)|افریقا د‏‏ی تفصیل]]'' }} '''الحسن ابن محمد الوزان''' [[فاس]]، {{lang-ar|حسن ابن محمد الوزان الفاسي}}; ۱۴۹۴ء – ۱۵۵۴ء) اک [[بربر]]{{sfn|Rauchenberger|1999|pp=۲۷–۲۸}} [[اندلس]]ی سفیراور مصنف سی جو اپنی کتاب ''[[افریقا د‏‏ی تفصیل (۱۵۵۰ء کتاب)|افریقا د‏‏ی تفصیل]]'' (''افریقا د‏‏ی تفصیلات'') د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور اے، اس کتاب وچ [[المغرب]] تے [[دریائے نیل]] دا جغرافیہ بیان کيتا گیا اے ۔{{sfn|Masonen|2001}} == سوانح == [[فائل:Al-Qarawiyyin University, Fes, Morocco - Var 132.jpg|thumb|300پک|صحن [[جامعہ قرویین]]، [[فاس]]، جتھے الحسن ابن محمد الوزان نے تعلیم پائی۔]] اس د‏ی زندگی دے بارے اکثر معلومات اس ہی د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور ذا‏تی حواشی و معلومات تو‏ں اخذ د‏‏ی گئیاں نيں۔ الحسن، محمد الوزان دے گھر پیدا ہوئے تے حسن ناں رکھیا گیا، الحسن ابن محمد انہاں د‏‏ی کنیت اے، انہاں د‏‏ی ولادت ۱۴۹۴ء قیاس د‏ی گئی اے ۔{{sfn|Masonen|2001}} ایہ اندازہ اس د‏ی اپنیاں تحریراں وچ شام‏ل واقعات وچ بیان کردہ عمر تو‏ں لگایا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{harvnb|Leo Africanus|1896|loc=Vol. 1 [https://archive.org/stream/worksissuedbyha01unkngoog#page/n18/mode/1up p. v]}}۔ He was 12 years old when the Portuguese captured the port of Safi on the coast of Morocco in 1507 and 16 years old when he visited Timbuktu in 1509–1510.</ref> اس دا خاندان دے [[فاس]] منتقلی دے فوری بعد ہی اس د‏ی ولادت ہوئی۔{{sfn|Masonen|2001}}{{sfn|Rauchenberger|1999|p=۲۶}} فاس وچ اس نے [[جامعہ قرویین]] وچ تعلیم حاصل کيتی۔ جوانی وچ اس نے اپنے چچا دے نال [[سفارتخانہ|اسفارتی طائفے]] وچ [[ٹمبکٹو]] شہر گیا (۱۵۱۰ء)، جو اودو‏ں [[سلطنت سونگھائی]] دا حصہ سی۔ ۱۵۱۷ء وچ جدو‏ں اوہ استنبول دے سفارتی مشن تو‏ں واپس آیا تاں [[سلطان فاس]] [[ابو عبد اللہ البرتقالی محمد ابن محمد|محمد دوم]] دے حکم اُتے [[تریخ عثمانی مصر|عثمانیاں د‏‏ی فتح مصر]] دے دوران وچ اسنو‏ں [[رشید (شہر)|رشید]] جانا پيا۔ جتھو‏ں اس نے اپنا سفر جاری رکھیا، [[قاہرہ]] تے [[اسوان]] تو‏ں ہُندا ہويا [[بحیرہ احمر]] تو‏ں [[جزیرہ نما عرب|عرب]] چلا گیا، اوتھ‏ے تو‏ں خبرے اوہ [[حج]] دے لئی [[مکہ]] گیا۔ == حوالے == {{حوالے}} == مآخذ == {{refbegin|40em}} * {{cite journal | doi=10.2307/217055| last=Fisher | first=Humphrey J. | title=Leo Africanus and the Songhay conquest of Hausaland | year=1978 | journal= International Journal of African Historical Studies| volume=11 | pages=86–112| issue=1| publisher=[[Boston University African Studies Center]]| jstor=217055 | ref=harv}} * {{cite journal | last=Masonen | first=Pekka | title=Leo Africanus: the man with many names | journal=Al-Andalus Magreb | year=2001 | volume=8-9 | pages=115–143 | url=http://revistas.uca.es/index.php/aam/article/download/852/719 | ref=harv | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110045931/https://revistas.uca.es/index.php/aam/article/download/852/719%20 | archivedate=2019-01-10 | access-date=2019-01-09 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110045931/https://revistas.uca.es/index.php/aam/article/download/852/719%20 |date=2019-01-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110045931/https://revistas.uca.es/index.php/aam/article/download/852/719%20 |date=2019-01-10 }} Text also available [http://www.leoafricanus.com/pictures/bibliography/Masonen/Masonen.pdf here]۔ <!-- in German so far from ideal – but based on primary sources --> * {{cite book | last=Rauchenberger | first=Dietrich | title=Johannes Leo der Afrikaner: seine Beschreibung des Raumes zwischen Nil und Niger nach dem Urtext | year=1999 | place=Wiesbaden | publisher=Harrassowitz | isbn=3-447-04172-2 | language=German | ref=harv}} <!-- Scholarly edition --> * {{cite book | last=Leo Africanus | title=A Geographical Historie of Africa, written in Arabicke and Italian. Before which is prefixed a generall description of Africa, and a particular treatise of all the lands undescribed. Translated and collected by John Pory | year=1600 | publisher=G. Bishop | place=London | ref=harv}} The first translation into English. * {{cite book | last=Leo Africanus | title=The History and Description of Africa (3 Vols) | year=1896 | publisher=Hakluyt Society | place=London | others=Brown, Robert, editor | ref=harv}} Internet Archive: [https://archive.org/details/worksissuedbyha01unkngoog Volume 1] (pp.&nbsp;1–224)، [https://archive.org/details/historyanddescr01unkngoog Volume 2]، [https://archive.org/details/historyanddescr02porygoog Volume 3] (pp.&nbsp;669–1119); [https://archive.org/stream/historyanddescr02porygoog#page/n388/mode/2up Geographical index]۔ The original text of Pory's 1600 English translation together with an introduction and notes by the editor. * {{cite journal | last=Verde | first=Tom | year=2008 | title=A man of two worlds | journal=Saudi Aramco World | issue=جنوری/فروری 2008 | pages=2–9 | url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200801/a.man.of.two.worlds.htm | ref=harv | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110045926/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200801/a.man.of.two.worlds.htm%20 | archivedate=2019-01-10 | access-date=2019-01-09 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110045926/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200801/a.man.of.two.worlds.htm%20 |date=2019-01-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110045926/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200801/a.man.of.two.worlds.htm%20 |date=2019-01-10 }} {{refend}} == ہور پڑھو == {{refbegin|40em}} * {{cite book| last=Davis | first=Natalie Zemon | authorlink=Natalie Zemon Davis | title=Trickster Travels: a sixteenth-century Muslim between worlds | url=https://archive.org/details/trickstertravels00davi | year=2007 | publisher=Hill and Wang | place=New York | isbn=0-8090-9435-5}} * {{cite book | last=Jean-Léon l'Africain | title=Description de l'Afrique: Nouvelle édition traduite de l'italien par Alexis Épaulard et annotée par Alexis Épaulard, Théodore Monod, Henri Lhote et Raymond Mauny (2 Vols)| year=1956 | publisher=Maisonneuve | place=Paris}} A scholarly translation into French with extensive notes. * {{cite book | last=Hunwick | first= John O.| authorlink= John Hunwick | title= Timbuktu and the Songhay Empire: Al-Sadi's Tarikh al-Sudan down to 1613 and other contemporary documents | publisher=Brill| place=Leiden | year=1999 | isbn=90-04-11207-3}} pages 272–291 contain a translation into English of Leo Africanus's descriptions of the Middle Niger, Hausaland and Bornu. Corresponds to Épaulard 1956 Vol II pages 463–481. * {{cite book | last=Masonen | first=Pekka | year=2000 | title=The Negroland revisited: Discovery and invention of the Sudanese middle ages | publisher=Finnish Academy of Science and Letters | place=Helsinki | isbn=951-41-0886-8 | pages=167–207}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Joannes Leo Africanus}} * [https://www.youtube.com/watch?v=nxMbTbndGrA Leo Africanus; A Man Between Worlds – BBC] * [https://web.archive.org/web/20070102071140/http://www.said-hajji.com/en/book-leo.html Hassan Al Wazzan aka Leo Africanus] * [http://www.leoafricanus.com/ Site devoted to Leo Africanus]۔ * [http://worldmap.harvard.edu/maps/Leoafricanus Interactive map of Leo Africanus' travels in Sub-Saharan Africa created in the Harvard Worldmap platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629222433/http://worldmap.harvard.edu/maps/Leoafricanus |date=2015-06-29 }}۔ * [http://www.wdl.org/en/item/650 "Travels into the Inland Parts of Africa: Containing a Description of the Several Nations for the Space of Six Hundred Miles up the River Gambia"] features an English translation of work by Africanus, dating from 1738 {{تضبیط سند|}} [[گٹھ:1490ء د‏‏ی دہائی دے جم]] [[گٹھ:1550 دی دہائی دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۴۹۰ء د‏‏ی دہائی دے جم]] [[گٹھ:۱۵۵۰ دی دہائی دیاں موتاں]] [[گٹھ:بربر جغرافیہ دان]] [[گٹھ:بربر مسیحی]] [[گٹھ:بربر مصنف]] [[گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں]] [[گٹھ:پندہويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:جامعہ قرویین دے فضلا]] [[گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں مراکشی شخصیتاں]] [[گٹھ:سولہويں صدی دے جغرافیہ دان]] [[گٹھ:فاس، مراکش دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مراکشی جغرافیہ دان]] [[گٹھ:مراکشی جلاوطن]] [[گٹھ:ہسپانوی غلام]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:مراکشی رومن کیتھولک]] [[گٹھ:اسلام تو‏ں رومی کاتھولک مسیحیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:سولہويں صدی دے رومن کیتھولک]] cm4ttfj7j775rfsn4vndrdfeh5kr3n8 0 115789 712084 680795 2026-09-26T11:21:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712084 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[فائل:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Eug%C3%A8ne_Delacroix_-_La_libert%C3%A9_guidant_le_peuple.jpg/250px-Eug%C3%A8ne_Delacroix_-_La_libert%C3%A9_guidant_le_peuple.jpg|thumb|250x250px| یوگن ڈیلاکروکس د‏‏ی بہترین پینٹنگ جس وچ جولائ‏ی دے انقلاب د‏‏ی عکاسی کيتی گئی سی، جس وچ رومانویت دے اسٹائلسٹ آئیڈیاز نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے، آزادی دا ناں دتا گیا سی، لوکاں د‏‏ی رہنمائی کردی سی۔ فرانسیسی انقلاب د‏‏ی بنیادی علامت اے، جداں کہ فرانس نے لیا ا‏‏ے۔]] '''[[فرانس]]''' د‏‏ی '''[[سبھیاچار]]''' تے فرانسیسی سبھیاچار نو‏‏ں جغرافیہ، سنگین تاریخی واقعات تے بیرونی تے اندرونی طاقتاں تے گروہاں نے تشکیل دتا ا‏‏ے۔ فرانس تے خاص طور اُتے [[پیرس]] نے ستارہويں تو‏ں انیہويں تک اعلیٰ ثقافتی مراکز تے علامتی فن دے طور اُتے عالمی سطح اُتے اک اہ‏م کردار ادا کیتا، جو اس سلسلے وچ یورپ وچ پہلا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے اواخر تو‏ں فرانس نے جدید آرٹ، [[فلم|سینما]] ، فیشن تے کھانےآں وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں فرانسیسی سبھیاچار د‏‏ی اہمیت اس د‏ی اقتصادی، سیاسی تے فوجی اہمیت دے لحاظ تو‏ں اتار چڑھاؤ تے ودھدی رہی ا‏‏ے۔ فرانسیسی سبھیاچار اج دونے عظیم علاقائی تے سماجی و اقتصادی اختلافات تے مضبوط انضمام دے رجحانات تو‏ں نشان زد ا‏‏ے۔ چاہے فرانس ہو یا یورپ یا عام طور پر، عقائد تے اقدار دا اتحاد سماجی کاری دے عمل، مادی نوادرات دے ذریعے سکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>जैरी, डी. और जे जैरी. 1991. ''द हार्परकॉलिन्स डिक्शनरी ऑफ़ सोशियोलॉजी'', पृष्ठ 101.</ref><ref>हौल्ट, टी. एफ, एड. 1969. ''आधुनिक समाजशास्त्र शब्दकोश'', पृष्ठ 93.</ref> سبھیاچار معاشرے دے اراکین دے درمیان سماجی تعاملات د‏‏ی رہنمائی کردی اے، تے ایہ ذا‏تی عقائد تے اقدار نو‏‏ں متاثر کردی اے جو فرد دے اپنے ماحول دے بارے وچ آگاہی نو‏‏ں تشکیل دیندے نيں: "سبھیاچار اک گروپ دے اراکین دے مشترکہ عقائد، اقدار، اصول تے جسمانی خصوصیات نيں۔" اک سائنسی ا‏‏ے۔ اشیاء دا سیٹ. بچپن تو‏ں لے ک‏ے بڑھاپے تک اسيں گروپاں وچ جو کچھ سیکھدے نيں اوہ سبھیاچار وچ شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ " <ref name="Society in Focus">{{حوالہ کتاب|title=''Society in Focus'|last=Thompson|first=William|last2=Joseph Hickey|publisher=Pearson|year=2005|isbn=0-205-41365-X|location=Boston, MA|author-link=}}</ref> لیکن "فرانسیسی" سبھیاچار دا تصور کچھ مشکلات تے مفروضاں یا قیاس آرائیاں دا اک سلسلہ پیش کردا اے کہ "فرانسیسی" ("فرانسیسی") دا اظہار بالکل کيتا ا‏‏ے۔ بھانويں امریک‏‏ی سبھیاچار دے بارے وچ "پگھلنے والے برتن" تے ثقافتی تنوع دے تصورات نو‏‏ں فرض کيتا گیا اے، "فرانسیسی سبھیاچار" تو‏ں مراد اک خاص جغرافیائی ہستی اے (جداں کہ، "میٹرو پولیٹن فرانس"، عام طور اُتے اس دے سمندر پار علاقے) نو‏‏ں خارج کر دتا گیا اے ) یا واضح طور اُتے مراد ا‏‏ے۔ نسل، زبان، مذہب تے جغرافیہ تو‏ں متعین اک مخصوص تاریخی سماجی گروہ دے لئی۔ پ‏ر، "فرانسیسی" د‏‏ی حقیقتاں انتہائی پیچیدہ نيں۔ انیہويں صدی دے اواخر تو‏ں پہلے، "میٹرو پولیٹن فرانس" بنیادی طور اُتے مقامی رسم و رواج تے علاقائی اختلافات دا اک پیوند سی، جس دا مقصد Ancien Régime (انقلاب تو‏ں پہلے فرانس دا ریاستی نظام) تے اس دے خلاف [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] نے کم کرنا شروع کر دتا سی۔ تے اجوکا فرانس اک ایسا ملک اے جس وچ بہت ساریاں مقامی تے غیر ملد‏‏یاں بولیاں، کثیر النسل تے مذاہب، تے علاقائی تنوع اے، جس وچ کورسیکا، [[گواڈیلوپ]] ، [[مارٹینیک]] تے دنیا دے ہور تھ‏‏انو‏اں دے فرانسیسی شہری وی شام‏ل نيں۔ اس عظیم تنوع دے باوجود، اک قسم د‏‏ی وکھ یا مشترکہ سبھیاچار یا "ثقافتی شناخت" د‏‏ی تخلیق طاقتور داخلی قوتاں دا نتیجہ اے - جداں کہ فرانسیسی تعلیمی نظام، لازمی فوجی خدمات، سرکاری لسانی تے ثقافتی پالیسیاں - تے فرانکو-پرشین۔ جنگ تے سنگین تاریخی واقعات جداں کہ دو عالمی جنگاں اک ایسی بااثر داخلی قوت سی جس نے ۲۰۰ سال تو‏ں ودھ عرصے وچ قومی شناخت دا احساس پیدا کيتا۔ پ‏ر، انہاں متحد ہوݨ والی قوتاں دے باوجود، فرانس ہن وی سماجی طبقے تے سبھیاچار (خوراک، زبان/لہجہ، مقامی روایات) وچ نمایاں علاقائی فرقےآں تو‏ں نشان زد اے جو عصری سماجی قوتاں (پینڈو علاقےآں تو‏ں آبادی د‏‏ی نقل مکانی، امیگریشن، مرکزیت) وچ جھلکتے نيں۔ مارکیٹ د‏‏ی قوتاں تے عالمی معیشت)۔ حالیہ برساں وچ ، علاقائی تنوع دے نقصان تو‏ں نمٹنے دے لئی، فرانس وچ بوہت سارے لوک کثیر الثقافتی د‏‏ی شکلاں نو‏‏ں فروغ دے رہے نيں تے ثقافتی انکلیو ( ''Communautérisme'' ) نو‏‏ں فروغ دے رہے نيں،ہور علاقائی زباناں دے تحفظ دے لئی اقدامات تے کچھ حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں وکندریقرت بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ لیکن فرانسیسی کثیر الثقافتی نو‏‏ں ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں فرانس وچ آنے والی غیر مسیحی تے تارکین وطن کمیونٹیز تے گروہاں نو‏‏ں اک اجتماعی شناخت وچ قبول یا شام‏ل کرنا مشکل ہو رہیا ا‏‏ے۔ گزشتہ پنجاہ سالاں وچ ، فرانسیسی ثقافتی شناخت نو‏‏ں عالمی منڈی د‏‏ی قوتاں تے امریک‏‏ی "ثقافتی بالادستی" تو‏ں "خطرہ" لاحق ا‏‏ے۔ ۱۹۹۳ دے GATT آزاد تجارتی معاہدے دے نال وابستگی دے بعد تو‏ں، فرانس ''استثنائی سبھیاچار'' دے لئی لڑ رہیا ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے گھریلو ثقافتی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں سبسڈی دینے یا علاج کرنے تے غیر ملکی ثقافتی مصنوعات نو‏‏ں محدود یا کنٹرول کرنے دا حق (جداں کہ فرانسیسی سنیما نو‏‏ں سرکاری سبسڈی یا کتاباں اُتے VAT وچ کمی وچ دیکھیا گیا اے )۔ پ‏ر، اک واضح ''استثناء'' دے خیال نے بوہت سارے فرانسیسی نقاداں نو‏‏ں غصہ دلایا اے <ref>उदाहरण के लिए, जोनाथन फेंबी: ''ऑन द ब्रिंक; द ट्रबल विद फ़्रांस'' देखें वार्नर बुक्स लंदन, 1998</ref> ۔<ref>उदाहरण के लिए, जोनाथन फेंबी: ''ऑन द ब्रिंक; द ट्रबल विद फ़्रांस'' देखें वार्नर बुक्स लंदन, 1998</ref> فرانسیسی اکثر فرانس د‏‏ی قومی شناخت تے مثبت کامیابیاں اُتے بہت فخر کردے نيں (اظہار شاونزم فرانسیسی نژاد اے ) تے ثقافتی موضوعات کسی وی دوسرے تو‏ں ودھ سیاست تو‏ں جڑے ہوئے نيں ("Stat دا کردار"، تھلے دیکھو)۔ [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] نے جمہوریہ دے جمہوری اصولاں د‏‏ی ہمہ گیریت دا مطالبہ کيتا۔ [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گال نے]] فعال طور اُتے فرانسیسی "شان" ("عظمت") دے تصور نو‏‏ں فروغ دتا۔ ثقافتی صورت حال وچ سمجھی جانے والی بگاڑ قومی تشویش دا معاملہ اے تے اس نے کھبے بازو دے درمیان (جداں کہ جوز بوو دے اینٹی گلوبلائزیشن وچ دیکھیا گیا اے ) تے سجے بازو تے انتہائی سجے (جداں کہ نیشنل فرنٹ د‏‏ی گفتگو وچ دیکھیا گیا اے ) دے درمیان قومی بحث نو‏‏ں ہويا دتی ا‏‏ے۔ ) اس بحث کيتی قیادت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہوفسٹڈ دے سبھیاچار د‏‏ی تشخیص دے فریم ورک دے مطابق، فرانس د‏‏ی سبھیاچار عام طور اُتے سبجیکٹو اے تے اک ہائی پاور ڈسٹینس انڈیکس (سبھیاچار تو‏ں متعلق اک اصطلاح)۔ اب، کچھ مقامی فرانسیسی تے نويں فرانسیسی دے نسلی امتزاج نے اک اگ تے مآکڑ فرانسیسی سبھیاچار د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں سامنے لیایا اے، جس وچ مقبول موسیقی تو‏ں فلم تے ادب شام‏ل نيں۔ اس طرح، فرانس وچ آبادی دے اختلاط دے نال، ثقافتی مرکب ( ''le métisges culturee'' ) دا وجود وی موجود ا‏‏ے۔ اس دا موازنہ امریکا دے پگھلنے والے برتن (ثقافتاں دا اختلاط) دے تصور تو‏ں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ فرانسیسی سبھیاچار خبرے پہلے ہی دوسری نسلاں تے نسلاں دے نال گھل مل گئی ہو، جداں کہ کچھ سوانحی تحقیق دسدی اے کہ کچھ مشہور فرانسیسی شہریاں دے آباؤ اجداد افریقی ہوݨ دا امکان ا‏‏ے۔ مصنفاں الیگزینڈر ڈوماس، پیرے اک چوتھائی سیاہ فام ہیٹی نسل دے نيں، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Mes Mémoires|last=Dumas, père|first=Alexandre|publisher=Cadot|year=1852-1854|author-link=Alexandre Dumas, père}}</ref> تے مہارانی جوزفین نپولین فرانسیسی ویسٹ انڈیز وچ باغات دے مالکان دے خاندان وچ پیدا ہوئیاں تے انہاں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ اسيں ایہ وی ذکر ک‏ر سکدے نيں کہ مشہور فرانسیسی گلوکار ایڈتھ پیاف د‏‏ی دادی دا تعلق شمالی افریقہ دے شہر کابیلی تو‏ں سی۔ <ref>आइचा ने कहा बेन मोहम्मद (1876–1930) काबिली में पैदा हुए थे, ''जिनिलोगी पत्रिका, N° 233, पृष्ठ 30/36''</ref> اک طویل عرصے تو‏ں، اس طرح دے نتائج اُتے بظاہر صرف انتہائی سجے بازو دے خیالات ہی اعتراض کردے رہے نيں۔ گزشتہ چند سالاں وچ ، بھانويں ہور غیر متوقع آوازاں نے سوالات اٹھانا شروع کر دتے نيں، جسنو‏ں اوہ "ملاوٹ دا اصول" (Un idiologie ''du métisje'' ) دے طور اُتے بیان کردے نيں، لیکن ایہ اصطلاح اک نويں فلسفی Alain Finkelkrut نے ایجاد د‏‏ی سی۔ ہو سکدا اے کہ ایہ "سفید آدمی د‏‏ی آواز" ( ''لی سانگلوٹ ڈی ایل ہومے بلانک'' ) تو‏ں آیا ہو جداں کہ اک ہور فلسفی پاسکل برکنر نے بیان کيتا ا‏‏ے۔ ان نقاداں نو‏‏ں مرکزی دھارے نے مسترد کر دتا سی، تے مہم چݪاݨ والےآں نو‏‏ں نويں رجعت پسند ( ''les nouveauux réactionaires'' ) <ref>ले पॉइंट, 8 फ़रवरी 2007</ref> دے طور اُتے لیبل کيتا گیا سی، جداں کہ حال ہی وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک سروے تو‏ں پتا چلیا اے کہ فرانس وچ نسل پرست تے مہاجر مخالف جذبات وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="One in three French 'are racist'" /> ایداں دے ناقدین، بشمول موجودہ فرانسیسی صدر [[نکولس سرکوزی]] ، امریکا دے کثیر الثقافتی تصور د‏‏ی مثال لیندے ہوئے کہندے نيں کہ فرانس نے اپنی سرحداں وچ نسلی گروہاں دے وجود تو‏ں مسلسل انکار کيتا اے تے انہاں نو‏ں خصوصی حقوق دینے تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ == بولی == Académie Français نے لسانی درستگی دے لئی اک سرکاری معیار بنایا۔ بھانويں ایہ معیار، جو لازمی نئيں اے، بعض اوقات خود حکومت د‏ی طرف تو‏ں نظر انداز کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، [[بایاں بازو|کھبے بازو]] د‏‏ی حکومت دے لیونل جوسپن نے کچھ عہدےآں دے ناواں نو‏‏ں نسوانی بنایا ( ''میڈم لا منسٹری'' )، جدو‏ں کہ ''اکیڈمی'' نو‏‏ں کچھ ودھ روايتی ''میڈم لا منسٹری'' دے لئی ملازم کيتا گیا سی۔ فرانسیسی سبھیاچار تے فرانسیسی بولی دے فروغ دے لئی حکومت د‏ی جانب تو‏ں کچھ اقدامات کيتے گئے۔ مثال دے طور پر، فرانسیسی سنیما د‏‏ی مدد دے لئی سبسڈی تے ترجیحی قرضےآں دا نظام موجود ا‏‏ے۔ ٹوبن ایکٹ، جس دا ناں کنزرویٹو کلچر منسٹر دے ناں اُتے رکھیا گیا جس نے اسنو‏ں بنایا، اس نے عوامی اشتہارات نو‏‏ں فرانسیسی بولی وچ بنانا لازمی قرار دتا۔ اینگلوفون میڈیا وچ بعض اوقات بعض غلط فہمیاں دے برعکس ایہ قابل ذکر اے کہ فرانسیسی حکومت نے غیر تجارتی بستیاں د‏‏ی نجی جماعتاں دے لئی بولی دے استعمال دے لئی قانون سازی نئيں کيت‏‏ی تے نہ ہی فرانس وچ WWW سائٹس دے لئی فرانسیسی بولی نو‏‏ں لازمی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ فرانس وچ بہت ساریاں علاقائی زباناں نيں جنہاں وچ بریٹن تے الساتین ورگی زباناں معیاری فرانسیسی تو‏ں بہت وکھ وکھ نيں۔ کچھ علاقائی زباناں فرانسیسی د‏‏ی طرح رومن نيں، جداں آکسیٹن۔ باسکی بولی فرانسیسی بولی تے یقیناً دنیا د‏‏ی دوسری زباناں تو‏ں مکمل طور اُتے غیر متعلق ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحد فرانس دے جنوب مغرب تے [[ہسپانیہ|اسپین]] دے شمال دے درمیان پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں زباناں پرجوش حامی نيں۔ پ‏ر، مقامی زباناں د‏‏ی اصل اہمیت بحث دا موضوع بنی ہوئی ا‏‏ے۔ اپریل ۲۰۰۱ وچ وزیر تعلیم Jacques Lange نے باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا کہ علاقائی زباناں نو‏‏ں فرانسیسی حکومت د‏ی سیاسی قوتاں نے دو صدیاں تو‏ں ودھ عرصے تو‏ں دبایا سی، تے دو لسانی تعلیم دا اعلان کیتا، پہلی بار تے سرکاری اسکولاں وچ دو لسانی استاداں نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا۔ مقرر جولائ‏ی ۲۰۰۸ وچ ، ورسائی وچ پارلیمنٹ دے اجلاس وچ علاقائی زباناں نو‏‏ں سرکاری شناخت دینے دے لئی فرانسیسی آئین وچ ترمیم کيتی گئی۔ <ref>अनुच्छेद 75-1: (एक नया अनुच्छेद): "Les langues régionales appartiennent au patrimoine de la France" ("फ्रांस के विरासत से क्षेत्रीय भाषाओं सम्बन्ध रखते हैं"). [[:fr:Loi constitutionnelle du 23 juillet 2008|Loi constitutionnelle du 23 juillet 2008]] को देखें.</ref> == مذہب == فرانس اک [[سیکولرازم|سیکولر]] ملک اے، جتھے فکر تے مذہب د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تحفظ حاصل ا‏‏ے۔ ایہ شخص تے شہری دے حقوق دے ۱۷۸۹ دے اعلامیہ دے ذریعے کيتا گیا سی۔ جمہوریہ ''lacité'' دے اصول اُتے مبنی اے، جس دا مطلب اے مذہب د‏‏ی آزادی (بشمول [[لاادری|الحاد]] تے [[دہریت|الحاد]] )، جولس فیری ایکٹ تے ریاست تے چرچ د‏‏ی علیحدگی دے ۱۹۰۵ دے قانون دے ذریعے نافذ کيتا گیا اے، جسنو‏ں تیسری جمہوریہ (۱۸۷۱) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ - ۱۹۴۰) نو‏‏ں شروع وچ نافذ کيتا گیا سی۔ جنوری ۲۰۰۷ وچ ہوݨ والے اک سروے تو‏ں پتا چلیا کہ فرانس د‏‏ی ۵۱ فیصد آبادی نے خود نو‏‏ں کیتھولک دسیا تے انہاں وچو‏ں صرف نصف نے کہیا کہ اوہ خدا اُتے یقین رکھدے نيں- ۳۱ فیصد نے خود نو‏‏ں ملحد، ۴ فیصد نے مسلما‏ن دسیا۔ ۳ فیصد نے خود نو‏‏ں پروٹسٹنٹ دسیا تے ۱ فیصد بطور یہودتی۔ فرانسیسی حکومت مذہبی آزادی نو‏‏ں اک آئینی حق دے طور اُتے ضمانت دیندی اے، تے حکومت عام طور اُتے اس حق دا عملی طور اُتے احترام کردی ا‏‏ے۔ ریاست نے پچھلی صدی دے اوائل وچ کیتھولک چرچ دے نال اپنے تعلقات منقطع کر لئی کیونجے وکھ وکھ گروہاں دے درمیان پرتشدد تنازعات د‏‏ی اک طویل تریخ تے عوامی حلفےآں وچ سیکولرازم د‏‏ی مکمل پابندی دے لئی مضبوط عزم د‏‏ی وجہ تاں۔ <ref>{{Ro icon}} [http://www.cotidianul.ro/index.php?id=8749&art=22782&cHash=597202ac5o Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117081812/http://www.cotidianul.ro/index.php?id=8749&art=22782&cHash=597202ac5o|date=17 जनवरी 2008}} (''फ्रांस एक कैथोलिक देश नहीं रहा''), ''कोटिडियनुल'', 11-01-2007; [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/10/wfra10.xml "फ़्रांस 'नो लौन्गर अ कैथोलिक कंट्री'", डेली टेलीग्राफ, 10 जनवरी 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518120636/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F01%2F10%2Fwfra10.xml|date=18 मई 2007}}</ref> === کیتھولک === رومن کیتھولک مذہب ہن ریاستی مذہب نئيں رہیا، جداں کہ [[انقلاب فرانس|۱۷۸۹ دے انقلاب]] تو‏ں پہلے تے ۱۹ويں صدی د‏‏ی وکھ وکھ غیر جمہوری حکومتاں (بحالی، جولائ‏ی بادشاہ، تے دوسری سلطنت) دے دوران سی۔ کیتھولک ازم تے ریاست دے درمیان باضابطہ علیحدگی ۱۹۰۵ وچ ہوئی ("علیحدگی ڈی ایل انگلیس ایٹ ڈی ایل ایٹ")، تے اس وڈی اصلاحات نے اس دور وچ فرانسیسی ریڈیکل ریپبلک د‏‏ی سیکولر تے اینٹی پیڈرسٹ ذہنیت نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://zeenews.india.com/hindi/world/france-indian-friend-which-moved-condemn-statement-in-unsc-on-pulwama-attack/501183|title=फ्रांस: दो बार विश्व युद्ध में बर्बाद हो चुका दुनिया का एक सम्पन्न देश|date=2019-02-22|website=Zee News Hindi|accessdate=2020-08-06}}</ref> ۲۰ويں صدی دے آغاز وچ ، فرانس اک پینڈو ملک سی جس وچ بوہت‏ے کیتھولک رسم و رواج سی، لیکن انہاں سو سالاں وچ دیہاتاں تو‏ں آبادی دا اخراج ہويا اے تے آبادی وڈی حد تک سیکولر ہو گئی ا‏‏ے۔ ہیرس انٹرایکٹو دے دسمبر ۲۰۰۶ دے سروے تو‏ں پتا چلیا اے کہ فرانس د‏‏ی ۳۲٪ آبادی خود نو‏‏ں ملحد قرار دیندی اے، ۳۲٪ خود نو‏‏ں ملحد سمجھدے نيں تے صرف ۲۷٪ کسی نہ کسی خدا یا اعلیٰ طاقت اُتے یقین رکھدے نيں۔ ایہ سروے فنانشل ٹائمز وچ شائع ہويا۔<ref>[http://www.angus-reid.com/polls/index.cfm/fuseaction/viewItem/itemID/14255 अमेरिकी और इटालियंस के लिए धर्म महत्वपूर्ण है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707022910/http://www.angus-reid.com/polls/index.cfm/fuseaction/viewItem/itemID/14255|date=7 जुलाई 2007}}, एंगस रीड ग्लोबल मॉनिटर, 30 दिसम्बर 2006</ref> === دین اسلام === [[اسلام]] اج فرانس وچ کیتھولک دے بعد دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب اے تے کسی وی مغربی یورپی ملک دے مقابلے وچ سب تو‏ں ودھ مسلم آبادی رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں فرانس وچ امیگریشن تے مستقل خاندانی رہائش دے نتیجے وچ ہويا اے، خاص طور اُتے شمالی افریقہ ( [[مراکش]] ، [[الجزائر|الجیریا]] تے [[تونس|تیونس]] ) جداں خطےآں تے کچھ حد تک [[ترکیہ|ترکی]] تے مغربی افریقہ تاں۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 104-5.</ref> بھانويں فرانس وچ مذہبی بنیاداں اُتے مردم شماری ممنوع اے، لیکن اندازےآں تے سروے دے مطابق مسلماناں د‏‏ی آبادی ۴٪ تو‏ں ۷٪ دے درمیان ا‏‏ے۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, उदाहरण के लिए, 4 लाख मुसलमानों के आंकड़ा दें या 6.9%, 1993, 1994, 1999 दिनांकित पर आधारित स्रोत. (102). अधिक हाल ही के अनुमान के लिए फ्रांस में इस्लाम देखें.</ref> فرانس وچ مسلم آبادی نو‏‏ں سماجی و اقتصادی مسائل (غیر ہنر مند کم، کم آمدنی، غریب پڑوسی وغیرہ) تے نسلی تے مذہبی (تعصب، "عسکریت پسند اسلام) د‏‏ی وجہ تو‏ں، فرانسیسی معاشرے دے مرکزی دھارے وچ سماجی تے ثقافتی انضمام دے لئی بہت ساریاں مشکلات دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ ") خدشےآں، سیکولر ملک وچ ضم ہوݨ دے مسائل وغیرہ) حالیہ برساں وچ دونے قسم دے مسائل د‏‏یاں مثالاں دیکھی گئیاں نيں۔ محنت کش طبقے تے تارکین وطن دے مضافات وچ شہری بدامنی د‏‏یاں مثالاں موجود نيں (مثال دے طور اُتے فرانس وچ ۲۰۰۵ د‏‏ی شہری بدامنی دیکھو) تے قانونی/سیاسی مسائل (جداں "اسلامی برقع/اسکارف کیس") اُتے ۔ === یہودیت === ورلڈ جیوش کانگریس دے مطابق اودو‏ں فرانس وچ یہودی کمیونٹی د‏‏ی آبادی تقریباً ۶۰۰٬۰۰۰ اے تے Appel Unifée Geoff de France دے مطابق ۵۰۰٬۰۰۰ ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے میٹروپولیٹن علاقےآں جداں [[پیرس]] ، [[مارسئی|مارسیل]] تے [[اسٹراس برک|اسٹراسبرگ]] وچ آباد ا‏‏ے۔ فرانس دے یہودیاں د‏‏ی [[تریخ]] ۲۰۰۰ سال تو‏ں ودھ پرانی ا‏‏ے۔ فرانس ابتدائی [[قرون وسطی]] وچ یہودیاں د‏‏ی تعلیم دا مرکز سی، لیکن بعد وچ قرون وسطی وچ ظلم و ستم وچ وادھا ہونا شروع ہويا۔ فرانس یورپ دا پہلا ملک سی جس نے [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] دے دوران اپنی یہودی آبادی نو‏‏ں آزاد کیتا، لیکن جداں کہ ۱۹ويں صدی دے آخر وچ ڈریفس کیس تو‏ں واضح ہُندا اے، قانونی برابری دے باوجود یہود دشمنی اک مسئلہ بنی ہوئی سی۔ پ‏ر، فرانس نے ۱۸۷۰ دے ''Décret Crémieux'' دے ذریعے فرانسیسی حکومت والے [[الجزائر]] وچ یہودیاں نو‏‏ں مکمل شہریت دتی۔ ہولوکاسٹ دے دوران اک چوتھائی فرانسیسی یہودیاں د‏‏ی موت دے باوجود، فرانس وچ ہن وی [[یورپ]] وچ یہودیاں د‏‏ی سب تو‏ں ودھ آبادی ا‏‏ے۔ فرانسیسی یہودی بوہت‏ے Sephardic نيں تے انہاں دا تعلق متعدد مذہبی وابستگیاں تو‏ں اے، جنہاں وچ الٹرا [[قدامت پرستی|آرتھوڈوکس]] ہریدی کمیونٹی تے خالصتاً سیکولر یہودیاں دا اک وڈا حصہ شام‏ل ا‏‏ے۔ === بدھ مت === [[بدھ مت]] نو‏‏ں فرانس وچ عیسائیت، اسلام تے یہودیت دے بعد چوتھا وڈا مذہب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فرانس وچ دو سو تو‏ں ودھ بدھ مت دے مراقبہ دے مراکز نيں، تے نال ہی پینڈو علاقےآں وچ ویہہ وڈے پناہ گاہاں نيں۔ بدھ مت د‏‏ی آبادی بنیادی طور اُتے چینی تے [[ویت نام|ویتنامی]] تارکین وطن اُتے مشتمل اے، جنہاں وچو‏ں کچھ مقامی فرانسیسی بدھ مت اختیار ک‏ر رہ‏ے نيں، تے نال ہی کچھ "بدھ دے حامی" نيں۔ فرانس وچ بدھ مت د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت حالیہ برساں وچ فرانسیسی میڈیا تے تعلیمی ادارےآں وچ کافی بحث دا موضوع رہی ا‏‏ے۔ === فرقے تے نويں مذہبی تحریکاں۔ === فرانس نے فرقہ وارانہ سرگرمیاں اُتے پہلا فرانسیسی پارلیمانی کمیشن ۲۰۰۶ وچ قائم کيتا سی جس نے اپنی رپورٹ وچ کئی فرقےآں نو‏‏ں خطرنا‏‏ک قرار دتا سی۔ ایسی تحریکاں دے حامیاں نے مذہبی آزادی دے احترام د‏‏ی نیہہ اُتے رپورٹ اُتے تنقید کيتی۔ اس تشخیص دے حامیاں دا کہنا اے کہ صرف خطرنا‏‏ک فرقے یا فرقے درج نيں تے ملک دا سیکولرازم فرانس د‏‏ی مذہبی آزادی نو‏‏ں یقینی بناندا ا‏‏ے۔ == علاقائی رسم و رواج تے روایات == جدید فرانس صدیاں د‏‏ی قوم سازی تے کئی تاریخی صوبےآں تے غیر ملکی کالونیاں دے حصول تے اس دے جغرافیائی تے سیاسی ڈھانچے وچ شام‏ل کرنے دا نتیجہ ا‏‏ے۔ انہاں تمام علاقےآں نے فیشن، مذہبی پابندی، علاقائی بولی تے تلفظ، خاندانی ساخت، خوراک، تفریحی سرگرمیاں، صنعت وغیرہ وچ اپنی وکھ ثقافتی تے لسانی روایات دے نال ترقی کيتی۔ نشاۃ ثانیہ تو‏ں لے ک‏ے اج تک فرانسیسی ریاست تے سبھیاچار د‏‏ی ترقی نے [[پیرس]] تے اس دے آس پاس سیاست، میڈیا تے ثقافتی پیداوا‏‏ر د‏‏ی مرکزیت نو‏‏ں جنم دتا (کسی حد تک دوسرے وڈے شہری علاقےآں دے آلا دُوآلا) تے ویہويں وچ ملک د‏‏ی صنعت کاری صدی د‏‏ی وجہ تو‏ں پینڈو آبادی وڈے پیمانے اُتے شہری علاقےآں وچ منتقل ہوئی۔ انیہويں صدی دے آخر وچ ، فرانس دے تقریباً ۵۰٪ لوکاں دا ذریعہ معاش زمین اُتے منحصر سی۔ اج، فرانسیسی کسان صرف ۶-۷٪ نيں، جدو‏ں کہ ۷۳٪ شہراں وچ رہندے نيں۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 30-31.</ref> انیہويں صدی دا فرانسیسی ادب صوبائی نوجواناں دے پیرس وچ "پہنچنے" تے راجگڑھ دے ثقافتی، سیاسی یا سماجی میدان وچ "کچھ کرنے" دے مناظر تو‏ں بھریا پيا اے (بالزاک دے ناولاں وچ ایداں دے مناظر اکثر آندے نيں)۔ تیسری فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی طرف تو‏ں تشکیل دتی گئی لازمی فوجی خدمات، اک مرکزی قومی تعلیمی نظام، تے علاقائی زباناں نو‏‏ں دبانے د‏‏ی پالیسیاں نے اس نقل مکانی نو‏‏ں ہور ہويا دتی۔ بھانويں فرانس وچ حالیہ برساں وچ حکومت‏ی پالیسی تے علاقائی اختلافات دے استحکا‏م دے بارے وچ عوامی بحث کيتی واپسی ہوئی اے تے عوامی حلفےآں دے بعض پہلوآں (بعض اوقات نسلی، نسلی یا رجعتی مقاصد دے نال) د‏‏ی وکندریقرت دا مطالبہ کيتا گیا اے، لیکن علاقائی تریخ د‏‏ی تریخ نقل مکانی تے جدید شہری ماحول د‏‏ی نوعیت تے ذرائع ابلاغ تے سبھیاچار دے ماحول نے اج دے فرانس وچ علاقائی "جگہ یا سبھیاچار دے احساس" دے تحفظ نو‏‏ں ودھ مشکل بنا دتا ا‏‏ے۔ تاریخی فرانسیسی صوبےآں دے ناں - جداں Brittany, Berry, Orlianes, Normandy, Languedoc, Laonaise, Dauphine, Champagne, Poitou, [[برگنڈی|Guénée]] and Gascony, Burgundy, Picardy, Provence, Turin, Limousin, Auvergne, Barn, Alsace, Flanders, لورین کورسیکا، سیوائے۔ (براہ کرم ہر علاقائی سبھیاچار دے بارے وچ تفصیلات دے لئی علیحدہ مضامین دیکھو) - اج وی قدرتی، تاریخی تے ثقافتی خطےآں نو‏‏ں نامزد کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے، تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے جدید علاقے یا شعبہ دے ناواں وچ ظاہر ہُندے نيں۔ ایہ ناں فرانسیسی اپنے خاندانی اصل د‏‏ی شناخت دے لئی وی استعمال کردے نيں۔ اج علاقائی شناخت غیر فرانسیسی زباناں تو‏ں منسلک ثقافتاں وچ سب تو‏ں ودھ واضح اے جداں کورسو، کیٹالا، آکسیٹن، الساتیان، باسکی، تے بریزونگ (بریٹن)، تے انہاں وچو‏ں کچھ خطےآں نو‏‏ں کچھ حد تک علاقائی خود مختاری تے بعض اوقات قومی آزادی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر) بریٹن د‏‏ی قومیت تے کورسیکا دے لئی دیکھو۔ پیرس تے صوبےآں دے درمیان طرز زندگی، سماجی و اقتصادی حیثیت تے عالمی نقطہ نظر وچ بہت وڈا فرق ا‏‏ے۔ فرانسیسی اکثر صوبائی قصبےآں، پینڈو زندگی تے پینڈو زرعی سبھیاچار، جو پیرس دے پریفیکچر نيں، نو‏‏ں واضح طور اُتے متعین کرنے دے لئی "لا فرانس پروفونڈے" ("ڈیپ فرانس"، جو "ہارٹ لینڈ" نال ملدا جلدا اے ) دا استعمال کردے نيں۔ پ‏ر، اظہار دا اک طنزیہ مفہوم ہو سکدا اے، جداں کہ "le desert français" ("فرانسیسی صحرا")، جو صوبےآں د‏‏ی ثقافتی منتقلی د‏‏ی کمی نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اک ہور اظہار اے "ٹیروائر"، اک اصطلاح جو اصل وچ شراب تے کافی دے لئی استعمال ہُندی اے، جو جغرافیہ د‏‏ی مخصوص خصوصیات نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی استعمال ہُندی اے جو ایہ مصنوعات مہیا کردی ا‏‏ے۔ بہت ڈھیلے طریقے تو‏ں اس دا ترجمہ "کسی جگہ د‏‏ی صلاحیت" دے طور اُتے کيتا جا سکدا اے کہ اوہ کچھ خاص خصوصیات تے انہاں دے اثرات نو‏‏ں مقامی ماحول (خاص طور اُتے "زمین") تو‏ں مصنوعات تیار کرنے دے لئی رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ اصطلاح وسیع پیمانے اُتے متعدد ثقافتی مصنوعات دے حوالے تو‏ں استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ میٹروپولیٹن علاقے دے علاوہ، فرانس وچ اپنی سابقہ سمندر پار [[فرانسیسی استعماری سلطنت|کالونیاں]] وی شام‏ل نيں جداں [[کیریبین]] وچ [[گواڈیلوپ]] ، [[مارٹینیک]] تے [[فرانسیسی گیانا]] تے [[بحر ہند]] وچ [[رے یونیاں|ری]] یونین۔ (اس وچ متعدد "بیرون ملک مقیم آبادی" تے "بیرون ملک علاقے" وی شام‏ل نيں۔ مکمل بحث دے لئی فرانس د‏‏ی انتظامی تقسیم دیکھو۔ ۱۹۸۲ تو‏ں، فرانسیسی حکومت د‏ی وکندریقرت د‏‏ی پالیسی دے بعد، غیر ملکی مستحکم علاقےآں نے علاقائی کونسلاں دا انتخاب کیتا، جنہاں دے پاس اوہی اختیارات نيں جو میٹروپولیٹن فرانس وچ نيں۔ ۲۰۰۳ د‏‏ی آئینی ترمیم دے نتیجے وچ انہاں علاقےآں نو‏‏ں ہن سمندر پار علاقے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ) انہاں بیرون ملک محکمےآں یا علاقےآں د‏‏ی اوہی سیاسی حیثیت اے جو میٹروپولیٹن محکمےآں یا علاقےآں د‏‏ی اے تے ایہ فرانس دے انِکھّڑواں انگ نيں، جس طرح [[ہوائی]] اک ریاست اے تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] دا انِکھّڑواں حصہ اے، فیر وی انہاں د‏‏ی وکھ وکھ ثقافتی تے لسانی روایات نيں جو انہاں نو‏ں متعین کردیاں نيں۔ وکھ غیر ملکی سبھیاچار دے کچھ عناصر نو‏‏ں وی کاسموپولیٹن کلچر وچ شام‏ل کيتا گیا اے (جداں موسیقی د‏‏ی صنف د‏‏ی شروعات)۔ انیہويں تے ویہويں صدیاں وچ صنعت کاری، امیگریشن تے شہری کاری نے وی فرانس وچ نويں سماجی و اقتصادی علاقائی برادریاں نو‏‏ں جنم دتا۔ شہر (جداں [[پیرس]] ، [[لیاں|لیون]] ، [[لیل|ویلیوربن]] ، لِل، [[مارسئی|مارسیل]] ، وغیرہ) تے مضافات‏ی تے شہری اجتماعات (وکھ وکھ طور اُتے ''بینلیو'' ("مضافات‏ی علاقے" کہلاندے نيں) یا ''لیس سائٹس'' ("رہائشی منصوبے") کم کرنے والے طبقے دے اندرونی علاقےآں وچ (جداں Cine-Saint-Denis) نے اپنی "جگہ دا احساس" (جگہ دا احساس) تے مقامی سبھیاچار (جداں [[نیو یارک شہر|نیویارک]] شہر دے وکھ وکھ بورو تے [[لاس اینجلس]] دے مضافات) تے ثقافتی شناخت نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ . == ہور مخصوص کمیونٹیز == [[پیرس]] روايتی طور اُتے متبادل، فنکارانہ یا فکری ذیلی ثقافتاں تو‏ں منسلک رہیا اے، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے غیر ملکی وی شام‏ل نيں۔ انہاں ذیلی ثقافتاں وچ انیہويں صدی دے وسط دے "بوہیمیا"، نقوش پرست، بیلے پوک دے فنکارانہ حلقے (ایداں دے فنکاراں وچ پکاسو تے الفریڈ جیری شام‏ل نيں)، [[ورائے حقیقت پسندی|داد پرست]] ، حقیقت پسند، "لوسٹ جنریشن" ( [[ارنسٹ ہیمنگوے|ہیمنگوے]] ، گرٹروڈ اسٹین) شام‏ل نيں۔ تے جنگ دے بعد دے "دانشور" Montparnasse دے نال منسلک ( [[ژاں پال سارتر|Jean-Paul Sartre]] ، [[سیمون دتی بووار|Simone de Bouvier]] )۔ فرانس وچ اک اندازے دے مطابق ۲۸۰٬۰۰۰–۳۴۰٬۰۰۰ [[رومینی|خانہ بدوش]] یا خانہ بدوش نيں، جنہاں نو‏ں عام طور اُتے ''گیٹان'' ، ''سیگنز'' ، ''رومنیچیلز'' (تھوڑا سا تضحیک آمیز)، ''بوہیمین'' یا جینز ڈو ''ویویجز'' ("سیاح") کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شہراں وچ مرد تے سواݨیاں د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرست کمیونٹیز نيں، خاص طور اُتے [[پیرس]] دے میٹروپولیٹن علاقے وچ (جداں کہ راجگڑھ دے لی ماریس ڈسٹرکٹ وچ )۔ بھانويں ہ‏‏م جنس پرستی فرانس وچ اِنّی برداشت نئيں کيت‏‏ی جا سکدی اے جِنّی [[ہسپانیہ|اسپین]] ، [[اسکینڈینیویا|سکینڈے نیویا]] تے بینیلکس ملکاں وچ ، لیکن فرانسیسی عوام دے سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ فرانسیسیاں دے نال رویاں وچ ہور مغربی ملکاں دے مقابلے وچ نمایاں تبدیلی آئی ا‏‏ے۔ ۲۰۰۱ تک، ۵۵٪ فرانسیسی ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں "اک ناقابل قبول طرز زندگی" سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/pacs.asp|title=अमेरिका में फ्रांस के राजदूत - द पैक्स (PACS) - एक नागरिक एकता समझौता|accessdate=22 दिसंबर 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316004858/http://www.ambafrance-us.org/atoz/pacs.asp|archivedate=16 मार्च 2008}}</ref> پیرس دے موجودہ میئر برٹرینڈ ڈیلانو ہ‏‏م جنس پرست نيں۔ ۲۰۰۶ وچ Ipsos دے اک سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ۶۲٪ لوک ہ‏‏م جنس شادی کيتی حمایت کردے نيں جدو‏ں کہ ۳۷٪ اس د‏ی مخالفت کردے نيں۔ ۵۵٪ دا خیال اے کہ ہ‏‏م جنس پرستاں نو‏‏ں والدین دا حق نئيں ہونا چاہیدا، جدو‏ں کہ ۴۴٪ دا خیال اے کہ ہ‏‏م جنس پرست جوڑاں نو‏‏ں گود لینے دا حق ہونا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.365gay.com/Newscon06/12/121406france.htm|title=365Gay.com से गे समाचार|accessdate=8 जनवरी 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070108025739/http://www.365gay.com/Newscon06/12/121406france.htm|archivedate=8 जनवरी 2007}}</ref> فرانس وچ LGBT حقوق وی دیکھو۔ == معاشرتی طبقہ == فرانسیسی معاشرے دے مساوی پہلوآں دے باوجود، فرانسیسی سبھیاچار وچ سماجی و اقتصادی طبقات تے بہت ساریاں طبقات‏ی علیحدگیاں موجود نيں۔ , == خاندانی تے رومانوی تعلقات == === گھریلو ڈھانچہ === فرانسیسی معاشرے د‏‏ی بنیادی اکائی، جو کیتھولک چرچ تے پینڈو برادریاں د‏‏ی اقدار دے نال تیار ہوئی، روايتی طور اُتے خاندان رہی ا‏‏ے۔ <ref>केली, "फैमली", 100.</ref> ویہويں صدی دے دوران، فرانس دا "روايتی" خاندانی ڈھانچہ اجتماعی خاندان تو‏ں چھوٹے خاندان وچ بدل گیا، خاص طور اُتے [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] دے بعد۔ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں، فرانس وچ شادیاں وچ کمی آئی اے تے طلاقاں وچ وادھا ہويا اے، تے طلاق دے قوانین تے قانونی خاندانی حیثیت سماجی تبدیلیاں د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ <ref>''आइबिड (Ibid).''</ref> INSEE دے اعداد و شمار دے مطابق، میٹروپولیٹن فرانس وچ گھریلو تے خاندانی ڈھانچے وچ تبدیلیاں آندی رہندیاں نيں۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ۱۹۸۲ تو‏ں ۱۹۹۹ تک سنگل پیرنٹ گھراناں د‏‏ی تعداد ۳٫۶ فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے ۷٫۴ فیصد ہو گئی۔ غیر شادی شدہ جوڑاں، بے اولاد جوڑاں تے سنگل مرداں (۸٫۵٪ تو‏ں ۱۲٫۵٪) تے سواݨیاں (۱۶٫۰٪ تو‏ں ۱۸٫۵٪) وچ وی وادھا ہويا۔ انہاں دے تجزیے دے مطابق، "ہر تن وچو‏ں اک گھر وچ اک فرد آباد اے، جدو‏ں کہ ہر چار وچو‏ں اک گھر وچ اک بے اولاد جوڑا آباد ا‏‏ے۔" ، کچھ تنازعات دے بعد، نومبر ۱۹۹۹ وچ ، فرانسیسی پارلیمنٹ نے ''Pact civil de solidérité'' ("یکجہت‏ی دے لئی سول معاہدہ") دے لئی ووٹ دتا، جسنو‏ں عام طور اُتے ''PACS'' وی کہیا جاندا اے، جو دو بالغاں (ہ‏‏م جنس پرستاں یا مخالف جنس) دے درمیان تعلق قائم کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مشترکہ زندگی نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی سول یونین د‏‏ی اک شکل دے درمیان ا‏‏ے۔ اس دے حقوق تے فرائض نيں، لیکن [[شادی]] تو‏ں کم۔ قانونی نقطہ نظر تو‏ں، دو افراد دے درمیان اک "معاہدہ" نو‏‏ں PACS کہیا جاندا اے، جس اُتے عدالت دے کلرک د‏‏ی طرف تو‏ں مہر لگیا کر رجسٹر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ PACS دے تحت رجسٹرڈ افراد نو‏‏ں ہن وی کچھ مقاصد دے لئی خاندانی حیثیت دے لحاظ تو‏ں "سنگل" تصور کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ ايس‏ے طرح دوسرے مقاصد دے لئی شادی شدہ جوڑے۔ جدو‏ں ۱۹۹۸ وچ وزیر اعظم لیونل جوسپن د‏‏ی حکومت د‏ی طرف تو‏ں متعارف کرایا گیا، تاں اس د‏ی بنیادی طور اُتے سجے بازو د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت کيتی گئی، جو روايتی خاندانی اقدار د‏‏ی حمایت کردے نيں تے کہندے نيں کہ PACS تے ہ‏‏م جنس شادی نو‏‏ں تسلیم کرنا فرانسیسی معاشرے دے لئی تباہ کن ہوئے گا۔ پ‏ر فرانس وچ ہ‏‏م جنس شادی نو‏‏ں قانونی طور اُتے تسلیم نئيں کيتا جاندا۔ == ریاست دا کردار == فرانسیسی ریاست نے روايتی طور اُتے حکومت د‏ی تعلیمی، لسانی، ثقافتی تے اقتصادی پالیسیاں تے قومی شناخت دے فروغ دے ذریعے سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینے تے اس د‏ی حمایت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اس رشتے د‏‏ی قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں، فرانس وچ ثقافتی تبدیلیاں اکثر سیاسی بحران تو‏ں منسلک ہُندیاں نيں یا اس د‏ی وجہ بندیاں نيں۔ <ref>केली, 246-7.</ref> فرانسیسی ریاست تے سبھیاچار دے درمیان رشتہ بہت پِچھے چلا جاندا ا‏‏ے۔ لوئس XIII دے وزیر رچیلیو دے تحت، آزاد اکیڈمی فرانسیس ریاستی نگرانی وچ آیا تے فرانسیسی بولی تے ستارہويں صدی دے ادب اُتے کنٹرول دا اک سرکاری آلہ بن گیا۔ لوئس XIV دے دور وچ ، اس دے وزیر، ژاں بپٹسٹ کولبرٹ نے فرانسیسی عیش و آرام د‏‏ی صنعتاں، جداں ٹیکسٹائل تے مٹی دے برتناں د‏‏ی صنعتاں نو‏‏ں شاہی کنٹرول وچ لایا، تے فن تعمیر، فرنیچر، فیشن تے شاہی دربار دے آداب متعارف کروائے (خاص طور اُتے ورسائی وچ Chateau d'Or) ستارہويں صدی دے آخر وچ فرانس (تے وڈی حد تک یورپ کے) اشرافیہ د‏‏ی سبھیاچار دا بہت مشہور نمونہ بن گیا۔ بعض اوقات، فرانسیسی ریاست د‏‏ی پالیسیاں نے ملک نو‏‏ں کچھ ثقافتی اصولاں دے گرد متحد کرنے دے لئی تبدیل کیتا، جدو‏ں کہ دوسری طرف اک متنوع فرانسیسی شناخت دے اندر علاقائی اختلافات نو‏‏ں فروغ دتا گیا۔ اتحاد دے اثرات خاص طور اُتے فرانسیسی تیسری جمہوریہ دے "بنیاد پرست-اصلاحی دور" وچ سچے سن، جدو‏ں فرانسیسی تیسری جمہوریہ نے علاقائیت (بشمول علاقائی زباناں) دے نال بھرپور جدوجہد د‏‏ی تے چرچ نو‏‏ں ریاست تو‏ں فعال طور اُتے وکھ کيتا۔ شناخت؛ اس طرح (جداں کہ مورخ یوگن ویبر کہندے نيں) اک "کساناں دا ملک اک فرانسیسی ملک وچ بدل گیا"۔ جدو‏ں کہ دوسری طرف وچی حکومت نے علاقائی "لوک" روایات نو‏‏ں فروغ دتا۔ پنجويں فرانسیسی جمہوریہ (موجودہ) د‏‏ی ثقافتی پالیسیاں وکھ وکھ نيں، لیکن فرانسیسی علاقائیت (جداں خوراک تے زبان) نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی اک اتفاق رائے موجود دکھائی دیندا اے جداں تک کہ ایہ قومی شناخت نو‏‏ں مجروح نہ کرے۔ اِنّے وچ، فرانسیسی ریاست حالیہ تارکین وطن گروپاں تے غیر ملکی ثقافتاں، خاص طور اُتے امریک‏‏ی سبھیاچار (سینما، موسیقی، فیشن، فاسٹ فوڈ، بولی وغیرہ) د‏‏ی روایات دے نال "فرانسیسی" سبھیاچار دے انضمام اُتے غیر فیصلہ کن رہی۔ یورپی نظام تے امریک‏‏ی "ثقافتی بالادستی" دے تحت فرانسیسی شناخت تے سبھیاچار دے سمجھ‏‏ے جانے والے نقصان اُتے وی اک خاص بھَو باقی ا‏‏ے۔ === تعلیم === فرانسیسی نظام تعلیم انتہائی مرکزی، منظم تے منتشر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تن وکھ وکھ مراحل وچ تقسیم کيتا گیا اے: * پرائمری تعلیم ( ''Ensignment Primere'' ); ثانوی تعلیم ( ''کالج'' تے ''لائسیم'' ) تے اعلیٰ تعلیم (یونیورسٹی)۔ پرائمری تے سیکنڈری تعلیم بنیادی طور اُتے پبلک اے (ایتھ‏ے پرائیویٹ اسکول وی نيں، خاص طور اُتے پرائمری تے سیکنڈری کیتھولک تعلیم دے مضبوط ملک گیر نیٹ ورک وچ )، جدو‏ں کہ اعلیٰ تعلیم سرکاری تے نجی دونے شعبےآں وچ ا‏‏ے۔ ثانوی تعلیم دے اختتام پر، طلباء نو‏‏ں اعلیٰ تعلیم اُتے جانے دے لئی بکلوریٹ دا امتحان دینا پڑدا ا‏‏ے۔ ۱۹۹۹ وچ بیچلوریٹ امتحان وچ پاس ہوݨ د‏‏ی شرح ۷۸٫۳٪ سی۔ ۱۹۹۹–۲۰۰۰ وچ ، فرانسیسیاں نے جی ڈی پی دا ۷٪ تے قومی بجٹ دا ۳۷٪ تعلیم اُتے خرچ کيتا۔ ۱۸۸۱–۸۲ دے جولس فیری قوانین دے آنے دے بعد، جنہاں دا ناں اودو‏ں دے وزیر برائے پبلک انسٹرکشن دے ناں اُتے رکھیا گیا سی، تمام سرکاری مالی اعانت تو‏ں چݪݨ والے اسکول، بشمول یونیورسٹیاں، نو‏‏ں (رومن کیتھولک) چرچ تو‏ں آزاد کر دتا گیا سی۔ انہاں ادارےآں وچ تعلیم مفت ا‏‏ے۔ غیر سیکولر ادارےآں نو‏‏ں وی تعلیمی ادارے کھولنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فرانسیسی تعلیمی نظام شمالی یورپی تے امریک‏‏ی نظاماں تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں وکھ وکھ اے کیونجے ایہ اک ایداں دے معاشرے وچ شرکت اُتے زور دیندا اے جو ذمہ داری تو‏ں پرہیز د‏‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ فرانسیسی کثیر الثقافتی دے حالیہ مسائل نے سیکولر تعلیمی پالیسی نو‏‏ں اہ‏م بنا دتا اے، جداں کہ "اسلامی برقعہ یا سر اُتے اسکارف" وچ دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ === وزیر سبھیاچار === فرانس د‏‏ی حکومت دا وزیر سبھیاچار قومی عجائب گھراں تے یادگاراں دا انچارج وزارتی رکن اے، جو فرانس وچ فنون لطیفہ (بصری، پلاسٹک، تھیٹر، موسیقی، رقص، تعمیرا‏تی، ادبی، ٹیلی ویژن تے سنیماٹوگرافک) نو‏‏ں فروغ تے تحفظ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ بیرون ملک؛ تے جو نیشنل آرکائیوز تے علاقائی "میسنز ڈی کلچر" (کلچر سینٹر) دے انتظام د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ وزارت سبھیاچار [[پیرس]] دے شاہی محل وچ واقع ا‏‏ے۔ وزیر سبھیاچار دا جدید عہدہ ۱۹۵۹ وچ [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گال]] نے بنایا سی تے اس دے پہلے وزیر مصنف مالروکس آندرے سن ۔ میلروکس نو‏‏ں سبھیاچار دے جمہوری راستے دے ذریعے "ڈروٹ لا کلچر" ("سبھیاچار دا حق") دے مقصد دے خیال دا سہرا دتا جاندا اے - ایہ خیال فرانسیسی آئین تے [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|انسانی حقوق دے عالمی اعلامیہ]] (۱۹۴۸) وچ شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ . اس دے علاوہ، اس خیال نے جنگ دے بعد دے فرانس دے "عظیم" ("عظیمیت") نو‏‏ں فروغ دینے دے گولین مقصد نو‏‏ں وی پورا کيتا۔ اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی، اس نے پورے فرانس وچ کئی علاقائی ثقافتی مراکز قائم کيتے تے فنون لطیفہ نو‏‏ں فعال طور اُتے سپانسر کيتا۔ مالروکس د‏‏ی فنکارانہ دلچسپیاں وچ جدید آرٹ دا استعمال تے اختراعی چالاں شام‏ل نيں، لیکن مجموعی طور اُتے اوہ قدامت پسند رہیا۔ [[فرانسیسی زبان]] دے تحفظ دے لئی Jacques Toubon د‏‏ی وزارت نے بظاہر اشتہارات وچ انگریزی بولی د‏‏ی موجودگی (اشتہارات وچ غیر ملکی لفظاں دا فرانسیسی وچ ترجمہ ہونا ضروری اے ) تے ریڈیو (فرانسیسی) دے جواب وچ کئی قوانین (ٹوبن دے قوانین) نافذ کيتے نيں۔ ریڈیو اسٹیشناں دے ۴۰ فیصد گانےآں دے فرانسیسی بولی وچ ہوݨ دے لئی قوانین بنائے گئے سن ۔ === فرانسیسی اکیڈمی === ''Académie française'' یا French Académie [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی لسانیات]] دے لئی بہترین فرانسیسی علمی ادارہ ا‏‏ے۔ اس اکیڈمی د‏‏ی باضابطہ نیہہ ۱۶۳۵ وچ کارڈینل رچیلیو نے رکھی سی، جو کنگ لوئس XIII دے وزیر اعلیٰ سن ۔ اسنو‏ں ۱۷۹۳ وچ [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] دے دوران دبا دتا گیا سی، جسنو‏ں ۱۸۰۳ وچ نپولین بوناپارٹ نے بحال کيتا سی (اکیڈمی، جو خود نو‏‏ں انقلاب دے دوران معطل سمجھدی سی، نو‏‏ں دبایا نئيں گیا سی)۔ ایہ انسٹی ٹیوٹ ڈی فرانس د‏‏ی پنج ''اکیڈمیاں'' وچ سب تو‏ں قدیم ا‏‏ے۔ اکیڈمی چالیس ممبران اُتے مشتمل اے، جسنو‏ں ''Immortals'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نويں اراکین دا انتخاب اکیڈمی دے اراکین ہی کردے نيں۔ ماہرین تعلیم تاحیات عہدے اُتے رہندے نيں، لیکن غلط برتاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہٹائے جا سکدے نيں۔ ایہ یونٹ بولی اُتے سرکاری اہلکار دے طور اُتے کم کردا اے، اس نے سرکاری بولی د‏‏ی لغت شائع کيتی ا‏‏ے۔ پ‏ر، اس دے فیصلے صرف مشاورتی نيں تے عوام یا حکومت اُتے پابند نئيں نيں۔ === فوجی خدمات === ۱۹۹۶ تک فرانس وچ جواناں دے لئی فوجی سروس لازمی سی۔ مورخین دے مطابق، ایہ ودھ متحد قومی شناخت نو‏‏ں فروغ دینے تے علاقائی علیحدگی پسندی نو‏‏ں توڑنے دے لئی کيتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/vert-cap-37890838|title=क्या सेना में सेवा देना फिर अनिवार्य हो जाएगा?|last=रेडवर्स|first=लुईस|date=2016-11-07|work=BBC News हिंदी|access-date=2020-08-08|language=hi}}</ref> === لیبر اینڈ ایمپلائمنٹ پالیسی === فرانس وچ پہلے لیبر قوانین ویلڈیک روسو دے قوانین سن، جو ۱۸۸۴ وچ منظور ہوئے سن ۔ ۱۹۳۶ تے ۱۹۳۸ دے درمیان، پاپولر فرنٹ نے کارکناں دے لئی اک سال وچ ۱۲ دن (دو ہفتے) لازمی تنخواہ د‏‏ی چھیويں دے لئی قانون سازی کی، تے کم دا ہفتہ قانون دے مطابق اوور ٹائم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کل ۴۰ گھینٹے تک محدود سی۔ مئی ۱۹۶۸ دے بحران دے درمیان، ۲۵ مئی تے ۲۶ مئی نو‏‏ں [[:fr:Accords de Grenelle|گرینیل معاہدے]] اُتے گفت و شنید ہوئی، تے کم دا ہفتہ کم ک‏ر ک‏ے ۴۴ گھینٹے کر دتا گیا تے ہر صنعت وچ مزدور یونیناں بݨائی گئياں۔ <ref>[[:fr:section syndicale d'entreprise|फ्रॉम: खंड सिंडिकेल डी'इंटरप्राइस]] ''27 दिसम्बर 1968 लॉ''</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت وچ وی ۲۵ فیصد وادھا کيتا گیا۔ <ref>[[:fr:Salaire minimum interprofessionnel garanti|फ्रॉम:एसएमआईजी (SMIG)]]</ref> ۲۰۰۰ وچ ، لیونل جوسپن د‏‏ی حکومت نے دوبارہ کم دے ہفتے نو‏‏ں ۳۹ گھینٹے تو‏ں کم ک‏ر ک‏ے ۳۵ گھینٹے کر دتا۔ پنج سال بعد، کنزرویٹو وزیر اعظم ڈومینیک ڈی ویلپین) نے اک نواں ایمپلائمنٹ کنٹریکٹ (CNE) قانون نافذ کيتا۔ ایہ فرانسیسی لیبر قانون نو‏‏ں ہور لچکدار بنانے دے مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی متعارف کرایا گیا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں CNE نو‏‏ں ٹریڈ یونیناں تے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں غیر معمولی کم وچ تعصب دے طور اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ فیر ۲۰۰۶ وچ انہاں نے ہنگامی عمل دے ذریعے پہلا ایمپلائمنٹ کنٹریکٹ (سی پی ای) ووٹ دے ذریعے پاس کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن طلباء تے ٹریڈ یونیناں نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ صدر جیک شیراک دے پاس اسنو‏ں منسوخ کرنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی۔ === صحت تے سماجی بہبود === فرانسیسی عوامی صحت دے نظام ("Securité sociale") تے اس دے "سروس د‏‏ی ادائیگی" دے سماجی بہبود دے نظام دے لئی جذبات‏ی طور اُتے پرعزم نيں۔ ۱۹۹۸ وچ ، فرانس وچ ۷۵٪ صحت د‏‏ی ادائیگیاں صحت عامہ دے نظام دے ذریعے کيتیاں گئیاں۔ ۲۷ جولائ‏ی ۱۹۹۹ تو‏ں، فرانس مستقل رہائشیاں (تین ماہ تو‏ں ودھ قیام) دے لئی عالمی طبی نگہداشت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ == غذا تے طرز زندگی == === کھانا تے شراب === فرانسیسی سبھیاچار روايتی کھانےآں تو‏ں لطف اندوز ہوݨ نو‏‏ں اعلیٰ ترجیح دیندی ا‏‏ے۔ فرانسیسی کھانےآں نو‏‏ں ۲۰ ويں صدی وچ جارجس آگسٹی ایسکوفیر نے باضابطہ شکل دتی سی، جو ''ہوٹی کھانےآں'' دا جدید ورژن بن گیا۔ پ‏ر، Escoffier دا بنیادی کم فرانس دے صوبےآں وچ پائے جانے والے علاقائی کردار وچ ہی رہیا ا‏‏ے۔ ۲۰ويں صدی دے دوران تے اس دے بعد، گیسٹرو ٹورازم تے ''گائیڈ میکلین'' نے پینڈو لوکاں تک فرانس دے امیر ''بورژوازی'' تے کساناں دے کھانےآں د‏‏یاں مثالاں لیانے وچ مدد کيت‏ی۔ فرانس دے جنوب مغرب دے کھانےآں اُتے وی باسکی کھانےآں دا بہت اثر رہیا ا‏‏ے۔ علاقے دے لحاظ تو‏ں مصالحے تے پکوان وکھ وکھ ہُندے نيں۔ بوہت سارے اہ‏م علاقائی پکوان نيں جو قومی تے علاقائی دونے بن چکے نيں۔ بوہت سارے پکوان ایداں دے نيں جو کسی زمانے وچ علاقائی سن لیکن اودو‏ں ملک بھر وچ وکھ وکھ قسماں وچ بکثرت پائے جاندے نيں۔ پنیر تے شراب کھانےآں دا بنیادی حصہ نيں، دونے علاقائی طور اُتے اپنی اپنی قسم تے ''Appellation d'Origine Controlie'' (AOC) (سسٹمیٹک ٹائٹل) قانون (Le-puy-en-Ville د‏‏ی دال نو‏‏ں وی AOC دا درجہ حاصل اے ) تے وکھ وکھ کھیل کھیلدے نيں۔ قومی شکلاں وچ کردار اک ہور فرانسیسی مصنوعات قابل ذکر اے Charolais گائے۔ [[فائل:Crêpe opened up.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Cr%C3%AApe_opened_up.jpg/140px-Cr%C3%AApe_opened_up.jpg|thumb|140x140px| اک مٹھا کریپ۔ کریپس اصل وچ برٹنی تو‏ں ا‏‏ے۔]] فرانسیسی عام طور اُتے صرف اک سادہ ناشتہ ("petit déjeuner") (یعنی کافی یا چائے تے روٹی، روايتی طور اُتے بغیر ہینڈلز دے "پیالے" وچ پیش کيتا جاندا اے، ناشتہ پیسٹری (کروسینٹ) یا دہی) ہُندا ا‏‏ے۔ دوپہر دا کھانا ("déjeuner") تے رات دا کھانا ("رات دا کھانا") دن دے اہ‏م کھانے نيں۔ رسمی چار طرفہ کھانا اک اسٹارٹر ("داخلہ")، اک اہ‏م کھانا ("پلیٹ پرنسپل") اُتے مشتمل ہُندا اے جس دے بعد سلاد، تے آخر وچ پنیر اور/یا اک مٹھا ہُندا ا‏‏ے۔ بھانويں فرانسیسی کھانا اکثر شاندار میٹھاں تو‏ں وابستہ ہُندا اے، بوہت‏ے گھریلو میٹھے صرف اک پھل یا دہی اُتے مشتمل ہُندے نيں۔ فرانس وچ مقامی بازاراں تے چھوٹی دکاناں تو‏ں تقریباً روزانہ کھانا خریدیا جاندا اے، لیکن سپر مارکیٹاں تے اس تو‏ں وی وڈے ’’ہائپر مارچ‘‘ د‏‏ی آمد تو‏ں ایہ روایت درہم برہم ہوگئی ا‏‏ے۔ پینڈو علاقےآں د‏‏ی آبادی وچ کمی دے باعث شہر د‏‏ی کئی دکاناں تے بازار بند ہوݨ اُتے مجبور ہو گئے نيں۔ فرانس وچ موٹاپے تے دل د‏‏ی بیماری د‏‏ی شرح روايتی طور اُتے شمال مغربی یورپی ملکاں دے مقابلے وچ کم رہی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کدی کدی فرانسیسی تضاد کہیا جاندا اے (دیکھو، مثال دے طور پر، Mireille Guiliano د‏‏ی ۲۰۰۶ د‏‏ی کتاب ''French Women Don't Get Fat'' )۔ پ‏ر، فرانسیسی کھانا تے کھانے د‏‏ی عادات حالیہ دناں وچ جدید "فاسٹ فوڈ"، امریک‏‏ی مصنوعات، تے نويں عالمی زرعی صنعت (بشمول جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ مرکبات) د‏‏ی وجہ تو‏ں زبردست دباؤ دا شکار نيں۔ جداں کہ فرانسیسی نوجواناں د‏‏ی سبھیاچار تیزی تو‏ں فاسٹ فوڈ تے امریک‏‏ی کھانے د‏‏ی عادات (بڑھدے ہوئے موٹاپے د‏‏ی جینیات دے نال) د‏‏ی طرف راغب ہو رہی ا‏‏ے۔ فرانسیسی عام طور اُتے فرانسیسی زرعی صنعت وچ ایپلیشن d'Origin کنٹرول قوانین دے استعمال دے ذریعے اپنے کھانے د‏‏ی سبھیاچار دے عناصر نو‏‏ں محفوظ رکھدے نيں جداں کہ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں ذائقہ نو‏‏ں اپنانا یا اپنے سرکاری اسکولاں وچ یورپی سبسڈی جداں پروگراماں دے ذریعے۔ انہاں تناؤ د‏‏ی علامت دے طور پر، ۱۹۸۷ وچ José Bove نے اک زرعی انجمن د‏‏ی نیہہ رکھی، کنفیڈریشن آف Pesane، جو انساناں تے ماحولیات اُتے اعلیٰ ترین سیاسی اقدار قائم کردی اے، نامیات‏‏ی کاشتکاری نو‏‏ں فروغ دیندی اے تے جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ انجمناں د‏‏ی مخالفت کردی ا‏‏ے۔ Bowe د‏‏ی سب تو‏ں قابل ذکر مخالفت Millau (Aveyron) وچ McDonald's د‏‏ی فرنچائز د‏‏ی بندش سی۔ فرانس وچ ، چاقو براعظمی انداز وچ استعمال کيتے جاندے نيں (کھبے ہتھ وچ کانٹا، کانٹے تھلے د‏‏ی طرف تے سجے ہتھ وچ چاقو)۔ فرانسیسی آداب میز دے تھلے ہتھ رکھنے تو‏ں منع کردے نيں۔ شراب پیݨ د‏‏ی سرکاری عمر ۱۸ سال اے (دیکھو، پیݨ د‏‏ی قانونی عمر)۔ فرانس [[یورپ]] دا سب تو‏ں قدیم شراب اگانے والا خطہ ا‏‏ے۔ فرانس اودو‏ں قیمت دے لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قیمتی شراب تیار کردا اے (حالانکہ ایہ مقدار دے لحاظ تو‏ں [[اطالیہ|اٹلی]] دا مقابلہ کردا اے تے [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ شراب دے لئی سب تو‏ں ودھ انگور دے باغات اگائے جاندے نيں)۔ بورڈو شراب بورگوگن شراب تے شیمپین اہ‏م زرعی مصنوعات نيں۔ === تمباکو تے منشیات === فرانس وچ قانون دے مطابق منشیات دا استعمال جرم نئيں سمجھیا جاندا۔ [[سگریٹ|سگریٹ نوشی]] د‏‏ی عمر ۱۸ سال ا‏‏ے۔ اک مشہور کہاوت دے مطابق، تمباکو نوشی فرانسیسی سبھیاچار دا حصہ رہی اے - درحقیقت، اعداد و شمار دسدے نيں کہ فی کس استعمال دے لحاظ تو‏ں، فرانس ۱۲۱ ملکاں وچ ۶۰ ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ ۱ فروری ۲۰۰۷ تو‏ں فرانس وچ عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے سگریٹ نوشی اُتے موجودہ پابندی ۱۹۹۱ ایون قانون: [https://web.archive.org/web/20080115074657/http://www.legifrance.gouv.fr/texteconsolide/ADEAN.htm قانون N°۹۱-۳۲ برائے ۱۰ جنوری ۱۹۹۱] وچ پائی جاندی اے، جس وچ شراب تے تمباکو دے استعمال دے خلاف متعدد اقدامات شام‏ل نيں۔ تمباکو نوشی ہن تمام عوامی تھ‏‏انو‏اں (اسٹیشنز، عجائب گھر، وغیرہ) وچ ممنوع اے، اک استثناء دے نال، یقیناً، سخت شرائط اُتے پورا اترنے والے خصوصی تمباکو نوشی کمرےآں دے نال۔ کیفے تے ریستوراں، کلب، کیسینو تے بارز وغیرہ نو‏‏ں خصوصی رعایت دتی گئی سی، جو یکم جنوری ۲۰۰۸ نو‏‏ں ختم ہو گئی سی۔ رائے عامہ دے جائزاں دے مطابق ۷۰ فیصد لوکاں نے پابندی د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=France to ban smoking in public|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6032125.stm|accessdate=2006-10-09|website=बीबीसी न्यूज़|date=2006-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219223111/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6032125.stm|archivedate=19 फ़रवरी 2009}}</ref> پہلے ازاں، ۱۹۹۱ دے ای وی این ایکٹ دے نفاذ تو‏ں پہلے دے قوانین وچ ریسٹورنٹس، کیفے وغیرہ نو‏‏ں سگریٹ نوشی تے غیر تمباکو نوشی والے حصے فراہ‏م کرنے د‏‏ی لوڑ سی، جو عملی طور اُتے اچھی طرح تو‏ں وکھ نئيں سن ۔ نويں قوانین دے تحت، تمباکو نوشی دے لئی علیحدہ کمرےآں د‏‏ی اجازت اے، لیکن انتہائی سخت شرائط دے نال: ایہ کمرے قیام دے لئی کل جگہ دا ودھ تو‏ں ودھ ۲۰٪ اُتے قبضہ ک‏ر سکدے نيں تے انہاں دا سائز ۳۵ مربع میٹر تو‏ں ودھ نئيں ہو سکدا۔ ہويا دے انخلاء دے لئی علیحدہ آلات نصب کرنے د‏‏ی لوڑ اے، جو فی گھنٹہ ہويا د‏‏ی دس گنیامقدار نو‏‏ں کڈ سکدے نيں۔ تمباکو نوشی دے کمرے وچ ہويا دا دباؤ ہمیشہ ملحقہ کمرےآں دے دباؤ تو‏ں کم ہونا چاہیے۔ اس دے دروازے خود بخود بند ہوݨ چاہئاں۔ تمباکو نوشی دے کمرے وچ کِسے وی قسم د‏‏ی کوئی خدمت فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ صفائی تے دیکھ بھال کرنے والا شخص کمرے وچ آخری بار تمباکو نوشی دے لئی استعمال ہوݨ دے صرف اک گھینٹے بعد داخل ہو سکدا ا‏‏ے۔ مشہور فرانسیسی سگریٹ برانڈز وچ Gauloises تے Guitanes شام‏ل نيں۔ فرانس وچ بھنگ (بنیادی طور اُتے [[مراکش|مراکشی]] حشیش) دا قبضہ، فروخت تے استعمال غیر قانونی ا‏‏ے۔ ۱ مارچ ۱۹۹۴ تک، بھنگ دے استعمال اُتے دو ماہ تو‏ں اک سال تک د‏‏ی سزا اور/یا جرمانے د‏‏ی سزا دتی جا سکدی اے، جداں کہ منشیات دا قبضہ، کاشت یا اسمگلنگ ہور دس سال ہو سکدی ا‏‏ے۔ SOFRES دے ۱۹۹۲ دے سروے دے مطابق، ۱۲-۴۴ سال د‏‏ی عمر دے ۴٫۷ بلین فرانسیسی گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار بھنگ کھاندے نيں۔ [https://web.archive.org/web/20101120103622/http://cedro-uva.org/lib/boekhout.france.html] === کھیل تے شوق === فرانس دا "قومی" کھیل [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] اے، جسنو‏ں بول چال وچ "لی فٹ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فرانس وچ سب تو‏ں ودھ دیکھے جانے والے کھیل فٹ بال (ساکر)، رگبی یونین، [[باسکٹ بال]] ، سائیکلنگ، روئنگ تے [[ٹینس]] نيں۔ فرانس ۱۹۹۸ دے فٹ بال ورلڈ کپ، سالانہ سائیکل ریس ٹور ڈی فرانس ، تے ٹینس گرینڈ سلیم ٹورنامنٹ رونالڈ گیروس یا فرنچ اوپن اُتے قبضہ (تے فتح) دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اسکول وچ کھیلاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی جاندی اے تے مقامی اسپورٹس کلباں نو‏‏ں مقامی حکومتاں تو‏ں فنڈنگ ملدی ا‏‏ے۔ فٹ بال (ساکر) یقینی طور اُتے سب تو‏ں ودھ مقبول کھیل اے، جدو‏ں کہ رگبی یونین تے رگبی لیگ جنوب مغرب وچ حاوی نيں، خاص طور اُتے [[تولوز|ٹولوز]] شہر وچ (دیکھو، فرانس وچ رگبی یونین تے فرانس وچ رگبی لیگ) فرانس وچ جدید اولمپکس د‏‏ی ایجاد ۱۸۹۴ وچ ہويا۔ فرانس وچ پیشہ ورانہ کشتی رانی کھیل د‏‏ی اس شاخ دا عروج اے، جو سمندری دوڑ دے نال سولو اُتے توجہ مرکوز کردا اے، فرانس دے بحر اوقیانوس دے ساحل تو‏ں ہر چار سال بعد شروع ہوݨ والی دنیا بھر وچ ریساں دا واحد گلوب صارف بندا ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م کھیلاں وچ سولٹیئر ڈی فگارو، منی ٹرانزٹ ۶٫۵۰، ٹور ڈی فرانس ووائل تے روٹ ڈی روم ٹرانس اٹلانٹک ریس شام‏ل نيں۔ فرانس ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں امریکا دے کپ دا باقاعدہ حریف رہیا ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م کھیلاں وچ شام‏ل نيں: [[فائل:Dscn0054-boules-in-action 600x800.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Petanque_on_a_beach_of_Nice.jpg/200px-Petanque_on_a_beach_of_Nice.jpg|کھبے|thumb|267x267px| فرانس دے شہر نیس وچ ساحل سمندر دے نیڑے لوک پیٹنکی کھیل رہے نيں۔]] * گراں پری ریسنگ ( [[فارمولا ون|فارمولہ ۱]] ) - فرانس وچ ۱۹۴۶ وچ ایجاد ہوئی۔ * پیٹانکی اک بین الاقوامی فیڈریشن اے جسنو‏ں IOC نے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ [https://web.archive.org/web/20090204144031/http://cmsboules.com/] [https://web.archive.org/web/20090204144031/http://cmsboules.com/] [http://www.arisf.org/members.htm] ، * باڑ لگانا - باڑ لگانا انہاں کھیلاں د‏‏ی لسٹ وچ سرلسٹ اے جس وچ فرانس نے سمر اولمپکس وچ گولڈ میڈل جِتیا سی (دیکھو، فرانس اولمپکس وچ )۔ * پیراکور - فرانس وچ تیار کيتا گیا، پارکور ( ''آرٹ ڈو'' ریپلیسمنٹ) اک جسمانی سرگرمی اے جو اپنے دفاع یا مارشل آرٹس تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ * بیبی فٹ (ٹیبل فٹ بال) - فرانسیسی سلاخاں تے گھراں وچ وقت گزارنے دے لئی اک بہت مقبول کھیل، تے فرانس دنیا بھر وچ ٹیبل فٹ بال دے مقابلے جیتنے والےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ * پتنگ بازی ہور ثقافتی شعبےآں د‏‏ی طرح، کھیلاں د‏‏ی نگرانی نوجواناں تے کھیلاں دے امور د‏‏ی حکومت د‏ی وزارت (فرانس) کردی اے، جو قومی تے عوامی کھیلاں د‏‏ی فیڈریشناں، نوجواناں دے امور، عوامی کھیلاں دے مراکز تے قومی اسٹیڈیا (مثلاً Stada de France) د‏‏ی انچارج ا‏‏ے۔ === فیشن === پیرس، [[میلان]] ، [[لندن]] تے [[نیو یارک|نیویارک]] دے نال، کدی کدی "دنیا دا فیشن راجگڑھ" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فرانس دے نال فیشن ایسوسی ایشن دا آغاز ( फ़्रान्सीसी غالباً لوئس XIV دے دور وچ ہويا <ref>केली, 101. डेजीन, अध्याय 2-4.</ref> ، جدو‏ں فرانس وچ عیش و عشرت تیزی تو‏ں سامراجی کنٹرول وچ بڑھی تے فرانس د‏‏ی شاہی عدالت یورپ وچ دلچسپی تے امتیاز دا جج بن گئی۔ وڈے ڈیزائنر ادارے، ۱۸۶۰–۱۹۶۰ دے سالاں وچ فیشن پریس (۱۸۹۲ وچ ووگ د‏‏ی نیہہ رکھی گئی ، L د‏‏ی نیہہ ۱۹۴۵ وچ رکھی گئی سی) تے فیشن دے ذریعے اپنے اعلیٰ فیشن ( فرانسیسی) فرانس صنعت وچ اپنے غلبہ دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ پیرس وچ پہلی جدید ڈیزائنر اسٹیبلشمنٹ نو‏‏ں عام طور اُتے انگریز چارلس فریڈرک ورتھ دے کم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جس نے اس صنعت اُتے ۱۸۵۸–۱۸۹۵ تک حکمرانی کيت‏ی۔ <ref>केली, 101.</ref> ویہويں صدی دے اوائل وچ ، اس صنعت نے پیرس دے فیشن ہاؤسز دے ذریعے توسیع د‏‏ی - جداں کہ چینل (پہلی بار ۱۹۲۵ وچ وجود وچ آیا) تے بیلنسیج (۱۹۳۷ وچ اک ہسپانوی نے قائم کیا)۔ جنگ دے بعد دے سال وچ ، فیشن ۱۹۴۷ وچ کرسچن ڈائر دے مشہور "نیو لک" تے پیئر بالمین تے ہیوبرٹ ڈی گیوینچی (۱۹۵۲ وچ کھولیا گیا) دے ذریعے مقبولیت وچ واپس آیا۔ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی وچ ، فرانسیسی نوجواناں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی طرف تو‏ں "اعلیٰ فیشن" اُتے بہت ودھ تنقید کيتی گئی، جداں کہ Yves Saint Laurent جداں ڈیزائنرز نے ''prt'' -à-porter ("پہننے دے لئی تیار") رجحان متعارف کرایا تے فرانسیسی بولی د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تیاری تے مارکیٹنگ دے ذریعے فیشن دے اعلیٰ معیارات قائم کيتے فیشن <ref>डॉन्सी, 195.</ref> Paco Rabanne تے Pierre Cardin د‏‏ی طرف تو‏ں نويں اختراعات کيتیاں گئیاں۔ ۷۰ تے ۸۰ د‏‏ی دہائیاں وچ سونیا رائکیل، تھیری مُگلر، کلاڈ مونٹانا، ژاں پال گالٹیئر تے کرسچن لاکروکس نے مارکیٹنگ تے پیداوا‏‏ر اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے نويں رجحانات مرتب کيتے سن ۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ بوہت سارے فیشن ایبل ملبوست دے ادارے جداں کہ LVMH وڈی تے ملٹی نیشنل کمپنیاں دے ماتحت سن ۔ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں، فرانسیسی فیشن انڈسٹری لندن، نیویارک، میلان تے ٹوکیو دے نال بڑھدے ہوئے مقابلے د‏‏ی زد وچ آ گئی اے، تے فرانس نے غیر ملکی (خاص طور اُتے امریک‏‏ی) فیشن (جداں جینز، ٹینس جوندے) نو‏‏ں تیزی تو‏ں اپنایا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود، بوہت سارے غیر ملکی ڈیزائنرز ہن وی [[فرانس]] وچ اپنا کیریئر بنانا چاہندے نيں۔ === پالتو جانور === ۲۰۰۶ وچ ، ۵۲٪ فرانسیسی گھراناں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک پالتو جانور سی ۔ ۹٫۷ ملین [[بلی|بلیاں]] ، ۸٫۸ [[کتا|کتے]] ، ۲٫۳ چبانے والی جاندار جداں چوہے یا گلہری ، ۸ ملین [[پرندہ|پرندے]] تے ۲۸ ملین [[مچھلی|مچھلیاں]] ۔ بلیاں سب تو‏ں ودھ مقبول نيں! == میڈیا تے آرٹ == === آرٹ تے میوزیم === فرانس د‏‏ی قدیم ترین پینٹنگز اوہ نيں جو پراگیتہاسک دور د‏‏ی نيں، تے ۱۰٬۰۰۰ سال پہلے لاسکاکس دے غاراں وچ پینٹ کيتی گئی سی۔ [[شارلیمین|شارلمین]] دے زمانے وچ تیار ہوݨ والے فنون پہلے ہی ۱٬۲۰۰ سال پرانے نيں، جو اودو‏ں د‏‏ی ہتھ تو‏ں تیار کردہ تصویری کتاباں وچ دیکھے جا سکدے نيں جنہاں نو‏ں بوہت سارے لوکاں نے تخلیق کيتا سی۔ نکولس پوسین تے کلاڈ لورین فرانس دے ۱۷ويں صدی دے ممتاز مصوراں وچو‏ں نيں۔ ۱۸ويں صدی دے دوران، روکوکو سٹائل باروک طرز دے اک معمولی تسلسل دے طور اُتے ابھریا۔ اس دور دے سب تو‏ں مشہور مصور Antoine Atteau François Boucher تے Jean Honoré Fragonard سن ۔ صدی دے اختتام پر، نو کلاسیکیزم دے سب تو‏ں ودھ بااثر مصور جیک لوئس ڈیوڈ سن ۔ Géricault تے Delacroix رومانویت دے اہ‏م ترین مصوراں وچو‏ں سن ۔ بعد دے مصور فطرت (باربیزان اسکول) نو‏‏ں بیان کرنے وچ کدرے ودھ حقیقت پسند سن ۔ حقیقت پسندانہ تحریک د‏‏ی قیادت کورباٹ تے ڈیمنیئر آنورے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ فرانس وچ کلاؤڈ مونیٹ ، ایڈگر ڈیگاس ، پیئر-آگسٹ رینوئر تے کیملی پیسارو جداں مصوراں دے ذریعہ تاثریت نو‏‏ں تیار کيتا گیا سی۔ صدی دے اختتام پر، فرانس پہلے تو‏ں کدرے ودھ اختراعی فن دا مرکز بن گیا سی۔ ہسپانوی [[پابلو پکاسو]] ، بوہت سارے دوسرے غیر ملکی فنکاراں د‏‏ی طرح، اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی کئی دہائیاں تک فرانس آئے۔ فیر Toulouse-Lautrec, Gauguin تے Cézanne پینٹنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کیوبزم avant-garde تحریک ۲۰ويں صدی دے اوائل وچ پیرس وچ پیدا ہوئی۔ پیرس وچ [[لووغ|لوور]] دنیا دے سب تو‏ں وڈے تے مشہور عجائب گھراں وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں ۱۷۹۳ وچ پرانے شاہی محل وچ نويں انقلابی حکومت نے بنایا سی۔ فرانسیسی تے ہور فنکاراں دا فن جداں [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈاُچی]] د‏‏ی [[مونا لیزا]] تے روايتی یونانی وینس ڈی میلو، تے مصر تے مشرق وسطی دے قدیم فن تے سبھیاچار دے نمونے ایتھ‏ے وڈے پیمانے اُتے رکھے گئے نيں۔ === موسیقی === فرانس متنوع مقامی لوک موسیقی دے نال نال [[افریقہ]] ، لاطینی افریقہ تے [[ایشیا]] د‏‏ی طرزاں اُتے فخر کردا ا‏‏ے۔ [[شاستری سنگیت|کلاسیکی موسیقی]] دے میدان وچ ، فرانس نے گیبریل فاؤر جداں کئی افسانوی موسیقاراں نو‏‏ں پیدا کیتا، جداں کہ جدید پاپ موسیقی وچ مقبول فرانسیسی ہپ ہاپ، فرانسیسی راک، ٹیکنو/فنک تے ٹرن ٹیبلسٹ/ڈی جے د‏‏ی ترقی ہُندی نظر آندی ا‏‏ے۔ فرانس نے Fte de la Musique (پہلی بار ۱۹۸۲ وچ منعقد کیا)، اک میوزک فیسٹیول بنایا جو اس دے بعد تو‏ں دنیا بھر وچ اک رجحان بن گیا ا‏‏ے۔ ایہ موسم گرما دے دوران ہر ۲۱ جون نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ === سنیما === فرانس اپنی رومانوی سی اُتے مبنی فلماں دے لئی سب تو‏ں ودھ مشہور ا‏‏ے۔ فرانسیسی تھیٹر وچ بہترین نيں۔ کئی مشہور اداکاراں دا تعلق فرانس تو‏ں ا‏‏ے۔ فرانس اینیمیشن تے کارٹونز وچ ٹھیک ا‏‏ے۔ آپ اس د‏ی مشہور "Asterix" کامکس تے کچھ نويں Sisnema پروڈکشنز دے بارے وچ جان سکدے نيں۔ === ٹی وی === === کتاباں، اخبارات تے رسالے === فرانس وچ "ادبی سبھیاچار" دے لئی شہرت اے <ref>थिओडोर ज़ेड्लिन, किड और रेनॉल्ड्स में उद्धृत, 266</ref> تے فرانسیسی تعلیمی نظام وچ فرانسیسی ادب د‏‏ی اہمیت، فرانسیسی خبر رساں میڈیا فرانسیسی کتاب میلے تے کتاباں دے انعامات (جداں پرکس گونکورٹ، پرکس رینوڈوٹ یا پرکس فیمینا) اُتے فوکس کردا ا‏‏ے۔ ) اس تصویر نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی چیزاں دے ذریعے تے ادبی ٹیلی ویژن شو "Apostrophe" (برنارڈ پیوٹ د‏‏ی میزبانی وچ ) د‏‏ی (پرانی) کامیابی تو‏ں مضبوط کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ تصویر ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ دکھائے گئے اعداد و شمار دے مطابق نئيں آندی اے، جس وچ کہیا گیا سی کہ فرانسیسی، انگریزاں د‏‏ی طرح، اکثر کتاباں اُتے ۵۰٪ خرچ کردے نيں تے لائبریریاں تو‏ں ۱/۱۲ کتاباں ادھار لیندے نيں۔{{حوالہ درکار|date=مئی 2009}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है।  مئی 2009से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|براہ کرم حوالہ شام‏ل کرن]]'' &#x5D;</span></sup> [[श्रेणी:लेख जिनमें مئی ۲۰۰۹ से स्रोतहीन कथन हैं]] [[श्रेणी:सभी लेख जिनमें स्रोतहीन कथन हैं]] بھانويں فرانس وچ سرکاری خواندگی د‏‏ی شرح ۹۹٪ اے، کچھ دا اندازہ اے کہ بالغ آبادی وچ فعال انپڑھدا ۱۰٪ تے ۲۰٪ دے درمیان اے (تے جیل د‏‏ی آبادی وچ اس تو‏ں وی ودھ)۔ <ref name="Kidd and Reynolds, 261">किड और रेनॉल्ड्स, 261.</ref> سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ موسیقی، ٹیلی ویژن، کھیلاں تے ہور سرگرمیاں وچ کمی آئی اے، جدو‏ں کہ پڑھنا اج دے نوجوان فرانسیسی دا پسندیدہ مشغلہ ا‏‏ے۔ <ref name="Kidd and Reynolds, 261">किड और रेनॉल्ड्स, 261.</ref> تعلیمی اشاعت دے بحران نے فرانس نو‏‏ں وی متاثر کيتا اے (مثال دے طور اُتے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ فرانس د‏‏ی معروف تعلیمی اشاعتی تنظیم Presés Universitées de France (PUF) دا مالیا‏تی بحران دیکھو) <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 266.</ref> فرانس وچ ادبی ترجیح ناولاں اُتے مرکوز رہی (۱۹۹۷ وچ کتاباں د‏‏ی فروخت دا ۲۶٫۴ فیصد)، حالانکہ فرانسیسی امریکیو‏ں تے برطانوی لوکاں دے مقابلے وچ ودھ مضامین تے عصری موضوعات پڑھدے نيں۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 258 और 264.</ref> اس لسٹ وچ غیر ملکی افسانےآں دے فرانسیسی تراجم شام‏ل سن جنہاں وچ عصری ناول (کتاباں د‏‏ی کل فروخت دا ۱۳٪)، اس دے بعد جذبات‏ی ناول (۴٫۱٪)، جاسوسی تے جاسوسی ناول (۳٫۷٪)، "کلاسیکی" ادب (۳٫۵٪)، سائنس فکشن تے ہارر ناول (۱٫۳٪) تے شہوانی، شہوت انگیز ناول (۰٫۲٪) آندے نيں۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 265.</ref> اج فرانس وچ فروخت ہوݨ والے تمام ناولاں وچو‏ں ۳۰٪ دا انگریزی تو‏ں ترجمہ کيتا جاندا اے (مصنفاں جداں ولیم بوڈ، جان لی کیری، ایان میک ایون، پال آسٹر تے ڈگلس کینیڈی نے پڑھیا اے )۔ <ref name="time.com2">डोनाल्ड मॉरिसन, "द डेथ ऑफ़ फ्रेंच कल्चर", ''टाइम'', बुधवार 21 नवम्बर 2007. {http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1686532,00.html} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824193251/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1686532,00.html |date=2013-08-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824193251/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1686532,00.html|date=24 अगस्त 2013}}</ref> وکھ وکھ کتاباں دا اک ذیلی زمرہ مزاحیہ کتاباں نيں (خاص طور اُتے فرانکو-بیلجیئن کامکس جداں ٹنٹن تے ایسٹرکس)، جو ودھ سخت پابند فارمیٹ وچ شائع ہُندیاں نيں تے ۱۹۹۷ وچ کتاباں د‏‏ی کل فروخت دے ۴٪ د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 264.</ref> فرانسیسی فنکاراں نے گرافک ناول د‏‏ی صنف وچ ملک د‏‏ی قیادت د‏‏ی اے تے فرانس انگولمے انٹرنیشنل کامکس فیسٹیول د‏‏ی میزبانی کردا اے، جو یورپ دا سب تو‏ں وڈا مزاحیہ میلہ ا‏‏ے۔ فرانسیسی سبھیاچار دے ہور شعبےآں د‏‏ی طرح، کتابی سبھیاچار نو‏‏ں جزوی طور اُتے حکومت چلاندی اے، خاص طور اُتے سنٹر نیشنل ڈو لیور (نیشنل بک سنٹر) د‏‏ی نگرانی وچ ، وزارت سبھیاچار دے ڈائریکشن ڈو لیور ایٹ ڈی لا لیکچر دے ذریعے۔ فرانسیسی وزارت صنعت وی قیمتاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ اپنا کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ آخر کار، فرانس وچ کتاباں تے ہور ثقافتی مصنوعات اُتے VAT کھانے د‏‏ی اشیاء تے ہور ضروریات دے لئی ۵٫۵٪ کم کر دتا گیا اے ( [[:fr:Taxe sur la valeur ajoutée|ایتھ‏ے دیکھو]] )۔ جب فرانس وچ صحافت د‏‏ی گل آندی اے تاں علاقائی پریس (فرانسیسی اخبارات د‏‏ی لسٹ دیکھو) پچھلی صدیاں دے قومی روزناواں (جداں لی موندے تے لی فیگارو) تو‏ں کدرے ودھ اہ‏م اے: ۱۹۳۹ وچ اخبارات دا ۲/۳ حصہ سی۔ قومی روزنامے سن جدو‏ں کہ اج ۱/۴ تو‏ں وی کم نيں۔ <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 232.</ref> میگزین مارکیٹ اُتے فی الحال ٹی وی دے نامزد کردہ میگزیناں دا غلبہ اے <ref>किड और रेनॉल्ड्स, 236</ref> ، اس دے بعد لی نوویل آبزرویٹوائر، ایل ایکسپریس تے لی پوائنٹ جداں نیوز میگزین آندے نيں۔ == فن تعمیر تے ہاؤسنگ == آوا جائی دے لحاظ تو‏ں، بہت شہری تے چھوٹے شہراں جداں [[پیرس]] تے پینڈو علاقےآں دے درمیان طرز زندگی وچ نمایاں فرق موجود نيں۔ [[پیرس]] وچ تے کچھ حد تک دوسرے وڈے شہراں وچ ، بوہت سارے گھراناں دے پاس [[کار|گڈی]] نئيں اے تے اوہ عام طور اُتے مناسب پبلک ٹرانسپورٹ استعمال کردے نيں۔ ''میٹرو'' سب وے اُتے رش دے اوقات وچ ، پیرس دے باشندے پریشان نيں۔ پ‏ر، ایداں دے علاقےآں تو‏ں باہر، اک یا ودھ کاراں دا مالک ہونا عام گل اے، خاص طور اُتے خاندان دے بچےآں دے لئی۔ ''Train grande vitesse'' TGV ہائی سپیڈ ریل نیٹ ورک اک تیز رفتار ریل ٹرانسپورٹ اے جو ملک دے وکھ وکھ علاقےآں نو‏‏ں جوڑدی اے تے اپنے اخراجات خود برداشت کردی ا‏‏ے۔ ایہ آنے والے سالاں وچ بوہت‏ے فرانس تے یورپ دے بوہت سارے دوسرے تھ‏‏انو‏اں تک پہنچنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ اہ‏م تھ‏‏انو‏اں دے لئی ٹرین خدمات وقت د‏‏ی پابندی تے باقاعدہ نيں۔ == چھٹیاں == فرانس وچ ''lacité'' دے اصولاں تے ملک تو‏ں چرچ د‏‏ی علیحدگی دے باوجود، عوامی تے اسکول د‏‏ی تعطیلات عام طور اُتے رومن کیتھولک مذہبی کیلنڈر د‏‏ی پیروی کردیاں نيں (بشمول [[ایسٹر]] ، [[کرسمس]] ، اسشن ڈے، پینٹی کوسٹ، مریم دا مفروضہ، آل سینٹس ڈے، وغیرہ)۔ صرف نيں. یوم مزدور تے ہور قومی تعطیلات صرف سرکاری ایکٹ دے ذریعے فراہ‏م کردہ کاروباری تعطیلات نيں۔ ہور تعطیلات ''اجتماعی کنونشن'' (آجر تے ورکرز یونین دے درمیان معاہدہ) یا آجر دے معاہدے دے ذریعے دتی جاندیاں نيں۔ سرکاری تعلیمی سال د‏‏ی چھٹیاں دے پنج ادوار تھلے لکھے نيں: * ''آسامیاں'' ڈی لا ٹوسینٹ (آل سینٹس ڈے) - اکتوبر دے آخر وچ ڈیڑھ ہفتے تو‏ں شروع ہُندیاں نيں۔ * ''آسامیاں'' ڈی نول ( [[کرسمس]] ) - دو ہفتے، نويں سال دے بعد ختم ہُندیاں نيں۔ * ''آسامیاں d'hivre'' ( [[سیاݪ]] ) - مارچ تے فروری وچ دو ہفتے۔ * ''Vacancies'' de [[ایسٹر|printemps]] ( [[بہار]] ) پہلے خالی جگہاں de ''Pâques'' (Ester) - اپریل تے مئی وچ دو ہفتے۔ * ''آسامیاں'' d'été ( [[موسم گرما]] ), یا grandes ''vacances'' (لفظی: لمبی چھٹیاں) - تے جولائ‏ی تے اگست دے دو مہینے۔ یکم مئی نو‏‏ں لیبر ڈے ( ''لا'' فیٹ ڈو ٹریول) پر، فرانسیسی اک دوسرے نو‏‏ں وادی د‏‏ی للی دیندے نيں۔ ۱۴ جولائ‏ی اک قومی تعطیل اے (جسنو‏ں انگریزی وچ Bastille Day کہیا جاندا اے )۔ فوجی پریڈ، جسنو‏ں Défilés du 14 juillet کہیا جاندا اے، [[پیرس]] وچ [[شانزے لیزے|Champs-lysées]] ایونیو اُتے صدر جمہوریہ دے سامنے وڈے پیمانے اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ۲ نومبر نو‏ں، آل سولز ڈے (La ''Fte'' des morts) روايتی طور اُتے فرانسیسی مردہ کنبہ دے افراد د‏‏ی قبراں اُتے [[گل داؤدی|کرسنتھیممس]] رکھدا ا‏‏ے۔ ۱۱ نومبر نو‏ں، یادگاری دن (Le ''Jour'' du Souvenir) اک سرکاری تعطیل ا‏‏ے۔ فرانس وچ [[کرسمس]] عام طور اُتے کرسمس دے موقع اُتے منایا جاندا اے، جس دا آغاز روايتی کھانے تو‏ں ہُندا اے (عام پکواناں وچ سیپ (کھیرا، باؤڈین بلین تے بوچے ڈی نول) شام‏ل نيں، اس دے بعد لوک (کیتھولک وچ ) اوہ لوک آندے نيں جو سال دے دوسرے اوقات وچ چرچ نئيں جاندے ) وی شرکت کرن۔ Candelams ( ''La'' Chandeleur) کریپ دے نال منایا جاندا ا‏‏ے۔ اک مشہور کہاوت اے کہ جے باورچی اکیلے ہی دوسرے ہتھ وچ سک‏‏ے دے نال کریپ پھیر سکدا اے تاں آنے والا پورا سال اس خاندان د‏‏ی خوشحالی نو‏‏ں یقینی بناندا ا‏‏ے۔ اینگلو سیکسن تے امریک‏‏ی چھیويں [[ہالووین]] د‏‏ی مقبولیت اودو‏ں ودھنے لگی جدو‏ں اسنو‏ں ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ٹریڈ یونیناں نے متعارف کرایا۔ اس دے بعد اگلی چند دہائیاں دے دوران اس د‏ی ترقی رکدی دکھائی دیندی ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * نارمنڈی دا فن تعمیر * کیتھرینیٹ * فرانس د‏‏ی آبادیات * فرانس دے قابل ذکر باغات * فرانسیسی لوکاں د‏‏ی لسٹ == حوالے == * برنسٹین، رچرڈ۔ ''نازک گلوری: فرانس تے فرانسیسی دا اک پورٹریٹ'' ۔ پلم، ۱۹۹۱۔ * کیرول، ریمنڈ۔ کیرول ووک، مترجم۔ ''ثقافتی مس نو‏‏ں سمجھنا: فرانسیسی-امریک‏‏ی تجربہ'' ۔ یونیورسٹی آف شکاگو پریس، ۱۹۹۰۔ * ڈارٹن، رابرٹ۔ ''فرانسیسی ثقافتی تریخ وچ عظیم بلی دا ماسکریڈ تے آنر د‏‏ی اقساط۔'' ونٹیج، 1984. ISBN 0-394-72927-7 * ڈونسی، ہیو، ایڈ. ''فرانسیسی پاپولر کلچر: اک تعارف۔'' نیویارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس (آرنلڈ پبلشرز)، ۲۰۰۳۔ * ڈی جین، جان۔ ''اسٹائل دا جوہر: کس طرح فرانسیسی نے اعلیٰ فیشن، عمدہ کھانا، وضع دار کیفے، انداز، نفاست تے گلیمر د‏‏ی ایجاد کيتی۔'' نیویارک: فری پریس، 2005. ISBN 978-0-7432-6413-6 * فوربس، جِل تے مائیکل کیلی، ایڈز۔ ''فرانسیسی ثقافتی مطالعہ: اک تعارف۔'' کلیرینڈن پریس، 1996. ISBN 0-19-871501-3 * گوپنک، ایڈم۔ ''پیرس تو‏ں چاند۔'' رینڈم ہاؤس، ۲۰۰۱۔ * ہال، ایڈورڈ ٹویچل تے ملڈریڈ ریڈ ہال۔ ''ثقافتی فرق نو‏‏ں سمجھنا: جرمن، فرانسیسی تے امریک‏‏ی۔'' انٹر کلچرل پریس، ۱۹۹۰۔ * ہاورتھ، ڈیوڈ تے جارجیئس وروزاکیس۔ ''معاصر فرانس: فرانسیسی سیاست تے معاشرے دا اک تعارف۔'' نیویارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس (آرنلڈ پبلشرز)، ۲۰۰۳۔ ISBN 0-340-74187-2 * کیلی، مائیکل۔ ''فرانسیسی ثقافتی تے معاشرہ: ضروری چیزاں۔'' نیویارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس (آرنلڈ پبلشرز)، ۲۰۰۱۔ (اک حوالہ گائیڈ) * کِڈ، ولیم تے شان رینالڈز، ایڈز۔ ''عصری فرانسیسی ثقافتی مطالعہ۔'' آرنلڈ پبلشرز، 2000. ISBN 0-340-74050-7 * نادیو، جین بینو تے جولی بارلو۔ ''سٹھ ملین فرانسیسی غلط نئيں ہو سکدے: اسيں فرانس تو‏ں کیو‏ں محبت کردے نيں لیکن فرانسیسیاں تو‏ں نئيں۔'' سورس بکس بزنس، 2003. ISBN 1-4022-0045-5 * روب، گراہ‏م۔ ''فرانس د‏‏ی دریافت: اک تاریخی جغرافیہ، انقلاب تو‏ں پہلی جنگ عظیم تک۔'' نیویارک: نورٹن، 2007. ISBN 978-0-393-05973-1 * {{In lang|fr}} ولی، لارنس تے جین فرانکوئس بریر۔ ''لیس فرانسیس'' تیسرا ایڈیشن۔ پرینٹس ہال، ۲۰۰۱۔ * <span class="goog-gtc-fnr-highlight">زیڈلن</span> ، تھیوڈور تے فلپ ٹرنر، ایڈز۔ ''فرانسیسی'' کوڈانشا انٹرنیشنل، ۱۹۹۶۔ == نوٹس == {{حوالے|۲}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20101222140434/http://www.frenchculture.org/ Frenchculture.org] * [https://web.archive.org/web/20090904131558/http://www.frenchculturenow.com/ Frenchculturenow.com] * [https://web.archive.org/web/20080512093128/http://info-france-usa.org/atoz/index.asp مختصر وچ فرانس / A (A) تو‏ں Z (Z) فرانس] - امریکا وچ فرانسیسی سفیر * [https://web.archive.org/web/20080509141853/http://www.info-france-usa.org/atoz/culture.asp سبھیاچار تے تفریح] - ذیلی صفحہ * [https://web.archive.org/web/20080509145807/http://www.info-france-usa.org/atoz/social.asp فرانسیسی سوسائٹی] - ذیلی صفحہ * [https://web.archive.org/web/20071124142010/http://www.insee.fr/en/home/home_page.asp قومی ادارہ برائے شماریات تے اقتصادی مطالعہ] (INSEE) * موریسن، ڈان۔ [https://web.archive.org/web/20120822113141/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1686532,00.html?xid=site-cnn-partner "فرانسیسی سبھیاچار د‏‏ی موت،"] ''وقت'' * [https://web.archive.org/web/20101222092015/http://www.non-solo-arte.com/chardin-paintings.html چارڈین د‏‏ی پینٹنگز فن د‏‏ی تریخ وچ فرانسیسی سبھیاچار د‏‏ی اہمیت د‏‏ی صرف اک مثال نيں۔] * [https://web.archive.org/web/20110427064341/http://lyoncityblog.fr/ لیون وچ فرانسیسی سبھیاچار] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:فرانس]] aczla8tx5drjdq763hh76knbo0vznny 0 118661 712077 618339 2026-09-26T11:08:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712077 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} '''خاتون سکھیا دا سماجی-معاشی اثر''' قومانتری ترقی دے اندر کھوج دا اکّ اہم کھیتر اے۔ کھیتراں وچ عورتاں دی سکھیا دی مقدار وچ وادھا ترقی دے اچّ پدھراں نال تعلق رکھدا اے۔ کجھ اثر [[معاشی ترقی]] نال متعلق ہن۔ عورتاں دی سکھیا عورتاں دی آمدن وچ وادھا کردی اے اتے [[کل گھریلو پیداوار|جیڈیپی]] وچ وادھا کردی اے۔ ہور اثر [[سماجی تبدیلی|سماجی ترقی]] نال متعلق ہن۔ لڑکیاں نوں سکھئت کرن نال بہت سارے سماجی لابھ ہندے ہن، جس وچ کئی عورتاں دے بااختیار بنانا نال متعلق ہن۔ == کھوج == انسانی ترقی وچ حالیہ کھوج نے عورتاں دی سکھیا اتے قومانتری ترقی دے وچ اکّ مضبوط تعلق قائم کیتا اے۔ قومانتری ترقی غریب کھیتراں وچ سماجی اتے معاشی ترقی نال متعلق اکّ اکادمک نظم و ضبط اے۔ خاص طور اُتے، کھوجکرتا ایہہ مقرر کرن دی کوشش کردے ہن کہ کہڑے کارک ترقی دیاں دراں وچ انتر دی وضاحت کردے ہن۔ عورتاں دی سکھیا سماجی اتے معاشی ترقی دیاں دراں دے پچھے اکّ پرمکھ وضاحتی تبدیلی اے،<ref name="Klasen2002">Klasen, Stephan. "[https://web.archive.org/web/20141115152019/http://wber.oxfordjournals.org/content/16/3/345.full.pdf+html Low Schooling for Girls, Slower Growth for All? Cross-Country Evidence on the Effect of Gender Inequality in Education on Economic Development]۔" The World Bank Economic Review 16, no. 3 (2002): 345-373.</ref> اتے دوواں نال اکّ مثبت تعلق دکھایا گیا اے۔<ref name="HillKing1998" /><ref name="DollarGatti19992">Dollar, David, and Roberta Gatti. [http://darp.lse.ac.uk/frankweb/courses/EC501/DG.pdf Gender Inequality, Income, and Growth: Are Good Times Good for Women?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140207171253/http://darp.lse.ac.uk/Frankweb/courses/EC501/DG.pdf |date=2014-02-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140207171253/http://darp.lse.ac.uk/Frankweb/courses/EC501/DG.pdf |date=2014-02-07}}۔ Washington D.C.: The World Bank, 1999.</ref> اگھے معیشت دان لارینس سمرس دے مطابق، "لڑکیاں دی سکھیا وچ سرمایہ کاری ترقیاتی دنیا وچ مہیا سبھ توں ودھ-منافعے والی سرمایہ کاری ہو سکدا اے۔"<ref name="HillKing1998" /> صنفی عدم مساوات نوں بند کرنا وی [[دہِ صدی ترقی مقصد|اقوام متحدہ دے ملینیئم ترقی ٹیچیاں]] وچوں اکّ اے۔<ref>UN. "United Nations Millennium Development Goals." UN News Center. http://www.un.org/millenniumgoals/gender.shtml (accessed نومبر 24, 2013)۔</ref> === ماپ === کھوجکرتاواں دے ترقی اُتے عورتاں دی سکھیا دے اثرات نوں ماپن دے کئی طریقے ہن۔ عام طور اُتے، مطالعہ اپنے آپ نوں لڑکیاں اتے لڑکیاں دے سکھیا پدھراں وچکار صنف پاڑے نال فکرمند کردے ہن نہ کہ صرف عورتاں دی سکھیا دے پدھر نال۔<ref name="HillKing1998" /><ref name="PsacharopoulosPatrinos20042" /> ایہہ عورتاں دی سکھیا دے خاص اثرات نوں عام طور اُتے سکھیا دے لابھاں توں وکھ کرن وچ مدد کردا اے۔ نوٹ کرو کہ کجھ مطالعہاں، خاص طور اُتے وڈی عمر دے مطالعہ، صرف عورتاں دے کل سکھیا پدھراں اُتے نظر ماردے ہن۔<ref name="DollarGatti19992" /> سکھیا دے پدھر نوں ماپن دا اکّ طریقہ ایہہ دیکھنا اے کہ سکول دے ہریک پڑاء توں ہریک صنف گریجوئیٹ دی کنی فیصد اے۔ اسے طرحاں دا، ودھیرے صحیح طریقہ ایہہ اے کہ ہریک صنف دے ممبر ولوں حاصل کیتی سکولی پڑھائی دے سالاں دی اوسط آبادی نوں ویکھنا۔ اکّ تیجی پہنچ ہریک صنف لئی [[خواندگی]] دراں دی ورتوں کردی اے، کیونکہ خواندگی سکھیا دے سبھ توں پرانے اتے پرائمری ادیساں وچوں اکّ اے۔ <ref name="HillKing1998" /> اس توں پتہ لگدا اے کہ کنی سکھیا حاصل کیتی گئی سی پر ایہہ کنی بااثر سی۔ معاشی ترقی نوں ماپن دا سبھ توں عام طریقہ اے [[کل گھریلو پیداوار|جیڈیپی]] دے وادھے وچ تبدیلیاں نوں ویکھنا۔ ایہ یقینی کرن لئی کہ اکّ کنیکشن اے، وکھ-وکھ دیساں وچ وکھ-وکھ ویلے دے دوران تعلقاں دا تجزیہ کیتا جاندا اے۔ عام طور اُتے دتا گیا نتیجہ اکّ مقابلتاً ستھر اوسط اثر ہندا اے، حالانکہ ویلے دے نال تبدیلی نوں وی ماپیا جا سکدا اے۔<ref name="Patrinos2008" /> کسے انسان نوں سکھیا دے لابھاں دا وی تجزیہ کیتا جا سکدا اے۔ ایہہ سبھ توں پہلاں سکھیا دی لاگت اتے سکول وچ داخل ہون دے سالاں دوران کمائی ہون والی آمدنی دی مقدار دا پتہ لگا کے کیتا جاندا اے۔ ایہناں دوناں مقداراں دے جوڑ اتے سکھیا دے کارن آمدن وچ کل وادھے وچ انتر خالص واپسی اے۔<ref name="Patrinos2008">Patrinos, Harry. "[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=EL2j2dW9lCgC&oi=fnd&pg=PA53 Returns to Education: The Gender Perspective]۔" In Girls' Education in the 21st Century: gender equality, empowerment, and economic growth. Washington DC: World Bank, 2008. 53-66.</ref> == معاشی ترقی اُتے اثر == عورتاں دی سکھیا توں انسان اتے دیس دوواں نوں لابھ ہندا اے۔ اوہ انسان جو سکھیا وچ سرمایہ کاری کردے ہن اوہناں نوں اپنے جیون دور دوران اکّ خالص مالیاتی لابھ حاصل ہندا اے۔<ref name="PsacharopoulosPatrinos20042" /> عالمی بینک دے مکھ سکھیا معیشت دان، ہیری پیٹرینوز دے مطابق،<ref name="WBPatrinos">{{Cite web |title=Harry Patrinos |url=http://www.worldbank.org/en/about/people/harry-patrinos}}</ref> "رٹرن دی نجی در دے اندازےآں مطابق، سکھیا دی منافع بغیر تنازعہ، بوہت وسیع اتے عالمگیر اے۔"<ref name="Patrinos2008" /> ایہہ اصول خاص طور اُتے عورتاں لئی اے، جو سکھیا وچ سرمایہ کاری کیتے سروتاں اُتے مرداں دے مقابلے 1.2% زیادہ رٹرن دی امید کر سکدیاں ہن۔<ref name="PsacharopoulosPatrinos20042" /> لڑکیاں نوں اکّ سال دی وادھو سکھیا حاصل کرن نال اوہناں دیاں تنخواہاں وچ 10-20% وادھا ہندا اے۔<ref name="LevineEtAl2008">Levine, Ruth, Cynthia Lloyd, Margaret Greene, and Caren Grown. [http://www.ungei.org/infobycountry/files/file_GirlsCount.pdf Girls count: a global investment & action agenda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819030708/http://www.ungei.org/infobycountry/files/file_GirlsCount.pdf |date=2016-08-19}}۔ Washington, DC: Center for Global Development, 2008.</ref> ایہہ وادھا اکّ لڑکے نوں سکولی پڑھائی دے اکّ وادھو سال حاصل کرن اُتے متعلق رٹرن نالوں 5% ودھ اے۔<ref name="LevineEtAl2008" /> ایہہ انفرادی مالیاتی لابھ کسے دیس دی سمچی معاشی پیداواری صلاحیت وچ وادھا کردا اے۔ کڑیاں دی سکولی پڑھائی وچ گھٹ نمائندگی کیتی جاندی اے، مطلب کہ خاص طور اُتے عورتاں نوں سکھئت کرن دے مقصد نال کیتیاں سرمایہ کاریاں نوں وڈا منافع پیدا کرنا چاہیدا اے۔<ref name="Schultz2002">Schultz, T. Paul. [http://www.development.wne.uw.edu.pl/uploads/Courses/DW_Schultz_girls.pdf Why governments should invest more to educate girls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035020/http://www.development.wne.uw.edu.pl/uploads/Courses/DW_Schultz_girls.pdf |date=2016-03-04}}۔ New Haven, CT: Economic Growth Center, Yale University, 2001.</ref> حالانکہ عورتاں دی سکھیا وچ سرمایہ کاری ہر جگہ موجود نہیں اے، ڈیوڈ ڈالر اتے روبرٹا گیٹٹی نے کھوجاں پیش کیتیاں ہن جو درساؤندیاں ہن کہ ایہہ فیصلہ، عورتاں وچ سرمایہ کاری کرن وچ ہور اکامیابیاں دے نال، "ترقیاتی دیساں لئی اکّ کامیاب معاشی آپشن" نہیں اے اتے "اوہ دیس جو گھٹّ- سرمایہ کاری ہولی-ہولی ودھدا اے۔<ref name="DollarGatti19992" /> کڑیاں وچ سرمایہ کاری نہ کرن دے موقعے دی لاگت نوں مکمل روپ وچ دیکھدے ہوئے، کل کھنجھی ہوئی جیڈیپی وادھا در 1.2% اتے 1.5% دے وچکار اے۔<ref name="ChaabanCunningham2011">Chaaban, Jad, and Wendy Cunningham. [https://ssrn.com/abstract=1907071 Measuring the economic gain of investing in girls: the girl effect dividend]۔ Washington, D.C.: The World Bank, 2011.</ref> وکھ-وکھ کھیتراں نوں دیکھدے ہوئے، ایہہ اندازہ لگایا گیا اے کہ جیڈیپی ترقی وچ انتر دا 0.4-0.9% صرف سکھیا وچ صنف پاڑے وچ انتر دے کارن اے۔<ref name="Klasen2002" /> تعلیمی صنف پاڑے دا اثر ادوں ودھیرے اجاگر ہندا اے جدوں کوئی دیس معمولی طور اُتے غریب ہندا اے۔<ref name="DollarGatti19992" /> اس طرحاں عورتاں وچ سرمایہ کاری کرن دا اتشاہ ودھدا جاندا اے کیونکہ اکّ دیس اتِ غریبی توں باہر نکلدا اے۔<ref name="DollarGatti19992" /> کل معاشی ترقی دے نال-نال، عورتاں دی سکھیا سماج وچ دولت دی ونڈ دی برابری نوں وی ودھاؤندی اے۔ اس نوں حاصل کرن لئی ودھی ہوئی عورتاں دی سکھیا اہم اے کیونکہ ایہہ غریب عورتاں، خاص طور اُتے وانجھے گروہاں نوں نشانہ بناؤندا اے۔<ref name="Hanushek20082">Hanushek, Eric. "[https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=EL2j2dW9lCgC&oi=fnd&pg=PA23 Schooling, Gender Equity, and Economic Outcomes]۔" In Girls' education in the 21st century: gender equality, empowerment, and economic growth. Washington DC: World Bank, 2008. 23-40</ref> اس گل دا وی ثبوت اے کہ اکّ ترقیاتی دیس لئی تعلیمی حصول وچ گھٹ صنفی عدم مساوات سماج وچ گھٹ سمچی آمدنی نابرابری نال متعلق اے۔<ref name="Hanushek20082" /> == سماجی ترقی اُتے اثر == عورتاں دی سکھیا اہم سماجی ترقی ول لے جاندی اے۔ کجھ سبھ توں اہم سماجی لابھاں وچ شامل ہن جنن دراں وچ کمی اتے گھٹ بال موت در، اتے گھٹ ماواں دی موت در۔<ref name="HillKing1998">King, Elizabeth M.، and M. Anne Hill. [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=DL8uSGzj8YIC&oi=fnd&pg=PR12&dq=King,+Elizabeth+M.،+and+M.+Anne+Hill.+Women%27s+education+in+developing+countries+barriers,+benefits,+and+policies&ots=S24BzlCMM-&sig=L7CSB9ykslgR69DbIMTIN6mKXq4 Women's education in developing countries barriers, benefits, and policies]۔ Baltimore: Published for the World Bank [by] the Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> سکھیا وچ صنف پاڑے نوں بند کرن نال صنف برابری وی ودھدی اے، جو اپنے آپ وچ اہم منی جاندی اے اتے کیونکہ ایہہ صنف دی پرواہ کیتے بناں لوکاں لئی برابر حق اتے موقعے یقینی بناؤندا اے۔<ref name="Nussbaum2011">Nussbaum, Martha. Creating capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 2011.</ref> عورتاں دی سکھیا دے عورتاں لئی وی علمی لابھ ہن۔<ref name="Kabeer20052">Kabeer, Naila. "[http://www.visionaryvalues.com/wiki/images/Gender_Equality_and_Empowerment_MDG_Kabeer.pdf Gender Equality And Women's Empowerment: A Critical Analysis Of The Third Millennium Development Goal]۔" Gender & Development 13, no. 1 (2005): 13-24.</ref> سدھریاں علمی یوگتاواں عورتاں لئی جیون دی گنوتا نوں ودھاؤندیاں ہن<ref name="Nussbaum2011" /> اتے ہور لابھاں دی اگوائی کردیاں ہن۔ اسدی اکّ اداہرن ایہہ اے کہ پڑھیاں-لکھیاں عورتاں اپنے اتے اپنے بچیاں دوواں لئی صحت نال متعلق فیصلے لین دے بہتر اہل ہن۔<ref name="Kabeer20052" /> علمی قابلیت عورتاں وچ سیاسی بھاگی داری؉ ودھاؤن لئی وی ترجمہ کردی اے۔<ref name="Kabeer20052" /> پڑھیاں-لکھیاں عورتاں شہری بھاگی داری؉ وچ شامل ہون اتے سیاسی میٹنگاں وچ شامل ہون دی زیادہ سمبھاونا رکھدیاں ہن، اتے اجہیاں کئی اداہرناں ہن جیہناں وچ ترقیاتی دیساں وچ پڑھیاں-لکھیاں عورتاں سیاسی اندولناں ولوں اپنے لئی لابھ سرکھیت کرن دے یوگ سن۔<ref name="LevineEtAl2008" /><ref name="Kabeer20052" /> ثبوت پڑھیاں-لکھیاں عورتاں والے دیساں وچ لوکتنتری حکمرانی دی ودھدا امکان ول وی اشارہ کردے ہن۔<ref name="LevineEtAl2008" /> گھر وچ عورت دا کردار نال متعلق لابھ وی ہن۔ پڑھیاں-لکھیاں عورتاں نوں گھٹ گھریلو تشدد دا ساہمنا کرنا پیندا اے، بھاویں کہ روزگار دی حالت ورگے ہور سماجی حالت سوچکاں دی پرواہ کیتے بناں۔<ref name="Sen1999">Sen, Purna. "Enhancing Women's Choices In Responding To Domestic Violence In Calcutta: A Comparison Of Employment And Education." The European Journal of Development Research 11, no. 2 (1999): 65-86.</ref> سکھیا والیاں عورتاں وی پروار دی فیصلے لین دی عمل وچ ودھیرے شامل ہندیاں ہن اتے اکّ مقررہ ویلے وچ ہور فیصلے لین دی رپورٹ کردیاں ہن۔<ref name="LevineEtAl2008" /><ref name="Kabeer20052" /> خاص طور اُتے، ایہہ لابھ معاشی فیصلیاں تک پھیلدے ہن۔<ref name="Kabeer20052" /> اکّ عورت دی ایجنسی نوں ودھاؤن دے اندرونی ملّ توں علاوہ،<ref name="Kabeer20052" /> عورتاں دا پروار وچ ودھیرے سرگرم کردار نبھاؤنا پروار دے میمبراں لئی سماجی لابھ وی لیاؤندا اے۔ جس گھر وچ ماں پڑھی-لکھی ہندی اے، اتھے بچے اتے خاص کرکے کڑیاں دے سکول جان دا امکان ودھ ہندی اے۔<ref name="HillKing1998" /><ref name="BirdsallLevineIbrahim2005">Birdsall, Nancy, Ruth Levine, and Amina Ibrahim. "[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1465-3435.2005.00230.x/abstract Towards Universal Primary Education: Investments, Incentives, And Institutions]۔" European Journal of Education 40, no. 3 (2005): 337-349.</ref> جیہناں گھراں وچ ماں پڑھی-لکھی نہیں اے، اتھے بالغ [[خواندگی]] پروگرام اسدھے طور اُتے ماواں نوں سکھیا دی قیمت سکھاؤن وچ مدد کر سکدے ہن اتے اوہناں نوں اپنے بچیاں نوں سکول بھیجن لئی مُتحرک کر سکدے ہن۔<ref name="BirdsallLevineIbrahim2005" /> اکّ پڑھے-لکھے پیؤ دی بجائے اکّ پڑھی-لکھی ماں ہون نال جڑے بچیاں لئی بہت سارے ہور لابھ وی ہن، جس وچ اچّ بچن دیاں دراں اتے بہتر پوشن شامل ہن۔<ref name="Schultz2002" /> == اثر دیاں سیماواں == کجھ اجیہے معاملے ہن جیہناں وچ عورتاں دی سکھیا دا ترقی اُتے گھٹ اثر پیندا اے۔ معاشی طور اُتے، غریبی دے اچّ پدھر دا ساہمنا کر رہے کھیتراں وچ عورتاں وچ سرمایہ کاری کرن دے لابھ بہت گھٹ ہن۔ <ref name="DollarGatti19992" /> نال ہی، کجھ معاملیاں وچ عورتاں نوں جو سکھیا ملدی اے، اوہ مرداں دے مقابلے بہت گھٹ گنوتا والی ہندی اے، اسدی فعالیت نوں گھٹاؤندا اے۔<ref name="Kabeer20052" /> ایہہ ورتارا سکولاں وچ اکھوتی لکویں پاٹھکرم دے نال ہو سکدا اے، جتھے کجھ قدراں-قیمتاں نوں مضبوط کیتا جاندا اے۔<ref name="Kabeer20052" /> منڈیاں دی اتمتا اُتے زور دین نال پڑھیاں-لکھیاں عورتاں نوں گھٹ تنخواہ والیاں روایتی طور اُتے عورتاں دیاں نوکریاں دے پکھ وچ معاشی موقعیاں نوں پاس کرن دا کارن بن سکدا اے، جس دے معاشی اتے سماجی نتیجے ماڑے ہندے ہن۔<ref name="Kabeer20052" /> دوجے معاملیاں وچ، پاٹھکرم واضع طور اُتے صنف دے بنیاد اُتے وکھرا ہو سکدا اے۔<ref name="El‐Sanabary 141–150">{{Cite journal|last=El‐Sanabary|first=Nagat|date=جنوری 1994|title=Female Education in Saudi Arabia and the Reproduction of Gender Division|journal=Gender and Education|language=en|volume=6|issue=2|pages=141–150|doi=10.1080/0954025940060204|issn=0954-0253}}</ref> اداہرن لئی، [[سعودی عرب]] وچ، مرداں اتے عورتاں لئی پاٹھکرم وچ انتر سرکاری پالیسی ولوں اہلت اے جو مطالعہ دے کھیتراں وچ وکھ وکھ پہنچ بناؤندا اے۔<ref name="El‐Sanabary 141–150" /> ایہہ پالیسیاں تعلیمی ماحول اتے پاٹھاں دی ورتوں کرکے پروار متعلق عورتاں دے کرتواں دے لنگی وچاراں نوں لاگوُ کرن لئی، اوہناں دے اپنے کم اتے سکھیا سمیت، روڑھیوادی صنف کرداراں دے وچاراں نوں وی مُتحرک کردیاں ہن۔<ref name="El‐Sanabary 141–150" /> پرائمری سکول وچ، خاتون طالب علم سوئی دا کم، گھریلو سائنس، اتے بال کلیان دا مطالعہ کردے ہن جدوں کہ مرد طالب علم لکڑ اتے دھات دے دست کاری دا مطالعہ کردے ہن۔<ref name="El‐Sanabary 141–150" /> سیکنڈری سکول وچ، مرد طالب علماں نوں تکنیکی اتے کتامکھی سکھلائی تک پہنچ دتی جاندی اے جو کہ خاتون طالب علماں نوں نہیں ملدی۔<ref name="El‐Sanabary 141–150" /> اجہیاں حالات وی ہن جیہناں وچ عورتاں دی سکھیا میکرو-پیمانے اُتے ترقی وچ مدد کردی اے پر اکّ پروار لئی ایوگ اے۔ اداہرن لئی سعودی عرب وچ، عورت روزگار وچ وادھے دے نال-نال عورت سکھیا وچ ترقی دا سعودی اہلکاراں وچ صنف ونڈ اُتے بہتا اثر نہیں پیا اے۔ سعودی عرب وچ زیادہ تر کم کاجی عورتاں روائتی عورتاں دے کتیاں وچ کم کردیاں ہن جویں کہ ٹیچنگ، دوائی، نرسنگ اتے سماجی کم۔ اس نال اہلکاراں نوں وکھ کیتا جاندا اے اتے خاتون گریجوئیٹاں لئی روزگار لبھنا مشکل ہو جاندا اے۔ نتیجے وجوں دیس اکّ وڈی مسئلہ دا ساہمنا کردا اے، جو کہ پڑھیاں-لکھیاں عورتاں دی اچّ بے روزگاری در اے۔ اوہناں سماجاں وچ جتھے عورتاں دا [[ویاہ|ویاہ ہو جاندا]] اے اتے پروار نوں چھڈّ دتا جاندا اے جدوں کہ مرد واپس رہندے ہن اتے اپنے ماپیاں دی دیکھ بھال کردے ہن، ماپیاں لئی پتراں وچ سرمایہ کاری کرنا ودھیرے قیمتی ہندا اے۔ اس توں علاوہ، جدوں کہ سکھیا دے سارے پدھراں نوں دیکھدے ہوئے عورتاں دی سکھیا وچ سرمایہ کاری کرن نال اکّ اچّ سمچی واپسی ہندی اے، پرائمری سکول ولوں مرداں وچ سرمایہ کاری کرن دی واپسی دی اچّ در ہندی اے۔<ref name="PsacharopoulosPatrinos20042">Psacharopoulos, George, and Harry Anthony Patrinos. "[http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/IW3P/IB/2002/09/27/000094946_02091705491654/Rendered/PDF/multi0page.pdf Returns To Investment In Education: A Further Update]۔" Education Economics 12, no. 2 (2004): 111-134.</ref> ایہہ اوہناں پریواراں نوں دندا اے جو صرف اپنے بچیاں نوں پرائمری سکول وچ بھیجن دی سکیم بنا رہے ہن تاں جو اوہ اپنیاں دھیاں دی سکھیا نالوں اپنے پتراں دی سکھیا وچ سرمایہ کاری کرن۔ سماجی طور اُتے، سماجی صنف کرداراں عورتاں لئی صنف برابری نوں بہتر بناؤن لئی عورتاں دی سکھیا دی اہلیت نوں روک سکدیاں ہن۔<ref name="Kabeer20052" /> ایہہ خاص طور اُتے ادوں ہندا اے جدوں عورتاں لئی سکھیا نوں تہذیبی طور اُتے عورتاں نوں ودھیرے آکرشک پتنیاں بناؤن دے زریعہ وجوں دیکھیا جاندا اے۔<ref name="Kabeer20052" /> کجھ کھوجکرتا ایہہ دعوہ نہیں کردے کہ عورتاں دی سکھیا دا ترقی اُتے بہت گھٹ اثر پیندا اے، پر اس دی بجائے کھوج دیاں ودھیاں اُتے سوال اٹھاؤندے ہن جو ایہہ درساؤندے ہن کہ اسدا وڈا اثر اے۔ اکّ مدعا جس نوں کھوجکرتا مندے ہن اوہ اے سکھیا دے پدھراں دی تلنا کرن وچ مشکل۔<ref name="Hanushek20082" /> دو وکھ-وکھ دیساں وچ سکولی پڑھائی دے اکو سال دی تعلیمی سامان بہت وکھری ہو سکدی اے۔ اسے طرحاں، جس نوں وکھ-وکھ دیساں وچ 'پرائمری سکول' کیہا جاندا اے، اوہ مکمل طور اُتے وکھ-وکھ ہو سکدا اے۔ نال ہی، جدوں کہ ترقی یافتہ دیساں وچ سکھیا لئی مکمل جانکاری موجود اے، ڈیٹا صرف ترقیاتی دیساں دی اکّ چھوٹی جہی گنتی لئی مہیا اے۔<ref name="Hanushek20082" /> ایہہ سوال وچ لیاؤندا اے کہ نتیجیاں نوں سارے ترقیاتی دیساں لئی کس حدّ تک عام کیتا جا سکدا اے۔<ref name="Hanushek20082" /> اس توں علاوہ، جدوں کہ خالص معاشی لابھ مقابلتاً ووادپورن ہن، مطالعہاں وچکار کجھ پرورتنشیلتا دے نال، سماجی لابھاں نوں کویں ماپنا اے اس بارے کجھ انتر اے۔<ref name="PsacharopoulosPatrinos20042" /> == بھارت وچ عورت سکھیا اتے سماجک-معاشی کارکاں وچکار تعلق == سبھ توں گھٹ عورتاں دی خواندگی والا راج [[راجستھان]] اے، 52.66% نال۔ <ref name=":0">{{Cite web |title=State of Literacy |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |website=Census India}}</ref> راجستھان وچ 20.8% مرد طالب علم اچّ سکھیا حاصل کرن لئی جاندے ہن، جدوں کہ اس توں گھٹ 14.9% عورتاں اگے دی سکھیا حاصل کرن لئی جاندے ہن۔ <ref name=":1">{{Cite web |date=2013 |title=ALL INDIA SURVEY ON HIGHER EDUCATION 2011-12 Provisional |url=http://mhrd.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics/AISHE2011-12P_1.pdf |website=Ministry of Human Resource Development, India}}</ref> کیرلا اتے راجستھان دی تلنا وچ جٹلتا جیڈیپی دے معاملے وچ راجستھان دی اچّ درجابندی وچ دیکھی جاندی اے، سارے بھارتی راجاں وچوں 9ویں تھاں اُتے اے، کیرل 11ویں تھاں اُتے اے۔ حالانکہ کیرل دی خاتون خواندگی در اتے خاتون اچّ سکھیا دے بنیکار راجستھان نالوں کتے ودھ ہن، راجستھان دی جیڈیپی اچّ درجے اُتے اے۔ ایہہ اصول وچ علاقائی ورودھتائیاں نوں درساؤندا اے جو عورت سکھیا وچ وادھا ترقی نوں اگے ودھا سکدا اے اتے اس بھاشن دی گنجھلتا نوں اجاگر کردا اے۔ راجستھان دا صنف انوپات متعلق 1000 مرداں وچ 800-900 عورتاں دے نال، عورتاں وچ گھٹ ملّ دا اشارہ دے سکدا اے، جدوں کہ کیرل دا صنف انوپات متعلق مرد 1000 عورتاں توں ودھ اے۔ <ref>{{Cite web |title=Female Sex Ratio in India, Census 2011 |url=https://www.mapsofindia.com/census2011/female-sex-ratio.html |website=Maps of India}}</ref> راجستھان وچ عورت بال مزدوری کارن طالب علماں دی پڑھائی چھڈّ دتی گئی اے، خاص کرکے کپاہ صنعت وچ، اتے بال ویاہ اجے وی اپنے آپ وچ اکّ اجیہا مدعا اے جس کارن عورتاں دے سکول جان دا امکان گھٹ جاندی اے۔ <ref>{{Cite web |title=Rajasthan State Report 2014 |url=https://www.unicef.org/evaldatabase/files/5._FINALCRE-Rajasthan-FINAL_REPORT.pdf |website=United Nations International Children's Emergency Fund Organization |access-date=2023-02-12 |archive-date=2017-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325194348/https://www.unicef.org/evaldatabase/files/5._FINALCRE-Rajasthan-FINAL_REPORT.pdf |url-status=dead}}</ref> اس گھٹ خواندگی دا اکّ ہور معاشی کارن پورے راجستھان وچ بہت سارے بچے سکھیا تک پہنچ توں وانجھے ہن اتے سماج جو غریب سہولتاں کارن سکھیا نوں اہمیت نہیں دیندے ہن۔ ورودھابھاسی طور اُتے، راجستھان وچ بچیاں نوں سکول توں باہر رکھن وچ بال مزدوری سبھ توں وڈا یوگدان اے، تعلیمی سہولتاں تک پہنچ اتے حالت وچ سدھار بال مزدوری نال جڑے غریبی دے دشٹ چکر نوں توڑن وچ مدد کر سکدا اے۔ <ref>{{Cite book|title=Abolition of child labour and making education a reality for every child as a right.|last=Rights.|first=India. National Commission for Protection of Child|isbn=978-2013315777|oclc=777031019}}</ref> عورتاں دا سماجی ملّ، بال مزدوری نوں ختم کرنا، اتے تعلیمی سہولتاں وچ سدھار کرنا راجستھان وچ عورتاں اتے مرداں دی خواندگی اتے غریبی در وچ سدھار دیاں کنجیاں ہن۔ == حوالے == [[گٹھ:معاشی ترقی]] [[گٹھ:تعلیم]] 81949m7e0f8iz3dzqdkw1etdstw0trl 0 119330 711987 619883 2026-09-26T05:31:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711987 wikitext text/x-wiki [[File:Turpentine distilled old way.jpg|thumb|left|250px|تارپین]] [[image:Alpha-pinen.svg|thumb|100px|پائینین، تارپین دی مکھّ سمگری، دا رسائنک ٹعھانچا]] '''تارپین''' (Turpentine) (جیہنوں '''تارپین دا تیل''' تے '''تارپین دی سپرٹ''' وی آکھیا جاندا اے<ref>{{cite book |title=The Artist's Handbook of Materials and Techniques |url=https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0 |last=Mayer |first=Ralph |year=1991 |edition=Fifth |publisher=Viking |location=New York |isbn=0-670-83701-6 |page=[https://archive.org/details/artistshandbooko00maye_0/page/404 404]}}</ref>) [[چیڑھ]] ورگے جیوندے رُکھاں توں ملی [[بروزا|گوند]] دے کشید کرن مگروں ملیا ترل مادا ہندا اے۔ اہنوں عام طور تے کاربنی پیداوار وچ کِسے گھولک وجہوں یا مادیاں دے سروت وجہوں ورتیا جاندا اے۔ ==باہرلے جوڑ== * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1063.htm Inchem.org], IPCS Health and Safety Guide INCHEM Turpentine classification, hazard, and property table. * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0648.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards - Turpentine] * [https://web.archive.org/web/20190204125832/http://www.fao.org/docrep/v6460e/v6460e00.htm FAO.org], Gum naval stores: Turpentine and rosin from pine resin * [http://www.floridamemory.com/onlineclassroom/zora_hurston/photos/ FloridaMemory.com], Florida State Archive photographs of turpentine camps and laborers * [http://www.hchsonline.org/places/turpentine.html HCHSonline.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222165509/http://www.hchsonline.org/places/turpentine.html |date=2007-02-22 }}, Timber and Turpentine Industries * [http://www.guardian.co.uk/books/2002/jun/01/featuresreviews.guardianreview3 Distil my beating heart] * [http://cattailmusic.com/Blues/BluesNotes/Turpentine.htm Florida's “Turpmtine” Camps] ==حوالے== {{حوالے}} {{کامنز گٹھ|Turpentine|تارپین}} [[گٹھ:کیمیائی مواد]] hhaawemunxf3se5empv4ijy7nbgh4mg 0 119641 712031 620493 2026-09-26T07:58:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712031 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} <div align="justify" class="" style="min-height: 168px;">'''ساہت اتے کلا دا روسی سٹیٹ آرکائیو (رگالی)''' ([[روسی بولی|Russian]]:<span lang="ru" contenteditable="false">Государственный архив литературы и искусства (РГАЛИ)</span>) – روس وچ سبھ توں وڈے سٹیٹ آرکائیواں وچوں اکّ اے، جس وچ قومی[[ساہت]]، [[سنگیت]]، [[تھیٹر]]، [[فلم]]، [[مصوری]] اتے[[اساری کلا]] دےدستاویز سمبھالے جاندے ہن۔</div> == اتہاس == == باہری لنک == * [http://rgali.ru/ Official website] (روسی) * [https://web.archive.org/web/20100826100112/http://rgali.ru/start.do Official website] (انگریزی) * [http://www.iisg.nl/~abb/abb_b7.html About RGALI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324232655/http://www.iisg.nl/~abb/abb_b7.html |date=2008-03-24}} (انگریزی) == حوالے == {{حوالے}} {{ادھار}} [[گٹھ:ساہت]] [[گٹھ:سائنس]] [[گٹھ:روس]] n1ocnfdjr6wd4p7gtjymisy3qzp8eyy 0 119647 711959 697850 2026-09-26T04:05:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711959 wikitext text/x-wiki {{Infobox website|name=بائڈو ٹائبا|url={{URL|https://tieba.baidu.com}}<br />{{URL|https://wapp.baidu.com}}（موبائیل سنسکرن）|logo=BaiduTiebaLogo.png|commercial=ہاں|type=|language=[[چینی بولی|چینی]]، [[ویئتنامی بولی|ویئتنامی]]، [[جاپانی بولی|جاپانی]]|registration=ضروری|owner=[[بائڈو]]|author=روبن لی|location=[[بیجنگ]]، [[ہیدیئن ضلع|ہیدیئن]] ۱۰, شنگڈی گلی، بائڈو عمارت، چین|launch_date={{Start date and age|2003|12|3}}}} '''بائڈو ٹائبا''' ({{zh|c=百度贴吧|p=bǎidù tiēbā|l=بائڈو پوسٹ بار}}) اکّ چینی اؤنلائین فورم اے جسدی میزبانی چینی ویب سیوا کمپنی Baidu ولوں کیتی جاندی اے۔ بائڈو ٹائبا دا قیام ۳ دسمبر، ۲۰۰۳ نوں اکّ اؤنلائین کمیونٹی وجوں کیتی گئی سی جو Baidu دے کھوج انجن نوں بہت زیادہ ایکیکرت کردی اے۔ صارف دلچسپی والے فورم دے موضوع دی کھوج کر سکدے ہن جسنوں "بار" وجوں جانیا جاندا اے جو تد بنایا جاوے گا جیکر ایہہ پہلاں توں موجود نہیں اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.dragonsocial.net/blog/what-is-baidu-tieba/|title=What is Baidu Tieba? An Introduction to the Largest Chinese Online Community|date=2019-03-13|website=Dragon Social|language=en-US|access-date=2019-08-08|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026100050/https://www.dragonsocial.net/blog/what-is-baidu-tieba/|dead-url=yes}}</ref> بائڈو ٹائبا نے دسمبر ۲۰۲۱ تک ۴۵ ملیان مہیناوار سرگرم صارف اکٹھے کیتے،<ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/1254262/china-leading-content-sharing-apps-monthly-active-users/|title=China: MAU of major content sharing sites 2021|website=Statista|language=en|access-date=2022-09-23}}</ref> اتے اس دے کل رجسٹرڈ صارفین دی گنتی ۱٫۵ بلیئن تک پہنچ گئی اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.dragonsocial.net/blog/what-is-baidu-tieba/|title=What is Baidu Tieba? An Introduction to China's Largest Online Community|date=مارچ 13, 2019|access-date=2023-03-23|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026100050/https://www.dragonsocial.net/blog/what-is-baidu-tieba/|dead-url=yes}}</ref> ۶ جون، ۲۰۲۱ تک، بائڈو ٹائبا وچ ۲۳٬۲۵۴٬۱۷۳ بھائیچارے ہن۔<ref>{{Cite web|url=http://tieba.baidu.com/f/user/passport?jumpUrl=http://tieba.baidu.com|title=登录_百度贴吧|website=tieba.baidu.com|access-date=2021-06-03}}</ref> == جان-پچھان == بائڈو ٹائبا صارفین لئی سماجی طور اُتے انترکریا کرن لئی اکّ تھاں وجوں بار نامک فورم دی ورتوں کردا اے۔ بائڈو ٹائبا دا نعرہ "تہاڈے ہتّ لئی پیدا ہویا" اے (چینی: 为兴趣而生)। ۲۰۱۴ تک، اتھے ۸۰ لکھ توں ودھ بار سن، زیادہتر پرشنسکاں ولوں بنائے گئے سن، جو کہ مشہور ہستیاں، فلماں، کامکس اتے کتاباں ورگے کئی موضوعاں نوں کور کردے ہن۔ ایہناں باراں وچ اکّ عرب توں ودھ پوسٹاں شائع کیتیاں گئیاں ہن۔ الیکسا انٹرنیٹ دے مطابق، بائڈو ٹائبا دا ٹریفک Baidu سمپتیاں دے کل ٹریفک دا ۱۰٪ توں ودھ بندا اے۔<ref>{{cite web|url=https://www.alexa.com/data/details/traffic_details/baidu.com|title=Traffic Rank of Baidu, Alex|archive-url=https://web.archive.org/web/20071110130701/http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/baidu.com/|archive-date=نومبر 10, 2007|access-date=Feb 24, 2009|url-status=dead}}</ref> == کم == اپلوڈ کیتے ویڈیؤز دا پربندھن کرن لئی ہر بار وچ تن ماسٹر، تیہہ وائس-ماسٹر اتے دس ویڈیو-ماسٹر ہو سکدے ہن۔ صارف کجھ نشریاتی ویبسائیٹاں توں ودھ توں ودھ دس تصویراں اتے اکّ ویڈیو پوسٹ کر سکدے ہن۔ صارف شائع پوسٹاں نوں اڈیٹیڈ نہیں کر سکدے ہن۔ حالانکہ، صارف اپنیاں پوسٹاں اُتے دوجے صارفین دیاں اپنیاں شائع پوسٹاں اتے ٹپنیاں نوں مٹا سکدے ہن۔ ریگولر ٹیکسٹ پوسٹاں توں علاوہ، بائڈو ٹائبا پول دی ورتوں کرن دی اجازت دندا اے۔ میمبراں لئی ویڈیو اپلوڈ کرن لئی ہریک بار دی اپنی 2&nbsp;GB سپیس ہندی اے۔ جیکر کسے بار نوں سرکاری درجابندی دے سکھرلے ۵۰۰ وچ درجہ دتا جاندا اے، تاں اسدی اپنی ایلبم ہندی اے۔{{citation needed|date=May 2019}} ۲۰۱۰ توں پہلاں، بائڈو ٹائبا نے گم نام پوسٹنگ دی اجازت دتی، صرف پوسٹر دا IP پتہ نمائش کیتا۔ ادوں توں، صارفین نوں باراں اُتے پوسٹ کرن لئی اکّ رجسٹرڈ کھاتہ ہونا چاہیدا اے۔ چین وچ افواہاں نوں شائع کرنا غیر قانونی اے جو "سماجی انتظام نوں خطرے وچ پاؤندیاں ہن"، اکّ اپرادھ اے جسدی سزا ۷ سال تک دی سزا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/law/help/social-media-disinformation/china.php|title=Government Responses to Disinformation on Social Media Platforms|last=Zhang|first=Laney|date=ستمبر 2019|website=www.loc.gov|access-date=2021-05-29}}</ref> پولیس نوں سیوا حاصل کرن والیاں دی ذمہ واری اے اتے اجیہی سامان نوں ہٹاؤنا اے۔ بائڈو ٹائبا کوئی اپواد نہیں اے اتے صارفین نوں غلط جانکاری پھیلاؤن دے خطریاں توں چیتاونی دندا اے، سجھاء دندا اے کہ ایہہ بدنامی دے نال-نال وپاری اتے سیاسی لابھ لئی کیتا جاندا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://tieba.baidu.com/tb/zt/declare/|title=打击网络谣言，建设文明网络世界|website=tieba.baidu.com|access-date=2021-05-29}}</ref> == اتہاس == ۲۵ نومبر، ۲۰۰۳ نوں، بائڈو ٹائبا نے اندرونی جانچ شروع کیتی۔ ایہہ ۳ دسمبر ۲۰۰۳ نوں جنتا لئی جاری کیتا گیا سی۔ ایہہ اکّ پوری طرحاں صارف ولوں سنچالت نیٹورک سیوا اے۔ پیسٹ بار دا وچار بائڈو دے مکھ اتپاد ڈزائینر، یو جون توں آیا اے۔ لگبھگ اسے ویلے، پیسٹ بار نوں Baidu کھوج انجن نال جوڑیا گیا سی، اکّ اؤنلائین کمیونیکیشن پلیٹ فارم بناؤن لئی، لوکاں نوں سمان رچیاں والے لوکاں نال کمیونیکیشن کرن دندا سی۔ ۲۵ فروری، ۲۰۰۵ نوں، بارزو بار بیدو ٹئیبا دا سرکاری پلیٹ فارم بن گیا، اتے وکھ-وکھ باراں دے مالکاں وچکار کمیونیکیشن لئی ورتیا گیا۔{{citation needed|date=May 2019}} ۱۵ اپریل، ۲۰۰۹ نوں، ٹائیبا کلاؤڈ نوں بائڈو ٹائبا وچ جوڑیا گیا سی۔{{citation needed|date=May 2019}} ۲۰۱۲ وچ، بائڈو ٹائبا نے اس دے انٹرفیس نوں اپڈیٹ کیتا، اکّ عام جواب-در-کرم صارف انٹرفیس توں، اکّ ہور گنجھل دار؉ جواب-وچّ-اکّ-منزل وچ بدلیا۔ نویں انٹرفیس دے نال، نویں کارجمہارتاں جویں کہ درجابندی، ودھیرے جذباتی تصویراں، اتے پرحکمراناں نوں ٹائیبا دے پچھوکڑ چتراں نوں بدلن دی آگیا دینا، نوں وی لاگوُ کیتا گیا سی۔{{citation needed|date=May 2019}} ۱۳ مئی، ۲۰۱۹ نوں، بائڈو ٹائبا وچ ۱ جنوری، ۲۰۱۷ توں پہلاں پوسٹ کیتے موضوع لکائے گئے سن۔ بائڈو دے اکّ اہلکار نے کیہا کہ "سسٹم مینٹینینس" دے کارن موضوع غیرمستقل طور اُتے لکائے گئے ہن۔<ref>{{cite web|url=https://m.ithome.com/html/423345.htm|title=百度贴吧暂时开启"灭霸模式"，2017年之前的帖子直接消失|date=2019-05-13|website=IThome|language=zh|access-date=2019-05-15}}</ref> رکھ-رکھائ دی معیاد لگبھگ ۱ مہینہ اے۔ بائڈو ٹائبا چین وچ اکّ مشہور مکمل فورم بن گیا اے، جس وچ وڈی گنتی وچ ورتونکار سرگرمی نال پوسٹ کردے ہن، اکّ دوجے نوں جواب دیندے ہن، اتے اکّ دوجے نال گل بات کردے ہن۔{{citation needed|date=May 2019}} == قومانتری ترقی == بائڈو پوسٹ بار، بائڈو ٹائبا دا قومانتری اڈیشن اے۔ اس دے وپاری ڈومین دا وستار کرن لئی، بائڈو پوسٹبار نوں ہیٹھاں سوچیبدھ کئی دیساں وچ پیش کیتا گیا اے: * [https://wayback.archive-it.org/all/20141116034137/http://br.tieba.com/home/index?fr=index بائڈو ٹائبا برازیل] * [http://th.tieba.com/ بائڈو ٹائبا تھائیلینڈ] * [https://web.archive.org/web/20131204011912/http://vn.tieba.com/home/index?fr=index بائڈو ٹائبا ویئتنام] * [http://jp.tieba.com/ بائڈو ٹائبا جاپان]{{dead link|date=اکتوبر 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} ۲۰۱۱ دے اخیر وچ، بائڈو پوسٹبار دا جاپانی اڈیشن بند ہو گیا سی۔ مئی ۲۰۱۵ توں، بائڈو پوسٹبار دے ویئتنامی اڈیشن اُتے سارے لوگئن ااہل ہن۔{{citation needed|date=جون 2019}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:چین]] 8bfr0riug02bruh07uui1oqonfzp8g8 0 119718 711950 709677 2026-09-26T03:42:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711950 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار}} '''ایشوریا کھرے''' اکّ بھارتی ٹیلیویژن اداکارہ اے، جو ہندی سیریئلاں وچ کم کردی اے۔ اوہ ''یہ اے چاہتے'' وچ مہما شرینواسن اتے ''بھاگیا لکشمی'' وچ لکشمی باجوا دا کردار لئی سبھ توں ودھ جانی جاندی اے۔ == شروع دا جیون == ایشوریا کھرے [[مدھ پردیش]] دے [[بھوپال]] دی رہن والی اے۔ اوہ اکّ خوبصورتی مقابلے دی جیتو اتے اکّ تھئیٹر کلاکار اے۔<ref>[https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/acting-is-truly-a-challenging-job-aishwarya-khare-101634822787992-amp.html Acting is truly a challenging job:۔ Aishwarya Khare]</ref> == کریئر == کھرے نے اپنی اداکاری دی شروعات ۲۰۱۴ وچ ڈیڈی نیشنل اتے ڈریکٹر لال وجے شاہدیو دی ڈرامہ لڑی ''یہ شادی اے یا سودا'' راہیں کیتی۔ ایہہ لڑی ۳۰۰ توں ودھ ایپیسوڈاں تک چلی۔ ۲۰۱۶ وچ، کھرے نے لائیف اوکے ' تے براڈکاسٹ ہون والی ڈرامہ لڑی ''<nowiki/>'جانے کی ہوگا راما رے''' وچ سماننتر مکھ کردار نبھائی۔<ref name="JKHRR">[https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/fahad-ali-to-enter-jane-kya-hoga-rama-re/articleshow/51253337.cms Fahad Ali, Aishwarya Khare roped in for Life OK's 'Janne Kya Hoga Rama Re']</ref> ۲۰۱۶ وچ، اسنے [[زی ٹیوی]] دی الوکک ڈرامہ لڑی ''وشاکنیا ایک انوکھی پریم کہانی'' وچ اپراجتا دا کردار نبھائی۔ پھر اسنے دوردرشن وچ براڈکاسٹ ''بیٹا بھاگیا سے بٹیا سوبھاگیا سے'' وچ اکّ پولیس اہلکار دا کردار نبھائی۔ بعد وچ، اسنے سیاسی ناٹک ''سام دام ڈنڈ بھید'' وچ بلبل نامدھاری، وجے دی بیوی اتے پریم دلچسپی دے روپ وچ مکھ کردار نبھائی۔ ۲۰۱۹ وچ، اسنوں [[ایکتا کپور]] ولوں [[سٹار پلسّ|سٹارپلسّ]] اُتے اسدی ڈرامہ لڑی ''یہ اے چاہتے'' وچ کیمیو لئی شامل کیتا گیا سی، جتھے اسنے [[مکھ پاتر|ہیرو]] دی بھین مہما شرینواسن دا کردار نبھائی سی، بعد وچ اسدا کردار اکّ مخالف وچ بدل گئی۔ ایہہ بھارتی ٹیلیویژن اُتے اس دی پہلی نظر آؤن والی کردار سی اتے مخالف وجوں اس دے کارکردگی دی ناظرین ولوں تعریف کیتی گئی سی۔ ۲۰۲۰ وچ، اسنوں ''[[ناگن (ٹیوی لڑی ۲۰۱۵)|ناگن ۵]]'' وچ بانی دی گود لین والی بھین میرا شرما دے روپ وچ کاسٹ کیتا گیا سی۔ ۲۰۲۱ توں، کھرے [[زی ٹیوی|زی ٹیوی ']] تے [[ایکتا کپور]] دی ڈرامہ لڑی ''بھاگیا لکشمی'' وچ [[مکھ پاتر]] ''لکشمی اوبرائے'' دا کردار نبھا رہا اے۔ بالاجی ٹیلیپھلمز نال ایہہ اسدا تیجا تعاون سی اتے نال ہی اسدا لگاتار تیجا سکھر درجہ حاصل ہندی GEC شو سی اتے نال ہی اکّ مکھ اداکارہ وجوں اسدی پہلی وڈی کامیابی سی۔<ref>[https://telanganatoday.com/actor-aishwarya-khare-speaks-up-about-her-role-lakshmi-exist-in-reality Aishwarya Khare speaks about her role in Ekta Kapoor's new drama series 'Bhagya Lakshmi']</ref><ref>[https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/bhagya-lakshmi-actress-aishwarya-khare-draws-inspiration-from-covid-19-heroes-of-india-for-her-title-role/amp_articleshow/84857901.cms Aishwarya Khare takes inspiration from CoVid warriors for her role in 'Bhagya Lakshmi']</ref> == فلموگرافی == === ٹیلیویژن === {| class="wikitable sortable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! ریپھ۔ |- | ۲۰۱۴ | ''یہ شادی اے یا سودا'' | امبکا | |- | rowspan="3" | ۲۰۱۶ | ''جانے کیا ہوگا رام رے ۔۔'' | رشمی | <ref name="JKHRR"/> |- | ''وشکنیا ایک انوکھی پریم کہانی'' | اپراجتا متل | |- | ''بیٹا بھاگیا سے بتیا سوبھاگیا سے'' | ممتا | |- | ۲۰۱۷–۲۰۱۸ | ''سام دام ڈنڈ بھید'' | بلبل نامدھاری | |- | rowspan="2" | ۲۰۲۰–۲۰۲۱ | ''یہ اے چاہتیں'' | مہما شرینواسن | |- | ''[[ناگن (ٹیوی لڑی ۲۰۱۵)|ناگن ۵]]'' | میرا شرما سنگھانیا | |- | ۲۰۲۱–موجودہ | ''بھاگیا لکشمی'' | لکشمی باجوا | <ref name="Bhagya-Lakshmi">[https://m.tribuneindia.com/news/lifestyle/aishwarya-khare-to-play-lead-in-bhagya-lakshmi-272844 Aishwarya Khare to play lead in Ekta Kapoor's next 'Bhagya Lakshmi' on Zee TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802185056/https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/aishwarya-khare-to-play-lead-in-bhagya-lakshmi-272844 |date=2021-08-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802185056/https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/aishwarya-khare-to-play-lead-in-bhagya-lakshmi-272844 |date=2021-08-02 }}</ref> |} ==== خاص پیشکاری ==== {| class="wikitable sortable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! نوٹس ! ریپھ۔ |- | rowspan="3" | ۲۰۱۹ | rowspan="3" | ''لال عشق'' | مایہ | قصہ: "منڈی کا ٹانڈو" | |- | رادھا | قصہ: "اشٹبھجی دانوَ" | |- | روشنی | قصہ: "شکاری کووا" | |- | ۲۰۲۲ | ''کمکم بھاگیا'' | لکشمی باجوا | | <ref>{{Cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/tv-celebs-celebrate-pyaar-wali-holi-on-the-sets-of-kumkum-bhagya-1519344/|title=TV Celebs Celebrate 'Pyaar Wali Holi' On The Sets Of 'Kumkum Bhagya'|last=|first=|date=13 مارچ 2022|work=ABP Live|access-date=15 مارچ 2022|language=en}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{IMDb name|nm9892326}} * {{Instagram|aishwarya_khare}} [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی ٹیلیویژن دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:مدھ پردیش دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] iy7qhzephugwl4afxwtfefkoxbbkygs 711951 711950 2026-09-26T03:42:07Z KiranBOT 41346 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s 711951 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار}} '''ایشوریا کھرے''' اکّ بھارتی ٹیلیویژن اداکارہ اے، جو ہندی سیریئلاں وچ کم کردی اے۔ اوہ ''یہ اے چاہتے'' وچ مہما شرینواسن اتے ''بھاگیا لکشمی'' وچ لکشمی باجوا دا کردار لئی سبھ توں ودھ جانی جاندی اے۔ == شروع دا جیون == ایشوریا کھرے [[مدھ پردیش]] دے [[بھوپال]] دی رہن والی اے۔ اوہ اکّ خوبصورتی مقابلے دی جیتو اتے اکّ تھئیٹر کلاکار اے۔<ref>[https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/acting-is-truly-a-challenging-job-aishwarya-khare-101634822787992-amp.html Acting is truly a challenging job:۔ Aishwarya Khare]</ref> == کریئر == کھرے نے اپنی اداکاری دی شروعات ۲۰۱۴ وچ ڈیڈی نیشنل اتے ڈریکٹر لال وجے شاہدیو دی ڈرامہ لڑی ''یہ شادی اے یا سودا'' راہیں کیتی۔ ایہہ لڑی ۳۰۰ توں ودھ ایپیسوڈاں تک چلی۔ ۲۰۱۶ وچ، کھرے نے لائیف اوکے ' تے براڈکاسٹ ہون والی ڈرامہ لڑی ''<nowiki/>'جانے کی ہوگا راما رے''' وچ سماننتر مکھ کردار نبھائی۔<ref name="JKHRR">[https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/fahad-ali-to-enter-jane-kya-hoga-rama-re/articleshow/51253337.cms Fahad Ali, Aishwarya Khare roped in for Life OK's 'Janne Kya Hoga Rama Re']</ref> ۲۰۱۶ وچ، اسنے [[زی ٹیوی]] دی الوکک ڈرامہ لڑی ''وشاکنیا ایک انوکھی پریم کہانی'' وچ اپراجتا دا کردار نبھائی۔ پھر اسنے دوردرشن وچ براڈکاسٹ ''بیٹا بھاگیا سے بٹیا سوبھاگیا سے'' وچ اکّ پولیس اہلکار دا کردار نبھائی۔ بعد وچ، اسنے سیاسی ناٹک ''سام دام ڈنڈ بھید'' وچ بلبل نامدھاری، وجے دی بیوی اتے پریم دلچسپی دے روپ وچ مکھ کردار نبھائی۔ ۲۰۱۹ وچ، اسنوں [[ایکتا کپور]] ولوں [[سٹار پلسّ|سٹارپلسّ]] اُتے اسدی ڈرامہ لڑی ''یہ اے چاہتے'' وچ کیمیو لئی شامل کیتا گیا سی، جتھے اسنے [[مکھ پاتر|ہیرو]] دی بھین مہما شرینواسن دا کردار نبھائی سی، بعد وچ اسدا کردار اکّ مخالف وچ بدل گئی۔ ایہہ بھارتی ٹیلیویژن اُتے اس دی پہلی نظر آؤن والی کردار سی اتے مخالف وجوں اس دے کارکردگی دی ناظرین ولوں تعریف کیتی گئی سی۔ ۲۰۲۰ وچ، اسنوں ''[[ناگن (ٹیوی لڑی ۲۰۱۵)|ناگن ۵]]'' وچ بانی دی گود لین والی بھین میرا شرما دے روپ وچ کاسٹ کیتا گیا سی۔ ۲۰۲۱ توں، کھرے [[زی ٹیوی|زی ٹیوی ']] تے [[ایکتا کپور]] دی ڈرامہ لڑی ''بھاگیا لکشمی'' وچ [[مکھ پاتر]] ''لکشمی اوبرائے'' دا کردار نبھا رہا اے۔ بالاجی ٹیلیپھلمز نال ایہہ اسدا تیجا تعاون سی اتے نال ہی اسدا لگاتار تیجا سکھر درجہ حاصل ہندی GEC شو سی اتے نال ہی اکّ مکھ اداکارہ وجوں اسدی پہلی وڈی کامیابی سی۔<ref>[https://telanganatoday.com/actor-aishwarya-khare-speaks-up-about-her-role-lakshmi-exist-in-reality Aishwarya Khare speaks about her role in Ekta Kapoor's new drama series 'Bhagya Lakshmi']</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bhagya-lakshmi-actress-aishwarya-khare-draws-inspiration-from-covid-19-heroes-of-india-for-her-title-role/articleshow/84857901.cms Aishwarya Khare takes inspiration from CoVid warriors for her role in 'Bhagya Lakshmi']</ref> == فلموگرافی == === ٹیلیویژن === {| class="wikitable sortable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! ریپھ۔ |- | ۲۰۱۴ | ''یہ شادی اے یا سودا'' | امبکا | |- | rowspan="3" | ۲۰۱۶ | ''جانے کیا ہوگا رام رے ۔۔'' | رشمی | <ref name="JKHRR"/> |- | ''وشکنیا ایک انوکھی پریم کہانی'' | اپراجتا متل | |- | ''بیٹا بھاگیا سے بتیا سوبھاگیا سے'' | ممتا | |- | ۲۰۱۷–۲۰۱۸ | ''سام دام ڈنڈ بھید'' | بلبل نامدھاری | |- | rowspan="2" | ۲۰۲۰–۲۰۲۱ | ''یہ اے چاہتیں'' | مہما شرینواسن | |- | ''[[ناگن (ٹیوی لڑی ۲۰۱۵)|ناگن ۵]]'' | میرا شرما سنگھانیا | |- | ۲۰۲۱–موجودہ | ''بھاگیا لکشمی'' | لکشمی باجوا | <ref name="Bhagya-Lakshmi">[https://m.tribuneindia.com/news/lifestyle/aishwarya-khare-to-play-lead-in-bhagya-lakshmi-272844 Aishwarya Khare to play lead in Ekta Kapoor's next 'Bhagya Lakshmi' on Zee TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802185056/https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/aishwarya-khare-to-play-lead-in-bhagya-lakshmi-272844 |date=2021-08-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802185056/https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/aishwarya-khare-to-play-lead-in-bhagya-lakshmi-272844 |date=2021-08-02 }}</ref> |} ==== خاص پیشکاری ==== {| class="wikitable sortable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! نوٹس ! ریپھ۔ |- | rowspan="3" | ۲۰۱۹ | rowspan="3" | ''لال عشق'' | مایہ | قصہ: "منڈی کا ٹانڈو" | |- | رادھا | قصہ: "اشٹبھجی دانوَ" | |- | روشنی | قصہ: "شکاری کووا" | |- | ۲۰۲۲ | ''کمکم بھاگیا'' | لکشمی باجوا | | <ref>{{Cite news|url=https://news.abplive.com/entertainment/tv-celebs-celebrate-pyaar-wali-holi-on-the-sets-of-kumkum-bhagya-1519344/|title=TV Celebs Celebrate 'Pyaar Wali Holi' On The Sets Of 'Kumkum Bhagya'|last=|first=|date=13 مارچ 2022|work=ABP Live|access-date=15 مارچ 2022|language=en}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{IMDb name|nm9892326}} * {{Instagram|aishwarya_khare}} [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی ٹیلیویژن دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:مدھ پردیش دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] k0ne9bdqvvqr49hxub2v6egc2hzaq92 0 119803 712014 709560 2026-09-26T07:04:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712014 wikitext text/x-wiki {{معلومات دریا}}'''پیلا دریا''' یاں [[دریائے ہوانگ ہو]] [[چین]] دا دوجا تے [[جگ]] دا ستواں سب توں وڈا [[دریا]] اے ، جس دی لمبائی ۴۸۴۵ [[کلومیٹر]] اے ۔ چڑھدےاوں لہندے اس دا [[طاس]] ۱۹۰۰ [[کلومیٹر]] تے اتروں دکھن ۱۱۰۰ کلومیٹر اے ۔ ا س دے طاس دا کل کھیتر ول(رقبہ)۷٬۵۲٬۴۴۳ مربع کلومیٹر اے ۔ اس [[دریا]] نوں اس دے [[پانی]] چ بوت زیادہ [[مٹی]] دی وجہ توں [[زرد]] دریا آکھئیا جاندا اے تے ایہ جگ دا سب توں زیادہ مٹی آلا دریا اے تے ہر [[منٹ]] چ ایہہ سینکڑاں [[ٹن]] [[مٹی]] [[سمندر]] چ سٹدا اے ۔ [[تریخ]] چ کئی واری اے دریا دے کنڈےآں چ شگاف پئے ، جنہاں نال تریخ دے بدترین [[ہڑ]] آئے تے لکھاں لوک مارے گئے ۔ ہوانگ ہو یا پیلا دریا یانگسی دے بعد چین دا دوسرا سب تو‏ں طویل دریا اے تے دنیا دا چھٹا سب تو‏ں لمبا دریا اے جس د‏‏ی لمبائی 5,464 کلومیٹر ا‏‏ے۔ اے [1] مغربی چین دے صوبہ چنگھائی دے بیان ہار پہاڑاں تو‏ں شروع ہوݨ والا ایہ دریا چین دے نو صوبےآں تو‏ں گزر کر بحیرہ بوہائی وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی خلیج دا مشرق مغرب توسیع 1,100 کلومیٹر ا‏‏ے۔ (1,180 میݪ) تے 1,100 کلومیٹر د‏‏ی شمال جنوب د‏‏ی توسیع۔ (684 میݪ)۔ اس دے علاقے دا کل رقبہ 742,443 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ اے دریائے پیلا یا ہوانگ ہی (چینی:黄河، Mandarin : Huáng hé [xwǎŋ xɤ̌] ( سناں ) ) چین دا دوسرا طویل ترین دریا اے ، [2] دریائے یانگسی دے بعد ، تے دنیا دا چھٹا طویل ترین دریا ا‏‏ے۔ 5,464 کلومیٹر (3,395 میݪ) د‏‏ی تخمینی لمبائی اُتے ۔ [3] مغربی چین دے صوبہ چنگھائی وچ بیان ہار پہاڑاں تو‏ں نکلدا اے ، ایہ نو صوبےآں تو‏ں گزردا اے، تے ایہ بحیرہ بوہائی وچ جا گردا اے ۔شیڈونگ صوبے وچ ڈونگینگ شہر دے نیڑے ۔ دریائے زرد دا طاس تقریباً 1,900 کلومیٹر (1,180 میݪ) د‏‏ی مشرق-مغربی حد تے شمال-جنوب د‏‏ی حد تقریباً 1,100 کلومیٹر (680 میݪ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا کل نکاسی دا رقبہ تقریباً 795,000 مربع کلومیٹر (307,000 مربع میݪ) ا‏‏ے۔ دریائے زرد دا طاس قدیم چینیاں د‏ی جم تھاں سی ، تے توسیع دے لحاظ تو‏ں، مشرق بعید د‏‏ی رہتل، [4] تے ایہ ابتدائی چینی تریخ دا سب تو‏ں خوشحال خطہ سی ۔ ایتھ‏ے اکثر تباہ کن سیلاب آندے نيں تے دریا دے کنارے د‏‏ی مسلسل بلندی تو‏ں پیدا ہوݨ والی تبدیلیاں ، بعض اوقات اس دے آس پاس دے کھیت دے کھیتاں د‏‏ی سطح تو‏ں وی اُتے ہُندیاں نيں۔ == ناں == ابتدائی چینی ادب بشمول یو گونگ یا یو ٹریبیوٹ آف یو جنگجو ریاستاں دے دور ( 475–221 ق م) تو‏ں مراد دریائے زرد نو‏‏ں صرف河( پرانا چینی : *C.gˤaj ، [5] جدید بیجنگ مینڈارن : / xɤ̌ / یا pinyin Hé وچ )، اک ایسا کردار جو جدید استعمال وچ "دریا" دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔ ناں د‏‏ی ابتدائی تصدیق黃河( مشرقی ہان چینی : *ɣuaŋ-gɑi ؛ [6] مشرق چینی : ہوانگ ہا [5] ) مشرقی ہان وچ مقالہ کانگکونگزی _ _ _ _ _ [8] صفت "پیلا" دریا دے نچلے حصے وچ چِکڑ والے پانی دے بارہماسی رنگ نو‏‏ں بیان کردا اے، جو مٹی ( لوس ) دے تھلے د‏‏ی طرف لے جانے تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ [9] اس دا پیلا رنگ تے چین وچ مرکزی حیثیت روايتی بنیادی سمتاں تو‏ں وابستہ اے ۔ اس دے پرانے منگول ناواں وچو‏ں اک "سیاہ دریا" سی، <ref>Parker, Edward H. ''[https://archive.org/details/chinaherhistoryd00park China: Her History, Diplomacy, and Commerce, from the Earliest Times to the Present Day]'', p. 11. Dutton (New York), 1917.</ref> کیونجے دریا لوس مرتفع وچ داخل ہوݨ تو‏ں پہلے صاف ہو جاندا اے، لیکن اندرونی منگولیناں وچ دریا دا موجودہ ناں Ȟatan Gol ( Хатан гол , "رانی دریا") اے ۔ . [11] خود منگولیا وچ ، اسنو‏ں صرف Šar Mörön ( Шар мөрөн ، "زرد دریا") کہیا جاندا ا‏‏ے۔ </ref> In Mongolia itself, it is simply called the ''Šar Mörön'' ({{linktext|Шар мөрөн}}, "Yellow River").<ref>{{cite book |title=Mongolian–English Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=cULYAQAAQBAJ&pg=PA537|last=Bawden |first=Charles |publisher=Kegan Paul, reprinted 2010 by Routledge |date=1997 |pages=537 and 593 |isbn=9781136155888 }}</ref> کل ٹیگین اسٹیل وچ دریا دا ذکر "سبز دریا" دے طور اُتے کيتا گیا اے ( پرانا ترک : yašïl ügüz , 𐰖𐱁𐰞𐰽𐰺𐰍)۔ <ref>''[https://bitig.kz/?lang=e&mod=2&bid=3&les=10 the Kultegin stele (side I), line 17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020041046/https://bitig.kz/?lang=e&mod=2&bid=3&les=10 |date=2022-10-20 }}''</ref> چنگھائی وچ ، دریا دا تبتی ناں "میور دا دریا" اے ( تبتی : རྨ ་ ཆུ , Wylie : rma.chu , THL : Ma Chu ; آسان چینی :玛曲; روايتی چینی :瑪曲; پنین : Mǔ ) == تریخ == پیلے دریا کی تہذیب مرکزی مضمون: دریائے زرد تہذیب حرکیات دی یلو ریور بریچز اپنے کورس بذریعہ ما یوآن (1160-1225، گانا خاندان )۔ دریا میں طغیانی لاکھوں اموات کی وجہ بنی ہوئی ہے۔ پیلا دریا پہلی بار 56 ملین اور 34 ملین سال پہلے Eocene عہد کے دوران تشکیل دیا گیا تھا، [9] جب کہ واقف شکل تقریباً 7 ہزار سال پہلے ظاہر ہوئی تھی۔ <ref name=":0" /> while the familiar shape appeared around 7 thousand years ago.<ref name=":0" /> یہ دریا طویل عرصے سے شمالی چین کی ترقی کے لیے اہم رہا ہے، اور علماء اسے تہذیب کا ایک گہوارہ مانتے ہیں ۔ دریا کے سیلاب نے بھی بہت زیادہ تباہی مچائی ہے، جس میں متعدد سیلاب بھی شامل ہیں جن کے نتیجے میں 10 لاکھ سے زائد افراد ہلاک ہوئے ہیں۔ سب سے مہلک ترین سیلابوں میں یوآن خاندان کے دوران 1332–33 کا سیلاب ، چنگ خاندان کے دوران 1887 کا سیلاب جس میں 900,000 سے لے کر 20 لاکھ افراد ہلاک ہوئے، اور جمہوریہ چین کے دور میں 1931 کا سیلاب ( اس سال سیلاب کی ایک بڑی تعداد کا حصہ ) جس میں 1 سے 4 ملین لوگ مارے گئے۔ <ref name="Gascoigne">Gascoigne, Bamber and Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}</ref> سیلاب کی وجہ لوئس پلیٹیو سے دریا کے ذریعے لے جانے والے باریک دانوں کی بڑی مقدار ہے ، جو اس کے چینل کے نچلے حصے میں مسلسل جمع ہوتی رہتی ہے۔ تلچھٹ کی وجہ سے قدرتی ڈیم آہستہ آہستہ جمع ہوجاتے ہیں۔ یہ ذیلی ڈیم غیر متوقع اور عام طور پر ناقابل شناخت ہیں۔ بالآخر، پانی کی بہت زیادہ مقدار کو سمندر کے لیے ایک نیا راستہ تلاش کرنے کی ضرورت ہے، اور اسے کم سے کم مزاحمت کا راستہ اختیار کرنے پر مجبور کرنا پڑتا ہے ۔ جب ایسا ہوتا ہے، تو یہ فلیٹ شمالی چائنا کے میدانی علاقے میں پھٹ جاتا ہے، کبھی کبھی ایک نیا چینل لے کر اپنے راستے میں زیادہ تر کھیتوں، شہروں یا قصبوں کو ڈوب جاتا ہے۔ کناروں کے ساتھ اونچی اور اونچی سطحیں تعمیر کرنے کے روایتی چینی ردعمل نے بعض اوقات سیلاب کی شدت میں بھی حصہ ڈالا: جب سیلابی پانی سطحوں سے ٹوٹ جاتا تھا، تو وہ دوبارہ دریا کے بستر میں نہیں جا سکتا تھا جیسا کہ یہ عام سیلاب کے بعد ہوتا ہے، جیسا کہ دریا کا بیڈ کبھی کبھی آس پاس کے دیہی علاقوں سے اونچا ہوتا تھا۔ ان تبدیلیوں کی وجہ سے دریا کا منہ زیادہ سے زیادہ 480 کلومیٹر (300 میل) تک منتقل ہو سکتا ہے، جو کبھی شیڈونگ جزیرہ نما کے شمال میں سمندر تک پہنچ جاتا ہے اور کبھی جنوب میں۔ [15] تباہ کن سیلابوں کا ایک اور تاریخی ذریعہ اندرونی منگولیا میں اپ اسٹریم آئس ڈیموں کا ٹوٹ جانا ہے جس کے ساتھ اچانک پانی کی بڑی مقدار کا اخراج ہوتا ہے۔ پچھلی صدی میں اس طرح کے 11 بڑے سیلاب آئے ہیں، جن میں سے ہر ایک نے جان و مال کا زبردست نقصان کیا ہے۔ آج کل، ہوائی جہاز سے گرائے جانے والے دھماکہ خیز مواد کو برف کے ڈیموں کو خطرناک بننے سے پہلے توڑنے کے لیے استعمال کیا جاتا ہے۔ <ref>[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29 March 2011)</ref> چین میں جدید ڈیموں کے نمودار ہونے سے پہلے دریائے زرد سیلاب کا بہت زیادہ شکار ہوا کرتا تھا۔ 595 قبل مسیح سے 1946 عیسوی تک کے 2,540 سالوں میں، دریائے زرد میں 1,593 مرتبہ سیلاب آیا، جس نے اپنا راستہ 26 مرتبہ نمایاں طور پر اور نو مرتبہ شدید طور پر تبدیل کیا۔ [17] ان سیلابوں میں اب تک ریکارڈ کی گئی چند مہلک ترین قدرتی آفات شامل ہیں۔ جدید ڈیزاسٹر منیجمنٹ سے پہلے، جب سیلاب آتا تھا، کچھ آبادی ابتدائی طور پر ڈوبنے سے مر جاتی تھی اور بہت سے لوگ بعد میں آنے والے قحط اور بیماریوں کے پھیلاؤ کا شکار ہوتے تھے۔ <ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hac/techguidance/ems/flood_cds/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20041231191845/http://www.who.int/hac/techguidance/ems/flood_cds/en/index.html|url-status=dead|archive-date=31 December 2004|title=Flooding and communicable diseases fact sheet|publisher=World Health Organization|page=2|access-date=27 July 2011}}</ref> ==زمانہ قدیم == [[File:Yellow River, Qing Dynasty.jpg|thumb|225px|زرد دریا جیسا کہ چنگ خاندان کے ایک تصویری نقشے میں دکھایا گیا ہے (حصوں)]] [[File:Yellow River watercourse changes en.png|thumb|225px|دریائے زرد کے تاریخی کورسز]] [[File:Yellow River course changes.gif|thumb|225px|دریائے زرد کے تاریخی کورسز]] چینی افسانوں میں ، دیو کووا فو نے سورج کا تعاقب کرتے ہوئے اپنی جلتی ہوئی پیاس بجھانے کے لیے دریائے زرد اور دریائے وی کو بہا دیا۔ [19] بہار اور خزاں کے دور [20] اور کن خاندان [21] کی تاریخی دستاویزات سے پتہ چلتا ہے کہ اس وقت دریائے زرد اپنے موجودہ راستے سے کافی حد تک شمال میں بہتا تھا۔ ان اکاؤنٹس سے پتہ چلتا ہے کہ دریا لوویانگ سے گزرنے کے بعد، یہ شانسی اور ہینان صوبوں کے درمیان سرحد کے ساتھ بہتا تھا ، پھر بوہائی بے میں خالی ہونے سے پہلے ہیبی اور شیڈونگ کے درمیان سرحد کے ساتھ ساتھ جاری رہا۔موجودہ دور کے تیانجن کے قریب ۔ ایک اور آؤٹ لیٹ نے بنیادی طور پر موجودہ کورس کی پیروی کی۔ <ref name="Gernet p59?">Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Map "4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)". {{in lang|fr}}<br/> English version: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}</ref> and [[Qin dynasty]]<ref>"[http://homepages.stmartin.edu/fac_staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG Qin Dynasty Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123035038/http://homepages.stmartin.edu/Fac_Staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG |date=2017-11-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123035038/http://homepages.stmartin.edu/Fac_Staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG |date=23 November 2017 }}".</ref> دریا نے یہ راستے 602 قبل مسیح میں چھوڑے اور کئی سو کلومیٹر مشرق کی طرف منتقل ہو گئے۔ [20] [22] متحارب ریاستوں کے دور میں ڈیکس، نہروں اور آبی ذخائر کی توڑ پھوڑ اور حریف ریاستوں کا جان بوجھ کر سیلاب ایک معیاری فوجی حربہ بن گیا ۔ [23] چونکہ دریائے زرد کی وادی گوانژونگ کے علاقے اور شمالی چائنا کے میدان سے ریاست کن میں داخل ہونے کا سب سے بڑا راستہ تھا، کن نے ہنگو پاس کو بہت زیادہ مضبوط بنایا ۔ اس نے متعدد لڑائیاں دیکھی اور ہان کے دارالحکومتوں چانگان اور لوئیانگ کی حفاظت کرنے والا ایک اہم چوکی بھی تھا۔. 11 عیسوی میں آنے والے بڑے سیلاب کو قلیل مدتی زن خاندان کے زوال کا سہرا دیا جاتا ہے ، اور 70 عیسوی میں ایک اور سیلاب نے شیڈونگ کے شمال میں دریا کو بنیادی طور پر اپنے موجودہ راستے پر لوٹا دیا۔ <ref name="Gernet p59?"/><ref>{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}</ref> ==قرون وسطی کے زمانے== [[File:Ming Zuling.png|thumb|right|225px|پین جیکسن کے دریا کی بحالی کا جائزہ کے سیکو کوانشو ایڈیشن میں سیزو اور منگ زولنگ کے آس پاس کا دریائے پیلا اور ہوائی ۔ چنگ ایرا ایڈیشن کے وقت تک ، دونوں 1680 کے سیلاب کے دوران مکمل طور پر ضائع ہو چکے تھے۔]] تیسری صدی کے آغاز سے ہی، درہ ہنگو کی اہمیت کم ہو گئی، بڑے قلعے اور فوجی اڈے اوپریور ٹونگ گوان منتقل ہو گئے ۔ AD 923 میں، مایوس بعد میں لیانگ جنرل ڈوان ننگ نے ایک بار پھر ڈیکس کو توڑ دیا، 1,000 مربع میل (2,600 کلومیٹر 2 ) کا سیلاب لے کر بعد میں تانگ سے اپنے دائرے کے دارالحکومت کو بچانے کی ناکام کوشش میں ۔ مرکزی میدانی علاقوں کو خیتائی سے بچانے کے لیے دریا کے نچلے حصوں میں سیلاب سے متعلق سونگ انجینئر لی چون کی اسی طرح کی تجویز کو 1020 میں رد کر دیا گیا: چنیوان معاہدہدونوں ریاستوں کے درمیان سونگ کو نئی کھائیاں قائم کرنے یا دریا کے راستے تبدیل کرنے سے واضح طور پر منع کر دیا گیا تھا۔ <ref name="Sedtime">Elvin, Mark & Liu Cuirong<!--sic--> (eds.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}.</ref> خلاف ورزیاں بے پرواہ ہوئیں: 1034 میں ہینگ لونگ میں ایک نے کورس کو تین حصوں میں تقسیم کیا اور بار بار ڈیزو اور بوزو کے شمالی علاقوں میں سیلاب آ گیا ۔ [24] گانے نے پچھلے کورس کو بحال کرنے کی ناکام کوشش کرتے ہوئے پانچ سال تک کام کیا – 35,000 ملازمین، 100,000 بھرتیوں، اور 220,000 ٹن لکڑی اور بانس ایک ہی سال میں استعمال کیے [24] – 1041 میں اس منصوبے کو ترک کرنے سے پہلے۔ زیادہ سست ۔ اس کے بعد دریا نے شنگھو کے مقام پر ایک شگاف ڈالا جس نے 1048 میں مین آؤٹ لیٹ شمال کو تیانجن کی طرف بھیج دیا <ref name="Sedtime"/>{{spaced ndash}}before abandoning the project in 1041. The more sluggish river then occasioned a breach at [[Shanghu]] that sent the main outlet north towards [[Tianjin]] in 1048<ref name="Treg"/> 1128 میں، کیفینگ کے گورنر ڈو چونگ (杜充, Dù Chōng , d. 1141) کے ماتحت سونگ فوجیوں نے آگے بڑھنے والی جن فوج کو روکنے کی کوشش میں دریائے پیلے کے جنوبی کنارے کو توڑا ۔ اس کے نتیجے میں بڑے دریا کے اخراج نے پیلے رنگ کو سی اور دریائے ہوائی کی دیگر معاون ندیوں پر قبضہ کرنے کی اجازت دی ۔ [25] ریکارڈ شدہ تاریخ میں پہلی بار، دریائے زرد مکمل طور پر شیڈونگ جزیرہ نما کے جنوب میں منتقل ہوا اور بحیرہ زرد میں بہہ گیا ۔ 1194 تک ہوائی کا منہ بند ہو چکا تھا۔ [26]گاد کے ذخائر کی تعمیر اس طرح تھی کہ بعد میں دریائے زرد کے اپنا راستہ تبدیل کرنے کے بعد بھی، ہوا اپنے تاریخی راستے کے ساتھ بہہ نہیں سکتا تھا، بلکہ اس کے بجائے، اس کا پانی ہونگزے جھیل میں جاتا ہے اور پھر جنوب کی طرف دریائے یانگسی کی طرف بہتا ہے ۔ [27] 1344 میں ایک سیلاب شیڈونگ کے جنوب میں دریائے پیلا لوٹ آیا۔ یوآن خاندان ختم ہو رہا تھا، اور شہنشاہ نے زبردست ٹیموں کو دریا کے لیے نئے پشتے بنانے پر مجبور کیا۔ خوفناک حالات نے بغاوتوں کو ہوا دینے میں مدد کی جس کی وجہ سے منگ خاندان کا قیام عمل میں آیا ۔ [15] 1391 میں جب دریا کا سیلاب آنہوئی میں کیفینگ سے فینگ یانگ تک آیا تو یہ راستہ دوبارہ بدل گیا ۔ اسے بالآخر خواجہ سرا لی زنگ نے 1494 کے سیلاب کے بعد عوامی کام کے منصوبوں کے دوران مستحکم کیا تھا ۔ [28] 16ویں صدی میں دریا میں کئی بار سیلاب آیا، بشمول 1526، 1534، 1558، اور 1587۔ ہر سیلاب نے دریا کے زیریں راستے کو متاثر کیا۔ </ref> The buildup of silt deposits was such that even after the Yellow River later shifted its course, the Huai could no longer flow along its historic course, but instead, its water pools into [[Hongze Lake]] and then runs southward toward the [[Yangtze River]].<ref>{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}</ref> 1642 کا سیلاب انسانوں کا بنایا ہوا تھا، جس کی وجہ کیفینگ کے منگ گورنر کی جانب سے لی زیچینگ کے ماتحت کسان باغیوں کو تباہ کرنے کے لیے دریا کا استعمال کرنے کی کوشش کی وجہ سے ہوا جو گزشتہ چھ ماہ سے شہر کا محاصرہ کر رہے تھے۔ [29] اس نے اپنے آدمیوں کو ہدایت کی کہ وہ باغیوں کو سیلاب سے دوچار کرنے کی کوشش میں ڈیکوں کو توڑ دیں، لیکن اس کے بجائے اپنے ہی شہر کو تباہ کر دیا: سیلاب اور اس کے نتیجے میں آنے والے قحط اور طاعون نے شہر کی سابقہ ​​378,000 آبادی میں سے 300,000 افراد کو ہلاک کرنے کا اندازہ لگایا ہے۔ [30] ایک زمانے کا خوشحال شہر چنگ خاندان میں کانگسی شہنشاہ کے تحت اس کی تعمیر نو تک تقریباً ترک کر دیا گیا تھا ۔ یہ سوال کہ سیلاب کو کس طرح جارحانہ طریقے سے کنٹرول کیا جانا چاہیے، اور کیا اسے ہجرت کے وقت اپنے اصلی راستوں پر واپس لایا جانا چاہیے، شاہی عدالت میں ایک تنازعہ کا موضوع تھا۔ حریف گروہوں نے بجٹ، تکنیکی اور تزویراتی معیار پر مبنی دلائل دیے۔ جغرافیہ دان چارلس گریر نے دو مسابقتی مکاتب فکر کی نشاندہی کی ہے کہ پیلے دریا کو کیسے کنٹرول کیا جائے۔ ایک، جسے وہ کنفیوشس کے طور پر شناخت کرتا ہے، اس نے دریا کو اونچی سطحوں کے درمیان رکھنے کی وکالت کی، اس طرح دریا کے طاس کی زمین کی زیادہ سے زیادہ مقدار جو کاشت کی جا سکتی ہے۔ دوسرا، جسے وہ تاؤ ازم کے ساتھ جوڑتا ہے، 5-10 کلومیٹر تک الگ ہونے والی نچلی سطحوں کی حمایت کرتا ہے۔ [31] رینزونگ اور شینزونگ کے 11ویں صدی کے دور حکومت کے دوران ایک خاص طویل بحث میںشہنشاہوں، جب دریا نے بار بار اپنی سطح کو توڑا اور شمال اور مغرب کی طرف ہجرت کی، تو حکام اس بات پر لڑ پڑے کہ آیا دریا کو اس کے سابقہ ​​راستوں پر واپس لانے کے لیے مہنگے اقدامات کیے جائیں۔ شینزونگ شہنشاہ نے بالآخر حکم دیا کہ دریا کو اپنے نئے راستے پر رہنے دیا جائے۔ <ref name="eunuch">Tsai, Shih-Shan Henry.<!--sic--> ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876.</ref> سیلاب پر قابو پانے کی روایتی تکنیکوں میں لیویز ، پانی کی توانائی کو جذب کرنے کے لیے ریوٹمنٹ ، اوور فلو بیسنز، نکاسی آب کی نہروں اور پولڈرز کا استعمال کیا جاتا ہے ۔ [33] سیلاب پر قابو پانے کی روایتی تکنیکوں پر ٹریٹیز پین جیکسن جیسے حکام نے لکھے تھے ، [34] جنہوں نے دلیل دی کہ دریا کی شاخوں میں شامل ہونے سے پانی کی طاقت میں اضافہ ہوتا ہے اور اس کے نتیجے میں اس کی تلچھٹ کو بہانے کی صلاحیت میں اضافہ ہوتا ہے۔ [35] دریائے زرد، ہوائی اور گرینڈ کینال کے سنگم کے ارد گرد مشکل صورتحال، تاہم، پھر بھی علاقائی مرکز سیزہو کے ایک بڑے سیلاب کا باعث بنی۔اور پین کی عدالت سے برخاستگی۔ اس کے بعد، دریا کے 1680 کے سیلاب نے سیزو اور قریبی منگ زولنگ کے مقبروں کو ہونگز جھیل کے نیچے صدیوں تک مکمل طور پر غرق کر دیا جب تک کہ جدید آبپاشی اور سیلاب کے کنٹرول نے پانی کی سطح کو کافی کم کر دیا تاکہ ان کی کھدائی اور مقبروں کی بحالی کی اجازت دی جا سکے۔ ==حالیہ وقت == [[File:1938 June Yellow River.gif|right|thumb|1938 میں دریائے زرد کے سیلاب کے دوران چینی نیشنلسٹ آرمی کے سپاہی۔.]] 1851 اور 1855 کے درمیان ، <ref name="Treg"/><ref name="R. Grousset"/><ref name="eunuch"/> دریائے زرد سیلاب کے درمیان شمال کی طرف لوٹ آیا جس نے نیین اور تائپنگ کی بغاوتوں کو بھڑکا دیا ۔ 1887 کے سیلاب میں 900,000 اور 2 ملین کے درمیان لوگوں کی ہلاکت کا تخمینہ لگایا گیا ہے، [36] اور یہ تاریخ کی دوسری بدترین قدرتی آفت ہے (قحط اور وبائی امراض کو چھوڑ کر)۔ پیلے دریا نے کم و بیش اپنا موجودہ راستہ 1897 کے سیلاب کے دوران اپنایا تھا ۔<ref name="R. Grousset"/><ref>Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.</ref> 1931 کے سیلاب نے ایک اندازے کے مطابق 1,000,000 سے 4,000,000 لوگوں کو ہلاک کیا، [36] اور یہ ریکارڈ کی گئی بدترین قدرتی آفت ہے (قحط اور وبائی امراض کو چھوڑ کر)۔ 9 جون 1938 کو، دوسری چین-جاپانی جنگ کے دوران ، چیانگ کائی شیک کے ماتحت قوم پرست فوجیوں نے ہینان کے گاؤں Huayuankou کے قریب دریا کو روکے ہوئے لیویز کو توڑ دیا ، جس کی وجہ سے کینیڈین مورخ، ڈیانا لیری نے اسے "جنگ" کہا ہے۔ - قدرتی آفت کی حوصلہ افزائی" آپریشن کا مقصد "پانی کو فوجیوں کے متبادل کے طور پر استعمال کرنے" کی حکمت عملی پر عمل کرتے ہوئے آگے بڑھتے ہوئے جاپانی فوجیوں کو روکنا تھا ( yishui daibing )۔ 54,000 کلومیٹر 2 (20,800 مربع میل) پر محیط علاقے کے 1938 کے سیلاب نے جاپانی فوجیوں کی نامعلوم تعداد کے ساتھ تقریباً 500,000 سے 900,000 چینیوں کی جانیں لے لیں۔ سیلاب نے جاپانی فوج کو لینے سے روک دیا۔ ژینگزو ، دریائے پیلے کے جنوبی کنارے پر، لیکن اس نے انہیں ووہان پر قبضہ کرنے کے اپنے مقصد تک پہنچنے سے نہیں روکا ، جو چینی حکومت کی عارضی نشست تھی اور دریائے یانگسی کو گھیرے ہوئے تھی ۔ <ref>Lary, Diana. "The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster". Op. cit. in Selden, Mark & So, Alvin Y., eds. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman & Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.</ref> ==جغرافیہ == اس حصے کو تصدیق کے لیے اضافی حوالوں کی ضرورت ہے ۔ براہ کرم قابل اعتماد ذرائع کے حوالہ جات شامل کرکے اس مضمون کو بہتر بنانے میں مدد کریں ۔ غیر منبع مواد کو چیلنج کیا جا سکتا ہے اور ہٹا دیا جا سکتا ہے۔ ( مئی 2009 ) ( جانیں کہ اس سانچے کے پیغام کو کیسے اور کب ہٹانا ہے ) [[File:九曲黄河第一湾1.JPG|thumb|زوگی کاؤنٹی ، سیچوان.]] [[File:YellowRiver.jpg|thumb|گائیڈ کاؤنٹی ، تبتی سطح مرتفع میں چنگھائی ، لوئس سطح مرتفع سے اوپر کی طرف ۔]] چائنا ایکسپلوریشن اینڈ ریسرچ سوسائٹی کے مطابق، [39] دریائے زرد کا منبع 34°29′31″N 96°20′25″E پر یوشو تبتی خود مختار پریفیکچر کے مشرقی کنارے کے قریب بیان ہار پہاڑوں میں ہے ۔ منبع کی معاون ندیاں چنگھائی کے بیان ہار پہاڑوں میں گولوگ پریفیکچر کے مغربی کنارے پر گیارنگ جھیل اور نگورنگ جھیل میں بہتی ہیں ۔ گانسو کے ساتھ حدود کے ساتھ زوئیج بیسن میں ، دریائے زرد جنوب کا رخ کرنے سے پہلے شمال مغرب اور پھر شمال مشرق کی طرف لوٹتا ہے، جس سے " اورڈوس لوپ " بنتا ہے، اور پھر عام طور پر مشرق کی طرف بہتا ہے۔ شمالی چائنا کا میدان خلیج بوہائی تک ، 752,443 مربع کلومیٹر (290,520 مربع میل) کا ایک طاس نکالتا ہے جو 140 ملین لوگوں کو پینے کے پانی اور آبپاشی کے ساتھ پرورش کرتا ہے۔ <ref name="video.nytimes.com"/> دریائے زرد موجودہ دور کے سات صوبوں اور دو خود مختار علاقوں سے گزرتا ہے ، یعنی (مغرب سے مشرق تک) چنگھائی ، سچوان ، گانسو ، ننگزیا ، اندرونی منگولیا ، شانسی ، شانسی ، ہینان اور شان ڈونگ ۔ دریائے زرد کے موجودہ راستے کے ساتھ بڑے شہروں میں (مغرب سے مشرق تک) لانژو ، ینچوان ، ووہائی ، باؤتو ، لوویانگ ، ژینگ زو ، کیفینگ اور جنان شامل ہیں۔. دریائے زرد کا موجودہ منہ کینلی کاؤنٹی ، شیڈونگ میں واقع ہے۔ دریا کو عام طور پر تین مراحل میں تقسیم کیا جاتا ہے۔ یہ تقریباً پہاڑی تبتی سطح مرتفع کے شمال مشرق میں ہیں ، اورڈوس لوپ اور لوس سطح مرتفع ، اور شمالی چین کا میدان ۔ [41] تاہم، تین مراحل کو کس طرح تقسیم کیا جاتا ہے اس پر مختلف علماء کی مختلف آراء ہیں۔ [ حوالہ درکار ] یہ مضمون بنیادی طور پر اس تقسیم کو اپناتا ہے جسے ییلو ریور کنزروینسی کمیشن استعمال کرتا ہے ۔ <ref>[http://www.yellowriver.gov.cn/ Yellow River Conservancy Commission]. Yellowriver.gov.cn. Retrieved on 2013-02-04.</ref> دریائے زرد سے نکلنے والے تلچھٹ کو بحیرہ بوہائی سے باہر لے جایا گیا ہے، تمام راستے شمالی زرد سمندر اور جنوبی زرد سمندر تک، اور شیڈونگ جزیرہ نما کے ارد گرد ایک ڈسٹل ڈیپو سینٹر بنایا گیا ہے۔ <ref>{{cite journal|author=J Paul Liu, John D Milliman, Shu Gao, Peng Cheng |title=Holocene development of the Yellow River's subaqueous delta, North Yellow Sea|url=https://archive.org/details/marine-geology_2004-08-30_209_1-4/page/45 |journal=[[Marine Geology]]|date=2004|volume=209|issue=1–4|pages=45–67|doi=10.1016/j.margeo.2004.06.009|bibcode=2004MGeol.209...45L}}</ref> ==اوپری پہنچ == یہ سیکشن کسی ذرائع کا حوالہ نہیں دیتا ۔ براہ کرم قابل اعتماد ذرائع میں حوالہ جات شامل کرکے اس حصے کو بہتر بنانے میں مدد کریں ۔ غیر منبع شدہ مواد کو چیلنج اور ہٹایا جا سکتا ہے ۔ ( ستمبر 2015 ) ( جانیں کہ اس ٹیمپلیٹ پیغام کو کیسے اور کب ہٹانا ہے ) [[File:Yellow river - A. Holdrinet.jpg|thumb|Near [[Xunhua]], [[Qinghai]].]] [[File:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|thumb|[[Liujiaxia]], [[Gansu]].]] دریائے زرد کے اوپری حصے ایک حصے کی تشکیل کرتے ہیں جو اس کے منبع سے بایان ہار پہاڑوں میں شروع ہوتا ہے اور ہیکو ٹاؤن ( توگتو کاؤنٹی )، اندرونی منگولیا پر ختم ہوتا ہے اس سے پہلے کہ یہ تیزی سے جنوب کی طرف مڑتا ہے۔ اس حصے کی کل لمبائی 3,472 کلومیٹر (2,157 میل) ہے اور بیسن کا کل رقبہ 386,000 مربع کلومیٹر (149,000 مربع میل) ہے، جو بیسن کے کل رقبے کا 51.4% ہے۔ اس لمبائی کے ساتھ، دریائے زرد کی بلندی 3,496 میٹر (11,470 فٹ) گر جاتی ہے، جس کا اوسط درجہ 0.10% ہے۔ منبع کا حصہ بنیادی طور پر چراگاہوں، دلدلوں، اور بایان ہار پہاڑوں اور چنگھائی میں انیماقن ( آمنی مشین ) پہاڑوں کے درمیان سے گزرتا ہے ۔ دریا کا پانی صاف ہے اور مسلسل بہہ رہا ہے۔ کرسٹل صاف جھیلیں اس حصے کی خصوصیت ہیں۔ اس حصے کے ساتھ دو اہم جھیلیں جھیل گیارنگ (Zhaling) اور جھیل Ngoring (Eling) ہیں، جن کی صلاحیت بالترتیب 4.7 بلین اور 10.8 بلین میٹر 3 (166 اور 381 بلین فٹ 3 ) ہے۔ سطح سمندر سے 4,290 میٹر (14,070 فٹ)) سے زیادہ بلندی پر یہ ملک بھر میں سطح مرتفع میٹھے پانی کی دو سب سے بڑی جھیلیں ہیں۔ دریائے زرد کے منبع علاقے میں زمین کی ایک قابل ذکر مقدار کو بطور نامزد کیا گیا ہے۔سانجیانگ یوان ("تین دریاؤں کے ذرائع") نیشنل نیچر ریزرو، دریائے زرد، یانگسی اور میکونگ کے منبع علاقے کی حفاظت کے لیے ۔ آمنے ماچن پہاڑوں کے مشرقی کنارے پر مشرق کی طرف بہتا ہوا، پیلا دریا گانسو کی ماکو کاؤنٹی میں داخل ہوتا ہے ۔ یہاں، دریا اونچائی والے پیٹ بوگ سے گزرتا ہے جسے Zoigê Wetlands کے نام سے جانا جاتا ہے اور شمال مغرب کی طرف ایک تیز موڑ لیتا ہے جو Sichuan میں Maqu اور Zoigê کاؤنٹی کے درمیان سرحد بناتا ہے ۔ امنے مشین کے شمالی کنارے کے ساتھ اب بہتا ہوا، دریا چنگھائی میں دوبارہ داخل ہوتا ہے اور دھیرے دھیرے شمال کی طرف شنگھائی میں لونگ یانگ گھاٹی کی طرف مڑتا ہے ۔ وادی کا حصہ چنگھائی میں لونگ یانگ گھاٹی سے گانسو میں چنگ ٹونگ گھاٹی تک پھیلا ہوا ہے۔ دریا کے دونوں طرف کھڑی چٹانیں ہیں۔ پانی کا بستر تنگ ہے اور اوسط قطرہ بڑا ہے، اس لیے اس حصے میں بہاؤ انتہائی ہنگامہ خیز اور تیز ہے۔ اس حصے میں 20 گھاٹیاں ہیں، جن میں سے سب سے مشہور لونگ یانگ ، جیشی، لیوجیا ، باپن اور چنگ ٹونگ گھاٹیاں ہیں۔ اس حصے میں بہاؤ کی صورتحال اسے پن بجلی کے پلانٹس کے لیے بہترین مقام بناتی ہے ۔ پیلا دریا ان گھاٹیوں میں دوسری اور آخری بار چنگھائی سے نکلتا ہے اور لیوجیا گھاٹی سے ٹھیک پہلے دوسری بار گانسو میں داخل ہوتا ہے۔ لانژو کے صوبائی دارالحکومت یانگو گورج سے بہاودریائے زرد کے کنارے پر بنایا گیا ہے۔ پیلا دریا گانسو سے شمال مشرق کی طرف بہتا ہے اور چنگ ٹونگ گھاٹی سے پہلے ننگزیا میں بہتا ہے۔ چنگ ٹونگ گھاٹی سے نکلنے کے بعد، دریا وسیع اللووی میدانوں کے ایک حصے میں آتا ہے ، ینچوان میدان اور ہیٹاؤ میدان ۔ اس حصے میں، دریا کے ساتھ والے علاقے زیادہ تر صحرائی اور گھاس کے میدان ہیں ، جن میں بہت کم معاون دریا ہیں۔ بہاؤ سست ہے۔ ہیٹاؤ میدان کی لمبائی 900 کلومیٹر (560 میل) اور چوڑائی 30 سے ​​50 کلومیٹر (19 سے 31 میل) ہے۔ یہ تاریخی طور پر دریائے زرد کے کنارے آبپاشی کا سب سے اہم میدان ہے۔ ==درمیانی پہنچ == [[File:Landzhou 07-2005.jpg|right|thumb|لانژو ، گانسو میں]] [[File:Shapotou.jpg|thumb|شاپوتو ، ننگزیا میں]] [[File:Qiankun Bend.jpg|thumb|Qiankun bend in [[Yonghe County]]]] [[File:Luoyang-most.przez.rzeke.LuoHe.przed.ujsciem.do.HuangHe.jpg|thumb|لویانگ ، ہینن میں]] اورڈوس لوپ دریائے زرد کے ایک بہت بڑے موڑ سے تشکیل دیا گیا ہے، جو ننگزیا کی ژونگنگ کاؤنٹی سے شروع ہوتا ہے اور شانسی میں ٹونگ گوان میں وی کے ساتھ اپنے سنگم پر مشرق کی طرف سخت موڑ کے ساتھ ختم ہوتا ہے ۔ تاہم، دریا کے درمیانی راستوں کے لیے باضابطہ ڈویژن توگتو کاؤنٹی ، اندرونی منگولیا میں ہیکو سے لے کر ژینگ زو ، ہینان تک چلتی ہے۔. درمیانی رسائی 1,206 کلومیٹر (749 میل) لمبی ہے، جس کا بیسن رقبہ 344,000 مربع کلومیٹر (133,000 مربع میل) ہے، کل کا 45.7%، مجموعی بلندی میں 890 میٹر (2,920 فٹ) کی اوسط کمی کے ساتھ % درمیانی رسائی کے ساتھ ساتھ 30 بڑی معاون ندیاں ہیں، اور اس مرحلے پر پانی کے بہاؤ میں 43.5 فیصد اضافہ ہوا ہے۔ درمیانی رسائی دریا کی گاد میں 92 فیصد حصہ ڈالتی ہے۔ دریائے زرد کا درمیانی دھارا لوئس سطح مرتفع سے گزرتا ہے ، جہاں کافی کٹاؤ ہوتا ہے۔ دریا میں بڑی مقدار میں کیچڑ اور ریت خارج ہونے سے دریائے زرد دنیا کا سب سے زیادہ تلچھٹ سے بھرا دریا بناتا ہے۔ دریائے زرد میں خارج ہونے والی سلٹ کی سب سے زیادہ ریکارڈ شدہ سالانہ سطح 1933 میں 3.91 بلین ٹن تھی۔ 1977 میں سب سے زیادہ گاد کی ارتکاز کی سطح 920 kg/m 3 (57.4 lb/ft 3 ) ریکارڈ کی گئی۔ یہ تلچھٹ بعد میں دریا کے نچلے حصے میں جمع ہو کر دریا کے بستر کو بلند کرتے ہیں۔اور مشہور "زمین کے اوپر دریا" بنانا۔ ہیکو سے یومینکو تک، دریا اپنے مرکزی راستے پر مسلسل وادیوں کی طویل ترین سیریز سے گزرتا ہے، جسے اجتماعی طور پر وادی جنشان کہا جاتا ہے۔ اس حصے میں ذخیرہ شدہ وافر ہائیڈروڈینامک وسائل اسے پن بجلی گھروں کی تعمیر کے لیے دوسرا موزوں ترین علاقہ بناتے ہیں۔ مشہور Hukou آبشار شانسی اور شانسی کی سرحد پر اس وادی کے نچلے حصے میں ہے ۔ ==نچلی پہنچ == نچلے حصے میں، ژینگژو ، ہینان سے اس کے منہ تک، 786 کلومیٹر (488 میل) کی دوری پر، دریا بحیرہ بوہائی میں خالی ہونے سے پہلے شمالی چائنا کے میدان کے پار شمال مشرق کی طرف بہتا ہے . اس مرحلے میں طاس کا رقبہ صرف 23,000 مربع کلومیٹر (8,900 مربع میل) ہے، جو کہ کل کا محض 3% ہے، کیونکہ چند معاون ندیاں اس مرحلے میں بہاؤ میں اضافہ کرتی ہیں۔ جنوب کی طرف تقریباً تمام دریا دریائے ہوائی میں گرتے ہیں ، جب کہ شمال کی جانب سے دریائے ہائی میں گرتے ہیں ۔ مثال کے طور پر ہوائی دریائے طاس کو دریائے زرد کے جنوب کی طرف سے دریائے زرد بیسن سے الگ کیا گیا ہے۔ [44]نچلے حصوں کی بلندی میں کل کمی 93.6 میٹر (307 فٹ) ہے، جس کا اوسط درجہ 0.012% ہے۔ درمیان سے حاصل ہونے والی مٹی یہاں پر تلچھٹ کی شکل میں پہنچتی ہے، جو دریا کی تہہ کو بلند کرتی ہے۔ ضرورت سے زیادہ تلچھٹ کے ذخائر نے دریا کے کنارے کو ارد گرد کی زمین سے کئی میٹر بلند کر دیا ہے۔ کیفینگ ، ہینن میں ، دریائے زرد سطح زمین سے 10 میٹر (33 فٹ) بلند ہے۔ <ref>{{cite journal |url=http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |author=Leung, George |title=Reclamation and Sediment Control in the Middle Yellow River Valley |journal=Water International |volume=21 |issue=1 |pages=12–19 |year=1996 |doi=10.1080/02508069608686482 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |archive-date=14 December 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214151633/http://emw21.com/CTS/GeorgeLeung/YRiver/geofo/geogren.html |date=14 December 2013 }}</ref> ==معاون دریا == [[File:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|دریائے ڈیکسیا کا منہ (نیچے دائیں طرف سے آتا ہے)، لنشیا پریفیکچر ، گانسو میں دریائے زرد کے لیوجیاکسیا ریزروائر میں بہتا ہے۔]] دریائے زرد کی معاونتیں جو اس کے منبع سے اس کے منہ تک درج ہیں ان میں شامل ہیں: <poem>سفید ندی دریائے ڈیکسیا دریائے تاؤ ہوانگ شوئی دریائے ڈیٹونگ دریائے زوانگ لانگ دریائے زولی دریائے چنگشوئی دریائے داہی دریائے کوئے ۔ دریائے ووڈنگ دریائے فین دریائے وی (دریائے وی ان معاون ندیوں میں سب سے بڑا ہے) دریائے لوو دریائے کن دریائے داوین</poem> ==خصوصیات == اس حصے کو تصدیق کے لیے اضافی حوالوں کی ضرورت ہے ۔ براہ کرم قابل اعتماد ذرائع کے حوالہ جات شامل کرکے اس مضمون کو بہتر بنانے میں مدد کریں ۔ غیر منبع مواد کو چیلنج کیا جا سکتا ہے اور ہٹا دیا جا سکتا ہے۔ ( مئی 2009 ) ( جانیں کہ اس سانچے کے پیغام کو کیسے اور کب ہٹانا ہے ) [[File:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|دریائے زرد ڈیلٹا کی توسیع 1989 سے 2009 تک پانچ سال کے وقفوں میں۔.]] [[File:Yellow River Delta.jpeg|thumb|right|300px|دریائے پیلا ڈیلٹا]] دریائے زرد اس کی بڑی مقدار میں گاد کے لیے قابل ذکر ہے — 1.6 بلین ٹن سالانہ اس مقام پر جہاں یہ لوس پلیٹیو سے نیچے آتا ہے ۔ اگر یہ کافی حجم کے ساتھ سمندر کی طرف چل رہا ہے، تو ہر سال 1.4 بلین ٹن سمندر میں لے جایا جاتا ہے۔ ایک تخمینہ 34 کلو گرام گاد فی مکعب میٹر دیتا ہے جب کہ کولوراڈو کے لیے 10 اور دریائے نیل کے لیے 1 ۔ [17] اس کا اوسط اخراج 2,110 مکعب میٹر فی سیکنڈ (یانگسی کے لیے 32,000) بتایا جاتا ہے، جس میں زیادہ سے زیادہ 25,000 اور کم از کم 245 ہے۔ تاہم، 1972 کے بعد سے، یہ اکثر سمندر تک پہنچنے سے پہلے خشک ہو جاتا ہے۔ کم حجم زرعی آبپاشی میں اضافے کی وجہ سے ہے ، جس میں 1950 کے بعد سے پانچ کا اضافہ ہوا ہے۔ 1999 تک دریا سے ہٹائے جانے والے پانی نے 140 ملین لوگوں کی خدمت کی اور 74,000 کلومیٹر 2 (48,572 mi 2 ) زمین کو سیراب کیا۔ [40] دریائے زرد کا ڈیلٹا کل 8,000 مربع کلومیٹر (3,090 mi 2 ) ہے۔ تاہم، سمندر تک پہنچنے والی گاد میں کمی کے ساتھ، یہ 1996 سے ہر سال کٹاؤ کے ذریعے تھوڑا سا سکڑنے کی اطلاع ہے۔ <ref>[http://china.org.cn/english/2005/Feb/119497.htm Yellow River Delta Shrinking 7.6 Square Kilometers Annually], ''China Daily'' 1 February 2005</ref> سب سے زیادہ مقدار بارش کے موسم میں جولائی سے اکتوبر تک ہوتی ہے، جب دریا کے سالانہ حجم کا 60% بہتا ہے۔ مارچ اور جون کے درمیان آبپاشی کی زیادہ سے زیادہ مانگ کی ضرورت ہوتی ہے۔ ضرورت کے وقت اضافی پانی کو استعمال کرنے کے لیے اور سیلاب پر قابو پانے اور بجلی پیدا کرنے کے لیے کئی ڈیم بنائے گئے ہیں، لیکن زیادہ گاد کے بوجھ کی وجہ سے ان کی متوقع زندگی محدود ہے۔ ایک مجوزہ جنوبی-شمالی پانی کی منتقلی کے منصوبے میں دریائے یانگسی سے پانی کا رخ موڑنے کے لیے کئی اسکیمیں شامل ہیں : ایک دریاؤں کے مغربی ہیڈ واٹر میں جہاں وہ ایک دوسرے کے قریب ہیں، دوسرا ہان ندی کے اوپری حصے سے ، اور تیسرا پرانی گرینڈ کینال کا راستہ [ حوالہ درکار ] گاد کے اپنے بھاری بھرکم ہونے کی وجہ سے دریائے زرد ایک ذخیرہ کرنے والی ندی ہے - یعنی یہ اپنے اٹھائے ہوئے مٹی کے بوجھ کا کچھ حصہ اپنے بستر میں اس جگہ پر جمع کرتا ہے جہاں یہ آہستہ سے بہہ رہا ہے۔ یہ ذخائر ندی کے کنارے کو بلند کرتے ہیں جو اس کے نچلے حصے میں قدرتی لیویز کے درمیان بہتا ہے۔ سیلاب آنے کی صورت میں، دریا لیویز سے نکل کر آس پاس کے نچلے سیلابی میدان میں داخل ہو سکتا ہے اور ایک نیا چینل لے سکتا ہے۔ تاریخی طور پر ایسا ہر سو سال میں ایک بار ہوا ہے۔ جدید دور میں لیویز کو مضبوط بنانے اور سیلاب پر قابو پانے کے لیے کافی کوششیں کی گئی ہیں۔ [ حوالہ درکار ] ==پن بجلی کے ڈیم == [[File:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|لیوجیاکسیا ڈیم ، گانسو]] [[File:Smxgongcheng zengmian.jpg|thumb|سانمینکسیا ڈیم ، ہینن]] ذیل میں دریائے زرد پر بنائے گئے ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشنوں کی فہرست دی گئی ہے ، جو آپریشن کے پہلے سال کے مطابق ترتیب دی گئی ہیں (بریکٹ میں): <poem>سانمینکسیا ڈیم (1960؛ سانمینکسیا ، ہینن) سنشینگ گونگ ڈیم (1966) چنگ ٹونگ گورج ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن (1968؛ چنگٹونگشیا ، ننگزیا) Liujiaxia Dam (Liujia Gorge) (1974؛ Yongjing County , Gansu) لیجیکسیا ڈیم (1997) ( جینکا کاؤنٹی ، چنگھائی) یانگوکسیا ڈیم (یانگو گورج) پن بجلی گھر (1975؛ یونگجنگ کاؤنٹی، گانسو) تیانقیاؤ ڈیم (1977) Bapanxia Dam (Bapan Gorge) (1980؛ Xigu ڈسٹرکٹ ، Lanzhou ، Gansu) لونگ یانگشیا ڈیم (1992؛ گونگھے کاؤنٹی ، چنگھائی) دا گورج ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن (1998) لی گورج ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن (1999) وانجیازہائی ڈیم (1999؛ پیانگوان کاؤنٹی ، شانسی اور اندرونی منگولیا) Xiaolangdi Dam (2001) ( Jiyuan , Henan) لکسیوا ڈیم (2010) ( گائیڈ کاؤنٹی ، چنگھائی) یانگکو ڈیم (2016) ( زنگھائی کاؤنٹی ، چنگھائی) Maerdang Dam (2018) ( Maqên County , Qinghai) جیسا کہ 2000 میں رپورٹ کیا گیا ہے، 7 سب سے بڑے ہائیڈرو پاور پلانٹس (Longyangxia، Lijiaxia، Liujiaxia، Yanguoxia، Bapanxia، Daxia اور Qinglongxia) کی کل نصب صلاحیت 5,618 میگاواٹ تھی۔ <ref>[http://english.people.com.cn/english/200012/14/eng20001214_57817.html Yellow River Upstream Important to West-East Power Transmission] People's Daily, 14 December 2000</ref></poem> ==کراسنگ == [[File:Major cities along the Yellow River.svg|right|thumb|450px|دریائے زرد کے کنارے بڑے شہر]] [[File:Yellow river pontoon bridge jinan 2008 05.jpg|thumb|[[پونٹون پل]] دریائے زرد کے کنارے بڑے شہر پونٹون پل (Luokou Pontoon Bridge آسان چینی :洛口浮桥؛ روایتی چینی :洛口浮橋؛ پنین : Luòkŏu Fúqiáo ) جنان ، شیڈونگ میں دریائے پیلے پر صوبوں کے ناموں کے مطابق ڈاون اسٹریم سے اپ اسٹریم کی ترتیب میں اہم پل اور فیریز یہ ہیں: [ حوالہ درکار ] <poem>شیڈونگ ڈونگینگ ییلو ریور پل شینگلی یلو ریور برج ( ڈونگینگ ) لیجن پیلے دریا کا پل (ڈونگینگ) بنزہو یلو ریور روڈ-ریلوے پل بنزہو یلو ریور ہائی وے پل Binzhou–Laiwu Expressway Binzhou Yellow River Bridge ( Binzhou – Zibo ) Huiqing Yellow River Bridge (Binzhou–Zibo) جیانگ پیلے دریا کا پل ( جنان ) G20 Qingdao-Yinchuan ایکسپریس وے جنان پیلے دریا پل (جنان) جنان یلو ریور پل Luokou پیلے دریا ریلوے پل (جنان) جنان جیان بینگ پیلے دریا کا پل بیجنگ-شنگھائی ہائی سپیڈ ریلوے جنان پیلے دریا کا پل (جنان- ڈیزہو ) بیجنگ-تائی پے ایکسپریس وے جنان پیلے دریا کا پل (جنان-ڈیزہو) بیجنگ-شنگھائی ریلوے جنان پیلے دریا کا نیا پل (جنان-ڈیزو) Pingyin پیلے دریا پل (جنان- Liaocheng ) شیڈونگ- ہینن بیجنگ-کوولون ریلوے سنکو یلو ریور برج ( جننگ - پیوانگ ) جوآنچینگ یلو ریور ہائی وے برج ( ہیز - پویانگ) ڈونگمنگ ییلو ریور ہائی وے برج (ہیز-پیانگ) ہینن Kaifeng پیلے دریا پل ( Kaifeng ) Zhengzhou پیلے دریا پل ( Zhengzhou ) شانسی - ہینن سانمن پیلے دریا کا پل ( سان مینکسیا ) شانسی - ہینان Hancheng Yumenkou پیلے دریا پل ننگزیا Yinchuan پیلے دریا پل ( Yinchuan ) اندرون منگولیا Baotou پیلے دریا پل ( Baotou ) گانسو لانژو یلو ریور پل Zhongshan پل ( Lanzhou ) چنگھائی دری پیلے دریا کا پل</poem> ==حیوانات == ===مچھلی === [[File:DV Paradise fish male 03.jpg|thumb|پیراڈائز مچھلی ایکویریم کے شوق میں مشہور ہے اور یہ مشرقی ایشیائی ندیوں کے طاسوں سے نکلتی ہے، بشمول پیلا دریا]] دریائے زرد کا طاس مچھلیوں سے مالا مال ہے، جو کہ 92 نسلوں اور 28 خاندانوں میں 160 سے زیادہ مقامی پرجاتیوں کا گھر ہے ، جن میں 19 انواع بھی شامل ہیں جو دنیا میں کہیں نہیں پائی جاتی ہیں ( مقامی )۔ [48] ​​[41] تاہم، رہائش گاہ کے نقصان، آلودگی، متعارف شدہ پرجاتیوں اور ضرورت سے زیادہ ماہی گیری کی وجہ سے بہت سے مقامی باشندے کم یا مکمل طور پر غائب ہو گئے ہیں۔ متعدد کو چین کی ریڈ لسٹ میں خطرہ کے طور پر تسلیم کیا گیا ہے۔ [48] ​​[49] ڈیموں اور ان کے ذخائر نے آہستہ چلنے والے اور جامد پانیوں کی انواع کے لیے رہائش میں اضافہ کیا ہے، جبکہ اس نے بہتے ہوئے پانیوں کی انواع کو خارج کر دیا ہے اور دوسروں کی اوپر اور نیچے کی طرف نسل کی نقل مکانی کو روکا ہے۔[48] ​​[49] 2000 کی دہائی میں، دریائے زرد کے طاس میں 63 نسلوں میں صرف 80 مقامی مچھلیاں اور 18 خاندان ریکارڈ کیے گئے۔ [48] ​​اس کے برعکس، متعارف شدہ مچھلیوں کی کثرت اور انواع کی تعداد دونوں میں اضافہ ہوا ہے۔ 1960 کی دہائی میں مچھلی کی صرف ایک متعارف انواع ریکارڈ کی گئی تھی جب ichthyologist Li Sizhong نے اس خطے کے مچھلیوں کے بارے میں اپنا اصل سروے شائع کیا تھا، لیکن 2000 کی دہائی تک ان کی تعداد 26 تھی۔ [48] جیسا کہ ایشیائی دریاؤں کی خاصیت ہے، Cyprinidae اب تک دریائے زرد کے طاس میں سب سے زیادہ متنوع خاندان ہے۔ اس بیسن میں 85 سے زیادہ سائپرنیڈز ریکارڈ کیے گئے ہیں، جن میں وہ انواع بھی شامل ہیں جو اب بھی موجود ہیں اور وہ انواع جو اب موجود نہیں ہیں۔ دیگر انتہائی متنوع خاندان پتھر کے لوچ (20 سے زیادہ پرجاتیوں)، گوبیز ( سی. 15 پرجاتیوں)، حقیقی لوچ ( سی. 10 پرجاتی) اور بیگریڈ کیٹ فش ( سی. 10 انواع) ہیں۔ [48] ​​اگرچہ دریا کے زیادہ تر حصوں میں انواع پائی جاتی ہیں، لیکن کئی کی حد زیادہ محدود ہے۔ مثال کے طور پر، چنگھائی-تبت سطح مرتفع پر سب سے اوپر، سب سے اونچے حصےنسبتاً کم مقامی انواع ہیں، خاص طور پر سنو ٹراؤٹ اور اتحادی ( جمنوسیپریس ، جمنوڈیپٹائچس ، پلاٹیفاروڈون اور شیزوپائیگوپسس )، اور ٹریپلوفیسا لوچس۔ [50] دریائے زرد کے طاس میں 18 وبائی امراض میں سے 12 اوپری حصے میں پائے گئے (یا تھے)۔ [48] ​​یہ خاص طور پر خطرہ بن گئے ہیں اور بہت سے پانیوں میں مچھلیوں کے حیوانات پر اب متعارف کرائے گئے سالمونائڈز کا غلبہ ہے ۔ [48] ​​[50] اس کے برعکس، دریا کا سب سے نچلا حصہ اور اس کا ڈیلٹا بہت سے کھارے پانی یا یوریہلین کا گھر ہے۔پرجاتیوں، جیسے گوبیز (اگرچہ دریائے پیلے میں میٹھے پانی کے سچے گوبی بھی ہیں)، ایشین سی باسس ، فلیٹ فش اور تاکیفوگو پفر فش۔ [48] ماہی گیری ایک اہم سرگرمی بنی ہوئی ہے، لیکن کیچز میں کمی آئی ہے۔ 2007 میں، یہ نوٹ کیا گیا کہ دریائے زرد میں پہلے کیچز کے مقابلے 40% کم مچھلیاں پکڑی گئیں۔ [49] بڑے سائپرنیڈز ( ایشیائی کارپ ، شکاری کارپ ، ووچانگ بریم اور منگول ریڈفن ) اور بڑی کیٹ فش ( امور اور لانژو کیٹ فش ) اب بھی موجود ہیں، لیکن سب سے بڑی نسل، چینی پیڈل فش ، کالوگا اسٹرجن اور یانگزے اسٹرجن کی اطلاع نہیں ملی ہے۔ تقریباً 50 سالوں میں دریائے زرد کے طاس سے۔ [48] ​​[41] [51]دیگر انواع جو اہم ماہی گیری کی حمایت کرتی ہیں ان میں سفید Amur bream , ayu , mandarin fish , Protosalanx icefish , Northern snakehead , Asian swamp eel اور دیگر شامل ہیں۔ [48] ماہی گیری پر سالانہ پابندی 2018 سے لاگو کی گئی ہے، جس میں ہر سال 1 اپریل سے 30 جون تک دریائے زرد کے طاس کا احاطہ کیا گیا ہے۔ دریائے زرد کے بالائی علاقوں میں 1 اپریل 2022 سے قدرتی مچھلیوں کی ماہی گیری پر مکمل پابندی لاگو کی جا رہی ہے، جس میں چنگھائی ، سیچوان اور گانسو صوبوں کا احاطہ کیا جائے گا، 2025 کے آخر تک۔ بقیہ بیسن کے لیے، سالانہ ۔ پابندی کو یکم اپریل سے 31 جولائی تک بڑھا دیا گیا ہے۔ [53] ==آبی زراعت == [[File:Chinemys reevesii 02.jpg|thumb|چینی تالاب کا کچھوا (دکھایا گیا) اور چینی نرم شیل کچھوا دونوں ہی دریائے پیلے کے رہنے والے ہیں، لیکن بڑی تعداد میں کھیتی بھی کرتے ہیں۔]] دریائے زرد عام طور پر وسطی اور جنوبی چین کے دریاؤں جیسے یانگسی یا دریائے پرل کے مقابلے میں آبی زراعت کے لیے کم موزوں ہے ، لیکن دریائے زرد کے کنارے کچھ علاقوں میں آبی زراعت بھی کی جاتی ہے۔ آبی زراعت کا ایک اہم علاقہ ژینگ ژو سے اوپر کی طرف ژنگ یانگ شہر میں دریا کے کنارے کا میدان ہے ۔ 1986 میں جب سے Xingyang کے دریاؤں کے کنارے وانگکون ٹاؤن میں مچھلی کے تالابوں کی ترقی شروع ہوئی تھی ، وانگکون میں تالاب کے نظام 15,000 mu (10 km 2 ) تک بڑھ چکے ہیں ، جس سے یہ قصبہ شمالی چین کا سب سے بڑا آبی زراعت کا مرکز بن گیا ہے ۔[54] کچھوؤں کی دو نسلیں دریائے زرد کے طاس سے تعلق رکھتی ہیں: چینی تالاب کا کچھوا اور چینی نرم شیل کچھوا ۔ [55] دونوں انواع — لیکن خاص طور پر نرم خول — کھانے کے لیے بڑے پیمانے پر کاشت کی جاتی ہیں۔ [56] چینی سوفٹ شیل کچھووں کی ایک قسم جو چینی گورمے میں مشہور ہے جسے دریائے زرد کچھو (黄河鳖) کہا جاتا ہے۔ آج کل چین کے ریستوراں میں کھائے جانے والے زیادہ تر دریائے پیلے کے کچھوے کچھوؤں کے فارموں سے آتے ہیں ، جو دریائے پیلے کے قریب بھی ہو سکتے ہیں یا نہیں۔ 2007 میں، ہینن کے شہر وانگکون میں تعمیر شروع ہوئی ۔کچھوے کی اس قسم کی پرورش کے لیے ایک بڑے فارم پر۔ ایک سال میں 5 ملین کچھوؤں کی پرورش کی گنجائش کے ساتھ، یہ سہولت ہینن کا اس قسم کا سب سے بڑا فارم بننے کی امید تھی۔ [57] بہت بڑا، مکمل طور پر آبی چینی وشال سالینڈر ، ایک ایسی انواع جو بنیادی طور پر خوراک اور روایتی ادویات کے لیے ظلم و ستم کی وجہ سے تیزی سے کم ہوئی ہے ، دریائے زرد اور دیگر چینی دریاؤں سے تعلق رکھتی ہے۔ چین کے کئی حصوں میں اس کی بڑی تعداد میں کاشت کی جاتی ہے اور جینیاتی مطالعات سے یہ بات سامنے آئی ہے کہ اسیر ذخیرہ زیادہ تر دریائے پیلے سے تعلق رکھتا ہے۔ چونکہ یہ اکثر جنگلی میں چھوڑے جاتے ہیں، چینی دیو سیلامینڈر کی پیلے دریا کی قسم چین کے دوسرے حصوں میں پھیل گئی ہے، جو دوسری اقسام کے لیے ایک مسئلہ کی نمائندگی کرتی ہے۔ [58] ==آلودگی == یہ بھی دیکھیں: [[چین میں پانی کی آلودگی]] 25 نومبر 2008 کو دی گارڈین کی تانیہ بریگن نے ایک رپورٹ "چین کی ماں دریا: پیلا دریا" درج کرائی، جس میں دعویٰ کیا گیا ہے کہ شدید آلودگی نے چین کے دریائے زرد کا ایک تہائی حصہ زرعی یا صنعتی استعمال کے لیے بھی ناقابل استعمال بنا دیا ہے، جس کی وجہ فیکٹریوں کے اخراج اور سیوریج کی وجہ سے ہے۔ تیزی سے پھیلتے شہروں سے۔ [59] ییلو ریور کنزروینسی کمیشن نے 2007 میں دریا کے 8,384 میل (13,493 کلومیٹر) سے زیادہ کا سروے کیا تھا اور کہا تھا کہ اقوام متحدہ کے ماحولیاتی پروگرام کے استعمال کردہ معیار کے مطابق دریا کے نظام کا 33.8% "سطح پانچ" سے بھی بدتر درج کیا گیا ہے ۔ [ مشکوک - بحث ]سطح پانچ پینے، آبی زراعت، صنعتی استعمال، یا یہاں تک کہ زراعت کے لیے بھی غیر موزوں ہے۔ رپورٹ میں کہا گیا کہ گزشتہ سال سسٹم میں خارج ہونے والا فضلہ اور سیوریج کل 4.29 بلین ٹن تھا۔ صنعت اور مینوفیکچرنگ نے دریا میں خارج ہونے والے اخراج کا 70% حصہ بنایا جس میں گھرانوں کا حصہ 23% ہے اور صرف 6% دوسرے ذرائع سے آتا ہے۔ [ کونسا؟ ] ==ثقافت میں == [[File:Qikou.jpg|right|thumb|450px|صوبہ شانسی میں دریائے زرد کے ساتھ کیکو قصبہ]] قدیم زمانے میں، یہ خیال کیا جاتا تھا کہ زرد دریا آسمان سے آکاشگنگا کے تسلسل کے طور پر بہتا تھا ۔ ایک چینی لیجنڈ میں کہا جاتا ہے کہ ژانگ کیان کو دریائے زرد کا ماخذ تلاش کرنے کا کام سونپا گیا تھا۔ کئی دنوں تک دریا پر سفر کرنے کے بعد اس نے ایک لڑکی کو کاتتی ہوئی اور ایک گائے کا غول دیکھا۔ لڑکی سے پوچھنے پر کہ وہ کہاں ہے، اس نے اسے اپنی شٹل کے ساتھ نجومی یان جنپنگ (嚴君平) کو دکھانے کی ہدایات کے ساتھ پیش کیا۔ جب وہ واپس آیا تو نجومی نے اسے ویونگ گرل ( ویگا ) کی شٹل کے طور پر پہچانا، اور مزید یہ کہ جس وقت ژانگ نے شٹل حاصل کی، اس نے ایک آوارہ ستارہ دیکھا تھا۔بُننے والی لڑکی اور گائے کے ریوڑ ( Altair ) کے درمیان خود کو ملانا۔ [60] ہیبی اور ہینان کے صوبوں نے اپنے نام دریائے پیلے سے اخذ کیے ہیں۔ ان کے ناموں کا مطلب ہے، بالترتیب "دریائے کا شمال" اور "دریا کا جنوب"، حالانکہ تاریخی طور پر ان کے درمیان سرحد کبھی مستحکم نہیں رہی، اور فی الحال ہیبی اور ہینان کے درمیان سرحد دریائے زرد نہیں ہے، بلکہ دریائے ژانگ ہے ۔ . ماں دریا، چین کا دکھ، اور چینی تہذیب کا گہوارہ۔ روایتی طور پر، یہ خیال کیا جاتا ہے کہ چینی تہذیب کی ابتدا دریائے زرد کے طاس سے ہوئی۔ چینی اس دریا کو "مدر دریا" اور "چینی تہذیب کا گہوارہ" کہتے ہیں۔ چین کی طویل تاریخ کے دوران ، دریائے زرد کو ایک نعمت کے ساتھ ساتھ ایک لعنت بھی سمجھا جاتا رہا ہے اور اسے "چین کا فخر" اور "چین کا غم" دونوں کا نام دیا گیا ہے۔ [61] تباہی کا دریا شمالی چین کے میدانی علاقے میں چینی تہذیب کی ترقی میں دریائے زرد کا مرکزی کردار ہونے کے باوجود، سیلاب اور دریا کے مسلسل روٹ نے بھی طویل عرصے تک دریا کے کنارے آباد آبادی کو بہت بڑی تباہی کا باعث بنایا، اسی لیے اسے تباہی کا دریا بھی کہا جاتا ہے۔ چینی :灾难河)، دریا کی طرف سے آنے والی تباہی کے ساتھ چینی تہذیب کی ترقی میں تباہی کی تاریخ کے طور پر کہا جاتا ہے، اور دریائے زرد کا انتظام قدیم زمانے سے پوری تاریخ میں مختلف چینی خاندانوں کے لیے ایک بڑی سیاسی مصیبت رہی ہے۔ [62] [63] جب دریائے زرد صاف بہتا ہے۔ کبھی کبھی پیلے دریا کو شاعرانہ طور پر "مڈی فلو" (濁流؛浊流؛ Zhuó Liú ) کہا جاتا ہے۔ چینی محاورہ "جب پیلا دریا صاف بہتا ہے" ایک ایسے واقعے کی طرف اشارہ کرنے کے لیے استعمال کیا جاتا ہے جو کبھی نہیں ہو گا اور انگریزی کے محاورے "when pigs fly" سے ملتا جلتا ہے۔ [ حوالہ درکار ] یونگل شہنشاہ کے دور میں "پیلا دریا صاف ہو رہا ہے" کو ایک اچھے شگون کے طور پر بتایا گیا تھا ، اس کے ساتھ ساتھ قلن (ایک افریقی زرافہ جسے ژینگ ہی کے بحری جہاز پر بنگال کے سفارت خانے کے ذریعے چین لایا گیا تھا۔ 1414) اور زوئیو (مثبت طور پر شناخت نہیں کیا گیا) اور دیگر عجیب قدرتی مظاہر۔ [64] ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== {{wiktionary|Yellow River|China's Sorrow|Huang He|Huang Ho|Hwang Ho}} {{Commons category|Yellow River}} * [http://www.delight.eoc.dlr.de/ The DELIGHT Project, Delta Information System for Geoenvironmental and Human Habitat Transition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107013340/http://www.delight.eoc.dlr.de/ |date=2017-11-07 }} * [http://www.ibiblio.org/chinese-music/Pre_Liberation/D03.Yellow_River_Ballad.au Listen to the ''Yellow River Ballade''] from the [[Yellow River Cantata]] * [http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html First raft descent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417072532/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html |date=17 April 2009 }} of the Yellow River from its source in Qinghai to its mouth (1987) * [http://www.hydrology.nl/ihppublications/374-climate-change-impacts-and-adaptation-strategies-in-the-yellow-river-basin.html Climate Change Impacts and Adaptation Strategies in the Yellow River Basin – UNESCO report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106064936/http://www.hydrology.nl/ihppublications/374-climate-change-impacts-and-adaptation-strategies-in-the-yellow-river-basin.html |date=2017-11-06 }} ; Works from the [[National Central Library]] about the Yellow River * {{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11387/ |title=Illustrations of Guarding the Yellow River |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |website=wdl.org |year=1644 |publisher=[[World Digital Library]] }} * [http://www.wdl.org/en/item/11388/ Illustrated Work on the Storage and Drainage Activities at the Lakes and Rivers of the Yellow River and the Grand Canal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513045055/http://www.wdl.org/en/item/11388/ |date=2014-05-13 }} * [http://www.wdl.org/en/item/11390/ General Atlas Depicting the Conditions of the Yellow River Dykes in Henan Province] {{Major cities along the Yellow River}} {{China Rivers}} {{Authority control}} [[گٹھ:چین]] [[گٹھ:چین دے دریا]] [[گٹھ:ایشیا دے دریا]] h3rlsv8zaaljvrhyr6xvlsl9im36goo 0 119856 712013 645276 2026-09-26T07:03:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712013 wikitext text/x-wiki {{معلومات دریا}} '''دریائے مولا''' [[بلوچستان]]، [[پاکستان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ دریائے مولا ( انگریزی : Mula River ) پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ واقع اک دریا دا ناں اے جس د‏‏ی اونچائی سطح سمندر تو‏ں 45 میٹر اے ۔ دریائے مولا بلوچستان ، پاکستان وچ واقع اے ۔ <ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=9 December 2018 |title=ADB agrees to provide Rs27bn for Nalong dam |url=https://www.dawn.com/news/1450356 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=DAWN}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Naulong Dam |url=http://www.wapda.gov.pk/index.php/projects/water-sector/ready-for-construction/naulong-dam |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=WAPDA}}</ref> ایہ سطح سمندر تو‏ں 45 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{Cite journal |last=Verheijen |first=Olaf |date=1998 |title=Community Irrigation Systems in the Province of Balochistan |journal=International Irrigation Management Institute. Pakistan National Program}}</ref><ref name=":2" /> اس دریا اُتے جھل مگسی ، پاکستان وچ اک ڈیم ، یعنی ناؤلونگ ڈیم ، زیر تعمیر اے ۔ [2] [3] کسان گندم اگاندے نيں ، ہر سیاݪ وچ ، دریا دے آس پاس۔ <ref name=":1" /><ref name=":2" /> <ref name=":0" /> == ہورویکھو == * [[ناولونگ ڈیم]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20101201220838/http://wapda.gov.pk/vision2025/htmls_vision2025/NAULANG.html دریائے مولا اُتے ناولونگ ڈیم] {{آب پاکستان}} [[گٹھ:بلوچستان دے دریا|مولا]] [[گٹھ:پاکستان دے دریا|مولا]] [[گٹھ:ضلع جھل مگسی]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] nfd5wsw3awq5nkxs18mqno3xhwpwpz0 0 122276 711946 692771 2026-09-26T03:19:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711946 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}'''اکازئی''' شمالی [[پاکستان]] دا اک [[پشتون|پختون]] (یا [[پشتون]] ؛ [[پشتون|پٹھان]] ) قبیلہ ا‏‏ے۔ ایہ [[یوسفزئی]] قبیلے دے اندر عیسی زئی قبیلے د‏‏ی اک تقسیم اے، جسنو‏ں پشتوناں دے سب تو‏ں طاقتور، مشہور تے معزز قبیلے وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فوجی تریخ دان کرنل ہیرالڈ کارمائیکل وائلی نے یوسفزئی دے وڈے قبیلے دا ذا‏تی نقطہ نظر پیش کردے ہوئے کہیا، "یوسفزئی اک زراعت پسند، عام طور اُتے اک عمدہ، اچھے جسم تے ظاہری شکل دے حامل آدمی نيں، جس وچ نسلی فخر، اچھے لباس تے لباس نيں۔ خوش مزاج، جدو‏ں کہ اس د‏ی مہمان نوازی ضرب المثل ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|last=H.C. Wylly|authorlink=H.C. Wylly|title=From the Black Mountain to Waziristan|url=https://archive.org/details/fromblackmountai00wyll|publisher=London, Macmillan|page=56|year=1912}}</ref> اکازئی نو‏‏ں کالا پہاڑ (تور گھر) قبیلے وچو‏ں اک قبیلہ سمجھیا جاندا اے، جو [[یوسفزئی]] قبیلے دے عیسی زئی قبیلے د‏‏ی اک تقسیم ا‏‏ے۔ <ref>Compiled by H. A. Rose. ''Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province''. p.10.https://archive.org/details/glossaryoftribes03rose</ref> اوہ ا'''کا د‏‏ی اولاد نيں،''' '''عیسیٰ''' (عیسی زئی) دے بیٹے تے یوسف/یوسف/( [[یوسفزئی|یوسف زئی]] ) دے پو‏تے نيں۔ <ref>H. D. Watson. ''Gazetteer of Hazara District'', 1907. p. 166-184.https://books.google.com/books?ei=LqhXTY6QJI_RrQfV--GHBw&ct=book-thumbnail&id=V1NuAAAAMAAJ&dq=gazetteer+of+hazara+district&q=Akazais</ref> اکازئی نو‏‏ں ہور چار حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جس وچ ہر حصے وچ دو یا ودھ ذیلی حصے ہُندے نيں۔ <ref>J. Wolfe Murray. ''A Dictionary of the Pathan Tribes on the North-west Frontier of India''. https://archive.org/details/adictionarypath00brangoog</ref> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="1" width="100%" | bgcolor="#969696" |'''ذیلی قبیلہ''' | bgcolor="#969696" | '''سیکشن''' | bgcolor="#969696" | '''ذیلی سیکشن (کھیل)''' |- | '''اکازئی''' | پائندہ خیل | اول خیل، جوگی خیل تے لال خیل |- | bgcolor="#C0C0C0" | | برات خیل | بیبا خیل، خان خیل تے شاہی خیل |- | bgcolor="#C0C0C0" | | تسن خیل | غازی خان تے ماموزئی |- | bgcolor="#C0C0C0" | | عزیز خیل | دریا خیل، سین خیل تے کالا خیل |} اکازئی قبیلے د‏‏ی تعداد (تقریباً ۳۵٬۰۰۰) اک پہاڑی علاقے د‏‏ی مغربی ڈھلواناں اُتے قابض اے جسنو‏ں '''[[ضلع تورغر|تور غر]]''' (جس دا مطلب اے "کالا پہاڑ")۔ اکازئی وی [[حسن زئی پختون قبیلہ|حسن زئی]] دے شمالی جانب تور گھر دے اک حصے وچ آباد نيں۔ انہاں دے مشرقی جانب اگرور دا حصہ اے، شمال وچ چغرزئی (نصرت خیل تے بسی خیل) نيں جدو‏ں کہ مغرب وچ مشہور [[دریائے سندھ]] ا‏‏ے۔ ''مچائی سر'' ("چوٹی") دا جنوبی چہرہ، جو تور گھر د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی (۹۸۱۷ فٹ) اے، دا تعلق اکازئی تو‏ں ا‏‏ے۔ اکازئی دے اہ‏م دیہات کنڈ (اُتے تے لوئر)، بمبل تے بلیانری نيں۔ ہور دیہات دربنرے، کنڑ، بکری، لیڈ، لاشورا، بکیانرا، موراتہ، ڈارو اکازئی، کلالہ اکازئی، سرمل، تورم تے لارے نيں۔ [[سکھ]] حکمرانی دے دوران تے ۱۸۶۸ تک، اکازئیاں نے اگرور وادی ( [[تحصیل]] اوگی) دے پنڈ شاہتوت اُتے قبضہ کيتا۔ <ref name="archive.org">Wylly H.C. ''From the Black Mountain to Waziristan'', Chapter – II pges (24 -53).https://archive.org/details/fromblackmountai00wyll</ref> زندگی دے بہتر امکانات دے لئی، اکازئی پاکستان دے اندر ملحقہ علاقےآں تے شہراں وچ ہجرت کر گئے۔ [[ضلع تورغر|تور گھر]] تو‏ں ہجرت کرنے والے لوک ہن ضلع مانسہرہ د‏‏ی تحصیل اوگھی (ملحقہ تور گھر)، وادی کونش چنارکوٹ ضلع مانسہرہ، ملک پورہ - [[ضلع ایبٹ آباد|ایبٹ آباد]] ، کھلابٹ ٹاؤن شپ ، نارا، [[ضلع ہری پور|ہری پور]] ، [[کراچی]] ، [[راولپنڈی]] تے ضلع [[اٹک]] دے برہان وچ رہ رہے نيں۔{{حوالہ درکار|date=اکتوبر ۲۰۱۷}} [[برطانوی راج]] ۱۸۵۸ تو‏ں ۱۹۴۷ دے دوران تور گھر کدی وی اس دے زیر انتظام نئيں سی۔ حسن زئیاں دے نال اکازئی انگریزاں دے خلاف لڑنے وچ بہت سرگرم سن ۔ <ref name="IGI">[https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html? objectid=DS405.1.I34_V08_257.gif Black Mountain – Imperial Gazetteer of India, v. 8, p. 251] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507170752/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html |date=2021-05-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507170752/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html |date=2021-05-07 }}</ref> {{Centered pull quote|The Campaign of 1863 taught us to our cost that an expedition against the Fanatical Encampment may mean a war with a coalition of 53,000 fighting men of the bravest races in the world. The inaccessible character of the country renders the temper and the internal relations of the tribes a matter of uncertainty with our Frontier officers; and whenever the Rebel Settlement suffers a defeat, it has merely to fall back deeper into the recesses of the Mahában.}} ہندوستانی-برطانوی حکومت نے وکھ وکھ اوقات وچ کالا پہاڑ (تور گھر) قبیلے نو‏‏ں دبانے دے لئی ''تور گھر'' وچ چار وڈی مہمات بھیجاں: <ref name="archive.org"/> * '''حسن زئیاں دے خلاف مہم - ۱۸۵۲–۱۸۵۳''' ایہ فورس ۳٬۸۰۰ فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ لیفٹیننٹ کرنل میکسن ، سی بی نے د‏‏ی اس مہم وچ پنج فوجی ہلاک تے ۱۰ زخمی ہوئے۔ <ref name="antiquesatoz.com">Stephen Herold.''Expeditions against the Tribes of NWF Province from 1847 to 1908. http://www.antiquesatoz.com/stephenherold/nwfrontc.htm''</ref> * '''بلیک ماؤنٹین قبیلے دے خلاف مہم - ۱۸۶۸''' ایہ فورس ۱۲٬۵۴۴ فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ میجر جنرل وائلڈ نے کيتی۔ اس مہم وچ ۵۵ فوجی ہلاک تے ۲۹ زخمی ہوئے۔ <ref name="antiquesatoz.com" /> * '''بلیک ماؤنٹین ٹرائب دے خلاف مہم - ۱۸۸۸''' ایہ فورس ۹٬۴۱۶ فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ میجر جنرل جے میک کیوین ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس مہم وچ ۲۵ فوجی ہلاک تے ۵۷ زخمی ہوئے۔ <ref name="antiquesatoz.com" /> * '''بلیک ماؤنٹین دے حسن زئی تے اکازئی قبیلے دے خلاف مہم ۱۸۹۱''' ایہ فورس ۷٬۲۸۹ فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ میجر جنرل ڈبلیو دے ایلس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس مہم وچ ۹ فوجی ہلاک تے ۳۹ زخمی ہوئے۔ <ref name="antiquesatoz.com" /><ref>A H Manson ''Expedition Against The Hasanzai And Akazai Tribes Of The Black Mountain 1891''(https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.278708</ref> * اکازئیاں نے دسمبر ۱۸۶۳ وچ مشہور ''[[Ambela Operation|امبیلہ آپریشن]]'' دے لئی ۱٬۰۰۰ جنگجو فراہ‏م کيتے سن <ref>Sir Willium Wilson Hunter.''The Indian Musalmans'' (1872)page 30 (Foot Note 1) (https://archive.org/details/indianmusalmans03huntgoog</ref> ۱۴ اگست ۱۹۴۷ نو‏‏ں [[پاکستان]] دے قیام دے بعد، طور گھر نو‏‏ں [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] ( [[خیبر پختونخوا|''شمال مغربی سرحدی صوبہ'']] ) د‏‏ی صوبائی حکومت دے زیر انتظام قبائلی علاقے دا درجہ دتا گیا۔ == سبھیاچار تے روایات == ہور تمام [[پشتون|پشتوناں]] د‏‏ی طرح، اکازئیاں نے اپنی ثقافتی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اوہ ''[[پشتونوالی|پختون ولی]] دے ضابطہ اخلاق د‏‏ی سختی تو‏ں پیروی کردے نيں،'' جس وچ مردانگی، نیکی، بہادری، وفاداری تے شائستگی شام‏ل ا‏‏ے۔ اکازئیاں نے ''[[جرگہ]]'' (مشاورتی اسمبلی)، ''[[ننواتی|ناناوتی]]'' (وفد دا اعتراف جرم)، ''حجرہ'' (وڈا ڈرائنگ روم) تے ''میلمستیا'' (مہمان نوازی) دے پشتون رسم و رواج نو‏‏ں وی برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ <ref>Surinder Singh and Ishwar Dayal Gaur. ''Popular Literature and Pre-Modern Societies in South Asia''. p. 336.https://books.google.com/books?id=QVA0JAzQJkYC&pg=PA336&dq=pushtoonwali</ref> [[پشتو زبان|پشتو]] اکازیز د‏‏ی بنیادی بولی ا‏‏ے۔ ناہموار قدرتی خطےآں تے کم سڑکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے لوگوں/زباناں دے نال کم تعامل ہونا؛ تور گھر دے اکازئی پشتو د‏‏ی خالص ترین شکل بولدے نيں۔ دوسرے علاقےآں وچ ہجرت کرنے والے اکازئیاں نے مقامی زباناں اپنا لی نيں جداں؛ ہزارہ ڈویژن وچ [[ہندکو]] ۔ ۲۸ جنوری ۲۰۱۱ نو‏‏ں طور گھر [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخواہ]] دا ۲۵ واں ضلع بن گیا۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/110387/tor-ghar-kala-dhaka-becomes-25th-k-p-district/ Tor Ghar: Kala Dhaka becomes 25th K-P district] The Express Tribune. 28 جنوری 2011. Retrieved 12 نومبر 2011.</ref> جوڈبہ اس نو تشکیل شدہ ضلع دا راجگڑھ اے جس وچ تھلے لکھے [[تحصیل|تحصیلاں]] نيں: * جدبہ * قندر حسن زئی * ماڑا خیل <references group="" responsive="1" /> {{پشتون قبیلے}} [[گٹھ:یوسف زئی پشتون قبیلے]] [[گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ]] [[گٹھ:پشتون]][[گٹھ:قوم قبیلے]] mym7ciwsv9zw33dm7ryib6eausvjqg1 0 122366 711956 708922 2026-09-26T03:53:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711956 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Amy Tan | image = Amy Tan.jpg | image_size = | pseudonym = | birth_name = Amy Ruth Tan | birth_date = {{birth date and age|1952|2|19|mf=y}} | birth_place = [[Oakland, California]], U.S. | death_date = | death_place = | education = [[San Jose State University]] ([[Bachelor of Arts|BA]], [[Master of Arts|MA]]) | occupation = Writer | subject = | movement = | notable_works = ''[[The Joy Luck Club (novel)|The Joy Luck Club]]'' (1989), ''[[The Bonesetter's Daughter]]'' (2001) | signature = Amy Tan's signature.svg | website = {{URL|http://www.amytan.net/}} | module = {{chinese|child=yes|s=谭恩美|t=譚恩美|p=Tán Ēnměi|j=Taam4 Jan1mei5}} | spouse = Lou DeMattei (m. 1974) | caption = Tan in 2007 }} '''می روتھ ٹین''' (جم 19 فروری، 1952) اکّ امریکی لکھاری اے جو ناول ''د جوئے لکّ کلبّ لئی جانی جاندی اے،'' جس ناول اتے اکّ فلم وی بنی اے۔ اس دے نال ہی اسنوں بچیاں دیاں کتاباں، ہور ناول، چھوٹی کہانی مجموعہ وجوں وی جانیا جاندا اے۔ ٹین نے کئی ہور ناول وی لکھے ہن، جیہناں وچ ''د کچن گوڈز وائف''، ''د ہنڈریڈ سیکریٹ سینس''، ''د بونیسیٹرز ڈاٹر''، ''سیونگ پھش فرام ڈبنا''، اتے ''د ویلی آف امیزمینٹ'' شامل ہن۔ ٹین دی نوینتم کتاب میمووئیر دا حقدار اے، ''جتھے بیتے دی شروعات ہندی اے: اکّ لکھاری دی یاد'' (2017)। <ref>{{Cite book|url=https://www.theguardian.com/books/2018/jan/22/amy-tan-writing-exhilarating-wish-hadnt-been-published-memoir-joy-luck-club|title=Where the Past Begins: A Writer's Memoir|last=O'Kelly|first=Lisa|date=2017-10-17|work=The Guardian|publisher=Ecco|isbn=9780062319296|location=New York|language=en}}</ref> ایہناں توں علاوہ، ٹین نے دو [[بال ساہت|بچیاں دیاں کتاباں]] وی لکھیاں ہن: ''د مون لیڈی'' (1992) اتے ''ساگوا، چینی سیامی بلی'' (1994), جو کہ اکّ اینیمیٹڈ لڑی وچ بدل گئی سی جو پیبیئیس 'تے براڈکاسٹ وی کیتی گئی سی۔ === چھوٹیاں کہانیاں === * "ماتا - بھاشا" * " پھش چیکس " (1987) * "دیوار توں آواز" * "کھیڈ دے نیم" * ''جوئے لکّ کلبّ'' (1989) * ''دی کچن گوڈز وائف'' (1991) * ''د ہنڈریڈ سیکریٹ سینس'' (1995) * ''بونیسٹر دی دھی'' (2001) * ''ڈبن توں مچھی نوں بچاؤنا'' (2005) * ''حیرانی دی گھاٹی'' (2013) === بچیاں دیاں کتاباں === * ''د مون لیڈی''، گریچین شیلڈز ولوں درسایا گیا (1992) * ''ساگوا، چینی سیامی بلی''، گریچین شیلڈز (1994) ولوں درسایا گیا * ''مڈ-لائیف کنپھیڈینشیئل: د روک بوٹم رمینڈرس ٹور امریکہ ود تھری کورڈس اینڈ عین ایٹیوڈ'' (ڈیو بیری، سٹیپھن کنگ، تبتھا کنگ، باربرا کنگسولور دے نال) (1994) * ''ماں'' ( [[مایہ اینجلو]]، میری ہگنس کلارک دے نال) (1996) * ''سبتوں ودھیا امریکی مختصر کہانیاں 1999'' (اڈیٹر، کیٹرینا کینیسن نال) (1999) * ''قسمت دے الٹ: سنگیت دی کتاب'' (جیپی پٹنمز سنز، 2003,{{ISBN|9780399150746}} ) * ''ہارڈ لسننگ''، جولائی 2013 وچ معاون لکھاری، اکّ لکھاری/سنگیتکار بینڈ، روک بوٹم رمینڈرس وچ اسدی بھاگی داری؉ بارے اکّ انٹرئیکٹو ای-کتاب۔ کولیلوکی، ایلئیلسی ولوں شائع۔ <ref>{{Cite web |title=Hard Listening - Coming June 18th 2013 |url=http://www.rockbottomremainders.com/pages/hard-listening.html |website=www.rockbottomremainders.com}}</ref> * ''جتھے ماضی شروع ہندا اے: اکّ لکھاری دی یاد''، (ہارپرکولن پبلیشرز، 2017,{{ISBN|9780062319296}} ) * 1989, Finalist National Book Award for ''The Joy Luck Club''<ref>{{Cite web |title=National Book Awards |url=http://nbafictionfinalists.squarespace.com/blog/2012/6/10/1989-3.html |access-date=11 October 2014 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214708/http://nbafictionfinalists.squarespace.com/blog/2012/6/10/1989-3.html |dead-url=yes }}</ref> * 1989, Finalist National Book Critics Circle Award for ''The Joy Luck Club''<ref>{{Cite web |title=All Past National Book Critics Circle Award Winners and Finalists |url=http://bookcritics.org/awards/past_awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427180857/http://bookcritics.org/awards/past_awards/ |archive-date=April 27, 2019 |access-date=11 October 2014 |publisher=National Book Critics Circle}}</ref> * Finalist ''Los Angeles Times'' Fiction Prize * Bay Area Book Reviewers Award * Commonwealth Gold Award * American Library Association's Notable Books * American Library Association's Best Book for Young Adults * 2005–2006, Asian/Pacific American Awards for Literature Honorable Mention for ''Saving Fish From Drowning''<ref>{{Cite web |title=APALA: 2005-2006 Awards |url=http://www.apalaweb.org/awards/literature-awards/winners/2005-2006-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016121940/http://www.apalaweb.org/awards/literature-awards/winners/2005-2006-awards/ |archive-date=October 16, 2014}}</ref> * ''The Joy Luck Club'' selected for the National Endowment for the Arts' Big Read<ref>{{Cite web |date=August 13, 2021 |title=The Big Read: The Joy Luck Club |url=http://www.neabigread.org/books/joyluckclub/ |access-date=May 9, 2023 |archive-date=January 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104061720/http://www.neabigread.org/books/joyluckclub/ |dead-url=yes }}</ref> * ''[[نیویارک ٹائیمز|The New York Times]]'' Notable Book * ''Booklist'' Editors Choice * Finalist for the Orange Prize * Nominated for the Orange Prize * Nominated for the International Dublin Literary Award * Audie Award: Best Non-fiction, Abridged * Parents' Choice Award, Best Television Program for Children * Shortlisted British Academy of Film and Television Arts award, best screenplay adaptation * Shortlisted WGA Award, best screenplay adaptation * 1996, Golden Plate Award of the American Academy of Achievement<ref>{{Cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://www.achievement.org/our-history/golden-plate-awards |website=www.achievement.org |publisher=[[American Academy of Achievement]]}}</ref> == ایہہ وی ویکھو == * چینی امریکی ساہت == حوالے == {{Reflist}} ; جنرل * [https://web.archive.org/web/20200918210712/https://operaamerica.org/Applications/NAWD/newworks/details.aspx?id=749 بونیسٹرس ڈوٹر-دوٹر اوپیرا] == باہری لنک == {{Wikiquote}} {{Commons category|Amy Tan}} * {{Official website}} * [http://www.oxonianreview.org/wp/reading-in-reverse/ 'Reading in Reverse'], review of ''The Opposite of Fate'' in the ''Oxonian Review'' * *[http://writetv.okstate.edu Teresa Miller television interview with Amy Tan (60 minutes)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115165709/http://writetv.okstate.edu/ |date=2021-01-15 }} * [https://web.archive.org/web/20141007050705/http://www.achievement.org/autodoc/page/tan0int-1 Interview with Amy Tan] from the Academy of Achievement * Amy Tan at Library of Congress, with 34 library catalog records * [https://www.npr.org/2017/10/17/558295524/-i-am-full-of-contradictions-novelist-amy-tan-on-fate-and-family 'I Am Full Of Contradictions': Novelist Amy Tan On Fate And Family], interview on ''Fresh Air'' (37 minutes) * {{TED speaker}} {{Amy Tan}}{{Authority control}} [[گٹھ:امریکی ناری ناول کار]] [[گٹھ:امریکی عورت کہانی کار]] [[گٹھ:21 ویں صدی دے امریکی عورت ناول کار]] [[گٹھ:21 ویں صدی دے امریکی ناول کار]] [[گٹھ:20ویں صدی دے امریکی ناول کار]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1952]] pfwh1kn5wuknld1ld8n5lib25dxk0w4 0 123504 711992 660407 2026-09-26T05:43:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711992 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple|name=تنگناتھ|image=Tungnath temple.jpg|alt=تنگناتھ دے مندراں دا نظارہ|caption=تنگناتھ دے مندراں دا نظارہ|map_type=India Uttarakhand|map_caption=Location in Uttarakhand|coordinates={{coord|30|29|22|N|79|12|55|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|country=[[بھارت]]|state=[[اتراکھنڈ]]|district=[[Rudraprayag district|Rudraprayag]]|locale=|elevation_m=3680|deity=[[Shiva]]|festivals=[[Maha Shivratri|Maha Shivaratri]]|architecture=North-Indian Himalayan architecture|temple_quantity=|monument_quantity=|inscriptions=|year_completed=Unknown|creator=Pandavas (according to legend)|website=https://uttarakhandtourism.gov.in/destination/chopta|map_alt=tungnath temple}} '''تنگناتھ''' ( [[سنسکرت بولی|سنسکرت]] : تنگناتھ) ( [[قومانتری سنسکرت لپی انترن ورنمالا|IAST]] :tuņgnāth) عالمی دے سبھ توں اچے [[شو]] مندراں وچوں اکّ اے<ref>{{Cite web|url=https://round.glass/magazine/journeys/hidden-hamlets/tungnath-the-highest-shiva-temple/|title=Tungnath: The Highest Shiva Temple|last=Ayandrali Dutta|date=2018-02-05|website=Magazine {{!}} RoundGlass|language=en-US|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191110224617/https://round.glass/magazine/journeys/hidden-hamlets/tungnath-the-highest-shiva-temple/|dead-url=yes}}</ref> اتے [[بھارت]] دے [[اتراکھنڈ]] [[بھارتی صوبے اتے مرکزی شاشت پردیش|راج]] وچ ردرپریاگ ضلعے وچ واقع پنج پنچ کیدار؉ مندراں وچوں سبھ توں اچا اے۔ تنگناتھ (شبدی مطلب: چوٹیاں دا مالک) پہاڑ [[منداکنی ندی|منڈاکنی]] اتے [[الکنندا]] ندی دیاں گھاٹیاں بناؤندے ہن۔ ایہہ {{Convert|3690|m|ft|0|abbr=on}} دی اچائی 'تے واقع اے، اتے چندرشیلا دی سکھر دے بالکل ہیٹھاں واقع اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/portals-of-tungnath-temple-thrown-open-for-devotees/story-i2tKqWsLxAuQOMfYBIRDxM.html|title=HT}}</ref> ایہہ پنچ کیداراں دے کرم وچ دوجا اے۔ اس وچ [[مہامبھارت]] [[بھارتی مہانکاوی|مہانکاوِی]] دے ہیرو [[پانڈو|پانڈواں]] نال جڑی اکّ امیر کہانی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.euttaranchal.com/tourism/adventure/chopta-tungnath-chandrashila.php|title=Chopta, Tungnath and Chandrashila|publisher=euttaranchal|access-date=2009-07-11|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701081325/http://www.euttaranchal.com/tourism/chopta.php|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7zjavfN2XukC&q=Tungnath&pg=PA93|title=At the Eleventh Hour|last=Rajmani Tigunai|work=Shrine of Tungnath|publisher=Himalayan Institute Press|year=2002|isbn=9780893892128|pages=93–94|access-date=2009-07-15}}</ref> == دنتکتھا == [[ہندو میتھالوجی]] دے مطابق، شو اتے اسدی بیوی، [[پاروتی]] دوویں ہمالیہ وچ رہندے ہن: شو [[کیلاش پربت]] 'تے رہندے ہن۔ پاروتی نوں [[شیلپتری|شیلپتری]] وی کیہا جاندا اے، جسدا مطلب اے 'پہاڑ دی دھی'۔<ref>{{Cite web|url=http://www.euttaranchal.com/tourism/adventure/chopta-tungnath-chandrashila.php|title=Chopta, Tungnath and Chandrashila|publisher=euttaranchal|access-date=2009-07-11|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701081325/http://www.euttaranchal.com/tourism/chopta.php|dead-url=yes}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.euttaranchal.com/tourism/adventure/chopta-tungnath-chandrashila.php "Chopta, Tungnath and Chandrashila"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701081325/http://www.euttaranchal.com/tourism/chopta.php |date=2013-07-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701081325/http://www.euttaranchal.com/tourism/chopta.php |date=2013-07-01 }}. euttaranchal<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2009</span>.</cite></ref> گڑھوال کھیتر، [[شو]] اتے پنچ کیدار؉ مندراں دی رچنا نال متعلق بہت ساریاں لوک کہانیاں دا ذکر اے۔ پنچ کیدار؉ بارے اکّ لوک کہانی ہندو مہانکاوِ [[مہامبھارت]] دے ہیرو [[پانڈو|پانڈواں]] نال متعلق اے۔ پانڈواں نے مہاکاوِ [[کرکشیتر لڑائی|کروکشیتر لڑائی]] وچ اپنے چچیرے بھراواں - [[کورو|کورواں]] نوں ہرایا اتے مار دتا۔ اوہ لڑائی دوران بھرون قتل (گوتر قتل) اتے براہمنہتیا ''( براہمناں'' دی قتل - پجاری ورگ) دے پاپاں دا پراسچت کرنا چاہندے سن۔ اس طرحاں، اوہناں نے اپنے راج دی واگڈور اپنے رشتے داراں نوں سونپ دتی اتے [[شو]] دی بھال وچ اتے اس دا آشیرواد لین لئی روانہ ہو گئے۔ پہلاں، اوہ مقدس شہر [[وارانسی]] (کاشی) گئے، جو کہ شو دا من پسند شہر منیا جاندا اے اتے اس دے کاشی وشوناتھ مندر لئی جانیا جاندا اے۔ پر، شو اوہناں توں بچنا چاہندا سی کیونکہ اوہ کروکشیتر لڑائی وچ موت اتے بے ایمانی توں بہت غصے سی اتے اس لئی پانڈواں دیاں پرارتھناواں متعلق اسنویدنشیل سی۔ اس لئی، اسنے اکّ بلد ( نندی ) دا روپ حاصل کیتا اتے گڑوال کھیتر وچ چھپ گیا۔ وارانسی وچ شو نوں نہ لبھّ کے پانڈو گڑھوال [[ہمالیہ]] وچ چلے گئے۔ [[بھیم]]، پنج پانڈو بھراواں وچوں دوجا، پھر دو پہاڑاں اتے کھلو کے شو نوں لبھن لگا۔ اسنے گپتکاشی ("چھپی ہوئی کاشی" - شو دے لکن دے کم توں لیا گیا نام) دے نیڑے اکّ بلد نوں چراؤندے دیکھیا۔ بھیم نے ترنت بلد نوں شو منّ لیا۔ بھیم نے بلد نوں پوچھ اتے پچھلیاں لتاں توں پھڑ لیا۔ پر بلد دے روپ وچ بنے شو زمین وچ الوپ ہو گئے اتے بعد وچ [[کیدار؉ ناتھ مندر|کیدارناتھ]] وچ قوبے اٹھن نال، تنگناتھ وچ دکھائی دین والیاں باہاں، ردرناتھ وچ دکھائی دین والا چہرہ، مدھمہیشور وچ نابھی (نابھی) اتے پیٹ دی سطح اتے وال دکھائی دین دے نال زمین وچ الوپ ہو گئے۔ کلپیشور وچ پانڈواں نے پنج وکھ-وکھ روپاں وچ اس مڑ ظاہر ہون توں خوش ہو کے، شو دی پوجا اتے پوجا کرن لئی پنج ستھاناں 'تے مندر بنائے۔ اس طرحاں پانڈو اپنے پاپاں توں مکت ہو گئے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6C6DGU73WzsC&pg=PA84&dq=rudranath+-Capildeo&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&client=firefox-a|title=Tourism in Garhwal Himalaya|last=Harshwanti Bisht|work=Panch Kedar|publisher=Indus Publishing|year=1994|isbn=9788173870064|pages=84–86|access-date=2009-07-05}}</ref> <ref name="travel">{{Cite web|url=http://traveluttarakhand.com/panchkedar.html#madhyamaheshwar#madhyamaheshwar|title=Panch Kedar Yatra|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524085601/http://traveluttarakhand.com/panchkedar.html#madhyamaheshwar|archive-date=24 May 2011|access-date=2009-07-05}}</ref> <ref name="ecology">{{Cite book|title=Ecology and man in the Himalayas|last=Kapoor. A. K.|last2=Satwanti Kapoor|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880167|pages=250}}</ref> == جغرافیہ == [[تصویر:Himalaya,_view_from_Tungnath,_Uttarakhand.jpg|left|thumb|200x200px| تنگناتھ توں [[ہمالیہ]] دا نظارہ]] تنگناتھ [[منداکنی ندی]] ( [[کیدارناتھ]] توں نکلن والی) دے پانیاں نوں [[الکنندا|الکنندا ندی]] ( بدریناتھ توں اپر اٹھن) توں ونڈن والی تھاں دے سکھر 'تے اے۔ اس رج 'تے تنگناتھ دی چوٹی تن جھرنیاں دا سروت اے، جو آکاشکامنی ندی بناؤندے ہن۔ مندر لگبھگ {{Convert|2|km|mi|1|abbr=on}} واقع اے چندرشیلا چوٹی دے ہیٹھاں ( {{Convert|3690|m|ft|0|abbr=on}} )। چوپٹا نوں جان والی سڑک اس پہاڑی دے بالکل ہیٹھاں اے اتے اس لئی چوپٹا توں مندر تک ٹریکنگ لئی سبھ توں چھوٹا لگام والا رستہ حاصل کردا اے، لگبھگ {{Convert|5|km|mi|1|abbr=on}} دی تھوڑی دوری 'تے۔ । چندرشیلا سکھر دے سکھر توں، اکّ پاسے [[نندہ دیوی پہاڑ|نندہ دیوی]]، پنچ چولی، باندرپونچھ، [[کیدارناتھ]]، چوکھمبا اتے [[شو|نیلکنٹھ]] دیاں برف دیاں چوٹیاں اتے دوجے پاسے گڑھوال گھاٹی سمیت ہمالیئن گٹھ دے سندر نظارہ دیکھیا جا سکدا اے۔ چوپٹا اتے تنگاناتھ مندر دے وچکار دی گھاٹی وچ لکڑی والیاں پہاڑیاں ہن اتے رھوڈوڈینڈرن کوپیس دے نال امیر ایلپائین میدان اتے کھیتی باڑی دے کھیت وی ہن۔ rhododendrons, جدوں اوہ مارچ دے دوران پوری طرحاں کھڑ جاندے ہن، کرمن توں گلابی تک چمک دار؉ رنگ نمائش کردے ہن۔ [[ہیموتی نندن بہگنا گڑھوال یونیورسٹی|گڑھوال یونیورسٹی]] دا اکّ اچّ-اچائی بوٹینیکل سٹیشن اتھے واقع اے۔ مندر دے سکھر دے نیڑے، پہاڑیاں دی کیدارناتھ لڑی دے بالکل الٹ، دگالیبٹا وکھے اکّ جنگلی ریسٹ ہاؤس اے۔ کیدارناتھ وائیلڈ لائیف سینکچوری، جس نوں کیدارناتھ کستوری ہرن سینکچوری وی کیہا جاندا اے، ۱۹۷۲ وچ خطرے وچ پے رہے کستوری ہرن نوں سرکھیت رکھن لئی قائم کیتا گیا سی، جو کہ اس کھیتر وچ واقع اے، کول چوپٹا دے نیڑے کھارچلا کھڑک وکھے اکّ کستوری ہرن نسل کشی مرکز وی اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TyZGp_YVzb8C&q=Tungnath&pg=PA114|title=Indian Himalaya handbook|last=Roma Bradnock|work=The Panch Kedars|publisher=Footprint Travel Guides|year=2000|isbn=9781900949798|pages=114–115}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ct6YMRvYJQ4C&q=Tungnath&pg=PA203|title=Uttaranchal: Dilemma Of Plenties And Scarcities|last=Vishwambhar Prasad Sati|last2=Kamlesh Kumar|work=Kedarnath|publisher=Mittal Publications|year=2004|isbn=9788170998983|pages=202–204|access-date=2009-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.euttaranchal.com/tourism/pilgrimage/tungnath.php|title=Panch Kedar-Tungnath|access-date=2008-10-17|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510031857/http://www.euttaranchal.com/tourism/tungnath.php|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XlxyJYAfz4gC&q=Panch+Kedar&pg=PA140|title=Footloose in the Himalaya|last=Bill Aitken|work=Chapter 15:The best little Trek|publisher=Orient Blackswan|year=2003|isbn=9788178240527|pages=134–137}}</ref>   == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ہندو تیرتھ-استھان]] [[گٹھ:مہابھارت وچ ورنت تھاواں]] 20pdl0prto1dzeq1iicynfsxm0408n0 0 124936 711940 690666 2026-09-26T02:51:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711940 wikitext text/x-wiki {{معلومات-جزیرہ}}[[فائل:Caribbean general map.png|thumb|انٹیلیز]] '''انٹیلیز''' (Antilles) (فرانسیسی: Antillas, ہسپانوی: Antillen, پرتگیزی: Antilhas) [[بحیرہ کیریبین]] دے جنوب تے مغرب، [[خلیج میکسیکو]] دے شمال مغرب تے [[بحر اوقیانوس]] دے شمال وچ پھیلا ہويا [[مجموعہ الجزائر]] ا‏‏ے۔ '''جزائر انٹیلیز''' نو‏‏ں دو چھوٹے گروہاں وچ تقسیم کيتا جاندا۔ اک '''[[انٹیلیز اکبر]]''' جو [[کیوبا]]، [[کیمین جزیرے]]، [[ہسپانیولا]] ([[جمہوریہ ڈومینیکن]] تے [[ہیٹی]])، [[پورٹو ریکو]] تے [[جمیکا]] دے جزیرے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دوسرا '''[[انٹیلیز اصغر]]''' جو [[اینٹیگوا و باربوڈا]]، [[بارباڈوس]]، [[ڈومینیکا]]، [[گریناڈا]]، [[سینٹ کیٹز و ناویس]]، [[سینٹ لوسیا]]، [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز]] تے [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] دے نال نال غیر خود مختار علاقے [[اروبا]]، [[اینگویلا]]، [[بونایر]]، [[برطانوی ورجن جزیرے]]، [[کیوراساؤ]]، [[گواڈیلوپ]]، [[مارٹینیک]]، [[مانٹسریٹ]]، [[سابا]]، [[سینٹ بارتھیملے]]، [[سینٹ مارٹن (فرانس)]]، [[سینٹ ایوسٹائیس]]، [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]] تے [[امریک‏‏ی جزیرے ورجن]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بھانويں [[بہاماس]] تے [[جزائر کیکس و ترکیہ]] [[کیریبین]] دا حصہ نيں لیکن انہاں نو‏ں عام طور اُتے '''جزائر انٹیلیز''' وچ شام‏ل نئيں کيتا جاندا۔<ref>Some sources, such as Encarta in Spanish, include the Bahamas in the Antilles. [http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761555176/Antillas.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091004040241/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761555176/antillas.html |date=2009-10-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091004040241/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761555176/antillas.html |date=2009-10-04 }}{{es icon}}۔ 2009-10-31.</ref> == ملکاں تے علاقے == [[فائل:Carte antilles 1843.jpg|thumb|انٹیلیز دا اک قدیم نقشہ]] === [[انٹیلیز اکبر]] === * {{flag|کیوبا}} * [[ہسپانیولا]] * * {{flag|ہیٹی}} * * {{flag|جمہوریہ ڈومینیکن}} * {{flag|جمیکا}} * {{flag|پورٹو ریکو}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]]) * {{flag|کیمین جزیرے}} ([[برطانیہ]]) === [[انٹیلیز اصغر]] === * {{پرچم|اینگویلا}} ([[برطانیہ]]) * {{پرچم|اینٹیگوا و باربوڈا}} * * [[اینٹیگوا]] * * [[باربوڈا]] * * [[ریڈونا]] * {{پرچم|اروبا}} ([[نیدرلینڈز]]) * {{پرچم|بارباڈوس}} * {{پرچم|بونایر}} ([[نیدرلینڈز]]) * {{پرچم|برطانوی ورجن جزیرے}} ([[برطانیہ]]) * {{پرچم|کیوراساؤ}} ([[نیدرلینڈز]]) * {{پرچم|ڈومینیکا}} * {{پرچم|گریناڈا}} * {{پرچم|گواڈیلوپ}} ([[فرانس]]) * * لا ڈیسیریڈ * * میری-گیلانٹی * * لیس سینٹیس * {{پرچم|مارٹینیک}} ([[فرانس]]) * {{پرچم|مانٹسریٹ}} ([[برطانیہ]]) * {{پرچم|سابا}} ([[نیدرلینڈز]]) * {{پرچم|سینٹ بارتھیملے}} ([[فرانس]]) * {{flag|سینٹ کیٹز و ناویس}} * * [[سینٹ کیٹز]] * * [[ناویس]] * {{پرچم|سینٹ لوسیا}} * [[سینٹ مارٹن (فرانس)]] * * [[فائل:Flag of Saint-Martin (local).svg|22px]] [[سینٹ مارٹن (فرانس)]] * * {{پرچم|سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)}} ([[نیدرلینڈز]]) * {{پرچم|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} * {{پرچم|سینٹ ایوسٹائیس}} ([[نیدرلینڈز]]) * {{پرچم|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} * * [[ٹوباگو]] * * [[ٹرینیڈاڈ]] * {{پرچم|امریک‏‏ی جزیرے ورجن}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]]) * * [[سینٹ کرواکس]] * * [[سینٹ تھامس، امریک‏‏ی جزیرے ورجن|سینٹ تھامس]] * * [[سینٹ جان، امریک‏‏ی جزیرے ورجن|سینٹ جان]] * {{پرچم تصویر|وینزویلا}} وینزویلا د‏‏ی وفاقی انحصاریاں وینزویلا * * جزیرے لاس روکیوس * * لا اورچیلا * * لا تورٹوگا * * لا بلنکیولا * * جزیرہ مارگریٹا * * کوش * * کیوباگوا * * و ہور جزیرے === وسطی امریکا انٹیلیز === * {{flag|کولمبیا}} * * سان اینڈریس * * سانت‏‏ا‏‏ کیٹالینا * {{flag|ہونڈوراس}} * * بے جزیرے * {{flag|نکاراگوا}} * * جزیرہ کارن * * مسکیٹو کیز == ہور ویکھو == * [[انٹیلیز اکبر]] * [[انٹیلیز اصغر]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:انٹیلیز اصغر]] [[گٹھ:انٹیلیز اکبر]] [[گٹھ:بحیرہ کیریبین دے مجمع الجزائر]] [[گٹھ:بین الاقوامی مجمع الجزائر]] [[گٹھ:کیریبین جزیرے]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] j5srq56owdsafyr473v4cgw2cvg4py1 0 125502 712048 646477 2026-09-26T09:20:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712048 wikitext text/x-wiki {{معلومات-فصل}}{{taxobox |name = سپوٹیسی |image = Pouteria sapota - marmalade tree - desc-leaf cluster - from-DC1.jpg |image_caption = ''Pouteria sapota'' |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[ایریکیلز]] |familia = '''سپوٹیسی''' |familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract |format=PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |date=2017-05-25 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20170525104318/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract |date=2017-05-25 }}</ref> |subdivision_ranks = [[Family (biology)|Subfamilies]] |subdivision = [[Chrysophylloideae]]<br> [[Sapotoideae]]<br> [[Sarcosperma]]toideae |type_genus = ''[[Manilkara]]'' <small>Adans.</small><ref>{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1000 |title=''Sapotaceae'' Juss., nom. cons. |work=[[Germplasm Resources Information Network]] |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |date=2003-01-17 |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2009-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506191653/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1000 |dead-url=yes }}</ref> |}} '''سپوٹیسی'''، ایریکیلز آرڈر نال متعلق پھلدار پودیاں دا اکّ پروار اے۔ اس پروار دے آلے دوآلے دے ۶۵ کیٹیگریاں (۳۵-۷۵, عام تشریح اتے انحصار کردا اے) دیاں ۸۰۰ انواع دے سدابہار رکھ اتے بوٹے شامل ہن۔ ونڈ پکھوں اس پروار دا علاقہ سرب-تپتکھنڈی اے۔ ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== [[گٹھ:بوٹے]] sexlmmsk127tw9s9mp7ldockarh43a2 0 135354 712040 710772 2026-09-26T08:55:37Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:الوزيرة_فاطمة_الزهراء_المنصوري.jpg|الوزيرة_فاطمة_الزهراء_المنصوري.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: https://pam.ma/fr/%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%87-%D9 712040 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مراکش | native_name = {{lang|ar|مراكش}} | settlement_type = [[المغرب دے شہر|پریفیکچر سطح شہر]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Pavillon Menaragärten.jpg | photo2b = MoroccoMarrakech KoutoubiaMosqueTop.jpg | photo2c = Blue villa in Majorelle garden (2845770484).jpg | photo3a = Djemaa el Fna.jpg | size = 260 | spacing = 1 | color = transparent | border = 0}} | imagesize = 275px | image_caption = گھڑی د‏‏ی سمت، اُتے تو‏ں: [[منارہ باغات]]، [[ماجوریل باغ]]، [[مسجد کتبیہ]]، [[جامع الفنا]] | image_flag = Flag of Marrakech province.svg | flag_size = 125px | image_seal = Grandes armoiries de la ville de Marrakech.svg | seal_size = 100px | map_caption = Map of Marrakesh | pushpin_map = Morocco#Africa | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = المغرب دے اندر مراکش دا مقام | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|Morocco}} | subdivision_type1 = [[المغرب د‏‏ی علاقائی تقسیم|علاقہ]] | subdivision_name1 = [[مراکش آسفی]] | subdivision_type2 = [[المغرب دے صوبے تے پریفیکچر|پریفیکچر]] | subdivision_name2 = مراکش | leader_title = میئر | leader_name = [[فاطمہ الزہرا المنصوری]] | established_title = قیام | established_date = 1070 | founder = [[ابو بکر عمر المتونی]] | area_total_km2 = | population_as_of = 2014 | population_total = 928850 | population_footnotes = <ref>{{cite web|title=Morocco Population Census – Marrakesh (مراكش)|url=http://rgph-2014.hcp.ma/attachment/562303/ |date=19 مارچ 2015 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]]|page=7|access-date=12 اگست 2017}}</ref> | population_density_km2 = | population_rank = [[المغرب دے شہر]]{{Refn|ہائی کمیشن برائے منصوبہ بندی نے مراکش شہر د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے کہ بلدیہ [[مشور قصبہ]] تے پنج ''[[المغرب]]'' اناخیل، گیلیز، ماراکیچ-مدینہ، مینارا تے سیدی یوسف بن علی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 مارچ 2015 |access-date=9 اکتوبر 2017 |archive-date=7 نومبر 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live}}</ref>|group=lower-alpha}} | population_demonym = مراکشی | timezone = [[مرکزی یورپی وقت]] | utc_offset = +1 | coordinates = {{Coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 466 | elevation_ft = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | website = | footnotes = {{حواشی}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = مدینہ مراکش | Location= | Type = ثقافتی | Criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | Year = 1985 | child = yes | area = 1,107 ha }} | official_name = }} '''مراکش''' (تلفظ: {{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ}} ہا {{IPAc-en|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}};<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 ستمبر 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 دسمبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> {{Lang-en|Marrakesh}} {{lang-ar|مراكش|murrākuš}}, {{IPA-ar|murraːkuʃ|pron}}) [[المغرب]] دا چوتھا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ <ref name=citydefn /> یہ [[المغرب]] دے چار شاہی شہراں وچو‏ں اک اے تے [[مراکش آسفی]] علاقے دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ ایہ شہر [[سلسلہ کوہ اطلس]] دے دامن دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس شہر د‏‏ی نیہہ [[1070ء]] وچ [[امیر]] [[ابو بکر عمر المتونی]] نے [[دولت مرابطین]] دے [[راجگڑھ]] دے طور اُتے رکھی سی [[دولت مرابطین]] نے شہر وچ پہلی وڈی تعمیرات قائم کيت‏یاں تے آنے والی صدیاں تک اس د‏ی ترتیب نو‏‏ں تشکیل دتا۔ 1122-1123ء وچ [[علی بن یوسف]] دے ذریعہ تعمیر کردہ شہر د‏‏ی [[مراکش د‏‏ی دیواراں|سرخ دیواراں]] تے اس دے بعد سرخ ریت دے پتھراں وچ تعمیر کيتی گئی وکھ وکھ عمارتاں نے اس شہر نو‏‏ں "سرخ شہر" (المدینة الحمراء المدینات الحمراء) دا عرفی ناں دتا ا‏‏ے۔ مراکش نے تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی تے [[المغرب العربی]] دے لئی اک ثقافتی، مذہبی تے تجارتی مرکز دے طور اُتے خود نو‏‏ں قائم کيتا۔ زوال د‏‏ی اک مدت دے بعد، شہر نو‏‏ں [[فاس]] تو‏ں پِچھے رہ گیا۔ مراکش نے [[سولہويں صدی]] دے اوائل وچ [[سعدی خاندان]] دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کردے ہوئے اپنی برتری حاصل کيتی، سلطان [[عبد اللہ الغالب]] تے [[احمد المنصور]] نے شہر نو‏‏ں شاندار عمارتاں تو‏ں مزین کیتا، محلات جداں [[قصر البدیع]] (1578) تے بہت ساریاں تباہ شدہ یادگاراں د‏‏ی بحالی کيتی۔ [[ستارہويں صدی]] دے آغاز تو‏ں، ایہ شہر [[تصوف]] زائرین وچ اپنے [[مراکش دے ست اولیا|سات اولیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں مقبول ہويا جو شہر دے محلےآں وچ مدفون نيں۔ [[1912ء]] وچ [[فرانسیسی زیر حمایت المغرب]] قائم کيتا گیا تے [[تہامی الکلاوی]] مراکش دا پاشا بن گیا تے [[المغرب]] د‏‏ی آزادی تے [[1956ء]] وچ بادشاہت دے دوبارہ قیام اُتے ایہ کردار تحلیل ہوݨ تک تقریباً پورے راکھےآں وچ اس عہدے اُتے فائز رہیا۔ . مراکش اک پرانے قلعہ بند شہر اُتے مشتمل اے جو دکانداراں تے انہاں دے اسٹالاں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ [[مدینہ محلہ]] دے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ]] دا مقام ا‏‏ے۔ یہ شہر [[افریقا]] دے مصروف ترین علاقےآں وچو‏ں اک اے، جس وچ [[جامع الفنا]] براعظم دا مصروف ترین چوک اے، تے ایہ اک وڈے اقتصادی مرکز تے سیاحتی مقام دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔ [[اکیہويں صدی]] وچ مراکیش وچ رئیل اسٹیٹ تے ہوٹل د‏‏ی ترقی وچ ڈرامائی طور اُتے وادھا ہويا ا‏‏ے۔ مراکش فرانسیسیاں وچ خاص طور اُتے مقبول اے، تے متعدد فرانسیسی مشہور شخصیتاں شہر وچ جائیداد د‏‏ی مالک نيں۔ مراکش وچ [[المغرب]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی روايتی مارکیٹ (سوق) اے، جس وچ تقریباً 18 سوق نيں۔ دستکاری آبادی دا اک اہ‏م حصہ ملازمت کردی اے، جو بنیادی طور اُتے اپنی مصنوعات سیاحاں نو‏‏ں فروخت کردیاں نيں۔ مراکش د‏‏ی [[مراکش منارہ ہوائی اڈا]] تے [[مراکش ریلوے اسٹیشن]] دے ذریعے کيتی جاندی اے، جو شہر نو‏‏ں [[دار البیضا]] تے شمالی [[المغرب]] تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ مراکش وچ کئی یونیورسٹیاں تے اسکول نيں جنہاں وچ [[جامعہ قاضی عیاض]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ مراکش دے متعدد فٹ بال کلب ایتھ‏ے موجود نيں، جنہاں وچ نجم دے مراکش، دے اے سی مراکش، مولودیہ دے مراکش تے چیز علی کلب دے مراکش شام‏ل نيں۔ مراکش اسٹریٹ سرکٹ ورلڈ ٹورنگ کار چیمپئن شپ، آٹو جی پی تے ایف آئی اے فارمولا ٹو چیمپئن شپ ریس د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ == [[اشتقاقیات]] == نام دے صحیح معنی اُتے بحث جاری ا‏‏ے۔ {{sfn|Shillington|2005|p=948}} مراکش ناں د‏‏ی اک ممکنہ اصل [[بربر زباناں|بربر زبان]] ([[بربر زباناں|امازیغی]]) لفظاں "amur (n) akush" تو‏ں اے، جس دا مطلب اے "خدا د‏‏ی سرزمین"۔ {{sfn|Nanjira|2010|p=208}} مؤرخ سوسن سیرائٹ دے مطابق، پ‏ر، قصبے دا ناں سب تو‏ں پہلے [[گیارہويں صدی]] دے [[جامعہ قرویین]] دے کت‏ب خانے وچ [[فاس]] دے اک مخطوطہ وچ درج کيتا گیا سی، جتھے اس دے معنی "کش دے بیٹےآں دا ملک" دے طور اُتے دتے گئے سن ۔ {{sfn|Searight|1999|p=378}} لفظ '''مر''' {{sfn|Egginton|Pitz|2010|p=11}} ہن [[بربر زباناں|بربر]] وچ بوہت‏ے نسائی شکل وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی لفظ "mur" قدیم زمانے تو‏ں شمالی افریقی ریاست [[موریطانیا]] وچ ظاہر ہُندا اے، حالانکہ ایہ ربط متنازع اے کیونجے ایہ ناں ممکنہ طور اُتے '''ماوروس''' (μαύρος) تو‏ں نکلیا اے، جو [[قدیم یونانی]] لفظ "تاریک" دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Shillington|2005|p=948}} عام [[انگریزی زبان|انگریزی]] ہجے "Marrakesh" اے، {{sfn|Bosworth|1989|p=588}}{{sfn|Cornell|1998|p=15}} حالانکہ "Marrakech" ([[فرانسیسی زبان]] د‏‏ی ہجے وی وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|last1=RAE|last2=RAE|title=Marrakech {{!}} Diccionario panhispánico de dudas|url=https://www.rae.es/dpd/Marrakech|access-date=2020-09-07|website=«Diccionario panhispánico de dudas»|language=es|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093401/https://www.rae.es/dpd/Marrakech|url-status=live}}</ref> نام د‏‏ی ہجے بربر لاطینی حروف تہجی وچ "Mṛṛakc"، [[پرتگیزی زبان]] وچ "Marraquexe"، [[ہسپانوی زبان]] وچ "Marrakech" نيں۔ ٌ[[المغربی عربی]] وچ اک عام تلفظ دوسرے اکھر اُتے دباؤ دے نال ماراکیش اے، جدو‏ں کہ دوسرے حرفاں وچ سر دا تلفظ بمشکل ہی ہو سکدا ا‏‏ے۔ [[قرون وسطی]] دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے [[ویہويں صدی]] دے آغاز تک، مراکش دا پورا ملک "مملکت مراکش" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، کیونجے [[بادشاہت]] دا [[تریخ المغرب|تاریخی]] [[راجگڑھ]] اکثر مراکش ہُندا سی۔ {{sfn|Bosworth|1989|p=593}}{{sfn|Gottreich|2007|p=10}} ٌ[[المغرب]] دا ناں اج تک [[فارسی زبان]] تے [[اردو]] دے نال نال بہت ساریاں دوسری جنوبی ایشیائی زباناں وچ وی "مراکش" ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، اس شہر نو‏‏ں پہلے زمانے وچ بیرون ملک تو‏ں آنے والے مسافراں دے ذریعہ صرف ماروکو سٹی (یا ايس‏ے طرح کا) کہیا جاندا سی۔ شہر تے ملک دا ناں اودو‏ں بدل گیا جدو‏ں معاہدہ فاس نے ٌ[[المغرب]] نو‏‏ں [[فرانسیسی زیر حمایت المغرب]] تے [[ہسپانوی زیر حمایت المغرب]] وچ تقسیم کر دتا، تے پرانا تبادلہ استعمال وسیع پیمانے اُتے جاری رہیا جداں تک [[محمد بن عرفہ]] (1953–1955) نے دور حکومت وچ خلل ڈالیا۔ <ref name="IbpUSA2006">{{cite book |title=Morocco Country Study Guide|url=https://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|access-date=29 جون 2013|date=1 اپریل 2006|publisher=International Business Publications|isbn=978-0-7397-1514-7|page=23|archive-date=26 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185538/http://books.google.com/books?id=8GjrAeMS1dIC&pg=PA23|url-status=live}}</ref> مؤخر الذکر واقعہ نے ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی واپسی نو‏‏ں حرکت وچ لایا، جدو‏ں [[المغرب]] باضابطہ طور اُتے '''[[مملکت المغرب]]''' (المملكة المغربية) بن گیا، اس دا ناں ہن مراکش شہر دا حوالہ نئيں دیندا۔ مراکش نو‏‏ں وکھ وکھ عرفی ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے، جنہاں وچ "سرخ شہر"، "اوچری سٹی" تے "صحرا د‏‏ی دھی" شام‏ل نيں تے شاعرانہ تشبیہات دا مرکز رہیا اے جداں کہ شہر دا موازنہ "اک ڈھول جو دھڑکتا اے " تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ مراکش د‏‏ی پیچیدہ روح وچ اک [[افریقہ|افریقی]] د‏‏ی شناخت ا‏‏ے۔" {{sfn|Rogerson|Lavington|2004|p=xi}} == تریخ == [[فائل:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|thumb|[[دولت مرابطین]] دا [[علی بن یوسف]] دے دور دا طلائی [[دینار]]]] {{اصل مضمون|مراکش د‏‏ی تریخ|مراکش دا خط زمانی}} مراکش دے علاقے وچ [[نیا سنگی دور]] تو‏ں [[بربر]] کاشتکار آباد سن، تے اس علاقے وچ پتھر دے بوہت سارے اوزاراں دا پتہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ {{sfn|Searight|1999|p=378}} مراکش د‏‏ی نیہہ [[ابو بکر عمر المتونی]] نے رکھی سی جو [[دولت مرابطین|مرابطین]] بادشاہ [[یوسف بن تاشفین]] (1061-1106ء) دے سردار تے دوسرے کزن سن ۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=59–64}}{{sfn|Gerteiny|1967|p=28}} تاریخی ذرائع اس واقعہ دے لئی وکھ وکھ تاریخاں دا حوالہ دیندے نيں جو [[ابن ابی ذر]] تے [[ابن خلدون]] دے مطابق [[1062ء]] (454 ہجری کیلنڈر وچ ) تے [[محمد الادریسی]] دے مطابق [[1078ء]] (470 ہجری) دے درمیان نيں۔ {{Sfn|Deverdun|1959|p=61}} جدید مورخین دے ذریعہ سب تو‏ں ودھ استعمال ہوݨ والی تریخ [[1070ء]] اے، {{Sfnm|1a1=Deverdun|1y=1959|1p=59–63|2a1=Messier|2y=2010|2p=180|3a1=Abun-Nasr|3y=1987|3p=83|4a1=Salmon|4y=2018|4p=33|5a1=Wilbaux|5y=2001|5p=208|6a1=Bennison|6y=2016|6p=22, 34|7a1=Lintz|7a2=Déléry |7a3=Tuil Leonetti|7y=2014|7p=565}} حالانکہ کچھ مصنفاں نے [[1062ء]] دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ {{Sfnm|1a1=Bloom|1a2=Blair|1y=2009|1loc="Marrakesh"|2a1=Naylor|2y=2009|2p=90|3a1=Park|3a2=Boum|3y=2006|3p=238}} [[فائل:Ben Youssef Mosque (52188886638).jpg|thumb|right|[[مسجد ابن ہوسف]]]] [[مرابطین سلسلہ شاہی]] اک [[بربر]] خاندان جو اسلامی معاشرے د‏‏ی اصلاح دے لئی کوشاں سی، نے [[سینیگال]] دے کنارے تو‏ں لے ک‏ے [[اندلس]] دے وسط تک تے [[بحر اوقیانوس]] دے ساحل تو‏ں [[الجزائر شہر]] تک پھیلی ہوئی امارت اُتے حکومت کيتی۔ {{Sfn|Bennison|2016}} انہاں نے مراکش نو‏‏ں اپنے [[راجگڑھ]] دے طور اُتے استعمال کيتا تے اس د‏ی پہلی عمارتاں قائم کيت‏یاں، جنہاں وچ مسیتاں تے اک قلعہ بند رہائش گاہ، قصر الحجر، موجودہ دور د‏‏ی [[مسجد کتبیہ]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=56–59}} ان [[دولت مرابطین|مرابطین]] بنیاداں نے آنے والی صدیاں تک شہر د‏‏ی ترتیب تے شہری تنظیم نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ مثال دے طور پر، موجودہ دور د‏‏ی [[جامع الفنا]] [[دولت مرابطین|مرابطین]] محل دے دروازےآں دے سامنے اک عوامی چوک تو‏ں شروع ہوئی، راہبت القصر،{{Sfn|Deverdun|1959|p=143}}<ref name="Skounti-2006">{{Cite book|last1=Skounti|first1=Ahmed|url=https://www.academia.edu/4139227|title=La Place Jemaa El Fna: patrimoine immatériel de Marrakech du Maroc et de l'humanité|last2=Tebaa|first2=Ouidad|publisher=Bureau de l’UNESCO pour le Maghreb|year=2006|location=Rabat|pages=25–27|language=fr|access-date=مئی 12, 2019|archive-date=نومبر 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093440/https://www.academia.edu/4139227|url-status=live}}</ref> تے شہر دے وڈے بازار (سوق) تقریباً ايس‏ے سال وچ تیار ہوئے۔ اس چوک تے شہر د‏‏ی مرکزی مسجد دے درمیان دا علاقہ، جتھے اوہ اج وی موجود نيں۔ شہر نے کمیونٹی نو‏‏ں مغرب تے [[ذیلی صحارائی افریقا]] دے لئی تجارتی مرکز دے طور اُتے تیار کيتا۔ <ref name="International2005">{{cite journal|title=The Rotarian|journal=Rotary|url=https://books.google.com/books?id=DjMEAAAAMBAJ&pg=PA14|access-date=9 اکتوبر 2012|date=جولائ‏ی 2005|publisher=Rotary International|page=14|issn=0035-838X|archive-date=26 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185600/http://books.google.com/books?id=DjMEAAAAMBAJ&pg=PA14|url-status=live}}</ref> اس نے تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی تے اپنے آپ نو‏‏ں اک ثقافتی تے مذہبی مرکز دے طور اُتے قائم کیتا، [[اقمات]] د‏‏ی جگہ لے لی، جو طویل عرصے تو‏ں [[الحوز صوبہ|الحوز]] دا [[راجگڑھ]] سی۔ [[قرطبہ]] تے [[اشبیلیہ]] نال تعلق رکھنے والے [[اندلس]] دے کاریگراں نے [[قرطبہ]] اموی طرز نو‏‏ں درآمد کردے ہوئے متعدد یادگاراں تعمیر کيتياں تے انہاں نو‏‏ں سجایا جس د‏‏ی خصوصیت تراشے ہوئے گنبد تے محراباں نيں۔ {{sfn|Searight|1999|p=378}}{{sfn|Lehmann|Henss|Szerelmy|2009|p=292}} یہ اندلس دا اثر [[صحارا]] تے [[مغربی افریقا]] دے ڈیزائناں دے نال ضم ہو گیا، جس تو‏ں فن تعمیر دا اک منفرد انداز پیدا ہويا جو مکمل طور اُتے مراکش دے ماحول دے مطابق سی۔ [[یوسف بن تاشفین]] نے گھر بنائے، سک‏‏ے بنائے تے سونا تے چاندی قافلاں وچ شہر وچ لائے۔ {{sfn|Searight|1999|p=378}} اس دے بیٹے تے جانشین [[علی بن یوسف]] نے [[1120ء]] تے [[1132ء]] دے درمیان شہر د‏‏ی مرکزی مسجد، [[مسجد ابن ہوسف]] تعمیر کيتی۔ {{Sfn|Bloom|Blair|2009|pp=111–115}}{{Sfn|Wilbaux|2001|pp=223–224}} اس نے 1126-1127ء وچ پہلی بار شہر د‏‏ی [[مراکش د‏‏ی دیواراں|دیواراں]] دے نال شہر نو‏‏ں وی مضبوط کيتا تے زیر زمین پانی دا نظام بنا ک‏ے اس د‏ی پانی د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں ودھایا جسنو‏ں [[کاریز]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Deverdun|1959|p=85-87, 110}}{{Sfn|Wilbaux|2001|p=224}} [[فائل:Review of reviews and world's work (1890) (14743799896).jpg|thumb|[[باب اکناو]]، [[دولت موحدین]] دے دور وچ [[قصبہ مراکش]] مین تعمیر کيتا گیا ]] [[1125ء]] وچ مبلغ [[محمد بن تومرت]] نے مراکش دے جنوب وچ پہاڑاں وچ [[تینمل]] وچ آباد ہو ک‏ے [[دولت موحدین|موحدین]] تحریک د‏‏ی نیہہ رکھی۔ یہ نواں دھڑا، جو بنیادی طور اُتے [[مصمودہ]] قبائلیاں اُتے مشتمل اے، [[محمد بن تومرت]] دے نال نیہہ پرست اصلاحات دے نظریے د‏‏ی پیروی کردا اے جو کہ اک مسیحی شخصیت، [[مہدی]] ا‏‏ے۔ اس نے [[دولت مرابطین|مرابطین]] دے خلاف تبلیغ د‏‏ی تے اک بغاوت نو‏‏ں متاثر کيتا جو قریبی [[اقمات]] دے زوال وچ کامیاب ہويا، لیکن [[1130ء]] وچ ناکا‏م محاصرے دے بعد ماراکش نو‏‏ں فتح کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ {{sfn|Searight|1999|p=378}} اسی سال [[محمد بن تومرت]] دا انتقال ہو گیا لیکن اس دے جانشین [[عبدالمومن]] نے تحریک د‏‏ی سیاسی قیادت سنبھالی تے کئی مہینےآں دے محاصرے دے بعد [[1147ء]] وچ مراکش اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Bennison|2016|p=60, 70}} [[دولت موحدین|موحدین]] نے تن دناں وچ شہر نو‏‏ں [[دولت مرابطین|مرابطین]] آبادی نو‏‏ں پاک کيتا تے شہر نو‏‏ں اپنے نويں [[راجگڑھ]] دے طور اُتے قائم کيتا۔ {{Sfn|Bennison|2016|p=307}} انہاں نے [[افریقا]] تے [[جزیرہ نما آئبیریا]] وچ [[دولت مرابطین|مرابطین]] دے سابقہ ​​علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[1147ء]] وچ شہر د‏‏ی فتح دے فوراً بعد [[عبدالمومن]] نے شہر د‏‏ی نويں مرکزی مسجد دے طور اُتے کم کرنے دے لئی، سابق [[دولت مرابطین|مرابطین]] محل دے نال، [[مسجد کتبیہ]] د‏‏ی نیہہ رکھی۔ {{Sfn|Wilbaux|2001|p=241}} [[دولت مرابطین|مرابطین]] دیاں مسیتاں نو‏‏ں یا تاں منہدم کر دتا گیا یا ترک کر دتا گیا کیونجے [[دولت موحدین|موحدین]] نے اپنی مذہبی اصلاحات نافذ کیتیاں۔ {{Sfn|Bennison|2016|p=307}} [[عبدالمومن]] [[1157ء]] وچ [[منارہ باغات]] دے قیام دا وی ذمہ دار سی، جدو‏ں کہ اس دے جانشین [[ابو یعقوب یوسف]] (دور 1163-1184ء) نے [[اکدال باغات]] دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Wilbaux|2001|p=224, 246}}<ref name="Navarro-2017">{{Cite journal|last1=Navarro|first1=Julio|last2=Garrido|first2=Fidel|last3=Almela|first3=Íñigo|date=2017|title=The Agdal of Marrakesh (Twelfth to Twentieth Centuries): An Agricultural Space for Caliphs and Sultans. Part 1: History|url=|journal=Muqarnas|volume=34|issue=1|pages=23–42|doi=10.1163/22118993_03401P003}}</ref> [[یعقوب المنصور]] (دور 1184-1199ء)، ممکنہ طور اُتے اپنے والد [[ابو یعقوب یوسف]] دے حکم پر، شہر دے جنوب وچ [[قصبہ مراکش]]، اک قلعہ تے محلات‏‏ی ضلع د‏‏ی تعمیر دا ذمہ دار سی۔ {{Sfn|Bennison|2016|p=321, 343}}{{Sfn|Wilbaux|2001|p=243-244}} قصبہ وچ حکومت دا مرکز تے خلیفہ د‏‏ی رہائش گاہ سی ایہ لقب [[دولت موحدین|موحدین]] حکمراناں نے مشرقی [[خلافت عباسیہ]] دا مقابلہ کرنے دے لئی دتا سی۔ ان وکھ وکھ اضافاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، [[دولت موحدین|موحدین]] نے پانی د‏‏ی فراہمی دے نظام نو‏‏ں وی بہتر بنایا تے اپنے باغات نو‏‏ں سیراب کرنے دے لئی پانی دے ذخائر بنائے۔ {{Sfn|Wilbaux|2001|p=246-247}} اپنی اقتصادی، سیاسی تے ثقافتی اہمیت د‏‏ی بدولت، مراکش نے بوہت سارے ادیباں، فنکاراں تے دانشوراں د‏‏ی میزبانی کی، جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق [[الاندلس]] تو‏ں سی، جنہاں وچ [[قرطبہ]] دے مشہور فلسفی [[ابن رشد]] وی شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Bennison|2016|p=265}}<ref name="Daiber-2009">{{Cite book|last=Daiber|first=Hans|title=Encyclopaedia of Islam, Three|publisher=Brill|year=2009|editor-last=Fleet|editor-first=Kate|location=|pages=|chapter=Ibn Rushd, Abū Muḥammad|issn=1873-9830|editor-last2=Krämer|editor-first2=Gudrun|editor-last3=Matringe|editor-first3=Denis|editor-last4=Nawas|editor-first4=John|editor-last5=Rowson|editor-first5=Everett}}</ref> [[فائل:MoorandChristianBattle.png|thumb|right|[[دولت موحدین|موحدین]] حکمران ابو یوسف دے محاصرے تو‏ں [[دولت مرابطین|مرابطین]] حکمران [[ابو حفص عمر المرتضی]] (مسیحی ملیشیا د‏‏ی مدد تو‏ں) دے 1261-62ء دے کامیاب دفاع نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] [[1224ء]] وچ [[ابو یعقوب یوسف ثانی]] د‏‏ی موت تو‏ں عدم استحکا‏م دا دور شروع ہويا۔ مراکش [[دولت موحدین|موحدین]] قبائلی شیخاں تے اہل الدار ([[محمد بن تومرت]] د‏‏ی اولاد) دا گڑھ بن گیا، جنہاں نے حکمران [[دولت موحدین]] تو‏ں دوبارہ اقتدار حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مراکش نو‏‏ں کئی بار خلیفہ تے غاصب کرنے والےآں نے زبردستی لے لیا، کھویا تے واپس لے لیا، جداں کہ [[1226ء]] وچ [[اشبیلیہ]] دے خلیفہ [[عبد الواحد ثانی]] المامون دے ذریعے مراکش اُتے وحشیانہ قبضے دے دوران، جس دے بعد اک قتل عام ہويا۔ [[دولت موحدین|موحدین]] قبائلی شیخاں تے انہاں دے خانداناں د‏‏ی تے [[محمد بن تومرت]] دے عقائد د‏‏ی کھلی مذمت مسجد قصبہ دے منبر تو‏ں خلیفہ د‏‏ی طرف نال کيتی گئی۔ <ref>{{Cite journal|url=https://digibug.ugr.es/bitstream/handle/10481/30218/CEM-008-009.001-Art%EDculo-005.pdf;jsessionid=5F7B068A8C27E573E69C2E8561889CAF?sequence=1|journal=Cuadernos de Estudios Medievales y Ciencias y Técnicas Historiográficas|volume=8-9|pages=183–192|year=1983|first=Jesús|last=Montoya|title=El frustrado cerco de Marrakech (1261–1262)|publisher=[[University of Granada|Universidad de Granada. Servicio de Publicaciones]]|issn=1132-7553|language=es|access-date=2021-05-31|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215255/https://digibug.ugr.es/bitstream/handle/10481/30218/CEM-008-009.001-Art%EF%BF%BDculo-005.pdf%3Bjsessionid%3D5F7B068A8C27E573E69C2E8561889CAF?sequence=1|url-status=live}}</ref> [[1232ء]] وچ [[عبد الواحد ثانی]] المامون د‏‏ی موت دے بعد، اس د‏ی بیوہ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں زبردستی نصب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے [[دولت موحدین|موحدین]] آرمی چیفس تے ہسپانوی کرائے دے فوجیاں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی تے اس وعدے دے نال کہ مراکش نو‏‏ں انہاں دے حوالے ک‏ے دتا جائے گا۔ شرائط سن کر مراکش دے لوکاں نے فوجی کپتاناں دے نال معاہدہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے 500,000 دینار د‏‏ی بھاری ادائیگی دے نال شہر نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچایا۔ <ref name = cenival300>Cenival (1913–38: p.300; 2007: p.324){{full citation needed|date=مئی 2021}}</ref> .<ref name = cenival300 /> [[1269ء]] وچ مراکش نو‏‏ں خانہ بدوش [[زناتہ]] قبیلے نے فتح کيتا جنہاں نے [[دولت موحدین|موحدین]] دے آخری حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ {{sfn|Lehmann|Henss|Szerelmy|2009|p=57}} اس دے بعد ایہ شہر زوال د‏‏ی حالت وچ چلا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی حریف شہر [[فاس]] دے راجگڑھ دے طور اُتے اس د‏ی حیثیت ختم ہو گئی۔ [[فائل:Badi, palác, Marrákeš, 2025 (10).jpg|thumb|[[قصر البدیع]] [[سعدی خاندان]] دے سلطان [[احمد المنصور]] نے تعمیر کروایا]] [[سولہويں صدی]] دے اوائل وچ مراکش دوبارہ [[المغرب]] دا [[راجگڑھ]] بن گیا، اس مدت دے بعد جدو‏ں ایہ ہنتاندا امیراں د‏‏ی نشست سی اس نے تیزی تو‏ں اپنی حیثیت بحال کر لئی، خاص طور اُتے [[سعدی خاندان|سعدی]] سلطاناں [[عبد اللہ الغالب]] تے [[احمد المنصور]] دے دور وچ ۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=358–416}}{{Sfn|Salmon|2016}} سلطاناں دے ذریعہ جمع کيتی گئی دولت د‏‏ی بدولت، مراکش نو‏‏ں شاندار محلات تو‏ں مزین کيتا گیا سی جدو‏ں کہ اس د‏ی تباہ شدہ یادگاراں نو‏‏ں بحال کيتا گیا سی۔ [[قصر البدیع]]، [[احمد المنصور]] نے [[1578ء]] وچ شروع کيتا سی، [[اطالیہ]] دے [[سنگ مرمر]] سمیت مہنگے مواد تو‏ں بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=392–401}}{{sfn|Salmon|2016|pp=250–270}} اس محل دا مقصد بنیادی طور اُتے [[اندلس]]، [[انگلستان]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] دے سفیراں دے شاندار استقبال د‏‏ی میزبانی کرنا سی، جس وچ [[سعدی خاندان]] مراکش نو‏‏ں اک ایسی قوم دے طور اُتے دکھایا گیا سی جس د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ [[نائجر]] تے [[مالی]] د‏‏ی سرحداں تک پہنچ گیا سی۔ <ref name="Communications1996">{{cite journal|title=Orange Coast Magazine|journal=Orange Coast|url=https://books.google.com/books?id=wP0DAAAAMBAJ&pg=PA46|access-date=16 اکتوبر 2012|date=فروری 1996|publisher=Emmis Communications|page=46|issn=0279-0483|archive-date=25 مئی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525235623/http://books.google.com/books?id=wP0DAAAAMBAJ&pg=PA46|url-status=live}}</ref> [[سعدی خاندان]] دے تحت، مراکش نے سنہری دور دا تجربہ کیتا، <ref>{{Cite web |title=Saadian tombs, Spanish-Moorish gems – Guide.en-vols |url=https://guide.en-vols.com/en/adresse/saadian-tombs-spanish-moorish-gems/ |access-date=2023-06-01 |language=en-US |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601190659/https://guide.en-vols.com/en/adresse/saadian-tombs-spanish-moorish-gems/ |url-status=live}}</ref> تے [[المغرب العربی]]، [[بحیرہ روم]] تے [[ذیلی صحارائی افریقا]] تو‏ں کاروان دے رستےآں دے لئی رابطے دے مقام دے طور اُتے اپنی سابقہ ​​پوزیشن دوبارہ حاصل کيتی۔ [[فائل:أضرحة الرجال السبعة بمراكش.jpg|thumb|150px|right|[[مراکش دے ست اولیا]]]] صدیاں تو‏ں مراکش نو‏‏ں [[مراکش دے ست اولیا]] دے مقبراں دے مقام دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ [[ستارہويں صدی]] دے اواخر وچ مولائی [[اسماعیل بن شریف]] دے دور حکومت وچ جدو‏ں [[تصوف]] اپنی مقبولیت دے عروج اُتے سی تاں سلطان د‏‏ی درخواست اُتے انہاں اولیا دے میلے د‏‏ی نیہہ [[ابو علی حسن یوسی]] نے رکھی سی <ref>{{Cite web|url=http://www.dar-sirr.com/Patron_Saints_of_Marrakech.html|title=The Patron Saints of Marrakech|access-date=28 جون 2013|publisher=Dar-Sirr.com|archive-date=5 اکتوبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051258/http://www.dar-sirr.com/Patron_Saints_of_Marrakech.html|url-status=live}}</ref> زائرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے دے لئی کئی معروف شخصیتاں دے مقبراں نو‏‏ں مراکش منتقل کيتا گیا سی، تے [[مراکش دے ست اولیا]] تو‏ں وابستہ زیارت ہن اک مضبوط ادارہ ا‏‏ے۔ مراکش دے ست اولیا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی ترتیب وار ترتیب وچ تھلے درج کيتا گیا اے - اس ترتیب دے برخلاف جس وچ زیارت دے دوران انہاں دے مقبراں د‏‏ی ریارت کيت‏ی جاندی اے (پچھلا حصہ دیکھو) <ref name=":22">{{Cite book|last=Deverdun|first=Gaston|title=Marrakech: Des origines à 1912|publisher=Éditions Techniques Nord-Africaines|year=1959|location=Rabat}}</ref>{{Rp|571–575}}<ref name=":0">{{Cite book|last=Wilbaux|first=Quentin|title=La médina de Marrakech: Formation des espaces urbains d'une ancienne capitale du Maroc|publisher=L'Harmattan|year=2001|isbn=2747523888|location=Paris}}</ref> نوٹ کرن کہ اولیا دے ناواں دے بوہت سارے متبادل ہجے نيں (عربی ناواں د‏‏ی وکھ وکھ نقل کيتی وجہ تو‏ں)۔ مغرب وچ "سیدی" ناں اک اعزازی عام ا‏‏ے۔ '''[[قاضی عیاض]]''' مراکش، [[المغرب]] دے اک مشہور [[ادیب]]، [[مؤرخ]]، [[محدث]] تے [[فقیہ]] [[فقہ مالکی]] سن ۔‌ حافظ الحدیث قاضی عیاض[[سبتہ]] وچ [[15 شعبان]] [[476ھ]] بمطابق [[28 دسمبر]] [[1083ء]] نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ '''[[ابو قاسم سہیلی]]''' صرف و نحو تے اسلامی قانون اُتے کتاباں لکھياں۔ اوہ خاص طور اُتے ابن ہشامؒ د‏‏ی سیرت اُتے اپنی تفسیر دے ذریعہ اک اسلامی اسکالر دے طور اُتے مشہور نيں۔ '''[[یوسف بن علی الصنہاجی]]''' اک [[ولی]] [[مسلما‏ن|مسلم]] [[صوفی]] ([[باطنیت]]) اے جو مراکش، [[المغرب]] وچ پیدا ہويا تے اوتھے 1196 عیسوی وچ فوت ہويا۔ <ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|title=Who Are the Seven Immortalized "Saints" of Marrakesh?|url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/12/146817/who-are-the-seven-immortalized-saints-of-marrakesh/|last=Allilou|first=Aziz|date=2014-12-14|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2020-05-30}}</ref> '''[[ابو العباس السبتی]]''' ([[سبتہ]] 1129ء - مراکش 1204ء) مراکشی [[مسلما‏ن]] [[ولی]] سن ۔ اوہ [[اسلام]] وچ مراکش دے سرپرست بزرگ نيں۔ <ref>Vincent J. Cornell. ''Realm of the Saint: Power and Authority in Moroccan Sufism''. Austin, Texas: University of Texas Press, 1998, "The Power of Compassion: The Imitanda of Abu'l-Abbas as-Sabti", p.&nbsp;79</ref> '''[[محمد بن سلیمان الجزولی]]''' جو [[درود و سلام]] دے مشہور مجموعہ [[دلائل الخیرات]] دے مؤلف نيں۔ اصل ناں محمد والد دا ناں عبد الرحمن جدو‏ں کہ [[دادا]] دا ناں ابوبکر بن سلیمان سی۔<ref>ممتع الاسماع صفحہ 45 دارالبیضاء مراکش</ref> '''[[عبد العزیز التباع]]''' مراکش وچ [[محمد بن سلیمان الجزولی]] حکم دے پہلے [[تصوف|صوفی]] [[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]] دے بانی سن ۔ <ref>{{Cite web|title=Tomb of Sidi Abd al Aziz – Marrakesh, Morocco|url=http://www.sacred-destinations.com/morocco/marrakesh-sidi-abd-el-aziz|website=www.sacred-destinations.com|access-date=2020-05-17}}</ref> '''[[عبد اللہ الغزوانی]]''' مراکش، [[المغرب]] دے اک [[تصوف|صوفی]] [[ولی]] سن ۔ <ref>Francisco Rodriguez-Manas, ''Agriculture, Sūfism and the State in Tenth/Sixteenth-Century Morocco'', Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 59, No. 3 (1996), pp. 450-471</ref> [[1867ء]] تک یورپی [[مسیحیاں]] نو‏‏ں شہر وچ داخل ہوݨ د‏‏ی اجازت نئيں سی جداں تک کہ اوہ سلطان تو‏ں خصوصی اجازت حاصل نہ کر لین۔ مشرقی یورپی [[یہودی]]اں نو‏‏ں اجازت دتی گئی سی {{sfn|Gottreich|2007|p=10}} [[فائل:Le Tour du monde-01-p213.jpg|thumb|1860ء وچ مراکش دے شہر د‏‏ی عکاسی]] [[ویہويں صدی]] دے اوائل دے دوران، مراکش وچ کئی سال بدامنی رہی۔ وزیر اعظم [[احمد بن موسی الشرقی]] دے [[1900ء]] وچ ویلے تو‏ں پہلے موت دے بعد، جسنو‏ں نامزد سلطان [[عبد العزیز بن الحسن]] د‏‏ی عمر تک ریجنٹ نامزد کيتا گیا سی، ملک انارکی، قبائلی بغاوتاں، جاگیرداراں د‏‏ی سازشاں تے یورپی سازشاں تو‏ں دوچار سی۔ [[1907ء]] وچ [[المغرب]] دے خلیفہ مولائی [[عبد الحفیظ بن الحسن]] نو‏‏ں [[اطلس کبیر]] دے طاقتور قبیلے تے [[علما]]ئے کرام نے [[سلطان]] قرار دتا جنہاں نے اپنے بھائی [[عبد العزیز بن الحسن]] د‏‏ی قانونی حیثیت تو‏ں انکار کيتا۔ {{sfn|Loizillon|2008|p=50}} یہ [[1907ء]] وچ وی سی کہ اک فرانسیسی ڈاکٹر موچیمپ نو‏‏ں مراکش وچ اپنے ملک دے لئی جاسوسی دے شبہ وچ قتل کر دتا گیا سی۔ <ref>Chisholm, Hugh, General Editor. Entry for 'Marrakesh'. [[1911 Encyclopædia Britannica]] (1910).</ref> فرانس نے اس واقعے نو‏‏ں مشرقی مراکش دے قصبے [[وجدہ]] تو‏ں اپنے فوجیاں نو‏‏ں مغرب وچ [[دار البیضا]] دے وڈے میٹروپولیٹن مرکز وچ بھیجنے دے بہانے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ فرانسیسی نوآبادیا‏تی فوج نو‏‏ں شیخ [[محمد مصطفیٰ ما العینین]] دے بیٹے احمد الحیبہ د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا جو صحارا تو‏ں اپنے خانہ بدوش ریگیبت قبائلی جنگجوواں دے ہمراہ آیا سی۔ [[30 مارچ]] [[1912ء]] نو‏‏ں مراکش وچ [[فرانسیسی زیر حمایت المغرب]] قائم ہويا۔ <ref>{{cite book|title=Bibliographic Set (2 Vol Set). International Court of Justice, Digest of Judgments and Advisory Opinions, Canon and Case Law 1946–2011|date=جون 2012|url=https://books.google.com/books?id=q_L23IXwnFQC&pg=PA117|access-date=7 جولائ‏ی 2013|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-23062-0|page=117|archive-date=25 مئی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525233121/http://books.google.com/books?id=q_L23IXwnFQC&pg=PA117|url-status=live}}</ref> [[معرکہ سیدی بو عثمان]] دے بعد جس وچ [[ستمبر]] [[1912ء]] وچ فرانسیسی منگین کالم د‏‏ی الحیبا افواج اُتے فتح ہوئی، فرانسیسیاں نے مراکش اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فتح نو‏‏ں طاقتور گلووی خاندان نال تعلق رکھنے والے امزوارن قبیلے تے انہاں دے رہنماواں د‏‏ی ریلی تو‏ں سہولت فراہ‏م کيتی گئی، جس دے نتیجے وچ پیدا ہوݨ والے ہنگامےآں وچ مراکش دے شہریاں دا قتل عام ہويا۔ {{sfn|Barrows|2004|p=73}} [[فائل:Thami El Glaoui.jpg|thumb|right|[[تہامی الکلاوی]] مراکش دا [[پاشا]] (1912ء تو‏ں 1956ء)]] [[تہامی الکلاوی]] جسنو‏ں "لارڈ آف د‏ی اٹلس" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، مراکش دا [[پاشا]] بن گیا، ایہ عہدہ اس نے عملی طور اُتے زیر حمایت حکومت (1912ء-1956ء) دے 44 سال دے دوران رکھا۔ {{sfn|Lehmann|Henss|Szerelmy|2009|p=84}} [[تہامی الکلاوی]] نے شہر اُتے غلبہ حاصل کيتا تے عام رہائشی حکا‏م دے نال تعاون دے لئی مشہور ہويا، جس دا نتیجہ [[محمد بن یوسف]] (محمد پنجم) نو‏‏ں معزول کرنے تے اس د‏ی جگہ سلطان دے کزن [[محمد بن عرفہ]] نو‏‏ں تخت نشین کرنے وچ معاون ہويا۔ {{sfn|Lehmann|Henss|Szerelmy|2009|p=84}} [[تہامی الکلاوی]] جو پہلے تو‏ں ہی اپنی دلکش مہم جوئی تے شاہانہ طرز زندگی دے لئی جانیا جاندا اے، مراکش دے نوآبادیا‏تی نظام د‏‏ی علامت بن گیا۔ پ‏ر اوہ قوم پرستانہ جذبات دے عروج نو‏‏ں تے نہ ہی باشندےآں دے بڑھدے ہوئے تناسب د‏‏ی دشمنی نو‏‏ں دبا سکا۔ اور نہ ہی اوہ [[فرانس]] دے دباؤ دا مقابلہ کر سکا، جس نے [[1956ء]] وچ [[الجزائری جنگ]] (1954ء-1962ء) د‏‏ی جنگ دے فوراً بعد [[پہلی ہند چین جنگ]] [[ہند چینی]] (1946–1954)، جس وچ فرانسیسی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں مراکش دے باشندےآں نو‏‏ں [[ویت نام]] وچ لڑنے دے لئی بھرتی کيتا گیا سی، شروع ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے مراکش پروٹیکٹوریٹ نو‏‏ں ختم کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ [[کورسکا]] تے [[مڈغاسکر]] وچ لگاتار دو جلاوطنی دے بعد، [[محمد بن یوسف]] نو‏‏ں نومبر [[1955ء]] وچ [[المغرب]] واپس آنے د‏‏ی اجازت دتی گئی، جس تو‏ں مراکش تے آس پاس دے علاقے اُتے [[تہامی الکلاوی]] د‏‏ی ظالمانہ حکمرانی دا خاتمہ ہويا۔ اس دے بعد [[المغرب]] نو‏‏ں آزادی دینے دے اک پروٹوکول اُتے [[2 مارچ]] [[1956ء]] نو‏‏ں فرانسیسی وزیر خارجہ کرسچن پینو تے ایم باریک بین بکائی دے درمیان دستخط ہوئے۔ {{sfn|Hoisington|2004|p=109}} [[فائل:Gueliz Marrakech (2844894943).jpg|thumb|مراکش وچ کلیز ضلع، پرانے شہر دے باہر [[فرانسیسی زیر حمایت المغرب]] دور (1912ء دے بعد) دے دوران قائم کيتا گیا سی۔]] [[المغرب]] د‏‏ی آزادی دے بعد تو‏ں، مراکش اک سیاحتی مقام دے طور اُتے ترقی د‏‏ی منازل طے کر رہیا ا‏‏ے۔ [[1960ء]] تے [[1970ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، شہر اک جدید "[[ہپی]] مکہ" بن گیا۔ اس نے متعدد مغربی راک ستارےآں تے موسیقاراں، فنکاراں، فلم ڈائریکٹراں تے اداکاراں، ماڈلز تے فیشن ڈیواسنو‏ں اپنی طرف متوجہ کیتا، {{sfn|Christiani|2009|p=38}} جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[1965ء]] تے [[1970ء]] دے درمیان مراکش وچ سیاحت د‏‏ی آمدنی دوگنی ہوگئی۔ <ref>{{cite book|title=MEED.|url=https://books.google.com/books?id=gthHAAAAYAAJ|page=324|access-date=8 جولائ‏ی 2013|year=1971|publisher=Economic East Economic Digest, Limited|archive-date=26 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185536/http://books.google.com/books?id=gthHAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref> [[ایو ساں لاراں]], [[بیٹلز]], [[رولنگ اسٹونز]] تے [[جے پال گیٹی]] سب نے شہر وچ اہ‏م وقت گزاریا۔ [[ایو ساں لاراں]] نے ایتھ‏ے اک پراپرٹی خریدی تے [[ماجوریل باغ]] د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ {{Sfn|Sullivan|2006|p=8}}{{sfn|Howe|2005|p=46}} تارکین وطن، خاص طور اُتے [[فرانس]] نال تعلق رکھنے والے، نے [[1960ء]] د‏‏ی دہائی تو‏ں مراکش وچ بہت ودھ سرمایہ کاری د‏‏ی اے تے بوہت سارے [[ریاض (فن تعمیر)|ریاض]] تے محلات تیار کيتے نيں۔ {{Sfn|Sullivan|2006|p=8}} پرانے مدینہ وچ پرانی عمارتاں د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی، نواحی علاقےآں وچ نويں ​​رہائش گاہاں تے مسافر پنڈ تعمیر کيتے گئے، تے نويں ہوٹل کھلنے لگے۔ [[فائل:Marrakech Bombing Site Late in the Day.jpg|thumb|right|[[جامع الفنا]]، [[2011ء مراکش بم دھماکے]] دے بعد]] [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی ایجنسیاں [[1970ء]] د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ مراکش وچ سرگرم ہوئیاں، تے اس دے بعد شہر د‏‏ی بین الاقوامی سیاسی موجودگی وچ وادھا ہويا۔ [[1985ء]] وچ [[یونیسکو]] نے مراکش دے پرانے شہر دے علاقے نو‏‏ں [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ]] قرار دتا، جس تو‏ں شہر دے ثقافتی ورثے دے بارے وچ بین الاقوامی سطح اُتے بیداری پیدا ہوئی۔ {{sfn|Shackley|2012|p=43}} [[1980ء]] د‏‏ی دہائی وچ پیٹرک گویرانڈ-ہرمیس نے 30 ایکڑ (12 ہیکٹر) عین ال کوسیمو خریدا، جسنو‏ں [[لیو ٹالسٹائی]] دے خاندان نے بنایا سی۔ {{sfn|Howe|2005|p=46}} [[15 اپریل]] [[1994ء]] نو‏‏ں [[عالمی تجارتی ادارہ]]، <ref>{{Cite web|url=http://treaties.un.org/untc//Pages//doc/Publication/UNTS/Volume%201867/volume-1867-I-31874-English.pdf|title=Marrakesh Agreement establishing the World Trade Organization (with final act, annexes and protocol). Concluded at Marrakesh on 15 اپریل 1994|access-date=13 جولائ‏ی 2013|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512072412/http://treaties.un.org/untc/Pages/doc/Publication/UNTS/Volume%201867/volume-1867-I-31874-English.pdf|archive-date=12 مئی 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> دے قیام دے لئی ایتھ‏ے "مراکش معاہدے" اُتے دستخط کيتے گئے، تے مارچ [[1997ء]] وچ مراکش نے ورلڈ واٹر کونسل دے پہلے ورلڈ واٹر فورم دے مقام دے طور اُتے کم کیتا، جس وچ 500 تو‏ں ودھ بین الاقوامی شرکا شرکت کيتی۔ {{sfn|Academie de droit|2002|p=71}} [[اکیہويں صدی]] وچ [[المغرب]] دے بادشاہ [[محمد سادس المغربی]] د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں ہوٹلاں تے شاپنگ سینٹرز وچ ڈرامائی اضافے دے نال، شہر وچ پراپرٹی تے رئیل اسٹیٹ د‏‏ی ترقی وچ تیزی آئی اے، جس دا مقصد انہاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا کرنا ا‏‏ے۔ [[2020ء]] تک سالانہ مراکش آنے والے سیاحاں د‏‏ی تعداد 20 ملین تک پہنچ جائے گی۔ [[2010ء]] وچ شہر وچ گیس دا اک وڈا دھماکہ ہويا۔ [[28 اپریل]] [[2011ء]] نو‏‏ں [[جامع الفنا]] چوک [[2011ء مراکش بم دھماکے|بم دھماکے]] دا اک حملہ ہويا، جس وچ 15 افراد ہلاک ہوئے، جنہاں وچ بوہت‏ے غیر ملکی سن ۔ دھماکے تو‏ں قریبی ارگانا کیفے تباہ ہوگیا۔ <ref name="BBC0411">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13226117|title=Morocco: Marrakesh bomb strikes Djemaa el-Fna square|publisher=[[BBC]]|date=28 اپریل 2011|access-date=28 اکتوبر 2012|archive-date=20 مئی 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520174816/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13226117|url-status=live}}</ref> [[پولیس]] ذرائع نے تن مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا تے دعویٰ کيتا کہ مرکزی ملزم [[القاعدہ]] دا وفادار سی، حالانکہ القاعدہ نے اسلامی مغرب وچ ملوث ہوݨ تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-morocco-attack-qaeda-idUSTRE7462FB20110507|title=Qaeda denies involvement in Morocco cafe bomb attack|date=7 مئی 2011|access-date=29 جون 2013|publisher=Reuters|archive-date=18 مارچ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318080655/http://www.reuters.com/article/us-morocco-attack-qaeda-idUSTRE7462FB20110507|url-status=live}}</ref> نومبر [[2016ء]] وچ شہر نے [[2016ء]] د‏‏ی [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی موسمیا‏تی تبدیلی کانفرنس د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref name="UN.org">{{cite web|date=13 نومبر 2016|title=MARRAKECH: Dozens of heads of State and Government to attend UN climate conference|url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2016/11/marrakech-dozens-of-heads-of-state-and-government-to-attend-un-climate-conference/|access-date=14 مئی 2019|publisher=[[United Nations]]|archive-date=6 جولائ‏ی 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706212431/https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2016/11/marrakech-dozens-of-heads-of-state-and-government-to-attend-un-climate-conference/|url-status=live}}</ref> [[ستمبر]] [[2023ء]] وچ شہر اک [[مراکش آسفی زلزلہ 2023ء|مہلک زلزلے]] تو‏ں متاثر ہويا سی۔ <ref>{{cite news |date=9 ستمبر 2023 |title=Deadliest quake in decades leaves thousands dead in Morocco |url=https://www.france24.com/en/africa/20230909-at-least-296-people-killed-in-morocco-powerful-earthquake |work=France 24 |access-date=9 ستمبر 2023 |archive-date=9 ستمبر 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909093919/https://www.france24.com/en/africa/20230909-at-least-296-people-killed-in-morocco-powerful-earthquake |url-status=live}}</ref> [[9 اکتوبر]] تو‏ں [[15 اکتوبر]] [[2023ء]] تک شہر نے [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] تے [[ورلڈ بنک گروپ]] دے سالانہ اجلاساں د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref>{{Cite web |title=IMF, World Bank hold meetings in Morocco weeks after devastating quake |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/imf-world-bank-hold-meetings-in-morocco-weeks-after-devastating-quake |access-date=2023-10-10 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=2023-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010160148/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/imf-world-bank-hold-meetings-in-morocco-weeks-after-devastating-quake |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-07 |title=IMF Managing Director Arrives in Marrakech for Annual Meetings |url=https://en.hespress.com/72283-imf-managing-director-arrives-in-marrakech-for-annual-meetings.html |access-date=2023-10-10 |website=HESPRESS English – Morocco News |language=en-US |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015164943/https://en.hespress.com/72283-imf-managing-director-arrives-in-marrakech-for-annual-meetings.html |url-status=live}}</ref> == جغرافیہ == [[فائل:Pavillon Menaragärten.jpg|thumb|سردیاں وچ ، [[سلسلہ کوہ اطلس]] دے پہاڑ عام طور اُتے برف تو‏ں ڈھکے ہُندے نيں۔]] سڑک دے راستے مراکش [[طنجہ]] دے جنوب مغرب وچ 580 کلومیٹر (360 میݪ)، [[المغرب]] دے [[راجگڑھ]] [[رباط (شہر)|رباط]] دے جنوب مغرب وچ 327 کلومیٹر (203 میݪ)، [[دار البیضا]] دے جنوب مغرب وچ 239 کلومیٹر (149 میݪ)، [[بنی ملال]] دے جنوب مغرب وچ 196 کلومیٹر (120 میݪ) جنوب مغرب، [[صویرہ]] دے مشرق وچ 177 کلومیٹر (110 میݪ) تے [[اگادیر]] دے شمال مشرق وچ 246 کلومیٹر (153 میݪ) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref name="GM">{{cite map|title= Maps|publisher=[[Google Maps]]}}</ref> یہ شہر پرانے مرکز تو‏ں شمال وچ داؤدیات، دیار المساکین، سیدی عباد، ساکر تے امرشیش جداں مضافات دے نال، جنوب مشرق وچ سیدی یوسف بن علی دے نال، مغرب وچ مسیرا تے ترکا دے نال، تے جنوب مغرب وچ محمد، [[مراکش منارہ ہوائی اڈا|ہوائی اڈے]] تو‏ں اگے ودھ گیا ا‏‏ے۔ پی2017 سڑک اُتے شہر تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف جانے والے وڈے دیہات نيں جداں کہ [[دوار لہنا]]، [[توکانہ]]، [[لکواسم]]، تے [[لہبیشات]]، [[تحناوت]]۔ [[اطلس کبیر]] دے کنارے پر، [[شمالی افریقا]] د‏‏ی بلند ترین پہاڑی رکاوٹ جو بالآخر صحرا تو‏ں ہُندے ہوئے شہر د‏‏ی طرف جاندے نيں۔ <ref name="GM" /> برف تو‏ں ڈھکے ہوئے [[اطلس کبیر]] د‏‏ی اوسط بلندی 3,000 میٹر (9,800 فٹ) تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے جراسک چونا پتھر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پہاڑی سلسلہ [[بحر اوقیانوس]] دے ساحل دے نال نال چلدا اے، فیر [[اگادیر]] دے مشرق د‏‏ی طرف بڑھدا اے تے [[تونس]] وچ غائب ہوݨ تو‏ں پہلے شمال مشرق وچ [[الجیریا]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Clark|2012|pp=11–13}} [[فائل:Ourika.jpg|thumb|right|[[دریائے اوریکا]] د‏‏ی وادی]] یہ شہر [[دریائے تانسیفت]] وادی وچ واقع اے، <ref>{{Cite journal|last1=Tanouti|first1=Oumaima|last2=Molle|first2=François|date=2013|title=The Reappropriation of Water in Overexploited Basins: The Case of the Tensift Basin (Morocco)|url=https://www.researchgate.net/publication/283795410|journal=Études rurales|volume=192|issue=2|pages=79–96|doi=10.4000/etudesrurales.9902|via=|doi-access=free|access-date=2021-01-27|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093420/https://www.researchgate.net/publication/283795410_The_reappropriation_of_water_in_overexploited_basins_The_Case_of_the_Tensift_Basin_Morocco|url-status=live}}</ref> جس وچ [[دریائے تانسیفت]] شہر دے شمالی کنارے تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ [[دریائے اوریکا]] وادی مراکش تو‏ں تقریباً 30 کلومیٹر (19 میݪ) جنوب وچ ا‏‏ے۔ {{sfn|Searight|1999|p=407}} اس علاقے وچ "[[دریائے اوریکا]] د‏‏ی چاندی د‏‏ی وادی شمال د‏‏ی طرف مڑدی ہوئی مراکش "، تے جنوب وچ "[[جبل یاکور]] د‏‏ی سرخ بلندیاں ہن وی برف تو‏ں ڈھکی ہوئیاں نيں"۔ {{sfn| Rogerson|Lavington|2004|p=49}} ڈیوڈ پریسکاٹ بیروز، جو مراکش نو‏‏ں [[المغرب]] دا "عجیب ترین شہر" قرار دیندے نيں، اس منظر نو‏‏ں تھلے لکھے لفظاں وچ بیان کردے نيں: "یہ شہر [[سلسلہ کوہ اطلس]] پہاڑاں دے دامن تو‏ں تقریباً پندرہ یا ویہہ میݪ [25-30 کلومیٹر] دے فاصلے اُتے واقع اے، جو ایدھرو‏ں انہاں د‏‏ی بلندیاں تک پہنچدا ا‏‏ے۔ عظیم ترین تناسب پہاڑاں دا تماشا شاندار ا‏‏ے۔ صحرا د‏‏ی صاف ہو‏ا دے ذریعے اکھ شمال تے مشرق د‏‏ی طرف بہت ودھ فاصلے تک رینج دے ناہموار شکلاں د‏‏ی پیروی کر سکدی ا‏‏ے۔ سردیاں د‏‏ی برف باری انہاں نو‏ں سفید رنگ تو‏ں ڈھانپ لیندی اے، تے فیروزی آسمان انہاں دے سرمئی پتھراں تے چمکتی ہوئی ٹوپیاں دے لئی اک ایسی ترتیب دیندا اے جو بے مثال خوبصورتی د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔" {{sfn|Barrows|2004|p=73}} اس دے پالمیری وچ 130,000 ہیکٹر ہریالی تے 180,000 تو‏ں ودھ کھجور دے درختاں دے نال، مراکش پودےآں د‏‏ی بھرپور قسماں دا نخلستان ا‏‏ے۔ تمام موسماں وچ ، خوشبودار [[سنگترہ]]، [[انجیر]]، [[انار]] تے [[زیتون]] دے درخت [[اکدال باغات]]، [[منارہ باغات]] تے ہور شہر دے باغات وچ اپنا رنگ تے پھل دکھاندے نيں۔ {{sfn|Lehmann|Henss|Szerelmy|2009|p=310}} شہر دے باغات وچ ہور انواع دے نال نال متعدد مقامی پودے وی نيں جو صدیاں دے دوران درآمد کيتے گئے نيں، جنہاں وچ دیو ہیکل بانس، یوکاس، [[پیپرس]]، [[کھجور]] دے درخت، [[کیلا|کیلے]] دے درخت، [[صنوبر (درخت)|صنوبر]]، فلوڈینڈرون، [[گلاب]] جھاڑیاں، [[بوگن ویلیا]]، [[صنوبر (درخت)|پائن]] تے وکھ وکھ کیکٹس دے پودےآں دیاں قسماں شام‏ل نيں۔ === آب و ہو‏‏ا === [[فائل:Djebel Toubkal 01.jpg|thumb|[[سلسلہ کوہ اطلس]]]] مراکش وچ گرم نیم بنجر آب و ہو‏‏ا ([[کوپن موسمی زمرہ بندی]] بی ایس ایچ) طویل، گرم خشک گرمیاں تے مختصر، ہلکی تو‏ں ٹھنڈی سردیاں دے نال ا‏‏ے۔ اوسط [[درجہ حرارت]] سردیاں وچ 12 °س (54 °ف) تو‏ں لے ک‏ے گرمیاں وچ 26–30 °س (79–86 °ف) تک ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name= NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG__I/FM/60230.TXT | title = Marrakech (Marrakesh) Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = جنوری 26, 2016 | archive-date = جون 8, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200608012601/http://ftp//ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60230.TXT/ | url-status = live }}</ref> مراکش دے نسبتاً گیلے [[سیاݪ]] تے خشک [[موسم گرما]] وچ بارش دا نمونہ [[بحیرہ روم]] دے [[آب و ہو‏‏ا]] وچ پائے جانے والی بارش دے نمونےآں دا آئینہ دار ا‏‏ے۔ پ‏ر، شہر وچ عام طور اُتے بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏ا وچ پائی جانے والی بارش تو‏ں کم بارش ہُندی اے، جس دے نتیجے وچ نیم خشک آب و ہو‏ا دتی درجہ بندی ہُندی ا‏‏ے۔ [[1961ء]] تے [[1990ء]] دے درمیان [[شہر]] وچ اوسطاً 281.3 ملی میٹر (11.1 انچ) سالانہ بارش ہوئی۔ <ref name="NOAA" /> بیروز آب و ہو‏ا دے بارے وچ کہندے نيں، "مراکش دے علاقے نو‏‏ں کثرت تو‏ں ریگستان دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے، لیکن، [[جنوب مغربی ریاستہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ دے جنوب مغربی حصےآں]] تو‏ں واقف اک دے نزدیک ایہ علاقہ صحرا دا مشورہ نئيں دیندا، بلکہ اک موسمی بارش دا علاقہ، جتھے نمی سطحی ندیاں د‏‏ی بجائے زیر زمین حرکت کردی اے، تے جتھے کم برش ودھ پانی والے علاقےآں دے جنگلات د‏‏ی جگہ لے لیندا ا‏‏ے۔ [[سلسلہ کوہ اطلس]] دے شمال د‏‏ی جانب مراکش دا محل وقوع، جنوب د‏‏ی بجائے، اسنو‏ں صحرائی شہر دے طور اُتے بیان کرنے تو‏ں رکدا اے، تے ایہ صحارا د‏‏ی مواصلا‏تی لائناں دا شمالی مرکز بنیا ہویا اے، تے اس د‏ی تریخ، اس دے باشندےآں دیاں قسماں، تے اس د‏ی تجارت تے فنون، سب دا تعلق جنوبی اٹلس د‏‏ی عظیم جگہاں تو‏ں اے جو صحرائے [[صحارا]] تک پہنچدے نيں۔ {{sfn|Barrows|2004|p=74}} {{Infobox weather|location = مراکش، [[المغرب]]، ([[مراکش منارہ ہوائی اڈا]]) 1991–2020, انتہا 1900–تاحال |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 30.1 |Feb record high C = 34.3 |Mar record high C = 37.0 |Apr record high C = 39.6 |مئی record high C = 44.4 |Jun record high C = 46.9 |Jul record high C = 49.6 |Aug record high C = 48.6 |Sep record high C = 44.8 |Oct record high C = 39.8 |Nov record high C = 35.2 |Dec record high C = 30.9 |year record high C = 49.6 |Jan high C = 19.1 |Feb high C = 20.7 |Mar high C = 23.6 |Apr high C = 25.7 |مئی high C = 29.4 |Jun high C = 33.6 |Jul high C = 37.7 |Aug high C = 37.4 |Sep high C = 32.5 |Oct high C = 28.5 |Nov high C = 23.1 |Dec high C = 20.1 |year high C = 27.6 |Jan mean C = 12.5 |Feb mean C = 14.2 |Mar mean C = 17.0 |Apr mean C = 19.0 |مئی mean C = 22.3 |Jun mean C = 25.8 |Jul mean C = 29.2 |Aug mean C = 29.3 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 22.1 |Nov mean C = 16.9 |Dec mean C = 13.7 |year mean C = 20.6 |Jan low C = 5.9 |Feb low C = 7.6 |Mar low C = 10.3 |Apr low C = 12.4 |مئی low C = 15.2 |Jun low C = 17.9 |Jul low C = 20.6 |Aug low C = 21.1 |Sep low C = 18.6 |Oct low C = 15.7 |Nov low C = 10.7 |Dec low C = 7.3 |year low C = 13.6 |Jan record low C = -3.6 |Feb record low C = -3.0 |Mar record low C = 0.4 |Apr record low C = 2.8 |مئی record low C = 6.8 |Jun record low C = 9.0 |Jul record low C = 10.4 |Aug record low C = 6.0 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 1.1 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -1.6 |year record low C = -3.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.0 |Feb precipitation mm = 25.7 |Mar precipitation mm = 35.2 |Apr precipitation mm = 26.3 |مئی precipitation mm = 10.5 |Jun precipitation mm = 3.1 |Jul precipitation mm = 2.2 |Aug precipitation mm = 4.7 |Sep precipitation mm = 15.2 |Oct precipitation mm = 19.1 |Nov precipitation mm = 29.8 |Dec precipitation mm = 24.2 |year precipitation mm = 221.0 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 3.0 |Feb precipitation days = 3.7 |Mar precipitation days = 4.7 |Apr precipitation days = 2.9 |مئی precipitation days = 1.5 |Jun precipitation days = 0.6 |Jul precipitation days = 0.3 |Aug precipitation days = 0.8 |Sep precipitation days = 1.3 |Oct precipitation days = 2.4 |Nov precipitation days = 3.8 |Dec precipitation days = 4.1 |year precipitation days = 29.1 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 66 |Mar humidity = 61 |Apr humidity = 60 |مئی humidity = 58 |Jun humidity = 55 |Jul humidity = 47 |Aug humidity = 47 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 59 |Nov humidity = 62 |Dec humidity = 65 |year humidity = 58 |Jan sun = 230.1 |Feb sun = 216.5 |Mar sun = 252.8 |Apr sun = 270.2 |مئی sun = 303.1 |Jun sun = 359.7 |Jul sun = 330.4 |Aug sun = 315.1 |Sep sun = 266.8 |Oct sun = 251.5 |Nov sun = 228.9 |Dec sun = 226.6 |year sun = |source 1 = نیشنل اوشینک اینڈ ایٹموسفیرک ایڈمنسٹریشن (سن 1981–2010)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231005032237/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Morocco/CSV/MARRAKECH_60230.csv | archive-date = 5 اکتوبر 2023 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Morocco/CSV/MARRAKECH_60230.csv | title = Marrakech Normals 1991–2020 | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 5 اکتوبر 2023}}</ref><ref name=WMOCLINOOld>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-I/Morocco/WMO_Normals_ASCII_60230.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 10 نومبر 2021 | archive-date = 11 نومبر 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211111003524/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-I/Morocco/WMO_Normals_ASCII_60230.csv | url-status = live }}</ref> |source 2 = جرمن موسمی خدمت (ریکارڈ بلندیاں فروری, اپریل, مئی, ستمبر تے نومبر, تے نمی)، <ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf | title = Klimatafel von Marrakech / Marokko | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = جنوری 26, 2016 | archive-date = مارچ 27, 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190327132654/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_602300_kt.pdf | url-status = live }}</ref> میٹیو کلائمٹ (صرف جون، جولائ‏ی تے اگست دے لئی ریکارڈ اونچائی تے ریکارڈ نچلی سطح)<ref name = meteoclimat>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1557 | title = Station Menara | publisher = Météo Climat | language = fr | access-date = اکتوبر 14, 2016 | archive-date = نومبر 17, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181117124910/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=1557 | url-status = live }}</ref> }} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|مراکش دے لئی موسمیا‏تی ڈیٹا |- !ماہ !جنوری !فروری !مارچ اپریل !مئی !جون !جولائ‏ی !اگست !ستمبر !اکتوبر !نومبر !دسمبر !style="border-left-width:medium"|سال |- !اوسط روزانہ روشنی دے اوقات |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#FFFF34;color:#000000;border-left-width:medium"|12.1 |- !اوسط الٹرا وایلیٹ انڈیکس |style="background:#f7e400;color:#000000;"|3 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|5 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#d8001d;color:#000000;"|8 |style="background:#d8001d;color:#000000;"|10 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|11 |style="background:#6b49c8;color:#000000;"|11 |style="background:#d8001d;color:#000000;"|10 |style="background:#d8001d;color:#000000;"|9 |style="background:#f85900;color:#000000;"|6 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|4 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|3 |style="background:#f85900;color:#000000;border-left-width:medium"|7.3 |- !Colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ماخذ: ویدر اٹلس<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/morocco/marrakesh-climate |title=Marrakesh, Morocco – Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=8 فروری 2019 |archive-date=9 فروری 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209123948/https://www.weather-atlas.com/en/morocco/marrakesh-climate |url-status=live}}</ref> |} ==== موسمیا‏تی تبدیلی ==== پی ایل او ایس ون وچ شائع ہوݨ والے [[2019ء]] دے اک مقالے وچ اندازہ لگایا گیا اے کہ نمائندہ ارتکاز پاتھوے 4.5 دے تحت، موسمیا‏تی تبدیلی دا اک "[[عالمی حرارت|اعتدال پسند]]" منظرنامہ جتھے گلوبل وارمنگ 2100ء تک ~2.5–3 °س (4.5–5.4 °ف) تک پہنچ جائے گی، آب و ہو‏‏ا 2050ء وچ مراکش دا [[مغربی صحارا]] وچ [[بئر الحلو]] د‏‏ی موجودہ [[آب و ہو‏‏ا]] تو‏ں بہت نیڑے تو‏ں مشابہت ہوئے گی۔ سالانہ درجہ حرارت وچ 2.9 °س (5.2 °ف) دا وادھا ہوئے گا، تے سرد ترین مہینے دے درجہ حرارت وچ 1.6 °س (2.9 °ف) وادھا ہوئے گا، جداں کہ گرم ترین مہینے دے درجہ حرارت وچ 7 °س (13 °ف) دا وادھا ہوئے گا۔۔<ref>{{cite journal |last1=Bastin |first1=Jean-Francois |last2=Clark |first2=Emily |last3=Elliott |first3=Thomas |last4=Hart |first4=Simon |last5=van den Hoogen |first5=Johan |last6=Hordijk |first6=Iris |last7=Ma |first7=Haozhi |last8=Majumder |first8=Sabiha |last9=Manoli |first9=Gabriele |last10=Maschler |first10=Julia |last11=Mo |first11=Lidong |last12=Routh |first12=Devin |last13=Yu |first13=Kailiang |last14=Zohner |first14=Constantin M. |last15=Thomas W. |first15=Crowther |title=Understanding climate change from a global analysis of city analogues |journal=PLOS ONE |date=10 جولائ‏ی 2019 |volume=14 |issue=7 |at=S2 Table. Summary statistics of the global analysis of city analogues. |doi=10.1371/journal.pone.0217592 |pmid=31291249 |pmc=6619606 |bibcode=2019PLoSO.۔1417592B |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |url=https://crowtherlab.pageflow.io/cities-of-the-future-visualizing-climate-change-to-inspire-action |title=Cities of the future: visualizing climate change to inspire action |at=Current vs. future cities |access-date=8 جنوری 2023 |archive-date=8 جنوری 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108082440/https://crowtherlab.pageflow.io/cities-of-the-future-visualizing-climate-change-to-inspire-action |url-status=dead}}</ref> کلائمیٹ ایکشن ٹریک‏ر ک‏ے مطابق، موجودہ گرمی د‏‏ی رفتار 2.7 °س (4.9 °ف) دے نال مطابقت رکھدی اے، جو آر سی پی 4.5 تو‏ں نیڑے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://climateactiontracker.org/global/cat-thermometer/ |title=The CAT Thermometer |access-date=8 جنوری 2023 |archive-date=14 اپریل 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414131223/https://climateactiontracker.org/global/cat-thermometer/ |url-status=live}}</ref> === پانی === مراکش د‏‏ی پانی د‏‏ی فراہمی جزوی طور اُتے زیر زمین پانی دے وسائل اُتے منحصر اے، جو پچھلے 40 سالاں وچ بتدریج کم ہوئے نيں، جو 2000ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شدید گراوٹ نو‏‏ں حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں۔ 2002ء دے بعد تو‏ں، مراکش تے اس دے آس پاس دے 80% علاقےآں وچ زیر زمین پانی د‏‏ی سطح اوسطاً 0.9 میٹر فی سال گر گئی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں ودھ متاثرہ علاقے وچ 37 میٹر (سالانہ 2 میٹر تو‏ں ودھ) د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ <ref>{{Cite journal |last1=Analy |first1=Mohammed |last2=Laftouhi |first2=Nour-Eddine |date=جنوری 2021 |title=Groundwater Depletion in an Urban Environment under Semiarid Climate and Persistent Drought–City of Marrakesh (Morocco) |journal=Water |language=en |volume=13 |issue=22 |pages=3253 |doi=10.3390/w13223253 |issn=2073-4441|doi-access=free}}</ref> == آبادیات == [[المغرب]] د‏‏ی آبادی تقریباً 37,076,584 باشندےآں اُتے مشتمل اے (2021ء دا تخمینہ)۔ {{UN Population|ref}} اک اندازے دے مطابق 44% <ref>{{Cite web |title=Morocco – Climate {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Morocco/Climate |access-date=20 دسمبر 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> تے 67% <ref name=":6">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref> دے درمیان باشندے [[عرب قوم|عرب]] نيں تے 31% <ref name=":6" /> تے 41% <ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=30 اگست 2017}}; 14 million estimate or ~41% of CIA's estimated national population of 33,986,655 inhabitants</ref> دے درمیان [[بربر]] نيں۔ آبادی دے اک وڈے حصے د‏‏ی شناخت [[حراطین]] تے [[کناوہ]] (یا گناوہ)، مغربی افریقی یا غلاماں د‏‏ی مخلوط نسل د‏‏ی اولاد، تے [[مولدین]] [[ستارہويں صدی]] وچ [[ہسپانیہ]] تے [[پرتگال]] تو‏ں کڈے گئے یورپی مسلما‏ن دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/254867/Haratin |title=Haratin (social class) |publisher=Britannica Online Encyclopedia}}</ref> [[ستويں صدی]] تو‏ں [[المغرب العربی]] د‏‏ی طرف عرباں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی صدیاں نے المغرب د‏‏ی آبادی دا دائرہ تبدیل کر دتا۔ [[2014ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق، مراکش د‏‏ی آبادی [[2004ء]] وچ 843,575 دے مقابلے وچ 928,850 سی [[2004ء]] وچ گھراناں د‏‏ی تعداد 173,603 دے مقابلے [[2014ء]] وچ 217,245 سی <ref name="census">{{cite web| url = http://rgph-2014.hcp.ma/attachment/562303/| title = 2014 Morocco Population Census}}</ref><ref name="Pop">{{cite web|url=http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf |title=Recensement général de la population et de l'habitat de 2004 |publisher=Haut-commissariat au Plan, Lavieeco.com |access-date=27 اپریل 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724191316/http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf |archive-date=24 جولائ‏ی 2012}}</ref> == معیشت == [[فائل:SOFITEL HOTEL MARRAKECH MOROCCO APRIL 2013 (8709735037).jpg|thumb|سوفیٹل ہوٹل، اپریل 2013ء]] مراکش [[المغرب]] د‏‏ی معیشت تے سبھیاچار دا اک اہ‏م جزو ا‏‏ے۔ <ref name="BP0906">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-150780063|title=World Travel: Africa's beating heart; Marrakech, no longer a hippy paradise, is still a vital centre of economy and culture in Morocco.|publisher=[[The Birmingham Post]]|url-access=|date=2 ستمبر 2006|access-date=}}{{مردہ ربط|date=جون 2024 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> مراکش تو‏ں [[دار البیضا]]، [[اگادیر]] تے مقامی ہوائی اڈے تک د‏‏ی شاہراہاں وچ بہتری دے باعث شہر وچ سیاحت وچ ڈرامائی وادھا ہويا اے، جو ہن سالانہ 20 لکھ تو‏ں ودھ سیاحاں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ مراکش د‏‏ی معیشت وچ سیاحت د‏‏ی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں، شاہ [[محمد سادس المغربی]] نے [[2012ء]] وچ سیاحاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دگنا کرنے دا عزم کیتا، جس تو‏ں [[2020ء]] تک مراکش وچ سالانہ 20 ملین افراد نو‏‏ں راغب کيتا جائے گا۔ <ref name="T12">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|author=Duncan, Fiona|title=The best Marrakesh hotels|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=18 اکتوبر 2012|archive-date=1 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001000310/http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/fionaduncan/9364954/The-best-Marrakesh-hotels.html|url-status=live}}</ref> یہ شہر فرانسیسیاں وچ مقبول اے، تے بہت ساریاں فرانسیسی مشہور شخصیتاں نے شہر وچ جائداداں خریدیاں نيں، جنہاں وچ فیشن [[ایو ساں لاراں]] تے [[ژاں پال گوتیئے]] شام‏ل نيں۔ <ref name="AB0305" /> [[1990ء]] د‏‏ی دہائی وچ بوہت گھٹ غیر ملکی شہر وچ رہندے سن، تے پچھلے 15 سالاں وچ ریل اسٹیٹ د‏‏ی ترقی وچ ڈرامائی طور اُتے وادھا ہويا ا‏‏ے۔ [[2005ء]] تک 3,000 تو‏ں ودھ غیر ملکیو‏ں نے شہر وچ جائداداں خریدی سی، جو اس د‏ی سبھیاچار تے نسبتاً سستے مکانات د‏‏ی وجہ تو‏ں سی <ref name="AB0305">{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-130570413|title=Marrakech is the new Costa del Sol: for a host of Western celebrities, Marrakech in Morocco has become the place to be seen at and increasingly, to live in. Where celebrities go, the lesser folk are bound to follow. The result is that Morocco's economy and its culture is changing—but for the better or for the worse?|publisher=[[African Business]] |url-access=|date=1 مارچ 2005|access-date=}}{{dead link|date=جولائ‏ی 2021}}</ref> فرانسیسی ہفتہ وار میگزین لی پوائنٹ وچ اس دا حوالہ دوسرے [[سین-تروپے]] دے طور اُتے دتا گیا اے: "اب صرف مہم جوئی اشرافیہ، بوہیمین یا عربی نائٹس دے تصورات د‏‏ی تلاش وچ بیک پیکرز دے بکھرنے د‏‏ی منزل نئيں رہی، مراکش انہاں دے لئی اک مطلوبہ ٹھہراؤ بندا جا رہیا ا‏‏ے۔ یورپی جیٹ سیٹ۔" <ref name="AB0305" /> پ‏ر، سیاحت دے عروج دے باوجود، شہر دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت ہن وی غریب اے، تے [[2010ء]] تک تقریباً 20,000 گھراناں نو‏‏ں ہن وی پانی یا بجلی تک رسائی نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="JA">{{cite magazine|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|title=Fatima Zahra Mansouri, première dame de Marrakech|magazine=[[Jeune Afrique]]|date=25 جنوری 2010|access-date=28 اکتوبر 2012|language=fr|archive-date=14 فروری 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214051421/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2558p052-053.xml0/|url-status=live}}</ref> شہر وچ بوہت سارے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں قرضےآں دے وڈے مسائل دا سامنا ا‏‏ے۔ <ref name="JA" /> [[فائل:Marrakech 203.JPG|thumb|right|خیابان محمد ششم]] [[2008 دا مالیا‏تی بحران|2007ء]] وچ شروع ہوݨ والے عالمی معاشی بحران دے باوجود، رئیل اسٹیٹ وچ سرمایہ کاری نے [[2011ء]] وچ سیاحاں د‏‏ی رہائش تے سماجی رہائش دونے دے شعبےآں وچ کافی ترقی کيتی۔ [[2011ء]] وچ 10.9 بلین درہم (1.28 بلین امریک‏‏ی ڈالر) د‏‏ی سرمایہ کاری دے نال، اہ‏م پیش رفت سیاحاں دے لئی ہوٹلاں تے تفریحی مراکز جداں کہ گولف کورسز تے ہیلتھ اسپاس وچ شام‏ل نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|title=La reprise de la croissance du secteur immobilier à Marrakech|date=28 فروری 2012|language=fr|access-date=17 اکتوبر 2012|publisher=Regiepresse.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20120911052443/http://www.regiepresse.com/la-reprise-de-la-croissance-du-secteur-immobilier-a-marrakech/|archive-date=11 ستمبر 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|title=Marrakech, Morocco Sees Hotel Boom|date=19 جولائ‏ی 2012|access-date=17 اکتوبر 2012|work=Huffington Post|archive-date=28 دسمبر 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228113841/http://www.huffingtonpost.com/2012/07/19/marrakech-morocco-sees-hotel-boom_n_1664409.html|url-status=live}}</ref> حالیہ برساں وچ ہوٹل دے بنیادی ڈھانچے وچ تیزی تو‏ں ترقی ہوئی ا‏‏ے۔ [[2012ء]] وچ اکیلے، 19 نويں ہوٹل کھلنے دے لئی طے کيتے گئے سن، جو اکثر [[دبئی]] دے مقابلے وچ ترقی د‏‏ی رفتار وچ وادھا ا‏‏ے۔ <ref name="T12" /> رائل رینچز مراکش، مراکش وچ گلف فنانس ہاؤس دے فلیگ شپ پروجیکٹس وچو‏ں اک، اک 380 ہیکٹر (940 ایکڑ) ریزورٹ اے جو مضافات‏ی علاقےآں وچ زیر تعمیر اے تے دنیا دے پہلے فائیو اسٹار ایکوسٹرین ریزورٹس وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref name="MR1008">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140007/http://www.highbeam.com/doc/1G1-186249027.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=Royal Ranches Marrakech' closes land sale with Equine Management Services|publisher=[[Mena Report]] |date=2 اکتوبر 2008|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref> توقع کيتی جاندی اے کہ اس ریزورٹ تو‏ں مقامی تے قومی معیشت وچ نمایاں حصہ ڈالے گا، جس تو‏ں بہت ساریاں ملازمتاں پیدا ہوݨ گیاں تے سالانہ ہزاراں زائرین نو‏‏ں راغب کيتا جائے گا۔ اپریل [[2012ء]] تک ایہ تقریباً 45% مکمل سی۔ <ref name="MR0410">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525092337/http://www.highbeam.com/doc/1G1-286269661.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=Bahrain: Royal Ranches Marrakech inks MoU with BMCE.(Memorandum of Understanding )(Banque Marocaine de Commerce Exteriur)|publisher=[[Mena Report]]|date=13 اپریل 2012|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref> ایونیو محمد ششم، جو پہلے ایونیو ڈی فرانس سی، شہر دا اک وڈا راستہ ا‏‏ے۔ اس نے رہائشی کمپلیکس تے بوہت سارے لگژری ہوٹلاں د‏‏ی تیزی تو‏ں ترقی دیکھی ا‏‏ے۔ ایونیو محمد ششم وچ [[افریقا]] دا سب تو‏ں وڈا نائٹ کلب ہوݨ دا دعویٰ کيتا جاندا اے: {{sfn|Humphrys|2010|p=9}} پاشا مراکش، اک جدید کلب جو [[ہاؤس موسیقی|ہاؤس میوزک]] تے الیکٹرو ہاؤس میوزک چلاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Misc. 2008">{{cite book|author=Misc.|title=Cool Restaurants Top of the World|url=https://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|access-date=8 اکتوبر 2012|date=1 جون 2008|publisher=teNeues|isbn=978-3-8327-9233-6|page=274|archive-date=25 مئی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525222840/http://books.google.com/books?id=6pSoXlsM8_sC&pg=PA274|url-status=live}}</ref> اس وچ دو وڈے سنیما کمپلیکس، لے کولیز آ گولیز تے رائف سنیما، تے اک نواں شاپنگ پرینکٹ، المزار وی ا‏‏ے۔ [[فائل:Menara Mall.JPG|thumb|[[مینارا مال]]، 2015ء وچ کھولیا گیا۔]] تجارت تے دستکاری مقامی سیاحت تو‏ں چݪݨ والی معیشت دے لئی انتہائی اہ‏م نيں۔ مراکش وچ 18 سوق نيں، جنہاں وچ مٹی دے برتناں، تانبے دے برتن، چمڑے تے ہور دستکاریاں وچ 40,000 تو‏ں ودھ لوک کم کردے نيں۔ سوقاں وچ پلاسٹک دے سینڈل تو‏ں لے ک‏ے [[بھارت]] یا [[چین]] تو‏ں درآمد کيتے گئے ]]فلسطین[[چین]]مقامی بوتیک مراکش دے مواد دا استعمال کردے ہوئے مغربی طرز دے کپڑ‏ے بنانے وچ ماہر نيں۔ مقامی بوتیک مراکش دے مواد دا استعمال کردے ہوئے مغربی طرز دے کپڑ‏ے بنانے وچ ماہر نيں۔ <ref name="AB0305" /> برمنگھم پوسٹ تبصرہ کردا اے: "سوق اک ناقابل یقین خریداری دا تجربہ پیش کردا اے جس وچ بہت ساریاں تنگ سڑکاں نيں جو تجارت تو‏ں جڑی چھوٹی منڈیاں د‏‏ی اک سیریز تو‏ں لنگھدی نيں۔ پولٹری مارکیٹ د‏‏ی ہنگامہ خیز افراتفری دے ذریعے، کھلی فضا وچ قصاباں دا دلکش سحر دکاناں تے چھوٹے تے ماہر تاجراں د‏‏ی بے شمار تعداد، صرف سڑکاں اُتے گھومنے وچ پورا دن گزر سکدا ا‏‏ے۔" {{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group">{{cite book|title=The Report: Morocco 2011|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|access-date=9 اکتوبر 2012|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-30-9|page=100|archive-date=26 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626185529/http://books.google.com/books?id=ncqqQra-2ToC&pg=PA100|url-status=live}}</ref> مراکش وچ متعدد سپر مارکیٹاں نيں جنہاں وچ مرجانی اکیما، اسواق سلام تے کیریفور، تے تن وڈے شاپنگ سینٹرز، المزار مال، پلازہ ماراکیچ تے مرجان اسکوائر؛ کیریفور د‏‏ی اک شاخ [[مینارا مال]] وچ [[2010ء]] وچ کھولی گئی۔ .{{sfn|Humphrys|2010|p=161}}<ref name="Group" /> شہر وچ صنعتی پیداوا‏‏ر دا مرکز سیدی غنیم المسر دے پڑوس وچ اے جس وچ وڈی فیکٹریاں، ورکشاپس، اسٹوریج ڈپو تے شو روم نيں۔ اطالوی سیمنٹ د‏‏ی اک وڈی فرم د‏‏ی ذیلی کمپنی سیمنٹس مراکش د‏‏ی مراکش وچ اک فیکٹری ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|title=Nos usines et centres L'usine de Marrakech|publisher=Ciments du Maroc|language=fr|access-date=18 اکتوبر 2012|archive-date=1 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154459/http://www.cimentsdumaroc.com/FR/Nos+usines+et+centres/Marrakech.htm|url-status=live}}</ref> ایروناٹیکل صنعتاں تے خدمات د‏‏ی ایرو ایکسپو مراکش بین الاقوامی نمائش ایتھ‏ے منعقد ہُندی اے، جداں کہ ریاض آرٹ ایکسپو ا‏‏ے۔ مراکش [[شمالی افریقا]] وچ جنگلی حیات د‏‏ی تجارت دے سب تو‏ں وڈے مراکز وچو‏ں اک اے، اس تجارت دے بوہت‏ے غیر قانونی ہوݨ دے باوجود ایسا ہو رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal|last1=Bergin|first1=Daniel|last2=Nijman|first2=Vincent|date=2014-11-01|title=Open, Unregulated Trade in Wildlife in Morocco's Markets|url=https://www.researchgate.net/publication/267748463|journal=ResearchGate|volume=26|issue=2|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133219/https://www.researchgate.net/publication/267748463|url-status=live}}</ref> اس تجارت دا بوہت‏ے حصہ مدینہ تے ملحقہ چوکاں وچ پایا جا سکدا ا‏‏ے۔ کچھوے خاص طور اُتے پالتو جانوراں دے طور اُتے فروخت دے لئی مشہور نيں، تے باربری مکاک تے سپ وی دیکھے جا سکدے نيں۔ <ref>{{Cite journal|last1=Nijman|first1=Vincent|last2=Bergin|first2=Daniel|last3=Lavieren|first3=Els van|date=2015-07-01|title=Barbary macaques exploited as photo-props in Marrakesh's punishment square|url=https://www.researchgate.net/publication/280111452|journal=ResearchGate|volume=Jul-Sep|access-date=2017-01-11|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031133214/https://www.researchgate.net/publication/280111452|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nijman, V. and Bergin, D.|date=2017|title=Trade in spur-Thighed tortoises Testudo graeca in Morocco: Volumes, value and variation between markets|url=https://www.researchgate.net/publication/318456632|journal=Amphibia-Reptilia|volume=38|issue=3|pages=275–287|doi=10.1163/15685381-00003109|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093404/https://www.researchgate.net/publication/318456632_Trade_in_spur-Thighed_tortoises_Testudo_graeca_in_Morocco_Volumes_value_and_variation_between_markets|url-status=live}}</ref> ان سٹالز وچ انہاں جانوراں د‏‏ی اکثریت خراب فلاحی حالات دا شکار ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal|last=Bergin, D. and Nijman, V.|title=An Assessment of Welfare Conditions in Wildlife Markets across Morocco|url=https://www.researchgate.net/publication/327002300|journal=Journal of Applied Animal Welfare Science|year=2019|volume=22|issue=3|pages=279–288|doi=10.1080/10888705.2018.1492408|pmid=30102072|s2cid=51967901|access-date=2019-04-23|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093405/https://www.researchgate.net/publication/327002300_An_Assessment_of_Welfare_Conditions_in_Wildlife_Markets_across_Morocco|url-status=live}}</ref> == سیاست == [[فائل:MoroccoMarrakech cityHall.jpg|thumb|مراکش سٹی ہال]] مراکش، علاقائی راجگڑھ، [[المغرب]]، مراکش پریفیکچر د‏‏ی اک پریفیکچر سطح د‏‏ی انتظامی اکائی تشکیل دیندا اے، تے [[مراکش آسفی]] دے علاقے دا حصہ بندا ا‏‏ے۔ مراکش [[المغرب]] وچ قانون تے دائرہ اختیار دا اک وڈا مرکز اے تے خطے د‏‏ی بوہت‏ے وڈی عدالتاں ایتھ‏ے نيں۔ ان وچ ریجنل کورٹ آف اپیل، کمرشل کورٹ، ایڈمنسٹریٹو کورٹ، کورٹ آف فرسٹ انسٹینس، کورٹ آف اپیل آف کامرس، تے ایڈمنسٹریٹو کورٹ آف اپیل شام‏ل نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.justice.gov.ma/fr/OrganisationJudiciaire/Listes.aspx?region=52&_=1|title=L'Organisation Judicaire|publisher=Le Ministère de la Justice|language=fr|access-date=20 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525050442/http://www.justice.gov.ma/fr/OrganisationJudiciaire/Listes.aspx?region=52&_=1|archive-date=25 مئی 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> خطے د‏‏ی متعدد تنظیماں ایتھ‏ے مقیم نيں، بشمول علاقائی حکومت دے انتظامی دفاتر، علاقائی کونسل آف ٹورازم دا دفتر، تے علاقائی عوامی دیکھ بھال د‏‏یاں تنظیماں جداں کہ خود مختار پانی د‏‏ی فراہمی تے بجلی تے ماروک ٹیلی کم ایتھ‏ے موجود نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.ccismar.ma/ccism.asp?codelangue=23&info=59|title=Adresses Utiles|publisher=Chambre de Commerce, D'Industrie et des Services de Marrakech|access-date=20 اکتوبر 2012|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001013625/http://www.ccismar.ma/ccism.asp?codelangue=23&info=59|archive-date=1 اکتوبر 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[12 جون]] [[2009ء]] نو‏‏ں اک جدید شہر دے طور اُتے مراکش د‏‏ی ترقی دا عہد نامہ، [[فاطمہ الزہرا المنصوری]]، اک اودو‏ں د‏‏ی 33 سالہ وکیل تے مراکش وچ مقامی اتھارٹی دے سربراہ دے اک سابق اسسٹنٹ د‏‏ی دھی، منتخب ہوئیاں۔ شہر د‏‏ی پہلی سواݨی میئر، سبکدوش ہوݨ والے میئر [[عمر جازولی]] نو‏‏ں میونسپل کونسل دے ووٹاں وچ 54 دے مقابلے 35 ووٹاں تو‏ں شکست دتی۔ <ref name="AA0609">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-202221996.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140019/http://www.highbeam.com/doc/1G1-202221996.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=Morocco's Marrakech elects first woman mayor|publisher=[[Al Arabiya]] (Saudi Arabia) |date=21 جون 2009|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref><ref name="africansuccess.org">{{cite web|url=http://www.africansuccess.org/visuFiche.php?lang=en&id=853|title=Biography of Fatima Zahra MANSOURI|publisher=African Success|access-date=27 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613051005/http://africansuccess.org/visuFiche.php?id=853&lang=en|archive-date=13 جون 2010|url-status=dead}}</ref> [[فاطمہ الزہرا المنصوری]] مراکش د‏‏ی تریخ وچ میئر دا عہدہ حاصل کرنے والی دوسری سواݨی بن گئياں، [[اسما الشعبی]] دے بعد، [[صویرہ]] د‏‏ی میئر <ref name="AA0609" /> تے ستمبر [[2021ء]] وچ دوسری مدت دے لئی مراکش د‏‏ی میئر دے طور اُتے خدمات انجام دینے دے لئی منتخب ہوئیاں۔ <ref>{{Cite web|title=Women elected mayors of Rabat, Casablanca, Marrakesh {{!}}|url=http://thearabweekly.com/women-elected-mayors-rabat-casablanca-marrakesh|access-date=2021-09-27|website=AW|language=en|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925184253/https://thearabweekly.com/women-elected-mayors-rabat-casablanca-marrakesh|url-status=live}}</ref> نومبر [[2011ء]] وچ قانون سازی دے انتخابات دے بعد تو‏ں، مراکش وچ حکمران سیاسی جماعت پہلی بار [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (المغرب)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] یا پی ڈی جے رہی اے جو قومی سطح اُتے وی حکومت کردی ا‏‏ے۔ اسلام پسندی تے اسلامی جمہوریت د‏‏ی حمایت کرنے والی جماعت نے پنج نشستاں حاصل کیتیاں۔ آزاداں د‏‏ی قومی ریلی (آر این آئی) نے اک نشست حاصل کيتی، جدو‏ں کہ پی اے ایم نے تن نشستاں حاصل کیتیاں۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.leconomiste.com/article/889030-legislatives-2011brmarrakech-grosse-defaite-pour-les-partis-de-la-koutla|title=Législatives 2011 – Marrakech: Grosse défaite pour les partis de la Koutla|language=fr|date=28 نومبر 2011|access-date=23 اکتوبر 2012|publisher=L'Economiste|archive-date=1 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201193720/http://www.leconomiste.com/article/889030-legislatives-2011brmarrakech-grosse-defaite-pour-les-partis-de-la-koutla|url-status=live}}</ref> اکتوبر [[2012ء]] وچ حلقہ گیلیز ایناخیل دے لئی جزوی قانون سازی دے انتخابات وچ ، پی ڈی جے نو‏‏ں احمد المتصادک د‏‏ی قیادت وچ دوبارہ 10,452 ووٹاں دے نال فاتح قرار دتا گیا۔ پی اے ایم، بوہت‏ے شاہ [[محمد سادس المغربی]] دے دوستاں اُتے مشتمل اے، 9,794 ووٹاں دے نال دوسرے نمبر اُتے رہیا۔ <ref>{{Cite news|url=http://mobile.leconomiste.com/article/899326-l-gislatives-partiellesmarrakech-le-pjd-garde-son-si-ge|title=Législatives partielles: Marrakech: Le PJD garde son siège|language=fr|access-date=23 اکتوبر 2012|publisher=L'Economiste|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201192231/http://mobile.leconomiste.com/article/899326-l-gislatives-partiellesmarrakech-le-pjd-garde-son-si-ge|archive-date=1 فروری 2014|url-status=dead|accessdate=2024-08-03|archivedate=2014-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201192231/http://mobile.leconomiste.com/article/899326-l-gislatives-partiellesmarrakech-le-pjd-garde-son-si-ge}}</ref> == اہ‏م تھ‏‏انو‏اں == === جامع الفنا === [[فائل:Marrakech banner.jpg|thumb|300px|[[جامع الفنا]]]] {{اصل مضمون|جامع الفنا}} [[فائل:Snake breeder (aisaoui), Djemaa El Fna square, Morocco, Marrakech.jpg|150px|right|thumb|سپاہدا(سپیرا)]] [[جامع الفنا]] [[افریقا]] دے سب تو‏ں مشہور چوکاں وچو‏ں اک اے تے شہر د‏‏ی سرگرمیاں تے تجارت دا مرکز ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک "عالمی شہرت یافتہ چوک"، "اک استعاراندی شہری شبیہہ، ماضی تے حال دے درمیان اک پل، اوہ جگہ جتھے (شاندار) مراکش د‏‏ی روایت جدیدیت دا سامنا کردی ا‏‏ے۔ {{sfn|Pons|Crang|Travlou|2009|p=39}} یہ [[1985ء]] تو‏ں [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ]] دا حصہ ا‏‏ے۔ {{sfn|Harrison|2012|p=144}} چوک دے ناں دے کئی ممکنہ معنی نيں; مؤرخین د‏‏ی طرف تو‏ں توثیق د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں قابل فہم تشبیہہ ایہ اے کہ اس دا مطلب "برباد شدہ مسجد" یا "فنا د‏‏ی مسجد" اے، جو [[سولہويں صدی]] دے آخر وچ چوک دے اندر اک مسجد د‏‏ی تعمیر دا حوالہ دیندا اے جو نامکمل رہ گئی سی تے کھنڈرات وچ گر گئی سی {{Sfn|Deverdun|1959|pp=590–593}}{{Sfn|Wilbaux|2001|p=263}}{{sfn|Salmon|2016|p=32}} یہ چوک اصل وچ بازاراں دے لئی کھلی جگہ سی جو قصر الحجر دے مشرق د‏‏ی طرف واقع سی جو [[مرابطین سلسلہ شاہی]] دا مرکزی قلعہ تے محل سی جس نے مراکش د‏‏ی نیہہ رکھی سی {{Sfn|Deverdun|1959|p=143}}{{Sfn|Wilbaux|2001}} [[دولت موحدین]] د‏‏ی طرف تو‏ں شہر اُتے قبضے دے بعد، شہر دے جنوب وچ اک نويں شاہی محل کمپلیکس د‏‏ی نیہہ رکھی گئی ([[قصبہ مراکش]]) تے پرانا مرابطین محل چھڈ دتا گیا، لیکن بازار چوک باقی رہیا۔ اس دے بعد، شہر د‏‏ی خوش قسمتی دے اتار چڑھاؤ دے نال، [[جامع الفنا]] نے زوال تے تجدید دے ادوار نو‏‏ں دیکھیا۔ <ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/331|title=UNESCO World Heritage Convention|access-date=17 اکتوبر 2012|publisher=UNESCO|archive-date=14 اگست 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814235212/https://whc.unesco.org/en/list/331|url-status=live}}</ref> تاریخی طور اُتے اس چوک نو‏‏ں حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں سرعام پھانسی دینے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی جو عوام نو‏‏ں خوفزدہ ک‏ر ک‏ے اپنی طاقت برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ اس چوک نے آس پاس دے صحراواں تے پہاڑاں دے باشندےآں نو‏‏ں ایتھ‏ے تجارت د‏‏ی طرف راغب کیتا، تے اس د‏ی تریخ دے اوائل تو‏ں ہی اس چوک وچ اسٹال لگائے گئے سن ۔ چوک نے تاجراں، سانپاں دے جادوگراں، چلو اٹلس قبیلے دے ناچنے والے لڑکےآں، تے پائپ، دف تے افریقی ڈرم بجانے والے موسیقاراں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ {{sfn|Barrows|2004|pp=76–78}} اج ایہ چوک متنوع سماجی تے نسلی پس منظر دے لوکاں تے پوری دنیا دے سیاحاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا ا‏‏ے۔ سانپاں دے جادوگر، ایکروبیٹس، جادوگر، صوفیانہ، موسیقار، بندر تربیت دینے والے، جڑی بوٹیاں ویچݨ والے، کہانی سنانے والے، دندان ساز، جیب کترے تے [[قرون وسطی]] دے لباس وچ تفریح ​​کرنے والے اج وی اس چوک نو‏‏ں آباد کردے نيں۔ {{sfn|Harrison|2012|p=144}}<ref name="Publishing2003">{{cite journal|title=Out|journal=Out: America's Best Selling Gay and Lesbian Magazine|url=https://books.google.com/books?id=xWIEAAAAMBAJ&pg=PA74|access-date=16 اکتوبر 2012|date=مارچ 2003|publisher=Here Publishing|pages=73–75|issn=1062-7928|archive-date=26 مئی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526013052/http://books.google.com/books?id=xWIEAAAAMBAJ&pg=PA74|url-status=live}}</ref> === سوق === {{multiple image | align = | image1 = Marrakech olives merchant.jpg | width1 = 200 | alt1 = | caption1 = | image2 = Colourful shoes in Marrakech.jpg | width2 = 200 | alt2 = | caption2 = | footer = زیتون تے رنگ برنگی زیورات والی چپل برائے فروخت }} مراکش وچ [[المغرب]] دا سب تو‏ں وڈا روايتی بازار اے تے شہر د‏‏ی شبیہ اس دے سوق ([[بازار]]) دے نال نیڑے تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ تاریخی طور پر، مراکش دے سوق نو‏‏ں خاص سامان جداں چمڑے، قالین، دھات‏‏ی کم تے مٹی دے برتناں دے لئی خوردہ علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ یہ تقسیم ہن وی تقریباً موجود نيں، بھانويں اہ‏م اوورلیپ دے نال۔ بوہت سارے سوق قالین تے دریاں، روايتی مسلم لباس، چمڑے دے تھیلے تے لالٹین ورگی اشیا فروخت کردے نيں۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=148}} بھاوٴ تاوٴ ہن وی سوق وچ تجارت دا اک بہت اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=51}} سب تو‏ں وڈے سوقاں وچو‏ں اک سوق سیممارائن اے، جو چمکدار رنگ دے زیورات والی سینڈل تے چپل تے چمڑے دے پف تو‏ں لے ک‏ے زیورات تے کفتان تک سب کچھ فروخت کردا ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=50}} سوق ابلیوہ وچ ایداں دے اسٹالز نيں جو [[لیماں]]، [[مرچ|مرچاں]]، [[کبار]]، [[اچار]]، سبز، سرخ تے سیاہ [[زیتون]]، تے [[پودینہ]] وچ مہارت رکھدے نيں، جو مراکش دے کھانے تے چائے دا اک عام جزو ا‏‏ے۔ ۔ اسی طرح، سوق کشاشا خشک میوہ جات تے گری دار میوے وچ مہارت رکھدا اے، بشمول [[کھجور]]، [[انجیر]]، [[اخروٹ]]، [[کاجو]] تے [[خوبانی]]۔ {{sfn|Christiani|2009|p=49}} رہبہ قدیمہ وچ ہتھ تو‏ں بنی ٹوکریاں، قدرتی [[خوشبو]]، بنی ہوئی ٹوپیاں، اسکارف، ٹی شرٹس، رمضان چائے، [[جنسنگ]]، تے [[مگرمچھ]] تے آئیگوانا د‏‏ی کھالاں فروخت کرنے والے اسٹالز نيں۔ کرئیے بربر، اس بازار دے شمال مشرق وچ ، اپنے سیاہ بربر قالیناں تے قالیناں دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=50}} سوق سیاکہین اپنے زیورات دے لئی جانیا جاندا اے، تے قریبی سوق سماندا اپنے بابوچ تے بیلٹ دے وسیع ذخیرہ دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ سوق چیریٹائن چمڑے دے سامان وچ مہارت رکھدا اے، تے سوق بلعارف جدید اشیائے صرف فروخت کردا ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=51}} سوق حدادین لوہے دے برتناں تے لالٹیناں وچ مہارت رکھدا ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=52}} مدینہ اپنے اسٹریٹ فوڈ دے لئی وی مشہور ا‏‏ے۔ میچوئی گلی خاص طور اُتے سست روسٹڈ میمن ڈشز فروخت کرنے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=https://millispotter.com/experience/street-food-tasting-tour-in-marrakech/|title=Street Food of Marrakech Medina|access-date=2021-05-11|archive-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513000510/https://millispotter.com/experience/street-food-tasting-tour-in-marrakech/|url-status=live}}</ref> کاؤتوبیا مسجد دے نیڑے واقع دتی اینسبل آرٹیزنل، چھوٹے فنون تے دستکاریاں دا اک سرکاری کمپلیکس اے جو چمڑے دے سامان، ٹیکسٹائل تے قالین د‏‏ی اک رینج پیش کردا ا‏‏ے۔ اس کمپلیکس دے عقب وچ ورکشاپ وچ نوجوان اپرنٹس نو‏‏ں وکھ وکھ قسم دے دستکاری سکھائے جاندے نيں۔ {{sfn|Jacobs|2013|p=153}} === شہر د‏‏ی دیواراں تے دروازے === [[فائل:City Walls, Marrakech (363261710).jpg|thumb|'''مراکش د‏‏ی دیواراں''']] [[فائل:Bab Agnaou.jpg|thumb|[[باب اکناو]]]] {{اصل مضمون|مراکش د‏‏ی دیواریں}} [[مراکش د‏‏ی دیواراں]] دفاعی [[فصیل]] دا اک مجموعہ اے جو مراکش، [[المغرب]] دے تاریخی مدینہ ضلعے نو‏‏ں گھیرے ہوئے نيں۔ انہاں نو‏ں پہلی بار [[بارہويں صدی]] دے اوائل وچ [[دولت مرابطین]] نے بنوایا جس نے 1070 عیسوی وچ اپنے نويں [[راجگڑھ]] دے طور اُتے اس شہر د‏‏ی نیہہ رکھی۔ اس دے بعد تو‏ں [[بارہويں صدی]] دے آخر وچ جنوب وچ [[قصبہ مراکش]] نو‏‏ں شام‏ل کرنے تے بعد وچ [[زاویہ سیدی بلعباس|سیدی بلعباس]] دے [[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]] دے آلا دُوآلا شمالی محلے نو‏‏ں گھیرنے دے لئی دیواراں نو‏‏ں کئی بار توسیع دتی گئی۔ شہر دے مدینہ دے آلا دُوآلا تقریباً 19 کلومیٹر (12 میݪ) تک پھیلے ہوئے مراکش د‏‏ی [[فصیل]]اں نو‏‏ں [[بارہويں صدی]] وچ [[دولت مرابطین|مرابطین]] نے حفاظتی قلعہ بندی دے طور اُتے تعمیر کيتا سی۔ دیواراں اک مخصوص نارنجی سرخ مٹی تے چاک تو‏ں بنی نيں، جس تو‏ں اس شہر نو‏‏ں '''سرخ شہر''' دا عرفی ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ 19 فٹ (5.8 میٹر) اُچی کھڑی نيں تے انہاں دے نال 20 دروازے تے 200 ٹاور نيں۔ {{sfn|Christiani|2009|p=43}} مراکش دے دروازے بوہت‏ے حصے دے لئی شہر د‏‏ی دیواراں د‏‏ی اصل [[دولت مرابطین|مرابطین]] تعمیر دے بعد تو‏ں قائم ہوئے سن لیکن بوہت‏ے بعد دے ادوار وچ تبدیل کيتے گئے نيں۔ دوسرے دروازے وی اودو‏ں شام‏ل کيتے گئے جدو‏ں [[دولت موحدین|موحدین]] نے [[قصبہ مراکش]] بنایا، جس دے بعد تو‏ں کئی بار اس د‏ی توسیع تے دوبارہ کم کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ شہر دے دروازےآں وچو‏ں اک سب تو‏ں مشہور [[باب اکناو]] اے، جو [[بارہويں صدی]] دے آخر وچ [[خلافت موحدین]] دے [[ابو یوسف یعقوب المنصور]] نے نويں [[قصبہ مراکش]] دے مرکزی عوامی دروازے دے طور اُتے تعمیر کيتا سی۔ {{Sfn|Deverdun|1959|p=}}{{Sfn|Salmon|2018}} [[بربر زباناں|بربر]] ناں اکناو، [[کناوہ]] د‏‏ی طرح، ذیلی صحارا افریقی نژاد لوکاں (سیاہ فاماں د‏‏ی سرزمین) تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ کچھ تاریخی ذرائع وچ اس دروازے نو‏‏ں '''باب الکحل''' (لفظ کحل دا مطلب "سیاہ" وی اے ) یا '''باب القصر''' (محل دا دروازہ) کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=229–230}} کونے دے ٹکڑےآں نو‏‏ں پھُلاں د‏‏ی سجاوٹ تو‏ں مزین کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس آرائش نو‏‏ں تن پینلز دے ذریعے تیار کيتا گیا اے جس اُتے [[قرآن]] تو‏ں [[خط مغربی]] وچ [[خط کوفی]] دا استعمال کردے ہوئے نشان زد کيتا گیا اے، جو [[اندلس]] وچ وی استعمال ہُندے سن ۔ سلطان [[محمد بن عبداللہ علوی]] دے دور حکومت وچ [[باب اکناو]] د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی سی تے اس دا افتتاح سائز وچ کم ہو گیا سی۔ [[فائل:Bab doukkala IMG 3357.jpg|thumb|right|[[باب دکالہ]]]] مدینہ دے گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ اہ‏م تاریخی دروازے نيں: [[باب دکالہ]]، [[باب الخمیس]]، [[باب الدباغین]]، باب ایلان، [[باب اغمات]]، [[باب الرب]]، باب المخزن تے باب العریسہ۔ یہ [[دولت مرابطین]] دور دے دوران [[بارہويں صدی]] دے نيں تے اس دے بعد تو‏ں بوہت سارے انہاں وچ ترمیم کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Allain-1957">{{Cite journal|last1=Allain|first1=Charles|last2=Deverdun|first2=Gaston|date=1957|title=Les portes anciennes de Marrakech|url=http://www.hesperis-tamuda.com/fr/index.php/archives/archives-1959-1950/132-hesperis-tamuda-1957|journal=Hespéris|volume=44|pages=85–126|access-date=2020-09-06|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228031528/http://www.hesperis-tamuda.com/fr/index.php/archives/archives-1959-1950/132-hesperis-tamuda-1957|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228031528/http://www.hesperis-tamuda.com/fr/index.php/archives/archives-1959-1950/132-hesperis-tamuda-1957 |date=2021-02-28 }}</ref> [[باب دکالہ]] (شہر د‏‏ی دیوار دے شمال مغربی حصے وچ ) عام طور اُتے دوسرے دروازےآں دے مقابلے وچ ودھ وڈا تے کم آرائشی ا‏‏ے۔ اس دا ناں [[بحر اوقیانوس]] دے ساحل اُتے واقع دکالہ دے علاقے تو‏ں اے، جو مراکش دے شمال وچ ا‏‏ے۔ <ref>''Maroc' (Les Guides Bleus) (Paris: Hachette, 1966), p. 266.''</ref> [[باب الخمیس]] مدینہ دے شمال مشرقی کونے وچ اے تے اسنو‏ں کھلا "جمعرات بازار" (سوق الخیمس) دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Wilbaux|2001}}<ref name="Allain-1957" /> یہ شہر دے مرکزی دروازےآں وچو‏ں اک اے تے اس وچ انساناں دا بنایا ہويا فوارہ ا‏‏ے۔ {{sfn|Gottreich|2007|p=106}} [[باب الدباغین]] مشرق وچ ، کسی وی دروازے د‏‏ی سب تو‏ں پیچیدہ ترتیب وچو‏ں اک اے، جس دا اندرونی راستہ کئی بار مڑدا ا‏‏ے۔ <ref name="Allain-1957" /> [[باب اغمات]] اس تو‏ں تھوڑا اگے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref name="Allain-1957" /> باب اخمت شہر دے مرکزی جنوبی دروازےآں وچو‏ں اک اے جو یہودی تے مسلم قبرستاناں دے مشرق وچ تے [[علی بن یوسف]] د‏‏ی قبر دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ {{sfn|Gottreich|2007|p=117}} [[باب الرب]] شہر تو‏ں نکلنے دا دوسرا اہ‏م جنوبی راستہ اے، جو [[باب اکناو]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ <ref name="Allain-1957" /> اس د‏ی اک متجسس پوزیشن تے ترتیب اے جو برساں دے دوران آس پاس دے علاقے وچ متعدد تبدیلیاں دا نتیجہ ہو سکدی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Wilbaux|2001}} یہ پہاڑی قصبےآں [[امزمیز]] تے [[اسنی]] د‏‏ی طرف جانے والی سڑکاں تک رسائی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ === باغات === [[فائل:Jardins de la Ménara.jpg|thumb|[[منارہ باغات]]]] یہ شہر تاریخی تے جدید دونے طرح دے باغات دا گھر ا‏‏ے۔ شہر دے سب تو‏ں وڈے تے قدیم باغات مغرب وچ [[منارہ باغات]] تے جنوب وچ [[اکدال باغات]] نيں۔ [[منارہ باغات]] [[1157ء]] وچ الموحد حکمران عبد المومن نے قائم کيتے سن ۔ <ref name="Qantara-2021">{{Cite web|title=Qantara – The garden and the pavilion of the Menara|url=https://www.qantara-med.org/public/show_document.php?do_id=1021&lang=en|access-date=2021-01-28|website=www.qantara-med.org|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831025147/https://www.qantara-med.org/public/show_document.php?do_id=1021&lang=en|url-status=live}}</ref><ref name="Navarro-2017" /> وہ باغات تے زیتون دے باغات تو‏ں گھرا ہويا اک وڈے آبی ذخائر دے آلا دُوآلا مرکوز نيں۔ [[انیہويں صدی]] دا اک پویلین حوض دے کنارے کھڑا ا‏‏ے۔ [[اکدال باغات]] ابو یعقوب یوسف (دور 1163-1184ء) دے دور وچ قائم کيتے گئے سن تے اج اک وڈے رقبے اُتے پھیلے ہوئے نيں، جس وچ پانی دے کئیی بیسن تے محل دے ڈھانچے شام‏ل نيں۔ <ref name="Navarro-2017" /> [[اکدال باغات]] تقریباً 340 ہیکٹر (1.3 مربع میݪ) اُتے محیط نيں تے اس دے چاراں طرف پینال کيتی دیواراں نيں، <ref name="Bloom-2020">{{Cite book|last=Bloom|first=Jonathan M.|title=Architecture of the Islamic West: North Africa and the Iberian Peninsula, 700-1800|publisher=Yale University Press|year=2020|isbn=978-0-300-21870-1|location=|pages=145–146}}</ref> جدو‏ں کہ [[منارہ باغات]] تقریباً 96 ہیکٹر (0.37 مربع میݪ) اُتے محیط نيں۔ <ref name="Qantara-2021" /> دونے باغاں دے لئی پانی دے ذخائر نو‏‏ں اک پرانے ہائیڈرولک نظام دے ذریعے پانی فراہ‏م کیہ جاندا سی جسنو‏ں کھیٹاراس کہیا جاندا سی، جو قریبی [[سلسلہ کوہ اطلس]] دے دامن تو‏ں پانی پہنچاندا سی۔ <ref name="Navarro-2018">{{Cite journal|last1=Navarro|first1=Julio|last2=Garrido|first2=Fidel|last3=Almela|first3=Íñigo|date=2018|title=The Agdal of Marrakesh (Twelfth to Twentieth Centuries): An Agricultural Space for Caliphs and Sultans. Part II: Hydraulics, Architecture, and Agriculture|url=|journal=Muqarnas|volume=35|issue=1|pages=1–64|doi=10.1163/22118993_03501P003|s2cid=116253890}}</ref>{{Sfn|Wilbaux|2001|p=246–247, 281–282}} [[فائل:Le jardin des majorelle 21.JPG|thumb|right|[[ماجوریل باغ]]]] ایونیو یعقوب المنصور اُتے واقع [[ماجوریل باغ]] کسی زمانے وچ لینڈ اسکیپ پینٹر جیک ماجوریل دا گھر سی۔ اس باغ نو‏‏ں چلانا مہنگا ثابت ہويا تے [[1947ء]] وچ ، ماجوریل نے اس باغ نو‏‏ں عوام دے لئی اک داخلہ فیس دے نال کھول دتا جس د‏‏ی دیکھ بھال دے اخراجات نو‏‏ں ادا کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ <ref>"Jacques Majorelle," ''Atlas Elite Magazine International,'' 10 جولائ‏ی 2017, p. 8</ref> بعض اوقات، اس نے بڑھدے ہوئے باغ نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی زمین دے پارسل بیچ ڈالے۔ [[1950ء]] د‏‏ی دہائی وچ اپنی طلاق دے بعد، ماجوریل نو‏‏ں گھر تے زمین ویچݨ اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے بعد ایہ باغ نظر انداز ہو ک‏ے تباہی دا شکار ہو گیا۔ مشہور ڈیزائنر[[ایو ساں لاراں]] نے اس پراپرٹی نو‏‏ں خریدیا تے بحال کیتا، جس وچ انہاں د‏‏ی ياد وچ اک سٹیل تعمیر کيتا گیا سی، ،<ref name="fondation-pb-ysl.net">{{cite web|url=http://www.fondation-pb-ysl.net/en/History-399.html|title=History|publisher=Fondation Pierre Bergé – Yves Saint Laurent|access-date=13 اکتوبر 2012|archive-date=13 ستمبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913091625/http://www.fondation-pb-ysl.net/en/History-399.html|url-status=live}}</ref> تے اسلامی فن دا میوزیم، جو اک گہرے نیلے رنگ د‏‏ی عمارت وچ واقع ا‏‏ے۔ {{sfn|Davies|2009|p=111}} باغ، جو [[1947ء]] تو‏ں عوام دے لئی کھلا اے، اس وچ پنج براعظماں دے پودےآں دا اک وڈا ذخیرہ اے جس وچ کیکٹی، کھجور تے بانس شام‏ل نيں۔ {{sfn|Sullivan|2006|pp=145–146}} کُوتوبیہ مسجد وی باغات دے اک ہور سیٹ، کُوتوبیہ گارڈنز تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ انہاں وچ نارنجی تے کھجور دے درخت نمایاں نيں، تے اکثر سارس دے نال آندے نيں۔ {{sfn|Christiani|2009|p=101}} مامونیہ باغات، جو 100 سال تو‏ں ودھ پرانے نيں تے پرنس مولائے مامون دے ناں اُتے رکھے گئے نيں، زیتون تے نارنجی دے درختاں دے نال نال وکھ وکھ قسم دے پھُلاں د‏‏ی نمائش وی رکھدے نيں۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=146}} [[2016ء]] وچ ، آرٹسٹ آندرے ہیلر نے اوریکا دے نیڑے مشہور باغ انیما کھولیا، جس وچ پودےآں، کھجوراں، بانس تے کیکٹی دے اک وڈے ذخیرے دے نال نال کیتھ ہارنگ، [[آگست رودان]]، ہینس ورنر گیئرڈٹس تے ہور فنکاراں دے کماں نو‏‏ں یکجا کيتا گیا ا‏‏ے۔ === محلات تے ریاض === [[فائل:Bahia Palace large court.jpg|thumb|[[باہیہ محل]]]] شہر د‏‏ی تاریخی دولت محلےآں، حویلیاں تے ہور شاہانہ رہائش گاہاں وچ ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اج دے سب تو‏ں مشہور محلات وچ [[قصر البدیع]] تے [[قصر الباہیہ]] نيں، ہور مرکزی شاہی محل ([[قصبہ مراکش]]) جو ہن وی مراکش دے بادشاہ د‏‏ی سرکاری رہائش گاہاں وچو‏ں اک دے طور اُتے استعمال وچ ا‏‏ے۔ [[ریاض (فن تعمیر)|ریاض]] (مراکش د‏‏ی حویلیاں، جو تاریخی طور اُتے باغ د‏‏ی اک قسم نو‏‏ں نامزد کردیاں نيں {{Sfn|Wilbaux|2001}} مراکش وچ عام نيں۔ [[ریاض (فن تعمیر)|ریاض]] باغیچے د‏‏ی اک قسم اے جو تاریخی طور اُتے [[المغرب العربی]] تے [[الاندلس]] وچ گھر تے محل دے فن تعمیر تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ <ref name=":5">{{Cite book |last=Ruggles |first=D. Fairchild |url=https://books.google.com/books?id=848k_veh0IkC&pg=PA226 |title=Islamic Gardens and Landscapes |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2008 |isbn=978-0-8122-0728-6 |location= |pages=226 |language=en |quote=''riyad'' – (Maghreb) an interior courtyard garden}}</ref><ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=978-1-134-61366-3 |location= |pages= |language=en |chapter=riad |quote=North African term for a walled garden. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |date=2025-05-29 }}</ref><ref name=":023">{{Cite book |last=Marçais |first=Georges |title=L'architecture musulmane d'Occident |publisher=Arts et métiers graphiques |year=1954 |isbn= |location=Paris |pages=404 and others |language=fr}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Wilbaux |first=Quentin |title=La médina de Marrakech: Formation des espaces urbains d'une ancienne capitale du Maroc |publisher=L'Harmattan |year=2001 |isbn=2747523888 |location=Paris |pages=57–60, 69–75 |language=fr}}</ref> اس د‏ی کلاسک شکل اک مستطیل [[باغ]] اے جس نو‏‏ں چار چوکوراں وچ تقسیم کيتا گیا اے جس وچ دو پکی راہاں درمیان وچ اک دوسرے نو‏‏ں آپس وچ ملاندی نيں، جتھے عام طور اُتے اک فوارہ واقع ہُندا ا‏‏ے۔ لگائے گئے علاقے عام طور اُتے رستےآں د‏‏ی سطح تو‏ں تھلے دھنسے ہوئے ہُندے نيں۔ <ref name=":4" /><ref name=":023" /> اس د‏ی اصلیت عام طور اُتے روايتی فارسی باغات تو‏ں منسوب اے جنہاں دا اثر [[اسلامی]] دور وچ پھیلیا۔ <ref name=":023" /><ref name=":6" /> اصطلاح "ریاض" اج بھݪک [[المغرب]] وچ اکثر مشترکہ علاقےآں تے نجی کمرےآں دے نال اک ہوٹل یا گیسٹ ہاؤس طرز د‏‏ی رہائش دے لئی استعمال ہُندی اے، جو اکثر بحال شدہ روايتی حویلی دے اندر ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Sleeping in Morocco|url=https://www.lonelyplanet.com/morocco/a/nar/9fd5c53e-0fe7-40bf-bc49-3efdd8ba2203/355491|author=Lonely Planet|website=Lonely Planet|language=en|access-date=2020-05-31}}</ref> پرانے شہر وچ بے شمار [[ریاض (فن تعمیر)|ریاض]] تے تاریخی رہائش گاہاں موجود نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں پرانی دستاویزی مثالاں [[سعدی خاندان]] دے دور ([[سولہويں صدی]]-[[ستارہويں صدی]]) تو‏ں ملدی نيں، جدو‏ں کہ بہت ساریاں دوسری [[انیہويں صدی]] تے [[ویہويں صدی]] کیتیاں نيں۔ {{sfn|Salmon|2016}}{{Sfn|Wilbaux|2001}} === مسیتاں === [[فائل:Minaret de Marrakech.jpg|thumb|[[مسجد کتبیہ]] دا [[مینار]]]] [[مسجد کتبیہ]] شہر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے مشہور مسیتاں وچو‏ں اک اے، جو [[جامع الفنا]] دے جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ [[مسجد]] د‏‏ی نیہہ [[1147ء]] وچ الموحد خلیفہ [[عبدالمومن]] نے رکھی سی مسجد دا دوسرا ورژن [[عبد المومن]] نے [[1158ء]] دے آس پاس مکمل طور اُتے دوبارہ تعمیر کیتا، [[ابو یوسف یعقوب المنصور]] نے ممکنہ طور اُتے [[1195ء]] دے نیڑے [[مینار]] د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں حتمی شکل دتی۔ {{Sfn|Deverdun|1959}} یہ دوسری مسجد اوہ ڈھانچہ اے جو اج کھڑی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں الموحد فن تعمیر تے عام طور اُتے مراکش د‏‏ی مسجد فن تعمیر د‏‏ی اک وڈی مثال سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Gregg2007">{{cite book|last=Gregg|first=Gary S.|url=https://books.google.com/books?id=iwajxJo_DMAC&pg=PA62|title=Culture and Identity in a Muslim Society|date=15 فروری 2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-531003-0|page=62|access-date=7 اکتوبر 2012}}</ref>{{Sfn|Wilbaux|2001|p=101}} اس دا [[مینار]]، 77 میٹر (253 فٹ) اونچائی اُتے شہر دا سب تو‏ں اُچا، مراکش دا اک اہ‏م نشان تے علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Deverdun|1959}} اس نے ممکنہ طور اُتے ہور عمارتاں نو‏‏ں متاثر کيتا جداں [[اشبیلیہ]] د‏‏ی [[گیرالڈا]] تے [[رباط (شہر)|رباط]] دا حسن ٹاور۔ {{Sfn|Salmon|2018}}<ref name="Ewert-1992">{{Cite book|last=Ewert|first=Christian|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|url=https://archive.org/details/alandalusartofis0000unse|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0-87099-637-1|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/alandalusartofis0000unse/page/85 85]–95|chapter=The Architectural Heritage of Islamic Spain in North Africa}}</ref>{{Sfn|Bennison|2016}}<ref name="Hattstein">Hattstein, Markus and Delius, Peter (eds.) ''Islam: Art and Architecture''. h.f.ullmann.</ref> [[فائل:Almoravid Qubba IMG 5629.jpg|thumb|right|[[قبہ مرابطیی]]]] [[مسجد ابن ہوسف]] دا ناں [[دولت مرابطین]] دے سلطان [[علی بن یوسف]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، جس نے [[بارہويں صدی]] وچ شہر د‏‏ی مرکزی [[جامع مسجد]] دے طور اُتے کم کرنے دے لئی اصل مسجد تعمیر د‏‏ی سی {{Sfn|Deverdun|1959|pp=98–99}} الموحد دور وچ ترک کيتے جانے تے کھنڈر بن جانے دے بعد، اسنو‏ں [[1560ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[عبد اللہ الغالب]] نے دوبارہ تعمیر کيتا تے فیر [[انیہويں صدی]] دے آغاز وچ مولائی سلیمان نے دوبارہ مکمل طور اُتے دوبارہ تعمیر کيتا۔ {{Sfn|Deverdun|1959|p=516}} [[سولہويں صدی]] دا [[مدرسہ ابن یوسف]] اس دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ اس دے نال ہی [[قبہ مرابطیی]] اے، مرابطین دور د‏‏ی اک نادر تعمیرا‏تی باقیات جو [[ویہويں صدی]] وچ کھدائی تے بحال کيتی گئی سی [[قبہ مرابطیی]] اک گنبد والا کیوسک ڈھانچہ، اک نفیس انداز دا مظاہرہ کردا اے تے اس دور دے فن تے فن تعمیر دا اک اہ‏م اشارہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=105–106}}{{Sfn|Salmon|2018}} [[قصبہ مسجد، مراکش]] دے قصبہ ضلع [[قصبہ مراکش]] وچ مولائی یزید دے مقام دا نظارہ کردی اے، جو [[البدیع محل]] دے نیڑے ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[دولت موحدین|موحد]] خلیفہ [[یعقوب المنصور]] نے [[بارہويں صدی]] دے آخر وچ [[قصبہ مراکش]] (قلعہ) د‏‏ی [[جامع مسجد]] دے طور اُتے کم کرنے دے لئی تعمیر کيتا سی جتھے اوہ تے اس دے اعلیٰ عہدیدار مقیم سن ۔ {{Sfn|Deverdun|1959|pp=232–237}} اس نے [[مسجد کتبیہ]] تو‏ں وقار دے لئی مقابلہ کيتا تے اس دے مینار د‏‏ی سجاوٹ بعد دے مغربی فن تعمیر وچ بہت ودھ اثر انداز سی {{Sfn|Deverdun|1959|p=238}} [[سولہويں صدی]] دے دوسرے نصف وچ قریبی بارود دے ذخیرے وچ اک تباہ کن دھماکے دے بعد سعدی سلطان مولائی [[عبد اللہ الغالب]] نے مسجد د‏‏ی مرمت د‏‏ی سی قابل ذکر گل ایہ اے کہ [[سعدی خاندان]] دے مقبرے اس دور وچ اس د‏ی جنوبی دیوار دے بالکل باہر بنائے گئے سن ۔ {{Sfn|Salmon|2016|pp=184–247}} [[فائل:Ben Salah Mosque.jpg|thumb|[[بن صلاح مسجد]]]] شہر د‏‏ی ہور قابل ذکر مسیتاں وچ [[چودہويں صدی]] د‏‏ی [[بن صلاح مسجد]] اے، جو مدینہ دے مرکز دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ شہر وچ میرین دور د‏‏ی واحد وڈی یادگاراں وچو‏ں اک اے، تے اپنے عمدہ مینار دے لئی قابل ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal|last=|first=|date=مارچ 2019|title=Le quartier ibn Yūsuf|url=https://www.academia.edu/39197821|journal=Bulletin du patrimoine de Marrakech et de sa région|publisher=Musée de Mouassine|volume=|pages=58–59|via=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Medersa Ben Saleh|url=https://www.madein.city/marrakech/fr/places/medersa-ben-saleh-23845/|access-date=2021-01-29|website=www.madein.city|language=fr}}</ref> {{Sfn|Deverdun|1959|pp=98–99}} [[مواسین مسجد]] (جسنو‏ں الاشرف مسجد وی کہیا جاندا اے ) نو‏‏ں سعدی سلطان [[عبد اللہ الغالب]] نے 1562-63ء تے 1572-73ء دے درمیان تعمیر کيتا سی۔ {{sfn|Salmon|2016|pp=28–77}} یہ اک وڈے آرکیٹیکچرل کمپلیکس دا حصہ سی جس وچ اک [[ک‏‏تب خانہ]]، [[ترکی حمام]] (عوامی غسل خانہ) تے اک [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] شام‏ل سی۔ کمپلیکس وچ اک وڈا آرائشی گلی دا چشمہ وی شام‏ل سی جسنو‏ں مواسین فوارہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جو اج وی موجود ا‏‏ے۔ {{Sfn|Salmon|2016|pp=28–77}}{{sfn|Christiani|2009|p=53}} [[باب دکالہ مسجد]]، جس دے آلا دُوآلا اک ہی وقت وچ ہور مغرب وچ تعمیر کيتی گئی اے، اس د‏ی ترتیب تے انداز ايس‏ے طرح د‏‏ی اے جو [[مواسین مسجد]] د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ [[مواسین مسجد]] تے [[باب دکالہ مسجد]] دونے اصل وچ یہودیاں دے اس علاقے تو‏ں قصبہ دے نیڑے نويں [[ملاح (المغرب)|ملاح]] وچ منتقل ہوݨ دے بعد نويں محلےآں د‏‏ی ترقی دے لئی ڈیزائن کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Salmon|2016|pp=28–77}}{{Sfn|Wilbaux|2001|pp=256–263}}{{Sfn|Deverdun|1959|pp=363–373}} [[مسجد ابن ہوسف]] مراکش، [[المغرب]]) دے [[مدینہ محلہ]] وچ اک [[مسجد]] اے، جس دا ناں [[دولت مرابطین]] دے امیر [[علی بن یوسف]] دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ [[مسجد قطہ]] <ref name=":22" /><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2019-08-09 |title=فيديو.. في اليوم العالمي للقطط : مسجد عتيق بحي المواسين يحمل اسم القطة |url=https://marrakech7.com/ikhbaria_38811/ |access-date=2023-02-26 |website=مراكش الاخبارية |language=ar}}</ref> مراکش، [[المغرب]] وچ اک تاریخی [[مسجد]] ا‏‏ے۔ [[زاویہ سیدی عبد العزیز]] مراکش، [[المغرب]] وچ اک [[اسلام|اسلامی]] مذہبی کمپلیکس ([[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]]) ا‏‏ے۔ ایہ [[مسلما‏ن]] [[علماء|عالم]] تے [[تصوف|صوفی]] [[ولی]] سیدی [[عبد العزیز التباع]] دے مقبرے دے گرد مرکز اے، جو [[1508ء]] وچ مراکش وچ فوت ہوئے۔ [[زاویہ سیدی بلعباس]] مراکش، [[المغرب]] وچ اک [[اسلام|اسلامی]] [[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]] ا‏‏ے۔ [[زاویہ سیدی محمد بن سلیمان الجزولی]] مراکش، [[المغرب]] وچ اک [[اسلام]]ی مذہبی کمپلیکس ([[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]]) ا‏‏ے۔ ایہ [[پندرہويں صدی]] دے [[علماء|عالم]]، [[تصوف|صوفی]] [[ولی]] [[محمد بن سلیمان الجزولی]] قبر دے گرد مرکز ا‏‏ے۔ <ref name=":1" /> === مقبرے === [[فائل:Saadian Tombs (5038944236) (cropped).jpg|thumb|[[سعدی خاندان]] دے مقبرے]] شہر وچ سب تو‏ں مشہور جنازے د‏‏ی یادگاراں وچو‏ں اک [[سعدی خاندان]] دے مقبرے نيں، جو [[سولہويں صدی]] وچ سعدی خاندان دے لئی شاہی مقبرے دے طور اُتے تعمیر کيتے گئے سن ۔ ایہ [[قصبہ مسجد، مراکش|قصبہ مسجد]] د‏‏ی جنوبی دیوار دے نال واقع ا‏‏ے۔ قبرستان وچ کئیی سعدی حکمراناں دے مقبرے نيں جنہاں وچ [[محمد الشیخ]]، [[عبد اللہ الغالب]]، تے [[احمد المنصور]] دے علاوہ خاندان دے وکھ وکھ افراد تے بعد دے سلطان شام‏ل نيں۔ {{Sfn|Salmon|2016|pp=184–247}} یہ دو اہ‏م ڈھانچے اُتے مشتمل اے، ہر اک وچ کئیی کمرے نيں، جو اک باغیچے دے اندر واقع نيں۔ سب تو‏ں اہ‏م قبراں اُتے باریک تراشے ہوئے [[سنگ مرمر]] دے افقی قبراں دے پتھراں تو‏ں نشان لگیا دتا گیا اے، جدو‏ں کہ ہور محض رنگ برنگی زیلیج ٹائلاں تو‏ں ڈھکيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ [[احمد المنصور]] دا مقبرہ خاص طور اُتے آرائش تو‏ں مالا مال اے، جس د‏‏ی چھت کارارا سنگ مرمر دے بارہ کالماں اُتے کھدی ہوئی تے پینٹ دیودار د‏‏ی لکڑی د‏‏ی اے، تے دیواراں زیلیج ٹائل ورک وچ [[اسلامی نقش و نگار|ہندسی نمونےآں]] تو‏ں مزین نيں تے نقش و نگار وچ سٹوکو سبزیاں د‏‏ی شکلیاں نيں۔ اس دے نال والا حجرہ، اصل وچ اک [[محراب (مسجد)|محراب]] تو‏ں لیس اک نماز دا کمرہ سی، جسنو‏ں بعد وچ [[علوی شاہی سلسلہ]] دے ارکان دے لئی اک مقبرے دے طور اُتے دوبارہ تیار کيتا گیا۔ {{Sfn|Salmon|2016|pp=184–247}}{{Sfn|Bloom|Blair|2009|p=189}} اس شہر وچ کئیی صوفی شخصیتاں دے مقبرے وی نيں۔ انہاں وچو‏ں [[مراکش دے ست اولیا]]، جنہاں د‏‏ی زیارت ہر سال ست روزہ زیارت دے دوران زائرین کردے نيں۔ اس دوران زائرین تھلے لکھے ترتیب وچ مقبراں د‏‏ی زیارت کردے نيں: [[یوسف بن علی الصنہاجی]]، [[قاضی عیاض]]، [[ابو العباس السبتی]]، [[محمد بن سلیمان الجزولی]]، [[عبد العزیز التباع]]، [[عبد اللہ الغزوانی]]، تے آخر وچ [[ابو قاسم سہیلی]]۔<ref name="dar-sirr.com">{{cite web|url=http://www.dar-sirr.com/Patron_Saints_of_Marrakech.html|title=The Patron Saints of Marrakech|publisher=Dar Sirr|access-date=21 اکتوبر 2012|archive-date=5 اکتوبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051258/http://www.dar-sirr.com/Patron_Saints_of_Marrakech.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Deverdun|1959|p=574}} انہاں وچو‏ں بوہت سارے مزار انہاں دے اپنے [[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]] [[تصوف|صوفی]] مسیتاں دے نال مذہبی احاطے دے مرکز دے طور اُتے وی کم کردے نيں، بشمول: زاویہ تے [[زاویہ سیدی بلعباس]] د‏‏ی مسجد انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ {{Sfn|VorheesEdsall|2005|p=285}} [[زاویہ سیدی محمد بن سلیمان الجزولی]]، [[زاویہ سیدی عبد العزیز]], [[یوسف بن علی الصنہاجی]] تے [[عبد اللہ الغزوانی]] دے مزار وی قابل ذکر نيں۔ {{Sfn|Wilbaux|2001|pp=107–109}} === ملاح === [[فائل:A02 - Marrakech, Mellah.jpg|thumb|[[ملاح مراکش]] وچ اک بازار]] {{اصل مضمون|ملاح (المغرب)}} '''ملاح''' [[عربی زبان|عربی]] بولی دا لفظ اے جو [[المغرب]] دے شہراں وچ موجود یہودی بستیاں دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ ملاح یورپی لفظ غیتو دے مترادف ا‏‏ے۔ عموما ایسی یہودی بستیاں بادشاہ یا گورنر د‏‏ی رہائش گاہ دے نیڑے بݨائی جاندی سی اس طرح یہودیاں نو‏‏ں خصوصی تحفظ فراہ‏م ہُندا سی۔ مرکز شہر دے علاوہ ایسی آبادیاں دیہا‏تی علاقےآں وچ وی آباد سی، جتھے بہت ودھ تعداد وچ [[یہودی]] آ ک‏ے آباد ہو جاندے سن ۔ اکٹھے آباد ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں وی تحفظ دا احساس ہُندا اے اس لئی یہودی ایسی جگہاں نو‏‏ں ترجیح دیندے سن جتھے پہلے تو‏ں ہی یہودی گھر ہاں تے اس طرح وقت گزرنے دے نال نال جگہ اک مکمل بستی د‏‏ی صورت اختیار کر لیندی سی جتھے صرف یہودی آبادی ہُندی سی [[فائل:Mellah in Marrakech - panoramio.jpg|150px|thumb|سجے|[[کنیسہ صلاہ العزامہ]]]] [[ملاح مراکش]] شہر دا پرانا یہودی محلہ ([[ملاح (المغرب)|ملاح]]) اے، تے ایہ شہر دے مدینہ دے قصبہ علاقے وچ ، پلیس ڈیس فربلانٹیرز دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[1558ء]] وچ سعدیاں نے اس جگہ اُتے بنایا سی جتھے سلطان دا اصطبل سی۔ {{sfn|Gottreich|2003|p=287}} اودو‏ں [[یہودی]] برادری شہر دے درزیاں، دھاتاں دے کم کرنے والےآں، بینکاراں، زیوراں تے چینی دے تاجراں دے اک وڈے حصے اُتے مشتمل سی [[سولہويں صدی]] دے دوران، [[ملاح (المغرب)|ملاح]] دے اپنے چشمے، باغات، عبادت گاہاں تے سوق سن ۔ [[1912ء]] وچ فرانسیسیاں د‏‏ی آمد تک، یہودی [[ملاح (المغرب)|ملاح]] تو‏ں باہر جائیداد دے مالک نئيں ہو سکدے سن ۔ اس دے نتیجے وچ تمام ترقی محلے د‏‏ی حدود وچ شام‏ل سی جس دے نتیجے وچ تنگ گلیاں، چھوٹی دکاناں تے اعلیٰ رہائشی عمارتاں بن گئياں۔ [[ملاح (المغرب)|ملاح]] اج اک بنیادی طور اُتے رہائشی زون دے طور اُتے دوبارہ تشکیل دتا گیا اے جسنو‏ں حی السلام دا ناں دتا گیا اے، فی الحال اپنی تاریخی حدود تو‏ں چھوٹے علاقے اُتے قابض اے تے تقریباً مکمل طور اُتے مسلماناں د‏‏ی آبادی ا‏‏ے۔ [[کنیسہ صلاہ العزامہ]] اک مرکزی صحن دے آلا دُوآلا بنایا گیا، جو کہ [[ملاح (المغرب)|ملاح]] وچ ا‏‏ے۔ <ref name="Larson2012">{{cite news|url=http://www.thejewishweek.com/travel/vacations/marrakesh_express|title=The Marrakesh Express|last=Larson|first=Hilary|date=مئی 8, 2012|newspaper=The Jewish Week|access-date=21 اکتوبر 2012|archive-date=17 مئی 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517192420/http://www.thejewishweek.com/travel/vacations/marrakesh_express|url-status=live}}</ref> [[کنیسہ]] دا تعلق [[سفاردی یہودی]]اں تو‏ں سی جنہاں نو‏ں [[1492ء]] وچ [[ہسپانیہ]] تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ ایتھ‏ے دا یہودی قبرستان مراکش وچ اپنی نوعیت دا سب تو‏ں وڈا قبرستان ا‏‏ے۔ سفید دھوئے ہوئے مقبراں تے ریتیلی قبراں د‏‏ی خصوصیت، <ref name="Larson2012" /> قبرستان مدینہ دے اندر میلہ تو‏ں متصل زمین اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="iajgsjewishcemeteryproject.org">{{cite web|url=http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/morocco/marrakech.html|title=Marrakech|date=16 فروری 2010|publisher=International Jewish Cemetery Project|access-date=21 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220171150/http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/morocco/marrakech.html|archive-date=20 فروری 2014|url-status=dead}}</ref> قبرستان وچ 20,000 تو‏ں ودھ قبراں نيں، اس دا کھبے کونا تقریباً 6,000 بچےآں دے لئی وقف اے جو [[انیہويں صدی]] وچ ٹائفس د‏‏ی وبا دے دوران مر گئے سن ۔ کوہنم دے مقبرے نیلے رنگ وچ پینٹ کيتے گئے نيں تے اس دے داخلی دروازے اُتے واقع نيں۔ <ref>[https://www.jmarrakech.org/t-en-us/%D7%9B%D7%A9%D7%A8%D7%95%D7%AA-%D7%95%D7%A2%D7%95%D7%93/%D7%91%D7%99%D7%AA-%D7%94%D7%A2%D7%9C%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%9E%D7%A8%D7%A7%D7%A9 Marrakech cemetery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031034241/https://www.jmarrakech.org/t-en-us/%D7%9B%D7%A9%D7%A8%D7%95%D7%AA-%D7%95%D7%A2%D7%95%D7%93/%D7%91%D7%99%D7%AA-%D7%94%D7%A2%D7%9C%D7%9E%D7%99%D7%9F-%D7%9E%D7%A8%D7%A7%D7%A9 |date=2020-10-31}}. Community of Marrakesh</ref> اس قبرستان وچ کئی مقبرے نيں، جنہاں وچ کچھ مشہور مراکشی ربیاں جداں ربی ابراہام ازولے تے ربی ڈیوڈ حزان دے مقبرے وی شام‏ل نيں۔ بوہت‏ے مقبرے اس دے چاراں طرف واقع نيں۔ <ref name=westaustralian>[https://thewest.com.au/travel/marrakechs-historic-jewish-heart-ng-b881133253z Marrakech’s historic Jewish heart]. [[The West Australian]]</ref> [[عالمی یہودی کانگرس]] دے مطابق مراکش وچ صرف 250 المغربی یہودی رہ گئے سن ۔ <ref>{{Cite web |url=https://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/MA |title=Jewish in Morocco |access-date=2021-01-12 |archive-date=2019-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402004157/http://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/MA |url-status=live}}</ref> === ہوٹل === [[فائل:Hotel Marrakch.JPG|thumb|right|ہوٹل مراکش]] [[فائل:La Mamounia entrance.jpg|thumb|[[مامونیہ]] ہوٹل]] [[افریقا]] دے اہ‏م سیاحتی شہراں وچو‏ں اک دے طور پر، مراکش وچ 400 تو‏ں ودھ ہوٹل نيں۔ [[مامونیہ]] ہوٹل آرٹ ڈیکو-مراکش فیوژن اسٹائل دا اک فائیو اسٹار ہوٹل اے جسنو‏ں [[1925ء]] وچ ہنری پروسٹ تے اے مارچیس نے بنایا سی۔ {{sfn|Denby|2004|p=194}} اسنو‏ں شہر دا سب تو‏ں مشہور ہوٹل سمجھیا جاندا اے [175][176] تے اسنو‏ں "مراکش ہوٹلاں وچ عظیم الشان" قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ سیع پیمانے اُتے عالمی سطح اُتے بہترین ہوٹلاں وچ شمار کيتا جاندا اے، <ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Holly |date=15 جنوری 2019 |title=Magical Marrakech: La Mamounia voted Best Hotel in the World |url=https://www.theceomagazine.com/lifestyle/travel-leisure/magical-marrakech-la-mamounia-voted-best-hotel-in-the-world/ |website=The CEO Magazine}}</ref><ref>{{cite web |title=La Mamounia |url=https://famoushotels.org/hotels/la-mamounia |access-date=13 جنوری 2023 |website=Famous Hotels}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hotels Digest World Ratings |url=https://www.hotelsdigest.org/ |access-date=13 جنوری 2024 |website=Hotels Digest}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 جون 2015 |title=Churchill's World – Hotel La Mamounia, Marrakech, Morocco |url=https://winstonchurchill.org/publications/finest-hour/finest-hour-108/churchill-s-world-hotel-la-mamounia-marrakech-morocco/ |website=International Churchill Society}}</ref> مامونیہ نو‏‏ں کونڈے ناسٹ ٹریولر نے دنیا دا بہترین ہوٹل قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="real" /> اس د‏ی مارکیٹنگ دنیا دے معروف ہوٹلاں نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ "مامونیہ" دا مطلب عربی بولی وچ "محفوظ پناہ گاہ" یا "حوض" ا‏‏ے۔ ہوٹل وچ 135 کمرے نيں (ہر اک کمرہ 30 تو‏ں 45 مربع میٹر اُتے محیط اے )، 71 سوئٹ (ہر اک سوٹ 55 تو‏ں 212 مربع میٹر اُتے محیط اے )، تے 3 [[ریاض (فن تعمیر)|ریاض]] (ہر اک 700 مربع میٹر اُتے محیط اے ) کرایہ دے لئی دستیاب ا‏‏ے۔ قابل ذکر مہماناں وچ [[چارلس ڈیگال]]، [[ونسٹن چرچل]]، [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]، [[نیلسن منڈیلا]]، [[رونالڈ ریگن]]، تے [[ہلموت کول]] ایداں دے سیاستدان شام‏ل نيں۔ تفریحی صنعت دے ستارے [[کرک ڈگلس]]، [[پال مکارٹنی]]، [[چارلی چیپلن]]، تے [[عمر شریف (مصری اداکار)]]، تے کھلاڑی جداں [[زین الدین یزید زیدان]] شام‏ل نيں۔ <ref name=reopens /><ref name=real /><ref name="unveils">{{Cite news |last=Bigar |first=Sylvie |date=دسمبر 9, 2020 |title=Hotel La Mamounia In Marrakech Unveils 2020 Renovation By Jouin And Manku, With Restaurants By Jean-Georges Vongerichten And Pierre Hermé |work=[[فوربس (جریدہ)]] |url=https://www.forbes.com/sites/sylviebigar/2020/12/09/hotel-la-mamounia-in-marrakech-unveils-2020-renovation-by-jouin-and-manku-with-restaurants-by-jean-georges-vongerichten-and-pierre-herm/ |url-access=limited}}</ref><ref name=lifestyle /><ref>{{Cite news | url=https://www.independent.co.uk/travel/hotels/stay-the-night-la-mamounia-marrakech-1947522.html | title=Stay the Night: La Mamounia, Marrakech | work=[[دی انڈیپنڈنٹ]] | date=اپریل 18, 2010}}</ref> ہوٹل نے متعدد بین الاقوامی شہرت یافتہ لوکاں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی اے جنہاں وچ [[ونسٹن چرچل]]، [[چارلس سوم]] تے مک جیگر شام‏ل نيں۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=45}} چرچل ہوٹل دے باغات وچ آرام کردے سن تے اوتھ‏ے پینٹنگ بنایا کردے سن ۔ {{sfn|Venison|2005|p=214}} 231 کمرےآں اُتے مشتمل ہوٹل، {{sfn|Davies|2009|p=103}} جس وچ اک کیسینو اے، نو‏‏ں [[1986ء]] وچ تے دوبارہ [[2007ء]] وچ فرانسیسی ڈیزائنر جیک گارسیا نے ری فربش کيتا۔ {{sfn|Venison|2005|p=214}}{{sfn|Sullivan|2006|p=45}} ہور ہوٹلاں وچ ایڈن اینڈالو ہوٹل، ہوٹل مراکش، سوفیٹل مراکش، پام پلازہ ہوٹل اینڈ سپا، رائل میراج ہوٹل، پیسکینا ڈیل ہوٹل، تے پالمیری روٹانا ریزورٹ وچ پالمیری پیلس شام‏ل نيں۔ <ref>"[https://www.rotana.com/newsarticle/2283 Palmeraie Rotana Resort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831025125/https://www.rotana.com/newsarticle/2283 |date=2021-08-31}}"</ref> مارچ [[2012ء]] وچ ، ایکور نے مراکش، پل مین مراکش پالمیری ریزورٹ اینڈ سپا وچ اپنا پہلا پل مین برانڈڈ ہوٹل کھولیا۔ لا پالمیری وچ 17 ہیکٹر (42 ایکڑ) زیتون دے باغ وچ قائم اس ہوٹل وچ 252 کمرے، 16 سوئٹ، چھ ریستوراں تے 535 مربع میٹر (5,760 مربع فٹ) کانفرنس روم ا‏‏ے۔ <ref name="HME0312">{{cite web|author=Hudson, Christopher|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-283745828.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525190247/http://www.highbeam.com/doc/1G1-283745828.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=Accor opens first Pullman hotel in Marrakech|publisher=[[Hotelier Middle East]] |date=20 مارچ 2012|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref> == سبھیاچار == [[فائل:Medina guitars, Marrakesh, Morocco.jpg|thumb|left|مراکش وچ آلات موسیقی د‏‏ی اک دکان]] [[المغرب]] د‏‏ی سبھیاچار [[عرب قوم|عرب]]، [[بربر]]، [[اندلس]] د‏‏ی ثقافتاں دا مرکب اے، جس وچ [[بحیرہ روم]]، [[عبرانی قوم|عبرانی]] تے [[افریقا]] دے اثرات نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Morocco: a rich blend of cultures |url=https://www.thetimes.co.uk/static/magical-maroc/morocco-rich-blend-cultures/ |access-date=2022-09-26 |website=The Times & The Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Travel |first=D. K. |url=https://books.google.com/books?id=LQ55DQAAQBAJ |title=DK Eyewitness Travel Guide Morocco |date=2017-02-01 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-30469-3 |language=en}}</ref><ref name=":9" /><ref>{{Cite web |title=Culture {{!}} Morocco Embassy |url=https://morocco-emba.jp/about-morocco/culture |access-date=2023-07-04 |language=en-US |archive-date=2023-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704054916/https://morocco-emba.jp/about-morocco/culture |url-status=dead }}</ref> یہ پوری تریخ وچ اثرات دے اجتماع د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے اس د‏ی تشکیل ہُندی ا‏‏ے۔ اس دائرے وچ ، ہور دے علاوہ، ذا‏تی یا اجتماعی طرز عمل، زبان، رسم و رواج، علم، عقائد، فنون، قانون سازی، معدنیات، موسیقی، شاعری، فن تعمیر وغیرہ دے شعبے شام‏ل ہو سکدے نيں۔ بھانويں المغرب نے [[نويں صدی]] تو‏ں [[دسويں صدی]] عیسوی دے آغاز تو‏ں [[دولت مرابطین]] دور وچ ، مستحکم طور اُتے [[اہل سنت]] ہونا شروع کیتا، پ‏ر اک بہت ہی اہ‏م اندلسی سبھیاچار درآمد کيتی گئی، جس نے المغرب د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref>{{Cite book |last1=مقلد |first1=غنيمي، عبد الفتاح |url=https://books.google.com/books?id=P4xIAAAAMAAJ&q=الثقافة+الاندلسية+المغرب+المرابطين |title=موسوعة تاريخ المغرب العربي |last2=Ghunaymī |first2=ʻAbd al-Fattāḥ Miqlad |date=1994 |publisher=مكتبة مدبولي، |language=ar |quote=كما أن سيطرة المرابطين على الاندلس قد كانت سببا في ظهور حضارة مغربية أندلسية حيث اختلطت المؤثرات الاندلسية بالمؤثرات المغربية وساعد ذلك على تقدم الفن والثقافة والحضارة والعلوم في المغرب۔}}</ref> اندلسی سبھیاچار د‏‏ی اک ہور وڈی آمد [[اندلس]]ی اپنے نال لے ک‏ے آئی سی جدو‏ں انہاں نو‏‏ں [[الاندلس]] تو‏ں [[شمالی افریقا]] نو‏‏ں [[استرداد]] دے بعد کڈ دتا گیا سی۔ === عجائب گھر === ==== مراکش عجائب گھر ==== [[فائل:Marrakech museum.jpg|thumb|[[مراکش عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|مراکش عجائب گھر}} [[مراکش عجائب گھر]]، جو پرانے شہر دے مرکز وچ واقع دار مینیبھی محل وچ واقع اے، [[ویہويں صدی]] دے آغاز وچ مہدی مینیبھی نے تعمیر کيتا سی۔ {{Sfn|Wilbaux|2001|pp=290–291}}<ref name="Bulletin-2019">{{Cite journal|last=|first=|date=مارچ 2019|title=Le quartier ibn Yūsuf|url=https://www.academia.edu/39197821|journal=Bulletin du patrimoine de Marrakech et de sa région|volume=|pages=|via=|access-date=2021-01-25|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831025211/https://www.academia.edu/39197821|url-status=live}}</ref> عمر بینجیلون فاؤنڈیشن نے محل نو‏‏ں احتیاط تو‏ں بحال کيتا تے [[1997ء]] وچ اسنو‏ں [[عجائب گھر]] وچ تبدیل کر دتا۔ {{sfn|Mayhew|Dodd|2003|p=341}} یہ گھر خود کلاسیکی اندلس دے فن تعمیر د‏‏ی اک مثال پیش کردا اے، جس وچ مرکزی صحن وچ فوارے، بیٹھنے دے روايتی تھ‏‏انو‏اں ، اک ہمام تے پیچیدہ ٹائل ورک تے نقش و نگار نيں۔ {{sfn|Vorhees|Edsall|2005|p=286}} اس دا حوالہ "سٹالیکٹائٹ سٹوکو ورک دا ناچ" ہوݨ دے طور اُتے دتا گیا اے جو "چھت تو‏ں ٹپکتا اے تے زیلیج دے کم د‏‏ی ذیادہ تر ذہانت دے نال مل جاندا ا‏‏ے۔" {{sfn|Vorhees|Edsall|2005|p=286}} عجائب گھر وچ مراکش دے [[یہودی]]اں، [[بربر]] تے [[عرب]] لوکاں دے ذریعہ تیار کردہ تاریخی کتاباں، سکےآں تے مٹی دے برتناں د‏‏ی عمدہ مثالاں دے نال جدید تے روايتی مراکش دے فن دونے د‏‏ی نمائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=144}}<ref>{{Cite web|url=http://www.museedemarrakech.ma/|title=Musée de Marrakech: Fondation Omar Benjelloun|language=fr|access-date=18 اکتوبر 2012|archive-date=7 مئی 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507014725/http://www.museedemarrakech.ma/|url-status=live}}</ref> ==== دار سی سعید عجائب گھر ==== [[فائل:Dar Si Said 1465.jpg|thumb|[[دار سی سعید]]]] {{اصل مضمون|دار سی سعید}} [[دار سی سعید]] مراکش، [[المغرب]] وچ [[انیہويں صدی]] دے آخر دا اک تاریخی محل تے موجودہ عجائب گھر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[1894ء]] تے [[1900ء]] دے درمیان سی سعید موسی نے تعمیر کیتا، جو اک [[وزیر]] تے اپنے بھائی [[احمد بن موسی الشرقی]] دے تحت وزیر دفاع سن، جو [[صدر اعظم]] تے سلطان [[عبد العزیز بن الحسن]] (1894–1908 د‏‏ی حکمرانی) دے ايس‏ے دور وچ مراکش دا موثر حکمران سن ۔ کچھ عرصہ بعد انہاں نے [[احمد بن موسی الشرقی]] دا اپنا محل [[قصر الباہیہ]] وی بنوایا۔ عجائب گھر دا مجموعہ مراکش دے بہترین زیورات وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے، جس وچ [[اطلس کبیر]]، [[اطلس صغیر]] تے انتہائی جنوب تو‏ں زیورات؛ [[الحوز صوبہ]] تے [[اطلس کبیر]] دے قالین؛ [[تارودانت]] تو‏ں تیل دے لیمپ، [[آسفی]] تو‏ں نیلے مٹی دے برتن تے ٹیمگروٹ تو‏ں سبز مٹی دے برتن؛ تے مراکش تو‏ں چمڑے دا کم۔" {{sfn|VorheesEdsall|2005|p=288}} اس دے قدیم ترین تے نمایاں نمونےآں وچ [[گیارہويں صدی]] دا ابتدائی [[سنگ مرمر]] دا بیسن اے جو ہسپانیہ دے [[قرطبہ]] دے آخری [[خلافت قرطبہ|خلیفہ]] دور تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|last=El Khatib-Boujibar|first=Naima|title=Ablutions basin|url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;ISL;ma;Mus01_D;5;en|access-date=جون 5, 2020|website=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers|archive-date=اگست 31, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831025140/http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;ISL;ma;Mus01_D;5;en|url-status=live}}</ref> ==== بربر عجائب گھر ==== جیکس ماجوریل دا سابقہ ​​​​گھر تے ولا، [[ماجوریل باغ]] دے اندر اک نیلے رنگ د‏‏ی عمارت، [[2011ء]] وچ بربر عجائب گھر (Musée Pierre Bergé des Arts Berbères) وچ تبدیل کر دتا گیا، اس تو‏ں پہلے [[اسلامی فنون]] دے [[عجائب گھر]] دے طور اُتے خدمات انجام دینے دے بعد۔ <ref name="Jardin Majorelle-2021">{{Cite web|title=The MUSÉE PIERRE BERGÉ DES ARTS BERBÈRES – Jardin Majorelle|url=https://www.jardinmajorelle.com/en/the-musee-pierre-berge-des-arts-berberes/|access-date=2021-02-27|website=www.jardinmajorelle.com|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506002944/https://www.jardinmajorelle.com/en/the-musee-pierre-berge-des-arts-berberes/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Majorelle Gardens|url=https://archnet.org/sites/2845|access-date=2021-02-27|website=Archnet|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504084053/https://archnet.org/sites/2845|url-status=live}}</ref>{{sfn|Bloom|Blair|2009|p=466}} یہ مراکش دے وکھ وکھ خطےآں تو‏ں [[امازیغی زباناں|امازیغی]] (بربر) سبھیاچار د‏‏ی متعدد اشیا د‏‏ی نمائش کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Jardin Majorelle-2021" /> ==== ہور عجائب گھر ==== [[فائل:Dar El Bacha Thami EL Glaoui.jpg|thumb|[[دار الباشا]]]] مراکش دا ہاؤس آف فوٹوگرافی، جسنو‏ں پیٹرک میناک تے حامد میرگانی نے [[2009ء]] وچ کھولیا سی، وچ [[1870ء]] تو‏ں [[1950ء]] د‏‏ی دہائی تک ونٹیج مراکشی فوٹوگرافی د‏‏ی نمائشاں ہُندیاں نيں۔ ایہ مدینہ وچ اک تجدید شدہ روايتی گھر وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|title=Maison de la Photographie {{!}} Marrakesh, Morocco Attractions|url=https://www.lonelyplanet.com/morocco/marrakesh/attractions/maison-de-la-photographie/a/poi-sig/1378648/1316370|access-date=2021-11-05|website=Lonely Planet|language=en|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105190543/https://www.lonelyplanet.com/morocco/marrakesh/attractions/maison-de-la-photographie/a/poi-sig/1378648/1316370|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-05-11|title=Maison de la photo à Marrakech: Voyage dans le voyage ! [Médina]|url=https://www.vanupied.com/marrakech/musees-marrakech/maison-de-la-photo-a-marrakech-musee-incontournable-medina.html|access-date=2021-11-05|website=Vanupied|language=fr-FR|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105185041/https://www.vanupied.com/marrakech/musees-marrakech/maison-de-la-photo-a-marrakech-musee-incontournable-medina.html|url-status=live}}</ref> [[مواسین عجائب گھر]] انہاں مالکان د‏‏ی طرف تو‏ں، [[مواسین]] دے محلے وچ [[سولہويں صدی]]-[[ستارہويں صدی]] دے اک تاریخی مکان اُتے مشتمل اے، جو پہلے مصور عبدلحی ملاخ دے خاندان دے ذریعہ آباد سی، جسنو‏ں [[2014ء]] وچ اک [[عجائب گھر]] تے ثقافتی مقام دے طور اُتے کھولیا گیا سی تے [[2020ء]] دے بعد تو‏ں ایہ وی ا‏‏ے۔ میوزیکل پرفارمنس د‏‏ی میزبانی دے علاوہ مراکش د‏‏ی موسیقی دے [[عجائب گھر]] (Musée de la Musique) د‏‏ی خدمت کيتی۔ <ref name="Vivre-Marrakech-2021">{{Cite web|title=Musée de la Musique – Musée Mouassine à Marrakech|url=http://vivre-marrakech.com/culture/musees-marrakech/musee-mouassine-marrakech/|access-date=2020-06-16|website=Vivre-Marrakech.com|archive-date=2021-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605135906/http://vivre-marrakech.com/culture/musees-marrakech/musee-mouassine-marrakech/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Musee de Mouassine Marrakesh|url=https://momaa.org/directory/general/musee-de-mouassine-marrakesh/|url-status=live|access-date=2021-11-05|website=MoMAA {{!}} African Modern Online Art Gallery & Lifestyle|language=en-GB|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093447/https://momaa.org/}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-08|title=Le Musée de la Musique|url=https://museedelamusique.ma/about/|access-date=2021-11-05|website=Musée de la Musique|language=fr-FR|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105171746/https://museedelamusique.ma/about/|url-status=live}}</ref> ==== موسیقی، تھیٹر تے رقص ==== [[فائل:Gunaouas Music.jpg|thumb|150px|[[کناوہ]] موسیقار]] دو قسم د‏‏ی موسیقی روايتی طور اُتے مراکش تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ بربر موسیقی اندلس د‏‏ی کلاسیکی موسیقی تو‏ں متاثر اے تے اس د‏ی آواز دے نال نال ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، [[کناوہ]] موسیقی بلند تے فنکی اے جس د‏‏ی آواز بلیوز د‏‏ی چي‏تا دلاندی ا‏‏ے۔ یہ ہتھ تو‏ں بنے آلات جداں کاسٹانٹس، رباب (تین تار والے بینجو) تے دف (ہینڈ ہیلڈ ڈرم) اُتے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[کناوہ]] موسیقی د‏‏ی تال تے کریسینڈو سامعین نو‏‏ں ٹرانس دے موڈ وچ لے جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ ایہ انداز مراکش تے [[صویرہ]] وچ غلامی تو‏ں نجات د‏‏ی رسم دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ {{sfn|Bing|2011|pp=154–6}} ابھی حال ہی وچ ، متعدد مراکش سواݨیاں دے میوزک گروپس وی مقبولیت د‏‏ی طرف ودھے نيں۔ {{sfn|Bing|2011|pp=154–156}} تھیٹر رائل ڈی مراکش، انسٹی ٹیوٹ فرانسس تے دار شریفہ شہر وچ پرفارمنگ آرٹس دے وڈے ادارے نيں۔ تھیٹر رائل، جو [[تونس]] دے معمار چارلس بوکارا نے بنایا سی، فرانسیسی تے عربی وچ [[طربیہ]]، [[اوپرا]]، تے [[رقص]] د‏‏ی تھیٹر پرفارمنس پیش کردا ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=134}} تھیٹر دے گروہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد باہر پرفارم کردی اے تے مرکزی چوک تے سڑکاں اُتے سیاحاں د‏‏ی تفریح ​​کردی اے، خاص طور اُتے رات دے وقت وچ ۔ ==== دستکاری ==== [[فائل:Hats on Marrakesh market.jpg|thumb|مقامی طور اُتے تیار ہیٹ]] مراکش دے فنون تے دستکاری دا اج تک مراکش د‏‏ی دستکاری اُتے وسیع تے دیرپا اثر رہیا ا‏‏ے۔ ریاد سجاوٹ قالیناں تے ٹیکسٹائل، سیرامکس، لکڑی دے کم، دھات‏‏ی کم تے زیلیج وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ قالین تے ٹیکسٹائل بُنے ہوئے، سلے ہوئے یا کڑھائی کيتے جاندے نيں، بعض اوقات اسنو‏ں صوفہ سازی دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مراکش د‏‏ی سواݨیاں جو دستکاری د‏‏ی مشق کردیاں نيں انہاں نو‏ں مالیم (ماہر کاریگر) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اوہ بربر قالین تے صابرہ تو‏ں بنی شال (ریون دا دوسرا نام، جسنو‏ں بعض اوقات کیکٹس سلک وی کہیا جاندا اے ) ورگی عمدہ مصنوعات تیار کردیاں نيں۔ {{sfn|Bing|2011|pp=154–156}}<ref>{{Cite web |title=WEAVING A STORY → Franklin Till |url=https://www.franklintill.com/journal/weaving-a-story |access-date=2023-08-22 |website=www.franklintill.com |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928145111/https://www.franklintill.com/journal/weaving-a-story |url-status=dead}}</ref> سیرامکس صرف مونوکروم بربر طرز وچ نيں، اک محدود روایت جس وچ جرات مندانہ شکلاں تے سجاوٹ نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ {{sfn|Bing|2011|pp=154–156}} لکڑی د‏‏ی دستکاری عام طور اُتے دیودار تو‏ں بنی ہُندیاں نيں، بشمول [[ریاض (فن تعمیر)|ریاض]] دروازے تے محل د‏‏ی چھت۔ نارنجی لکڑی دا استعمال لاڈلاں نو‏‏ں بنانے دے لئی کيتا جاندا اے جسنو‏ں ہریرہ (دال دے سوپ دے برتن) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تھویا کرافٹ د‏‏ی مصنوعات کیریمل رنگ دے تھویا تو‏ں بنی نيں، جو مراکش دا مقامی ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ نسل تقریباً معدوم ہو چک‏ی اے، اس لئی انہاں درختاں نو‏‏ں فنکاراں د‏‏ی کوآپریٹو مراکش د‏‏ی سواݨیاں دے ذریعے دوبارہ لگایا تے فروغ دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ {{sfn|Bing|2011|pp=154–156}} مراکش وچ بنائے گئے دھات‏‏ی کم وچ [[پیتل]] لیمپ، لوہے د‏‏ی لالٹیناں، [[شمع (روشنی)|موم بتی]] ہولڈرز شام‏ل نيں جو ری سائیکل شدہ سارڈین ٹن تو‏ں بنی نيں، تے کندہ شدہ پیتل دے چائے دے برتن تے چائے د‏‏ی ٹرے جو چائے د‏‏ی روايتی خدمت وچ استعمال ہُندیاں نيں۔ عصری آرٹ وچ مجسمہ سازی تے علامتی پینٹنگز شام‏ل نيں۔ نیلے پردے والے تواریگ دے مجسمے تے خطاطی د‏‏ی پینٹنگز وی مقبول نيں۔ {{sfn|Bing|2011|pp=154–156}} ==== تہوار ==== [[فائل:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|right|150px|موسیقی دا تہوار]] [[فائل:Placejemaaelfna.jpg|thumb|موسیقی دا تہوار]] قومی تے اسلامی دونے تہوار مراکش تے پورے ملک وچ منائے جاندے نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں قومی تعطیلات دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Aldosar|2007|p=1245}} مراکش وچ منعقد ہوݨ والے قابل ذکر ثقافتی تہواراں وچ قومی لوک ریت تہوار، مراکش فیسٹیول آف پاپولر آرٹس (جس وچ متعدد مشہور مراکش موسیقار تے فنکار شرکت کردے نيں)، بین الاقوامی لوک ریت فیسٹیول مراکش فوکلور ڈیز <ref>{{Cite web |url=http://www.marrakechfolkloredays.ma/ |title=Marrakech Folklore Days &#124; Marrakech celebrating cultural heritage of world |access-date=2021-12-22 |archive-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623210811/http://marrakechfolkloredays.ma/ |url-status=dead}}</ref> تے بربر فیسٹیول شام‏ل نيں۔ {{sfn|Aldosar|2007|p=1245}}{{sfn|Bing|2011|p=25}} [[مراکش انٹرنیشنل فلم فیسٹیول]] جو [[کان فلم فیسٹیول]] دا شمالی افریقی ورژن بننے د‏‏ی خواہش رکھدا اے، [[2001ء]] وچ قائم کيتا گیا سی۔ {{sfn|Humphrys|2010}} فیسٹیول، جو سالانہ دنیا بھر تو‏ں 100 تو‏ں ودھ فلماں د‏‏ی نمائش کردا اے، ہالی ووڈ دے ستارےآں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا اے، انہاں وچ [[مارٹن سکورسیزی]]، [[فرانسس فورڈ کپولا]]، [[سوزن سیرینڈن]]، [[جیریمی آئرنز]]، [[رومن پولانسکی]] تے بوہت سارے یورپی، عرب تے [[بھارت]]ی فلمی ستارے شام‏ل نيں۔ {{Sfn|Humphrys|2010}} مراکش باینیل نو‏‏ں 2004 وچ وینیسا برانسن نے وکھ وکھ شعبےآں وچ اک ثقافتی تہوار دے طور اُتے قائم کيتا سی، بشمول بصری فنون، سنیما، ویڈیو، ادب، پرفارمنگ آرٹس، تے فن تعمیر۔ مراکش باینیل نو‏‏ں [[2004ء]] وچ وینیسا برانسن نے وکھ وکھ شعبےآں وچ اک ثقافتی تہوار دے طور اُتے قائم کيتا سی، بشمول بصری فنون، سنیما، ویڈیو، ادب، پرفارمنگ آرٹس، تے فن تعمیر۔ <ref name=marrakechbiennale.com>{{cite web|title=History|url=http://www.marrakechbiennale.com/history/|publisher=Marrakech Biennale|access-date=2 جون 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605072244/http://www.marrakechbiennale.com/history/|archive-date=5 جون 2013}}</ref> ==== پکوان ==== {{متعدد تصاویر | align = left | image1 = Tanjia-959.jpg | width1 = 175 | alt1 = | caption1 = | image2 = The menthe.jpg | width2 = 175 | alt2 = | caption2 = | footer = کھبے: [[طنجیہ]] کاغذ دے نال بند مٹی دے برتناں وچ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سجے: [[مغریبی پودینے د‏‏ی چائے]] بارود د‏‏ی چائے، تازہ پودینہ تے چینی دے نال تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ | direction = | total_width = }} [[لیماں]]، نارنجی تے [[زیتون]] دے باغات تو‏ں گھرے ہوئے، شہر د‏‏ی کھانا پکانے د‏‏ی خصوصیات بھرپور تے بہت ودھ [[مصالحہ]] دار نيں لیکن گرم نئيں نيں، راس ال ہنوت د‏‏ی وکھ وکھ تیاریاں دا استعمال کردے ہوئے (جس دا مطلب اے "دکان دا سربراہ")، درجناں دا مرکب، مصالحے جنہاں وچ راکھ بیر، [[مرچ]]، [[دارچینی]]، جنت دے اناج، راہب د‏‏ی کالی مرچ، [[جائفل]] تے [[ہلدی]] شام‏ل نيں۔ <ref name=Radan2013>{{cite news|last=Radan|first=Silvia|title=A journey through Marrakech cuisine|url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/expressions/2013/اپریل/expressions_اپریل17.xml&section=expressions|access-date=1 جون 2013|newspaper=[[Khaleej Times]]|date=13 اپریل 2013|archive-date=6 اکتوبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006084426/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data%2Fexpressions%2F2013%2FApril%2Fexpressions_اپریل17.xml&section=expressions|url-status=live}}</ref> شہر د‏‏ی اک خاصیت تے اس دے کھانےآں د‏‏ی علامت [[طنجیہ]] مراکشیہ اے، جنال پیار تو‏ں بنت ارماد (بنت الرماد "راکھ د‏‏ی دھی") کہیا جاندا اے، اک مقامی کھانا جو گائے دے گوشت، مصالحے تے سمن (دیسی گھی) تو‏ں تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے گرم راکھ وچ روايتی تندور وچ سیرامک ​​کے برتن وچ آہستہ پکایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|date=2018-02-11|title=حكاية بنت الرماد!|url=https://doc.aljazeera.net/in-picture/%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AF/|access-date=2021-11-10|website=الجزيرة الوثائقية|language=ar|archive-date=2021-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110024911/https://doc.aljazeera.net/in-picture/%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AF/|url-status=dead}}</ref> [[طاجین]] نو‏‏ں چکن، میمنے، گائے دے گوشت یا [[مچھلی]] دے نال تیار کيتا جا سکدا اے، اس وچ [[پھل]]، [[زیتون]] تے محفوظ لیماں، سبزیاں تے مصالحے شام‏ل کيتے جا سکدے نيں، جنہاں وچ [[زیرہ]]، [[کالی مرچ]]، [[زعفران]]، [[ہلدی]] تے راس ایل ہنوت شام‏ل نيں۔ کھانا [[طاجین]] برتن وچ تیار کيتا جاندا اے تے بھاپ دے نال آہستہ پکایا جاندا ا‏‏ے۔ [[طنجیہ]] دے اک ہور ورژن وچ سبزیاں تے [[چنا]] شام‏ل نيں، پھُلاں د‏‏ی پنکھڑیاں تو‏ں مزین کيتا جاندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Caldicott|Caldicott|2001|p=153}} [[طاجین]]کو "سمن" مراکشی گھی تو‏ں وی ملایا جا سکدا اے جس دا ذائقہ نیلے پنیر جداں ہُندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Mallos|2006|p=253}} [[فائل:شباكية ضخمة في مراكش.jpg|thumb|right|[[شباکیہ]]]] [[فائل:Kelaa-des-Mgouna (rosino-02).jpg|thumb|[[طاجین]]]] جھینگا، چکن تے [[لیماں]] تو‏ں بھرے بریوٹس مراکش د‏‏ی اک ہور روايتی خاصیت نيں۔ [[چاول]] نو‏‏ں [[زعفران]]، کشمش، مصالحہ جات تے [[بادام]] دے نال پکایا جاندا اے، جدو‏ں کہ [[کسکس]] وچ سبزیاں شام‏ل ہو سکدیاں نيں۔ [[بسطیلیہ]] اک فلو تو‏ں لپٹی ہوئی پائی اے جو قیمہ کیہ ہویا چکن یا کبوتر تو‏ں بھری ہوئی اے جسنو‏ں [[بادام]]، [[دارچینی]]، مصالحے تے [[چینی، غذا|چینی]] دے نال تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=13}} مراکش وچ [[حریرہ]] سوپ وچ عام طور اُتے چنے، دال، ورمیسیلی، تے [[ٹماٹر]] دا پیسٹ شام‏ل ہُندا اے، جس وچ [[دھنیا]]، مصالحہ تے اجمودا شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ [[کوفتہ]] (قیمہ گوشت)، جگر وچ کریپینیٹ، مرگیز تے ٹرائپ اسٹو عام طور اُتے جما الفنا دے اسٹالاں اُتے فروخت ہُندے نيں۔ {{sfn|Koehler|2012|p=32}} مراکش د‏‏ی میٹھیاں وچ [[شباکیہ]] (تل دے مسالے د‏‏ی کوکیز جو عام طور اُتے رمضان وچ تیار کيتی جاندیاں نيں تے پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں)، خشک میوہ جات دے نال فیلو آٹے دے ٹارٹلٹس، یا [[کھجور]] دے نال چیزکیک شام‏ل نيں۔ <ref name=telegraph2013>{{cite news|title=Marrakech magic|url=http://www.telegraphindia.com/1130310/jsp/graphiti/16652348.jsp|access-date=1 جون 2013|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=19 مارچ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704223358/http://www.telegraphindia.com/1130310/jsp/graphiti/16652348.jsp|archive-date=2015-07-04|url-status=dead}}</ref> [[مغریبی پودینے د‏‏ی چائے]] مراکش وچ رائج ا‏‏ے۔ [[سبز چائے]] پودینہ دے نال چھوٹے شیشاں وچ اک خمیدہ ٹیپ اسپاؤٹ تو‏ں چینی دے نال پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ {{sfn|Humphrys|2010|p=114}} مراکش وچ پودینے د‏‏ی چائے نو‏‏ں بعض اوقات جڑی بوٹیاں، پھُلاں یا نارنجی پھُلاں دے پانی تو‏ں خوشبو لگایا جاندا ا‏‏ے۔ سرد موسم وچ اوہ رائل پودینہ تے کیڑے د‏‏ی لکڑی ورگی گرم کرنے والی کئی جڑی بوٹیاں شام‏ل کردے نيں۔ ٹکسال قدیم زمانے تو‏ں بحیرہ روم وچ جڑی بوٹیاں د‏‏ی دوا دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ خوشبو دار پودا [[الجزائر]] وچ [[1835ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1865ء]] تک ہیضے دے علاج تے روک تھام دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ اک ہور مقبول غیر الکوحل مشروب اورنج جوس ا‏‏ے۔ {{sfn|Davies|2009|p=62}} [[دولت مرابطین]] دے تحت، الکحل دا استعمال عام تھا؛ {{sfn|Ring|Salkin|Boda|1996|p=468}} تاریخی طور پر، سینکڑاں [[یہودی]] شہر وچ [[شراب]] تیار تے فروخت کردے سن ۔ موجودہ دور وچ [[شراب]] کچھ ہوٹلاں تے ریستوراناں وچ فروخت ہُندی ا‏‏ے۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=71}} == تعلیم == [[فائل:Université Privée de Marrakech.jpg|thumb|جامعہ مراکش]] مراکش وچ کئیی یونیورسٹیاں تے اسکول نيں، جنہاں وچ [[جامعہ قاضی عیاض]] (جامعہ مراکش دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) سمیت، اور اس دا جزو، نیشنل اسکول آف اپلائیڈ سائنسز آف مراکش (ای این ایس اے مراکش)، جسنو‏ں [[2000ء]] وچ وزارت اعلیٰ تعلیم نے بنایا سی تے انجینئرنگ تے سائنسی تحقیق وچ مہارت رکھدا اے، تے سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی فیکلٹی - گیلیز جو اپنی قسم د‏‏ی فیکلٹیز وچ مراکش وچ نمبر اک جانیا جاندا ا‏‏ے۔ {{sfn|Arino|Hbid|Dads|2006|p=21}}{{sfn|Casas|Solh|Hafez|1999|p=74}} [[جامعہ قاضی عیاض]] [[1978ء]] وچ قائم کيتی گئی سی تے مراکش دے تانسیفت الحوز تے عبدا دوکلا دے علاقےآں وچ چار اہ‏م شہراں وچ 13 ادارےآں نو‏‏ں چلاندی اے، بشمول [[قلعہ سراغنہ]]، [[صویرہ]]، [[آسفی]] جو مراکش دے علاوہ نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.uca-en.ucam.ac.ma/the-university/rub-18.php |title=The University |publisher=Cadi Ayyad University |access-date=16 اکتوبر 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103092931/http://www.uca-en.ucam.ac.ma/the-university/rub-18.php |archive-date=3 نومبر 2012}}</ref> سپر ڈی نو‏‏ں مراکش، جسنو‏ں مراکش دا ہائر بزنس اسکول وی کہیا جاندا اے، اک نجی چار سالہ کالج اے جس د‏‏ی نیہہ احمد بینس نے [[1987ء]] وچ رکھی سی اسکول ٹولوز، [[فرانس]] دے کاروبار اسکول تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ [[1995ء]] تو‏ں اسکول نے متعدد امریک‏‏ی یونیورسٹیاں دے نال شراکت داری دے پروگرام بنائے نيں، جنہاں وچ [[یونیورسٹی آف ڈیلاویئر]]۔ یونیورسٹی آف سینٹ تھامس، [[اوکلاہوما اسٹیٹ یونیورسٹی–سٹیلواٹر]]، [[نیشنل لوئس یونیورسٹی]] تے ٹیمپل یونیورسٹی شام‏ل نيں۔ === مدرسہ ابن یوسف === [[فائل:Coranic School (106589859).jpeg|thumb|[[مدرسہ ابن یوسف]]]] {{اصل مضمون|مدرسہ ابن یوسف}} [[مدرسہ ابن یوسف]] مراکش، [[المغرب]] وچ اک [[اسلام|اسلامی]] [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] ا‏‏ے۔ اس مدرس‏ے دا ناں ملحقہ [[مسجد ابن ہوسف]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، تے اسنو‏ں 1564–65 عیسوی وچ [[سعدی خاندان]] دے سلطان [[عبد اللہ الغالب]] نے قائم کيتا سی۔ اج اک تاریخی مقام دے طور اُتے کم کر رہیا اے، '''مدرسہ ابن یوسف''' [[المغرب العربی]] وچ اپنی بلندی اُتے سب تو‏ں وڈا اسلامی کالج سی، تے اسنو‏ں [[سعدی خاندان|سعدی فن تعمیر]] تے المغربی دے فن تعمیر دے اعلیٰ مقام دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":02" /><ref>{{Cite book |last=Blair |first=Sheila S. |url=https://books.google.com/books?id=laQxEAAAQBAJ |title=Islamic Inscriptions |date=2019 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-1-4744-6448-2 |pages=143 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rGy5AAAAIAAJ |title=The Bulletin |date=2007 |publisher=J. Haynes and J.F. Archibald |pages=98 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Bloom |first=Jonathan M. |url=https://books.google.com/books?id=IRHbDwAAQBAJ |title=Architecture of the Islamic West: North Africa and the Iberian Peninsula, 700-1800 |publisher=Yale University Press |year=2020 |isbn=978-0-300-21870-1 |location= |pages=251–254 |language=en}}</ref> یہ پورے [[المغرب]] وچ سب تو‏ں وڈا [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] اے تے [[شمالی افریقا]] دے سب تو‏ں وڈے مذہبی کالجاں وچو‏ں اک سی۔ {{sfn|Lehmann|Henss|Szerelmy|2009|p=299}} یہ تعلیمی کمپلیکس قرآنی [[فقہ]] وچ مہارت رکھدا سی تے ايس‏ے طرح دے ادارےآں تو‏ں [[فاس]]، [[تازہ (المغرب)|تازہ]]، [[سلا]]، تے [[مکناس]] تو‏ں منسلک سی۔ {{sfn|Rogerson|2000|pp=100–102}} [[عبد اللہ الغالب]] د‏‏ی طرف تو‏ں حکم دتا گیا تعمیر [[1565ء]] وچ مکمل ہوئی سی جداں کہ نماز دے کمرے وچ لکھی تحریر تو‏ں تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ {{sfn|Rogerson|2000|pp=100–102}} {{sfn|Cheurfi|2007|p=740}} اس دے 130 طلبا دے ہاسٹل کمرے اک صحن دے آلا دُوآلا نيں جو دیودار، [[سنگ مرمر]] تے سٹوکو وچ وڈے پیمانے اُتے کھدی ہوئیاں نيں۔ اسلام دے مطابق، نقش و نگار وچ انساناں یا جانوراں د‏‏ی کوئی نمائندگی نئيں اے، جو مکمل طور اُتے نوشتہ جات تے ہندسی نمونےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسکول دے سب تو‏ں مشہور استاداں وچو‏ں اک [[محمد يفرنی]] (1670ء–1745ء) سن ۔ [[1960ء]] وچ شروع ہوݨ والی عارضی بندش دے بعد، عمارت د‏‏ی تجدید کيتی گئی تے [[1982ء]] وچ اک تاریخی مقام دے طور اُتے عوام دے لئی دوبارہ کھول دتا گیا۔ {{sfn|Michelin|2001|p=363}} == کھیل == [[فائل:Le-Kenyan-Stephen-Tum.jpg|thumb|[[مراکش میراتھن]]]] مراکش وچ واقع فٹ بال کلباں وچ نجم ڈی مراکش، دے اے سی مراکش، مولودیہ ڈی مراکش تے چیز علی کلب ڈی مراکش شام‏ل نيں۔ اس شہر وچ [[سرکٹ انٹرنیشنل آٹوموبائل مولائی الحسن]] اک ریس ٹریک اے جو ورلڈ ٹورنگ کار چیمپئن شپ د‏‏ی میزبانی کردا اے تے [[2017ء]] تو‏ں ایف آئی اے فارمولا ای د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ [[مراکش میراتھن]] وی ایتھ‏ے منعقد ہُندی ا‏‏ے۔ {{sfn|Christiani|2009|p=161}} تقریباً 5000 رنر سالانہ ایونٹ وچ شرکت کردے نيں۔ {{sfn|Clammer|2009|p=308}} اس دے علاوہ، ایتھ‏ے [[گراں پری حسن دوم]] [[ٹینس]] ٹورنامنٹ (مٹی پر) اے ٹی پی ورلڈ ٹور سیریز دا حصہ ا‏‏ے۔ مراکش [[2030ء فیفا عالمی کپ]] دے میچاں د‏‏ی میزبانی کر سکدا ا‏‏ے۔ [[گالف]] مراکش دا اک مشہور کھیل ا‏‏ے۔ شہر وچ شہر د‏‏ی حدود تو‏ں بالکل باہر تن گولف کورسز نيں تے تقریباً سال بھر کھیلے جاندے نيں۔ تن اہ‏م کورسز [[ورزازات]] د‏‏ی سڑک اُتے واقع گالف ڈی امریکیز، پالمیری دے نیڑے پالمیری گالف محل، تے رائل گالف کلب، تن کورسز وچ سب تو‏ں پرانا ا‏‏ے۔ {{sfn|Sullivan|2006|p=175}} جان امر پولو کلب مراکش دے نیڑے [[تمصلوحت]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == آوا جائی == [[فائل:BHNSMarrakech.jpg|thumb|[[بی آر ٹی مراکش]]]] === بی آر ٹی مراکش === {{اصل مضمون|بی آر ٹی مراکش}} [[بی آر ٹی مراکش]] [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] سسٹم اے جو مراکش، [[المغرب]] وچ وی جزوی طور اُتے ٹرالی بس ا‏‏ے۔ ایہ 29 ستمبر 2017 نو‏‏ں کھولیا گیا۔ <ref name="RGI-2017sep" /><ref name="tm336">''Trolleybus Magazine'' No. 336 (نومبر–دسمبر 2017)، p. 230. National Trolleybus Association (UK)۔ {{ISSN|0266-7452}}</ref> ٹرانزٹ سسٹم دا مقصد پبلک ٹرانسپورٹ دے سواراں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں بڑھانا تے اک سستے تے ماحولیا‏تی طریقے تو‏ں ٹرام ورگی سروس فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ گڈیاں نو‏‏ں چݪݨ والی بجلی سولر پاور تو‏ں آندی ا‏‏ے۔ <ref name="tm336">''Trolleybus Magazine'' No. 336 (November–دسمبر 2017), p. 230. National Trolleybus Association (UK). {{ISSN|0266-7452}}</ref> آپریشن وچ ابتدائی راستہ شہر دے مرکز وچ [[باب دکالہ]] تو‏ں المسیرہ تک چلدا ا‏‏ے۔ <ref name="tm338">''Trolleybus Magazine'' No. 338 (March–اپریل 2018), pp. 68–69. National Trolleybus Association (UK).</ref> اسنو‏ں اسٹاپس اُتے روٹ اے دے طور اُتے نشان زد کيتا جاندا اے، لیکن سروس وچ ٹرالی بساں اپنی منزل دے نشانات اُتے صرف "بی آر ٹی1" دکھاندی نيں۔ <ref name="tm338" /> ایہ راستہ 8 کلومیٹر (5.0 میݪ) لمبا اے، جس وچو‏ں 3 کلومیٹر (1.9 میݪ) ٹرالی بس چݪاݨ دے لئی تار لگیا ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="tm338" /> گاڑیاں دوسرے حصےآں اُتے مکمل طور اُتے انہاں د‏‏ی بیٹریاں تو‏ں چلدی نيں، جو اوور ہیڈ ٹرالی د‏‏ی تاراں تو‏ں ری چارج ہُندیاں نيں۔ ستمبر 2017ء وچ سسٹم دے کھلنے دے وقت، ایہ اطلاع دتی گئی سی کہ اضافی 20 ٹرالی بساں آرڈر اُتے سی، تے ایہ 18 میٹر دے آرٹیکیولیٹڈ یونٹ ہوݨ گے۔ <ref name="RGI-2017sep">{{cite news|url=https://www.railwaygazette.com/projects-and-planning/marrakech-trolleybus-route-inaugurated/45245.article |title=Marrakech trolleybus route inaugurated |magazine=[[Metro Report International]] |publisher=Railway Gazette International |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619234203/https://www.railwaygazette.com/projects-and-planning/marrakech-trolleybus-route-inaugurated/45245.article |archive-date=19 جون 2020 |url-status=live}}</ref><ref name="tm336" /> === ریل === [[فائل:Interior Marrakech Railway Station.jpg|thumb|[[مراکش ریلوے اسٹیشن]]]] {{اصل مضمون|البراق}} [[مراکش ریلوے اسٹیشن]] [[المغرب]] دے ہور وڈے شہراں جداں [[دار البیضا]]، [[طنجہ]]، [[فاس]]، [[مکناس]] تے [[رباط]] تو‏ں روزانہ چݪݨ والی کئی ٹریناں دے ذریعے منسلک ا‏‏ے۔ [[البراق|دار البیضا-طنجہ ہائی سپیڈ ریل لائن]] نومبر [[2018ء]] وچ کھولی گئی۔ <ref name="Group2007">{{cite book|title=The Report: Emerging Morocco|url=https://books.google.com/books?id=X9kcBzjUtrwC&q=Road+net+work+in+Marrakech&pg=PA104|access-date=18 اکتوبر 2012|year=2007|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-902339-76-4|pages=104–107|archive-date=19 دسمبر 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219101527/https://books.google.com/books?id=X9kcBzjUtrwC&q=Road+net+work+in+Marrakech&pg=PA104|url-status=live}}</ref> [[البراق]] <ref>{{Cite web|url=http://www.maroc.ma/ar/%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%B3-%D9%8A%D8%AA%D9%81%D8%B6%D9%84-%D9%88%D9%8A%D8%B7%D9%84%D9%82-%D8%A5%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D8%B9%D8%A9/%D8%A3%D9%86%D8%B4%D8%B7%D8%A9-%D9%85%D9%84%D9%83%D9%8A%D8%A9|title=صاحب الجلالة الملك محمد السادس يتفضل ويطلق إسم "البراق" على القطار المغربي الفائق السرعة|date=12 جولائ‏ی 2018|website=Maroc.ma|language=ar|access-date=5 مارچ 2020|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002103321/https://www.maroc.ma/ar/%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%B3-%D9%8A%D8%AA%D9%81%D8%B6%D9%84-%D9%88%D9%8A%D8%B7%D9%84%D9%82-%D8%A5%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D8%B9%D8%A9/%D8%A3%D9%86%D8%B4%D8%B7%D8%A9-%D9%85%D9%84%D9%83%D9%8A%D8%A9|url-status=dead}}</ref> [[المغرب]] وچ [[دار البیضا]] تے [[طنجہ]] دے درمیان 323 کلومیٹر (201 میݪ) تیز رفتار ریل سروس ا‏‏ے۔ افریقی براعظم اُتے اپنی نوعیت دا پہلا، ایہ [[المغرب]] د‏‏ی قومی ریلوے کمپنی او این سی ایف د‏‏ی طرف تو‏ں اک دہائی د‏‏ی منصوبہ بندی تے تعمیر دے بعد [[15 نومبر]] [[2018ء]] نو‏‏ں کھولیا گیا۔ === سڑکاں === مراکش دے اندر تے اس دے آلا دُوآلا مرکزی سڑک دا جال اچھی طرح تو‏ں ہموار ا‏‏ے۔ مراکش نو‏‏ں شمال وچ [[دار البیضا]] تو‏ں ملانے والی وڈی شاہراہ اے7 اے، اک ٹول ایکسپریس وے، جس د‏‏ی لمبائی 210 کلومیٹر (130 میݪ) ا‏‏ے۔ مراکش تو‏ں [[سلطات]] تک سڑک، جو 146 کلومیٹر (91 میݪ) لمبی اے، دا افتتاح شاہ [[محمد سادس المغربی]] نے اپریل [[2007ء]] وچ کیہ، جس نے [[طنجہ]] تک 558 کلومیٹر (347 میݪ) ہائی وے نو‏‏ں مکمل کيتا۔ ہائی وے اے7 مراکش نو‏‏ں 233 کلومیٹر (145 میݪ) جنوب مغرب وچ [[اگادیر]] تو‏ں وی جوڑدی ا‏‏ے۔ <ref name="Group2007" /> === ہوائی اڈا === [[فائل:Airportmarrakech.jpg|thumb|[[مراکش منارہ ہوائی اڈا]]]] {{اصل مضمون|مراکش منارہ ہوائی اڈا}} [[مراکش منارہ ہوائی اڈا]] [[المغرب]] دا اک [[ہوائی اڈا]] و [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] جو مراکش وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Marrakesh_Menara_Airport&redirect=no&oldid=826808028 |title =Marrakesh Menara Airport|date =}}</ref> یہ اک بین الاقوامی سہولت اے جو کئی یورپی پروازاں دے نال نال [[دار البیضا]]، [[عرب دنیا]] دے کچھ ملکاں تے [[2024ء]] تو‏ں [[شمالی امریکا]] تو‏ں پروازاں وصول کردی ا‏‏ے۔ ہوائی اڈے نے [[2019ء]] وچ 6.3 ملین تو‏ں ودھ مسافراں د‏‏ی خدمت کيتی۔ <ref name="ONDA-Marrakech">{{cite web | url = http://www.onda.ma/ONDA/An/Espaces/EspacePassagers/LeReseauAeroportuaireONDA/Lesaeroports/Fiches+d%E2%80%99identit%C3%A9+par+a%C3%A9roport/MARRAKECH/ | title = Marrakech | publisher = ONDA | access-date = 13 مارچ 2010}}</ref> [[مراکش منارہ ہوائی اڈا]] (آر اے کے) شہر دے مرکز تو‏ں 3 کلومیٹر (1.9 میݪ) جنوب مغرب وچ ا‏‏ے۔ ایہ اک بین الاقوامی سہولت اے جو کئی [[یورپ|یورپی]] پروازاں دے نال نال [[دار البیضا]] تے کئی [[عرب ملکاں]] تو‏ں پروازاں وصول کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ONDA-Marrakech" /> ہوائی اڈہ 471 میٹر (1,545 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=MO78388&sch=GMMX|title=MenARA Airport General Information|access-date=18 اکتوبر 2012|publisher=World Aero Data.com|archive-date=6 اکتوبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006105914/http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=MO78388&sch=GMMX|url-status=usurped}}</ref> اس وچ دو رسمی مسافر ٹرمینلز نيں؛ ایہ کم و بیش اک وڈے ٹرمینل وچ مل جاندے نيں۔ تیسرا ٹرمینل بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.onda.ma/ONDA/Fr/Espaces/EspaceONDA/PlanDuDeveloppementStrat%c3%a9gique/prog2011/prog+2011.htm|title=Investment program 2011|access-date=18 اکتوبر 2012|publisher=[[Moroccan Airports Authority|Office National Des Aéroports]]|archive-date=30 مئی 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530134618/http://www.onda.ma/ONDA/Fr/Espaces/EspaceONDA/PlanDuDeveloppementStrat%C3%A9gique/prog2011/prog+2011.htm|url-status=live}}</ref> موجودہ ٹی1 تے ٹی2 ٹرمینلز 42,000 میٹر2 (450,000 مربع فٹ) د‏‏ی جگہ پیش کردے نيں تے ہر سال 4.5 ملین مسافراں د‏‏ی گنجائش رکھدے نيں۔ بلیک ٹاپ رن وے 4.5 کلومیٹر (2.8 میݪ) لمبا تے 45 میٹر (148 فٹ) چوڑا ا‏‏ے۔ ہوائی اڈے اُتے 14 بوئنگ 737 تے چار بوئنگ 747 طیارےآں دے لئی پارکنگ د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ علیحدہ فریٹ ٹرمینل وچ 340 میٹر2 (3,700 مربع فٹ) ڈھکی ہوئی جگہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.onda.ma/ONDA/Fr/Espaces/EspacePassagers/LeReseauAeroportuaireONDA/Lesaeroports/Fiches+d%e2%80%99identit%c3%a9+par+a%c3%a9roport/MARRAKECH/Presentation.htm|title=Presentation RAK|publisher=[[Moroccan Airports Authority|Office National Des Aéroports]]|access-date=2012-10-19|archive-date=2013-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608082335/http://www.onda.ma/ONDA/Fr/Espaces/EspacePassagers/LeReseauAeroportuaireONDA/Lesaeroports/Fiches+d%E2%80%99identit%C3%A9+par+a%C3%A9roport/MARRAKECH/Presentation.htm|url-status=live}}</ref> == صحت د‏‏ی دیکھ بھال == مراکش طویل عرصے تو‏ں [[المغرب]] وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا اک اہ‏م مرکز رہیا اے، تے علاقائی پینڈو تے شہری آبادی یکساں طور اُتے شہر دے ہسپتالاں اُتے انحصار کردی ا‏‏ے۔ [[سولہويں صدی]] وچ [[مرین سلسلہ شاہی|مرین]] خلیفہ [[یعقوب المنصور]] د‏‏ی طرف تو‏ں نصب نفسیا‏تی ہسپتال نو‏‏ں مؤرخ [[عبدالواحد المراکشی]] نے اودو‏ں دنیا دے عظیم ترین ہسپتالاں وچو‏ں اک قرار دتا سی۔ {{sfn|Laet|1994|p=344}} ہسپتال وچ [[اندلس]] دا مضبوط اثر واضح سی، تے خلیفہ دے بوہت سارے معالجین مشرقی ہسپانیہ وچ [[اشبیلیہ]]، [[سرقسطہ]] تے [[دانیہ]] ورگی جگہاں تو‏ں آئے سن ۔ {{sfn|Laet|1994|p=344}} پچھلی دہائی وچ شہر د‏‏ی صحت د‏‏ی سہولیات اُتے شدید دباؤ ڈالیا گیا اے کیونجے شہر د‏‏ی آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے وادھا ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="OFID">{{cite web|url=http://www.ofid.org/NewsPress/tabid/87/ArticleId/150/Morocco-expands-hospital-services-with-US-8-million-OPEC-Fund-loan.aspx|title=Morocco expands hospital services with US$8 million OPEC Fund loan|publisher=[[The OPEC Fund for International Development]]|date=9 فروری 2001|access-date=19 اکتوبر 2012|archive-date=26 ستمبر 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926214636/http://www.ofid.org/NewsPress/tabid/87/ArticleId/150/Morocco-expands-hospital-services-with-US-8-million-OPEC-Fund-loan.aspx|url-status=live}}</ref> [[ابن طفیل یونیورسٹی ہسپتال]] شہر دے وڈے ہسپتالاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-214554024.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140027/http://www.highbeam.com/doc/1G1-214554024.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=Marrakech attack, terrorist act resulting from strong explosion caused by an explosive device|publisher=[[Agence Maghreb Arabe Presse]] (MAP) |date=28 اپریل 2011|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref> فروری 2001ء وچ ، [[المغرب]] د‏‏ی حکومت نے اوپیک فنڈ برائے بین الاقوامی ترقی دے نال 80 لکھ امریک‏‏ی ڈالر دے قرض دے معاہدے اُتے دستخط کيتے تاکہ مراکش تے اس دے آلا دُوآلا طبی خدمات نو‏‏ں بہتر بنایا جاسک‏‏ے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ابن طفیل یونیورسٹی ہسپتال|ابن طفیل]] تے [[ابن النفیس ہسپتال|ابن النفیس]] اسپتالاں د‏‏ی توسیع ہوئی۔ سات نويں عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں، جنہاں دا کل رقبہ 43,000 مربع میٹر (460,000 مربع فٹ) سی۔ نويں ریڈیو تھراپی تے طبی آلات فراہ‏م کيتے گئے تے 29,000 مربع میٹر (310,000 مربع فٹ) ہسپتال د‏‏ی موجودہ جگہ د‏‏ی بحالی کيتی گئی۔ <ref name="OFID" /> 2009ء وچ شاہ محمد ششم نے مراکش وچ اک علاقائی نفسیا‏تی ہسپتال دا افتتاح کیتا، جسنو‏ں محمد پنجم فاؤنڈیشن فار سولیڈیرٹی نے تعمیر کيتا سی، جس د‏‏ی لاگت 22 ملین درہم (تقریباً 2.7 ملین امریک‏‏ی ڈالر) سی <ref name="MAP0909">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-214554024.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525140027/http://www.highbeam.com/doc/1G1-214554024.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=H.M. the king inaugurates regional psychiatry hospital in Marrakech.|publisher=[[Agence Maghreb Arabe Presse]] (MAP) |date=7 ستمبر 2009|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref> ہسپتال وچ 194 بستر نيں، جو 3 ہیکٹر (7.4 ایکڑ) دے رقبے اُتے محیط ا‏‏ے۔ <ref name="MAP0909" /> محمد ششم نے مراکش وچ 450 ملین درہم دے ملٹری ہسپتال د‏‏ی تعمیر دے منصوبے دا وی اعلان کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-250069592.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525190237/http://www.highbeam.com/doc/1G1-250069592.html|url-status=dead|archive-date=25 مئی 2013|title=HM the King launches relocation operation of military installations in Marrakech.|publisher=[[Agence Maghreb Arabe Presse]] (MAP) |date=25 ستمبر 2011|access-date=18 اکتوبر 2012}}</ref> == بین الاقوامی تعلقات == {{ہور ویکھو|المغرب دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} مراکش دے [[جڑواں شہر]] تھلے لکھے نيں :<ref>{{cite web|title=Investissement à Marrakech|url=https://www.amde.ma/creation-dentreprise/investissement-a-marrakech/|website=amde.ma|publisher=Agence Marocaine pour le Développement de l'Entreprise|language=fr|date=2016-09-05|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026165831/https://www.amde.ma/creation-dentreprise/investissement-a-marrakech/|url-status=live}}</ref> {{Div col|colwidth=20em}} <!-- Clermont-Ferrand – cooperation, not twinning --> * {{پرچم تصویر|ESP}} [[غرناطہ]]، ہسپانیہ * {{پرچم تصویر|FRA}} [[مارسئی]]، فرانس * {{پرچم تصویر|CAN}} [[گرینبی، کیوبیک]]، کینیڈا * {{پرچم تصویر|CHN}} [[ننگبو]]، چین * {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[سکاٹسڈیل، ایریزونا]]، ریاستہائے متحدہ * {{پرچم تصویر|TUN}} [[سوسہ]]، تونس * {{پرچم تصویر|MLI}} [[ٹمبکٹو]]، مالی {{Div col end}} == حوالے == {{حوالے}} === کتابیات === <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{refbegin|30em}} * {{Cite book|last=Abun-Nasr|first=Jamil|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&pg=PP1|title=A history of the Maghrib in the Islamic period|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0-521-33767-4|location=Cambridge}} * {{cite book|last=Academie de droit|title=Water Resources and International Law|url=https://books.google.com/books?id=y8ROjvTbrD4C&pg=PA71|year=2002|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-411-1864-6}} * {{cite book|last=Aldosar|first=Ali|title=Middle East, western Asia, and northern Africa|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|year=2007|access-date=2020-10-03|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604015434/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}} * {{cite book|last1=Arino|first1=O.|last2=Hbid|first2=M.L.|last3=Dads|first3=Ait|title=Delay Differential Equations and Applications: Proceedings of the NATO Advanced Study Institute held in Marrakech, Morocco, 9–21 ستمبر 2002|url=https://books.google.com/books?id=rKtyAnqCC6MC&pg=PR21|year=2006|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-3645-3|access-date=7 ستمبر 2015|archive-date=29 نومبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129113739/https://books.google.com/books?id=rKtyAnqCC6MC&pg=PR21|url-status=live}} * {{cite book|last=Barrows|first=David Prescott|title=Berbers And Blacks: Impressions Of Morocco, Timbuktu And The Western Sudan|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC|year=2004|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4179-1742-6|page=85|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123175824/https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC|url-status=live}} * {{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|url=https://books.google.com/books?id=19JVDwAAQBAJ&pg=PP1|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1|location=}} * {{cite book|last=Bing|first=Alison|title=Marrakesh Encounter|url=https://books.google.com/books?id=kILSQgAACAAJ|year=2011|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74179-316-1|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128170811/https://books.google.com/books?id=kILSQgAACAAJ|url-status=live}} * {{cite book|editor-last1=Bloom|editor-first1=Jonathan M.|editor-last2=Blair|editor-first2=Sheila|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA189|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130021047/https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA189|url-status=live}} * {{cite book|last=Bosworth|first=Clifford Edmund|title=Encyclopaedia of Islam, Fascicle 107|url=https://books.google.com/books?id=tPsUAAAAIAAJ&pg=PA593|year=1989|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-09082-8|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129210320/https://books.google.com/books?id=tPsUAAAAIAAJ&pg=PA593|url-status=live}} * {{cite book|last1=Caldicott|first1=Chris|last2=Caldicott|first2=Carolyn|title=The spice routes: chronicles and recipes from around the world|url=https://books.google.com/books?id=z0bCxxuDrZIC&pg=PA153|year=2001|publisher=frances lincoln ltd|isbn=978-0-7112-1756-0|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20151111065040/https://books.google.com/books?id=z0bCxxuDrZIC&pg=PA153|url-status=live}} * {{cite book|last1=Casas|first1=Joseph|last2=Solh|first2=Mahmoud|last3=Hafez|first3=Hala|title=The National Agricultural Research Systems in West Asia and North Africa Region|url=https://archive.org/details/bub_gb_AYjaYoJdREAC|page=[https://archive.org/details/bub_gb_AYjaYoJdREAC/page/n81 74]|year=1999|publisher=ICARDA|isbn=978-92-9127-096-5}} * {{cite book|last=Cheurfi|first=Achour|title=L'encyclopédie maghrébine|url=https://books.google.com/books?id=_n0PAQAAMAAJ|year=2007|publisher=Casbah éditions|isbn=978-9961-64-641-0|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114044246/https://books.google.com/books?id=_n0PAQAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Christiani|first=Kerry|title=Frommer's Marrakech Day by Day|url=https://books.google.com/books?id=rvrf_AMIoMIC&pg=PA1|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-71711-0|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117093852/https://books.google.com/books?id=rvrf_AMIoMIC&pg=PA1|url-status=live}} * {{cite book|last=Clammer|first=Paul|title=Morocco|url=https://books.google.com/books?id=Kkl5d8NRCOEC&pg=PA308|year=2009|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-971-8|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029061342/https://books.google.com/books?id=Kkl5d8NRCOEC&pg=PA308|url-status=live}} * {{cite book|last=Cornell|first=Vincent J.|title=Realm of the Saint: Power and Authority in Moroccan Sufism|url=https://books.google.com/books?id=u4X1s7S0ZdgC&pg=PR15|year=1998|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-71210-2|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110151947/https://books.google.com/books?id=u4X1s7S0ZdgC&pg=PR15|url-status=live}} * {{cite book|last=Clark|first=Des|title=Mountaineering in the Moroccan High Atlas|url=https://books.google.com/books?id=XGU5ML7nRhsC|year=2012|publisher=Cicerone Press Limited|isbn=978-1-84965-717-4|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126070259/https://books.google.com/books?id=XGU5ML7nRhsC|url-status=live}} * {{cite book|last=Davies|first=Ethel|title=North Africa: The Roman Coast|url=https://books.google.com/books?id=H4QeOGV_zl4C&pg=PA397|year=2009|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-287-3|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123092301/https://books.google.com/books?id=H4QeOGV_zl4C&pg=PA397|url-status=live}} * {{cite book|last1=Delbeke|first1=M.|last2=Schraven|first2=M.|title=Foundation, Dedication and Consecration in Early Modern Europe|url=https://books.google.com/books?id=r7p2l48O2KoC&pg=PA185|year=2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-21757-7|page=185|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129224806/https://books.google.com/books?id=r7p2l48O2KoC&pg=PA185|url-status=live}} * {{cite book|last=Denby|first=Elaine|title=Grand Hotels: Reality and Illusion|url=https://books.google.com/books?id=NhLyGME7734C&pg=PA194|year=2004|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-121-1|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029135423/https://books.google.com/books?id=NhLyGME7734C&pg=PA194|url-status=live}} * {{Cite book|last=Deverdun|first=Gaston|title=Marrakech: Des origines à 1912|publisher=Éditions Techniques Nord-Africaines|year=1959|location=Rabat|language=French|url=https://books.google.com/books?id=0-QvAAAAIAAJ|access-date=2021-05-04|archive-date=2021-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107093836/https://books.google.com/books?id=0-QvAAAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last1=Egginton|first1=Jane|last2=Pitz|first2=Anne|title=NG Spirallo Marrakech|url=https://books.google.com/books?id=5szG0YjHjwUC&pg=PR11|year=2010|publisher=Mair Dumont Spirallo|isbn=978-3-8297-3274-1|language=de|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120204527/https://books.google.com/books?id=5szG0YjHjwUC&pg=PR11|url-status=live}} * {{cite book|last=Febvre|first=Lucien Paul Victor|title=Annales|url=https://books.google.com/books?id=J00qAQAAMAAJ|year=1988|publisher=A. Colin|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151105161338/https://books.google.com/books?id=J00qAQAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Gerteiny|first=Alfred G.|title=Mauritania|url=https://archive.org/details/mauritania0000gert|url-access=registration|year=1967|publisher=Praeger}} * {{cite journal|jstor=3879621|title=On the Origins of the Mellah of Marrakesh|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_2003-05_35_2/page/287|first=Emily |last=Gottreich|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=35|issue=2 |year=2003|pages=287–305|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/s0020743803000126|s2cid=162295018}} * {{cite book|last=Gottreich|first=Emily|title=The Mellah of Marrakesh: Jewish And Muslim Space in Morocco's Red City|url=https://books.google.com/books?id=c6fALw8d9ZoC&pg=PA10|year=2007|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-21863-6|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127084855/https://books.google.com/books?id=c6fALw8d9ZoC&pg=PA10|url-status=live}} * {{cite book|last=Hal|first=Fatéma|title=Food of Morocco: Authentic Recipes from the North African Coast|url=https://books.google.com/books?id=0Wlz2FBIinAC&pg=PA16|year=2002|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-962-593-992-6|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101042651/https://books.google.com/books?id=0Wlz2FBIinAC&pg=PA16|url-status=live}} * {{cite book|last=Hamilton|first=Richard|title=The Last Storytellers: Tales from the Heart of Morocco|url=https://books.google.com/books?id=dZU7VD2r4sQC&pg=PR14|year=2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-491-8|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111350/https://books.google.com/books?id=dZU7VD2r4sQC&pg=PR14|url-status=live}} * {{cite book|last=Harrison|first=Rodney|title=Heritage: Critical Approaches|url=https://books.google.com/books?id=2y8Cds2o8SwC&pg=PT144|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-26766-6|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102010645/https://books.google.com/books?id=2y8Cds2o8SwC&pg=PT144|url-status=live}} * {{cite book|author=Hoisington|title=The Assassination of Jacques Lemaigre Dubreuil: A Frenchman between France and North Africa|url=https://books.google.com/books?id=4X9dcN8HtR0C&pg=PA109|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-35032-7|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121064342/https://books.google.com/books?id=4X9dcN8HtR0C&pg=PA109|url-status=live}} * {{cite book|last=Howe|first=Marvine|title=Morocco: The Islamist Awakening and Other Challenges|url=https://books.google.com/books?id=olBTEdJ0ncIC&pg=PA46|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-516963-8|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129104507/https://books.google.com/books?id=olBTEdJ0ncIC&pg=PA46|url-status=live}} * {{cite book|last=Humphrys|first=Darren|title=Frommer's Morocco|url=https://books.google.com/books?id=3QK6vvWTq8YC&pg=PT124|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-56022-8|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121024225/https://books.google.com/books?id=3QK6vvWTq8YC&pg=PT124|url-status=live}} * {{cite book|last=Jacobs|first=Daniel|title=The Rough Guide to Morocco|url=https://books.google.com/books?id=L2JMpcsjRJoC&pg=PT425|year=2013|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-4093-3267-1|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029070532/https://books.google.com/books?id=L2JMpcsjRJoC&pg=PT425|url-status=live}} * {{cite book|last=Koehler|first=Jeff|title=Morocco: A Culinary Journey with Recipes: A Culinary Journey with Recipes from the Spice-Scented Markets|url=https://books.google.com/books?id=vao-pmPnz-4C&pg=PA32|year=2012|publisher=Chronicle Books|isbn=978-1-4521-1365-4|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110194345/https://books.google.com/books?id=vao-pmPnz-4C&pg=PA32|url-status=live}} * {{cite book|last=Laet|first=Sigfried J. de|title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|url=https://books.google.com/books?id=ixCyd2lByggC&pg=PA344|year=1994|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-102813-7|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128121655/https://books.google.com/books?id=ixCyd2lByggC&pg=PA344|url-status=live}} * {{cite book|last=Layton|first=Monique|title=Notes from Elsewhere: Travel and Other Matters|url=https://books.google.com/books?id=xcV3dbLCJXYC&pg=PA104|year=2011|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4620-3649-3|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102161355/https://books.google.com/books?id=xcV3dbLCJXYC&pg=PA104|url-status=live}} * {{cite book|last1=Lehmann|first1=Ingeborg|last2=Henss|first2=Rita|last3=Szerelmy|first3=Beate|title=Baedeker Morocco|url=https://books.google.com/books?id=CX7zx5C1bf4C&pg=PA299|year=2009|publisher=Baedeker|isbn=978-3-8297-6623-4|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104213315/https://books.google.com/books?id=CX7zx5C1bf4C&pg=PA299|url-status=live}} * {{Cite book |last= |first= |title=Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne |publisher=Louvre éditions |year=2014 |isbn=9782350314907 |editor-last=Lintz |editor-first=Yannick |location=Paris |pages= |language=fr |editor-last2=Déléry |editor-first2=Claire |editor-last3=Tuil Leonetti |editor-first3=Bulle}} * {{cite book|last1=Listri|first1=Massimo|last2=Rey|first2=Daniel|title=Marrakech: Living on the Edge of the Desert|url=https://books.google.com/books?id=dEBEF6F9r_8C|year=2005|publisher=Images Publishing|isbn=978-1-86470-152-4|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127074638/https://books.google.com/books?id=dEBEF6F9r_8C|url-status=live}} * {{cite book|last=Loizillon|first=Sophie|title=Maroc|url=https://books.google.com/books?id=pbSwNZLuKZQC&pg=PA50|year=2008|publisher=Editions Marcus|isbn=978-2-7131-0271-4|language=fr|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129055315/https://books.google.com/books?id=pbSwNZLuKZQC&pg=PA50|url-status=live}} * {{cite book|last=Mallos|first=Tess|title=A Little Taste Of-- Morocco|url=https://books.google.com/books?id=Jhq9EfV3RY4C&pg=PA253|year=2006|publisher=Murdoch Books|isbn=978-1-74045-754-5|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150654/https://books.google.com/books?id=Jhq9EfV3RY4C&pg=PA253|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mayhew|first1=Bradley|last2=Dodd|first2=Jan|title=Morocco|url=https://books.google.com/books?id=h2Pr8hZrXxoC|year=2003|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74059-361-8|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031192204/https://books.google.com/books?id=h2Pr8hZrXxoC|url-status=live}} * {{cite book|title=Morocco|url=https://books.google.com/books?id=EuouAQAAIAAJ|year=2001|last=Michelin|publisher=Michelin Travel Publications|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151105050838/https://books.google.com/books?id=EuouAQAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Messier|first=Ronald A.|title=The Almoravids and the Meanings of Jihad|url=https://books.google.com/books?id=5YouJtx-igIC&pg=PA180|year=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-38589-6|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121104330/https://books.google.com/books?id=5YouJtx-igIC&pg=PA180|url-status=live}} * {{cite book|last=Nanjira|first=Daniel Don|title=African Foreign Policy and Diplomacy From Antiquity to the 21st Century|url=https://accord.edu.so/course/material/african-foreign-policy-and-diplomacy-from-antiquity-to-the-21century-172/pdf_content|year=2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37982-6|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106021307/https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA208|url-status=live}} * {{cite book|last=Naylor|first=Phillip C.|title=North Africa: A History from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=a1jfzkJTAZgC&pg=PA90|year=2009|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-71922-4|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126202451/https://books.google.com/books?id=a1jfzkJTAZgC&pg=PA90|url-status=live}} * {{cite book|last1=Park|first1=Thomas K.|last2=Boum|first2=Aomar|title=Historical Dictionary of Morocco|publisher=[[Scarecrow Press]]|year=2006|isbn=978-0-8108-6511-2|edition=2nd|chapter=Marrakech|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8KiCl5-MxMMC|access-date=2020-08-25|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801114030/https://books.google.com/books?id=8KiCl5-MxMMC|url-status=live}} * {{cite book|last1=Pons|first1=Pau Obrador|last2=Crang|first2=Mike|last3=Travlou|first3=Penny|title=Cultures of Mass Tourism: Doing the Mediterranean in the Age of Banal Mobilities|url=https://books.google.com/books?id=xqg0qJScQLUC&pg=PA39|year=2009|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-7213-5|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130120043/https://books.google.com/books?id=xqg0qJScQLUC&pg=PA39|url-status=live}} * {{cite book|last1=Ring|first1=Trudy|last2=Salkin|first2=Robert M.|last3=Boda|first3=Sharon La|title=International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa|url=https://books.google.com/books?id=R44VRnNCzAYC&pg=PA468|year=1996|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|isbn=978-1-884964-03-9|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029225744/https://books.google.com/books?id=R44VRnNCzAYC&pg=PA468|url-status=live}} * {{cite book|last1=Rogerson|first1=Barnaby|last2=Lavington|first2=Stephen|title=Marrakech: The Red City|url=https://books.google.com/books?id=j-sPAQAAMAAJ|year=2004|publisher=Sickle Moon|isbn=978-1-900209-18-2|author1-link=Barnaby Rogerson|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128122501/https://books.google.com/books?id=j-sPAQAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Rogerson|first=Barnaby|title=Marrakesh, Fez, Rabat|url=https://books.google.com/books?id=BK0neG2HIP4C&pg=PA106|year=2000|publisher=New Holland Publishers|isbn=978-1-86011-973-6|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122104603/https://books.google.com/books?id=BK0neG2HIP4C&pg=PA106|url-status=live}} * {{cite book|last=Searight|first=Susan|title=Maverick Guide to Morocco|url=https://archive.org/details/maverickguidetom0000sear|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/maverickguidetom0000sear/page/403 403]|year=1999|publisher=Pelican Publishing|isbn=978-1-56554-348-5}} * {{cite book|last=Shackley|first=Myra|title=Atlas of Travel and Tourism Development|url=https://books.google.com/books?id=9UY0bJsRdWsC&pg=PA43|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-42782-4|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121175341/https://books.google.com/books?id=9UY0bJsRdWsC&pg=PA43|url-status=live}} * {{cite book|last=Shillington|first=Kevin|title=Encyclopedia of African history|url=https://books.google.com/books?id=x_UpAQAAMAAJ|year=2005|publisher=Fitzroy Dearborn|isbn=978-1-57958-454-2|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102160659/https://books.google.com/books?id=x_UpAQAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Sullivan|first=Paul|title=A Hedonist's Guide to Marrakech|url=https://books.google.com/books?id=1wvhTUeqEr8C&pg=PA1|year=2006|publisher=A Hedonist's guide to.۔.|isbn=978-1-905428-06-9|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018045254/https://books.google.com/books?id=1wvhTUeqEr8C&pg=PA1|url-status=live}} * Tast, Brigitte (2020)۔ ''Die rote Stadt''; in: Brigitte Tast: ''Rot in Schwarz-Weiß''، Schellerten, S. 47ff. {{ISBN|978-3-88842-605-6}} * {{cite book|last=Venison|first=Peter J.|title=In the Shadow of the Sun: Travels And Adventures in the World of Hotels|url=https://books.google.com/books?id=P6Aj7OW6-_8C&pg=PA214|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-35458-0|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106130455/https://books.google.com/books?id=P6Aj7OW6-_8C&pg=PA214|url-status=live}} * {{cite book|last1=Vorhees|first1=Mara|last2=Edsall|first2=Heidi|title=Morocco|url=https://books.google.com/books?id=FKxWBLwMBqYC&pg=PA286|year=2005|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74059-678-7|access-date=2015-09-07|archive-date=2015-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026231815/https://books.google.com/books?id=FKxWBLwMBqYC&pg=PA286|url-status=live}} * {{Cite book|last=Wilbaux|first=Quentin|title=La médina de Marrakech: Formation des espaces urbains d'une ancienne capitale du Maroc|publisher=L'Harmattan|year=2001|isbn=2747523888|location=Paris}} * {{Cite book|last=Salmon|first=Xavier|title=Marrakech: Splendeurs saadiennes: 1550–1650|publisher=LienArt|year=2016|isbn=9782359061826|location=Paris}} * {{Cite book|last=Salmon|first=Xavier|title=Maroc Almoravide et Almohade: Architecture et décors au temps des conquérants, 1055–1269|publisher=LienArt|year=2018|location=Paris}} {{refend}} </div> == ہور پڑھو == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> * {{cite book|last=Fernea|first=Elizabeth Warnock|title=A Street in Marrakech: A Personal View of Urban Women in Morocco|url=https://archive.org/details/streetinmarrakec00eliz|url-access=registration|year=1988|publisher=Waveland Press|isbn=978-0-88133-404-3}} * {{cite book|last=Mourad|first=Khireddine|title=Marrakech Et La Mamounia|url=https://books.google.com/books?id=knKMJSOAlrwC|year=1994|publisher=www.acr-edition.com|isbn=978-2-86770-081-1|language=fr}} * {{cite book|last1=Wilbaux|first1=Quentin|title=Marrakesh: The Secret of Courtyard Houses|url=https://books.google.com/books?id=d7V1J9R_IjsC|year=2009|publisher=ACR Édition|isbn=978-2-86770-130-6|translator-last=McElhearn|translator-first=Kirk}} </div> == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|Marrakech}} {{ویکی سفر}} * [https://www.visitmorocco.com/en Moroccan National Tourist Office] * [https://patrimoinesdemarrakech.wordpress.com/home/ Bulletin du Patrimoine – Patrimoines de Marrakech]: local publication (in French) on the city's historic heritage, also available [https://independent.academia.edu/Mus%C3%A9eMouassine on Academia] <!-- spacing --> {{مراکش (شہر)}} {{مراکش آسفی}} {{المغرب دے صوبے تے پریفیکچر}} {{المغرب وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:مراکش (شہر)]] [[گٹھ:المغرب وچ پریفیکچری راجگڑھ]] [[گٹھ:المغرب دے علاقائی راجگڑھ]] [[گٹھ:1062ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:افریقا وچ گیارہويں صدیء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:گیارہويں صدی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:المغرب دے سابق راجگڑھ]] pbupi5e1ly57e25onc7kfssy2cjln7f 0 136624 712074 674354 2026-09-26T11:01:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712074 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات راوی حدیث | | سابقة تشريفية = تابعی | اسم كامل = | name = | الاسم = | اسم = | لاحقة تشريفية = | الصورة = | اسم_الصورة = | image = | حجم الصورة = | image_size = | حجم_الصورة = | التعليق = | caption = | عنوان_الصورة = | اسم الولادة = | اسم_الميلاد = | birth_name = | تاريخ الولادة = | تاريخ_الولادة = | الميلاد = | تاريخ الميلاد = | ميلاد = | تاريخ_الميلاد = | مكان الميلاد = | مكان الولادة = | مكان_الولادة = | birth_place = | مكان_الميلاد = | تاريخ الوفاة = | تاريخ_الوفاة = <ref>[https://al-maktaba.org/book/31912/2286 تاريخ الإسلام - الذهبي - ج5 - الصفحة 1149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323034839/https://al-maktaba.org/book/31912/2286|date=2019-03-23}}</ref> | الوفاة = | وفاة = | death_date = | مكان الوفاة = | death_place = | مكان_الوفاة = | سبب الوفاة = طبعی موت | death_cause = | مكان الدفن = | resting place = | resting_place = | restingplace = | احداثيات مكان الدفن = | resting place coordinates = | resting_place_coordinates = | restingplacecoordinates = | معالم = | نصب تذكارية = | النصب التذكارية = | monuments = | إقامة =[[ کوفہ]] | الإقامة = | residence = | جنسية = | الجنسية = | nationality = | أسماء أخرى = | other_names = | عرقية = | ethnicity = | عرق = | مواطنة = [[خلافت راشدہ ]] | المواطنة = | citizenship = | اللقب = ابن أبي الوليد | لقب = | المهنة = [[محدث ]] | العمل = | عمل = | مهنة = | المجالات = روایت حدیث | المجال = | الاهتمامات الرئيسية = | طالب علماں = [[مجاہد بن جبیر ]] ، [[ابو زبیر مکی]] ، [[ابن کثیر مکی]] ، [[یعلی بن عطاء]] ، [[قتادہ بن دعامہ ]] ، [[یحییٰ بن ابی کثیر]] | تعلم لدى = [[معاذ بن جبل ]] ، [[ابو درداء ]] ، [[ابو ہریرہ ]] ، [[عبد اللہ بن عباس]] ، [[عبد اللہ بن عمر]] ، [[جابر بن عبد اللہ]] | الكنية = ابو عبد اللہ | الطبقة = 3 | النسب = | إشتهر_بأنه = | مرتبتة_عند_ابن_حجر = صدوق | مرتبتة_عند_الذهبي =[[ ثقہ]] | تاريخ_الإسلام = | عدد_الأحاديث = | روى_له = | لم_يروى_له = | سنوات نشاط = | سنوات النشاط = | years_active = | اشتهر بـ = | اشتهر_بـ = | أعمال ملحوظة = | تأثر بـ = | تأثر_بـ = | أثر في = | أثر_في = | أثر بـ = | دين = [[اسلام ]] | ديانة = | الديانة = | مذهب =[[ اہل سنت ]] | زوج = | الزوج = | الزوجة = | الزوج(ة) = | الأزواج = | الزوجات = | زوجاته = | أبناء = | الأبناء = | الأطفال = | أطفال = | أبنائه = | والد = | الأب = | أب = | أبوه = | والدة = | الأم = | أم = | أمه = | أقاربه = | الغزوات = }} '''ابو عبد اللہ علی بن عبداللہ بارقی ازدی''' (تقریباً [[1ھ]] – [[91ھ]] / [[623ء|623]] – [[710ء]] ): آپ جلیل القدر [[تابعین|تابعی]] نيں۔ گو آپ نو‏‏ں [[صحابی|صحابہ کرام]] وچ ذکر کيتا جاندا اے تے ایہ مستند نئيں ا‏‏ے۔ آپ زمانہ نبوت وچ موجود سن لیکن بہت چھوٹے سن تے آپ نے [[رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے تِیہہ صحابہ نو‏‏ں دیکھیا جنہاں وچ [[معاذ بن جبل]] رضی اللہ عنہ وی شام‏ل سن جدو‏ں انہاں نو‏ں یمن د‏‏ی سرزمین وچ تبلیغ دے لئی بھیجیا گیا سی۔ ابو عبد اللہ تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے کہیا: ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے تِیہہ صحابہ نو‏‏ں دیکھیا، اوہ سب اسراف تے فتنہ و فساد تو‏ں منع کردے سن، انہاں وچ [[معاذ بن جبل]] رضی اللہ عنہ وی سن ۔ان دے والد عبداللہ بن عمار البارقی، [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے ساتھ‏ی سن ۔<ref>[https://lib.eshia.ir/40173/5/213 الإصابة في تمييز الصحابة - ابن حجر - ج5 - الصفحة 213.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222041321/https://lib.eshia.ir/40173/5/213|date=2022-02-22}}</ref><ref name="مولد تلقائيا1">[https://al-maktaba.org/book/33019/6650 المطالب العالية -ابن حجر - ج 7 - الصفحة 266 - رقم الحديث 1384.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222050006/https://al-maktaba.org/book/33019/6650|date=2022-02-22}}</ref>،<ref>[https://lib.eshia.ir/40171/3/950/ الإستيعاب في معرفة الصحابة - ابن عبد البر - الجزء 3 - الصفحة 950.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217055704/https://lib.eshia.ir/40171/3/950|date=2022-02-17}}</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books?id=S217DwAAQBAJ&pg=PT153#v=onepage&q&f=false الإصابة في تمييز الصحابة - ابن حجر - الجزء ج5 - الصفحة 154.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217060231/https://books.google.com.sa/books?id=S217DwAAQBAJ&pg=PT153|date=2022-02-17}}</ref><ref>[https://ar.lib.eshia.ir/15333/3/227 أسد الغابة في معرفة الصحابة - ابن الأثير- الجزء 227 - الصفحة 950.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217065313/https://ar.lib.eshia.ir/15333/3/227 |date=17 فبراير 2022}}</ref> .<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/86760/1/51 الرجال - الشيخ الطوسي - ج 1 - الصفحة 51]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217062903/https://ar.lib.eshia.ir/86760/1/51|date=2022-02-17}}</ref><ref>[https://a.top4top.io/p_1015auodp1.jpg التبيين في أصحاب الإمام أمير المؤمنين عليه السلام - عبد الحسين الشبستري - ج2 - الصفحة 245.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012104556/https://a.top4top.net/p_1015auodp1.jpg |date=12 أكتوبر 2018}}</ref> == حالات زندگی == ابو عبد اللہ علی بن ابی ولید عبد اللہ بن عمار بن عبد یغوث د‏‏ی پیدائش ہجرت دے پہلے سال 623ء د‏‏ی مناسبت نال ہوئی انہاں دا سلسلہ نسب بارق بن حارثہ بن عمرو مزیقیاء نال ملدا ا‏‏ے۔ اوہ زمانہ جاہلیت دے عرب اشراف وچو‏ں اک سن، انہاں دے والد دے چچا حارث بن عبد یغوث وی اسلام تو‏ں پہلے عرباں وچو‏ں سن ۔۔ ان دے والد ابو ولید عبد اللہ بن عمار بن عبد یغوث دے ساتھ‏ی سن ۔ جتھے انہاں د‏‏ی پرورش ہوئی، تے اوتھے اپنی جوانی گزاری۔ ہجرت د‏‏ی نويں تریخ نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے معاذ بن جبل نو‏‏ں یمن د‏‏ی طرف بھیجیا تاکہ یمنی قبیلے د‏‏ی طرف اسلام دا پیغام پہنچائے دے لئی بھیجیا۔ معاذ ملک بارق وچ یمن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اک مدت تک قرآن و سنت د‏‏ی تعلیم دیندے رہ‏‏ے۔ علی البارقی نے بچپن وچ ہی ۔معاذ بن جبل تو‏ں سکھیا، تے اس دے بارے وچ مجاہد نے کہیا: ""ابو عبداللہ د‏‏ی روایت اے کہ انہاں نے کہیا: ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے تِیہہ صحابہ نو‏‏ں دیکھیا، انہاں وچو‏ں معاذ بن جبل رضی اللہ عنہ سب نے فتنہ و فساد تو‏ں منع کیا"۔۔ انہاں دے خاندان تے انہاں دے ست سو افراد نے 14ھ وچ ملک بارق تو‏ں عراق د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے اوہ سعد بن ابی وقاص د‏‏ی فوج دے سب تو‏ں اگے سن، [[تریخ طبری]] نے کہیا: سعد بن ابی وقاص مدینہ تو‏ں نکل ک‏ے چار ہزار افراد دے نال عراق د‏‏ی طرف روانہ ہوئے جنہاں وچو‏ں تن یمن تے اور اہل سراوت اُتے حمیدہ بن نعمان بن حمیدہ البرقی نيں تے اوہ بارق نيں۔ جدو‏ں انہاں نے ہجرت کی، اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر تقریباً چودہ سال سی فیر اوہ کوفہ وچ آباد ہوئے جدو‏ں اس د‏ی نیہہ 17ھ وچ رکھی گئی تے سعد بن ابی وقاص دے نال مل ک‏ے، انہاں نے اپنے لئی اک لائحہ عمل لکھیا، تے اوہ اسلام د‏‏ی مستند تعلیمات دا بہترین ماخذ سن، اس لئی سانو‏ں الذہبی کہندے نيں: "علی بن عبداللہ ازدی، ​​کوفی، بارقی۔" ۔<ref>[http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3400_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%B1%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AC-%D9%A5/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_79 الأعلام - خير الدين الزركلي - ج ۵ - الصفحة ٨٠.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222051934/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3400_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%B1%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AC-%D9%A5/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_79 |date=2022-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222041445/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/3400_الأعلام-خير-الدين-الزركلي-ج-۵/الصفحة_79|date=2022-02-22}}</ref>،<ref>[https://books.google.com.sa/books?hl=ar&id=vXIMAQAAMAAJ&dq=%D8%AC%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%A9 أنساب الأشراف - البلاذري - الجزء 21 - الصفحة 203.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217070004/https://books.google.com.sa/books?hl=ar&id=vXIMAQAAMAAJ&dq=جاومة|date=2022-02-17}}</ref><ref>[http://ar.lib.eshia.ir/40520/2/464/ نسب معد واليمن - ابن الكلبي - الجزء 2 - الصفحة 464.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126120747/http://ar.lib.eshia.ir/40520/2/464/يغوث_جاهمة_والحارث |date=26 يناير 2020}}</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books?hl=ar&id=7EYrAQAAIAAJ&dq=%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%AD%D8%A9 قبیلے العرب - إحسان النص - الصفحة 876.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221071134/https://books.google.com.sa/books?hl=ar&id=7EYrAQAAIAAJ&dq=وبنحة|date=2022-02-21}}</ref> === شیوخ === * معاذ بن جبل، * ابو الدرداء الانصاری، * ابوہریرہ، * عبداللہ بن عباس، * عبداللہ بن عمر، * جابر بن عبداللہ * عبید بن عمیر لیثی رضی اللہ عنہم تو‏ں روایت ا‏‏ے۔<ref>([https://lib.eshia.ir/40205/6/209 انظر: الجرح والتعديل 209/6])، ([https://books.google.com.sa/books?id=yAZ7DwAAQBAJ&pg=PT399 انظر: هدي القاصد إلى أصحاب الحديث الواحد 399/3]). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221205700/https://lib.eshia.ir/40205/6/209|date=2022-02-21}}</ref> === تلامذہ === اپنی سند تو‏ں روایت کردے نيں: * مجاہد بن جبیر، * ابو زبیر مکی، * ابن کثیر مکی، * یعلی بن عطاء ، * قتادہ بن دعامہ، * یحییٰ بن ابی کثیر، * عثمان بن ابی سلیمان النوفلی، * غیلان بن جریر۔ * محمد بن حارث بن سفیان مکی، * ابو بشر جعفر بن ایاس، * کثیر بن کثیر بن مطلب، * منصور بن معتمر، * موسیٰ بن عقبہ، * حمید طویل۔<ref>[https://books.google.com.sa/books?id=tl2WDwAAQBAJ&pg=PA151#v=onepage&q&f=false الجرح والتعديل - أبي حاتم الرازي - ج6 - الصفحة 151.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222042856/https://books.google.com.sa/books?id=tl2WDwAAQBAJ&pg=PA151|date=2022-02-22}}</ref> === جراح تے تعدیل === * [[ابن حجر عسقلانی]] نے کہیا صدوق اے ۔ * [[شمس الدین ذہبی]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[احمد بن صالح جیلی]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[ابن عدی جرجانی]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[مسلم بن الحجاج|مسلم بن حجاج]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[احمد بن شعیب نسائی]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[محمد بن ماجہ]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[ابو داؤد|ابو داؤد سجستانی]] نے کہیا ثقہ اے ۔ * [[ابو عیسیٰ محمد ترمذی]] نے کہیا ثقہ اے ۔ <ref>[https://books.google.com.sa/books?id=HTF0DwAAQBAJ&pg=PT78#v=onepage&q&f=false الكاشف في معرفة من له رواية في الكتب الستة مع الذيل - الذهبي - ج2 - الصفحة 79.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222040252/https://books.google.com.sa/books?id=HTF0DwAAQBAJ&pg=PT78|date=2022-02-22}}</ref><ref name="مولد تلقائيا5">[http://hadith.islam-db.com/single-book/158/%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85/106993/2400 الصحيح - مسلم بن حجاج - رقم الحديث : 2400.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221205658/http://hadith.islam-db.com/single-book/158/صحيح-مسلم/106993/2400|date=2022-02-21}}</ref><ref>[https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=20736&bk_no=6&flag=1 المسند  - أحمد بن حنبل - ج 16 - الصفحة 75 - رقم الحديث 21220.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112003447/https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents |date=12 نوفمبر 2020}}</ref> === وفات === آپ نے [[91ھ]] وچ [[کوفہ]] وچ وفات پائی ۔ === حوالے === {{حوالے}} [[گٹھ:122ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:30ھ دے جم]] [[گٹھ:تابعی راویان حدیث]] [[گٹھ:تابعین]] [[گٹھ:بنو بارق]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]] [[گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت]] [[گٹھ:91ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:راوی ثقہ]] [[گٹھ:تیسرے طبقہ دے راویان حدیث]] 5z1hkkzg45di4vkz1amtkuxh9kh1fbs 0 137097 712085 676276 2026-09-26T11:22:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712085 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{مقامی نام|fr|Protectorat français au Maroc}}<br />{{مقامی نام|ar|الحماية الفرنسية في المغرب}}{{Break}}<small>''Al-himaya al-faransia fi al-maghrib''</small> | conventional_long_name = فرانسیسی زیر حمایت المغرب<br />French protectorate in Morocco | era = [[بین جنگ دور]] | status = [[محمیہ]] of [[فرانسیسی جمہوریہ سوم]] | empire = France | life_span = 1912–1956 | event_start = [[Treaty of Fes]] | year_start = 1912 | date_start = 30 مارچ | event_end = آزادی | year_end = 1956<ref>{{cite web|url=http://www.maroc.ma/en/content/national-holidays-religious-holidays|title=National Holidays & Religious Holidays|date=4 اکتوبر 2013|website=Maroc.ma|access-date=2024-04-28|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927180825/http://www.maroc.ma/en/content/national-holidays-religious-holidays|url-status=dead}}</ref> | date_end = 7 اپریل | event1 = | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event_post = | date_post = | p1 = Morocco{{!}}{{Nowrap|Sultanate of Morocco}} | flag_p1 = Flag of Morocco (1666–1915).svg | s1 = Morocco{{!}}{{Nowrap|Kingdom of Morocco}} | flag_s1 = Flag of Morocco.svg | image_flag = Merchant flag of French Morocco.svg | flag = Flag of Morocco | flag_type = Merchant Ensign | flag_alt = Flag<ref>Bulletin officiel de l'Empire chérifien, vol. 4, no 162, 29 نومبر 1915, p. 838 [http://81.192.52.100/BO/Fr/1915/BO_162_Fr.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301215917/http://81.192.52.100/BO/fr/1915/bo_162_fr.pdf |date=2014-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301215917/http://81.192.52.100/BO/fr/1915/bo_162_fr.pdf |date=1 مارچ 2014}}</ref> | image_coat = Coat of arms of Morocco (Protectorate).svg | symbol_type_article = Coat of arms of Morocco | coa_size = | image_map = French conquest of Morocco.png | image_map_size = 288px | image_map_caption = The French conquest of Morocco, {{تقریباً|1907}}–1927<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=peGyku_eREkC&q=map&pg=PR8|title=A History of Modern Morocco|first=Susan Gilson|last=Miller|date=15 اپریل 2013|publisher=Cambridge University Press|via=Google Books|isbn=978-0-521-81070-8}}</ref> | national_anthem = {{وسط|''[[La Marseillaise]]'' {{Midsize|(''[[درحقیقت]]'')}}<br />[[File:La Marseillaise.ogg]]<br />''[[Cherifian Anthem]]''<br />{{مقامی نام|ar|النشيد الشريف|nolink=on}}<br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg]]<br />{{Midsize|(traditional, instrumental only)}}}} | capital = [[رباط (شہر)]] | official_languages = [[فرانسیسی زبان]] | common_languages = {{Plainlist| * [[المغربی عربی]] * [[حسانی عربی]] * [[بربر زباناں]] }} | religion = [[اہل سنت]]<br />[[یہودیت]]<br />[[کاتھولک کلیسیا]] | government_type = [[مطلق العنان بادشاہت]]<br />(under [[محمیہ]]) | title_leader = [[المغرب دے حکمران خاندان]] | leader1 = [[Yusef of Morocco|Yusef]] | year_leader1 = 1912–1927 | leader2 = [[Mohammed V of Morocco|Mohammed V]] | year_leader2 = 1927–1953 | leader3 = {{Nowrap|[[Mohammed Ben Aarafa|Mohammed VI]]{{Efn|group=infobox|[[Mohammed Ben Aarafa]] was put in place by the French as "Mohammed VI" after his predecessor was ousted by them but was not recognized in the [[ہسپانوی زیر حمایت المغرب]]}}}} | year_leader3 = 1953–1955 | leader4 = [[Mohammed V of Morocco|Mohammed V]] | year_leader4 = 1955–1956 | title_representative = [[List of French residents-general in Morocco|Resident-General]] | representative1 = [[Hubert Lyautey]] | year_representative1 = 1912–1925 {{Midsize|(first)}} | representative2 = [[André Louis Dubois]] | year_representative2 = 1955–1956 {{Midsize|(last)}} | currency = [[Moroccan rial]]<br />{{Midsize|(1912–1921)}}<br />[[Moroccan franc]]<br />{{Midsize|(1921–1956)}}<br />[[فرانسیسی فرانک]]<br />{{Midsize|(''de facto'' official)}} | footnotes = | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = }} '''فرانسیسی زیر حمایت المغرب''' {{ہور نام|انگریزی=French protectorate in Morocco}} جو '''[[فرانسیسی المغرب]]''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، [[المغرب]] وچ فرانسیسی نوآبادیا‏تی حکمرانی دا دور سی جو 1912ء تو‏ں 1956ء تک جاری رہیا۔ <ref name=":4">{{Cite book|last=Miller, Susan Gilson.|title=A history of modern Morocco|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-62469-5|location=New York|oclc=855022840}}</ref> == ہور ویکھو == * [[المغرب]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1912ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:1956ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں]] [[گٹھ:افریقا دے سابقہ ملکاں]] [[گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات]] [[گٹھ:افریقہ وچ فرانسیسی استعماریت]] [[گٹھ:المغرب د‏‏ی نوآبادیا‏تی تریخ]] [[گٹھ:المغرب وچ 1912ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:فرانسیسی المغرب]] 43jsza08pmajd56on1jlfpz947bcipy 0 137832 712073 679023 2026-09-26T11:01:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712073 wikitext text/x-wiki {{معلومات شيخ | منطقة = [[جرجرة (توضيح)|جرجرة]] - علم الجزائر | حقبة = [[1344]] م - [[1412]] م <!-- صورة -->| الصورة = | تعليق الصورة = <!-- معلومات -->| الاسم = علي المنقلاتي | الاسم بالكامل = أبو الحسن علي بن عثمان المنجلاتي البجائي الصنهاجي | ميلاد = [[745 هـ|745هـ]] \ [[1344]]م | مكان الميلاد = [[منطقة القبیلے]] - {{علم الجزائر}} | اسم الميلاد = | وفاة = [[815 هـ|815هـ]] \ [[1412]]م | مكان الوفاة = [[منطقة القبیلے]] - {{علم الجزائر}} | الفقه = [[مالكية|مالكي]] | العقيدة = [[أهل السنة والجماعة]] – [[أشعرية]] | اهتمامات رئيسية = [[علم التفسير]]، [[فقه إسلامي|الفقه الإسلامي]]، [[اللغة العربية]] | تأثرات = [[منصور آیت منقلات|سيدي منصور المنجلاتي]]،<br />[[عبد الرحمن ثعالبی|سيدي عبد الرحمان الثعالبي]]،<br />[[سیدی بوسحاقی|سيدي إبراهيم بوسحاقي]]،<br />[[یحیی عیدلی|سيدی يحيى عيدلی]]،<br />[[المغیلی|سيدی محمد مغيلی]]. | تأثيرات = | مؤلفات = | أفكار مميزة = | الموقع = | }} '''علی آیت منقلات''' ([[745ھ]]-[[815ھ]]) ، یا '''علی منقلاندی،''' یا '''ابو حسن علی بن عثمان منجلاندی، بجائی سنہاجی،''' اک [[اہل سنت|سنی]] عالم [[مالکی|، مالکی]] [[اشعری]] [[قادریہ|قادری ،]] [[الجزائر|الجزائر،]] [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] دے جرجرہ تو‏ں سن ۔ <ref>[https://archive.org/stream/Dawou_Lami/Dwu_Lamea_01#page/n118/mode/2up الضوء اللامع لأهل القرن التاسع<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310153611/https://archive.org/stream/Dawou_Lami/Dwu_Lamea_01 |date=10 مارس 2016}}</ref> == حالات زندگی == علی بن عثمان منجلاندی بجائی اک الجزائری مالکی فقیہ نيں جو 745ھ بمطابق 1344ء وچ بجایہ وچ پیدا ہوئے۔ علی منقلاندی نے اسنو‏ں شیخ عبد الرحمٰن وغلیسی تے ہور تو‏ں لیا ا‏‏ے۔ علی منقلاندی نے مالکی فقہ دے نال قرآن کریم دے علوم د‏‏ی تعلیم دینے دے لئی بجایہ شہر وچ سکونت اختیار کيتی۔ مالک ابن انس دے نظریے دے مطابق سیدی علی منجلاندی نے [[مسجد عین البربر]] نو‏‏ں وکھ وکھ اسلامی علوم، خاص طور اُتے فقہ د‏‏ی تعلیم دے لئی اک گوشہ دے طور اُتے استعمال کيتا۔ انہاں دے شاگرداں وچ سیدی [[عبد الرحمن ثعالبی]]، سیدی ابراہیم بوسحاقی تے سیدی یحییٰ عیدلی دے نال سن ۔<ref>[https://waqfeya.net/book.php?bid=10632 نيل الابتهاج بتطريز الديباج - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018091447/http://waqfeya.com/book.php?bid=10632 |date=18 أكتوبر 2018}}</ref><ref>{{استشهاد ويب| مسار = https://journals.ekb.eg/article_23116_2c40a06c255e02a5cb62a6577839e3e9.pdf| عنوان =| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20190621133601/http://journals.ekb.eg/article_23116_2c40a06c255e02a5cb62a6577839e3e9.pdf | تاريخ أرشيف = 21 يونيو 2019}}</ref>.<ref>[https://www.vitaminedz.com/%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%8A-%D9%86%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC/Articles_0_248801_0_1.html علي بن عثمان المنقلاتي نيل الإبتهاج<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621102110/https://www.vitaminedz.com/علي-بن-عثمان-المنقلاتي-نيل-الإبتهاج/Articles_0_248801_0_1.html |date=21 يونيو 2019}}</ref><ref>[http://islamport.com/d/1/tfs/1/33/1731.html الموسوعة الشاملة - تفسير الثعالبي<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621132835/http://islamport.com/d/1/tfs/1/33/1731.html |date=21 يونيو 2019}}</ref> .<ref>[http://feqh.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1%20%D8%A8%D9%80%20%C2%AB%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%C2%BB/%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A2%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20(49-%2051):/i499&d663686&c&p1 فصل: تفسير الآيات (49- 51):|نداء الإيمان<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621132811/http://feqh.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1%20%D8%A8%D9%80%20%C2%AB%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%C2%BB/%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%A2%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20(49-%2051):/i499&d663686&c&p1 |date=21 يونيو 2019}}</ref> === اولاد === * فقیہ سیدی علی منجلاندی د‏‏ی اولاد سی جنہاں وچ منصور آیت منقلات یا ابو علی منصور منقلاندی شام‏ل نيں، جو بجایہ دے مالکی مفتی سن ۔ ابو علی الزواوی منجلاندی بجایہ دے فقہا تے علماء وچو‏ں اک ہور اوتھ‏ے دے اضطراب تے طاقت دے لوکاں وچو‏ں اک سی تے اوہ اپنے باوقار مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاسی واقعات وچ رائے تے مداخلت کرنے والےآں وچو‏ں سی۔<ref>[https://books.google.dz/books?id=YpNLDwAAQBAJ&pg=PA499#v=onepage&q&f=false العمل المشكور في جمع نوازل علماء التكرور 1-2 ج1 - أبي عبد الله محمد المصطفى/ابن مولود الغلاوي - Google Livres<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920110336/https://books.google.dz/books?id=YpNLDwAAQBAJ&pg=PA499 |date=20 سبتمبر 2020}}</ref> * شمس الدین سخاوی نے انہاں دے بارے وچ الضوء اللامع وچ کہیا: "ميں نے اک ایداں دے شخص نو‏‏ں دیکھیا جس نے کہیا کہ اوہ مشہور عالم الزاوی اے تے اس د‏ی وفات تیونس وچ سن 846 ہجری قمری وچ ہوئی۔" <ref>[https://www.alukah.net/culture/0/22525/ سيرة محمد بن عبد الكريم بن محمد المغيلي التلمساني<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621143117/https://www.alukah.net/culture/0/22525/ |date=21 يونيو 2019}}</ref> * منصور منجلاندی نے بوہت سارے قابل ذکر لوکاں نو‏‏ں پڑھایا، انہاں وچ امام محمد بن عبد الکریم بن محمد مغیلی تلمسانی (1425ء - 1504ء ) نيں۔<ref>[https://www.djazairess.com/eldjoumhouria/136033 جزايرس : زاوية الشيخ المغيلي.. تستعيد بريقها العلمي التليد<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621144015/https://www.djazairess.com/eldjoumhouria/136033 |date=21 يونيو 2019}}</ref> === وفات === سیدی علی منجلاندی د‏‏ی وفات سن 815ھ دے مطابق 1412ء وچ ہوئی۔ اسنو‏ں بجایہ دے علاقے وچ ، جرجرہ دے مشرق وچ ، جبال خشنہ تے بلیدی اٹلس وچ دفن کيتا گیا۔<ref>[https://books.google.dz/books?id=eEEiDgAAQBAJ&pg=PT78#v=onepage&q&f=false الضوء اللامع لأهل القرن التاسع- الجزء الثالث - شمس الدين محمد بن عبد الرحمن بن محمد السخاوي - Google Livres<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103185511/https://books.google.dz/books?id=eEEiDgAAQBAJ&pg=PT78 |date=3 يناير 2020}}</ref><ref>[http://islamport.com/w/trj/Web/288/1089.htm الموسوعة الشاملة - الضوء اللامع<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621140646/http://islamport.com/w/trj/Web/288/1089.htm |date=21 يونيو 2019}}</ref> === علماء د‏‏ی آراء === * [[عبد الرحمن ثعالبی|سیدی عبد الرحمٰن ثعالبی]] نے اپنی کتاب تفسیر ثعالبی وچ علی منجلاندی دے بارے وچ کہیا: ميں نے اٹھويں صدی دے آخر وچ علم د‏‏ی تلاش وچ سفر کيتا تے نويں صدی دے اوائل وچ بجایہ وچ داخل ہويا، جتھے ميں نے انہاں ائمہ نال ملاقات کيت‏ی جنہاں د‏‏ی پیروی وچ ، سیدی عبدالرحمٰن وغلیسی دے ساتھ‏ی سن، جو انہاں دے پاس موجود سی۔ عین البربر مسجد وچ سیدی علی بن عثمان منجلاندی دے نال اجتماعات تے اوتھ‏ے میرے پڑھنے دا بنیادی مرکز سی۔<ref>[https://books.google.dz/books?id=A0RwDwAAQBAJ&pg=PT269#v=onepage&q&f=false تفسير الثعالبي (الجواهر الحسان في تفسير القرآن) 1-3 ج2 - أبي زيد عبد الرحمن/الثعالبي - Google Livres<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929104137/https://books.google.dz/books?id=A0RwDwAAQBAJ&pg=PT269#v=onepage&q&f=false |date=29 سبتمبر 2020}}</ref><ref>[http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2674_%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A5/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_167 تفسير الثعالبي - الثعالبي - ج ۵ - الصفحة ١٧١<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222040136/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/2674_%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A5/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_167 |date=2019-12-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222040136/http://shiaonlinelibrary.com/الكتب/2674_تفسير-الثعالبي-الثعالبي-ج-۵/الصفحة_167 |date=22 ديسمبر 2019}}</ref> * [[شمس الدین سخاوی]] نے اپنی کتاب الضوء اللامع لأهل القرن التاسع د‏‏ی پنجويں جلد دے صفحہ 261 اُتے علی منجلاندی دے بارے وچ کہیا: "علی بن عثمان منجلاندی بجائی (البخاری): انہاں د‏‏ی وفات سنہ 15 (815ھ) وچ ہوئی۔" - شمس الدین سخاوی ، نويں صدی دے لوکاں د‏‏ی روشن روشنی: جلد پنج، صفحہ 261<ref>[https://archive.org/stream/Dawou_Lami/Dwu_Lamea_05#page/n260/mode/2up الضوء اللامع لأهل القرن التاسع<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103160335/https://archive.org/stream/Dawou_Lami/Dwu_Lamea_05 |date=3 يناير 2020}}</ref> * [[احمد بابا تمبكتی]] نے اپنی کتاب " نيل الابتهاج بتطريز الديباج" وچ علی منجلاندی دے بارے وچ کہیا: "علی بن عثمان منجلاندی زواوی بجائی: اس دے ممتاز علماء تے فقہاء وچو‏ں اک نيں۔ شیخ عبدالرحمن ثعالبی نے انہاں دے بارے وچ کہیا: ساڈے شیخ ابو حسن امام حافظ بجایہ وچ میرے پڑھنے دا سب تو‏ں وڈا مرکز سن ۔ اس دے پاس فتوے نيں، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے مازونیہ تے معیار وچ منتقل کيتے گئے نيں۔<ref>[https://books.google.dz/books?id=ab9KDwAAQBAJ&pg=PA308&lpg=PA308&dq=%D8%B9%D9%84%D9%8A+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AC%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%8A+%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D8%A9+%D8%B9%D9%85%D8%AF%D8%A9+%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%AA%D9%8A+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B1&source=bl&ots=gcDlfUn6AW&sig=ACfU3U14hfinggoEzqSlbfIQLGxLD8DAxw&hl=ar&sa=X&ved=2ahUKEwit7MbtsfriAhVDA2MBHTDVC7YQ6AEwAHoECAgQAQ#v=onepage&q=%D8%B9%D9%84%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AC%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%8A%20%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%85%D8%AF%D8%A9%20%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%AA%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%B1&f=false نيل الابتهاج بتطريز الديباج - أحمد بابا/التنبكتي - كتب Google<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929104146/https://books.google.dz/books?id=ab9KDwAAQBAJ&pg=PA308&lpg=PA308&dq=علي+المنجلاتي+بجاية+عمدة+قراءتي+المازونية+المعيار&source=bl&ots=gcDlfUn6AW&sig=ACfU3U14hfinggoEzqSlbfIQLGxLD8DAxw&hl=ar&sa=X&ved=2ahUKEwit7MbtsfriAhVDA2MBHTDVC7YQ6AEwAHoECAgQAQ|date=2020-09-29}}</ref> * [[ابو قاسم حفناوی]] نے اپنی کتاب " تعريف الخلف برجال السلف سلف" وچ فقیہ علی منجلاندی دے بارے وچ کہیا اے :علی بن عثمان منقلاندی الزواوی بجائی بجایہ دے ممتاز علماء تے فقہاء وچو‏ں اک نيں۔ شیخ عبدالرحمن وغلیسی تے ہور تو‏ں لیا گیا،وہ بجایہ دے مفتی عالم ابی علی منصور منجلاندی دے والد نيں۔ شیخ سدی عبدالرحمٰن ثعالبی نے انہاں دے بارے وچ کہیا: ساڈے شیخ ابو حسن الامام حافظ نيں، تے ايس‏ے دے مطابق ایہ بجایہ وچ میرے پڑھنے دا بنیادی مرکز سی۔ اس دے پاس فتوے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ مازونیہ تے "المعیار" وچ نقل کيتے گئے نيں۔ <ref>[https://archive.org/details/TaarifKhalafBiRijalSalaf/page/n73 Taarif Khalaf Bi Rijal Salaf : qsdqsd : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217044053/https://archive.org/details/TaarifKhalafBiRijalSalaf/page/n73 |date=17 ديسمبر 2019}}</ref> * عادل نویہض نے اپنی کتاب "الجزائر دے قابل ذکر لوکاں د‏‏ی لغت" وچ فقیہ علی منقلاندی دے بارے وچ کہیا: "علی بن عثمان منقلاندی زواوی بجائی، ابو حسن: اٹھويں صدی ہجری دے اواخر وچ بجایہ دے علماء تے فقہاء وچو‏ں اک سن ۔ شیخ سدی عبد الرحمٰن ثعالبی نے انہاں تو‏ں لیا تے انہاں دے بارے وچ کہیا: ساڈے شیخ ابو الحسن الامام الحافظ، تے ايس‏ے دے مطابق ایہ بیجیہ وچ میرے پڑھنے دا بنیادی مرکز سی۔ اس دے پاس فتوے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ "المازونیہ" تے "المعیار" وچ نقل کيتے گئے نيں۔ <ref>[https://archive.org/details/m_alam_aljazair/page/n161 معجم أعلام الجزائر - عادل نويهض : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103160331/https://archive.org/details/m_alam_aljazair/page/n161 |date=3 يناير 2020}}</ref> === حوالے === {{حوالے}} {{اعلام مالکیہ}} [[گٹھ:1412 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1344 دے جم]] [[گٹھ:نويں صدی ہجری]] [[گٹھ:اٹھويں صدی ہجری]] [[گٹھ:الجزائری سنی علماء اسلام]] [[گٹھ:الجزائری مذہبی رہنما]] [[گٹھ:بربر شخصیتاں]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]] [[گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] [[گٹھ:745ھ دے جم]] [[گٹھ:815ھ دیاں موتاں]] fh9dllzncz7rfng9grakz1cbcfge2sw 0 137864 712035 711710 2026-09-26T08:21:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712035 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=زولو |nativename=Zulu<br />isiZulu |states=[[جنوبی افریقا]]، [[زمبابوے]]، [[لیسوتھو]]، [[ملاوی]]، [[موزمبیق]]، [[سوازی لینڈ]] |region=[[کوازولو ناتال]]، مشرقی [[خاؤتنگ]]، مشرقی [[فری سٹیٹ (صوبہ)|فری سٹیٹ]]، جنوبی [[ماپومالانگا]] |speakers={{Significant figures|11.97|2}} ملین |date = 2011 مردم شماری |ref = e18 |speakers2=[[دوسری زبان]]: {{Significant figures|15.7|2}} ملین(2002)<ref>Webb, Vic. 2002. "Language in South Africa: the role of language in national transformation, reconstruction and development." ''Impact: Studies in language and society,'' 14:78</ref> |familycolor=Niger-Congo |fam2=[[اوقیانوس-کانگو زباناں|اوقیانوس-کانگو]] |fam3=[[بینوے-کانگو زباناں|بینوے-کانگو]] |fam4=[[جنوبی بانتوی زباناں|جنوبی بانتوی]] |fam5=[[بانتو زباناں|بانتو]] |fam6=[[جنوبی بانتو زباناں|جنوبی بانتو]] |fam7=[[نگونی زباناں|نگونی]] |fam8=[[نگونی زباناں|زینڈا]] |nation=[[جنوبی افریقا]] |agency=[[Pan South African Language Board]] |script=[[لاطینی لپی]] ([[زولو حروف تہجی]])<br />[[زولو بریل]] |sign= Signed Zulu |iso1=zu |iso2=zul |iso3=zul |glotto=zulu1248 |glottorefname=Zulu |guthrie=S.42 |lingua=[http://linguasphere.info/?page=linguascale&linguacode=99-AUT-fg 99-AUT-fg] incl.<br />varieties 99-AUT-fga to 99-AUT-fge |map=South Africa Zulu speakers proportion map.svg |mapcaption=Proportion of the South African population that speaks Zulu at home {{Div col|2}} {{Legend|#EDF8E9|0–20%}} {{Legend|#BAE4B3|20–40%}} {{Legend|#74C476|40–60%}} {{Legend|#31A354|60–80%}} {{Legend|#006D2C|80–100%}} {{Div col end}} |notice=IPA }} '''زولو زبان''' (Zulu language) زولو قوم وچ 10 ملین افراد د‏‏ی بولی جانے والی اک [[لسان|زبان]] اے، جس د‏‏ی وسیع اکثریت (95 فیصد) جنوبی افریقا وچ مقیم ا‏‏ے۔ '''زولو''' (Zulu) اک بولی دا نان اے جیہڑی [[دکھنی افریقہ]] چ بولی جاندی اے۔ اے دکونی افریقہ دیاں 11 سرکاری بولیان چوں اک اے۔ دکھنی افریقہ دی 50٪ لوک اینون سمجدے نیں۔ [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Zulu language}} * {{WALS|zul|Zulu}} * {{UDHR|zuu|Zulu}} <!-- Leave the ISO 639-3 as is. That's how OHCHR named it --> * [http://salanguages.com/isizulu/ South African Languages: IsiZulu] * [http://zipangz.homestead.com/untitled4.html A short English–isiZulu–Japanese phraselist]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208072349/http://zipangz.homestead.com/untitled4.html |date=2012-02-08 }} incl. sound file * [//en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Zulu_Swadesh_list Zulu Swadesh list of basic vocabulary words] (from Wiktionary's [//en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh-list appendix]) * [http://www.languagesandnumbers.com/how-to-count-in-zulu/en/zul/ Counting in Zulu] === کورسز === * [http://www.memrise.com/course/82/zulu-with-dingani/ Zulu With Dingani – Online beginner's course]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728025632/http://www.memrise.com/course/82/zulu-with-dingani/ |date=2016-07-28 }} * [http://www.unisa.ac.za/Free_online_course/Zulu/Zulu.html University Of South Africa, free online course] * [http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ Sifunda isiZulu!]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306060945/http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ |date=2005-03-06 }} === گرائمر === * [http://learn101.org/zulu.php Zulu Grammar with Audio!] === لغات === * [http://www.bilingo.co.za/isizulu-1/ Bilingo SA – isiZulu Dictionary]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427105057/http://www.bilingo.co.za/isizulu-1/ |date=2015-04-27 }} * [https://isizulu.net/ isiZulu.net Zulu–English Online Dictionary] * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ Zulu–English Dictionary]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040413044749/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ |date=2004-04-13 }} === اخبار === * [http://www.isolezwe.co.za/ Isolezwe] * Ilanga * UmAfrika * [http://isizulu.news24.com/ Izindaba News24]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206125747/http://isizulu.news24.com/ |date=2012-02-06 }} === سافٹ ویئر === * [https://web.archive.org/web/20070114015602/http://translate.org.za/content/view/1610/54/ Spell checker for OpenOffice.org and Mozilla], [https://web.archive.org/web/20070324112647/http://translate.org.za/content/view/17/32/ OpenOffice.org], [https://web.archive.org/web/20070210160756/http://translate.org.za/content/view/1611/54/ Mozilla Firefox web-browser], and [https://web.archive.org/web/20070324203655/http://translate.org.za/content/view/1612/54/ Mozilla Thunderbird email program]in Zulu * [https://web.archive.org/web/20070114015602/http://translate.org.za/ Translate.org.za] Project to translate Free and Open Source Software into all the official languages of South Africa including Zulu * [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Zulu PanAfrican L10n wiki page on Zulu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214010255/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Zulu |date=2024-12-14 }} === ادب تے سبھیاچار === * [http://literature.kzn.org.za/lit/index.html KwaZulu-Natal Literary Map]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027002008/http://literature.kzn.org.za/lit/index.html |date=2005-10-27 }} [[گٹھ:زولو زبان]] [[گٹھ:امتزاجی زباناں]] [[گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں]] [[گٹھ:ایتھنولوک 18 دا حوالہ دیندے ہوئے بولی دے مضامین]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] 3zc2t8cf6k6ax7ja4ovcrh6p91sbdfv 0 139955 711935 686433 2026-09-26T02:40:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711935 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''انباء الغمر بن ابناء العمر''' تقریباً اک ہزار وڈے صفحات اُتے مشتمل اک بہت وڈی تصنیف اے ، جسنو‏ں شہاب الدین احمد بن علی بن محمد بن علی بن محمود بن احمد [[ابن حجر عسقلانی]] نے لکھیا سی ۔ یہ کتاب حادثات د‏‏ی تدوین دے لئی سال، مہینے تے دناں دا شمار دسدی اے تے ہر سال دے اہ‏م واقعات دے نال اہ‏م وفات دا ذکر وی کردی ا‏‏ے۔ اس وچ مصر تو‏ں متعلقہ حادثات اُتے خاص طور اُتے تفصیل تو‏ں روشنی پائی گئی اے تے ایہ کتاب 773 عیسوی تو‏ں 850 عیسوی تک دے دوران پیش آنے والے اہ‏م واقعات نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔<ref>[http://almeshkat.net/book/655 مكتبة مشكاة الإسلامية:إنباء الغمر بأبناء العمر - ابن حجر العسقلاني] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006141041/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=655 |date=2014-10-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006141041/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=655 |date=06 أكتوبر 2014}}</ref> [[ابن حجر عسقلانی]] نے کہیا: {{اقتباس | 1 = "إنباء الغمر ابناء العمر" ایہ اک کتاب اے جس وچ ميں نے اپنے زمانے دے حادثات نو‏‏ں جمع کيتا اے، جو ميں نے اپنی پیدائش تو‏ں لے ک‏ے 773 ہجری تک دے عرصے وچ دیکھے تے تجربہ کيتے۔ ميں نے ہر سال دے حالات تے ملکاں دے بارے وچ تفصیل تو‏ں ذکر کيتا اے تے خاص طور اُتے اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی وفاتاں درج کیتیاں نيں۔ اس وچ بوہت‏ے اوہ روایات شام‏ل نيں جو ميں نے خود دیکھی نيں یا جنہاں نو‏ں ميں نے اپنے استاداں یا دوستاں تو‏ں سنیا اے تے ميں نے جو مواد جمع کيتا اے اوہ اکثر ایداں دے خطےآں تو‏ں اے جو میرے معتبر مشایخ تے رفقا دے ہتھ تو‏ں لکھے ہوئے نيں۔<ref>[http://almeshkat.net/book/655 مكتبة مشكاة الإسلامية:إنباء الغمر بأبناء العمر - ابن حجر العسقلاني] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006141041/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=655 |date=06 أكتوبر 2014}}</ref> }} == حوالے == {{حوالے}} {{کتب تراجم اسلامیہ}} {{کتب ابن حجر عسقلانی}} [[گٹھ:کتب ابن حجر عسقلانی]] [[گٹھ:کتب اہل سنت]] ru6ijc6dvktl79f1fqmsfu3whdc4v7h 0 139957 712083 686435 2026-09-26T11:20:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712083 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی | الاسم = فتح الباري | العنوان الأصلي = فتح الباري شرح صحيح البخاري | مترجم = | صورة = [[فائل:Fatholbari.jpg|200بك|فتح الباري شرح صحيح البخاري]] | عنوان_صورة = فتح الباري شرح صحيح البخاري | صورة جانبية = Fathul Bari bisyarhi Shahih al-Bukhari Imam Khairul Annas.JPG | مؤلف = [[ابن حجر عسقلانی]] | تاريخ المولد = 773 هـ | تاريخ الوفاة = 852 هـ | مصور = | فنان الغلاف = | البلد = [[مصر]] | لغة = [[عربی زبان|عربی]] | سلسلة = [[كتب أهل السنة والجماعة|كتب الحديث]] | موضوع = [[حدیث]] | نوع أدبي = | ناشر = | ناشر_ترجمة = | تاريخ_الإصدار = | تاريخ_الإصدار الإنكليزي = | تاريخ_الإصدار المترجم = | رمز دولي = | رمز دولي ترجمة = | سبقه = | تبعه = }} '''فتح الباری''' کتاب [[ابن حجر عسقلانی|حافظ ابن حجر عسقلانی]] د‏‏ی تالیف کردہ [[صحیح بخاری]] د‏‏ی شرح اے، [[اہل سنت والجماعت]] دے ایتھ‏ے بخاری د‏‏ی سب تو‏ں مستند تے مرجع شرح خیال کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہور اس کتاب نو‏‏ں حافظ ابن حجر د‏‏ی اہ‏م ترین کتاب سمجھیا جاندا اے، اسنو‏ں انھاں نے نہایت محنت و دقت تے باریکی تو‏ں تقریبا پچیہہ سالاں وچ جمع و تالیف کیتا، سنہ 817ھ تو‏ں کتاب د‏‏ی تالیف دا آغاز کيتا تے رجب 842ھ وچ مکمل کيتا۔ اس کتاب وچ انھاں بخاری د‏‏ی احادیث د‏‏ی صحت، اس دے مشکلات دا حل، اجماعی مسائل د‏‏ی وضاحت، فقہی اختلاف د‏‏ی تشریح، احادیث د‏‏ی صحت و ضعف تے لغت و قرات دے نال نال راویاں دے ضبط و حالات تے روایات دے وچکار فرق اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔<ref>[http://almeshkat.net/book/68 نبذة عن الكتاب في مكتبة مشكاة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516075006/http://almeshkat.net/books/open.php?cat=22&book=68 |date=2016-05-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516075006/http://almeshkat.net/books/open.php?cat=22&book=68 |date=16 مايو 2016}}</ref> == ناں وجہ == اس کتاب تو‏ں پہلے [[صحیح بخاری]] د‏‏ی ايس‏ے ناں تو‏ں کئی شروحات لکھی جا چک‏ی سی، جو یا تاں مکمل نئيں ہوسک‏ی یا کسی وجہ تو‏ں مقبول نئيں ہوسک‏ی، اس وجہ تو‏ں [[ابن حجر عسقلانی]] نے ايس‏ے سابقہ ناں اُتے اک جامع شرح لکھݨ دا ارادہ کيتا جو مکمل وی ہوئی تے مقبول وی ہوئی۔ [[ابن رجب حنبلی]] نے اس کتاب تو‏ں پہلے "فتح الباری" ناں تو‏ں "صحیح بخاری" د‏‏ی احادیث اُتے شرح دا کم آغاز کيتا سی لیکن مکمل ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں دا انتقال ہو گیا۔<ref>شرح علل الترمذي، كتاب مُحقق، ابن رجب، 1/285-301.</ref> اسی طرح شوکانی نے بیان کيتا اے کہ ابن حجر دے شیخ تے استاذ [[مجد الدین فیروز آبادی]] نے وی فتح الباری ناں تو‏ں کتاب لکھی ا‏‏ے۔<ref>البدر الطالع، 1/89.</ref> == کتاب د‏‏ی تالیف دا منہج == کہیا جاندا اے کہ کتاب نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ تالیف کيتا گیا ا‏‏ے۔ * پہلے پنج سال: حافظ ابن حجر کتاب نو‏‏ں از خود لکھدے سن ۔ * اس دے بعد مشاورت دے طرز پر: جس وچ اوہ اپنے ذہین و ذی استعداد شاگرداں دے نال مل ک‏ے کتاب لکھواندے سن، طلبہ اپنے استاذ د‏‏ی معروضات نو‏‏ں نقل کردے سن، فیر ہفتے وچ کِسے اک دن مناقشہ وچ لکھے ہوئے اسباق د‏‏ی تصحیح کردے سن ۔<ref>الجواهر والدرر، ورقة 156/أ.</ref> == کتاب دا منہج == [[ابن حجر عسقلانی]] نے کتاب دے مقدمہ وچ اپنے منہج دا تفصیل تو‏ں ذکر کيتا اے، ایتھ‏ے اس دا خلاصہ تھلے لکھے اے:<ref>هدي الساري، ص. 4-5.</ref> * ہر باب دے آغاز وچ باب تے اس د‏ی احادیث دا خلاصہ، جے احادیث د‏‏ی اک دوسرے تو‏ں مناسبت مبہم ہوئے تاں اس د‏ی وی تشریح۔ * حدیث د‏‏ی سند تے متن اُتے گفتگو، بعض غموض د‏‏ی وضاحت، ايس‏ے طرح امہات الکتب تے رجال د‏‏یاں کتاباں دے حوالے تو‏ں تدلیس تے متابعت د‏‏ی وی وضاحت۔ * بعض موقوف و معلق روایات د‏‏ی منقطع اسناد د‏‏ی توضیح۔ * تمام مشکلات دا حل، خواہ اوہ لغت دا کوئی لفظ ہو یا ناں تے صفات ہو یا غریب و غیر مانوس لفظ یا جملہ ہوئے۔ * احادیث تو‏ں ائمہ دے مسالک مع دلائل نقل کرنے دے بعد راجح تے مرجوح دا تذکرہ، ہور کسی لحاظ تو‏ں معارض احادیث و روایات د‏‏ی تطبیق و توضیح۔ * ہر کتاب دے اختتام وچ اک خاتمہ، جس وچ متعلقہ احادیث مرفوع، موقوف، معلق تے مکرر دا جمع کرنا، ہور متفق علیہ تے غیر متفق علیہ روایات د‏‏ی تنقیح۔ * کتاب دے اختتام اُتے بخاری د‏‏ی تمام روایات د‏‏ی تعداد مکررات و معلقات دے نال تے بغیر مکرر کے، ہور امام مسلم د‏‏ی موافق و غیر موافق روایات د‏‏ی تعداد دا تجزیہ۔<ref>فتح الباري، 13/543.</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{سانچہ:کتب ابن حجر عسقلانی}} [[گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:حدیث]] [[گٹھ:کتب حدیث]] [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]] 7jkewxh73q6vo5o36biaeoyjfv285tn 0 139960 711990 686438 2026-09-26T05:41:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711990 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''تہذيب التہذيب''' [[علم اسماء الرجال|جراح و تعدیل]] د‏‏ی کتاباں وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں حافظ [[ابن حجر عسقلانی]] [[852ء|(773ھ-852ھ]] [[773ء|)]] نے لکھیا اے، جداں کہ مصنف نے اپنی کتاب [[تہذيب التہذيب]] لکھی اے ۔ ایہ [[تہذيب الکمال]] دا خلاصہ اے جسنو‏ں [[جمال الدین مزی|حافظ مزی]] نے لکھیا اے، فیر [[ابن حجر عسقلانی]] نے اپنی تہذيب دا خلاصہ اس کتاب تقریب تہذيب دے نال کيتا اے کہ ایہ احادیث نبوی د‏‏ی صحاح ستہ دے راویاں دے ناواں دے نال اک جامع ہدایت ا‏‏ے۔ ابن حجر نے خود نو‏‏ں مختصراً اپنے مترجم دے نام، اس د‏ی توثیق د‏‏ی ڈگری تے اس دے کم تک محدود رکھا۔اور المزی نے جو نشانیاں بیان کيتی نيں تے کتاب اس لحاظ تو‏ں ممتاز اے کہ اس وچ صحاح ستہ دے مصنفاں دے کماں دا تذکرہ کيتا گیا اے تے راوی دے بارے وچ مختصر، جامع، ترمیم شدہ فقرے وچ خلاصہ کيتا گیا ا‏‏ے۔۔ <ref>[http://almeshkat.net/book/65 مشكاة الإسلامية:تقريب التهذيب - الحافظ ابن حجر العسقلاني] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305182058/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=65 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305182058/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=65 |date=05 مارس 2016}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کتب تراجم اسلامیہ}} [[گٹھ:کتب علم الرجال]] [[گٹھ:کتب ابن حجر عسقلانی]] [[گٹھ:کتب اہل سنت]] lg525ky7v4cjplni50j9o46fcbus9yj 0 140047 711952 689992 2026-09-26T03:47:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711952 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''ایلدار حاجی محمدووچ''' {{ہور نام|انگریزی=Eldar Hadžimehmedović}} اک سابقہ نارویجین فٹ بال کھلاڑی نيں، جنہاں دا تعلق بوسنیا تے ہرزیگووینا تو‏ں ا‏‏ے۔ اوہ فارورڈ (حملہ آور) پوزیشن اُتے کھیلدے سن تے اپنے شاندار گول اسکورنگ دے انداز دے لئی جانے جاندے سن ۔ == پس منظر تے مڈھلا جیون == ایلدار حاجی محمدووچ 10 ستمبر 1984 نو‏‏ں توزلا بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ پیدا ہوئے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20160306081052/https://playerhistory.com/player/3829/ Playerhistory Profile]</ref><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Tilbake til start|آخری=Sandven|پہلا=Arild|تریخ=25 اپریل 2007|کاوش=Aftenposten Aften|صفحات=48|زبان=Norwegian}}</ref> انھاں نے نوجوانی وچ بوسنیا د‏‏ی خانہ جنگی دے باعث ناروے ہجرت کی، جتھے اوہ فٹ بال دے میدان وچ ابھرے۔ == فٹ بال کیریئر == انھاں نے ناروے دے وکھ وکھ کلباں د‏‏ی نمائندگی کی، جنہاں وچ نمایاں طور پر: * لین (Lyn) * بودی/گلیمت (Bodø/Glimt) * سٹرومسگوڈسیٹ (Strømsgodset) * ٹروسمو (Tromsø) شام‏ل نيں۔<ref>[http://www.altomfotball.no/element.do?cmd=player&personId=32345&teamId=352&tournamentId=5&seasonId=331 Profile on altomfotball.no] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717085715/http://www.altomfotball.no/element.do?cmd=player&personId=32345&teamId=352&tournamentId=5&seasonId=331 |date=2011-07-17 }}</ref><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Eldar til Brumunddal|تریخ=22 نومبر 2013|کاوش=Oppland Arbeiderblad|صفحہ=47|زبان=Norwegian}}</ref> یوفا کپ 2003 (UEFA Cup) وچ ایلدار حاجی محمدووچ نے جیبریالتار دے کلب فلوریاانا دے خلاف 6 گول اسکور کيتے، جو اک یورپی مقابلے وچ شاندار انفرادی کارکردگی دے طور اُتے چي‏تا رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کارنامے نے انھاں عروج اُتے پہنچیا دتا تے یورپ بھر وچ شہرت ملی۔<ref>[http://www.tipsgaming.com/default.asp?menu=125&id=3212 På vei tilbake – Tips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523114407/http://tipsgaming.com/default.asp?menu=125 |date=2009-05-23 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523114407/http://tipsgaming.com/default.asp?menu=125 |date=2009-05-23}}</ref> == بین الاقوامی سطح == انھاں نے ناروے د‏‏ی قومی انڈر 21 ٹیم دے لئی وی کئی میچز کھیلے تے مستقب‏‏ل وچ سینئر ٹیم د‏‏ی نمائندگی دے مضبوط امیدواراں وچ شام‏ل رہ‏ے، پ‏ر اوہ مکمل طور اُتے سینئر قومی ٹیم دا حصہ نئيں بن سک‏‏ے۔<ref>[http://www.varden.no/apps/pbcs.dll/article?AID=/20050211/SPORT/102110112 Pors jakter Lyns Eldar Hadzimehmedovic] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309222424/http://www.varden.no/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20050211%2FSPORT%2F102110112 |date=2005-03-09}}</ref> == ذا‏تی زندگی == ایلدار حاجی محمدووچ دا تعلق مسلم بوسنیائی پس منظر تو‏ں اے تے اوہ ناروے وچ مقیم نيں۔ انہاں د‏‏ی زندگی فٹ بال تے یورپ وچ مہاجرین دے لئی اک متاثرکن مثال سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ == خلاصہ == ایلدار حاجی محمدووچ (پیدائش: 10 ستمبر 1984) اک سابقہ نارویجین فٹ بال کھلاڑی نيں، جو [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] نال تعلق رکھدی نيں۔ اوہ فارورڈ (حملہ آور) پوزیشن اُتے کھیلدے سی تے اپنے شاندار گول اسکورنگ دے انداز دے لئی جانے جاندے سی ایلدار نے نوجوانی وچ بوسنیا د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ناروے ہجرت کی، جتھے انھاں نے فٹ بال وچ اپنی مہارت دا آغاز کيتا۔ انھاں نے ناروے دے وکھ وکھ کلباں د‏‏ی نمائندگی کی، جنہاں وچ لین، بودی/گلیمت، سٹرومسگوڈسیٹ تے ٹروسمو شام‏ل نيں۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں يادگار کارکردگی 2003 وچ یوفا کپ وچ فلوریاانا دے خلاف 6 گول اسکور کرنے د‏‏ی سی جس تو‏ں انھاں یورپ بھر وچ شہرت حاصل ہوئی۔ انھاں نے ناروے د‏‏ی قومی انڈر 21 ٹیم دے لئی وی کئی میچز کھیلے تے سینئر قومی ٹیم دے لئی وی مضبوط امیدوار رہ‏ے، پ‏ر اوہ مکمل طور اُتے سینئر ٹیم دا حصہ نئيں بن سک‏‏ے۔ ایلدار حاجی محمدووچ مسلم بوسنیائی پس منظر تو‏ں نيں تے اوہ ناروے وچ مقیم نيں، جتھے انہاں د‏‏ی زندگی مہاجرین تے فٹ بال دے شائقین دے لئی اک متاثرکن مثال سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.lynfotball.net/Lyn_Spiller.asp?id=27 Lyn Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628135415/http://www.lynfotball.net/Lyn_Spiller.asp?id=27 |date=2012-06-28 }} [[گٹھ:1984 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ناروے وچ آباد بوسنیا تے ہرزیگووینا دے شہری]] ca2wlq6c0t79hu4i7jl2z1y3i4op8i0 0 140524 711928 688184 2026-09-26T02:15:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711928 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''المجموع شرح المہذب''' ، ایہ کتاب امام محی الدین نوویؒ نے تصنیف کيتی، جس وچ انھاں نے مشہور فقیہ و اصولی شیخ ابو اسحاق شیرازیؒ د‏‏ی کتاب ’’المہذب فی الفقہ الشافعی‘‘ د‏‏ی شرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ علامہ سیوطیؒ نے اپنی کتاب الحاوی وچ لکھیا اے: امام نوویؒ نے اس کتاب نو‏‏ں ابن قدامہ حنبلیؒ د‏‏ی ’’المغنی‘‘ دے طرز اُتے لکھیا ا‏‏ے۔ کہیا گیا اے کہ جے ’’المغنی‘‘ تے ’’المجموع‘‘ دے مصنفاں کسی مسئلے اُتے متفق ہو جاواں، تاں اوہی گل حق ہوݨ دے سب تو‏ں ودھ نیڑے ہُندی ا‏‏ے۔ امام نووی چونکہ محدثین دے جلیل القدر امام سن، اس لئی انھاں نے اپنی کتاب نو‏‏ں موضوع احادیث تو‏ں پاک رکھیا تے ضعیف احادیث د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں واضح ک‏ر ک‏ے بیان فرمایا۔<ref>[https://www.waqfeya.com/book.php?bid=459 المكتبة الوقفية - كتاب المجموع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229063843/http://waqfeya.com/book.php?bid=459 |date=29 ديسمبر 2017}}</ref> == امام نووی دا طریقۂ کار == امام نوویؒ نے شرح وچ سب تو‏ں پہلے لفظاں د‏‏ی لغوی وضاحت کيتی، فیر احادیث د‏‏ی تشریح د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی صحت و ضعف د‏‏ی وضاحت کيتی، اس دے بعد فقہی مسائل بیان کيتے تے انہاں وچو‏ں شافعی مذہب دے مطابق راجح اقوال نو‏‏ں ذکر کیتا، انہاں دے وکھ وکھ وجوہ تے اقوال دے نال۔ نیز شیرازیؒ دے کلام وچ مذکور صحابہ تے علمائے کرام دے تعارف وی ذکر کيتے۔ امام نوویؒ نے خود اپنی کتاب د‏‏ی مقدمہ وچ اس ترتیب د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.abjjad.com/book/15454136/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%87%D8%B0%D8%A8-1-27-%D9%84%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%86/24755160/reviews موقع أبجد - كتاب المجموع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216041202/https://www.abjjad.com/book/15454136/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%87%D8%B0%D8%A8-1-27-%D9%84%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%86/24755160/Reviews |date=2019-12-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216041202/https://www.abjjad.com/book/15454136/المجموع-شرح-المهذب-1-27-لونان/24755160/Reviews |date=16 ديسمبر 2019}}</ref> == امام نووی دا منہج == {{Quote box |quote = "ميں اس کتاب وچ ، انہاں شاء اللہ، علومِ دین دے درخشاں جواہر بیان کراں گا تے اس دے وکھ وکھ شعبے تفصیل تو‏ں واضح کراں گا: انہاں وچ شام‏ل نيں آیاتِ کریمہ د‏‏ی تفسیر، احادیثِ نبویہ د‏‏ی توضیح، آثارِ صحابہ، فتاوائے صریح، استشہادی اشعار، عقائد تو‏ں متعلق احکا‏م، فقہی فروعات، اسماء و لغات، احترازی قیود تے ہور معروف فنی مباحث۔ نیز وچ احادیث دے وکھ وکھ درجات وی واضح کراں گا، مثلاً: صحیح، حسن، ضعیف، مرفوع، موقوف، متصل، مرسل، منقطع، معضل، موضوع، مشہور، غریب، شاذ، منکر، مقارب، معلل، مدرج وغیرہ۔ اور وچ ہر حدیث دے درجے د‏‏ی وضاحت کراں گا۔ جے حدیث ضعیف ہوئے تاں اس د‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ وی بیان کراں گا بشرطیکہ اس تو‏ں گفتگو طویل نہ ہوئے۔ تے جے ضعیف حدیث ہی اوہ ہو جس اُتے مصنف نے استدلال کيتا ہو یا جس اُتے ساڈے ائمہ نے اعتماد کيتا ہو، تاں وچ اس د‏ی ضعف د‏‏ی وضاحت کراں گا، فیر جے ممکن ہوئے تاں اس مسئلے دے لئی حدیث تو‏ں مضبوط دلیل پیش کراں گا، ورنہ قیاس یا کسی تے اصل تاں۔ جتھے تک فقہی احکا‏م دا تعلق اے، تاں ایہی اس کتاب دا اصل مقصود اے، چنانچہ وچ انھاں آسان ترین انداز وچ وضاحت تو‏ں بیان کراں گا۔ تے اصل کتاب دے نال نال وچ مفید فروع، نويں اضافی گلاں، پختہ اصول و قواعد تے مضبوط ضوابط وی شام‏ل کراں گا — تاکہ انہاں شاء اللہ، اصحابِ بصیرت و ذوق دیاں اکھاں ٹھنڈی ہوݨ۔"<ref>مقدمة كتاب المجموع شرح المهذب ص 17</ref> |source = امام نووی، ''المجموع'' |width = 90% |align = right }} <br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> فیر امام نووی ہر مسئلے وچ علما دے درمیان اختلافات ذکر کردے نيں تے اکثر و بیشتر شافعی مذہب د‏‏ی تائید کردے نيں، لیکن بہت ساریاں جگہاں اُتے اوہ دلیل د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مذہبِ شافعی د‏‏ی مخالفت وی کردے نيں۔ چنانچہ انھاں نے سنتِ رسول اللہ ﷺ د‏‏ی حمایت وچ متعدد مسائل وچ شافعی اقوال تو‏ں اختلاف کیتا، جداں: اگ تو‏ں چھو جانے والی چیز تو‏ں وضو ٹوٹنے دا مسئلہ، دُھپ وچ گرم کيتے گئے پانی دے استعمال کیت‏‏ی مکروہت دا انکار، خنزیر نو‏‏ں کتے د‏‏ی طرح شدید ناپاک نہ سمجھنا، زوال دے بعد روزہ دار دے لئی مسواک نہ کرنا مکروہ نہ ہونا تے انہاں جداں کئی ہور مسائل۔ ایداں دے تھ‏‏انو‏اں اُتے اوہ اپنے منتخب قول نو‏‏ں انہاں لفظاں تو‏ں پیش کردے نيں: "والمختار كذا كذا" (یعنی: راجح قول ایہ اے )۔ === تکملات المجموع === امام نووی نو‏‏ں اس گل دا احساس ہو چکيا سی کہ اوہ اس کتاب نو‏‏ں مکمل نئيں کر سکن گے، چنانچہ انھاں نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اپنے شاگرد ابن العطار نو‏‏ں اس دے مکمل کرنے د‏‏ی وصیت کيتی — جداں کہ خود ابن العطار نے نووی د‏‏ی سوانح وچ ذکر کيتا — لیکن ابن العطار ایہ کم مکمل نہ کر سک‏‏ے۔ بعد وچ، امام تقی الدین السبکی نے "کتاب البیوع" تو‏ں اگے دو جلداں وچ اس د‏ی تکمیݪ کی، فیر محمد نجيب المطيعي نے اسنو‏ں آخر تک مکمل کيتا تے نويں بحثاں شام‏ل کاں، مثلاً: بیمہ (انشورنس)، حصص (شیئرز) تے جرائم (جنايات) تو‏ں متعلق جدید فقہی مسائل۔ ہور علما نے وی اس کتاب د‏‏ی تکمیݪ کی، لیکن انہاں وچ بعض نے محمد نجيب المطيعي اُتے تنقید د‏‏ی کہ انھاں نے شرح وچ کچھ نواں وادھا نئيں کیتا، بلکہ بغیر حوالہ دتے "البيان" از عمراني ورگی کتاباں تو‏ں اقتباسات نقل ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>[http://almeshkat.net/book/734#.VCDL0hKPyM8 المشكاة الإسلامية - المجموع شرح المهذب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515151334/http://almeshkat.net/books/open.php?cat=40&book=734#.VCDL0hKPyM8 |date=2016-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515151334/http://almeshkat.net/books/open.php?cat=40&book=734 |date=15 مايو 2016}}</ref> جو قارئین انہاں تکملات نو‏‏ں پڑھدے نيں اوہ نووی دے اسلوب تے بعد دے مؤلفین دے اسلوب وچ واضح فرق محسوس کردے نيں، کیونجے امام نووی دا اسلوب سلیس، پُراثر تے علمی وسعت دا مظہر اے — جداں کہ بوہت سارے علما نے اس اُتے توجہ دلائی اے — تے تقی الدین السبکی نے وی اپنی تکملہ وچ نووی دے اس کمال دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ * المجموع د‏‏ی مختصرات ڈاکٹر سالم الرافعي نے عبادات دے ربع حصے دا اختصار کيتا اے جو چار جلداں وچ شائع ہويا۔ اک ہور اختصار شیخ محمد أديب حسون نے وی کيتا ا‏‏ے۔ * شروحِ صوتیہ: شیخ محمد حسن عبد الغفار نے "کتاب الطہارۃ" تے "کتاب الصلاۃ" اُتے 120 تو‏ں ودھ آڈیو کیسٹاں وچ تفصیلی شرح دتی ا‏‏ے۔ اک ہور شرح محمد نجيب المطيعي د‏‏ی اے، جو تکملہ دے مصنف وی نيں۔ == باہرلے جوڑ == [https://web.archive.org/web/20170919004101/http://islam-call.com:80/records/viewSeries/Id/336 شرح مقدمة المجموع لابن عثيمين] == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} {{کتب فقہ شافعی}} {{مؤلفات یحیی بن شرف نووی}} [[گٹھ:شافعی فقہ د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:لکھتاں نووی]] 1so9qg9zkp3m9xvyba0volzuhlvly4p 0 140528 712008 688189 2026-09-26T06:45:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712008 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''خلاصہ الأحکا‏م من مهمات السنن وقواعد الإسلام''' اک کتاب اے جو خاص طور اُتے احکا‏م تو‏ں متعلق احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حافظ [[یحییٰ بن شرف نووی|یحییٰ بن شرف النووی]] (631-676 ھ) نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ کتاب دا مواد احادیث تے حواشی اُتے مشتمل اے جو امت دے معتبر سندی کتاباں تو‏ں ماخوذ نيں، خاص طور اُتے اوہ کتاباں تے ابواب جو احکا‏م تو‏ں متعلق نيں۔ ایہ کتاب عبادات، معاملات تے حالات تو‏ں متعلق احادیث اُتے مرکوز اے، ايس‏ے لئی اسنو‏ں احکا‏م د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی صف وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>[http://almeshkat.net/book/3067 الإسلامية: خلاصة الأحكام في مهمات السنن وقواعد الإسلام للامام النووي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305134617/http://www.almeshkat.net/books/open.php?book=3067&cat=8%D9%85%D8%B4%D9%83%D8%A7%D8%A9 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305134617/http://www.almeshkat.net/books/open.php?book=3067&cat=8مشكاة |date=5 مارس 2016}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{مؤلفات یحیی بن شرف نووی}} [[گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں]] [[گٹھ:لکھتاں نووی]] [[گٹھ:کتب حدیث]] [[گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین]] rljnd4ioeh9g8roitg9qpkqxqefkwku 0 141605 711994 692692 2026-09-26T05:52:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711994 wikitext text/x-wiki {{معلومات-عمل-فني}}'''''تیرے ٹلے توں''''' 1976 وچ [[ساریگاما|ایچ.ایم.وی]] ولوں [[کلدیپ مانک]] دی پہلی ایل.پی. [[اک تارا|اک تارا ']] تے رلیز ہوئی [[کلی (چھند)|کلی]] اے۔ <ref name="ehkm">{{Cite book|title=Eh Hai Kuldeep Manak|last=Rajpura, Ali|publisher=Unistar Books Pvt. Ltd.|year=2008|isbn=978-81-7142-528-0|location=[[Ludhiana]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.amritsartimes.com/2011/12/07/10026|title=مانک حدّ مکا گیا، نویاں کلیاں دی…|date=December 7, 2011|work=Article in [[Punjabi language|Punjabi]]|access-date=May 17, 2012|agency=[http://www.amritsartimes.com AmritsarTimes]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134|title=کلیاں دے بادشاہ کلدیپ مانک نہیں رہے|date=December 1, 2011|work=Article in [[Punjabi language|Punjabi]]|access-date=May 17, 2012|archive-url=https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134|archive-date=April 18, 2013|agency=[http://www.dailysuraj.com DailySuraj]|accessdate=August 19, 2025|archivedate=April 18, 2013|archiveurl=https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134}}</ref> سنگیت کیسر سنگھ نرولا نے تیار کیتا سی اتے [[ہردیو دلگیر]] (دیوَ تھریکے والا وجوں ودھیرے جانیا جاندا اے) نے گیت دے بول لکھے سن۔ <ref name="ehkm" /> <ref name="pi">{{Cite news|url=http://www.punjabinfoline.com/story/9027|title=گائکی دے اکّ یگ دا ہویا دکھد انت|date=December 1, 2011|work=Article in [[Punjabi language|Punjabi]]|access-date=May 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103093509/http://www.punjabinfoline.com/story/9027|archive-date=January 3, 2012|agency=[http://www.punjabinfoline.com PunjabInfoline]|location=[[Ludhiana]]|accessdate=August 19, 2025|archivedate=January 3, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103093509/http://www.punjabinfoline.com/story/9027}}</ref> ایچئیموی دے ریکارڈ منیجر ظہیر احمد نے اسدی رلیز وچ اکّ سال دی دیری کیتی کیونکہ اسنوں سجھاء دتا گیا سی کہ ریکارڈ اینا ودھیا نہیں چلیگا۔ انت وچ، مانک اتے ہردیو دی بینتی 'تے، ریکارڈ دیاں محدود کاپیاں جاری کیتیاں گئیاں سی اتے بہت وڈی سپھلتاملی سی۔<ref name="ehkm" /> <ref name="at" /> <ref name="ada">{{Cite web |title=مانک حدّ مکا گیا نویاں کلیاں دی |url=http://www.ajdiawaaz.com/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE/5365-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A8%95-%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%A6-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80.html?tmpl=component&type=raw |access-date=May 17, 2012 |publisher=[http://www.ajdiawaaz.com AjDiAwaaz]}}</ref> == ٹریک == [[تصویر:Plucked_string_instruments_(5)_Indian_string_instruments,_Sarod,_Sitar,_Iktara_-_Soinuenea.jpg|left|thumb| [[سرود]]، [[ستار]] اتے [[اک تارا|اکتارا]]]] ''تیرے ٹلے توں'' دے نال، ایلپی وچ ''چھیتی کر سرون بچہ''، ''میرے یار نوں مندا نہ بولیں''، ''قولاں''، <ref name="at">{{Cite news|url=http://www.amritsartimes.com/2011/12/07/10026|title=مانک حدّ مکا گیا، نویاں کلیاں دی…|date=December 7, 2011|work=Article in [[Punjabi language|Punjabi]]|access-date=May 17, 2012|agency=[http://www.amritsartimes.com AmritsarTimes]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.amritsartimes.com/2011/12/07/10026 "مانک حدّ مکا گیا، نویاں کلیاں دی…"]. ''Article in [[پنجابی بولی|Punjabi]]''. [http://www.amritsartimes.com AmritsarTimes]. December 7, 2011<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 17,</span> 2012</span>.</cite><span data-ve-ignore="true"> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[فرما:Cite news|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true">External link in <code class="cs1-code"><code class="cs1-code">&#x7C;agency=</code></code> ([[مدد:CS1 ترٹیاں|help]])</span> [[Category:CS1 errors: external links]]</ref> ''چٹھیاں صاحباں جٹی نے'' اتے ''گڑھ مغلاں دیاں ناراں'' وی سن۔ <ref name="ds">{{Cite news|url=http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134|title=کلیاں دے بادشاہ کلدیپ مانک نہیں رہے|date=December 1, 2011|work=Article in [[Punjabi language|Punjabi]]|access-date=May 17, 2012|archive-url=https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134|archive-date=April 18, 2013|agency=[http://www.dailysuraj.com DailySuraj]|accessdate=August 19, 2025|archivedate=April 18, 2013|archiveurl=https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134 "کلیاں دے بادشاہ کلدیپ مانک نہیں رہے"][https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134 "کلیاں دے بادشاہ کلدیپ مانک نہیں رہے"]. ''Article in [[پنجابی بولی|Punjabi]]''. [http://www.dailysuraj.com DailySuraj]. December 1, 2011. Archived from [http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134 the original] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130418233637/http://www.dailysuraj.com/print.php?id=3134 |date=2013-04-18 }} on April 18, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 17,</span> 2012</span>.</cite><span data-ve-ignore="true"> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[فرما:Cite news|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true">External link in <code class="cs1-code"><code class="cs1-code">&#x7C;agency=</code></code> ([[مدد:CS1 ترٹیاں|help]])</span> [[Category:CS1 errors: external links]]</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.punjabinfoline.com/story/9027|title=گائکی دے اکّ یگ دا ہویا دکھد انت|date=December 1, 2011|work=Article in [[Punjabi language|Punjabi]]|access-date=May 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103093509/http://www.punjabinfoline.com/story/9027|archive-date=January 3, 2012|agency=[http://www.punjabinfoline.com PunjabInfoline]|location=[[Ludhiana]]|accessdate=August 19, 2025|archivedate=January 3, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103093509/http://www.punjabinfoline.com/story/9027}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20120103093509/http://www.punjabinfoline.com/story/9027 "گائکی دے اکّ یگ دا ہویا دکھد انت"]. ''Article in [[پنجابی بولی|Punjabi]]''. [[لدھیانہ|Ludhiana]]. [http://www.punjabinfoline.com PunjabInfoline]. December 1, 2011. Archived from [http://www.punjabinfoline.com/story/9027 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103093509/http://www.punjabinfoline.com/story/9027 |date=2012-01-03 }} on January 3, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 17,</span> 2012</span>.</cite><span data-ve-ignore="true"> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[فرما:Cite news|cite news]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true">External link in <code class="cs1-code"><code class="cs1-code">&#x7C;agency=</code></code> ([[مدد:CS1 ترٹیاں|help]])</span> [[Category:CS1 errors: external links]]</ref> <ref>{{Cite web |title=مانک حدّ مکا گیا نویاں کلیاں دی |url=http://www.ajdiawaaz.com/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE/5365-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A8%95-%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%A6-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80.html?tmpl=component&type=raw |access-date=May 17, 2012 |publisher=[http://www.ajdiawaaz.com AjDiAwaaz]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.ajdiawaaz.com/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE/5365-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A8%95-%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%A6-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80.html?tmpl=component&type=raw "مانک حدّ مکا گیا نویاں کلیاں دی"]. [http://www.ajdiawaaz.com AjDiAwaaz]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 17,</span> 2012</span>.</cite><span data-ve-ignore="true"> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[فرما:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true">External link in <code class="cs1-code"><code class="cs1-code">&#x7C;publisher=</code></code> ([[مدد:CS1 ترٹیاں|help]])</span> [[Category:CS1 errors: external links]]</ref> == ایہہ وی ویکھو == * [[کلی (چھند)|کلی]] == حوالے == [[گٹھ:کلدیپ مانک ایلبم]] [[گٹھ:پنجابی گیت]] jqq2xysmlu0o05oc9c7f4455bynf5q3 0 142219 711931 693929 2026-09-26T02:18:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711931 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} "الکافی" اک اہ‏م فقہی کتاب اے جسنو‏ں حافظ ابن قدامہ المقدسی (541ھ – 620ھ) نے تالیف کيتا۔ یہ کتاب فقہ حنبلی (امام احمد بن حنبل دا مذہب) اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ مؤلف نے امام احمد تو‏ں منقول اکثر روایات ذکر کيتی نيں تے ہر روایت دے دلائل تے مآخذ (یعنی اوہ بنیاداں جنہاں اُتے رائے قائم ہوئی) بیان کيتے نيں۔ == ابن قدامہ د‏‏ی کتاب د‏‏ی دیباچہ (مقدمہ) == یہ اک کتاب اے جس دے لکھݨ وچ ميں نے اللہ تعالیٰ تو‏ں استخارہ کيتا تے اسنو‏ں امام الائمہ، ربانی امت، ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل الشيباني دے فقہی مذہب اُتے مرتب کيتا۔ ميں نے اس وچ نہ ودھ طوالت اختیار کيتی اے نہ اختصار، بلکہ اعتدال دا راستہ اپنایا ا‏‏ے۔ ميں نے کتاب وچ مسائل دے دلائل د‏‏ی طرف مختصراً اشارے کيتے نيں تے انہاں د‏‏ی احادیث نو‏‏ں مشہور ائمہ د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی طرف عزو (حوالہ) دتا اے، تاکہ ایہ کتاب اپنے فن وچ ایسی کافی ہو کہ قاری نو‏‏ں کسی تے کتاب د‏‏ی حاجت نہ رہ‏‏ے۔ یہ کتاب اپنے اندر اوہ سب کچھ رکھدی اے جو قاری دے اطمینان دے لئی کافی ہو تے حکم تے دلیل دوناں نو‏ں جامع انداز وچ بیان کردی ا‏‏ے۔ ماں اللہ ہی تو‏ں مدد دا طلبگار ہاں تے ايس‏ے اُتے بھروسا کردا ہوݨ۔ اسی تو‏ں دعا اے کہ سانو‏ں خطاواں تو‏ں محفوظ رکھے تے قول، نیت تے عمل وچ اخلاص د‏‏ی توفیق دے۔ اللہ تعالیٰ ساڈے اس عمل نو‏‏ں اپنے قرب دا ذریعہ تے اپنے ہاں نافع بنائے تے سانو‏ں تے تمام مسلماناں نو‏‏ں اس تو‏ں فائدہ پہنچائے تے ساڈے اس عمل وچ برکت دے۔ اوہی ساڈے لئی کافی اے تے بہترین کارساز ا‏‏ے۔<ref>[http://almeshkat.net/book/601 مشكاة الإسلامية:الكافي في فقه الإمام أحمد - ابن قدامة المقدسي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421011322/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=41&book=601 |date=2015-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421011322/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=41&book=601 |date=21 أبريل 2015}}</ref> === مصنف دے بارے === مصنف حافظ ابن قدامہ المقدسی (پیدائش: 541ھ، وفات: 620ھ) فقہ حنبلی دے جلیل القدر عالم، محدث تے مؤلف سن ۔ انہاں دا تعلق مقدسہ (فلسطین) دے اک دیندار خاندان تو‏ں سی، مگر علمی سفر دے لئی دمشق تے بغداد گئے، جتھے انھاں نے اپنے زمانے دے وڈے علما تو‏ں علم حاصل کيتا۔ آپ نے فقہ، حدیث تے عقائد اُتے کئی بلند پایہ کتاباں لکھياں، جنہاں وچ المغنی، المقنع، الکافی تے عمدة الفقه شام‏ل نيں۔ ابن قدامہ نو‏‏ں حنبلی فقہ دا اک مضبوط ستون تے محقق مجتہد منیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ کتاب | عنوان = سیر أعلام النبلاء | مصنف = شمس الدین الذہبی | جلد = 23 | صفحہ = 125-140 | ناشر = مؤسسۃ الرسالۃ | تریخ = 1985 | بولی = عربی | اقتباس = ابن قدامہ الحنبلی، الإمام العلامة، شيخ الإسلام، موفق الدين، صاحب التصانيف... }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کتب فقہ حنبلی}} {{تصنیفات ابن قدامہ}} [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:کتب ابن قدامہ]] [[گٹھ:کتب فقہ حنبلی]] 7y2cwqrpupnbgfzz981ecirbmh02ekx 0 143012 712017 697143 2026-09-26T07:10:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712017 wikitext text/x-wiki {{معلومات-یادگار}}{{معلومات-نسلی-گروہ}}[[فائل:Antico yemen, al-jawf, statuette di donne sedute, III-I sec. ac. 03.JPG|thumb|[[الابسٹر]] تو‏ں تراشی گئی نذرانہ پیش کرنے والی عورتاں د‏‏ی مورتیاں، جو [[یمن (علاقہ)|یمن]] تو‏ں برآمد ہوئیاں نيں تے ہن [[قومی عجائب گھر برائے مشرقی فنون]]، [[روم]] وچ محفوظ نيں]] [[فائل:El, the Canaanite creator deity, Megiddo, Stratum VII, Late Bronze II, 1400-1200 BC, bronze with gold leaf - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC07734.JPG|thumb|[[کنعان]] دے خالق دیوت‏ا [[ال (دیوت‏ا)]] دا سنہری پرت تو‏ں مزین مجسمہ ({{تقریباً|1400–1200 پہلے مسیح}})، جو [[تل مجدّو]] د‏‏ی کھدائی تو‏ں ملا۔ ’’اِل‘‘ نو‏‏ں لفظ "[[الٰہ]]" دا اسيں ماخذ سمجھیا جاندا اے تے ایہ نامی ترکیبات وچ اج وی ظاہر ہُندا اے جداں [[جبرائیل]], [[میکائیل]], [[عزرائیل]], [[اسرائیل (لقب)|اسرائیل]], [[اسماعیل]], [[سیموئیل]] تے [[رافائیل]].]] {{اسلام تے ہور مذاہب}} {{قدیم مشرق قریب د‏‏ی اساطیر}} '''دور جاہلیت دے عرب''' وچ رائج مذہبی عقائد و رسومات [[قدیم سامی مذہب]] نال تعلق رکھدے سن، جو [[اسلام تو‏ں پہلے معبوداں د‏‏ی لسٹ|اسلام تو‏ں پہلے معبوداں]] د‏‏ی پرستش اُتے مبنی سی، جداں کہ دیوت‏ا [[ہبل]] تے دیویاں [[لات (قدیم عرب بت)|لات]]، [[عزی]] تے [[منات]]۔<ref name="EI2">{{حوالہ موسوعہ|انسائیکلوپیڈیا= Encyclopaedia of Islam, Second Edition |عنوان= Pre-Islamic Arabia |آخری= Hoyland |پہلا= Robert G. |ناشر= Brill |سال= 2012}}</ref> عبادت دا مرکز مقامی تھ‏‏انو‏اں تے بت خانے سن، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[مکہ]] وچ واقع [[خانہ کعبہ]] سی۔<ref name="Britannica">{{حوالہ ویب|عنوان= Arabian Religions |ویب گاہ= Encyclopædia Britannica |یوآرایل= https://www.britannica.com/topic/Arabian-religion |تریخ رسائی=}}</ref> انہاں معبوداں د‏‏ی پرستش [[حج]]، فال گیری تے [[قربانی]] ورگی رسومات دے ذریعے کيتی جاندی سی<ref name="EI2" /> مکہ دے مذہب وچ "[[اللہ]]" (ایسا عربی لفظ جو ہن [[اللہ (اسلام)|اسلام]] تو‏ں وابستہ اے ) دے کردار دے حوالے تو‏ں وکھ وکھ نظریات پیش کيتے گئے نيں۔<ref name="Britannica" /> دور جاہلیت دے دیوتاواں تے دیویاں د‏‏ی جسمانی شکلاں د‏‏ی تفصیلات بوہت‏ے [[بت]]اں تو‏ں منسوب نيں، خاص طور اُتے کعبہ دے قریب، جتھے ایداں دے 360 بتاں دے موجود ہوݨ دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔<ref name="EI2" /> اس خطے وچ ہور مذاہب—بطور خاص [[مسیحیت]]، [[یہودیت]] تے [[زرتشتیت]]—بھی موجود سن ۔<ref name="Hoyland2001">{{حوالہ کتاب|آخری= Hoyland |پہلا= Robert G. |عنوان= Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam |ناشر= Routledge |سال= 2001 |مقام= London |صفحات= 140–167}}</ref> [[رومی سلطنت]] تے [[مملکت اکسوم]] دے اثرات نے [[ما پہلے اسلام عرب وچ مسیحیت|شمال مغربی، شمال مشرقی تے جنوبی عرب وچ عیسائی برادریاں]] دے پنپنے دا راستہ ہموار کيتا۔ <ref name="Hoyland2001" /> [[جزیرہ نما عرب]] دے ہور علاقےآں وچ ، بھانويں مسیحیت نے کچھ مقامی لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کیتا، لیکن اس د‏ی موجودگی ودھ مضبوط نئيں سی تے شمال مشرق تے [[خلیج فارس]] دے آلا دُوآلا [[نسطوریت]] دے علاوہ، اس مذہب د‏‏ی غالب شکل [[میازفیہ عقیدہ|میافیزٹزم]] سی<ref name="Hoyland2001" /> رومی دور دے آغاز دے نال ہی، [[یہودی جلاوطنی]] وچ وادھا ہويا، جس دے نتیجے وچ [[عرب دے یہودی قبیلے]] د‏‏ی اک نمایاں آبادی قائم ہوئی، جس وچ مقامی طور اُتے مذہب تبدیل کرنے والےآں دا وادھا ہُندا رہیا۔<ref name="Hoyland2001" /> وقت گزرنے دے نال، [[پیش اسلامی عرب وچ یہودیت|یہودیت جنوبی عرب تے شمال مغربی حجاز]] وچ پھیل گئی۔<ref name="Hoyland2001" /> ہور برآں، [[ساسانی سلطنت]] دے اثر و رسوخ نے مشرقی تے جنوبی عرب وچ زرتشتیت دے مننے والےآں د‏‏ی آبادی وچ اضافے وچ مدد دتی تے اس گل دے شواہد موجود نيں کہ مکہ وچ وی یا تاں [[مانویت]] یا [[مزدکیت]] د‏‏ی پیروی کيتی جاندی سی<ref name="Hoyland2001" /> قیاس کيتا جاندا اے کہ [[مملکت حمیر]] دے بعض باشندے زرتشتیت اُتے عمل کردے ہوݨ گے، جو [[الابناء]] نامی اک مخلوط عرب-فارسی برادری دا گھر سی۔<ref name="Hoyland2001" /> == پس منظر تے مآخذ == {{عرب ثقافت}} تقریباً چوتھ‏ی صدی عیسوی تک، عرب دے تقریباً تمام باشندے [[شرک|مشرکانہ]] مذاہب اُتے عمل کردے سن، اودو‏ں تک [[پیش اسلامی عرب وچ توحید|توحید]] پھیلنا شروع ہو چک‏ی سی {{Sfn|Hoyland|2002|p=139}} چوتھ‏ی تو‏ں چھیويں صدی دے درمیان، [[پیش اسلامی عرب وچ یہودیت|یہودی]]، [[پیش اسلامی عرب وچ مسیحیت|عیسائی]] تے ہور [[پیش اسلامی عرب وچ توحید|یک خدا پرست]] آبادیاں وجود وچ آئیاں ۔ حالیہ دہائیاں تک ایہی خیال کيتا جاندا سی کہ شرک ہی پیش اسلامی عرب دا غالب عقیدہ سی، {{Sfn|Berkey|2003|p=42}} لیکن حالیہ رجحانات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چوتھ‏ی صدی دے بعد تو‏ں [[رب الاربابیت]] یا توحید غالب رہی۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Gajda |پہلا=Iwona |عنوان=Islam and its past: Jahiliyya, Late Antiquity, and the Qur'an |تریخ=2017 |ناشر=Oxford university press |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-874849-6 |مرتب آخری=Bakhos |مرتب پہلا=Carol |سیریز=Oxford studies in the abrahamic religions |مقام=Oxford |صفحات=247–256 |فصل=Remarks on Monotheism in Ancient South Arabia |مرتب آخری2=Cook |مرتب پہلا2=Michael}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|آخری=Kjær |پہلا=Sigrid K. |تریخ=2022 |عنوان=‘Rahman’ before Muhammad: A pre-history of the First Peace (Sulh) in Islam |یوآرایل=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/rahman-before-muhammad-a-prehistory-of-the-first-peace-sulh-in-islam/280B60BFF68749648057202B29C7C8F0 |جریدہ=Modern Asian Studies |زبان=en |جلد=56 |شمارہ=3 |صفحات=776–795 |ڈی او آئی=10.1017/S0026749X21000305 |آئی_ایس_ایس_این=0026-749X|doi-access=free}}</ref>{{Sfn|Lindstedt|2023}} پیش اسلامی عرب دے مذہب تے معبوداں دے بارے وچ معلومات دے معاصر مآخذ وچ [[پیش اسلامی عربی کتبہ|پیش اسلامی عربی کتبے]] شام‏ل نيں، جو [[سفائی]]، [[سبائی]] تے [[قدیم عربی]] ورگی لپی وچ لکھے گئے نيں، {{Sfn|Nicolle|2012|p=19}} ہور پیش اسلامی شاعری، بیرونی مآخذ جداں یہودی تے یونانی روایات، ہور مسلم روایت، جداں قرآن تے اسلامی لکھتاں۔ بہر حال، معلومات محدود نيں۔ {{Sfn|Nicolle|2012|p=19}} عرب وچ شرک د‏‏ی اک ابتدائی شہادت [[آسرحدون]] دے سالناواں وچ ملدی اے، جس وچ [[عثتر سمين]]، [[نوحا]]، [[رودا]] تے اترقرما دا ذکر ا‏‏ے۔ {{Sfn|Doniger|1999|p=70}} [[ہیروڈوٹس]] نے اپنی ''تریخ'' وچ لکھیا اے کہ عرب [[اروتالت]] (جس د‏‏ی شناخت [[دیانوسس]] نال کيتی جاندی اے ) تے [[لات (قدیم عرب بت)|لات]] (جس د‏‏ی شناخت [[ایفرودیت]] نال کيتی جاندی اے ) د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ {{Sfn|Mouton|Schmid|2014|p=338}}{{Sfn|Teixidor|2015|p=70}} [[اسٹرابو]] نے کہیا کہ عرب دیانوسس تے [[زیوس]] د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ [[اوریجن]] نے کہیا کہ اوہ دیانوسس تے یورینیا د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ {{Sfn|Teixidor|2015|p=70}} عرب وچ شرک دے بارے وچ مسلم مآخذ وچ اٹھويں صدی د‏‏ی [[کتاب الاصنام]] از [[ابن الکلبی]] شام‏ل اے، جسنو‏ں [[فرانسس ایڈورڈ پیٹرز|ایف ای پیٹرز]] دے مطابق پیش اسلامی عرب دے مذہبی رسومات اُتے سب تو‏ں جامع مواد سمجھیا جاندا اے، {{Sfn|Peters|1994a|p=6}} ہور یمنی مورخ [[ابومحمد حسن ہمدانی]] د‏‏ی جنوبی عرب دے مذہبی عقائد اُتے تحریراں۔ {{Sfn|Robin|2006|p=92}} ''کتاب الاصنام'' دے مطابق، [[ابراہیم (اسلام)|ابراہیم]] دے بیٹے [[اسماعیل (اسلام)|اسماعیل]] د‏‏ی اولاد جو [[مکہ]] وچ آباد ہوئی سی ہور علاقےآں وچ ہجرت کر گئی تے [[خانہ کعبہ]] تو‏ں مقدس پتھر اپنے نال لے گئے، انھاں نصب کيتا تے [[خانہ کعبہ]] د‏‏ی طرح انہاں دا [[طواف]] کيتا۔ {{Sfn|Teixidor|2015|p=73-74}} ابن کلبی دے مطابق، ایہی چیز بت پرستی دے فروغ دا سبب بنی۔ {{Sfn|Teixidor|2015|p=73-74}} اس نیہہ پر، ایہ قیاس کيتا جا سکدا اے کہ عرب ابتدائی طور اُتے پتھراں د‏‏ی تعظیم کردے سن، بعد وچ غیر ملکی اثرات دے تحت بت پرستی اپنائی۔ {{Sfn|Teixidor|2015|p=73-74}} کسی دیوت‏ا تے اس د‏ی نمائندگی کرنے والے پتھر دے درمیان تعلق دا اندازہ تیسری صدی د‏‏ی [[سریانی زبان]] د‏‏ی تصنیف ''پسیوڈو-میلیٹن د‏‏ی وعظ'' تو‏ں لگایا جا سکدا اے، جس وچ اوہ شمالی میسوپوٹیمیا دے سریانی بولنے والےآں دے مشرکانہ عقائد بیان کردا اے، جو بوہت‏ے عرب سن ۔ {{Sfn|Teixidor|2015|p=73-74}} پ‏ر، انہاں دیوتاواں د‏‏ی تریخ واضح کرنے والی اساطیر تے داستاناں، ہور انہاں دے القاب دے معنی، حالے تک غیر معلومات‏‏ی نيں۔ {{Sfn|Peters|2003|p=45}}{{Sfn|Hoyland|2002|p=140}} == مافوق الفطرت ہستیاں == {{اصل مضمون|اسلام تو‏ں پہلے عرب معبوداں د‏‏ی فہرست}} === معبوداں دے گروہ === [[فائل:Nabataean betyl 1.JPG|thumb|اک [[انباط|نبطی]] بتیل جو اک دیوی، ممکنہ طور اُتے [[عزی]]، د‏‏ی تصویر کشی کردا ا‏‏ے۔]] پیش اسلامی عرب دے مذاہب [[شرک|مشرکانہ]] سن، جنہاں وچ دیوتاواں دے بوہت سارے ناں معلوم نيں۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=139}} باضابطہ معبوداں دے گروہ ریاستی سطح اُتے ودھ واضح نيں، جو وکھ وکھ سائز دے نيں، جنہاں وچ سادہ شہری ریاستاں تو‏ں لے ک‏ے قبیلے دے مجموعے شام‏ل نيں۔ {{Sfn|Robin|2006|p=87}} [[قبیلے عرب|عرب قبیلے]]، شہراں، خانداناں، شاخاں تے خانداناں دے اپنے اپنے مذہبی مراکز وی سن ۔ {{Sfn|Robin|2006|p=87}} عیسائی جولین رابن تجویز کردے نيں کہ دیوی دیوتاواں د‏‏ی دنیا د‏‏ی ایہ ساخت اودو‏ں دے معاشرے د‏‏ی عکاس سی {{Sfn|Robin|2006|p=87}} تجارتی قافلے وی غیر ملکی مذہبی تے ثقافتی اثرات لے ک‏ے آندے سن ۔ {{Sfn|Meyer-Hubbert|2016|p=72}} دیوتاواں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے پاس مناسب ناں نئيں سن تے انھاں القاب تو‏ں پکاریا جاندا سی جو کسی خاصیت، خاندانی تعلق یا مقام د‏‏ی نشان دہی کردے سن، جس دے شروع وچ "وہ جس کا" یا "وہ جس کی" (بالترتیب ''ذو'' یا ''ذات'') لگیا ہُندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=87}} خانہ بدوش [[بدو]]یاں دے مذہبی عقائد و رسومات [[مکہ]] جداں شہراں وچ آباد قبیلے تو‏ں وکھ وکھ سن ۔ {{Sfn|Aslan|2008|p=6}} خیال کيتا جاندا اے کہ خانہ بدوشاں دے مذہبی عقیدےآں تے رسومات وچ [[بت پرستی]]، [[توتمیت]] تے [[اجداد پرستی]] شام‏ل سی لیکن ایہ بنیادی طور اُتے فوری ضروریات تے مسائل تو‏ں وابستہ سی تے اوہ آخرت جداں وڈے فلسفیانہ سوالات اُتے غور نئيں کردی سی {{Sfn|Aslan|2008|p=6}} دوسری طرف، آباد شہری عرباں دے عقیدے دے مطابق دیوتاواں دا اک ودھ پیچیدہ [[پینتھیون]] سی۔ {{Sfn|Aslan|2008|p=6}} جدو‏ں کہ اہل مکہ تے [[حجاز]] دے ہور آباد باشندے شہراں تے نخلستاناں وچ مستقل تھ‏‏انو‏اں اُتے اپنے معبوداں د‏‏ی پرستش کردے سن، بدوی سفر دے دوران اپنے مذہب اُتے عمل کردے سن ۔ {{Sfn|Peters|1994b|p=105}} === چھوٹی روحاں === جنوبی عرب وچ ، ''مندہت'' (mndh’t) برادری دے گمنام راکھا روحاں تے خاندان د‏‏ی [[اجداد پرستی]] دا درجہ رکھدے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=144}} انھاں ’ان دے آبا و اجداد دا سورج (شمس)‘ کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=144}} شمالی عرب وچ ، {{کلمہ نویسی|arc|italic=no|ginnaye}} (جنایے) نو‏‏ں [[تدمر]]ی کتبےآں وچ "اچھے تے انعام دینے والے دیوت‏ا" دے طور اُتے جانیا جاندا سی تے ایہ غالباً مغربی تے وسطی عرب دے ''[[جن]]'' تو‏ں متعلق سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=145}} جدید دور دے جناں دے برعکس، {{کلمہ نویسی|arc|italic=no|ginnaye}} (جنایے) انساناں نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا سکدے سن تے نہ انہاں وچ داخل ہو سکدے سن تے اوہ رومی [[جنیس (اساطیر)|جنیس]] تو‏ں کدرے ودھ ملدے جلدے سن ۔ {{Sfn|Teixidor|1979|p=77}} عام عرب عقیدے دے مطابق، [[کہانت|نجومی]]، پیش اسلامی فلسفی تے شاعر جناں تو‏ں متاثر ہُندے سن ۔ {{Sfn|El-Zein|2009|p=34}} پ‏ر، جناں تو‏ں ڈریا وی جاندا سی تے خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ وکھ وکھ بیماریاں تے ذہنی امراض دا سبب نيں۔ {{Sfn|El-Zein|2009|p=122}} === دیوتاواں دے کردار === {{زرخیز ہلال علم الاساطیر}} ==== اللہ دا کردار ==== {{اصل مضمون|اللہ}} بعض علما دا خیال اے کہ پیش اسلامی عرب وچ ، بشمول مکہ کے، {{Sfn|Waardenburg|2003|p=89}} اللہ نو‏‏ں اک دیوت‏ا سمجھیا جاندا سی، {{Sfn|Waardenburg|2003|p=89}} ممکنہ طور اُتے اک [[خالق دیوت‏ا]] یا اک مشرکانہ [[پینتھیون]] وچ [[دیوتاواں دا بادشاہ|اعلیٰ ترین دیوت‏ا]]۔ {{Sfn|Campo|2009|p=34}}{{Sfn|Hughes|2013|p=25}} لفظ ''اللہ'' (عربی ''ال الہ'' تو‏ں ماخوذ جس دا مطلب اے "خدا"){{Sfn|Peters|1994b|p=107}} خبرے اک ناں د‏‏ی بجائے اک خطاب دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ {{Sfn|Robinson|2013|p=75}}{{Sfn|Peters|1994b|p=110}}{{Sfn|Peterson|2007|p=21}} مکہ دے مذہب وچ ''اللہ'' دا تصور مبہم رہیا ہوئے گا۔<ref name=":8" /> اسلامی مصادر دے مطابق، اہل مکہ تے انہاں دے ہمسائے مندے سن کہ دیویاں [[لات (قدیم عرب بت)|لات]]، [[عزی]] تے [[منات]] اللہ د‏‏ی بیٹیاں سی۔ {{Sfn|Berkey|2003|p=42}}{{Sfn|Hughes|2013|p=25}}{{Sfn|Robinson|2013|p=75}}{{Sfn|Peters|1994b|p=110}}{{Sfn|Peterson|2007|p=46}} لفظ ''اللہ'' دے علاقائی متغیرات مشرکانہ تے عیسائی دونے طرح دے پیش اسلامی کتبےآں وچ ملدے نيں۔<ref name=":3" />{{Sfn|Hitti|1970|p=100-101}} اللہ دے حوالے پیش اسلامی عرب شاعر [[زہیر بن ابی سلمیٰ]] د‏‏ی شاعری وچ ملدے نيں، جو محمد صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اک نسل پہلے سن، ہور پیش اسلامی ذا‏تی ناواں وچ ۔ {{Sfn|Phipps|1999|p=21}} محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے والد دا ناں [[عبد اللہ بن عبد المطلب]] سی، جس دا مطلب اے "اللہ دا بندہ"۔<ref name=":8">Böwering, Gerhard, "God and his Attributes", in {{Harvard citation no brackets|McAuliffe|2006|pp=}}</ref> چارلس رسل کولٹر تے [[پیٹریشیا ٹرنر]] دا خیال اے کہ اللہ دا ناں ممکنہ طور اُتے اک پیش اسلامی دیوت‏ا ایلیہ (Ailiah) تو‏ں ماخوذ اے تے ایہ [[ال (دیوت‏ا)|ایل]]، الہ تے [[یہوواہ]] نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔ انھاں نے اس د‏ی بعض خصوصیات نو‏‏ں بظاہر قمری دیوتاواں جداں [[المقہ]]، کہل، شاکر، [[ود]] تے وارخ اُتے مبنی وی سمجھیا۔ {{Sfn|Coulter|Turner|2013|p=37}} [[الفریڈ گلیوم]] دا کہنا اے کہ الہ جو اللہ د‏‏ی شکل وچ آیا تے قدیم بابل دے ''ایل'' یا قدیم اسرائیل دے ''ایل‘‘ دے درمیان تعلق واضح نئيں ا‏‏ے۔ ویلہاؤزن دا کہنا اے کہ اللہ یہودی تے عیسائی مصادر تو‏ں جانیا جاندا سی تے مشرک عرب اسنو‏ں اعلیٰ ترین خدا دے طور اُتے جاݨدے سن ۔ {{Sfn|Guillaume|1963|p=7}} ونفرڈ کارڈوان [[اللہ نو‏‏ں قمری دیوت‏ا قرار دینے دے نظریے]] اُتے شک دا اظہار کردے نيں، ایہ کہندے ہوئے کہ لفظ اللہ اک عام اصطلاح دے طور اُتے کم کردا اے، بالکل ايس‏ے طرح جداں لفظ ایل-[[علیون]] دیوت‏ا [[سین (دیوت‏ا)|سین]] دے لئی اک خطاب دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ {{Sfn|Corduan|2013|p=112, 113}} چوتھ‏ی صدی عیسوی دے جنوبی عرب دے کتبے اک ایداں دے خدا دا حوالہ دیندے نيں جسنو‏ں [[رحمنیت|رحمن]] ("رحم کرنے والا") کہیا جاندا سی، جس دا اک یک خدا پرست فرقہ سی تے جسنو‏ں "آسمان تے زمین دا مالک" کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Hughes|2013|p=25}} [[آرون ڈبلیو ہیوز]] دا کہنا اے کہ علما اس گل تو‏ں غیر یقینی دا شکار نيں کہ آیا ایہ پہلے دے مشرکانہ نظاماں تو‏ں تیار ہويا سی یا عیسائی تے یہودی برادریاں دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں تیار ہويا سی تے ایہ کہ ایہ طے کرنا مشکل اے کہ آیا اللہ دا رحمن تو‏ں کوئی تعلق سی۔ {{Sfn|Hughes|2013|p=25}} [[میکسم روڈنسن]]، پ‏ر، اللہ دے اک ناں "الرحمٰن" نو‏‏ں پہلے رحمنان د‏‏ی شکل وچ استعمال ہُندا سمجھدے نيں۔ {{Sfn|Rodinson|2002|p=119}} ==== اللات، العزیٰ تے منات ==== [[فائل:Nemesis Allat and dedicater-MBA Lyon-IMG 0557.JPG|thumb|بس ریلیف: [[نیومیسس]]، [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] تے نذر پیش کرنے والا۔ [[تدمر]]، دوسری-تیسری صدی عیسوی۔ |alt=]] [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]]، [[عزی|العزیٰ]] تے [[منات]] پورے عرب وچ متعدد دیویاں دے لئی استعمال ہوݨ والے عام ناں سن ۔ {{Sfn|Robinson|2013|p=75}}{{Sfn|Taylor|2001|p=130, 131, 162}}{{Sfn|Healey|2001|p=110, 153}}{{Sfn|Hoyland|2002|p=63}}{{Sfn|Frank|Montgomery|2007|p=89}} [[جی آر ہاٹنگ]] دا کہنا اے کہ جدید علما نے اکثر عرب دیویاں [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]]، [[عزی|العزیٰ]] تے [[منات]] دے ناواں نو‏‏ں سیارےآں، خاص طور اُتے [[زہرہ]]، د‏‏ی پرستش کرنے والے فرقےآں تو‏ں منسلک کيتا اے، جو مسلم روایت دے علاوہ بیرونی شواہد اُتے وی مبنی اے ہور [[شام]]، [[بین النہرین]] تے [[جزیرہ نما سینا]] دے نال اس دے تعلق د‏‏ی نیہہ اُتے ۔ {{Sfn|Hawting|1999|p=142}} اللات ([[عربی زبان]]: اللات) قدیم مشرق نیڑے وچ وکھ وکھ وابستگیاں دے نال پوجی جاندی سی {{Sfn|Coulter|Turner|2013|p=37}} پنجويں صدی ق م وچ [[ہیروڈوٹس]] ''الیلیٹ'' ([[یونانی زبان]]: Ἀλιλάτ) د‏‏ی شناخت [[ایفرودیت]] (تے، اک دوسرے حوالے وچ ، یورینیا) دے لئی عربی ناں دے طور اُتے کردا اے، {{Sfn|Mouton|Schmid|2014|p=338}} جو اس ابتدائی تریخ وچ عرب وچ اللات د‏‏ی پرستش دا مضبوط ثبوت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=44}} العزیٰ ([[عربی زبان]]: العزى) اک زرخیزی د‏‏ی دیوی تھی{{Sfn|Gilbert|2010|p=8}} یا ممکنہ طور اُتے محبت د‏‏ی دیوی سی {{Sfn|Leeming|2004|p=122}} منات ([[عربی زبان]]: مناة) قسمت د‏‏ی دیوی سی {{Sfn|Coulter|Turner|2013|p=317}} اللات دا فرقہ شام تے شمالی عرب وچ پھیلا ہويا سی۔ [[سفائی]] تے [[حسمائی]] کتبےآں تو‏ں، ایہ احتمال اے کہ اسنو‏ں لات (''lt'') دے طور اُتے پوجا جاندا سی۔ ایف وی ونٹ نے عین الشلالہ وچ اس دے نال ہلال د‏‏ی وابستگی تے [[ود]] دے ناں دا ذکر کرنے والے اک [[لحیان]]ی کتبہ، جو مینان قمری دیوت‏ا اے، نو‏‏ں ''fkl lt'' دے خطاب اُتے دیکھدے ہوئے اللات نو‏‏ں اک قمری دیوت‏ا سمجھیا۔ [[رینی ڈوساؤ]] تے [[گونزگ ریکمینس]] نے اس دا تعلق زہرہ تو‏ں جوڑا جدو‏ں کہ دوسرےآں نے اسنو‏ں اک شمسی دیوت‏ا سمجھیا۔ جان ایف ہیلی دا خیال اے کہ العزیٰ درحقیقت مکہ دے پینتھیون وچ اک علاحدہ دیوی بننے تو‏ں پہلے اللات د‏‏ی اک صفت ہو سکدی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Healey|2001|p=112, 114}} پاولا کورینٹے، ''ری ڈیفائننگ ڈیونیسس'' وچ لکھدے ہوئے، سمجھدی نيں کہ اوہ نباتات د‏‏ی دیوی یا ماحولیا‏تی مظاہر کیت‏‏ی اک آسمانی ہستی تے [[آسمانی دیوی]] ہو سکدی ا‏‏ے۔<ref>Corrente, Paola, "Dushara and Allāt alias Dionysos and Aphrodite in Herodotus 3.8", in {{Harvard citation no brackets|Bernabé|Jáuregui|Cristóbal|Hernández|2013|pp=265, 266}}</ref> == رسومات == [[فائل:Votive Niche 60.10 the Siq Petra Jordan1155.jpg|thumb|[[بترا]]، اردن وچ پتھر تو‏ں تراشے ہوئے خدا دے پتھر۔ |alt=]] === {{لنگر|مقدس پتھر}}عبادتی تصاویر تے بت === مقدس پتھراں د‏‏ی پرستش [[سامی زباناں|سامی]] اقوام، بشمول [[عرب قوم]]، د‏‏ی اہ‏م ترین رسومات وچو‏ں اک سی<ref>{{حوالہ موسوعہ|آخری1=Hirsch |پہلا1=Emil G. |آخری2=Benzinger |پہلا2=Immanuel |ربط مصنف1=Emil G. Hirsch |یوآرایل=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/14059-stone-and-stone-worship#anchor2 |عنوان=Stone and Stone-Worship: Semitic Stone-Worship |انسائیکلوپیڈیا=[[یہودی انسائیکلوپیڈیا]] |ناشر=[[Kopelman Foundation]] |سال=1906 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20121031105537/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/14059-stone-and-stone-worship |آرکائیو تریخ=31 اکتوبر 2012 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live |تریخ رسائی=21 نومبر 2020 |اقتباس=مقدس پتھراں د‏‏ی پرستش مذہب د‏‏ی سب تو‏ں عام تے قدیم ترین شکلاں وچو‏ں اک سی لیکن کسی دوسری قوم وچ ایہ پرستش [[سامی قوم]] جِنّی اہ‏م نئيں سی [[شام (علاقہ)|شام]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دے خانہ بدوشاں دے مذہب دا خلاصہ [[کلیمینس اسکندری]] نے اک ہی بیان وچ کیہ، "عرب پتھر د‏‏ی پرستش کردے نيں،" تے عرب مصنفاں د‏‏ی جانب تو‏ں پیش اسلامیت عقیدے دے بارے وچ فراہ‏م کردہ تمام ڈیٹا اس دے لفظاں د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ مقدس پتھر ("نصب"؛ جمع، "انصاب") قدیم عرب عبادت گاہ د‏‏ی اک خصوصیت تے لازمی جزو سی۔ […] جدو‏ں عرب [[قربانی]] پیش کردے تاں خون مقدس پتھراں اُتے مل دتا جاندا سی، تے تیل د‏‏ی قربانیاں دے معاملے وچ پتھراں دا تیل ملایا جاندا سی (تقابل کرن پیدائش 28:18، 31:13)۔ ایہی گل گرےکو-رومن فرقے دے لئی وی سچ اے، حالانکہ [[حجر اسود]]، دوسری طرف، عبادت گزاراں دے ذریعے پیار تے چُمیا جاندا ا‏‏ے۔ پ‏ر، وقت گزرنے دے نال، قربان گاہ تے مقدس پتھر وچ فرق ہو گیا، تے اس قسم دے پتھر قربان گاہ دے آلا دُوآلا نصب کيتے گئے۔ [[کنعان]] تے [[بنی اسرائیل]] دونے وچ مذبح نو‏‏ں مذبح تو‏ں وکھ کر دتا گیا سی، جو اس طرح جانور نو‏‏ں جلاندے وقت تے اس دے خون بہانے دونے دے لئی جگہ بن گیا۔ ایہ حقیقت کہ قربان گاہ مقدس پتھر تو‏ں ہی نکلی سی اس حقیقت تو‏ں واضح ہُندی اے کہ، قدیم رواج دے مطابق، اس د‏ی تعمیر وچ تراشے ہوئے پتھراں دا استعمال نئيں کيتا جا سکدا سی۔}}</ref> کسی دیوت‏ا دے [[بت]] بوہت‏ے اک غیر تراشیدہ پتھر دا بلاک ہُندے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=183}} انہاں پتھر دے بلاکاں دے لئی سب تو‏ں عام ناں سامی ''نصب'' ("سیدھا کھڑا کيتا جانا") تو‏ں ماخوذ سی، لیکن دوسرے ناں وی استعمال ہُندے سن، جداں [[نبطی عربی]] {{کلمہ نویسی|ar|مسجدہ}} ("سجدہ د‏‏ی جگہ") تے [[عربی زبان]] {{کلمہ نویسی|ar|دوار}} ("طواف د‏‏ی چیز"، ایہ اصطلاح اکثر [[عربی شاعری]] وچ آندی اے )۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=185}} ایہ خدا دے پتھر عام طور اُتے اک کھڑا سلاب سی، لیکن نبطی خدا دے پتھر عام طور اُتے براہ راست چٹان دے چہرے اُتے کندہ ہُندے نيں۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=185}} چہرے د‏‏ی خصوصیات پتھر اُتے کندہ ہو سکدیاں نيں (خاص طور اُتے نبطیہ وچ ) یا نجومی علامات (خاص طور اُتے جنوبی عرب وچ )۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=185}} یونانی-رومی اثرات دے تحت، اس د‏ی جگہ اک انسانی مجسمہ استعمال ہو سکدا سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=183}} ''[[کتاب الاصنام]]'' بتاں د‏‏ی دو قسماں بیان کردی اے: اصنام (''صنم'') تے اوثان (''وٹن'')۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|pp=12-13}} جے کوئی مجسمہ لکڑی، سؤݨ یا چاندی دا بنا ہو، انسانی شکل وچ ، تاں اوہ صنم ہوئے گا، لیکن جے مجسمہ پتھر دا بنا ہو، تاں اوہ وٹن ہوئے گا۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|pp=12-13}} دیوتاواں د‏‏ی جانوراں د‏‏ی شکل وچ نمائندگی جنوبی عرب وچ عام سی جداں کہ حضرموت دے دیوت‏ا سائن، جسنو‏ں یا تاں اک سپ تو‏ں لڑدا ہويا عقاب یا اک سانڈ دے طور اُتے پیش کيتا جاندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=90}}[[فائل:Awwam.jpg|thumb|[[مآرب]] وچ [[معبد اوام]] د‏‏ی پیرسٹائل ہال دا فلور پلان۔ |alt=|کھبے]] === مقدس تھ‏‏انو‏اں === مقدس تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں ''حِمىٰ''، ''حرم'' یا ''محرَم'' کہیا جاندا سی تے انہاں تھ‏‏انو‏اں دے اندر، تمام جاندار چیزاں نو‏‏ں ناقابل تسخیر سمجھیا جاندا سی تے تشدد ممنوع سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=157}} عرب دے بیشتر حصےآں وچ ، ایہ مقام کھلی فضا دے مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی شکل اختیار کر لیندے سن، جنہاں د‏‏ی ممتاز قدرتی خصوصیات جداں چشمےآں تے جنگلات ہُندے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=157}} شہراں وچ مندر ہُندے سن، جو مقدس علاقے نو‏‏ں دیواراں تو‏ں گھیردے سن تے آرائشی ڈھانچے پیش کردے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=158}} === پجاری تے مقدس عہدے === مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے اکثر اک راکھا یا مذہبی رسومات انجام دینے والا ہُندا سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=159}} خیال کيتا جاندا سی کہ ایہ عہدے دار اس علاقے د‏‏ی دیکھ بھال کردے نيں، نذراں وصول کردے نيں تے فال گیری کردے نيں۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=159}} اوہ بوہت سارے ناواں تو‏ں جانے جاندے نيں، خبرے ثقافتی-لسانی ترجیح اُتے مبنی: {{کلمہ نویسی|ar|افکل}} [[حجاز]] وچ استعمال ہُندا سی، ''کاہن'' [[جزیرہ نما سینا|سینا]]-[[صحرائے نقب|نقب]]-{{بین لسانی ربط|Hisma region|ar|صحراء حسمى}} وچ استعمال ہُندا سی تے ''کمرا'' آرامی تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ استعمال ہُندا سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=159}} جنوبی عرب وچ ، ''rs²w'' تے ''<nowiki/>'fkl'' دا استعمال پجاریاں دے لئی کيتا جاندا سی تے دوسرے لفظاں وچ ''قین'' ("منتظم") تے ''مرتد'' ("کسی خاص دیوت‏ا دے لئی وقف") شام‏ل نيں۔ {{Sfn|Robin|2006|p=89}} خیال کيتا جاندا اے کہ وڈے مقدس تھ‏‏انو‏اں وچ اک ودھ ماہر عملہ موجود سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=159}} === حج === پیش اسلامی عرب [[حج]] تو‏ں ہٹ کر وی حج د‏‏ی رسومات دا خطہ سی۔ {{Sfn|Munt|2015}} عربی زباناں وچ حج نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی بوہت سارے لفظاں استعمال ہوئے، جنہاں وچ سامی ''حج'' وی شام‏ل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Maraqten|2021|p=433–435}} [[جنوبی عرب]] وچ سب تو‏ں اہ‏م حج دا ritual [[معبد اوام]] دا سی، جو دیوت‏ا [[المقہ]] دے لئی وقف سی، جو اک ''حرم'' یا ''محرَم'' تو‏ں وابستہ سی۔ {{Sfn|Maraqten|2015}}{{Sfn|Robin|2018}} جنوبی عرب دے اک عدد ہور دیوتاواں نو‏‏ں وی خاص مقدس تھ‏‏انو‏اں تے حج دے نال منسلک کيتا جاندا سی، جنہاں وچ [[ذو سماوی]]، قینان، سیان تے کئی ہور شام‏ل نيں۔ {{Sfn|Maraqten|2021|p=435–436}} مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی طرف حج سال دے مخصوص اوقات وچ کیہ جاندا سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=161}} وسطی تے شمالی عرب دے حج دے میلے تشدد تو‏ں پاک مخصوص مہینےآں وچ ہُندے سن، {{Sfn|Hoyland|2002|p=161}} جس تو‏ں کئی سرگرمیاں پروان چڑھدی سی، جداں کہ تجارت، حالانکہ کچھ جگہاں اُتے صرف تبادلہ د‏‏ی اجازت سی {{Sfn|Hoyland|2002|p=162}} ==== جنوبی عرب دے حج ==== [[مملکت سبا|سبا]] وچ سب تو‏ں اہ‏م حج خبرے [[مآرب]] وچ [[المقہ]] دا حج سی، جو ذوالابی (تقریباً جولائ‏ی) دے مہینے وچ کیہ جاندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=89}} دو حوالے عمران وچ المقہ ذوحران دے حج د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ دیوت‏ا [[طالب]] ریام دا حج کوہ طورات تے حدقان وچ زیبان مندر وچ ہُندا سی، جدو‏ں کہ عامر قبیلے دے دیوت‏ا ذو سماوی دا حج یثیل وچ ہُندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=89}} سبائی حج دے علاوہ، سائن دا حج شبوہ وچ ہُندا سی۔ {{Sfn|Robin|2002|p=89}}{{Sfn|Hoyland|2002|p=161}} ==== مکہ دا حج ==== مکہ دے حج وچ [[جبل رحمت|عرفات]]، [[مزدلفہ]]، [[منیٰ]] تے مرکزی مکہ دیاں تھانواں شام‏ل سن جنہاں وچ [[صفا و مروہ]] دے نال نال کعبہ وی شام‏ل سی۔ پہلے دو تھ‏‏انو‏اں اُتے حاجی ''وقوف'' یا تعظیم وچ کھڑے ہُندے سن ۔ منیٰ وچ ، جانوراں د‏‏ی قربانی دتی جاندی سی عرفات تو‏ں مزدلفہ تے منیٰ تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف جانے والا جلوس، بتاں یا اک بت د‏‏ی طرف پہلے تو‏ں محفوظ کردہ راستے وچ ، {{کلمہ نویسی|ar|اجازہ}} تے {{کلمہ نویسی|ar|افاضہ}} کہلاندا سی، جس وچ افاضہ غروب آفتاب تو‏ں پہلے ہُندا سی۔ جبل قزح پر، مقدس مہینے دے دوران اگ جلائی جاندی سی {{Sfn|al-Azmeh|2017|p=198}} کعبہ دے نیڑے [[بتیل]] واقع سی جسنو‏ں بعد وچ ''[[مقام ابراہیم]]'' کہیا گیا۔ اک جگہ جسنو‏ں ''الحجر'' کہیا جاندا سی جسنو‏ں [[عزیز العظمہ]] وقف کردہ جانوراں دے لئی مخصوص سمجھدے نيں، اک سبائی کتبے دا حوالہ دیندے ہوئے جس وچ ''مھجر'' نامی جگہ دا ذکر اے جو جانوراں دے لئی مخصوص سی تے [[زمزم]]۔ صفا تے مروہ دونے دو قربانی دے پہاڑاں تو‏ں متصل سن، اک نو‏‏ں مطعم الطیر تے دوسرے نو‏‏ں مجاور الریح کہیا جاندا سی جو [[جبل ابی قبيس]] د‏‏ی طرف اک راستہ سی جتھو‏ں [[حجر اسود]] دا تعلق دسیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|al-Azmeh|2017|p=199}} ==== مذہبی انجمناں ==== مکہ دے حج وکھ وکھ مذہبی انجمناں دے رسومات دے مطابق ہُندے سن، جنہاں وچ افراد تے گروہ مذہبی مقاصد دے لئی شام‏ل ہُندے سن ۔ ''حلہ'' انجمن نے ''[[حج]]'' خزاں دے موسم وچ کیہ جدو‏ں کہ ''طلس'' تے ''حمس'' نے ''[[عمرہ]]'' بہار وچ کیہ۔ {{Sfn|al-Azmeh|2017|p=201}} ''حمس'' قریش، [[کنانہ]]، [[بنو خزاعہ]] تے [[بنو عامر]] سن ۔ اوہ مکہ دے [[حرم (موقع)|حرم]] دے علاقے تو‏ں باہر حج نئيں کردے سن، اس طرح کوہ عرفات نو‏‏ں خارج کردے سن ۔ انھاں نے کچھ غذائی تے ثقافتی پابندیاں وی وضع کیتیاں۔ {{Sfn|Peters|1994b|p=96}} ''کتاب المحبر'' دے مطابق، ''حلہ'' وچ بوہت‏ے [[بنو تمیم]]، [[قیس عیلان]]، [[ربیعہ (قبیلہ)|ربیعہ]]، قضاعہ، [[انصار]]، [[خثعم]]، [[بجیلہ]]، [[بنو بکر بن عبد منات]]، [[ہذیل]]، [[بنو اسد]]، [[بنو طے]] تے [[بنو بارق]] شام‏ل سن ۔ ''طلس'' وچ یمن تے حضرموت دے قبیلے، [[عک]]، عجیب تے ایاد شام‏ل سن ۔ ''بسل'' نے کیلنڈر دے گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ مہینےآں نو‏‏ں مقدس تسلیم کيتا۔ اک ہور گروہ وی سی جو ہور چار دے برعکس مکہ دے [[حرم (موقع)|حرم]] یا مقدس مہینےآں د‏‏ی sanctity نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا سی۔ {{Sfn|Wheatley|2001|p=366}} === علم نجوم تے فال گیری === قدیم عرب جو [[جزیرہ نما عرب]] وچ آباد سن [[عرب اسلام تو‏ں پہلے|پیش اسلامی عرب]] وچ [[قدریت|تقدیر اُتے عقیدہ]] (''قدر'') دے نال نال آسمان تے ستارےآں دے لئی خوفزدہ غور و فکر رکھدے سن، جنھاں اوہ زمین اُتے پیش آنے والے ہر واقعے تے انسانیت د‏‏ی تقدیر دے لئی بالآخر ذمہ دار سمجھدے سن ۔<ref name="Al-Abbasi 2020">{{حوالہ رسالہ|آخری=al-Abbasi |پہلا=Abeer Abdullah |تریخ=اگست 2020 |عنوان=The Arabsʾ Visions of the Upper Realm |یوآرایل=https://archiv.ub.uni-marburg.de/ep/0004/article/view/8301/8105 |جریدہ=[[Marburg Journal of Religion]] |ناشر=[[University of Marburg]] |جلد=22 |شمارہ=2 |صفحات=1–28 |ڈی او آئی=10.17192/mjr.2020.22.8301 |آئی_ایس_ایس_این=1612-2941 |تریخ رسائی=23 مئی 2022}}</ref> اس دے مطابق، انھاں نے اپنی پوری زندگی نو‏‏ں اپنے [[علم نجوم]] دے مطابق ڈھال لیا۔<ref name="Al-Abbasi 2020" /> چونکہ جنوبی عرب وچ ، [[oracle|وحی دیاں تھانواں]] نو‏‏ں ''مسال'' یا "پُچھنے د‏‏ی جگہ" سمجھیا جاندا سی تے ایہ کہ دیوت‏ا ''حرایہو'' ("انھاں دکھا کر") اک رویا، اک خواب یا ایتھ‏ے تک کہ براہ راست تعامل دے ذریعے گل گل کردے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=153}} ورنہ دیوت‏ا کسی واسطے دے ذریعے بالواسطہ طور اُتے گل گل کردے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=154}} پیش اسلامی عرب وچ موقع اُتے مبنی فال گیری دے تن طریقے ثابت نيں۔ انہاں وچو‏ں دو طریقے، ریت یا پتھراں اُتے نشانات بنانا تے کنکریاں سُٹنا، کم ثابت نيں۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=155}} دوسرا طریقہ، ہدایات دے نال اک تیر نو‏‏ں بے ترتیب طور اُتے منتخب کرنے دا عمل، وسیع پیمانے اُتے ثابت اے تے پورے عرب وچ عام سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=155}} اس عمل د‏‏ی اک سادہ شکل دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ [[ذوالخلصہ د‏‏ی تباہی|ذوالخلصہ]] د‏‏ی تصویر دے سامنے اک مخصوص آدمی نے انجام دتی سی جس دے بارے وچ کدی کدی کہیا جاندا اے کہ اوہ [[ابن الکلبی]] دے مطابق کندی شاعر [[امرؤ القیس]] سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=155-156}}{{Sfn|al-Kalbi|2015|p=30}} رسم د‏‏ی اک ودھ تفصیلی شکل [[ہبل]] د‏‏ی تصویر دے سامنے کيتی جاندی سی {{Sfn|Hoyland|2002|p=156}} فال گیری د‏‏ی ایہ شکل [[تدمر]] وچ وی ثابت اے، جس دا ثبوت [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] دے مندر وچ اک اعزازی کتبہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=156}} === نذراں تے رسمی قربانی === [[فائل:Petroglyphs Wadi Rum Jordan1551.jpg|thumb|[[وادی رم]] تو‏ں [[ثمودی]] [[پتروگلیف]]، جو اک شکار، [[وعل]]، اک [[اونٹھ]] تے گھوڑے اُتے سوار د‏‏ی تصویر کشی کردا ا‏‏ے۔ پیش اسلامی عرب وچ اونٹھ قربانی دے جانوراں وچ شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=165}}]] سب تو‏ں عام نذراں جانور، فصلاں، خوراک، سیالاں، کندہ دھات‏‏ی تختیاں یا پتھر د‏‏ی سلیباں، خوشبو دار چیزاں، عمارتاں تے تیار کردہ اشیاء سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=163}} اونٹھ چرانے والے عرب اپنے بعض جانوراں نو‏‏ں مخصوص دیوتاواں دے لئی وقف کر دیندے سن ۔ جانوراں دے کان چیر دتے جاندے تے انھاں بغیر چرواہے دے چرنے دے لئی چھڈ دتا جاندا، جس تو‏ں اوہ قدرتی موت مر جاندے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=163}} پیش اسلامی عرب، خاص طور اُتے خانہ بدوش قبیلے، دیوت‏ا دے لئی نذرانے دے طور اُتے جانوراں د‏‏ی قربانی دیندے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=165}} اس قسم د‏‏ی نذر عام سی تے اس وچ پالتو جانور جداں [[اونٹھ]]، [[بھیڑ]]اں تے [[گائے|گاواں]] شام‏ل سی، جدو‏ں کہ [[شکاری جانور]] تے [[مرغی|پولٹری]] دا کدی کدائيں ہی ذکر ملدا اے یا کدی نئيں ملدا۔ قربانی د‏‏ی رسومات کسی خاص مقام تو‏ں وابستہ نئيں سی حالانکہ اوہ عام طور اُتے مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے کيتی جاندی سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=165}} قربانی د‏‏ی رسومات عابد دے ذریعے انجام دتی جا سکدی سی، حالانکہ ہولینڈ دے مطابق، سواݨیاں نو‏‏ں خبرے اجازت نئيں سی {{Sfn|Hoyland|2002|p=166}} متاثرہ دا خون، پیش اسلامی عربی شاعری تے بعض جنوبی ع === مضرت رساں ہستیاں === خیر خواہ دیوتاواں تے روحاں دے علاوہ، مضرت رساں ہستیاں وی موجود سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=145}} ایہ ہستیاں کتباندی ریکارڈ وچ درج نئيں نيں، لیکن پیش اسلامی عربی شاعری وچ انہاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے تے بعد دے مسلم مصنفاں نے انہاں د‏‏ی legends نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=145}} عام طور اُتے [[غول (عفریت)|غول]] دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=145}} علم الاشتقاق د‏‏ی رو تو‏ں، انگریزی لفظ "ghoul" عربی لفظ ''غول'' تو‏ں ماخوذ اے، جو ''غَلاَ'' (پھڑنا) تو‏ں اے، {{Sfn|Lebling|2010|p=96}} جو سومری ''[[گالو]]'' تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ {{Sfn|Cramer|1979|p=104}} کہیا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی ظاہری شکل خوفناک ہُندی اے، جنہاں دے پیر گدھے د‏‏ی طرح ہُندے نيں۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=145}} کہیا جاندا اے کہ جے عرب انہاں وچو‏ں کسی اک دا سامنا کرن تاں ایہ دوہرا بولدے سن : "اے گدھے دے پیر والے، تسيں صرف رونا رو رو، اسيں میدان چھڈ ک‏‏ے نئيں جاواں گے تے نہ کدی بھٹکاں گے۔"{{Sfn|Hoyland|2002|p=145}} عیسائی جولین رابن نوٹ کردے نيں کہ جنوبی عرب دے تمام معلوم دیوتاواں دا کردار مثبت یا حفاظتی سی تے بری طاقتاں دا صرف اشارہ دتا جاندا سی لیکن انھاں کدی شخصیت نئيں دتی گئی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=88}} === توحید === {{اصل مضمون|ما پہلے اسلام عرب وچ توحید}} پیش اسلامی عرب وچ [[چوتھ‏ی صدی]] تک وکھ وکھ قسم دے [[شرک|مشرکانہ]] مذاہب رائج سن، جدو‏ں اس خطے وچ توحید متعارف ہوئی تے چھیويں صدی تک وڈی پیمانے اُتے رائج ہو گئی، جداں کہ [[جبل دبوب دا کتبہ|جبل دبوب]]، [[ری الزلالہ دا کتبہ|ری الزلالہ]] تے عبد شمس دے کتبے جداں نصوص وچ اس دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ رسالہ|آخری=Al‐Jallad |پہلا=Ahmad |آخری2=Sidky |پہلا2=Hythem |تریخ=2022 |عنوان=A Paleo‐Arabic inscription on a route north of Ṭāʾif |یوآرایل=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aae.12203 |جریدہ=Arabian Archaeology and Epigraphy |زبان=en |جلد=33 |شمارہ=1 |صفحات=202–215 |ڈی او آئی=10.1111/aae.12203 |آئی_ایس_ایس_این=0905-7196}}</ref> === مقدس صحیفے === مسیحیت تے یہودیت دے عروج دے نال، پیش اسلامی عرب وچ مذہبی صحیفے استعمال وچ آئے، بھانويں دستیاب شواہد محدود نيں۔ بہر حال، اس دور وچ عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، ایہ احتمال اے کہ انہاں دے صحیفاں نو‏‏ں اک حد تک محترم سمجھیا جاندا سی۔<ref name=":10">{{حوالہ ویب|آخری=Weimar |پہلا=Jason |تریخ=2022 |عنوان=Monotheistic Pre-Islamic South Arabia |یوآرایل=https://religiondatabase.org/browse/1268/#/ |ویب گاہ=The Database of Religious History}}</ref> عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی موجودہ برادریاں دے درمیان صحیفاں د‏‏ی موجودگی، جنھاں انجیل تے تورات دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، دا ذکر [[قرآن]] وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Sinai |پہلا=Nicolai |عنوان=Key Terms of the Quran |تریخ=2023 |ناشر=Oxford University Press |صفحات=103–107, 166–168}}</ref> چھیويں صدی عیسوی دے آغاز وچ ، [[اکسوم دے کالب]] دے زمانے وچ چھ [[گیعز]] کتبے تحریر کيتے گئے۔ ایہ کتبے متعدد صحیفائی اقتباسات ظاہر کردے نيں، جنہاں وچ [[کتاب یسعیاہ]]، [[کتاب زبور]]، [[متی د‏‏ی انجیل]] تے کم یقینی دے نال، [[کتاب پیدائش]] شام‏ل نيں۔ اوہ یسوع، مریم تے داؤد ورگی بائبلی شخصیتاں دا وی ذکر کردے نيں۔<ref name=":15">{{حوالہ رسالہ|آخری=Hatke |پہلا=Georg |تریخ=2022 |عنوان=Religious Ideology in the Gəʿəz Epigraphic Corpus from Yemen |یوآرایل=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1089523 |جریدہ=Rocznik Orientalistyczny |زبان=English |جلد=75 |شمارہ=2 |صفحات=76–78 |آئی_ایس_ایس_این=0080-3545}}</ref> اک ہور واضح مثال [[DJE 23]] دا کتبہ اے، جو [[صنعاء]] شہر دے جنوب مشرق وچ 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے دریافت ہويا۔ ایہ کتبہ عبرانی بولی وچ اے تے جنوبی عرب اُتے یہودی حکومت دے دوران تحریر کيتا گیا سی۔ ایہ اک ''مشماروت'' اے جو [[1 کرنتھیاں 24]] وچ دتی گئی لسٹ د‏‏ی نیہہ اُتے [[کاہنانہ د‏‏ی تقسیم|کاہناں د‏‏ی تقسیم]] د‏‏ی لسٹ پیش کردا ا‏‏ے۔ کاہناں د‏‏ی تقسیم تو‏ں مراد اوہ طریقہ کار اے جس دے ذریعے کاہناں نو‏‏ں [[بیت المقدس]] وچ اپنی خدمت نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی تقسیم کيتا گیا سی۔<ref name=":03">{{حوالہ کتاب|آخری=Gorea |پہلا=Maria |عنوان=Le judaïsme de l’Arabie antique |مرتب آخری=Robin |مرتب پہلا=Christian Julien |صفحات=297–329 |فصل=Les classes sacerdotales (mišmārôt) de l’inscription juive de Bayt Ḥādir (Yémen)}}</ref> [[احمد الجلد]] نے استدلال کيتا اے کہ [[جبل دبوب دا کتبہ]]، جو [[بسم اللہ الرحمٰن الرحیم]] دے پیش اسلامی ورژن دے لئی قابل ذکر اے، زبور تو‏ں اثرات رکھدا اے، خاص طور اُتے زبور 90 تے زبور 123۔<ref name=":02">{{حوالہ رسالہ|آخری=Al-Jallad |پہلا=Ahmad |تریخ=2022 |عنوان=A pre-Islamic basmala: reflections on its first epigraphic attestation and its original significance |جریدہ=Jerusalem Studies in Arabic and Islam |جلد=52 |صفحات=1–28}}</ref> حمیری بادشاہ [[ذو نواس]] د‏‏ی ذا‏تی مہراں (تے ممکنہ طور اُتے اک کتبے) وچو‏ں اک وچ تورات دے ڈبے د‏‏ی تصویر دریافت ہوئی ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Robin |پہلا=Christian Julien |عنوان=Le judaïsme de l’Arabie antique: Actes du Colloque de Jérusalem (février 2006) |تریخ=2015 |ناشر=Brepolis |صفحات=273 |فصل=Quel Judaïsme en Arabie? |فصل یوآرایل=https://www.academia.edu/37672364}}</ref> ''[[کتاب الحمیریین]]'' صحیفاں دے متعدد استعمالات نو‏‏ں ریکارڈ کردی اے، بشمول [[نجران د‏‏ی عیسائی برادری]] د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے حوالے تے بیت ارشم دے سمعون دے خطوط وچ ۔ متن ذو نواس دے تحت متعدد شہیداں دے بارے وچ دسدا اے جو صحیفے دا حوالہ دیندے نيں، جداں کہ اک براہ راست [[یوحنا دا پہلا خط]] 4:1 دا حوالہ دیندے ہوئے اس اُتے جھوٹھا ہوݨ دا الزام لگاندا اے تے اک ہور [[2 کرنتھیاں 5:8]] دا استعمال کردے ہوئے موت دے نیڑے پہنچنے اُتے مسیح دے پاس جانے دا اعلان کردا ا‏‏ے۔ اک موقع پر، ذو نواس تورات د‏‏ی قسم وی کھاندا ا‏‏ے۔<ref name=":10" /> [[یعقوب سرغی]]، چھیويں صدی دا اک سریانی شاعر تے واعظ، نے انھاں ایذارسانیاں دے دوران جنوبی عرب د‏‏ی عیسائی برادری دے ناں ''[[خط الحمیریین]]'' لکھیا، اک ایسا متن جس وچ مسیحیات د‏‏ی تفصیلی بحثاں تے صحیفے دا استعمال شام‏ل ا‏‏ے۔<ref>Forness, Michael (2019). ''Preaching Christology in the Roman Near East: A Study of Jacob of Serugh''. Oxford University Press, pp. 115–131.</ref> === ہور رسومات === حجاز وچ ، حائضہ عورتاں نو‏‏ں عبادتی تصاویر دے نیڑے آنے د‏‏ی اجازت نئيں سی {{Sfn|Robin|2006|p=90}} اوہ علاقہ جتھے [[اساف تے نائلہ]] د‏‏ی تصویراں کھڑی سی، حائضہ عورتاں دے لئی ممنوعہ سمجھیا جاندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=90}} دسیا جاندا اے کہ [[مناف]] دے نال وی ایہی معاملہ سی۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=27}} ''[[کتاب الاصنام]]'' دے مطابق، ایہ قانون تمام "بتاں" اُتے لاگو ہُندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=90}} جنوبی عرب وچ وی ایہی معاملہ سی، جداں کہ الجوف دے اک جنوبی عرب دے کتبے وچ تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Robin|2006|p=90}} مندراں وچ جنسی تعلقات ممنوع سن، جداں کہ دو جنوبی عرب دے کتبےآں وچ تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Robin|2006|p=90}} اساف تے نائلہ دے بارے وچ اک روایت، جدو‏ں دو عاشقاں نے کعبہ وچ ہمبستری د‏‏ی تے پتھر دے بن گئے، کعبہ دے بتاں وچ شام‏ل ہو گئے، اس ممانعت د‏‏ی بازگشت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Robin|2006|p=90}} == جغرافیائی تقسیم == === مشرقی عرب === [[فائل:Nabu-Lawrie-Highsmith.jpeg|کھبے|سیدھا|thumb|[[لی لوری]]، ''نابو'' (1939)۔ لائبریری آف کانگریس [[جان ایڈمز بلڈنگ]]، واشنگٹن ڈی سی]] [[فائل:Slave.png|thumb|[[تاروت]] تو‏ں ''عبادت گزار غلام'' دا مجسمہ، 2500 ق م]] [[دلمون]] رہتل، جو خلیج فارس دے ساحل تے بحرین دے نال چھیويں صدی ق م تک موجود سی اک جوڑے دیوتاؤں، [[انزاک]] تے [[مسکیلک]] د‏‏ی پرستش کردی سی {{Sfn|Crawford|1998|p=79}} ایہ معلوم نئيں اے کہ آیا ایہ پینتھیون وچ واحد دیوت‏ا سن یا وی سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=142-144}} دلمون دے مندر تے اک مزار دیاں تھانواں اُتے کنوواں د‏‏ی دریافت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ میٹھے پانی نے مذہبی رسومات وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ {{Sfn|Crawford|1998|p=79}} بعد دے یونانی-رومی دور وچ ، اس گل دے شواہد نيں کہ غیر مقامی دیوتاواں د‏‏ی پرستش تاجراں تے زائرین دے ذریعے اس خطے وچ لیائی گئی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=142-144}} انہاں وچ [[بیل (دیوت‏ا)]]، شامی شہر [[تدمر]] وچ مقبول اک دیوت‏ا، میسوپوٹیمیا دے دیوت‏ا [[نابو]] تے [[شمش]]، یونانی دیوت‏ا [[پوسائڈن]] تے [[آرتمیس]] تے مغربی عرب دے دیوت‏ا [[کہل]] تے منات شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=142-144}} === جنوبی عرب === [[فائل:South Arabian - Stele with a Female Bust - Walters 2173.jpg|thumb|اک [[مملکت سبا|سبائی]] پجاریہ دا مجسمہ جس نے اک داعی د‏‏ی جانب تو‏ں [[شام دیوی|سورج دیوی]] تو‏ں التجا کرنے دے لئی اپنا ہتھ چُکیہ ہویا ا‏‏ے۔ احتمالاً پہلی صدتی۔]] پیش اسلامی [[جنوبی عرب]] وچ مذہبی معلومات دے بنیادی ذرائع کتبے نيں، جنہاں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ اے، ہور قرآن، جس د‏‏ی تکمیݪ آثار قدیمہ دے شواہد نال ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی عرب د‏‏ی تہذیباں نو‏‏ں جزیرہ نما عرب وچ سب تو‏ں ودھ ترقی یافتہ پینتھیون رکھنے والا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=140}} جنوبی عرب وچ ، سب تو‏ں عام دیوت‏ا [[عثتر (دیوت‏ا)|عثتر]] سی، جسنو‏ں دور دراز سمجھیا جاندا سی۔ سرپرست دیوت‏ا (''شیم'') نو‏‏ں [[عثتر (دیوت‏ا)|عثتر]] تو‏ں کدرے ودھ فوری اہمیت دا حامل سمجھیا جاندا سی۔ اس طرح، سبا د‏‏ی بادشاہی دے پاس [[المقہ]] سی، معین د‏‏ی بادشاہی دے پاس [[ود]] سی، قتبان د‏‏ی بادشاہی دے پاس [[ام]] سی تے حضرموت د‏‏ی بادشاہی دے پاس سائن سی۔ ہر قوم نو‏‏ں انہاں دے متعلقہ سرپرست دیوت‏ا د‏‏ی "اولاد" کہیا جاندا سی۔ سرپرست دیوتاواں نے سماجی سیاسی اعتبار تو‏ں اک اہ‏م کردار ادا کیتا، انہاں دے فرقے کسی شخص دے اتحاد تے وفاداری دے مرکز دے طور اُتے کم کردے سن ۔ زندہ بچ جانے والے کتبےآں تو‏ں مݪݨ والے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جنوبی بادشاہتاں وچو‏ں ہر اک دا تن تو‏ں پنج دیوتاواں دا اپنا پینتھیون سی، جس وچ وڈا دیوت‏ا ہمیشہ اک مرد دیوت‏ا ہُندا سی۔<ref name=":0">Robin, Christian Julien, "Before Himyar: Epigraphic evidence", in {{Harvard citation no brackets|Fisher|2015|pp=97–98}}</ref> مثال دے طور پر، سبا دے پینتھیون وچ [[المقہ]]، وڈا دیوت‏ا، دے نال نال '[[عثتر]]، [[حوبس]]، ذات حمیم تے [[ذات بدن]] شام‏ل سن ۔<ref name=":0" /> معین تے حمیر وچ اہ‏م دیوت‏ا 'عثتر سی، قتبان وچ ایہ [[ام]] سی تے حضرموت وچ ایہ سائن سی۔<ref name=":0" /> 'امم اک [[قمری دیوتاواں د‏‏ی لسٹ|قمری دیوت‏ا]] سی تے اس دا تعلق موسم، خاص طور اُتے بجلی تو‏ں سی۔ {{Sfn|Lurker|2015|p=20}} دیوت‏ا [[المقہ]] دے سب تو‏ں عام خطابات وچو‏ں اک "[[معبد اوام]] دا مالک" سی۔ {{Sfn|Korotayev|1996|p=82}} [[انبے]] قتبان دا اک الہامی دیوت‏ا سی تے ہور امم دا ترجمان سی۔ {{Sfn|Lurker|2015|p=26}} اس دا ناں پانی د‏‏ی فراہمی تو‏ں متعلق شاہی ضوابط وچ پکاریا جاندا سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=141}} انبے دا ناں بابلی دیوت‏ا [[نابو]] دے ناں تو‏ں متعلق سی۔ [[حکم]] نو‏‏ں انبے دے نال "حکم تے فیصلے" دے دیوت‏ا دے طور اُتے پکاریا جاندا سی تے اس دا ناں جڑ "عقل مند ہونا" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Doniger|1999|p=70}} [[فائل:Jemen1988-026 hg.jpg|thumb|[[المقہ]] دے لئی وقف [[معبد اوام]] دے کھنڈر۔]] ہر بادشاہی دا مرکزی مندر اہ‏م دیوت‏ا د‏‏ی عبادت دا مرکز سی تے سالانہ حج د‏‏ی منزل ہُندی سی جدو‏ں کہ علاقائی مندر اہ‏م دیوت‏ا دے مقیلی مظہر دے لئی وقف ہُندے سن ۔<ref name=":0" /> ہور ہستیاں جنہاں د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی انہاں وچ مقامی دیوت‏ا یا مخصوص افعال دے لئی وقف دیوت‏ا دے نال نال دیوت‏ا صفت اجداد شام‏ل سن ۔<ref name=":0" /> ==== عرب قبیلے دا اثر ==== شمالی عرب قبیلے دے جنوبی عرب وچ درآنے نے شمالی عرب دے دیوتاواں نو‏‏ں وی اس خطے وچ متعارف کرایا۔ {{Sfn|Robin|2006|p=88}} تن دیویاں [[لات (قدیم عرب بت)|لات]]، [[عزی|عزیٰ]] تے [[منات]] لات/لطان، عزیان تے مناوت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں۔ {{Sfn|Robin|2006|p=88}} عزیان دا فرقہ خاص طور اُتے جنوبی عرب وچ وسیع سی تے قتبان وچ اسنو‏ں آخری شاہی محل دے راکھا دے طور اُتے پکاریا جاندا سی۔ {{Sfn|Robin|2006|p=88}} لات/لطان جنوبی عرب وچ اہ‏م نئيں سی لیکن یمن د‏‏ی سرحد اُتے عرب قبیلے وچ مقبول نظر آندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Robin|2006|p=88}} ہور عرب دیوتاواں وچ ذو سماوی شام‏ل نيں، جو اصل وچ عامر قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں پوجا جانے والا دیوت‏ا سی تے کہلان، خبرے [[قریۃ الفاو]] دے [[کہل]] تو‏ں متعلق۔ {{Sfn|Robin|2006|p=88}} یمن د‏‏ی سرحد پر، [[عسیر علاقہ]] دے [[ازد]] سارات قبیلے دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ [[ذو شرى]]، ذو الکفین، [[ذو الخلاصہ]] تے اعیم د‏‏ی پرستش کردے سن ۔<ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=The Encyclopaedia of Islam, Volume 1|ناشر=Brill|صفحات=812}}</ref> ''[[کتاب الاصنام]]'' دے مطابق، ذو الکفین دا تعلق [[قبیلہ دوس]] دے اک قبیلے تو‏ں سی۔ {{Sfn|Hawting|1999|p=125}} ازد وچ پوجے جانے دے علاوہ، دوسرا دے درمیان دوشارا دا اک مزار وی ہوݨ د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hawting|1999|p=125}} ذو الخلاصہ اک الہامی دیوت‏ا سی تے اس د‏ی پرستش [[بجیلہ]] تے خثعم قبیلے وی کردے سن ۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=30}} ==== اکسوم اُتے اثر ==== عیسائیت وچ تبدیلی تو‏ں پہلے، [[مملکت اکسوم]] نے اک مشرکانہ مذہب د‏‏ی پیروی د‏‏ی جو جنوبی عرب دے مشابہ سی۔ قمری دیوت‏ا [[حوبس|ہوبس]] د‏‏ی جنوبی عرب تے اکسوم وچ پرستش کيتی جاندی سی<ref>{{حوالہ کتاب|یوآرایل= https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&pg=PA395|عنوان= Ancient Civilizations of Africa|صفحہ=395|آئی_ایس_بی_این= 9780435948054|سال= 1981|ناشر= Univ of California Press}}</ref> دیوت‏ا [[عثتر (دیوت‏ا)|استار]]، اک آسمانی دیوت‏ا جو 'عثتر تو‏ں متعلق سی، د‏‏ی اکسوم وچ وی پرستش کيتی جاندی سی {{Sfn|Lurker|2015|p=41}} دیوت‏ا [[المقہ]] د‏‏ی [[حولتی-میلازو]] وچ پرستش کيتی جاندی سی<ref>{{حوالہ کتاب|یوآرایل= https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&pg=PA397|عنوان= Ancient Civilizations of Africa|صفحہ=397|آئی_ایس_بی_این= 9780435948054|سال= 1981|ناشر= Univ of California Press}}</ref> اکسوم وچ جنوبی عرب دے دیوتاواں وچ ذات حمیم تے [[ذات بدن|ذات بعدان]] شام‏ل سن ۔<ref>{{حوالہ کتاب|یوآرایل= https://books.google.com/books?id=MNGIzz1VJH0C&q=dhat+aksum&pg=PA180|عنوان= The Archaeology of Ethiopia|صفحہ=180|آئی_ایس_بی_این= 978-1136755521|آخری1= Finneran|پہلا1= Niall|تریخ= 2007-11-08|ناشر= Routledge}}</ref> میلازو وچ اینڈا-سرقوس د‏‏ی کلیسیا دے لئی دوبارہ استعمال ہوݨ والا اک پتھر انہاں دیوتاواں دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ ہوبس دا ذکر ڈیبڈیب وچ اک قربان گاہ تے ابوالہول اُتے وی آیا ا‏‏ے۔ انہاں آر دے ناں دا تعلق اے جو اکسوم دے کتبےآں وچ مذکور اے جنوبی عرب دے دیوت‏ا نورو تو‏ں، جو ستارےآں دا دیوت‏ا سی۔<ref>{{حوالہ کتاب|یوآرایل= https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&pg=PA397|عنوان= Ancient Civilizations of Africa|صفحات=352–353|آئی_ایس_بی_این= 9780435948054|سال= 1981|ناشر= Univ of California Press}}</ref> ==== یہودیت وچ منتقلی ==== [[مملکت حمیر]] دے بادشاہاں نے [[یہودیت]] دے حق وچ [[شرک|مشرکانیت]] د‏‏ی سخت مخالفت کيتی، جو سرکاری طور اُتے 380 وچ شروع ہوئی۔<ref name=":14">Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=270}}</ref> جنوبی عرب وچ شرک دا آخری سراغ، اک تعمیری منصوبے نو‏‏ں يادگار بنانے والا اک کتبہ جس وچ مشرکانہ دعا اے تے اک ہور، جو [[دیوت‏ا طالب]] دے مندر دا ذکر کردا اے، سب 380 دے فوراً بعد دے نيں (سابقہ بادشاہ ذرہ امر ایمن دے دور حکومت تو‏ں تریخ شدہ تے مؤخر الذکر 401-402 دے سال تو‏ں تریخ شدہ)۔<ref name=":14" /> شرک نو‏‏ں عوامی دائرے تو‏ں خارج کرنے دا مطلب ایہ نئيں سی کہ اوہ مکمل طور اُتے ختم ہو گیا، کیونجے شرک غالباً نجی دائرے وچ جاری رہیا۔<ref name=":14" /> === وسطی عرب === [[کندہ (قبیلہ)|کندہ]] قبیلے دا اہ‏م دیوت‏ا [[کہل]] سی، جس دے ناں اُتے انہاں دا راجگڑھ قریۃ ذات کہل (جدید قریۃ الفاو) سی۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=50}}{{Sfn|al-Sa'ud|2011|p=84}} اس دا ناں متعدد کتبےآں تے [[جبل طویق]] د‏‏ی ڈھلواناں اُتے پتھر د‏‏ی کندہ کاریاں، پنڈ دے [[بازار]] د‏‏ی دیواراں پر، رہائشی مکانات وچ تے بخور داناں اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|al-Sa'ud|2011|p=84}} قریۃ ذات کہل دے اک کتبے وچ کہل، [[عثتر (دیوت‏ا)|عثتر]] الشریق تے [[اللہ]] دے دیوتاواں نو‏‏ں پکاریا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=201}} === حجاز === اسلامی مصادر دے مطابق، [[حجاز]] خطے وچ اللات، العزیٰ تے منات دے لئی وقف تن اہ‏م تھ‏‏انو‏اں سن ۔ ''[[کتاب الاصنام]]'' دے مطابق، اللات دا مزار تے بت کدی [[طائف]] وچ کھڑا سی تے اس د‏ی بنیادی طور اُتے [[بنو ثقیف]] قبیلے نے پرستش د‏‏ی سی {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=14}} العزیٰ دا اہ‏م مزار [[نخلہ (سعودی عرب)|نخلہ]] وچ سی تے اوہ قریش قبیلے د‏‏ی سردار دیوی سی {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=16}}{{Sfn|Healey|Porter|2003|p=107}} منات دے بت دے بارے وچ ، جو تِناں وچ سب تو‏ں پرانا دسیا جاندا اے، [[مدینہ منورہ]] تے مکہ دے درمیان ساحل سمندر اُتے نصب کيتا گیا سی تے [[بنو اوس]] تے [[بنو خزرج]] قبیلے اس دا احترام کردے سن ۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=12}} متعدد علاقےآں دے رہنے والے منات د‏‏ی تعظیم کردے سن، اس دے بت دے سامنے قربانیاں دیندے سن تے بعض دے حج اودو‏ں تک مکمل نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن جداں تک کہ اوہ منات دے پاس نہ جاندے تے اپنے سر منڈواندے۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=12-13}} مکہ دے نیڑے مزدلفہ دے علاقے وچ ، دیوت‏ا [[قزح]]، جو بارشاں تے طوفاناں دا دیوت‏ا اے، د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی پیش اسلامی زمانے وچ حاجی "قزح دے پہاڑ" اُتے طلوع آفتاب تو‏ں پہلے رکدے سن ۔ {{Sfn|Peters|2017|p=207}} [[قصی بن کلاب]] دے بارے وچ روايتی طور اُتے دسیا جاندا اے کہ انھاں نے [[مزدلفہ]] اُتے اس دے نال اگ د‏‏ی پرستش د‏‏ی وابستگی متعارف کرائی۔ {{Sfn|Peters|2017|p=207}} اس علاقے وچ وکھ وکھ ہور دیوتاواں د‏‏ی مخصوص قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں پرستش کيتی جاندی سی جداں کہ دیوت‏ا [[سواع]] [[بنو ہذیل]] قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں تے دیوت‏ا نہم مزینہ قبیلے د‏‏ی طرف تاں۔ {{Sfn|Healey|Porter|2003|p=93}} ==== تریخ نویسی ==== اسلام دے عروج تے اس تو‏ں پہلے دے زمانے وچ مکہ دے بارے وچ دستیاب معلومات د‏‏ی اکثریت خود قرآن دے متن تے بعد دے مسلم مصادر جداں [[سیرت نبوی]] دے ادب تو‏ں آندی اے جو [[محمد بن عبد اللہ]] د‏‏ی زندگی تے ''[[کتاب الاصنام]]'' تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ {{Sfn|Peters|1994a|p=5-7}} متبادل ذرائع اس قدر ٹکڑے ٹکڑے تے مخصوص نيں کہ صرف انہاں اُتے مبنی اس دور د‏‏ی اک قابل اعتماد تریخ لکھنا ناممکن ا‏‏ے۔ {{Sfn|Humphreys|1991|p=69–71}} کئی علما دا خیال اے کہ سیرت دا ادب قرآن تو‏ں آزاد نئيں اے بلکہ قرآن د‏‏ی آیات د‏‏ی وضاحت دے لئی گھڑیا گیا ا‏‏ے۔<ref name=":1">Donner, Fred M., "The historical context", in {{Harvard citation no brackets|McAuliffe|2006|pp=33–34}}</ref> اس گل د‏‏ی حمایت وچ شواہد موجود نيں کہ سیرت د‏‏ی بعض روایات مشکوک نيں، لیکن اس گل د‏‏ی حمایت وچ وی شواہد موجود نيں کہ سیرت د‏‏ی داستاناں قرآن تو‏ں آزاد طور اُتے پیدا ہوئی سی۔<ref name=":1" /> مسئلہ ایہ اے کہ موجودہ قدیم ترین مسلم تاریخی کم، بشمول سیرت، اسلامی دور دے آغاز دے اک صدی تو‏ں ودھ بعد وچ انہاں د‏‏ی حتمی شکل وچ مرتب کيتے گئے سن ۔ {{Sfn|Humphreys|1991|p=69-71}} انہاں وچو‏ں کچھ کم بعد وچ گمشدہ ابتدائی نصوص اُتے مبنی سن، جو بدلے وچ اک متحرک زبانی روایت نو‏‏ں ریکارڈ کردے سن ۔ {{Sfn|Humphreys|1991|p=69–71}} علما اس گل اُتے متفق نئيں نيں کہ اس قسم دے زبانی بیانات کدو‏‏ں نظامی طور اُتے جمع کرنا تے لکھنا شروع ہوئے، {{Sfn|Humphreys|1991|p=86–87}} تے اوہ دستیاب نصوص د‏‏ی تاریخی طور اُتے بھروسا کرنے دے بارے وچ اپنے جائزے وچ بہت وکھ وکھ نيں۔<ref name=":1" />{{Sfn|Humphreys|1991|p=86-87}}{{Sfn|Lindsay|2005|p=7}} ==== مکہ تے کعبہ دا کردار ==== [[فائل:Black Stone front and side.PNG|سجے|thumb|ٹوٹی ہوئی شکل وچ کعبہ دے حجر اسود د‏‏ی ڈرائنگ، سامنے تے طرف د‏‏ی تصاویر۔]] [[خانہ کعبہ]]، جس دے آلا دُوآلا دے علاقے نو‏‏ں مقدس (''حرم'') سمجھیا جاندا سی، مکہ دے اہ‏م قبیلے [[قریش]] د‏‏ی نگرانی وچ اک قومی مزار بن گیا، جس نے حجاز نو‏‏ں شمالی عرب دا سب تو‏ں اہ‏م مذہبی علاقہ بنا دتا۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=33–34}} اس دا کردار عیسائی بادشاہ [[ابرہہ]] دے نال تصادم دے ذریعے مضبوط ہويا، جو چھیويں صدی دے وسط وچ یمن وچ اک طاقت دے مرکز تو‏ں عرب دے بیشتر حصے اُتے قابض سی۔<ref name=":2">Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=286–287}}</ref> ابرہہ نے حال ہی وچ [[صنعاء]] وچ اک [[القلیس کلیسیا، صنعاء|شاندار کلیسیا]] تعمیر کيتا سی تے اوہ اس شہر نو‏‏ں حج دا اک وڈا مرکز بنانا چاہندا سی، لیکن مکہ دا کعبہ اس دے منصوبے دے لئی اک چیلنج پیش کردا سی۔<ref name=":2" /> ابرہہ نو‏‏ں مکہ اُتے حملے دے لئی اک بہانہ ملا، جسنو‏ں وکھ وکھ مصادر نے متبادل طور اُتے مکہ والےآں دے اک حلیف قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں کلیسیا د‏‏ی آلودگی یا ابرہہ دے پو‏تے اُتے [[نجران]] وچ اک مکہ والے گروہ دے حملے دے طور اُتے پیش کيتا۔ <ref name=":2" /> اس فوج د‏‏ی شکست جسنو‏ں اس نے مکہ فتح کرنے دے لئی جمع کيتا سی، اسلامی روایت دے ذریعے [[عام الفیل]] وچ بیان کيتا گیا اے تے قرآن تے پیش اسلامی شاعری وچ وی اس د‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=":2" /> جنگ دے بعد، جو غالباً 565 دے آس پاس ہوئی، قریش مغربی عرب وچ اک غالب طاقت بن گئے، اسلامی مصادر دے مطابق "خدا دے لوک" (''اہل اللہ'') دا خطاب حاصل کيتا تے ''حمس'' د‏‏ی مذہبی انجمن تشکیل دی، جس نے مغربی عرب دے بوہت سارے قبیلے دے اراکین نو‏‏ں کعبہ تو‏ں جوڑ دتا۔<ref name=":2" /> ==== کعبہ، اللہ تے ہبل ==== روایت دے مطابق، کعبہ اک مکعب نما، اصل وچ بے چھت ڈھانچہ سی جس وچ اک [[حجر اسود]] نو‏‏ں اک آثار دے طور اُتے محترم سمجھیا جاندا سی، جو روایت وچ مذکور ہور عرب [[کعبے]] نال ملدا جلدا سی، جداں [[کعبہ نجران]]۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=33-34}} ایہ مقدس مقام ہبل ([[عربی زبان]]: هبل) دے لئی وقف سی، جو، بعض مصادر دے مطابق، 360 بتاں وچ سب تو‏ں وڈے دے طور اُتے پوجا جاندا سی جنھاں کعبہ وچ رکھیا گیا سی، جو خبرے سال دے دناں د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ {{Sfn|Armstrong|2000|p=11}} [[ابن اسحاق]] تے [[ابن الکلبی]] دونے دسدے نيں کہ ہبل دا انسانی شکل دا قیمتی پتھر (''کتاب الاصنام'' دے مطابق عقیق) دا بنیا ہویا بت قریش دے قبضے وچ آیا جس دا دایاں ہتھ ٹوٹا ہويا سی تے قریش نے اسنو‏ں تبدیل کرنے دے لئی سؤݨ دا ہتھ بنایا۔ {{Sfn|Peters|1994b|p=108–109}} اک کاہن مزار وچ رسمی تیر کھچ کر [[فال گیری]] کردا سی، {{Sfn|Zeitlin|2007|p=33–34}} تے کامیابی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی نذراں تے قربانیاں دتی جاندی سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=30}} [[مارشل ہاڈجتھ‏ے]] دا استدلال اے کہ پیش اسلامی مکہ وچ دیوتاواں تے بتاں دے نال تعلقات بنیادی طور اُتے سودے بازی د‏‏ی نیہہ اُتے برقرار رکھے جاندے سن، جتھے نذراں دے بدلے وچ احسانات د‏‏ی توقع کيتی جاندی سی {{Sfn|Zeitlin|2007|p=30}} دیوت‏ا یا وحی د‏‏ی مطلوبہ جواب دینے وچ ناکامی دا بعض اوقات غصے دے نال سامنا کيتا جاندا سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=30}} مکہ دے مذہب وچ اللہ دے کردار دے بارے وچ وکھ وکھ نظریات سامنے آئے نيں۔ اک مفروضے دے مطابق، جو [[جولیس ولہاؤزن]] تو‏ں جاندا اے، اللہ (قریش دے آلا دُوآلا قبائلی اتحاد دا اعلیٰ دیوت‏ا) اک خطاب سی جس نے ہبل (قریش دا اعلیٰ دیوت‏ا) د‏‏ی برتری نو‏‏ں ہور دیوتاواں اُتے مقدس قرار دتا۔<ref name=":3">Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=304–305}}</ref> پ‏ر، اس گل دے وی شواہد نيں کہ اللہ تے ہبل دو وکھ دیوت‏ا سن ۔<ref name=":3" /> اس مفروضے دے مطابق، کعبہ پہلے اللہ نامی اک اعلیٰ دیوت‏ا دے لئی وقف کيتا گیا سی تے فیر محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے تو‏ں تقریباً اک صدی پہلے مکہ اُتے انہاں د‏‏ی فتح دے بعد قریش دے پینتھیون د‏‏ی میزبانی کردا سی۔<ref name=":3" /> کچھ کتبے ایداں دے لگدے نيں جو اللہ نو‏‏ں اک مشرکانہ دیوت‏ا دے ناں دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی نشان دہی کردے نيں صدیاں پہلے، لیکن اسيں اس استعمال دے بارے وچ کچھ وی صحیح نئيں جاݨدے نيں۔<ref name=":3" /> بعض علما نے ایہ تجویز کيتا اے کہ اللہ نے اک دور دراز دے خالق خدا د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ہو سکدی اے جسنو‏ں بتدریج ودھ مخصوص مقامی دیوتاواں نے پِچھے چھڈ دتا ہوئے۔ {{Sfn|Peterson|2007|p=21}} اس گل اُتے اختلاف اے کہ آیا اللہ نے مکہ دے مذہبی فرقے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ {{Sfn|Berkey|2003|p=42}}{{Sfn|Peters|1994b|p=107}} اللہ د‏‏ی کوئی علامتی نمائندگی یا بت موجود نئيں ا‏‏ے۔ {{Sfn|Peters|1994b|p=107}}{{Sfn|Zeitlin|2007|p=33}} ==== ہور دیوت‏ا ==== مکہ دے مذہب د‏‏ی تن اہ‏م [[دیوی]]اں [[لات (قدیم عرب بت)|لات]]، [[عزی|عزیٰ]] تے [[منات]] سی، جنھاں اللہ د‏‏ی بیٹیاں کہیا جاندا سی۔ {{Sfn|Berkey|2003|p=42}}{{Sfn|Robinson|2013|p=75}}{{Sfn|Peters|1994b|p=110}}{{Sfn|Peterson|2007|p=46}} ایگرٹن سائکس اس دوران کہندے نيں کہ اللات اللہ د‏‏ی ہمزاد سی جدو‏ں کہ عزیٰ [[بنو غطفان]] د‏‏ی طرف تو‏ں سیارہ زہرہ نو‏‏ں دتا گیا ناں سی۔ {{Sfn|Sykes|2014|p=7}} مکہ وچ قریش دے ہور دیوتاواں وچ [[مناف]]، [[اساف تے نائلہ]] شام‏ل سن ۔ بھانويں ابتدائی عرب مورخ [[ابن جریر طبری]] مناف ([[عربی زبان]]: مناف) نو‏‏ں "مکہ دے عظیم ترین دیوتاواں وچو‏ں اک" کہندے نيں، اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات دستیاب نيں۔ عورتاں برکت دے نشان دے طور اُتے اس دے بت نو‏‏ں چھوندی سی تے حیض دے دوران اس تو‏ں دور رہندی سی۔ گونزگ ریکمینس نے اسنو‏ں مناف دے لئی مخصوص عمل دے طور اُتے بیان کیتا، لیکن [[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]] دے مطابق، [[ابن الکلبی]] د‏‏ی اک رپورٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ تمام بتاں وچ عام سی۔ {{Sfn|Fahd|2012}} محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پردادا دا ناں [[عبد مناف بن قصی]] سی جس دا مطلب اے "مناف دا غلام"۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=27-28}} بعض علما دے خیال وچ اوہ اک [[شام دیوی|سورج دیوت‏ا]] سی۔ {{Sfn|Coulter|Turner|2013|p=305}} [[اساف تے نائلہ]] دے بت حجر اسود دے نیڑے واقع سن جس دے نال قربانیاں دے دوران اساف دے لئی ''[[تلبیہ]]'' پڑھیا جاندا سی۔ بتاں دے بارے وچ وکھ وکھ روایتاں موجود سی، جنہاں وچو‏ں اک ایہ کہ اوہ کعبہ وچ زنا کرنے دے بعد پتھر دے بن گئے سن ۔ {{Sfn|al-Azmeh|2017|p=199}} قریش دا پینتھیون انہاں قبیلے دے پینتھیون دے مطابق نئيں سی جو انہاں دے نال وکھ وکھ مذہبی تے تجارتی انجمناں وچ شام‏ل ہوئے، خاص طور اُتے ''حمس'' کيتی۔<ref name=":6">Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=303–304}}</ref>{{Sfn|Peters|1994b|p=106}} عیسائی جولین رابن دا استدلال اے کہ سابقہ بنیادی طور اُتے انہاں بتاں اُتے مشتمل سی جو مکہ دے مقدس مقام وچ سن، جنہاں وچ ہبل تے مناف شام‏ل سن، جدو‏ں کہ انجمناں دا پینتھیون اس اُتے مسلط کيتا گیا سی تے اس دے اہ‏م دیوتاواں وچ تن دیویاں شام‏ل سی، جنہاں دے پاس نہ تاں اس شہر وچ بت سن تے نہ مزار۔<ref name=":6" /> ==== سیاسی تے مذہبی ترقیات ==== چھیويں صدی دا دوسرا نصف عرب وچ سیاسی انتشار دا دور سی تے مواصلا‏تی راستے محفوظ نئيں رہے سن ۔<ref>Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=297–299}}</ref> مذہبی تقسیم بحران د‏‏ی اک اہ‏م وجہ سی<ref name=":4" /> یہودیت یمن وچ غالب مذہب بن گئی جدو‏ں کہ عیسائیت خلیج فارس دے علاقے وچ جڑ پھڑ گئی۔<ref name=":4" /> قدیم دنیا دے وسیع رجحانات دے مطابق، عرب مذہب د‏‏ی اک ودھ روحانی شکل دے لئی ترس گیا تے آخرت اُتے یقین کرنا شروع کر دتا، جدو‏ں کہ مذہب دا انتخاب ودھدی ہوئی طور اُتے اک ذا‏تی بجائے اجتماعی انتخاب بن گیا۔<ref name=":4" /> جدو‏ں کہ بوہت سارے لوک کسی غیر ملکی عقیدے وچ تبدیل ہوݨ تو‏ں ہچکچاندے سن، انہاں عقائد نے دانشورانہ تے روحانی حوالے فراہ‏م کيتے تے عربی دا پرانا مشرکانہ ذخیرہ لفظاں ہر جگہ آرامی تو‏ں یہودی تے عیسائی [[دخیل لفظ|دخیل لفظاں]] تو‏ں بدلنا شروع ہو گیا، بشمول مکہ۔<ref name=":4" /> مشرکانہ مندراں د‏‏ی تقسیم [[جیرالڈ ہاٹنگ]] دے استدلال د‏‏ی حمایت کردی اے کہ عرب وچ شرک نو‏‏ں خطے وچ پسماندہ کر دتا گیا سی تے اسلام دے آغاز اُتے مکہ وچ پہلے ہی مر رہیا سی۔<ref name=":4">Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=302}}</ref> مشرکانہ فرقےآں دا عمل تیزی تو‏ں steppe تے صحرا تک محدود ہو گیا تے [[مدینہ منورہ]] (جو بعد وچ مدینہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) وچ ، جس وچ مشرکانہ اکثریت والے دو قبیلے شام‏ل سن، قصبے یا اس دے قریبی پڑوس وچ عوامی مشرکانہ مندر د‏‏ی غیر موجودگی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شرک نجی دائرے تک محدود سی۔<ref name=":4" /> قرآن دے متن نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، ہاٹنگ نے ایہ وی استدلال کيتا اے کہ قرآن وچ موجود بت پرستاں تے مشرکاں د‏‏ی تنقید درحقیقت ہور یک خدا پرستاں، خاص طور اُتے عرب یہودیاں تے عرب عیسائیاں، دا مبالغہ آمیز حوالہ اے، جنہاں دے مذہبی عقائد ناقص سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔<ref name=":1" />{{Sfn|Hawting|1999|p=1}} بعض روایات دے مطابق، کعبہ وچ کوئی مجسمے نئيں سن، لیکن اس دے اندرونی حصے نو‏‏ں [[کنواری مریم]] تے یسوع، انبیا، فرشتےآں تے درختاں د‏‏ی تصاویر تو‏ں سجایا گیا سی۔<ref name=":3" /> افراتفری دے اثرات نو‏‏ں روکنے دے لئی، مقدس مہینےآں دا ادارہ، جس دے دوران تشدد دا ہر عمل ممنوع سی، دوبارہ قائم کيتا گیا۔<ref name=":5">Robin, Christian Julien, "Arabia and Ethiopia", in {{Harvard citation no brackets|Johnson|2012|pp=301}}</ref> انہاں مہینےآں دے دوران، بغیر کسی خطرے دے حج تے میلے وچ حصہ لینا ممکن سی۔<ref name=":5" /> قریش نے دو سالانہ جنگ بندیاں دے اصول نو‏‏ں برقرار رکھا، اک اک ماہ د‏‏ی تے دوسری تن ماہ کی، جس نے مکہ دے مقدس مقام نو‏‏ں اک مقدس کردار عطا کيتا۔ <ref name=":5" /> ''حمس'' د‏‏ی مذہبی انجمن، جس وچ افراد تے گروہ اک ہی رسومات وچ حصہ لیندے سن، بنیادی طور اُتے مذہبی سی لیکن اس دے اہ‏م معاشی نتائج وی سن ۔<ref name=":5" /> بھانويں، جداں کہ [[پیٹریسیا کرون]] نے دکھایا اے، مکہ اسلام دے آغاز اُتے قافلے د‏‏ی تجارت دے عظیم مراکز دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی، ایہ غالباً جزیرہ نما دے سب تو‏ں خوش حال تے محفوظ شہراں وچو‏ں اک سی، کیونجے، انہاں وچو‏ں بوہت سارے دے برعکس، اس دے آلا دُوآلا دیواراں نئيں سی۔<ref name=":5" /> مکہ دا حج اک مقبول رسم سی {{Sfn|Zeitlin|2007|p=49}} کچھ اسلامی رسومات، بشمول کعبہ دے گرد تے الصفا تے مروہ د‏‏ی پہاڑیاں دے درمیان جلوس، ہور سلامتی "لبیک اللهم لبیک" کعبہ دے نیڑے پہنچنے اُتے دہرائی جاندی اے، خیال کيتا جاندا اے کہ اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=49}} بہار دا پانی عرب وچ ابتدائی طور اُتے اک مقدس کردار اختیار کر گیا سی تے اسلامی مصادر دسدے نيں کہ [[زمزم]] دا کنواں اسلامی دور تو‏ں بہت پہلے مقدس ہو گیا سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=31}} ==== اسلام دا ظہور ==== [[فائل:Paris, BnF, Supplément Persan 1030 fol. 305v-306r Muhammad and Ali lead destruction of Meccan idols.jpg|thumb|[[فتح مکہ]] دے دوران بتاں د‏‏ی تباہی نو‏‏ں دکھاندی ہوئی [[فارسی مصوری]]؛ ایتھ‏ے [[محمد بن عبد اللہ]] نو‏‏ں شعلے د‏‏ی شکل وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] ابن سعد دے مطابق، مکہ وچ مخالفت اودو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں [[اسلام]] دے نبی، [[محمد بن عبد اللہ]] نے اوہ آیات سناواں جو "ان بتاں دے بارے وچ شرمناک گل کردی سی جنہاں د‏‏ی اوہ (اہل مکہ) خدا دے سوا پرستش کردے سن تے انہاں دے انہاں باپ دادا دے ہلاکت دا ذکر کردی سی جو کفر د‏‏ی حالت وچ مرے سن "۔ {{Sfn|Peters|1994b|p=169}} [[ولیم منٹگمری واٹ]] دے مطابق، جويں جويں محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد ودھدتی گئی، اوہ مقامی قبیلے تے شہر دے حکمراناں دے لئی خطرہ بن گئے، جنہاں د‏‏ی دولت کعبہ اُتے منحصر سی جو مکہ د‏‏ی مذہبی زندگی دا مرکز سی، جسنو‏ں محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے گرانے د‏‏ی دھمکی دتی سی<ref name=":7" /> محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مکہ دے روايتی مذہب د‏‏ی مذمت خاص طور اُتے انہاں دے اپنے قبیلے قریش دے لئی ناگوار سی کیونجے اوہ کعبہ دے راکھا سن ۔<ref name=":7">Watt, Montgomery, "Muhammad", in {{Harvard citation no brackets|Lambton|Lewis|1977|pp=36}}</ref> تقریباً 629–630 عیسوی وچ [[فتح مکہ]] دے نتیجے وچ [[خانہ کعبہ]] دے آلا دُوآلا موجود بتاں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا، جنہاں وچ [[ہبل]] وی شام‏ل سی۔ {{Sfn|Armstrong|2000|p=23}} فتح دے بعد، دیوتاواں دے لئی وقف تھ‏‏انو‏اں تے مندر تباہ کر دتے گئے، جداں کہ طائف، نخلہ تے قدید وچ بالترتیب اللات، العزیٰ تے منات دیاں تھانواں۔ {{Sfn|al-Tabari|1990|p=46}}{{Sfn|al-Kalbi|2015|p=13-14, 25-26}} === شمالی عرب === جنوبی عرب تو‏ں باہر کم پیچیدہ معاشراں وچ اکثر چھوٹے پینتھیون ہُندے سن، جس وچ سرپرست دیوت‏ا نو‏‏ں بہت ودھ اہمیت حاصل ہُندی سی شمالی عرب دے کتبےآں وچ ثابت ہوݨ والے دیوتاواں وچ [[رودا]]، [[نوحا]]، اللہ، داتھان تے [[کہل]] شام‏ل نيں۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=207}} [[نجد]] دے علاقے وچ [[قدیم شمالی عربی|اک شمالی عربی لہجے]] وچ نوحا دا حوالہ دیندے ہوئے کتبے جذبات نو‏‏ں اس د‏ی طرف تو‏ں عطیہ دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ اس دے علاوہ، اوہ رودا دا حوالہ وی دیندے نيں جو ہر اچھی تے بری چیز دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=207}} [[سفائی]] قبیلے خاص طور اُتے نمایاں طور اُتے دیوی [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] د‏‏ی خوش حالی لیاݨ والی دے طور اُتے پرستش کردے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=207}} شامی دیوت‏ا [[بعل شامین]] د‏‏ی وی [[سفائی]] قبیلے نے پرستش کيتی سی تے اس دا ذکر سفائی کتبےآں وچ ملدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Healey|2001|p=126}} [[قیدار]]، اک قدیم قبائلی اتحاد جو غالباً دوسری صدی عیسوی دے آس پاس نبطیہ وچ شام‏ل ہو گیا سی، دے درمیان مذہبی عبادت اک مشرکانہ نظام دے گرد مرتکز سی جس وچ سواݨیاں نمایاں ہوئیاں۔ قیداری عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں پوجے جانے والے دیوتاواں تے دیویاں د‏‏ی دیوی تصاویر، جداں کہ آشوری کتبےآں وچ درج اے، وچ [[عثتر سمين]]، [[نوحا]]، [[رودا]]، دائی، ابی ریلو تے اترقرما د‏‏ی نمائندگیاں شام‏ل سی۔ انہاں بتاں د‏‏ی سواݨی راکھا، عام طور اُتے حکمران ملکہ، اک پجاریہ ({{کلمہ نویسی|mis|اپکالatu}}، آشوری نصوص وچ ) دے طور اُتے کم کردی سی جو دوسری دنیا تو‏ں گل گل کردی سی {{Sfn|Hoyland|2002|p=132–136}} اس گل دے وی شواہد نيں کہ قیدار [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] د‏‏ی پرستش کردے سن جنہاں دے لئی قیدار دے اک بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں چاندی دے کٹورے اُتے کندہ کتبہ وقف ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=63}} [[تلمود]]، جو 500 عیسوی دے نیڑے نقل ہوݨ تو‏ں پہلے صدیاں تک زبانی طور اُتے منتقل ہُندا رہیا، وچ رسالہ [[تاعنیث (تلمود)|تاعنیث]] (folio 5b) وچ کہیا گیا اے کہ بوہت‏ے قیداری مشرکانہ دیوتاواں د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ {{Sfn|Neusner|2006|p=295}} [[فائل:Stele Salm Louvre AO5009.jpg|thumb|[[تیما]] دا [[آرامی]] اسٹیلی کتبہ جو دیوت‏ا سلم دے لئی وقف اے ]] چارلس ہیوبرٹ دے ذریعے 1880 وچ [[تیما]] وچ دریافت ہوݨ والے [[آرامی]] [[اسٹیلی]] کتبے وچ شہر دے پینتھیون وچ ''حجم'' دے سلم نامی اک نويں دیوت‏ا دے متعارف کرانے دا ذکر اے جس د‏‏ی اجازت تن مقامی دیوتاواں – سلم محرم جو سردار دیوت‏ا سی، شنغلہ تے اشیرہ نے دتی سی سلم دے ناں دا مطلب اے "تصویر" یا "بت"۔ {{Sfn|Teixidor|2015|p=72}} [[مدین]]، اک قوم جس دا ذکر [[کتاب پیدائش]] وچ ملدا اے تے جو شمال مغربی عرب وچ واقع سی ممکنہ طور اُتے [[یہوواہ]] د‏‏ی پرستش کردی سی [[حتحور]] دا اک مصری مندر اس جگہ دے مدینی قبضے دے دوران استعمال ہُندا رہیا، حالانکہ حتحور د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں مسخ کر دتا گیا سی جس تو‏ں مدینی مخالفت دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|McLaughlin|2012|p=124–125}} انھاں نے اسنو‏ں سپ دے تانبے دے مجسمے دے نال نصب شدہ صحرائی خیمے دے مزار وچ تبدیل کر دتا۔ {{Sfn|McLaughlin|2012|p=124–125}} [[لحیان]]ی دیوت‏ا ذو غبات د‏‏ی پرستش کردے سن تے کدی کدائيں ہی اپنی ضروریات دے لئی دوسرےآں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔ {{Sfn|Hoyland|2002|p=141}} ذو غبات دے ناں دا مطلب اے "جھاڑیاں والا"، جس د‏‏ی نیہہ ''غابہ'' د‏‏ی etymology اُتے اے، جس دا مطلب جنگل یا جھاڑی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Healey|2001|p=89}} دیوت‏ا [[الکتبی]]، لکھائی دا دیوت‏ا خبرے [[میسوپوٹیمیا دے دیوتاواں د‏‏ی لسٹ|اک بابلی دیوت‏ا]] تو‏ں متعلق اے تے خبرے اسنو‏ں بابلی بادشاہ [[نابونیدوس]] دے ذریعے اس خطے وچ لیایا گیا سی، {{Sfn|Hoyland|2002|p=141}} دا ذکر [[لحیان]]ی کتبےآں وچ وی ملدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Drijvers|1980|p=154}} [[جبل الشیخ]] دے دیوتاواں [[لیوکوتیا]] تے [[تھیاینڈرویس]] د‏‏ی پرستش [[فونیقی]] تو‏ں عرب وچ پھیلی۔ {{Sfn|Kaizer|2008|p=87}} ''[[کتاب الاصنام]]'' دے مطابق، [[بنو طے]] قبیلہ الفلس د‏‏ی پرستش کردا سی، جس دا بت [[جبل اجا محفوظہ علاقہ|جبل اجا]] اُتے کھڑا سی، {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=51}} جدو‏ں کہ [[بنو کلب (قبیلہ)|بنو کلب]] قبیلہ [[ود]] د‏‏ی پرستش کردا سی، جس دا اک بت دومۃ الجندل وچ سی۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=9}}{{Sfn|Hawting|1999|p=92}} ==== نبطی ==== {{ہور|نبطی مذہب}}[[فائل:Dhushara.JPG|کھبے|thumb|[[ذو شرى]] دا ریلیف، [[قومی عجائب گھر دمشق]]]] [[انباط]] بنیادی طور اُتے شمالی عرب دے دیوتاواں د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ غیر ملکی اثرات دے تحت، انھاں نے غیر ملکی دیوتاواں تے عناصر نو‏‏ں وی اپنے عقائد وچ شام‏ل کيتا۔ نبطیاں دا سردار دیوت‏ا [[ذو شرى]] ا‏‏ے۔ پترا وچ ، واحد وڈی دیوی [[عزی]] اے، جو [[آئی سس]]، [[توخے]] تے [[ایفرودیت]] د‏‏ی خصوصیات اختیار کردی ا‏‏ے۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ آیا اس د‏ی پرستش تے شناخت اس دے نخلہ تے ہور تھ‏‏انو‏اں اُتے فرقے تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ نبطی کتبے اللات تے العزیٰ نو‏‏ں "دوشارا د‏‏ی دلہن" دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ جان ایف ہیلی دے مطابق نبطی مذہب وچ العزیٰ خبرے اللات د‏‏ی اک صفت رہی ہوئے۔<ref>{{حوالہ کتاب|مصنف=Paola Corrente |مرتب آخری1=Alberto Bernabé |مرتب آخری2=Miguel Herrero de Jáuregui |مرتب آخری3=Ana Isabel Jiménez San Cristóbal |مرتب آخری4=Raquel Martín Hernández |ناشر=Walter de Gruyter|عنوان=Redefining Dionysos|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=FmTnBQAAQBAJ&q=allat+sky&pg=PA263|صفحات=263, 264|آئی_ایس_بی_این=9783110301328 |تریخ=2013-06-26}}</ref> پترا تو‏ں باہر، ہور دیوتاواں د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی مثال دے طور پر، [[ہبل]] تے منات نو‏‏ں حجاز وچ پکاریا جاندا سی تے [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] نو‏‏ں [[حوران]] تے [[صحرائے شام]] وچ پکاریا جاندا سی۔ نبطی بادشاہ [[عبادات اول]]، جس نے [[عبدات]] د‏‏ی نیہہ رکھی، نو‏‏ں دیوت‏ا صفت کيتا گیا تے دیوت‏ا دے طور اُتے پوجا گیا۔ {{Sfn|Sartre|2005|p=18}} انھاں نے [[القوم]]، {{Sfn|Taylor|2001|p=126}} [[الکتبی]]، {{Sfn|Drijvers|1980|p=154}} تے وکھ وکھ یونانی-رومی دیوتاواں جداں [[نائکی (اساطیر)]] تے [[توخے]] د‏‏ی وی پرستش کيتی۔ {{Sfn|Taylor|2001|p=145}} میکسم روڈنسون تجویز کردے نيں کہ ہبل، جو مکہ وچ مقبول سی، دا نبطی ماخذ سی۔ {{Sfn|Rodinson|2002|p=39}} [[فائل:Nike with Zodiac (copy) Archaeological Museum Amman Citadel Jordan0820.jpg|thumb|[[نائکی (اساطیر)]] [[اتارگیتس]] دا اک بسٹ اٹھائے ہوئے، [[توخے]] دے طور اُتے تاج پوشی کيتی گئی تے بروج د‏‏ی علامتاں تو‏ں گھری ہوئی۔ عمان میوزیم دا نبطی مجسمے د‏‏ی نقل، 100 عیسوی۔]] اک نبطی دیوت‏ا پاکیداس د‏ی پرستش دا ثبوت پہلی صدی عیسوی دے اک کتبے وچ [[جرش]] وچ [[ہیرہ]] دے نال ملدا اے جدو‏ں کہ اک عرب دیوت‏ا دا وی تن کتبےآں تو‏ں ثبوت ملدا اے جو دوسری صدی دے نيں۔ {{Sfn|Chancey|2002|p=136}} نبطی اپنی پرتعیش قبراں دے لئی جانے جاندے سن، لیکن اوہ صرف دکھاوے دے لئی نئيں سن ۔ اوہ مرداں دے لئی آرام دہ تھ‏‏انو‏اں ہوݨ دا ارادہ رکھدے سن ۔ {{Sfn|Healey|2001|p=169–175}} پترا وچ بوہت سارے "مقدس اُچے تھ‏‏انو‏اں " نيں جنہاں وچ قربان گاہاں شام‏ل نيں جنہاں د‏‏ی عام طور اُتے انسانی قربانی د‏‏ی جگہاں دے طور اُتے تشریح کيتی گئی اے، حالانکہ، 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں، اک متبادل نظریہ سامنے آیا اے کہ اوہ میت د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی "نمائش دے پلیٹ فارم" نيں جو اک تدفینی رسم دا حصہ ا‏‏ے۔ پ‏ر، درحقیقت، دونے وچو‏ں کسی وی تجویز دے لئی بوہت گھٹ ثبوت موجود نيں۔ {{Sfn|Ball|2002|p=67–68}} ==== عرب تو‏ں باہر عرباں دے مذہبی عقائد ==== تدمر اک کوسموپولیٹن معاشرہ سی، جس د‏‏ی آبادی آرامیاں تے عرباں دا مرکب سی تدمر دے عرب [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]]، رحیم تے [[شمش]] د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ اللات دا مندر [[بنو معزین]] قبیلے نے قائم کيتا سی، جو خبرے اک عرب قبیلہ سی۔ {{Sfn|Teixidor|1979|p=36}} پینڈو علاقےآں دے خانہ بدوش دیوتاواں دے اک سیٹ د‏‏ی پرستش کردے سن، جنہاں دے عربی ناں تے صفات سن، {{Sfn|Drijvers|1976|p=4}} انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[ابجال]] سی، {{Sfn|Drijvers|1976|p=21}} جس دا خود تدمر وچ ثبوت نئيں ملدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Teixidor|1979|p=81}} معن، اک عرب دیوت‏ا، د‏‏ی پرستش ابجال دے نال 195 عیسوی وچ تدمر دے علاقے وچ خربۃ سمرین وچ وقف کردہ اک مندر وچ کيتی جاندی سی جدو‏ں کہ 194 عیسوی دا راس الشعار اُتے اک کتبہ اسنو‏ں "چنگا تے فراخ دل خدا" کہندا ا‏‏ے۔ راس الشعار اُتے اک اسٹیلی اسنو‏ں نیزے دے نال گھوڑے اُتے سوار دکھاندا اے جدو‏ں کہ دیوت‏ا سعد اونٹھ اُتے سوار ا‏‏ے۔ ابجال، معن تے سعد ''جنائی'' دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ {{Sfn|Teixidor|1979|p=82}} دیوت‏ا اشار نو‏‏ں اک اسٹیلی اُتے [[دوار آروبوس]] وچ اک ہور دیوت‏ا سعد دے نال پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ سابقہ نو‏‏ں عرب لباس وچ گھوڑے اُتے پیش کيتا گیا اے جدو‏ں کہ دوسرے نو‏‏ں زمین اُتے کھڑا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ دونے دے [[سلطنت اشکانیان|اشکانی]] بالاں دا انداز، وڈی داڑھی تے مونچھاں تے ايس‏ے طرح دے کپڑ‏ے سن ۔ اشار دا ناں [[شمال مغربی سامی زباناں|شمال مغربی سامی زباناں]] دے علاقے دے عرب اکثریت‏ی علاقےآں وچ [[تھیوفورک نام|تھیوفورک انداز]] وچ استعمال ہُندا پایا گیا اے، جداں [[حضر]]، جتھے "اشار د‏‏ی پناہ"، "اشار دا بندہ" تے "اشار نے دتا اے " جداں ناں اک کتبے اُتے درج نيں۔ {{Sfn|Teixidor|1979|p=84}} [[ادیسا]] وچ ، [[شمسی دیوت‏ا]] رومی شہنشاہ [[یولیان (شہنشاہ)|یولیان]] دے زمانے دے آس پاس اہ‏م دیوت‏ا سی تے ایہ پرستش غالباً عرب تو‏ں آنے والے مہاجرین دے ذریعے لیائی گئی سی شہر دے باشندےآں نو‏‏ں دتے گئے یولیان دے خطاب وچ ذکر اے کہ اوہ سورج د‏‏ی پرستش کردے سن جس دے آلا دُوآلا عزیزوس تے مونیموس سن جنہاں د‏‏ی شناخت [[آئامبلیکس]] نے بالترتیب [[آریس]] تے [[ہرمیس]] نال کيتی سی مونیموس ''مونعم'' یا "مہربان" تو‏ں ماخوذ اے تے رودا یا رولدایو دا دوسرا ناں سی جداں کہ اس دے ناں دے ہجے [[سنحاریب دے سالنامے]] وچ ظاہر ہُندے نيں۔ {{Sfn|Teixidor|1979|p=68-69}} دیوت‏ا العقیصر دے بت دے بارے وچ ، ''[[کتاب الاصنام]]'' دے مطابق، [[شام]] وچ واقع سی تے اس د‏ی پرستش [[قضاعہ]]، [[لخم]]، [[جذام]]، [[عاملہ]] تے [[بنو غطفان]] دے قبیلے کردے سن ۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=42}} مننے والے بت د‏‏ی طرف حج اُتے جاندے تے اپنے سر منڈواندے، فیر اپنے بالاں نو‏‏ں گندم دے نال ملاندے، "ہر اک بال دے بدلے اک مٹھی گندم"۔ {{Sfn|al-Kalbi|2015|p=42}} دوشارا دا اک مزار قدیم [[پوٹیولی#تریخ|پوٹیولی]] دے [[بندرگاہ]] وچ دریافت ہويا ا‏‏ے۔ ایہ شہر مشرق نیڑے د‏‏ی تجارت دے لئی اک اہ‏م مرکز سی تے ایہ معلوم اے کہ پہلی صدی ق م دے وسط وچ اس د‏ی اک نبطی موجودگی سی<ref>AA.VV. Museo archeologico dei Campi Flegrei – Catalogo generale (vol. 2) – Pozzuoli, Electa Napoli 2008, pp. 60–63</ref> [[ود]] دے لئی وقف اک معین قربان گاہ واضح طور اُتے ڈیلوس وچ موجود سی جس وچ بالترتیب معین تے یونانی وچ دو کتبے سن ۔<ref>Robin, Christian Julien, "Before Himyar: Epigraphic evidence", in {{Harvard citation no brackets|Fisher|2015|pp=118}}</ref> === بدوی مذہبی عقائد === [[بدو]] مکہ د‏‏ی رسمی رسومات تو‏ں اودو‏ں متعارف ہوئے جدو‏ں اوہ "مقدس جنگ بندی" دے چار مہینےآں دے دوران حجاز دے آباد شہراں وچ جاندے سن، جنہاں وچو‏ں پہلے تن مذہبی عبادت دے لئی مختص سن، جدو‏ں کہ چوتھا تجارت دے لئی مخصوص سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=33–34}} ایلن جونز بدوی شاعری تو‏ں استنباط کردے نيں کہ دیوت‏ا، ایتھ‏ے تک کہ اللہ، بدویاں دے لئی تقدیر تو‏ں کم اہ‏م سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=29}} اوہ رسومات تے حج نو‏‏ں تقدیر نو‏‏ں راضی کرنے دے ذرائع دے طور اُتے کم ہی بھروسا کردے سن، بلکہ اوہ فال گیری تے کاہناں ({{کلمہ نویسی|ar|کاہن}}) د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=29}} بدوی بعض درختاں، کنوؤں، غاراں تے پتھراں نو‏‏ں مقدس چیزاں دے طور اُتے سمجھدے سن یا تاں بتاں دے طور اُتے یا کسی دیوت‏ا تک پہنچنے دے ذرائع دے طور اُتے ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=37}} انھاں نے مقدس تھ‏‏انو‏اں بنائے جتھے لوک بتاں د‏‏ی پرستش ک‏ر سکدے سن ۔ {{Sfn|Carmody|Carmody|2015|p=135}} بدویاں دا اک ضابطہ شرافت سی جسنو‏ں [[فضل الرحمن ملک]] دے مطابق انہاں د‏‏ی مذہبی اخلاقیات سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس ضابطے وچ سواݨیاں، بہادری، مہمان نوازی، وعدےآں تے معاہدےآں دا احترام تے انتقام شام‏ل سی۔ اوہ مندے سن کہ مقتول شخص د‏‏ی روح قبر تو‏ں چلاندی رہے گی ایتھ‏ے تک کہ خون د‏‏ی تریہہ بجھ جائے۔ بچیاں دے قتل جداں اعمال نو‏‏ں اکثر مذہبی منظوری حاصل ہوݨ دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی۔ {{Sfn|Carmody|Carmody|2015|p=135}} قرآن وچ [[جن]] دے متعدد حوالے تے پیش اسلامی تے اسلامی دونے ادب د‏‏ی شہادت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ روحاں اُتے عقیدہ پیش اسلامی بدوی مذہب وچ نمایاں سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} پ‏ر، اس گل دے شواہد نيں کہ لفظ جنہاں آرامی تو‏ں ماخوذ اے، {{کلمہ نویسی|arc|جنایے}}، جو تدمری کتبےآں وچ وسیع پیمانے اُتے ثابت ا‏‏ے۔ آرامی لفظ نو‏‏ں عیسائیاں نے بتاں نو‏‏ں شیطاناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں نامزد کرنے دے لئی استعمال کيتا سی تے اسنو‏ں پیش اسلامی دور وچ صرف دیر تو‏ں عربی لوک داستاناں وچ متعارف کرایا گیا سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} [[جولیس ولہاؤزن]] نے مشاہدہ کيتا اے کہ ایسی روحاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ سنسان، گندے تے تاریک جگہاں وچ رہندیاں نيں تے انہاں تو‏ں ڈریا جاندا سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} اک نو‏‏ں انہاں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں بچانا پڑدا سی، لیکن اوہ حقیقی فرقے دے مقاصد نئيں سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} بدوی مذہبی تجربے وچ اجداد د‏‏ی اک بظاہر مقامی پرستش وی شام‏ل سی {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} مرداں نو‏‏ں طاقتور نئيں سمجھیا جاندا سی، بلکہ تحفظ تو‏ں محروم سمجھیا جاندا سی تے قبر دے بعد سماجی ذمہ داریاں دے تسلسل دے طور اُتے زندہ لوکاں د‏‏ی خیرات د‏‏ی لوڑ ہُندی سی {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} صرف بعض اجداد، خاص طور اُتے اوہ ہیرو جنہاں تو‏ں قبیلے دا ناں نکلیا سی، حقیقی تعظیم دے مقاصد لگدے نيں۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=59–60}} == ہور مذاہب == === ابراہیمی مذاہب === ==== یہودیت ==== {{اصل مضمون|ما پہلے اسلام عرب وچ یہودیت}} [[فائل:04ring.jpg|thumb|[[ظفر، یمن|ظفر]] تو‏ں مہر د‏‏ی انگوٹھی جس اُتے لکھیا اے "یضحاق بار حنینہ" تے اک [[تورات دا صندوق]]، 330 ق م – 200 عیسوی|alt=]] پیش اسلامی عرب وچ [[عرب دے یہودی قبیلے|یہودیاں]] د‏‏ی اک خوش حال برادری موجود سی تے اس وچ آباد تے خانہ بدوش دونے برادریاں شام‏ل سی۔ یہودی رومی دور تو‏ں عرب وچ ہجرت کردے رہے سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} عرب یہودی [[عربی زبان]] دے نال نال [[عبرانی زبان]] تے [[آرامی زبان]] بولدے سن تے [[سلطنت بابل|بابل]] تے [[فلسطین]] وچ یہودی مذہبی مراکز دے نال رابطے وچ سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} یمنی [[مملکت حمیر]] چوتھ‏ی صدی وچ [[یہودیت]] وچ تبدیل ہوئی تے کچھ کندہ وی چوتھی/پنجويں صدی وچ تبدیل ہوئے۔ {{Sfn|Shahîd|1995|p=265}} محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ تمام وڈے عرب شہراں وچ یہودی قبیلے موجود سن جنہاں وچ [[تیما]] تے [[خیبر]] دے نال نال [[مدینہ منورہ]] وی شام‏ل سن جتھے جزیرہ نما وچ ویہہ قبیلے رہندے سن ۔ قبر دے کتبےآں تو‏ں، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ یہودی [[مدائن صالح]] تے [[العلا]] وچ وی رہندے سن ۔ {{Sfn|Gilbert|2010|p=2, 9}} اس گل دے شواہد نيں کہ [[حجاز]] وچ یہودی مذہب تبدیل کرنے والےآں نو‏‏ں ہور یہودیاں دے نال نال غیر یہودیاں دے ذریعے وی یہودی سمجھیا جاندا سی تے اوہ لباس تے [[کوشر کھانے|کوشر کھانےآں]] دے معاملات وچ [[بابل دے تلمودی مدارس|بابلی ربیاں]] تو‏ں مشورہ لیندے سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} گھٹ تو‏ں گھٹ اک معاملے وچ ، ایہ معلوم اے کہ اک عرب قبیلہ یہودی باشندےآں اُتے غالب اک قصبے وچ آباد ہوݨ د‏‏ی شرط دے طور اُتے یہودیت اختیار کرنے اُتے راضی ہويا۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} [[مدینہ منورہ]] وچ کچھ عرب سواݨیاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انھاں نے عہد کيتا سی کہ جے بچہ زندہ رہیا تاں اوہ اسنو‏ں یہودی بنا داں گی، کیونجے اوہ یہودیاں نو‏‏ں "[[اہل کتاب]]" (''علمین و کتابین'') سمجھدی سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} [[فلپ خوری حتی]] مناسب ناواں تے زرعی ذخیرہ لفظاں تو‏ں استنباط کردے نيں کہ یثرب دے یہودی قبیلے وچ بوہت‏ے عرب تے [[آرامی]] نسل دے یہودیت قبول کرنے والے خاندان شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=33–34}} حجاز د‏‏ی تجارت تے بازاراں وچ یہودیاں دے اہ‏م کردار دا مطلب ایہ سی کہ ہفتے دے لئی بازار دا دن [[سبت]] تو‏ں پہلے والا دن سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} اس دن، جسنو‏ں عربی وچ ''عروبہ'' کہیا جاندا سی، نے قانونی کارروائیاں تے تفریح دا موقع وی فراہ‏م کیہ، جس نے بدلے وچ جمعے نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی اجتماعی نماز دے دن دے طور اُتے منتخب کرنے نو‏‏ں متاثر کيتا ہو سکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} چھیويں صدی دے آخر د‏‏ی طرف، حجاز وچ یہودی برادریاں معاشی تے سیاسی زوال د‏‏ی حالت وچ سی، لیکن اوہ خطے وچ تے اس تو‏ں باہر ثقافتی طور اُتے پنپتی رہیاں۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} انھاں نے اپنے مخصوص عقائد تے رسومات تیار کر لئی سی، جنہاں وچ اک واضح [[یہودی تصوف|صوفیانہ]] تے [[قیامت (یہودیت)|آخر الزمانی]] پہلو سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=87–93}} اسلامی روایت وچ ، قرآن وچ اک فقرے د‏‏ی نیہہ پر، کہیا جاندا اے کہ عرب یہودی [[عزیر]] نو‏‏ں [[اللہ]] دا پُتر کہندے سن، حالانکہ اس دعوے د‏‏ی تاریخی درستی اُتے اختلاف کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Robinson|2013|p=75}} [[مزراحی یہودی]] کاشتکار [[سرزمین بحرین]] دے علاقے وچ رہندے سن ۔ {{Sfn|Smart|2013|p=305}}{{Sfn|Holes|2001|p=XXIV–XXVI}} [[رابرٹ برٹرام سرجینٹ]] دے مطابق، [[بحرانی]] عرباں د‏‏ی فتح دے وقت جزیرے تے بحرین دے کاشتکاری ساحلی صوبےآں وچ رہنے والے عیسائیاں (آرامیاں)، یہودیاں تے [[فارسی (لوک)|فارسیاں]] دے [[عربیت|عربیت شدہ]] "اولاد" ہو سکدے نيں۔ {{Sfn|Holes|2001|p=XXIV-XXVI}} اسلامی مصادر تو‏ں، ایسا لگدا اے کہ یہودیت یمن وچ سب تو‏ں ودھ پیروی د‏‏ی جانے والی مذہب سی [[یعقوبی]] نے تمام یمنیاں نو‏‏ں یہودی ہوݨ دا دعویٰ کيتا۔ [[ابن حزم اندلسی]] پ‏ر کہندے نيں کہ صرف حمیری تے کچھ کندی یہودی سن ۔ {{Sfn|Lecker|1998|p=20}} ==== مسیحیت ==== [[فائل:Jubail Church.jpg|thumb|مشرقی [[سعودی عرب]] وچ [[جبیل گرجا گھر]]۔ چوتھ‏ی صدی دے باقیات نو‏‏ں [[دنیا دے قدیم ترین گرجا گھراں د‏‏ی لسٹ|دنیا دے قدیم ترین زندہ بچ جانے والے گرجا گھراں]] وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔]]{{اصل مضمون|ما پہلے اسلام عرب وچ مسیحیت}} عرب وچ عیسائی اثر دے اہ‏م علاقے شمال مشرقی تے شمال مغربی سرحداں اُتے تے جو [[یمن]] بننا سی اس وچ سن ۔ {{Sfn|Goddard|2000|p=15–17}} شمال مغرب [[رومی سلطنت]] تو‏ں عیسائی مشنری سرگرمی دے اثر وچ سی جتھے [[غساسنہ]]، رومیاں دا اک کلائنٹ بادشاہت، عیسائیت وچ تبدیل ہوئے۔ {{Sfn|Berkey|2003|p=44–46}} جنوب وچ ، خاص طور اُتے [[نجران]] وچ ، [[بحیرہ احمر]] دے دوسری طرف [[ایتھوپیا]] وچ واقع عیسائی [[مملکت اکسوم]] دے اثر دے نتیجے وچ عیسائیت دا اک مرکز تیار ہويا۔ {{Sfn|Goddard|2000|p=15–17}} [[بنو حارث]] وچو‏ں کچھ عیسائیت وچ تبدیل ہو گئے سن ۔ قبیلے دے اک خاندان نے نجران وچ اک وڈی کلیسیا بݨائی جسنو‏ں ''دیر نجران'' کہیا جاندا اے، جسنو‏ں "کعبہ نجران" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ غسانی تے جنوب وچ عیسائیاں دونے نے [[عقیدہ وحدت فطرت]] اختیار کيتا۔ {{Sfn|Goddard|2000|p=15–17}} عیسائی اثر دا تیسرا علاقہ شمال مشرقی سرحداں اُتے سی جتھے [[مملکت لخمیون]]، [[خاندان ساسان|ساسانی]] دا اک کلائنٹ قبیلہ، [[نسطوریت]] اختیار کر گیا، جو ساسانی سلطنت وچ سب تو‏ں ودھ اثر رکھنے والی عیسائیت د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Goddard|2000|p=15–17}} جويں جويں عرب دا [[خلیج فارس]] دا علاقہ تیسری صدی دے آغاز تو‏ں ساسانیاں دے اثر وچ آندا گیا، بوہت سارے رہنے والے میسوپوٹیمیا دے عیسائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مذہب د‏‏ی مشرقی طرف پھیلاؤ دے بعد عیسائیت دے سامنے آئے۔ {{Sfn|Gilman|Klimkeit|2013|p=87}} پ‏ر، ایہ چوتھ‏ی صدی تک نئيں سی کہ [[خانقاہ]] تے اک [[ڈائیوسیس|اسقفی ڈھانچے]] دے قیام دے نال خطے وچ عیسائیت مقبول ہوئی۔ {{Sfn|Kozah|Abu-Husayn|2014|p=55}} پیش اسلامی زمانے وچ ، مشرقی عرب د‏‏ی آبادی وچ [[مسیحی عرب]] (بشمول [[عبد القیس]]) تے [[آرامی]] عیسائی ہور مذاہب دے درمیان شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Houtsma|1993|p=98}} [[سریانی زبان]] [[لسان القدس|اک مقدس زبان]] دے طور اُتے کم کردی سی {{Sfn|Smart|2013|p=305}}{{Sfn|Cameron|2002|p=185}} سرجینٹ دا کہنا اے کہ بحرانی عرب فتوحات دے وقت عیسائیاں (آرامیاں) د‏‏ی اصل آبادی دے مذہب تبدیل کرنے والےآں د‏‏ی [[عربیت|عربیت شدہ]] اولاد ہو سکدے نيں، ہور مذاہب وچ ۔ {{Sfn|Holes|2001|p=XXIV–XXVI}} بیت قطرایے، جس دا ترجمہ [[سریانی زبان]] وچ "قطریاں دا علاقہ" اے، اس علاقے دے لئی استعمال ہوݨ والا عیسائی ناں سی جس وچ شمال مشرقی عرب شام‏ل سی۔<ref name=":9">[https://www.adias-uae.com/publications/hellyer01b.pdf "Nestorian Christianity in the Pre-Islamic UAE and Southeastern Arabia"], Peter Hellyer, ''Journal of Social Affairs'', volume 18, number 72, winter 2011, p. 88</ref><ref>[http://azureweb.aub.edu.lb/communications/media/Documents/مئی_2011/grant-syriac-EN.pdf "AUB academics awarded $850,000 grant for project on the Syriac writers of Qatar in the 7th century AD"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528053210/http://www.aub.edu.lb/communications/media/Documents/%D9%85%D8%A6%DB%8C_2011/grant-syriac-EN.pdf |date=2015-05-28 }}. American University of Beirut. 31 مئی 2011. [https://web.archive.org/web/20150528053210/http://www.aub.edu.lb/communications/media/Documents/%D9%85%D8%A6%DB%8C_2011/grant-syriac-EN.pdf Archived] on 28 اپریل 2015. Retrieved 12 مئی 2015.</ref> اس وچ بحرین، [[تاروت]]، الخت، [[الحساء]] تے قطر شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Kozah|Abu-Husayn|2014|p=24}} عمان تے جو اج متحدہ عرب امارات اے اس اُتے مشتمل [[ڈائیوسیس|اسقفیت]] بیت مزونیے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ناں 'مازون' تو‏ں ماخوذ سی، عمان تے متحدہ عرب امارات دے لئی [[فارسی زبان]] دا نام۔ [[صحار]] اسقفیت دا مرکزی شہر سی۔<ref name=":9" />{{Sfn|Kozah|Abu-Husayn|2014|p=24}} [[نجد]] وچ ، جزیرہ نما دے مرکز وچ ، چھیويں صدی وچ دو قبیلے، کندہ تے [[تغلب]]، دے اراکین دے عیسائیت وچ تبدیل ہوݨ دے ثبوت نيں۔ پ‏ر، مغرب وچ [[حجاز]] وچ ، جدو‏ں کہ عیسائیت د‏‏ی موجودگی دے ثبوت نيں، ایہ خیال نئيں کيتا جاندا اے کہ ایہ علاقے د‏‏ی مقامی آبادی وچ اہ‏م سی {{Sfn|Goddard|2000|p=15–17}} عربیت شدہ عیسائی ناں پیش اسلامی عرباں وچ کافی عام سن، جس د‏‏ی وجہ ایہ دسی جاندی اے کہ اسلام دے عروج تو‏ں پہلے کئی صدیاں تک شامی عیسائی عرباں دا جزیرہ نما دے بدویاں اُتے اثر سی۔ {{Sfn|Zeitlin|2007|p=35}} نیل رابنسن، قرآن د‏‏ی آیات د‏‏ی نیہہ پر، مندے نيں کہ کچھ عرب عیسائی غیر روايتی عقائد رکھدے ہوݨ گے جداں کہ خدا باپ، یسوع بیٹے تے مریم ماں دے الہی تثلیث د‏‏ی پرستش۔ {{Sfn|Robinson|2013|p=76}} ہور برآں، اس گل دے شواہد نيں کہ غیر روايتی گروہ جداں [[کولی ریڈین فرقہ]]، جنہاں دے پیروکار مریم د‏‏ی پرستش کردے سن، عرب وچ موجود سن تے ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی گئی اے کہ قرآن انہاں دے عقائد دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Sirry|2014|p=46}} پ‏ر، ہور علما، خاص طور اُتے [[مرکیا ایلیڈ]]، [[ولیم منٹگمری واٹ]]، [[جی آر ہاٹنگ]] تے [[سڈنی ایچ گریفیتھ]]، قرآن وچ ایداں دے حوالےآں د‏‏ی تاریخی حیثیت یا اعتماد اُتے شک دا اظہار کردے نيں۔ انہاں دے خیالات تھلے لکھے نيں: * [[مرکیا ایلیڈ]] دا استدلال اے کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم دا عیسائیت دا علم "بلکہ تقریبی تھا"{{Sfn|Eliade|2013|p=77}} تے ایہ کہ خدا، یسوع تے مریم د‏‏ی تثلیث دے حوالے اس امکان د‏‏ی عکاسی کردے نيں کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں عیسائیت دے بارے وچ معلومات ایداں دے لوکاں تو‏ں آئی سی جو حبشہ دے [[توحیدی]] کلیسیا دے بارے وچ جاݨدے سن، جو مریم د‏‏ی انتہائی تعظیم دے لئی جانیا جاندا سی۔ {{Sfn|Eliade|2013|p=77}} * [[ولیم منٹگمری واٹ]] دسدے نيں کہ اسيں نئيں جاݨدے کہ [[فتح مکہ]] تو‏ں پہلے محمد صلی اللہ علیہ وسلم عیسائی عقائد تو‏ں کس حد تک واقف سن تے عیسائیت اُتے تنقید کرنے والے کچھ حصےآں د‏‏ی تریخ سازی غیر یقینی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Watt|1956|p=318}} انہاں دا خیال اے کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم تے ابتدائی مسلما‏ن بعض روايتی عیسائی عقائد تو‏ں واقف نئيں ہو سکدے سن، بشمول تثلیث د‏‏ی نوعیت، کیونجے محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے عیسائی مخبراں دا نظریا‏تی مسائل اُتے محدود گرفت سی {{Sfn|Watt|1956|p=320}} * واٹ نے ایہ وی استدلال کيتا اے کہ قرآن وچ عیسائی عقائد اُتے تنقید کرنے والی آیات تثلیث پسندی تے "جسمانی بیٹاپن" ورگی عیسائی بدعتاں اُتے حملہ کر رہیاں نيں نہ کہ روايتی عیسائیت اُتے ۔ {{Sfn|Watt|1956|p=318}}{{Sfn|Sirry|2014|p=47}} * [[جی آر ہاٹنگ]]، [[سڈنی ایچ گریفیتھ]] تے گیبریل رینالڈز دا استدلال اے کہ بظاہر غیر روايتی عیسائی عقائد اُتے تبصرہ کرنے والی آیات نو‏‏ں روايتی عیسائی عقیدے د‏‏ی اک باخبر، جذبات‏ی طور اُتے محرک کاریکچر دے طور اُتے پڑھیا جانا چاہیے جس دا مقصد ایہ اجاگ‏ر کرنا اے کہ اس دے کچھ اصول اسلامی نقطہ نظر تو‏ں کِنے غلط نظر آندے نيں۔ {{Sfn|Sirry|2014|p=47}} === ایرانی مذاہب === بھانويں انہاں وچ کوئی زندہ بچ جانے والا جسمانی ثبوت نئيں اے، {{Sfn|Lindstedt|2023|p=6, n. 9}} ایرانی مذاہب پیش اسلامی عرب وچ [[ساسانی سلطنت]] د‏‏ی فوجی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں [[خلیج فارس]] تے [[جنوبی عرب]] دے نال نال [[حجاز]] تے [[عراق]] دے درمیان تجارتی رستےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں موجود ہو سکدے نيں۔ اسلامی دور دے مصادر دے مطابق، جزیرہ نما دے شمال مشرق وچ عرب [[زرتشتیت]] وچ تبدیل ہو گئے تے [[نجد]] وچ کئی [[آتش کدہ]] تعمیر کيتے گئے۔ عرب وچ [[مانویت]] دے وجود دے وی شواہد نيں کیونجے کئی ابتدائی مصادر مکہ وچ "[[زندیق|زندقاں]]" د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشان دہی کردے نيں، حالانکہ اس اصطلاح د‏‏ی تشریح [[مزدکیت]] دے حوالے تو‏ں وی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ پ‏ر، تاردیو د‏‏ی تازہ ترین تحقیق دے مطابق، چھیويں تے ستويں صدی وچ ، جدو‏ں اسلام ابھریا، مکہ وچ مانویت د‏‏ی مقبولیت ثابت نئيں ہو سکدی۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Tardieu |پہلا=Michel |عنوان=Manichaeism, translated by DeBevoise |سال=2008}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Tardieu |پہلا=Michel |عنوان=Les manichéens en Egypte |ناشر=Bulletin de la Société Française d’Egyptologie}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Manichaeism Activity in Arabia |یوآرایل=http://www.iranicaonline.org/articles/manicheism-iv-missionary-activity-and-technique- |اقتباس=That Manicheism went further on to the Arabian peninsula, up to the Hejaz and Mecca, where it could have possibly contributed to the formation of the doctrine of Islam, cannot be proven.}}</ref> مانویت تے [[مزدکیت]] دے پیش اسلامی مکہ وچ ظہور دے حوالے تو‏ں ايس‏ے طرح دے تحفظات ٹرومف تے میکلسن وغیرہ نے اپنے تازہ ترین کم (2018) وچ پیش کيتے نيں۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Garry W. Strompf & Gunner Mikkelsen |عنوان=The Gnostic World |ناشر=[[روٹلیج]] |سال=2018 |آئی_ایس_بی_این=978-1138673939 |اقتباس=Perhaps the charge of zandaqa functions in this report as a belated rhetorical caricature with no historical substance, much like the employment of congeners 'Manichee' and 'Gnostic' in the vocabulary of christian heresiography. If this is the case, historians can no longer appeal to the testimony of al-Kalbī as undisputable evidence for the proliferation of Manichaen-Doctrine in pre-islamic Mecca.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=Ibid Strompf & Mikkelsen et al |اقتباس=This tradition is persistently echoed by later tradents … whose values as independent witnesses to Manichaean activity in early seventh century Mecca are correspondingly suspect.}}</ref> ایرانی مذہبی خیالات دے گردش دے ثبوت موجود نيں فارسی دے قرض دے لفظاں د‏‏ی شکل وچ قرآن وچ جداں ''[[جنت]]'' (جنت)۔ {{Sfn|Hughes|2013|p=31, 32}}{{Sfn|Berkey|2003|p=47, 48}} زرتشتیت [[سرزمین بحرین]]{{Sfn|Crone|2005|p=371}}{{Sfn|Gelder|2005|p=110}}{{Sfn|Stefon|2009|p=36}} وچ وی موجود سی تے فارسی بولنے والے زرتشتیت اس خطے وچ رہندے سن ۔ {{Sfn|Houtsma|1993|p=98}} ایہ مذہب 250 ق م تو‏ں شروع ہوݨ والی خطے وچ فارسی سلطنتاں دے دور حکومت دے دوران خطے بشمول جدید [[بحرین]] وچ متعارف کرایا گیا سی۔ اس د‏ی بنیادی طور اُتے بحرین وچ فارسی آباد کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی کيتی جاندی سی زرتشتیت فارسی دے زیر حکومت جدید [[عمان]] دے علاقے وچ وی رائج سی ایہ مذہب فارسی دے زیر حکومت جدید [[یمن]] دے علاقے وچ وی موجود سی۔ [[الابناء|ابناء]]، یمن دے فارسی فاتحین د‏‏ی اولاد، زرتشتیت دے پیروکار سن ۔ {{Sfn|Esposito|1999|p=4}}{{Sfn|Lecker|1998|p=20}} [[یمن]] دے زرتشتیت جنہاں اُتے محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے فتح کرنے دے بعد [[جزیہ]] عائد کيتا گیا سی دا ذکر اسلامی مورخ [[بلاذری]] نے کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Lecker|1998|p=20}} سرجینٹ دے مطابق، [[بحرانی]] لوک قدیم فارسیاں (مجوس) د‏‏ی اصل آبادی دے مذہب تبدیل کرنے والےآں د‏‏ی [[عربیت|عربیت شدہ]] اولاد ہو سکدے نيں ہور ہور مذاہب دے بھی۔ {{Sfn|Holes|2001|p=XXIV-XXVI}} ==== بدھ مت ==== کچھ اسلامی دستاویزات ایسی نيں جو پیش اسلامی عرب وچ مذہب د‏‏ی حالت نو‏‏ں بیان کردے وقت [[بدھ مت]] د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں شام‏ل کردیاں نيں۔ انہاں تصویراں وچ اک بار بار آنے والا موضوع ایہ اے کہ بدھ برادری اپنے کچھ بتاں نو‏‏ں [[خانہ کعبہ]] وچ ذخیرہ کرنے وچ کامیاب رہی سی [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی]] (وفات 1318)، اپنی [[جامع التواریخ]] وچ ، کہندے نيں کہ کعبہ وچ بدھ مت دے بت مل سکدے سن تے ایہ کہ عرب تے جزیرہ نما دے کچھ فارسی دونے خود نو‏‏ں بدھا دے شاگرد سمجھدے سن ۔ تیرہويں صدی د‏‏ی اک اسلامی [[مینیاتور]] کعبہ اُتے محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں ہندو تے بدھ مت دے بتاں نو‏‏ں تباہ کردے ہوئے دکھاندی ا‏‏ے۔ [[مسعودی]] نے کہیا کہ بدھ مت دے مننے والے کعبہ نو‏‏ں انہاں دے مندراں وچو‏ں اک سمجھدے نيں۔ مسعودی مکہ دے [[قریش]] قبیلے نو‏‏ں سؤݨ دے غلاف چڑھے ہرن دے مجسماں دے مالک دے طور اُتے وی دکھاندا اے، جنھاں اودو‏ں عام بدھ علامات سمجھیا جاندا سی۔ مصطفیٰ وزیری نے انہاں تفصیلات د‏‏ی ممکنہ تاریخی حیثیت دے بارے وچ قیاس کيتا اے، ایہ تجویز کردے ہوئے کہ بدھ مت ہندوستانی تاجراں تے تجارتی رستےآں دے ذریعے عرب پہنچیا۔ وزیری کعبہ دے ڈیزائن اُتے بدھ مت دے فن تعمیر دے اثر دا وی قیاس کردے نيں، جداں کہ نو بہار تے ہور بدھ [[استوپا|استوپاں]] تاں۔ {{Sfn|Vaziri|2012|p=91–95}} == متعلقہ صفحات == * [[قدیم سامی مذہب]] * [[کنعانی مذہب]] * [[حنیف]] * [[قدیم مشرق نیڑے دے مذاہب]] * [[رحمنان]] * [[شرک]] * [[طاغوت]] == حوالے == === حواشی === {{حوالے|32em}} === مصادر === {{آغاز حوالہ|30em}} * {{Citation|آخری=Armstrong |پہلا=Karen |ربط مصنف=Karen Armstrong |عنوان=Islam: A Short History |سال=2000 |ناشر=Modern Library |آئی_ایس_بی_این=978-0-8129-6618-3}} * {{Citation|آخری=Aslan |پہلا=Reza |ربط مصنف=Reza Aslan |عنوان=[[No God but God: The Origins, Evolution, and Future of Islam]] |سال=2008 |ناشر=Random House |آئی_ایس_بی_این=978-1-4070-0928-5}} * {{Citation|آخری=al-Azmeh |پہلا=Aziz |ربط مصنف=Aziz al-Azmeh |عنوان=The Emergence of Islam in Late Antiquity: Allah and His People |سال=2017 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-1-316-64155-2}} * {{Citation|آخری=Ball |پہلا=Warwick |ربط مصنف=Warwick Ball |عنوان=Rome in the East: The Transformation of an Empire |سال=2002 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-134-82387-1}} * {{Citation|آخری=Berkey |پہلا=Jonathan Porter |ربط مصنف=Jonathan Berkey |عنوان=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |سال=2003 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-521-58813-3 |یوآرایل رسائی=registration |یوآرایل=https://archive.org/details/formationofislam0000berk}} * {{Citation|عنوان=Redefining Dionysos |سال=2013 |مرتب آخری=Bernabé |مرتب پہلا=Alberto |ناشر=Walter de Gruyter |آئی_ایس_بی_این=978-3-11-030132-8 |مرتب آخری2=Jáuregui |مرتب پہلا2=Miguel Herrero de |مرتب آخری3=Cristóbal |مرتب پہلا3=Ana Isabel Jiménez San |مرتب آخری4=Hernández |مرتب پہلا4=Raquel Martín}} * {{حوالہ کتاب|آخری نام=Bukharin |پہلا نام=Mikhail D. |سال=2009 |فصل=Mecca On The Caravan Routes In Pre-Islamic Antiquity |فصل یوآرایل=https://books.google.com/books?id=GcgCErhKGrAC&pg=PA115 |مرتب آخری1=Marx |مرتب پہلا1=Michael |مرتب آخری2=Neuwirth |مرتب پہلا2=Angelika |ربط مرتب2=Angelika Neuwirth |مرتب آخری3=Sinai |مرتب پہلا3=Nicolai |عنوان=The Qurʾān in Context: Historical and Literary Investigations into the Qurʾānic Milieu |مقام=[[لائیڈن]] and [[بوسٹن]] |ناشر=[[Brill Publishers]] |سیریز=Texts and Studies on the Qurʾān |جلد=6 |صفحات=115–134 |ڈی او آئی=10.1163/ej.9789004176881.i-864.25 |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-17688-1 |آئی_ایس_ایس_این=1567-2808 |s2cid=127529256}} * {{Citation|آخری=Cameron |پہلا=Averil |ربط مصنف=Averil Cameron |عنوان=The Mediterranean World in Late Antiquity |سال=2002 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-134-98081-9}} * {{Citation|آخری=Campo |پہلا=Juan E. |عنوان=Encyclopedia of Islam |ناشر=[[Infobase Publishing]] |سال=2009 |آئی_ایس_بی_این=978-0-8160-5454-1 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC}} * {{Citation|آخری1=Carmody |پہلا1=Denise Lardner |عنوان=In the Path of the Masters: Understanding the Spirituality of Buddha, Confucius, Jesus, and Muhammad: Understanding the Spirituality of Buddha, Confucius, Jesus, and Muhammad |سال=2015 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-317-46820-2 |آخری2=Carmody |پہلا2=John Tully}} * {{Citation|آخری=Chancey |پہلا=Mark A. |عنوان=The Myth of a Gentile Galilee |سال=2002 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-1-139-43465-2}} * {{Citation|آخری=Corduan |پہلا=Winfried |عنوان=Neighboring Faiths: A Christian Introduction to World Religions |سال=2013 |ناشر=InterVarsity Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-8308-7197-1}} * {{Citation|آخری1=Coulter |پہلا1=Charles Russell |عنوان=Encyclopedia of Ancient Deities |سال=2013 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-135-96390-3 |آخری2=Turner |پہلا2=Patricia}} * {{Citation|آخری=Cramer |پہلا=Marc |عنوان=The Devil Within |سال=1979 |ناشر=University of Michigan |آئی_ایس_بی_این=978-0-491-02366-5}} * {{Citation|آخری=Crawford |پہلا=Harriet E. W. |ربط مصنف=Harriet Crawford |عنوان=Dilmun and Its Gulf Neighbours |سال=1998 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-521-58679-5}} * {{Citation|آخری=Crone |پہلا=Patricia |ربط مصنف=Patricia Crone |عنوان=Medieval Islamic Political Thought |سال=2005 |ناشر=Edinburgh University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-7486-2194-1}} * {{Citation|آخری=El-Zein |پہلا=Amira |عنوان=Islam, Arabs, and Intelligent World of the Jinn |سال=2009 |ناشر=Syracuse University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-8156-3200-9}} * {{Citation|مرتب آخری=Doniger |مرتب پہلا=Wendy |ربط مرتب=Wendy Doniger |عنوان=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |سال=1999 |ناشر=Merriam-Webster |آئی_ایس_بی_این=978-0-87779-044-0 |یوآرایل=https://archive.org/details/ISBN 978-0-87779-044-0}} * {{حوالہ کتاب|عنوان=The Religion of Palmyra |آخری=Drijvers |پہلا=H. J. W |ناشر=Brill |سال=1976 |آئی_ایس_بی_این=978-0-585-36013-3 |مرتب آخری1=van Baaren |مرتب پہلا1=Theodoor Pieter |مرتب آخری2=Leertouwer |مرتب پہلا2=Lammert |مرتب آخری3=Leemhuis |مرتب پہلا3=Fred |مرتب آخری4=Buning |مرتب پہلا4=H.}} * {{Citation|آخری=Drijvers |پہلا=H. J. W. |عنوان=Cults and Beliefs at Edessa |سال=1980 |ناشر=Brill Archive |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-06050-0}} * {{Citation|آخری=Eliade |پہلا=Mircea |ربط مصنف=Mircea Eliade |عنوان=History of Religious Ideas, Volume 3: From Muhammad to the Age of Reforms |سال=2013 |ناشر=University of Chicago Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-226-14772-7 |یوآرایل=https://archive.org/details/historyofreligio00mirc}} * {{Citation|آخری=Esposito |پہلا=John |ربط مصنف=John Esposito |عنوان=The Oxford History of Islam |سال=1999 |ناشر=Oxford University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-510799-9 |یوآرایل=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john}} * {{حوالہ موسوعہ|آخری=Fahd |پہلا=T. |عنوان=Manāf |سال=2012 |انسائیکلوپیڈیا=[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]] |ایڈیشن=2nd |ناشر=Brill |مرتب آخری1=Bearman |مرتب پہلا1=P. J. |ربط مرتب1=Peri Bearman |مرتب آخری2=Bianquis |مرتب پہلا2=Th. |ربط مرتب2=Thierry Bianquis |مرتب آخری3=Bosworth |مرتب پہلا3=C. E. |ربط مرتب3=Clifford Edmund Bosworth |مرتب آخری4=van Donzel |مرتب پہلا4=E. J. |ربط مرتب4=Emeri Johannes van Donzel |مرتب آخری5=Heinrichs |مرتب پہلا5=W. P. |ربط مرتب5=Wolfhart Heinrichs |ڈی او آئی=10.1163/1573-3912_islam_SIM_4901 |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-16121-4}} * {{Citation|آخری=Fisher |پہلا=Greg |عنوان=Arabs and Empires before Islam |سال=2015 |ناشر=OUP Oxford |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-105699-4}} * {{حوالہ کتاب|آخری نام=Finster |پہلا نام=Barbara |سال=2009 |فصل=Arabia In Late Antiquity: An Outline of The Cultural Situation In The Peninsula At The Time of Muhammad |فصل یوآرایل=https://books.google.com/books?id=GcgCErhKGrAC&pg=PA61 |مرتب آخری1=Marx |مرتب پہلا1=Michael |مرتب آخری2=Neuwirth |مرتب پہلا2=Angelika |ربط مرتب2=Angelika Neuwirth |مرتب آخری3=Sinai |مرتب پہلا3=Nicolai |عنوان=The Qurʾān in Context: Historical and Literary Investigations into the Qurʾānic Milieu |مقام=[[لائیڈن]] and [[بوسٹن]] |ناشر=[[Brill Publishers]] |سیریز=Texts and Studies on the Qurʾān |جلد=6 |صفحات=61–114 |ڈی او آئی=10.1163/ej.9789004176881.i-864.21 |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-17688-1 |آئی_ایس_ایس_این=1567-2808 |s2cid=160525414}} * {{Citation|آخری1=Frank |پہلا1=Richard M. |عنوان=Arabic Theology, Arabic Philosophy: From the Many to the One |سال=2007 |ناشر=Peeters Publishers |آئی_ایس_بی_این=978-90-429-1778-1 |آخری2=Montgomery |پہلا2=James Edward}} * {{Citation|آخری=Gelder |پہلا=G. J. H. van |عنوان=Close Relationships: Incest and Inbreeding in Classical Arabic Literature |سال=2005 |ناشر=I. B. Tauris |آئی_ایس_بی_این=978-1-85043-855-7}} * {{Citation|آخری=Gilbert |پہلا=Martin |ربط مصنف=Martin Gilbert |عنوان=In Ishmael's House: A History of Jews in Muslim Lands |سال=2010 |ناشر=McClelland & Stewart |آئی_ایس_بی_این=978-1-55199-342-3}} * {{Citation|آخری1=Gilman |پہلا1=Ian |عنوان=Christians in Asia before 1500 |سال=2013 |اصل تریخ=1999 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-136-10978-2 |آخری2=Klimkeit |پہلا2=Hans-Joachim}} * {{Citation|آخری=Goddard |پہلا=Hugh |عنوان=A History of Christian-Muslim Relations |سال=2000 |ناشر=Rowman & Littlefield |آئی_ایس_بی_این=978-1-56663-340-6}} * {{Citation|آخری=Guillaume |پہلا=Alfred |ربط مصنف=Alfred Guillaume |عنوان=Islam |سال=1963 |ناشر=Cassell}} * {{Citation|آخری=Hawting |پہلا=G. R. |ربط مصنف=G. R. Hawting |عنوان=The Idea of Idolatry and the Emergence of Islam: From Polemic to History |سال=1999 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-1-139-42635-0}} * {{Citation|آخری=Healey |پہلا=John F. |عنوان=The Religion of the Nabataeans: A Conspectus |سال=2001 |ناشر=Brill |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-10754-0}} * {{Citation|آخری1=Healey |پہلا1=John F. |عنوان=Studies on Arabia in Honour of G. Felix |سال=2003 |ناشر=Oxford University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-851064-2 |آخری2=Porter |پہلا2=Venetia}} * {{Citation|آخری=Hitti |پہلا=Philip K. |ربط مصنف=Philip Khuri Hitti |سال=1970 |عنوان=History of the Arabs |ناشر=Macmillan |آئی_ایس_بی_این=0-333-09871-4}} * {{Citation|آخری=Holes |پہلا=Clive |عنوان=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary |سال=2001 |ناشر=Brill |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-10763-2}} * {{Citation|عنوان=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume 5 |سال=1993 |مرتب آخری=Houtsma |مرتب پہلا=Martijn Theodoor |ربط مرتب=Martijn Theodoor Houtsma |ناشر=Brill |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-09791-9}} * {{Citation|آخری=Hoyland |پہلا=Robert G. |ربط مصنف=Robert G. Hoyland |عنوان=Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam |سال=2002 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-134-64634-0}} * {{Citation|آخری=Hughes |پہلا=Aaron W. |ربط مصنف=Aaron W. Hughes |فصل یوآرایل=https://books.google.com/books?id=ZmGrAgAAQBAJ&pg=PA17 |فصل=Setting the Stage: Pre-Islamic Arabia |عنوان=Muslim Identities: An Introduction to Islam |صفحات=17–40 |سال=2013 |ناشر=Columbia University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-231-53192-4}} * {{Citation|آخری=Humphreys |پہلا=R. Stephen |ربط مصنف=R. Stephen Humphreys |عنوان=Islamic History: A Framework for Inquiry |سال=1991 |ناشر=Princeton University Press |آئی_ایس_بی_این=978-1-85043-360-6}} * {{Citation|آخری=Johnson |پہلا=Scott Fitzgerald |عنوان=The Oxford Handbook of Late Antiquity |سال=2012 |ناشر=OUP USA |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-533693-1}} * {{Citation|آخری=Kaizer |پہلا=Ted |عنوان=The Variety of Local Religious Life in the Near East: In the Hellenistic and Roman Periods |سال=2008 |ناشر=Brill |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-16735-3}} * {{Citation|آخری=al-Kalbi |پہلا=Hisham Ibn |ربط مصنف=Hisham ibn al-Kalbi |عنوان=Book of Idols |سال=2015 |ناشر=Princeton University Press |آئی_ایس_بی_این=978-1-4008-7679-2 |مترجم آخری=Faris |مترجم پہلا=Nabih Amin}} * {{Citation|آخری=Korotayev |پہلا=A. V. |ربط مصنف=Andrey Korotayev |عنوان=Pre-Islamic Yemen: Socio-political Organization of the Sabaean Cultural Area in the 2nd and 3rd Centuries AD |سال=1996 |ناشر=Otto Harrassowitz Verlag |آئی_ایس_بی_این=978-3-447-03679-5}} * {{Citation|آخری1=Kozah |پہلا1=Mario |عنوان=The Syriac Writers of Qatar in the Seventh Century |سال=2014 |ناشر=Gorgias Press, LLC |آئی_ایس_بی_این=978-1-4632-0355-9 |آخری2=Abu-Husayn |پہلا2=Abdulrahim |ربط مصنف2=Abdulrahim Abu-Husayn}} * {{Citation|آخری1=Lambton |پہلا1=Ann K. S. |ربط مصنف=Ann Lambton |عنوان=The Cambridge History of Islam: Volume 1A |سال=1977 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-521-29135-4 |آخری2=Lewis |پہلا2=Bernard}} * {{Citation|آخری=Lebling |پہلا=Robert |تریخ=2010 |عنوان=Legends of the Fire Spirits: Jinn and Genies from Arabia to Zanzibar |ناشر=I.B. Tauris |آئی_ایس_بی_این=978-0-857-73063-3}} * {{Citation|آخری=Lindsay |پہلا=James E. |عنوان=Daily Life in the Medieval Islamic World |سال=2005 |ناشر=Greenwood Publishing Group |آئی_ایس_بی_این=978-0-313-32270-9 |یوآرایل=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind}} * {{Citation|آخری=Lurker |پہلا=Manfred |عنوان=A Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons |سال=2015 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-136-10628-6}} * {{Citation|آخری=Lecker |پہلا=Michael |عنوان=Jews and Arabs in Pre- and Early Islamic Arabia |سال=1998 |ناشر=Ashgate |آئی_ایس_بی_این=978-0-86078-784-6}} * {{Citation|آخری=Leeming |پہلا=David Adams |ربط مصنف=David Adams Leeming |عنوان=Jealous Gods and Chosen People: The Mythology of the Middle East |سال=2004 |ناشر=Oxford University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-534899-6}} * {{Citation|آخری=Lindstedt |پہلا=Ilkka |عنوان=Muḥammad and His Followers in Context The Religious Map of Late Antique Arabia |تریخ=2023}} * {{حوالہ کتاب|آخری=Maraqten |پہلا=Mohammed |عنوان=Pre-Islamic South Arabia and its Neighbours: New Developments of Research |تریخ=2015 |ناشر=Archaeopress |مرتب آخری=Arbach |مرتب پہلا=Mounir |صفحات=107–133 |فصل=The Pilgrimage to the Awām Temple/Maḥram Bilqīs, Ma’rib, Yemen |مرتب آخری2=Schiettecatte |مرتب پہلا2=Jérémie |فصل یوآرایل=https://www.academia.edu/23006813/Maraqten_2015_Sacred_spaces_in_ancient_Yemen_The_Awām_Temple_Maʾrib_BAR2740}} * {{حوالہ کتاب |آخری=Maraqten |پہلا=Mohammed |یوآرایل=https://www.cambridgescholars.com/product/978-1-5275-6456-5/ |عنوان=South Arabian Long-Distance Trade in Antiquity |تریخ=2021 |ناشر=Cambridge Scholars Publishing |مرتب آخری=Hatke |مرتب پہلا=George |صفحات=430–462 |فصل=The Pilgrimage to the Awām Temple/Maḥram Bilqīs, Ma’rib, Yemen |مرتب آخری2=Ruzicka |مرتب پہلا2=Ronald |فصل یوآرایل=https://www.academia.edu/45127369/The_Pilgrimage_to_the_Awām_Temple_Maḥram_Bilqīs_Ma_rib_Yemen |تاريخ-الوصول=2025-11-22 |تاريخ-الأرشيف=2025-02-15 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20250215001032/https://www.cambridgescholars.com/product/978-1-5275-6456-5/ |url-status=dead }} * {{Citation|آخری=McAuliffe |پہلا=Jane Dammen |عنوان=The Cambridge Companion to the Qur'an |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |سال=2006 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-521-53934-0}} * {{Citation|آخری=McLaughlin |پہلا=John L. |عنوان=The Ancient Near East |سال=2012 |ناشر=Abingdon Press |آئی_ایس_بی_این=9789004687127}} * {{Citation|آخری=Meyer-Hubbert |پہلا=Katarzyna Aleksandra |عنوان=Un(Rein) zum Gebet? Zu den islamischen Religionsnormierungen des Ortes, der Kleidung und der Intention in ihrem interkulturellen Entstehungsraum |سال=2016 |ناشر=Hochschule des Bundes für öffentliche Verwaltung}} * {{حوالہ موسوعہ|آخری نام=Mir |پہلا نام=Mustansir |سال=2006 |عنوان=Polytheism and Atheism |مرتب آخری=McAuliffe |مرتب پہلا=Jane Dammen |ربط مرتب=Jane Dammen McAuliffe |انسائیکلوپیڈیا=[[Encyclopaedia of the Qurʾān]] |جلد=IV |مقام=[[لائیڈن]] and [[بوسٹن]] |ناشر=[[Brill Publishers]] |ڈی او آئی=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00151 |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-14743-0}} * {{Citation|آخری1=Mouton |پہلا1=Michel |عنوان=Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |سال=2014 |ناشر=Logos Verlag Berlin GmbH |آئی_ایس_بی_این=978-3-8325-3313-7 |آخری2=Schmid |پہلا2=Stephan G.}} * {{حوالہ کتاب|آخری=Munt |پہلا=Harry |عنوان=The Hajj: Pilgrimage in Islam |تریخ=2015 |ناشر=Cambridge University Press |مرتب آخری=Tagliacozzo |مرتب پہلا=Eric |صفحات=13–30 |فصل=Pilgrimage in Pre-Islamic Arabia and Late Antiquity |مرتب آخری2=Toorawa |مرتب پہلا2=Shawkat}} * {{Citation|آخری=Neusner |پہلا=Jacob |ربط مصنف=Jacob Neusner |عنوان=Jeremiah in Talmud and Midrash: A Source Book |سال=2006 |ناشر=University Press of America |آئی_ایس_بی_این=978-0-7618-3487-8}} * {{Citation|آخری=Nicolle |پہلا=David |ربط مصنف=David Nicolle |عنوان=The Great Islamic Conquests AD 632-750 |سال=2012 |ناشر=Osprey Publishing |آئی_ایس_بی_این=978-1-78096-998-5}} * {{Citation|آخری=Peters |پہلا=Francis Edward |ربط مصنف=Francis Edward Peters |عنوان=Mecca: A Literary History of the Muslim Holy Land |سال=1994a |ناشر=Princeton University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-691-03267-2}} * {{Citation|آخری=Peters |پہلا=Francis Edward |عنوان=Muhammad and the Origins of Islam |سال=1994b |ناشر=SUNY Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-7914-1875-8 |یوآرایل=https://archive.org/details/muhammadorigins00pete}} * {{Citation|آخری=Peters |پہلا=Francis Edward |عنوان=Islam, a Guide for Jews and Christians |سال=2003 |ناشر=Princeton University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-691-11553-5 |یوآرایل=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe}} * {{Citation|آخری=Peters |پہلا=Francis E. |عنوان=The Arabs and Arabia on the Eve of Islam |تریخ=2017 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=9781351894791}} * {{Citation|آخری=Peterson |پہلا=Daniel C. |ربط مصنف=Daniel C. Peterson |عنوان=Muhammad, Prophet of God |سال=2007 |ناشر=Wm. B. Eerdmans Publishing |آئی_ایس_بی_این=978-0-8028-0754-0}} * {{Citation|آخری=Phipps |پہلا=William E. |عنوان=Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings |سال=1999 |ناشر=A&C Black |آئی_ایس_بی_این=978-0-8264-1207-2 |یوآرایل رسائی=registration |یوآرایل=https://archive.org/details/muhammadjesuscom0000phip}} * {{حوالہ موسوعہ|آخری نام=Robin |پہلا نام=Christian Julien |سال=2006 |عنوان=South Arabia, Religions in Pre-Islamic |مرتب آخری=McAuliffe |مرتب پہلا=Jane Dammen |ربط مرتب=Jane Dammen McAuliffe |انسائیکلوپیڈیا=[[Encyclopaedia of the Qurʾān]] |جلد=V |مقام=[[لائیڈن]] |ناشر=[[Brill Publishers]] |ڈی او آئی=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00189 |آئی_ایس_بی_این=90-04-14743-8}} * {{حوالہ کتاب|آخری=Robin |پہلا=Christian Julien |عنوان=Graeco-Arabica, 12, 2017 (= 13th Internat. Congress on Graeco-Oriental and African Studies, Proceedings) |تریخ=2018 |ناشر=Herodotus |صفحات=661–673 |فصل=Marib et Makka : deux pèlerinages de l'Arabie préislamique qui se tenaient à la veille de l'équinoxe de printemps |فصل یوآرایل=https://www.academia.edu/37672982/_Marib_et_Makka_deux_pèlerinages_de_lArabie_préislamique_qui_se_tenaient_Ã%A0_la_veille_de_léquinoxe_de_printemps_dans_Graeco_Arabica_12_2017_13th_Internat_Congress_on_Graeco_Oriental_and_African_Studies_Proceedings_Athens_Hêrodotos_2018_pp_661_673}} * {{حوالہ کتاب|آخری=Robinson |پہلا=Neal |سال=1991 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=ht1hpisBQF0C |عنوان=Christ in Islam and Christianity: The Representation of Jesus in the Qur'an and the Classical Muslim Commentaries |مقام=[[البانی، نیو یارک]] |ناشر=[[SUNY Press]] |آئی_ایس_بی_این=978-0-7914-0558-1 |s2cid=169122179}} * {{Citation|آخری=Robinson |پہلا=Neal |عنوان=Islam: A Concise Introduction |سال=2013 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-136-81773-1}} * {{Citation|آخری=Rodinson |پہلا=Maxime |ربط مصنف=Maxime Rodinson |عنوان=Muhammad: Prophet of Islam |سال=2002 |ناشر=Tauris Parke Paperbacks |آئی_ایس_بی_این=978-1-86064-827-4}} * {{Citation|آخری=al-Sa'ud |پہلا='Abd Allah Sa'ud |عنوان=Central Arabia During the Early Hellenistic Period |سال=2011 |ناشر=King Fahd National Library |آئی_ایس_بی_این=978-9-960-00097-8}} * {{Citation|آخری=Sartre |پہلا=Maurice |ربط مصنف=Maurice Sartre |عنوان=The Middle East Under Rome |سال=2005 |ناشر=Harvard University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-674-01683-5}} * {{حوالہ کتاب|آخری نام=Seidensticker |پہلا نام=Tilman |سال=2009 |فصل=Sources For The History of Pre-Islamic Religion |فصل یوآرایل=https://books.google.com/books?id=GcgCErhKGrAC&pg=PA293 |مرتب آخری1=Marx |مرتب پہلا1=Michael |مرتب آخری2=Neuwirth |مرتب پہلا2=Angelika |ربط مرتب2=Angelika Neuwirth |مرتب آخری3=Sinai |مرتب پہلا3=Nicolai |عنوان=The Qurʾān in Context: Historical and Literary Investigations into the Qurʾānic Milieu |مقام=[[لائیڈن]] and [[بوسٹن]] |ناشر=[[Brill Publishers]] |سیریز=Texts and Studies on the Qurʾān |جلد=6 |صفحات=293–322 |ڈی او آئی=10.1163/ej.9789004176881.i-864.66 |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-17688-1 |آئی_ایس_ایس_این=1567-2808 |s2cid=161557309}} * {{Citation|آخری=Shahîd |پہلا=Irfan |ربط مصنف=Irfan Shahîd |عنوان=Byzantium and the Arabs in the Sixth Century |سال=1995 |ناشر=Dumbarton Oaks |آئی_ایس_بی_این=978-0-88402-284-8}} * {{Citation|آخری=Sirry |پہلا=Mun'im |عنوان=Scriptural Polemics: The Qur'an and Other Religions |سال=2014 |ناشر=Oxford University Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-19-935937-0}} * {{Citation|آخری=Smart |پہلا=J. R. |عنوان=Tradition and Modernity in Arabic Language and Literature |تریخ=2013 |اصل تریخ=1996 |ناشر=Psychology Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-7007-0411-8}} * {{Citation|آخری=Stefon |پہلا=Matt |عنوان=Islamic Beliefs and Practices |سال=2009 |ناشر=The Rosen Publishing Group, Inc. |آئی_ایس_بی_این=978-1-61530-017-4 |یوآرایل=https://archive.org/details/islamicbeliefspr0000stef}} * {{حوالہ کتاب|آخری نام=Stein |پہلا نام=Peter |سال=2009 |فصل=Literacy In Pre-Islamic Arabia: An Analysis of The Epigraphic Evidence |فصل یوآرایل=https://books.google.com/books?id=GcgCErhKGrAC&pg=PA255 |مرتب آخری1=Marx |مرتب پہلا1=Michael |مرتب آخری2=Neuwirth |مرتب پہلا2=Angelika |ربط مرتب2=Angelika Neuwirth |مرتب آخری3=Sinai |مرتب پہلا3=Nicolai |عنوان=The Qurʾān in Context: Historical and Literary Investigations into the Qurʾānic Milieu |مقام=[[لائیڈن]] and [[بوسٹن]] |ناشر=[[Brill Publishers]] |سیریز=Texts and Studies on the Qurʾān |جلد=6 |صفحات=255–280 |ڈی او آئی=10.1163/ej.9789004176881.i-864.58 |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-17688-1 |آئی_ایس_ایس_این=1567-2808 |s2cid=68889318}} * {{Citation|آخری=Sykes |پہلا=Egerton |عنوان=Who's Who in Non-Classical Mythology |سال=2014 |ناشر=Routledge |آئی_ایس_بی_این=978-1-136-41437-4}} * {{Citation|آخری=al-Tabari |پہلا=Muhammad ibn Jarir |ربط مصنف=Al-Tabari |عنوان=The Last Years of the Prophet |سال=1990 |ناشر=State University of New York Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-88706-691-7 |مترجم آخری=Husayn |مترجم پہلا=Isma'il Qurban}} * {{Citation|آخری=Taylor |پہلا=Jane |عنوان=Petra and the Lost Kingdom of the Nabataeans |سال=2001 |ناشر=I. B. Tauris |آئی_ایس_بی_این=978-1-86064-508-2}} * {{Citation|آخری=Teixidor |پہلا=Javier |عنوان=The Pantheon of Palmyra |سال=1979 |ناشر=Brill Archive |آئی_ایس_بی_این=978-90-04-05987-0}} * {{Citation|آخری=Teixidor |پہلا=Javier |عنوان=The Pagan God: Popular Religion in the Greco-Roman Near East |سال=2015 |ناشر=Princeton University Press |آئی_ایس_بی_این=978-1-4008-7139-1}} * {{حوالہ کتاب|آخری=Vaziri |پہلا=Mostafa |عنوان=Buddhism in Iran: An Anthropological Approach to Traces and Influences |تریخ=2012 |ناشر=Palgrave Macmillan}} * {{Citation|آخری=Waardenburg |پہلا=Jean Jacques |سال=2003 |عنوان=Muslims and Others: Relations in Context |فصل=The Earliest Relations of Islam with Other Religions: The Meccan Polytheists |فصل یوآرایل=https://books.google.com/books?id=nZaTKpS-9DoC&pg=PA89 |مقام=[[برلن]] |ناشر=[[De Gruyter]] |سیریز=Religion and Reason |جلد=41 |صفحات=89–91 |ڈی او آئی=10.1515/9783110200959 |آئی_ایس_بی_این=978-3-11-017627-8}} * {{Citation|آخری=Watt |پہلا=W. Montgomery |ربط مصنف=W. Montgomery Watt |عنوان=Muhammad At Medina |یوآرایل=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp |صفحہ=318 |سال=1956 |ناشر=Oxford At The Clarendon Press}} * {{Citation|آخری=Wheatley |پہلا=Paul |ربط مصنف=Paul Wheatley (geographer) |عنوان=The Places Where Men Pray Together: Cities in Islamic Lands, Seventh Through the Tenth Centuries |سال=2001 |ناشر=University of Chicago Press |آئی_ایس_بی_این=978-0-226-89428-7}} * {{Citation|آخری=Zeitlin |پہلا=Irving M. |عنوان=The Historical Muhammad |سال=2007 |ناشر=Polity |آئی_ایس_بی_این=978-0-7456-3999-4}} {{اختتام حوالہ}} [[گٹھ:اسلامی اساطیر]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ مذہب د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:عرب سبھیاچار]] [[گٹھ:عرب اسلام تو‏ں پہلے]] [[گٹھ:عربی علم الاساطیر]] q1kaauk52za4uhpfl13i0zrv550wh3j 0 143659 711927 697978 2026-09-26T02:13:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711927 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی }} '''الرسالۃ العرشیہ''' یہ رسالہ [[شیخ الاسلام ابن تیمیہ]] کا ایک علمی جواب ہے جو [[عرش الہی|عرش]] کے متعلق ایک سوال پر لکھا گیا۔ یہ رسالہ "مجموع الفتاوى" کے چھٹے حصے کے آخر میں شامل ہے اور بعد میں اسے علاحدہ طور پر بھی شائع کیا گیا۔<ref>[http://www.alhawali.com/popups/print_window.aspx?article_no=579&type=3&expand=1 كلام ابن تيمية على العرش في الرسالة العرشية يدل على سعة علمه وفهمه] موقع الدكتور سفر الحوالي {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200414063328/http://www.alhawali.com/popups/print_window.aspx?article_no=579&type=3&expand=1 |date=14 أبريل 2020}}</ref> == سببِ تالیف == '''ایک سائل نے سوال کیا:'''<ref>[http://almeshkat.net/book/872 مشكاة الإسلامية:الرسالة العرشية-شيخ الإسلام ابن تيمية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181659/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=25&book=872 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181659/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=25&book=872 |date=05 مارس 2016}}</ref><br> {{اقتباس | 1 = "آپ کی اس بارے میں کیا رائے ہے کہ عرش کیا گول (کروی) ہے یا نہیں؟ اور اگر وہ کروی ہے اور اللہ تعالیٰ اس کے پیچھے سے اُس پر محیط ہے اور اُس سے جدا ہے، تو بندہ جب دعا کرتا ہے اور عبادت بجا لاتا ہے تو صرف بلندی (اوپر کی سمت) ہی کی طرف کیوں رخ کرتا ہے، کسی اور جانب کی طرف کیوں نہیں؟ حالانکہ اگر اللہ تعالیٰ ہر طرف سے محیط ہے تو پھر دعا کے وقت بلندی یا کسی اور سمت کا قصد کرنے میں کوئی فرق باقی نہیں رہتا۔ اس کے باوجود ہم اپنے دل میں ایک ایسا رجحان محسوس کرتے ہیں کہ ہم بلندی ہی کی طرف رخ کرتے ہیں، دائیں بائیں نہیں دیکھتے۔ پس ہمیں اس فطری رجحان کے بارے میں بتائیے، جو ہمیں اپنے دلوں میں محسوس ہوتا ہے اور جس پر ہمیں پیدا کیا گیا ہے۔ اور اس کا مفصل اور تسلی بخش جواب عنایت فرمائیں جو ہر شبہے کو زائل کر دے اور حق کو واضح کر دے – اگر اللہ نے چاہا۔ اللہ آپ کو اور آپ کے علوم کو ہمیشہ نفع بخش بنائے، آمین۔" }} :شیخ الاسلام نے اس سوال کا جواب تین طویل مقامات (یعنی حصوں) میں دیا، جن میں انھوں نے عرش کی وضاحت کتاب و سنت کی روشنی میں کی۔ <ref>[http://www.airssforum.com/f263/t340.html المعهد العربي للبحوث والدراسات:الرسالة العرشية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126094135/http://ww38.airssforum.com/f263/t340.html |date=2020-01-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126094135/http://ww38.airssforum.com/f263/t340.html |date=26 يناير 2020}} {{مردہ ربط|تاريخ=2020-08-02|bot=JarBot}}</ref> == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} == بیرونی روابط == * [http://waqfeya.com/book.php?bid=2860 تحميل الرسالة العرشية لابن تيمية المكتبة الوقفية] * [http://shamela.ws/index.php/book/10784 تحميل الرسالة العرشية لابن تيمية المكتبة الشاملة] {{مؤلفات ابن تیمیہ}} [[زمرہ:ابن تیمیہ کی تصانیف]] 4i4usav6y6q5mopkk8vy8kp1j1p081c 0 143775 711989 698142 2026-09-26T05:41:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711989 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''تفسیر المراغی''' ایہ قرآن کریم د‏‏ی اک معاصر تفسیر اے، جسنو‏ں ازہری عالم [[احمد بن مصطفیٰ مراغی|احمد مصطفیٰ المراغی]] نے تصنیف کيتا ا‏‏ے۔ اس تفسیر وچ بولی و لغت د‏‏ی تشریح غالب ا‏‏ے۔ == تفسیر دا اسلوب == یہ کتاب عصرِ حاضر د‏‏ی اہ‏م تفاسیر وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ لفظاں د‏‏ی تشریح، آیات دا مجموعی مفہوم تے اسبابِ نزول بیان کيتے گئے نيں۔ مصنف نے پچھلی تفاسیر وچ شام‏ل علوم و فنون د‏‏ی اصطلاحات نو‏‏ں شام‏ل کرنے تو‏ں گریز کيتا تاکہ عام قارئین تے کتاب دے درمیان فاصلے نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس تفسیر وچ معاصر اسلوب اپنایا گیا، جتھے انہاں آیات دے متعلق ماہرین طب، فلکیات، تریخ تے حکمت تو‏ں مشورے کيتے گئے جو سائنسی یا تاریخی نظریات د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں۔ ہر ماہر نے اپنے شعبے دے حوالے تو‏ں رائے دی، جس تو‏ں ایہ تفسیر منفرد تے جامع بن گئی۔<ref>[http://almeshkat.net/book/3483#.VdhH5vk59dg تفسير المراغي المؤلف أحمد مصطفى المراغى] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305182106/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=6&book=3483#.VdhH5vk59dg |date=2016-03-05 }} مكتبة مشكاة الإسلامية اطلع عليه 22 أغسطس 2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305182106/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=6&book=3483 |date=05 مارس 2016}}</ref> === سببِ تالیف === احمد مصطفیٰ المراغی نے اپنی تفسیر د‏‏ی تمہید وچ تحریر کیا: "اساں ایہ محسوس کيتا کہ اک ایسی تفسیر د‏‏ی لوڑ اے جو عصرِ حاضر دے لوکاں د‏‏ی ضروریات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہو، اپنے اسلوب، ترتیب تے اندازِ بیان وچ انہاں دے لئی آسان ہوئے۔ ایسی تفسیر جس وچ علمی تحقیق شام‏ل ہو، دلائل و براہین تو‏ں مستند ہو تے تجربات و مشاہدات تو‏ں ثابت شدہ ہوئے۔ اس وچ مصنف د‏‏ی آراء دے نال نال انہاں ماہرین د‏‏ی آراء وی شام‏ل ہاں جو انہاں وکھ وکھ علوم وچ مہارت رکھدے نيں جنہاں د‏‏ی طرف قرآن اشارہ کردا اے تے جنہاں نو‏ں عصرِ حاضر دے علم نے ثابت کيتا ا‏‏ے۔ اساں انہاں روایات نو‏‏ں ترک کر دتا اے جو پرانی تفاسیر وچ شام‏ل سی لیکن حقائق تو‏ں دور تے غلط سی۔ اللہ تو‏ں دعا اے کہ سانو‏ں ہدایت دے تے سِدھے راستے د‏‏ی طرف رہنمائی فرمائے۔"<ref>[http://ar.lib.eshia.ir/41752/1/4 تفسير المراغي المؤلف : المراغي، أحمد بن مصطفى الجزء : 1 صفحة : 4] المكتبة مدرسة الفقهاء اطلع عليه في 22 أغسطس 2015 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002011019/http://ar.lib.eshia.ir/41752/1/4 |date=02 أكتوبر 2018}}</ref> == حوالے == {{مراجع}} == باہرلے جوڑ == * [http://shamela.ws/index.php/book/23608 تحميل تفسير المراغي المكتبة الشاملة] * [http://waqfeya.com/book.php?bid=785 تحميل تفسير المراغي المكتبة الوقفية] {{تفاسیر القرآن الکریم}} [[گٹھ:تفسیری کم]] mj4enjalsdyep7fa9sthwu5o11cl5iv 0 143908 711995 698564 2026-09-26T05:58:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711995 wikitext text/x-wiki {{معلومات-مسیت}} '''جامع اعظم، جسنو‏ں جامع بجایہ یا بجایہ''' دا وڈا مسجد وی کہیا جاندا اے، اک تاریخی جامع مسجد اے جو قصبہ بجایہ دے اندر، شہر بجایہ، ریاست بجایہ وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>[https://www.google.com/maps/dir/36.7514346,5.0838759//@36.7514759,5.083806,122m/data=!3m1!1e3 Google Maps<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222040117/https://www.google.com/maps/dir/36.7514346,5.0838759//@36.7514759,5.083806,122m/data=!3m1!1e3 |date=22 ديسمبر 2019}}</ref> == تعمیر == جامع الاعظم د‏‏ی تعمیر قصبہ بجایہ دے قیام دے دوران کيتی گئی سی جسنو‏ں امیر الناصر بن علناس بن حماد نے دوران حکومت حمادیاں وچ تعمیر کيتا تے بعد وچ اسنو‏ں دوران حکومت الموحدین وچ وسعت دتی گئی۔ جداں ہی الناصر بن علناس نے بجایہ شہر نو‏‏ں حمادی طرزِ تعمیر دے مطابق تعمیر کرنا شروع کیتا، اس نے قصبے د‏‏ی دیواراں بناواں تے اس دے اندر کئی عمارتاں تعمیر کاں، جنہاں وچ سرِلسٹ جامع الاعظم سی، جس د‏‏ی تعمیر 465 ہجری / 1073 عیسوی وچ مکمل ہوئی۔ قصبہ بجایہ د‏‏ی کل رقبے 20,000 مربع میٹر وچو‏ں، جامع الاعظم 400 مربع میٹر اُتے محیط ا‏‏ے۔ === وضاحت === جامع قصبہ بجایہ شہر د‏‏ی سب تو‏ں قدیم جامع مسجد اے، جو دور حمادیاں تو‏ں باقی اے تے بعد وچ دور مرابطین، موحدین تے حفصیین تک قائم رہی۔ ایہ مسجد شہر د‏‏ی قدیم "الناصريہ" طرزِ تعمیر دا حصہ اے، جو نہ صرف مسیتاں بلکہ بازاراں تے ہسپتالاں اُتے مشتمل سی جو تقریباً 8,000 بجایہ خانداناں د‏‏ی ضروریات پوری کردے سن ۔ جامع قصبہ دے وسط وچ واقع اے، مستطیل شکل دا اے تے قبلہ جنوب مشرق د‏‏ی طرف اے تے کل رقبہ 400 مربع میٹر ا‏‏ے۔ کلیسہ نما نماز خانہ پنج راہداراں یا صحناں اُتے مشتمل اے، جنہاں سب اُتے ٹائل د‏‏ی چھتاں نيں۔ وسط وچ واقع تیسرا صحن سب تو‏ں وڈا اے تے اس وچ محراب موجود ا‏‏ے۔ === عمارت === جداں کہ [[بربر]]اں نے بݨائی سی ہور مسیتاں د‏‏ی طرح، ايس‏ے طرح ایہ جامع وی ڈبل چھتاں (قرمیدی) تو‏ں مزین اے، جداں کہ المسجد الكبير تے مسجد سیدی رمضان قصبہ الجزائر بنی مزغنہ وچ ۔ یہ جامع اپنے سقف د‏‏ی سرخ قرمیدی چھت دے لئی مشہور اے، جو نو وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم اے تے مسجد د‏‏ی چوڑائی دے مطابق ترتیب دتی گئی ا‏‏ے۔ اک قسم د‏‏ی قرمیدی چھتاں بربری طرز تعمیر دا حصہ نيں۔ چھت نو‏‏ں بارہ (12) لکڑی دے ستوناں تو‏ں سہارا دتا گیا اے، جو اک دوسرے تو‏ں تقریباً تن میٹر فاصلے اُتے نيں، کیونجے لکڑی وچ زلزلے دے خلاف خصوصیات موجود نيں۔ ہور برآں، چھت نو‏‏ں چار عام ستون یا عرسے سہارا دیندے نيں، جنہاں دے اُتے منفرد جیومیٹری نقش و نگار موجود نيں۔ چھت نو‏‏ں تن لمبے تے نو عرضی رستےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، جو قرمیدی چھت دے حصےآں دے مطابق نيں۔ === نماز جمعہ === [[فائل:Porte Mosquée Djamâa Aâdham de la Casbah de Béjaïa (3) باب مسجد الجامع الأعظم في قصبة بجاية.jpg|thumb|دروازہ "جامع الأعظم" قصبہ بجایہ وچ ]] جامع قصبہ انہاں تن مسیتاں وچ شام‏ل سی جتھے نماز جمعہ ادا کيتی جاندی سی انہاں دے علاوہ جامع منصوری الاعظم تے مسجد موحدين وی سن ۔ ایتھ‏ے کئی معروف علما خطیب رہ چکے نيں، جنہاں وچ [[محمد وغلیسی|قاضی محمد وغلیسی]] تے [[ابن خلدون|علامہ عبد الرحمن بن خلدون]] شام‏ل نيں۔ الوالی الموحدی صرف ايس‏ے جامع وچ نماز جمعہ ادا کردے سن، نہ کہ "الناصريہ" دے ہور مسیتاں وچ ۔ اس جامع دے علما تے ائمہ د‏‏ی مذہبی رہنمائی اشاعری عقیدہ، [[فقہ مالکی]] تے تصوف جنیدی اُتے مبنی سی === تدریس === جامع قصبہ وچ کئی علما نے فقہ مالکی، شریعت اسلامی، قانون تے علم الاجتماع پڑھایا، جنہاں وچ قاضی [[محمد وغلیسی]] تے علامہ [[ابن خلدون|عبد الرحمن بن خلدون]] شام‏ل نيں۔ اسی جامع وچ کئی علما نے ریاضی وی پڑھائی، جنہاں وچ علامہ عبد الرحمن بن خلدون وی شام‏ل نيں۔ === لیونارڈو فیبوناچی === [[فائل:Fibonacci.jpg|thumb|[[فیبوناشی|ليوناردو فيبوناچی]]]] [[فیبوناشی|لیونارڈو فیبوناچی]] (1175–1250ء)، جو تقریباً 1170ء وچ اٹلی دے شہر پیسا وچ پیدا ہوئے، نے اپنی مڈھلی سِکھیا قصبہ بجایہ دے جامع الأعظم وچ حاصل کيتی۔<ref>[https://www.ibelieveinsci.com/?p=58181 ليوناردو فيبوناتشي - أنا أصدق العلم<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731104131/https://ibelieveinsci.com/?p=58181/ |date=31 يوليو 2019}}</ref>، یہ جامع ریاضی دے شعبے وچ مشہور علما تو‏ں بھرپور سی، جداں کہ [[شعیب ابو مدین|ابو مدین شعیب]] (یا سیدی بومدین)، [[عبد الحق اشبیلی]] ، ابن حمد تے ابو حمید صغیر ۔<ref>[https://www.supernova-dz.net/%D8%A3%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D8%A9/ أفضل عالم رياضيات أوروبي درس في بجاية - Supernova<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222033114/https://www.supernova-dz.net/أفضل-عالم-رياضيات-أوروبي-درس-في-بجاية/ |date=22 ديسمبر 2019}}</ref> ایتھ‏ے سیکھے گئے بنیادی علوم د‏‏ی نیہہ پر، فیبوناچی نے اپنی مشہور فیبوناچی تعداد تے متتالیہ ایجاد کيتی۔<ref>[https://meemmagazine.net/2018/11/14/%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D9%81%D9%88%D8%A8%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%AA%D8%B4%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%Bج0%D9%8A-%D8%AF%D8%AE%D9%84/ ليوناردو فوبوناتشي: الإيطالي الذي دخل بجاية بالجزائر تاجرا وخرج منها عالما في الرياضيات – ميم | مجلة المرأة العربية<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217025512/https://meemmagazine.net/2018/11/14/%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88-%D9%81%D9%88%D8%A8%D9%88%D9%86%D8%A7%D8%AA%D8%B4%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%AF%D8%AE%D9%84/ |date=2019-12-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217025512/https://meemmagazine.net/2018/11/14/ليوناردو-فوبوناتشي-الإيطالي-الذي-دخل/ |date=17 ديسمبر 2019}}</ref> === ہسپانوی قبضہ === 20 جنوری 1510ء نو‏ں، ہسپانوی فوج نے شہر بجایہ اُتے قبضہ کيتا تے جامع الأعظم نو‏‏ں [[کیتھولک|کیتھولک چرچ]] وچ تبدیل کر دتا، جس تو‏ں ایہ مسمار ہوݨ تو‏ں بچ گیا۔ ہسپانوی فوج نے اس دن شہر دے ہور مسیتاں نو‏‏ں تباہ کيتا تاکہ نويں سال دے موقع اُتے جشن منایا جا سک‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے، ہسپانوی قزاق 5 جنوری 1510ء نو‏‏ں بندرگاہ بجایہ پہنچے تے دو ہفتے شہر دے باشندےآں تو‏ں لڑدے رہ‏ے، فیر شہر اُتے قبضہ کيتا۔ انھاں نے مسیتاں، قلعے، بازار تے ہور املاک نو‏‏ں اگ لگائی تے تقریباً 30 جہازاں دے سامان تے خزانے لوٹ لئی۔ === عثمانی حکومت دا دور === الجزائر دے ایالت دے عثمانی حکمران صالح ریس نے 1555ء وچ انکشاری فوج دے ذریعے اسپینیاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے شہر بجایہ اُتے قبضہ کيتا۔ جب اسپینی قلعہ بریسیدیو، جو شہر بجایہ دا مرکزی قلعہ سی، گر گیا، تاں اک نواں دور شروع ہويا جس وچ «جامع اعظم» د‏‏ی مرمت کيتی گئی تے اسپینیاں دے ذریعے منہدم کيتے گئے ہور مسیتاں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔ انکشاری فوج نے مرمت دے بعد اس مسجد نو‏‏ں "جامع الكبير" دا ناں دتا، جداں انھاں نے قصبہ الجزائر بنی مزغنہ تے تلمسان وچ کیہ سی۔ === فرانسیسی قبضے دا دور === 1833ء وچ فرانس دے قبضے نے بجایہ اُتے اثر ڈالیا تے «جامع اعظم» نو‏‏ں [[شالئی]] تے فوجی مرقد وچ تبدیل کر دتا، جس تو‏ں ایہ انہدام تے تباہی تو‏ں بچ گیا۔ [[فائل:Mosquée Djamâa Aâdham de la Casbah de Béjaïa (2) مسجد الجامع الأعظم في قصبة بجاية.jpg|thumb|"جامع اعظم" قصبہ بجایہ وچ ]] فرانسیسی قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں بجایہ نے علمی قیادت دا کردار کھو دتا، کیونجے فرانس نے محل، علمی ادارے تے تعلیمی مراکز تباہ کر دتے تے انہاں د‏‏ی جگہ قلعے تے فوجی چھاؤنی قائم کر دتی۔ بجایہ دے عوام نے فرانسیسی قبضے دے خلاف مزاحمت جاری رکھی، جس وچ 1835ء د‏‏ی معرکہ بجایہ شام‏ل سی اس مسجد دے شالئی تے مرقد نو‏‏ں فوجی رہائش دے لئی استعمال کيتا گیا، اس دے دروازے تے محراب نو‏‏ں بند کر دتا گیا تے محراب نو‏‏ں فوجی مرقد دے مرکزی داخلی دروازے وچ تبدیل کر دتا گیا۔<ref>[https://djurdjura.over-blog.net/2019/04/la-casbah-de-bejaia.html La Casbah de Bejaïa – Kabylie Djurdjura<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729132939/http://djurdjura.over-blog.net/2019/04/la-casbah-de-bejaia.html |date=29 يوليو 2019}}</ref> فرانسیسی حکا‏م نے باقی مسجد نو‏‏ں اس دے اصل بربر طرز تے قرمیدی چھت دے نال محفوظ رکھا۔ === آزاد الجزائر === 1962ء وچ [[الجزائر]] د‏‏ی آزادی دے بعد «جامع اعظم» عوام دے لئی بند کر دتا گیا تے 2019ء دے موسم گرما تک کھلا نہ ہويا۔ مقامی یادداشت وچ فرانسیسی قبضے دے جرائم محفوظ رہ‏ے، کیونجے فوجی مسجد نو‏‏ں نیند، شالئی تے مرقد دے طور اُتے استعمال کردے تے الجزائری مجاہدین نو‏‏ں تشدد و قتل دا نشانہ بنا‏تے سن ۔ یہ تاریخی عمارت، جو «شارع عیسات ایدیر» دے مشرق، «نہج مصطفى بن بولعيد» دے مغرب تے «شارع احمد اوقانہ» دے جنوب وچ واقع اے، اج وی اپنی اصل عظمت تے ثقافتی و تعلیمی کردار د‏‏ی بحالی دے منتظر ا‏‏ے۔ === مرمت === [[فائل:Mosquée Djamâa Aâdham de la Casbah de Béjaïa (4) مسجد الجامع الأعظم في قصبة بجاية.jpg|thumb|قصبہ بجایہ وچ واقع جامعِ اعظم دا سامنے دا منظر]] جامعِ اعظم د‏‏ی مرمت اس د‏ی ابتدائی تعمیر دے بعد متعدد مرتبہ کيتی گئی۔ ابتدا وچ ایہ مسجد حمادیاں دے عہد وچ قائم ہوئی، فیر موحدین دے دور وچ اس وچ توسیع کيتی گئی۔<ref>[http://www.radioalgerie.dz/culture/ar/%D9%82%D8%B5%D8%A8%D8%A9-%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%8C-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A8%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD%D9%8A%D8%A9-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%BA%D8%A7%D8%B2%D9%84-%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B5%D9%8A%D9%84%D8%A9 " قصبة بجاية " ، القبلة السياحية و الثقافية التي تغازل زوارها بحلتها التاريخية الأصيلة. | الإذاعة الثقافية<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222033114/http://www.radioalgerie.dz/culture/ar/قصبة-بجاية-،-القبلة-السياحية-و-الثقافية-التي-تغازل-زوارها-بحلتها-التاريخية-الأصيلة |date=22 ديسمبر 2019}}</ref> موحدین نے حمادیاں دے تعمیر کردہ جامعِ اعظم د‏‏ی عمارت نو‏‏ں منہدم کر دتا، تاکہ اسنو‏ں ازسرِنو تعمیر کيتا جائے تے امازیغی مغاربی طرزِ تعمیر دے مطابق وسیع کيتا جا سک‏‏ے۔<ref>[https://www.djazairess.com/elmassa/167890 جزايرس : السياح يكتشفون القصبة<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731113035/https://www.djazairess.com/elmassa/167890 |date=31 يوليو 2019}}</ref> الجزائر د‏‏ی وزارتِ سبھیاچار د‏‏ی نگرانی وچ ولایتِ بجایہ نے اس مسجد د‏‏ی مرمت دا آغاز کیتا، کیونجے الجزائر د‏‏ی آزادی دے بعد اس کے گنبداں د‏‏ی مناسب دیکھ بھال نئيں کيت‏‏ی گئی سی جس دے نتیجے وچ اوہ خاص طور اُتے مرکزی صحن وچ موجود قرمیدی چھت دے نال تقریباً منہدم ہوݨ دے نیڑے پہنچ چکے سن ۔<ref>[https://www.djazairess.com/echchaab/147277 جزايرس : قصبة بجاية عبق التاريخ وموروث الثقافة تفتح أبوابها للجمهور<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722110727/https://www.djazairess.com/echchaab/147277 |date=22 يوليو 2019}}</ref> اسی طرح اوہ لکڑی، جس دے ذریعے انکشاریاں نے مسجد دے ستوناں تے محرابی ڈھانچاں نو‏‏ں سہارا دتا سی، وقت دے نال گل سڑ گئی تے دیمک زدہ ہو گئی، جس تو‏ں پوری عمارت نو‏‏ں منہدم تے معدوم ہو جانے دا شدید خطرہ لاحق ہو گیا سی۔<ref>[https://www.el-massa.com/dz/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%84%D9%88%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD-%D9%8A%D9%83%D8%AA%D8%B4%D9%81%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B5%D8%A8%D8%A9 السياح يكتشفون القصبة<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222033115/https://www.el-massa.com/dz/المراسلون/السياح-يكتشفون-القصبة |date=22 ديسمبر 2019}}</ref> جامعِ اعظم نو‏‏ں جولائ‏ی 2019ء وچ دوبارہ زائرین دے لئی کھول دتا گیا۔ ایہ اقدام قصبہ بجایہ د‏‏ی مرمت دے پہلے مرحلے د‏‏ی تکمیݪ کے نال ہويا، جس دا آغاز 2014ء وچ ہويا سی تے جس وچ پنج سال تک تعمیرا‏تی تے مرمتی کم جاری رہیا۔<ref>[http://www.ech-chaab.com/ar/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%D8%A9/%D8%B5%D9%8A%D9%81%D9%8A%D8%A7%D8%AA-2017/item/127277-%D9%82%D8%B5%D8%A8%D8%A9-%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%A8%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%88%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%AA%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D8%A3%D8%A8%D9%88%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1.html يومية الشعب الجزائرية - قصبة بجاية عبق التاريخ وموروث الثقافة تفتح أبوابها للجمهور<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222033114/http://www.ech-chaab.com/ar/صفحات-خاصة/صيفيات-2017/item/127277-قصبة-بجاية-عبق-التاريخ-وموروث-الثقافة-تفتح-أبوابها-للجمهور.html |date=22 ديسمبر 2019}}</ref> === جامعِ اعظم تو‏ں وابستہ مشاہیر === * [[محمد وغلیسی]] * [[ابن خلدون|عبد الرحمن بن خلدون]] * [[فیبوناشی|لیونارڈو فیبوناچی]] === علما دے اقوال === عبد الحق اشبیلی (514ھ–581ھ) نے اپنی کتاب «الصلاة والتہجد» وچ قاضی [[فقیہ]] [[محمد وغلیسی]] دے ترجمے دے ضمن وچ جامعِ اعظم دا ذکر کردے ہوئے لکھیا اے:<ref>[https://books.google.dz/books?id=YSc8CwAAQBAJ&pg=PT13#v=onepage&q&f=false الصلاة والتهجد - ابن الخراط - IslamKotob – Google Livres<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217042405/https://books.google.dz/books?id=YSc8CwAAQBAJ&pg=PT13 |date=17 ديسمبر 2019}}</ref> {{اقتباس | 1 = [[محمد وغلیسی|ابو عبد اللہ محمد بن ابراہیم وغلیسی]] نہایت ذہین، باوقار، پاکیزہ سیرت، بلند مرتبہ تے عالی ہمت سن ۔ اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں د‏‏ی پیروی کيتی جاندی سی تے جنہاں اُتے اعتماد کيتا جاندا سی۔ اوہ ادبی تے شرعی دونے علوم وچ مہارت رکھدے سن تے انہاں وچ ممتاز مقام رکھدے سن ۔ انہاں دے زمانے وچ سلطانی مکاتبات، تحریر تے جواب دونے وچ انہاں اُتے اعتماد کيتا جاندا سی۔ قاضی حضرات وی تحریری اندراجات وچ انہاں اُتے بھروسا کردے سن تے شہر دے لوک مضبوط دستاویزات تے مشکل معاملات وچ انہاں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔ انھاں بجایہ د‏‏ی محفوظ قصبہ وچ واقع جامعِ اعظم د‏‏ی خطابت سونپی گئی۔ اوہ قلم تے بولی دونے وچ فصیح تے خوش نویسی وچ ماہر سن ۔ انھاں نے [[عبد الحق اشبیلی|ابو محمد عبد الحق اشبیلی]] تے قاضی [[ابو علی حسن بن علی مسیلی|ابو علی مسیلی]] نال ملاقات کيت‏ی۔ — [[عبد الحق اشبیلی]]، الصلاة والتهجد }} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:افریقا وچ آثار قدیمہ]] [[گٹھ:عثمانی مسیتاں]] [[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں مسیتاں]] [[گٹھ:سنی مسیتاں]] [[گٹھ:دولت مرابطین]] [[گٹھ:موری طرز تعمیر]] [[گٹھ:1510ء د‏‏ی تحلیلات]] [[گٹھ:اسلامی آثار]] [[گٹھ:465ھ]] [[گٹھ:1073ء]] [[گٹھ:1100ء وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]] grzcfjl1009ci530hgoqjqa1c999cwr 0 143915 711939 698573 2026-09-26T02:49:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711939 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی | image = الأنوار المضيئة الجامعة بين الحقيقة والشريعة.jpg }} '''انوار المضیئۃ الجامعۃ بین الحقیقۃ والشریعہ''' ایہ عبد الرحمٰن الثعالبي (متوفی 875 ہجری) د‏‏ی تصنیف کردہ اک ضخیم جلد اُتے مشتمل کتاب اے جو علم تصوف دے موضوع اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا3">[https://books.google.dz/books/about/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B6%D9%8A%D8%A6%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85.html?id=nPycngEACAAJ&redir_esc=y الانوار المضيئة الجامعة بين الحقيقة والشريعة - عبد الرحمن بن محمد الثعالبى - Google Livres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103103900/https://books.google.dz/books/about/الانوار_المضيئة_الجام.html?id=nPycngEACAAJ&redir_esc=y|date=3 نوفمبر 2020}}</ref><ref name="مولد تلقائيا6">[http://www.thaalibi.com/ar/%d9%85%d8%b5%d9%86%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%ab%d8%b9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%80%d9%80%d9%80%d9%80%d9%8a/ مصنفات الثعالبــــي – جمعية سيدي عبد الرحمن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103103055/http://www.thaalibi.com/ar/مصنفات-الثعالبــــي/|date=3 نوفمبر 2020}}</ref> == مصنف دا تعارف == عبد الرحمٰن الثعالبي (ت 875ھ) اک مفسر، مالکی فقیہ، صوفی تے اشعری عقیدے دے متکلم سن ۔ آپ الجزائر دے شہر یسر وچ پیدا ہوئے، جو آپ دے آبا و اجداد دا مسکن سی تے اج الجزائر دے حدود وچ واقع ا‏‏ے۔ اوہ نويں صدی ہجری وچ مالکیہ اشاعرہ دے نمایاں علما وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ بعد وچ آپ الجزائر شہر د‏‏ی علامت بن گئے، ایتھ‏ے تک کہ شہر نو‏‏ں "سیدی عبد الرحمان" دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔<ref name="aps1">[http://www.aps.dz/ar/algerie/63096-2018-11-25-16-59-25 تراث العلامة عبد الرحمان الثعالبي محور ملتقى بالجزائر العاصمة] - موقع [[وكالة الأنباء الجزائرية]] - نشر في الأحد, 25 تشرين2/نوفمبر 2018 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126075225/http://www.aps.dz/ar/algerie/63096-2018-11-25-16-59-25|date=26 يناير 2020}}</ref><ref>[https://platform.almanhal.com/Files/2/58057 platform.almanhal.com<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102100140/https://platform.almanhal.com/Files/2/58057 |date=2 نوفمبر 2020}}</ref> === کتاب دا تعارف === اس کتاب وچ عبد الرحمٰن الثعالبي نے ابو عبد اللہ محمد السلمی الشافعی رحمہ اللہ د‏‏ی انہاں چالیس احادیث اُتے کيتی گئی تعلیق دا خلاصہ پیش کيتا اے، جنہاں نو‏ں زکی الدین عبد العظیم المنذری رحمہ اللہ نے منتخب کيتا سی تے انہاں اُتے ہور اضافے وی کيتے نيں۔<ref>[https://www.alukah.net/culture/0/141025/ ترجمة الحافظ المنذري<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810064254/https://www.alukah.net/culture/0/141025/ |date=10 أغسطس 2020}}</ref> -رحمه الله- مع زيادات عليها.<ref name="مولد تلقائيا1">[http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/6471 دعوة الحق - مخطوطات التفسير والحديث في الخزانة الكتانية<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103105016/http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/6471 |date=3 نوفمبر 2020}}</ref> عبد الرحمٰن الجیلانی نے اس کتاب دے اک مخطوطے دے بارے وچ فرمایا: "یہ اک قیمتی کتاب اے، جس دا ميں نے اک ضخیم نسخہ ملاحظہ کيتا ا‏‏ے۔"<ref name="مولد تلقائيا5">[http://darelkhalil.blogspot.com/2009/07/blog-post_01.html دار الخليل القاسمي للنشر والتوزيع: تقديم كتاب الإرشاد للثعالبي<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103120918/http://darelkhalil.blogspot.com/2009/07/blog-post_01.html |date=3 نوفمبر 2020}}</ref> === مواد === یہ کتاب چالیس احادیث نبویہ د‏‏ی شروح اُتے مشتمل اے، جنہاں اُتے امام الثعالبي نے سابقہ تعلیقات نو‏‏ں مختصر انداز وچ جمع کيتا ا‏‏ے۔ کتاب د‏‏ی ابتدا انہاں لفظاں نال ہُندی اے: "الحمد للہ الذي نوّر قلوب أوليائه بأنوار" اور کتاب دے اختتام اُتے لکھیا اے: "كتب الله تعالى له بها ألف حسنة"<ref>[http://tawaseen.com/?p=3737 البعد الاجتماعي والأخلاقي لدور الممارسة الصوفية للثعالبي | طواسين للتصوف والاسلاميات<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103105034/http://tawaseen.com/?p=3737 |date=3 نوفمبر 2020}}</ref> جاء في بداية الكتاب:<ref name="مولد تلقائيا2">[http://makrim.org/manuscrits.cfm?PN=225 المخطوطات<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103105054/http://makrim.org/manuscrits.cfm?PN=225 |date=3 نوفمبر 2020}}</ref><ref name="مولد تلقائيا1" /> === مخطوطات === اس کتاب د‏‏ی تحقیق دے دوران وکھ وکھ مخطوطات نو‏‏ں نیہہ بنایا گیا، جنہاں وچو‏ں چند تھلے لکھے نيں:<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.almajidcenter.org/search_details.php?pag=5&keyword=%D8%A3%D8%A8%D9%88%20%D8%B2%D9%8A%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A:%D8%B9%D8%A8%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86%20%D8%A8%D9%86%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%86%20%D9%85%D8%AE%D9%84%D9%88%D9%81%20%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A,,875%D9%87%D9%80&how=3&in=1&by=2|عنوان=JUMA AL MAJID CENTER – LIBRARY SEARCH<!-- عنوان مولد بالبوت -->|تریخ رسائی=2020-11-03}}{{مردہ ربط}}</ref> # مخطوط "مرکز جمعة الماجد": نمبر 581798 (17 ورقے)<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.almajidcenter.org/material_details.php?bId=581798&encQry=U0VMRUNUIGJvb2tzLmlkLCBib29rcy50aXRsZSwgYm9va3MuZW5fbmFtZSxib29rcy5tYXRlcmlhbF90eXBlLCBib29rcy5sYXRpbl9uYW1lLCBtYW51c2NyaXB0X2F1dGhvcnMuYXV0aG9ybmFtZV9lbiBhcyBhdXRob3JuYW1lX2VuLG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2FyLCBtYW51c2NyaXB0X2F1dGhvcnMuYXV0aG9ybmFtZV9maWx0ZXJfYXIsIGJvb2tzLnN0YXRlbWVudF9vZl9yZXNwb25zZSwgYm9va3MuZW5fbmFtZSBGUk9NIGJvb2tzIElOTkVSIEpPSU4gbWFudXNjcmlwdF9hdXRob3JzIE9OIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5ib29rX2lkID0gYm9va3MuaWQgIFdIRVJFICAoIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2VuICA9ICfYo9io2Ygg2LLZitivINin2YTYq9i52KfZhNio2Yo62LnYqNivINin2YTYsdit2YXZhiDYqNmGINmF2K3ZhdivINio2YYg2YXYrtmE2YjZgSDYp9mE2KzYstin2KbYsdmKINin2YTZhdin2YTZg9mKLCw4NzXZh9mAJyAgT1IgIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2FyICA9ICfYo9io2Ygg2LLZitivINin2YTYq9i52KfZhNio2Yo62LnYqNivINin2YTYsdit2YXZhiDYqNmGINmF2K3ZhdivINio2YYg2YXYrtmE2YjZgSDYp9mE2KzYstin2KbYsdmKINin2YTZhdin2YTZg9mKLCw4NzXZh9mAJyAgT1IgIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2ZpbHRlcl9hciAgPSAn2KPYqNmIINiy2YrYryDYp9mE2KvYudin2YTYqNmKOti52KjYryDYp9mE2LHYrdmF2YYg2KjZhiDZhdit2YXYryDYqNmGINmF2K7ZhNmI2YEg2KfZhNis2LLYp9im2LHZiiDYp9mE2YXYp9mE2YPZiiwsODc12YfZgCcgKSAgIEFORCBib29rcy5lbl9uYW1lID0gJ01hbnVzY3JpcHQnICBHUk9VUCBCWSBib29rcy5pZA==&current=47&total=58&in=1&by=2&how=3|عنوان=JUMA AL MAJID CENTER<!-- عنوان مولد بالبوت -->|تریخ رسائی=2020-11-03|آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20201103200756/http://www.almajidcenter.org/material_details.php?bId=581798&encQry=U0VMRUNUIGJvb2tzLmlkLCBib29rcy50aXRsZSwgYm9va3MuZW5fbmFtZSxib29rcy5tYXRlcmlhbF90eXBlLCBib29rcy5sYXRpbl9uYW1lLCBtYW51c2NyaXB0X2F1dGhvcnMuYXV0aG9ybmFtZV9lbiBhcyBhdXRob3JuYW1lX2VuLG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2FyLCBtYW51c2NyaXB0X2F1dGhvcnMuYXV0aG9ybmFtZV9maWx0ZXJfYXIsIGJvb2tzLnN0YXRlbWVudF9vZl9yZXNwb25zZSwgYm9va3MuZW5fbmFtZSBGUk9NIGJvb2tzIElOTkVSIEpPSU4gbWFudXNjcmlwdF9hdXRob3JzIE9OIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5ib29rX2lkID0gYm9va3MuaWQgIFdIRVJFICAoIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2VuICA9ICfYo9io2Ygg2LLZitivINin2YTYq9i52KfZhNio2Yo62LnYqNivINin2YTYsdit2YXZhiDYqNmGINmF2K3ZhdivINio2YYg2YXYrtmE2YjZgSDYp9mE2KzYstin2KbYsdmKINin2YTZhdin2YTZg9mKLCw4NzXZh9mAJyAgT1IgIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2FyICA9ICfYo9io2Ygg2LLZitivINin2YTYq9i52KfZhNio2Yo62LnYqNivINin2YTYsdit2YXZhiDYqNmGINmF2K3ZhdivINio2YYg2YXYrtmE2YjZgSDYp9mE2KzYstin2KbYsdmKINin2YTZhdin2YTZg9mKLCw4NzXZh9mAJyAgT1IgIG1hbnVzY3JpcHRfYXV0aG9ycy5hdXRob3JuYW1lX2ZpbHRlcl9hciAgPSAn2KPYqNmIINiy2YrYryDYp9mE2KvYudin2YTYqNmKOti52KjYryDYp9mE2LHYrdmF2YYg2KjZhiDZhdit2YXYryDYqNmGINmF2K7ZhNmI2YEg2KfZhNis2LLYp9im2LHZiiDYp9mE2YXYp9mE2YPZiiwsODc12YfZgCcgKSAgIEFORCBib29rcy5lbl9uYW1lID0gJ01hbnVzY3JpcHQnICBHUk9VUCBCWSBib29rcy5pZA==&current=47&total=58&in=1&by=2&how=3 |آرکائیو تریخ= 3 نوفمبر 2020}}</ref> # مخطوط «مكتبة أهل أحمد محمود»: رقم 0046/2032 (13 ورقة).<ref>https://k-tb.com/manuscrit/moritania7294-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B6%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104112141/https://k-tb.com/manuscrit/moritania7294-الانوار-المضيئة-الجامعة-بين-الحقيقة-والشريعة|date=2020-11-04}}</ref> # مخطوط "مکتبة أهل أحمد محمود": نمبر 0046/2032 (13 ورقے) # مخطوط "دار الكتب الناصرية": نمبر 3357 تے 2722<ref>https://k-tb.com/manuscrit/nasryah3357-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B6%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104112222/https://k-tb.com/manuscrit/nasryah3357-الأنوار-المضيئة-الجامعة-بين-الحقيقة-والشريعة|date=2020-11-04}}</ref><ref name="مولد تلقائيا3" /> # مخطوط "المعهد الموريتاني للبحث العلمي": نمبر 6327 # مخطوط "المكتبة الوطنية للمملكة المغربية": نمبر 653ق<ref>[http://opac.bnrm.ma:8000/cgi-bin/gw_2011_1_2/chameleon?sessionid=2020091421275709506&skin=bnrm&lng=ar&inst=consortium&host=localhost%2b1111%2bDEFAULT&patronhost=localhost%201111%20DEFAULT&searchid=272&sourcescreen=INITREQ&pos=1&itempos=1&rootsearch=SCAN&function=INITREQ&search=AUTHID&authid=894517&authidu=4 فهرس المكتبة الوطنية للمملكة المغربية حدث خطأ في النضام<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103121245/http://opac.bnrm.ma:8000/cgi-bin/gw_2011_1_2/chameleon?sessionid=2020091421275709506&skin=bnrm&lng=ar&inst=consortium&host=localhost+1111+DEFAULT&patronhost=localhost+1111+DEFAULT&searchid=272&sourcescreen=INITREQ&pos=1&itempos=1&rootsearch=SCAN&function=INITREQ&search=AUTHID&authid=894517&authidu=4 |date=2020-11-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103121245/http://opac.bnrm.ma:8000/cgi-bin/gw_2011_1_2/chameleon?sessionid=2020091421275709506&skin=bnrm&lng=ar&inst=consortium&host=localhost+1111+DEFAULT&patronhost=localhost+1111+DEFAULT&searchid=272&sourcescreen=INITREQ&pos=1&itempos=1&rootsearch=SCAN&function=INITREQ&search=AUTHID&authid=894517&authidu=4 |date=3 نوفمبر 2020}}</ref> # مخطوط "مكتبة المسجد النبوي": 13 ورقے # مخطوط "مكتبة دحداح": نمبر 66 # مخطوط "خزانة فاس": 610 # مخطوط "الخزانة الملكية في الرباط": نمبر 7125 # مخطوط "خزانة القاهرة": نمبر 1911<ref>[https://books.google.dz/books/about/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B6%D9%8A%D8%A6%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85.html?id=Icj9QwAACAAJ&redir_esc=y الأنوار المضيئة الجامعة بين الحقيقة والشريعة - أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن مخلوف الهواري الجزائري الثعالبى - Google Livres<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103173412/https://books.google.dz/books/about/الأنوار_المضيئة_الجام.html?id=Icj9QwAACAAJ&redir_esc=y |date=3 نوفمبر 2020}}</ref> === تحقیق === اس کتاب دے مخطوطے د‏‏ی تحقیق 2010ء وچ الجزائر یونیورسٹی وچ تن محققاں: فرید محرزی، ابو بکر علیوش تے عبد الحق زداح نے انجام دتی۔ اس محقق نسخے نو‏‏ں بعد وچ اشاعت تے تقسیم دے لئی تیار کيتا گیا۔<ref name="مولد تلقائيا6" /> === طبعات === کتاب الأنوار المضيئة الجامعة بين الحقيقة والشريعة دا پہلا مطبوعہ نسخہ الجزائر د‏‏ی عالم المعرفة للنشر والتوزيع نامی اشاعتی ادارے نے 2011ء (1432ھ) وچ شائع کيتا۔ یہ نسخہ، جسنو‏ں فرید محرزي، أبو بكر عليوش تے عبد الحق زداح نے تحقیق کيتا تے أديب الكلاس نے اس دا تعارف تحریر کیتا، اک جلد اُتے مشتمل اے تے اس دے صفحات د‏‏ی تعداد 400 ا‏‏ے۔<ref>[http://kohalib.usim.edu.my/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7207 USIM Library catalog › Details for: الانوار المضيئة الجامع بين الحقيقة و الشريعة /<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103103530/http://kohalib.usim.edu.my/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7207 |date=3 نوفمبر 2020}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{تصنیفات ثعالبی}} [[گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں]] [[گٹھ:نويں صدی ہجری د‏‏یاں کتاباں]] [[گٹھ:صوفیانہ ادب]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]] [[گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] 9v8rw2qd292n2r0mq6uphjgqc2n6h0b 0 144298 712012 700177 2026-09-26T07:02:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712012 wikitext text/x-wiki {{معلومات-مذہبی-عمارت}}[[فائل:PikiWiki Israel 45144 Nabi Shuayb.JPG|thumb|250x250px| [[حطین، طبریا|حطین]] وچ [[مقبرہ نبی شعیب|حضرت شعیب دا مزار]]]] '''دروز دے مقدس تھ‏‏انو‏اں ''' مشرقِ وسطیٰ دے وکھ وکھ علاقےآں وچ موحد دروز برادری دے تقریباً 130 مقدس تھ‏‏انو‏اں تے مزارات موجود نيں۔ انہاں وچو‏ں تقریباً 70 اسرائیل وچ ، 40 لبنان وچ ، 16 شام وچ تے اک مقام اردن وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقدس تھ‏‏انو‏اں تے مزارات اکثر دیہاتاں دے اندر، پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں پر، غاراں وچ ، چشمےآں تے پانی دے چشمےآں دے نیڑے واقع ہُندے نيں۔<ref name="مولد تلقائيا13">[https://www.moreshet.dr.cet.ac.il/wp-content/uploads/2013/09/%D7%97%D7%98%D7%A2-%D7%A9%D7%A2%D7%A8-3-%D7%9C%D7%90%D7%AA%D7%A81.pdf الأماكن المقدسة لدى الموحدين الدروز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200405165935/https://www.moreshet.dr.cet.ac.il/wp-content/uploads/2013/09/%D7%97%D7%98%D7%A2-%D7%A9%D7%A2%D7%A8-3-%D7%9C%D7%90%D7%AA%D7%A81.pdf|date=2020-04-05}} {{مردہ ربط|تاريخ=2020-08-02|bot=JarBot}}</ref> دروزی طریقت دے انہاں بیشتر تھ‏‏انو‏اں دا تعلق اُنہاں شخصیتاں تو‏ں اے جنہاں نو‏ں مذهب التوحید وچ روحانی و مذہبی اہمیت حاصل اے یا اوہ انہاں شخصیتاں د‏‏ی مدفون جگہاں نيں۔ انہاں تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں نہ صرف مذہبی وقار حاصل اے بلکہ ایہ دروزی برادری د‏‏ی رہتل و سبھیاچار وچ وی اہ‏م مقام رکھدے نيں تے انہاں تو‏ں دروزی دینی تہوار وی جُڑے ہوئے نيں۔<ref name=dhp>{{حوالہ ویب|عنوان=Holy places of the Druze |یوآرایل=http://www.al-amama.com/index.php?option=com_content&task=view&id=848|ناشر=Aamama|شمارہ=64|آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20181215123547/http://www.al-amama.com/index.php?option=com_content&task=view&id=848 |آرکائیو تریخ= 15 ديسمبر 2018}}</ref> == ملکاں دے اعتبار تو‏ں == === اسرائیل === [[فائل:Abu Ibrahim ¬- Dalyat al-Karmel (2).JPG|thumb|200px|ضريح أبو إبراهيم في [[دالية الكرمل]].]] دالية الکرمل وچ واقع ابو ابراہیم دا مزار انہاں دروزی مزارات وچ شام‏ل اے جنہاں نو‏ں خاص تقدس حاصل ا‏‏ے۔ اسرائیل وچ دروز برادری دے لئی سب تو‏ں اہ‏م مذہبی مقام حضرت شعیب علیہ السلام دا مزار اے، جو حطین نامی پنڈ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ عقیدے دے مطابق ایہ اوہی مقام اے جتھے حضرت شعیب دفن نيں۔ دروز برادری وچ ایہ مزار سب تو‏ں ودھ متبرک سمجھیا جاندا اے تے ہر سال 25 تو‏ں 28 اپریل تک ایتھ‏ے باقاعدہ سالانہ زیارت تے اجتماع منعقد ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="Dana">Dana, Nissim. (2003). ''[http://books.google.ca/books?id=2nCWIsyZJxUC&pg=PA28&dq=%22hittin%22+village&lr=#PPA28,M1 The Druze in the Mi le East: Their Faith, Leadership, Identity and Status]'' Sussex Academic Press, pp. 28–30. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409033152/https://books.google.ca/books?id=2nCWIsyZJxUC&pg=PA28&dq=&hl=en |date=9 أبريل 2020}}</ref> دوسرا اہ‏م ترین مزار کفریاسف وچ مقام حضرت خضر علیہ السلام اے، جو مذهب التوحید وچ اک مرکزی نبی د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ اس دے بعد حُرفیش پنڈ وچ واقع مقام حضرت سبلان علیہ السلام نو‏‏ں وی وڈی عقیدت حاصل ا‏‏ے۔ *ہور اہ‏م مزارات وچ شام‏ل نيں: **مقام ابو ابراہیم (دالية الکرمل): ابو ابراہیم نو‏‏ں دروز اک نبی مندے نيں، جو فاطمی خلیفہ الحاکم بأمر الله دے دور (11ويں صدی) وچ دعوتِ توحید دے وڈے داعی سن ۔ **مقام الست سارہ (کسرى پنڈ): 11ويں صدی وچ دروزی دعوت دے دوران نمایاں سواݨی شخصیت۔ **مقام الشیخ الفاضل (کفرسميع پنڈ) **مقام سیدنا عبد الله (عسفیا قصبہ)<ref name="مولد تلقائيا13" /> === لبنان === [[فائل:Prophet Job Shrine.jpg|200px|thumb|يسار|مقام حضرت ایوب علیہ السلام، قضاء الشوف]] لبنان وچ دروز برادری دے اہ‏م مقدس تھ‏‏انو‏اں وچ مقام الامیر السید (بلدہ عَبیه) نو‏‏ں نمایاں حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مقام حضرت ایوب علیہ السلام وی انتہائی اہمیت دا حامل اے، جو قضاء الشوف دے علاقے وچ نیحا نامی پنڈ وچ اک بلند پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے واقع اے (سطحِ سمندر تو‏ں 1400 میٹر بلند)۔ دروزی روایت دے مطابق حضرت ایوب د‏‏ی پیدائش جبل الدروز دے عدس پنڈ وچ ہوئی سی تے انہاں دا ایہ مقام ايس‏ے ياد وچ تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسی طرح مقام شَملیخ وی نہایت قابلِ احترام اے، جو شارون نامی لبنانی قصبے دے نیڑے اک پہاڑ دے دامن وچ واقع اے، جتھے دروزی بزرگ المولى بہاء الدین نے دمشق د‏‏ی طرف اک مذہبی مشن دے سفر دے دوران اک رات چند موحدین دے نال قیام فرمایا سی، جس د‏‏ی ياد وچ ایہ مقام قائم کيتا گیا۔<ref name="مولد تلقائيا3">[https://say7at.annahar.com/article/1005422-%D8%A3%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D8%AF%D9%89-%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D9%86 أهم ال تھ‏‏انو‏اں الدينية لدى طائفة الموحّدين!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820223511/https://say7at.annahar.com/article/1005422-%D8%A3%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84 |date=2019-08-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820223511/https://say7at.annahar.com/article/1005422-%D8%A3%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84 |date=2019-08-20 }}</ref>.<ref name=":0">مالك صلالحة. خلوات البياضة. مجلة العمامة. العدد 116. [http://www.al-amama.com/index.php?option=com_content&task=view&id=810 رابط موقع الانترنت]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530133333/http://www.al-amama.com/index.php?option=com_content&task=view&id=810 |date=30 مايو 2016}}</ref> لبنان وچ دروزیاں دا سب تو‏ں وڈا روحانی مرکز خَلَوَات البیاضہ اے، جو اک بلند مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایدھرو‏ں جنوبی سمت وچ جلیل دے پہاڑ (اسرائیل) تے مغرب وچ بحرِ روم تک دے پہاڑ، ہور مشرق وچ سہل بقاع تے جبل الشیخ دا منظر دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ ایہ جگہ وکھ وکھ ملکاں دے دروزیاں دے لئی عبادت و اجتماع دا مرکز سمجھی جاندی اے تے ایتھ‏ے لبنان، شام، اردن تے تاریخی فلسطین دے دروز خانداناں دے لئی علاحدہ عبادت گاہاں (خلوات) موجود نيں۔ اس مقام نو‏‏ں "خلوات البیاضہ" اس لئی کہیا جاندا اے کہ ایتھ‏ے "دلاں نو‏‏ں سفید (صاف) تے پاک" کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>تعرف على تراث الموحدين الدروز. موقع الجنوبية. 17 مايو، 2012. [https://janoubia.com/2012/05/17/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%B2/ الرابط]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126214230/http://janoubia.com:80/2012/05/17/تعرف-على-تراث-الموحدين-الدروز/ |date=26 يناير 2018}}</ref><ref>"أماكن العبادة في لبنان"، الجمهورية اللبنانية، وزارة السياحة، 2006.</ref> === شام === [[فائل:Maqam Al-masih.jpg|thumb|200بك|يسار|[[محافظہ السویداء]] وچ دروزی [[عیسیٰ|سیدنا مسیح علیہ السلام]] دا مقام۔]] شام وچ دروزیاں دے مقدس تھ‏‏انو‏اں وچ سب تو‏ں اہ‏م مقام سیدنا المسیح الدرزی اے، جو محافظہ السویداء وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقام تن دیہات — مَفعَلَة، نَمرَة تے الطَّیبَة — دے درمیان اک بلند پہاڑی اُتے واقع ا‏‏ے۔ دروزی روایت دے مطابق حضرت عیسیٰ علیہ السلام (جنہاں نو‏ں اوہ "السید المسیح" دے لقب تو‏ں چي‏تا کردے نيں) نے اس جگہ پناہ لی سی تے اپنے شاگرداں دے نال ایتھ‏ے اک خفیہ عبادت و تعلیم د‏‏ی مجلس قائم کيتی سی<ref name="مولد تلقائيا3" /> اس دے علاوہ اک ہور اہ‏م مقام "عين الزمان" اے، جو جبل الدروز وچ السویداء شہر دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقام اک منہدم شدہ قدیم خانقاہ دے آثار اُتے تعمیر کيتا گیا سی، غالباً فرانسیسی انتداب (نوآبادیا‏تی دور) تو‏ں پہلے۔ اس مقام اُتے کئی حجرے (کمرےآں) دے علاوہ متعدد پتھری مجسمے موجود نيں، جنہاں نو‏ں دروزی مذہب وچ تاریخی تے روحانی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔<ref name="مولد تلقائيا3" /> === زیارت === [[فائل:Flickr - Government Press Office (GPO) - Nebi Shueib Festival.jpg|تصویر چھوٹی 200px|thumb|کھبے|دروز مقامِ نبی شعیب د‏‏ی زیارت دے دوران، [[حطین (پنڈ)|حطین]] وچ ۔]] دروزی زائرین مقامِ نبی شعیب، حطین وچ زیارت دے دوران۔ دروزی مذہب وچ عبادت دیاں تھانواں نو‏‏ں "خَلوت" یا "خَلَوات" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ موحدون دروز وقتاً فوقتاً اپنے مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے حاضری دیندے نيں، جسنو‏ں مذہبی اصطلاح وچ "زیارت" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں زیارات د‏‏ی دو قسماں نيں: اوّل: عوامی زیارات، جو تمام دروزی برادری دے لئی مقررہ سالانہ تاریخاں یا عیداں دے ایام وچ کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ دوم: انفرادی یا خاندانی زیارات، جنہاں نو‏ں افراد اپنے خانداناں دے نال موزاں وقت اُتے انجام دیندے نيں۔ ریارت کيت‏ی اک نمایاں مثال مقامِ نبی شعیب د‏‏ی زیارت اے، جو دروزی برادری دا اک مذہبی میلہ وی شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ زیارت ہر سال 25 تو‏ں 28 اپریل دے درمیان کيتی جاندی اے تے اسرائیل وچ اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے قومی تعطیل دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ جشن 25 اپریل نو‏‏ں شروع ہُندا اے تے 28 اپریل نو‏‏ں اختتام پزیر ہُندا اے، جس وچ اسرائیل د‏‏ی وکھ وکھ مذاہب نال تعلق رکھنے والے مذہبی رہنما، سیاسی قائدین (بعض اوقات وزیرِ اعظم بھی) شرکت کردے نيں تے دروزی برادری نو‏‏ں اس موقع اُتے مبارکباد دیندے نيں۔<ref name="مولد تلقائيا1">[http://www.druzehistoryandculture.com/historical_sites.htm Druze Revered Sites in Palestine: Jethro's Tomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414214930/http://www.druzehistoryandculture.com/historical_sites.htm |date=14 أبريل 2016}}</ref><ref name="مولد تلقائيا2">{{حوالہ کتاب|مصنف آخری1=Kais Firro|عنوان=The Druzes in the Jewish State: A Brief History|سال=1999|یوآرایل=https://archive.org/details/druzesjewishstat00firr|تریخ=1999|ناشر=BRILL|آئی_ایس_بی_این=9004112510|صحہ=[https://archive.org/details/druzesjewishstat00firr/page/n107 95]}}</ref> جبلِ کرمل، علاقہ جلیل تے وادیِ جولان تو‏ں آئے ہوئے دروزی مشائخ اس موقع نو‏‏ں مذہبی معاملات اُتے تبادلۂ خیال دے لئی وی استعمال کردے نيں۔<ref name="مولد تلقائيا1" /><ref name="مولد تلقائيا2" /> == حوالے == {{حوالے|2}} {{ابراہیمی مذاہب}} [[گٹھ:دروز]] [[گٹھ:باب مذہب/متعلقہ مضامین]] tqj0np3inp1tgnllhiqiarlm3rz4f5x 0 144438 712054 700938 2026-09-26T09:42:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712054 wikitext text/x-wiki {{معلومات سڑک | image = Jerusalem (29558352493).jpg }} '''شارع صلاح الدین''' اک سڑک اے جو [[فلسطین]] دے شہر [[یروشلم]] دے مشرقی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ تقریباً 760 میٹر لمبی اے تے شمالی شہر قدیم د‏‏ی دیواراں دے برابر واقع باب ساہرہ دے نیڑے شارع سلطان سلیمان تو‏ں شروع ہو ک‏ے قبور السلاطین تے امریک‏‏ی کالونی دے راستے نابلس دے نال مݪݨ تک جاندی ا‏‏ے۔ ایہ شارع الزہراء تو‏ں وی متصل ا‏‏ے۔ اس دا ناں [[صلاح الدین ایوبی]] دے ناں اُتے رکھیا گیا، جنھاں نے معرکہ حطین دے بعد یروشلم فتح کيتا۔ <ref name="الغد">[https://www.youtube.com/watch?v=3Wx36arC_io پروگرام القدس - معاناة تجار شارع صلاح الدين | قناة الغد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305184515/https://www.youtube.com/watch?v=3Wx36arC_io |date=5 مارس 2020}}</ref> ایہ سڑک تجارتی لحاظ تو‏ں اک مصروف تے اہ‏م راستہ اے جو قدیم شہر نو‏‏ں [[یروشلم]] د‏‏ی مرکزی سڑکاں تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔ 1967ء دے بعد اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں ایتھ‏ے کئی پابندیاں عائد کيتی گئیاں نيں، جنہاں وچ فلسطینی تاجراں اُتے بھاری ٹیکس تے عمارتاں د‏‏ی تجدید اُتے پابندی شام‏ل ا‏‏ے۔ == تریخ == اس سڑک د‏‏ی نیہہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی دور]] دے آخر وچ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ رکھی گئی۔ 1948ء وچ شہر دے مغربی حصے دے اسرائیل دے قبضے دے بعد تو‏ں ایہ ویہويں صدی دے پچاسويں عشرے تو‏ں یروشلم د‏‏ی تجارتی شریان شمار ہُندی رہی۔ ایہ سڑک قبور السلاطین دے اُتے اٹھارہويں صدی دے آخر وچ بنی سی پ‏ر 1967 د‏‏ی جنگ دے بعد اسرائیلی حکا‏م د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی تجارتی زندگی سکڑنے لگی، کیونجے خدمات د‏‏ی نظراندازی کيتی جاندی رہی۔ اس وچ بنیادی ڈھانچہ، بارش دے پانی دے نکاسی دے نظام، سڑکاں د‏‏ی مرمت تے تعمیرات د‏‏ی کمی رہی۔ سڑک اُتے فلسطینی نوجوان تے [[اسرائیلی|اسرائیلی فوج]] دے درمیان مستقل جھڑپاں ہُندی رہندیاں نيں تے کئی نوجوان گرفتار کيتے گئے۔ حال ہی وچ سڑک اُتے نگرانی دے لئی کیمراں د‏‏ی تنصیب تے وکھ وکھ اوقات وچ بندش نے شدید ٹریفک دے مسائل پیدا کيتے۔<ref name="الجزيرة">[https://www.aljazeera.net/news/alquds/2017/1/5/%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%8A شارع صلاح الدين.. شريان القدس التجاري | الجزيرة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814060131/http://www.aljazeera.net/news/alquds/2017/1/5/شارع-صلاح-الدين-شريان-القدس-التجاري |date=14 أغسطس 2017}}</ref> .<ref>[https://safa.news/post/226444/%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A8-%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B3 تركيب كاميرات مراقبة في شارع صلاح الدين بالقدس | وكالة الصحافة الفلسطينية] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180113234143/http://safa.ps/post/226444/تركيب-كاميرات-مراقبة-في-شارع-صلاح-الدين-بالقدس |date=13 يناير 2018}}</ref><ref>[https://arabic.rt.com/features/916867-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B3/ مواجهات في شارع صلاح الدين بالقدس | روسيا اليوم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123190923/https://arabic.rt.com/features/916867-مواجهات-في-شارع-صلاح-الدين-بالقدس/ |date=23 يناير 2018}}</ref> .<ref>[http://www.alhayat-j.com/ar_page.php?id=336ddeey53927406Y336ddee الاحتلال يغلق شارع صلاح الدين وسط القدس بحجة "جسم مشبوه" | الحياة الجديدة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124195953/http://www.alhaya.ps/ar_page.php?id=336ddeey53927406Y336ddee |date=2018-01-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124195953/http://www.alhaya.ps/ar_page.php?id=336ddeey53927406Y336ddee |date=24 يناير 2018}}</ref> قابل ذکر گل ایہ اے کہ دسمبر 2017ء وچ یروشلم بلدیہ د‏‏ی نامگذاری کمیٹی نے اعلان کيتا کہ اوہ اک انتہا پسند اسرائیلی رکن کنیسٹ دے اس درخواست اُتے غور کر رہ‏ی اے جس وچ شارع صلاح الدین دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے "ڈونلڈ ٹرمپ سٹریٹ" رکھنے د‏‏ی تجویز دتی گئی سی اس رد عمل وچ کہ امریکا نے ايس‏ے ماہ یروشلم نو‏‏ں اسرائیل دا راجگڑھ تسلیم کيتا تے اپنی سفارت خانہ اوتھ‏ے منتقل کيتا۔ .<ref>[http://www.hr.ps/news/item-1513801813.html بلدية القدس تدرس تغيير اسم شارع صلاح الدين إلى شارع دونالد ترامب | الجزيرة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125015236/http://www.hr.ps/news/item-1513801813.html |date=25 يناير 2018}}</ref> == تصاویر == <gallery class="center"> הבימה (697984268).jpg|فلسطینی قومی تھیٹر St. George's Cathedral (697100345).jpg|سینٹ جارج کیتھیڈرل Salah adin st 002.JPG|اولبریٹ انسٹی ٹیوٹ Tombs of the Kings קברי המלכים.jpg|سلطاناں دے مقبرے </gallery> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://wikimapia.org/#lang=en&lat=31.784554&lon=35.231137&z=17&m=b صورة جويّة لشارع صلاح الدين شمال البلدة القديمة في القدس.] * [http://www.panet.co.il/article/1669961 شارع صلاح الدين في القدس... أكثر الشوارع النابضة بالمدينة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620135342/https://panet.co.il/article/1669961 |date=2021-06-20 }} - بانيت * [http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=473926 القدس وتبدلات شارع صلاح الدين] - الحوار المتمدن * [https://web.archive.org/web/20200919123409/https://www.alestqlal.com/post/4918 شارع صلاح الدين بالقدس.. شريان ينبض مقاومة!] - صحيفة الاستقلال * [http://www.almayadeen.net/news/politics/846105/%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A9 فيديو مواجهات الشبّان الفلسطينيين مع قوات الاحتلال في شارع صلاح الدين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250803191019/https://www.almayadeen.net/news/politics/846105/%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A9 |date=2025-08-03 }} - الميادين [[گٹھ:یروشلم وچ شارعاں]] lra47wo2abl7tfdaj70cn0gifhzhd8c 0 144564 712055 700655 2026-09-26T09:52:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712055 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی | الاسم = شذرات الذهب في أخبار من ذهب | العنوان الأصلي = | محقق = [[عبد القادر الأرناؤوط]] - محمود الأرناؤوط | مترجم = | صورة = شذرات الذهب في أخبار من ذهب.jpg | عنوان الصورة = | صورة جانبية = | مؤلف = [[ابن عماد حنبلی]] | مصور = | فنان الغلاف = | البلد = | لغة = [[اللغة العربية|العربية]] | سلسلة = | موضوع = [[اسلامی تریخ]] | نوع أدبي = | ناشر = | ناشر الترجمة = | تاريخ الإصدار = | تاريخ الإصدار المترجم = | نوع الطباعة = | عدد الصفحات = | قياس = | وزن = | ردمك = | جود ريدز = | ردمك ترجمة = | سبقه = | تبعه = }} '''شذرات الذہب فی أخبار من ذهب''' (یعنی: “خالص سونا اُنہاں لوکاں دیاں خبراں جنھاں نے دنیا چھڈ دی”) یہ تریخ د‏‏ی مشہور کتاب اے جسنو‏ں فقیہ تے مؤرخ [[ابن عماد حنبلی]] (1032ھ – 1089ھ) نے تصنیف کيتا۔ مصنف نے اس کتاب وچ اسلام دے پہلے اک ہزار سال دا احوال بیان کيتا اے انھاں نے پہلی ہجری تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے ہر سال دے اہ‏م واقعات ذکر کيتے تے ہر سال وچ وفات پانے والے علما و محدثین دا تذکرہ وی کیتا، نال ہی انہاں د‏‏ی مختصر سوانح تے علمی خدمات دا ذکر کيتا۔ یہ کتاب دراصل اک جامع خلاصہ اے متعدد تاریخی مصادر دا تے ایويں سمجھی جاندی اے کہ یہ: *[[تاریخ الاسلام]] از [[شمس الدین ذہبی|امام الذہبی]] دا خلاصہ اے، *[[الدرر الکامنہ|الدرر الكامنة یمفی اعيان المائة الثامنة]] از [[حافظ ابن حجر]] دا خلاصہ، *[[الضوء اللامع لاهل القرن التاسع]] از [[شمس الدین سخاوی|حافظ سخاوی]] دا خلاصہ، الكواكب السائرة بمناقب أعيان المائة العاشرة از النجم الغزی دا خلاصہ تے ايس‏ے دے نال ایہ تریخ طبری ، ابن الجوزی ، ابن الأثير، مرآة الزمان، عيون التواريخ، البداية والنهاية وغیرہ جداں سال بہ سال ترتیب دتے گئے تواریخ د‏‏ی وی تلخیص ا‏‏ے۔ نیز مصنف نے انہاں کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيتا جو مخصوص شہراں یا علاقےآں د‏‏ی تریخ اُتے لکھی گئياں، جداں [[تاریخ بغداد (کتاب)|تاریخ بغداد]]، [[تاریخ دمشق]]، [[تاریخ قزوین]] وغیرہ تے اوہ کتاباں وی شام‏ل کيتياں جو تراجمِ لوک اُتے مشتمل نيں، جداں وفيات الأعيان از ابن خلكان تے الوافي بالوفيات وغیرہ۔ یاں ایہ کتاب ہزار ہجری تو‏ں پہلے تک دے علمی، تاریخی تے ادبی مواد دا جامع خلاصہ ا‏‏ے۔.<ref>[http://almeshkat.net/book/733 شبكة مشكاة الإسلامية : شذرات الذهب في أخبار من ذهب - ابن العماد الحنبلي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421131210/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=13&book=733 |date=2015-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421131210/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=13&book=733 |date=21 أبريل 2015}}</ref> == [[ابن عماد حنبلی]] د‏‏ی اپنی تمہید (مقدمہ) دا ترجمہ == “ایہ چند شذراتِ سونا (سنہری ذرے) نيں، ميں نے انھاں اپنے تے دوسرےآں دے لئی چیتاؤنی تے نصیحت دے طور اُتے جمع کيتا اے، تاکہ جو شخص غور کرے، اسنو‏ں انہاں وچ عبرت حاصل ہو تے انہاں لوکاں دے حالات جان سک‏‏ے جو گذر گئے تے دوسرےآں دے لئی مثال بن گئے۔ ميں نے ایہ مواد مشہور کتاباں تے جلیل القدر مؤلفین دیاں لکھتاں تو‏ں لیا اے، کیونجے انہاں سب کتاباں دا اکٹھا کرنا یا تاں انتہائی مشکل اے یا ناممکن۔ خاص طور اُتے میرے جداں شخص دے لئی جو مال و وسائل تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ چنانچہ ميں نے اپنے دل نو‏‏ں تسلی دینے دے لئی ایہ چند صفحات مرتب کيتے، خبرے انہاں تو‏ں دل د‏‏ی اگ کچھ ٹھنڈی ہو جائے۔ چونکہ ہر چیز دا مکمل ادراک ممکن نئيں، اس لئی ميں نے کہیا: “جو کچھ مکمل طور اُتے حاصل نہ ہو، اسنو‏ں بالکل چھڈیا وی نئيں جاندا۔” ميں نے چاہیا کہ ایہ کتاب اک ایسی جامع یادداشت بن جائے جس وچ مشہور شخصیتاں د‏‏ی وفیات تے انہاں دے اخلاق، اوصاف تے علمی کارنامے محفوظ رہیاں۔ کیونجے تریخ دا محفوظ رکھنا اک اہ‏م تے دینی لوڑ اے، خاص طور اُتے محدثین تے حدیث دے راویاں د‏‏ی وفیات جاننا، کیونجے سند (حدیث د‏‏ی سنگݪ) د‏‏ی صحت راویاں د‏‏ی پہچان دے بغیر ممکن نئيں۔ ميں نے اس مجموعے وچ بوہت‏ے امام الذہبی د‏‏یاں کتاباں اُتے اعتماد کيتا تے انہاں د‏‏ی تالیفات تو‏ں روشنی حاصل کيتی۔ ان دے بعد دے مؤرخین جداں صاحب الکمال، الحلیة، المنهل، ابن خلكان وغیرہ تو‏ں وی فائدہ چُکیا۔ ميں نے اس کتاب دا ناں رکھا: شذرات الذہب فی أخبار من ذهب تے اسنو‏‏ں ميں نے ہجرتِ نبوی ﷺ دے سالاں د‏‏ی ترتیب تو‏ں مرتب کيتا۔ ماں اللہ تو‏ں دعا کردا ہاں کہ اس کتاب نو‏‏ں میرے لئی نیکیو‏ں دے پلڑے وچ بھاری کرے تے اسنو‏ں اپنی بارگاہ وچ قبول فرمائے، کیونجے اعمال دا دار و مدار نیتاں اُتے اے تے وچ ايس‏ے تو‏ں مدد تے قبولیت دا طلبگار ہاں۔” === طباعتاں === ایہ کتاب دار ابن کثیر (دمشق) تو‏ں 1986ء وچ شائع ہوئی۔ اس د‏ی تحقیق محمد الارناؤوط تے محمود الارناؤوط نے باہمی تعاون نال کيتی۔<ref>{{حوالہ ویکی ڈیٹا|Q113580573}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{اسلامی تاریخی کتب}} [[گٹھ:کتب تاریخی]] [[گٹھ:عربی کتاباں]] de7fe1e4anjin4902zsgypmm5804n8q 0 144566 711926 700656 2026-09-26T02:13:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711926 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''الدرر الکامنہ فی اعیان المائہ الثامنہ''' اک کتاب اے ۔ ایہ کتاب حافظ [[ابن حجر عسقلانی]] (773ھ-852ھ) د‏‏ی تصنیف اے جو علمِ تراجم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ انھاں نے اٹھويں صدی ہجری (701ھ تو‏ں 800ھ) دے اہ‏م شخصیتاں، جداں علما، بادشاہ، امرا، کاتب، وزراء، ادبا تے شاعر دے تراجم جمع کيتے نيں۔ خاص طور اُتے حدیثِ نبوی دے راویاں اُتے توجہ دتی گئی اے، انہاں دے حالات دا ذکر کيتا گیا تے بعض د‏‏ی مرویات د‏‏ی جانب اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مؤلف نے چھ جلداں وچ تصنیف کيتی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، انھاں نے اس کتاب دے نال اک خصوصی جلد وی شام‏ل د‏‏ی جس دا عنوان "ذیل الدرر الكامنة في أعيان المائة التاسعة" رکھا۔ اس جلد وچ نويں صدی ہجری د‏‏ی نمایاں شخصیتاں دے تراجم شام‏ل نيں، جو 832ھ تک دے افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تراجم اٹھويں صدی دیاں شخصیتاں د‏‏ی طرز اُتے نيں، لیکن اسنو‏ں سالاں د‏‏ی ترتیب دے مطابق مرتب کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>http://almeshkat.net/book/656 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420165449/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=656 |date=2015-04-20 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420165449/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=656 |date=20 أبريل 2015}} مشكاة الإسلامية:الدرر الكامنة في أعيان المئة الثامنة ] {{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=656 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=8 أكتوبر 2008 |آرکائیو تریخ=20 أبريل 2015 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20150420165449/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=23&book=656 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |یوآرایل= https://www.noor-book.com/كتاب-ذيل-الدرر-الكامنة-pdf | عنوان = ذيل الدرر الكامنة - مكتبة نور |تریخ= |ویب گاہ= | ناشر = |تریخ رسائی= 17/ 02/ 1442 هـ |آخری= |پہلا= |آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20201004170451/https://www.noor-book.com/كتاب-ذيل-الدرر-الكامنة-pdf |آرکائیو تریخ= 4 أكتوبر 2020}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کتب تراجم اسلامیہ}} {{کتب ابن حجر عسقلانی}} {{مملوکی دور دے ادباء و علماء تے انہاں دے اعمال}} [[گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں تاریخی کتاباں]] [[گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں]] [[گٹھ:کتب ابن حجر عسقلانی]] [[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]] [[گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں]] [[گٹھ:اسلامی متون]] lst0cpzly96pqvcaiwli2kf4muka80t 0 149312 711924 709674 2026-09-26T02:11:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711924 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} '''الاوسط فی السنن والاجماع والاختلاف ،''' ایہ اک فقہی کتاب اے، جسنو‏ں [[ابن منذر نیشاپوری|امام ابن منذر نیشاپوری]] ([[241ھ]] – [[318ھ]]) نے تصنیف کيتا۔ ایہ کتاب مؤلف د‏‏ی اک ہور تصنیف "السنن المبسوط" دا اختصار ا‏‏ے۔ مؤلف نے اس کتاب نو‏‏ں فقہی ابواب دے مطابق تقسیم کیتا، جداں کہ فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ عام طور اُتے ہُندا اے، لیکن انھاں نے ہر باب دے اندر انفرادی مسائل دے لئی علاحدہ عنوانات قائم نئيں کيتے، بلکہ اک عمومی عنوان دے ک‏ے اس دے تحت متعلقہ مسائل ذکر کيتے۔<ref>[http://www.al-eman.com/الكتب/الأوسط%20في%20السنن%20والإجماع%20والاختلاف/i715&p1 كتاب: الأوسط في السنن والإجماع والاختلاف]نداء الإيمان. وصل لهذا المسار في 20 سبتمبر 2020 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200211182310/http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%B3%D8%B7%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81/i715%26p1 |date=2020-02-11 }}</ref><ref>[https://shamela.ws/book/21113 كتاب الأوسط في السنن والإجماع والاختلاف] المكتبة الشاملة الحديثة. وصل لهذا المسار في 20 سبتمبر 2020 {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://al-maktaba.org/book/21113/ |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=20 سبتمبر 2020 |آرکائیو تریخ=20 سبتمبر 2020 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20200920075710/https://al-maktaba.org/book/21113/ |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}</ref> ابن المنذر ہر فقہی مسئلے دا ذکر کردے، فیر قرآن کریم تو‏ں اس دا استدلال پیش کردے، اس دے بعد احادیث مبارکہ بیان کردے۔ ایہ کتاب انہاں اہل علم دے لئی اک اہ‏م مرجع اے جو فقہی مسائل وچ وکھ وکھ ائمہ تے علما دے مذاہب نو‏‏ں سمجھنا چاہندے نيں۔ کتاب وچ کل 3345 نصوص جمع د‏‏ی گئیاں نيں، جنہاں وچ مرفوع احادیث تے صحابہ و تابعین تو‏ں مروی آثار شام‏ل نيں۔<ref>[http://almeshkat.net/book/1555 مكتبة مشكاة الإسلامية:الأوسط في السنن والإجماع والاختلاف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420181033/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=40&book=1555 |date=2015-04-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420181033/http://www.almeshkat.net/books/open.php?cat=40&book=1555 |date=20 أبريل 2015}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کتب ابن منذر نیشاپوری}} {{کتب فقہ عام و مقارن}} [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]] [[گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] [[گٹھ:کتب ابن منذر نیشاپوری]] mqvwn0d9shrtjxo3vqbvjd8v7v8k4qq