وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 62 712218 472809 2026-09-29T08:54:54Z ~2026-49449-44 45189 انگلستان 712218 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>آکسفورڑ<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Oxford<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Oxford COA.gif|150px]] |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:OxfordBuilding.JPG|250px]] | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | |-|- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Oxford UK locator map.svg|250px]] |- | [[دیس]] : || [[برطانیہ]] [[File:Flag of United Kingdom.svg|30px]] |- |[[صوبہ]] : || [[انگلستان|انگلینڈ]] |- | [[کاؤنٹی]] :||[[آکسفورڈشائر]] |- | [[تھاں]] :|| 45.59 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 153,900 |- |[[بولی]]: || [[انگریزی]] |- |} '''آکسفورڈ''' [[برطانیہ]] دے [[صوبہ|صوبے]] [[انگلستان]] دی [[کاؤنٹی]] [[آکسفورڈشائر]] چ اک شہر اے۔ آکسفورڈ [[برطانیہ]] دی سب توں پرانی [[یونیورسٹی]]، [[آکسفورڈ یونیورسٹی]] توں مشہور اے۔ [[دریائے تھیمز]] تے چرول ایدے وچوں لنگدے نیں۔ شہر دی لوک گنتی 153،000 اے۔ ==مورت نگری== <gallery> File:Woodstock Rd, Oxford.jpg File:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg File:Sheldonian Theatre Oxford.jpg File:Rainbow Bridge, Oxford.jpg| </gallery> == ہور ویکھو == * [[دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں]] {{Commons|Oxford|آکسفورڈ|position=left}} * [http://www.oxford.gov.uk/ شہر دی ویب سائیٹ] {{برطانیہ دے شہر}} [[گٹھ:برطانیہ]] [[گٹھ:برطانیہ دے شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہر]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:یورپی شہر]] [[گٹھ:یورپ دے آباد تھاں]] [[گٹھ:برطانیہ دے آباد تھاں]] qwsva2bekf54k2k5a7cgd1pdmjxtqz7 0 784 712168 710351 2026-09-28T20:29:53Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Uthman.png|Uthman.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712168 wikitext text/x-wiki '''جدہ''' [[صوبہ مکہ]]، [[سعودی عرب]] دا اک شہر اے۔ ایہ [[لال سمندر]] دے کنڈے تے اے تے ایتھوں [[مکہ]] نیڑے اے۔ {{Infobox settlement | name = | official_name = جدہ<br />Jeddah | native_name = جدة | settlement_type = شہر | image_skyline =Jeddah Seafront.jpg | image_caption = رات دا نظارہ | image_seal = | image_blank_emblem = | nickname = جل پری، بحیرہ احمر د‏‏ی دلہن | motto = جدہ مختلف اے ({{Lang-ar|جدہ غیر}}) | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = سعودی عرب وچ جدہ دا محل وقوع | coordinates = {{Coord|21|32|36|N|39|10|22|E|region:SA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[خود مختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ|ملک]] | subdivision_name = [[سعودی عرب]] | subdivision_type1 = [[سعودی عرب دے علاقہ جات|علاقہ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[المکہ علاقہ]] | subdivision_name2 = | established_title = قیام | established_date = [[چھیويں صدی ق م]] | leader_title = شہر میئر | leader_name = صالح الترکی<ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1348996/saudi-arabia|title=FaceOf: Saleh Ali Al-Turki, mayor of Jeddah|date=2018-07-31|website=Arab News|language=en|access-date=2019-02-05}}</ref> | leader_title1 = شہر گورنر | leader_name1 = [[مشعل بن ماجد بن عبد العزیز آل سعود|مشعل بن ماجد]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 1600 | area_urban_km2 = 1686 | area_metro_km2 = 47 | elevation_m = 12 | population_total = 3,976,000 | population_as_of = 2014 | population_footnotes = <ref name=syb>{{cite web|title=Population|url=http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|work=Statistical Yearbook 50 (2014)|publisher=Central Department Of Statistics & Information|accessdate=21 فروری 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221065527/http://www.stats.gov.sa/sites/default/files/cdsi_data/yb50/Tabels/Chapter2/Table2-3.htm|archivedate=21 فروری 2016|df=}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | postal_code_type = ڈاک رمز | postal_code = 5 عددی رمز 21 تو‏ں شروع (مثلاً 21577) | area_code = +966-12 | website = {{URL|http://www.jeddah.gov.sa/english/index.php}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |Official_name = تاریخی جدہ تے باب مکہ |ID = 1361 |Year = 2014 |Criteria = ثقافتی: ii, iv, vi |Area = 17.92 ha |Buffer_zone = 113.58 ha }} | leader_title2 = صوبائی گورنر | leader_name2 = خالد الفیصل | timezone = [[متناسق عالمی وقت+03:00]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = [[متناسق عالمی وقت+03:00]] | utc_offset_DST = }} '''جدہ''' ({{Lang-en|Jeddah/Jiddah/Jedda}}؛ {{Lang-ar|جدة&lrm;}}؛ {{IPAc-en|lang|pron|ˈ|dʒ|ɛ|d|ə}}؛ [[حجازی عربی|حجازی]] تلفظ: {{IPA-ar|ˈd͡ʒɪd.da|}}) تاریخی خطہ [[حجاز]] دے تاریخی علاقہ [[تہامہ]] وچ [[بحیرہ احمر]] دے ساحل اُتے واقع اک [[شہر]] اے جو مغربی [[سعودی عرب]] دا اہ‏م تجارتی تے ثقافتی مرکز ا‏‏ے۔ ہور ایہ المکہ علاقہ دا سب تو‏ں وڈا شہر <ref>{{Cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/ar-makkah.pdf|title=population of the administrative region of Makkah|last=|first=|date=|website=General authority of statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173619/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/ar-makkah.pdf|archive-date=2018-11-16|dead-url=|access-date=}}</ref> تے [[بحیرہ احمر]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[بندرگاہ]] وی ا‏‏ے۔ تقریباً چار ملین (2017ء دے مطابق) د‏‏ی آبادی والا ایہ شہر [[راجگڑھ]] [[ریاض]] دے بعد [[سعودی عرب]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر تے سعودی عرب دا اقتصادی راجگڑھ ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=The Saudis may be stretching out the hand of peace to their old foes|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21728686-rapprochement-iran-may-be-pushing-it-saudis-may-be-stretching-out|accessdate=10 September 2017|work=[[دی اکنامسٹ]]|date=7 September 2017}}</ref> استو‏ں علاوہ شہر جدہ حرمین شریفین ([[اسلام]] دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں [[مکہ مکرمہ]] د‏‏ی [[مسجد الحرام]] تے [[مدینہ منورہ]] د‏‏ی [[مسجد نبوی]]) دے لئی اہ‏م گزرگاہ ا‏‏ے۔ گو کہ [[مدینہ منورہ]] وچ وی [[شہزادہ محمد بن عبدالعزیز ہوائی اڈا|ہوائی اڈا]] موجود اے جس دے ذریعہ کچھ حجاج تے زائرین براہ راست اوتھ‏ے پہنچ جاندے نيں اُتے اس سلسلہ وچ جدہ دے [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا|ہوائی اڈے]] نو‏‏ں مرکزی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے بوہت سارے زائرین بحری جہازاں دے ذریعہ [[جدہ اسلامی بندرگاہ]] تو‏ں وی آندے سن اُتے ہن زیادہ تر ہوائی سفر ہی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اقتصادی طور اُتے جدہ سعودی عرب تے مشرق وسطی وچ قائدانہ کردار حاصل کرنے دے لئی سائنس تے انجینئری وچ ہور ترقی پزیر [[سرمایہ کاری]] اُتے اپنی توجہ مرکوز کر رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |url=http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment |title=Archived copy |access-date=2010-07-28 |archive-url=https://archive.is/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/comment |archive-date=2012-07-01 |dead-url=yes |df=}}</ref> 2009ء وچ اختراع دے لحاظ تو‏ں جدہ "[[افریقا]]-[[مشرق وسطی]]" خطہ وچ "اختراع شہر اشاریہ" لسٹ وچ آزادانہ طور اُتے چوتھے نمبر اُتے سی۔<ref>{{cite web|author=|url=http://www.innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/ |title=2thinknow Innovation Cities™ Emerging 11 Index 2009 – Middle East, Africa and Former USSR States &#124; 2009|publisher=Innovation-cities.com |date=2009-11-12 |accessdate=2011-04-17}}</ref> جدہ نو‏‏ں سعودی عرب دے تفریحی شہراں وچ بنیادی اہمیت حاصل اے تے [[عالمگیریت تے عالمی شہر تحقیق نیٹ ورک]] نے اسنو‏ں [[عالمی شہر|بیٹا عالمی شہر]] قرار دتا ا‏‏ے۔ [[بحیرہ احمر]] تو‏ں نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک دے دوسرے حصےآں دے برعکس [[ماہی گیری]] تے سمندری غذا ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار اُتے غالب ا‏‏ے۔ شہر دا شعار ({{Lang-ar|جدة غیر}}) اے جس دے معنی "جدہ مختلف اے " دے ني‏‏‏‏ں۔ شعار وسیع پیمانے اُتے دونے مقامی تے غیر ملکی زائرین دے درمیان استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ شہر پہلے سعودی عرب دا "سب تو‏ں زیادہ کھلا" شہر سمجھیا جاندا سی کیونجے ہور شہراں د‏‏ی بنسبت ایتھ‏ے اسلامی اقدار اُتے عمل وچ قدرے رعایت سی۔ km :Eves-tomb-pelerinage-a-la-mecque-et-a-medina.png|thumb|[[قبرستان اماں حوا]]]] جدہ شہر تقریباً 3000 سال پرانا ا‏‏ے۔ روایات دے مطابق '''جدة بن جرم بن ربان بن حل وان بن կօկعمران بن الحاف بن [[قضاعہ]]''' جو اسلام تو‏ں پہلے عرب وچ پیدا ہوئے سن تے انہاں دے خاندان والےآں نے شہر دا ناں انہاں دے ناں اُتے رکھ دتا۔ [[647ء]] وچ [[خلافت راشدہ|خلیفہ راشد]] [[عثمان بن عفان]] نے جدہ نو‏‏ں [[مکہ]] وچ آنے والے [[حج]]اج دے لئی [[بندرگاہ]] دے طور اُتے تبدیل کرنے دا حکم دتا۔ [[عربی زبان]] وچ [[اعراب]] دے مختلف استعمال تو‏ں لفظ دے معنی یکسر تبدیل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اشتقاقیات تے [[اعراب]] دے مختلف استعمال دے لحاظ تو‏ں کئی قابل ذکر نظریات موجود نيں: * کہیا جاندا اے کہ شہر دا اصل ناں '''جُدَّة''' اے جس دے عربی وچ معنی ساحل دے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |url=http://qamoos.sakhr.com/openme.asp?fileurl=%2Fhtml%2F7101784.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-17 |archive-date=2007-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071106040311/http://qamoos.sakhr.com/openme.asp?fileurl=%2Fhtml%2F7101784.html |url-status=dead}}</ref> * دوسرا نظریہ ایہ اے کہ شہر دا ناں '''جَدَّة''' اے جس دے معنی "دادی" دے ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ اک قدیم [[قبرستان]] اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس وچ [[آدم (اسلام)|آدم علیہ السلام]] د‏‏ی بیوی '''[[حوا]]''' دفن ني‏‏‏‏ں۔ روایات دے مطابق آدم تے حوا د‏‏ی زمین اُتے ملاقات [[عرفات]] دے میدان وچ ہوئی تے حوا د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نو‏‏ں جدہ وچ دفن کيتا۔ <ref>تاريخ الرسل والملوك - ابن الطبري - ج1 ص43</ref> * '''جِدّة''' اوہ تلفظ اے جو مقامی لوک استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.al-amir.info/inf4/include/plugins/article/article.php?action=s&id=374 جدة- معنى الاسم وسبب التسمية وصحتها]- أشراف الحجاز {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920135919/http://www.al-amir.info/inf4/include/plugins/article/article.php?action=s&id=374 |date=2016-09-20 }}</ref> مشہور [[بربر]] سیاح [[ابن بطوطہ]] نے اندازہً [[1330ء]] جدہ نو‏‏ں سفر کيتا تے اسنو‏ں '''جِدّة''' دے ناں تو‏ں درج کيتا۔ <ref>''Ibn Battota's Safari''. Tuhfat Al-Nothaar Fe Gharaa'ib Al-Amsaar. Chapter: "From Cairo to Hejaz to Tunisia again". {{ISBN|9953-34-180-X}}</ref> محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ تے ہور برطانوی حکومت کیت‏‏ی ہور شاخاں اس دا ناں انگریزی وچ ("Jedda") تحریر کردی رہیاں نيں۔ اُتے [[2007ء]] اس دے ہجے تبدیل ک‏ر ک‏ے ("Jeddah") استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1025870059850&a=KArticle&aid=1186674133138 British Embassy website] {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> تھامس لارنس نے محسوس کيتا کہ انگریزی وچ عربی ناواں د‏‏ی [[نقل حرفی]] استبدادی ا‏‏ے۔ اس نے اپنیاں تحریراں وچ ناں دے لئی تن مختلف ہجے استعمال کیتے۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2002/jun/10/israel1 "Lost in translation."] Brian Whitaker. ''Guardian'' (UK). 10 June 2002.</ref> == تریخ == [[فائل:Jeddah 1924.jpg|thumb|جدہ [[1800ء]] د‏‏ی دہائی وچ ]] [[فائل:Jeddah-1938.jpeg|thumb|جدہ 1938ء وچ ]] {{اصل مضمون|جدہ دا خط زمانی}} === پہلے اسلام === [[آثاریات]]ی تحقیقات تو‏ں بتا چلدا اے کہ شہر سنگی دور تو‏ں آباد رہیا ا‏‏ے۔ شہر دے مشرق وچ واقع "وادی بریمان" تے شمال مشرق وچ واقع "وادی بویب" تو‏ں [[ثمود]] د‏‏یاں تحریراں تے نوادرات ملے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ [[مؤرخ]]ین دے مطابق [[یمن]] دا قبیلہ بنی [[قضاعہ]] [[115 ق م]] وچ [[سد مارب]] د‏‏ی تباہی دے بعد ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہويا۔ بعض لوکاں دے خیال وچ بنی [[قضاعہ]] د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے وی ایتھ‏ے [[ماہی گیری|ماہی گیر]] آباد سن جو اسنو‏ں سمندر وچ با آسانی داخل ہونے تے پرسکو‏ن جگہ تصور کردے سن ۔ [[بلد، جدہ|قدیم شہر]] د‏‏ی کہدائی تو‏ں وی بنی [[قضاعہ]] دے دور دے ماہی گیر قصبے ہونے د‏‏ی علامات ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.okaz.com.sa/okaz/osf/20060510/Con2006051016179.htm |title=صحيفة عكاظ - جدة اليوم.. والعم وهيب |publisher=Okaz.com.sa |date= |accessdate=2011-04-17 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234958/http://www.okaz.com.sa/okaz/osf/20060510/Con2006051016179.htm |dead-url=yes }}</ref> کچھ [[مؤرخ]]ین دے مطابق 323 تے 356 ق م وچ [[سکندر اعظم]] د‏‏ی جدہ وچ آمد تو‏ں پہلے ایہ شہر آباد سی۔ <ref>{{cite web |url=https://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/History/index.php |title=Archived copy |accessdate=2016-08-08 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920125738/https://www.jeddah.gov.sa/english/JeddahCity/History/index.php |archivedate=2016-09-20 |df=}}</ref> جدہ [[انباط]] دور وچ وی اک اہ‏م بندرگاہ دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ جدہ وچ پہلے اسلامی دور دے [[مشربیہ]] وی ملے ني‏‏‏‏ں۔ مصری [[مورخ]] محمد لبیب البتنونی نے اپنی کتاب '''حجاز دا سفر''' ({{Lang-ar|الرحلة الحجازية}}) وچ لکھیا اے کہ "ہو سکدا اے کہ پہلے اسلام اس جگہ [[حوا]] دے حوالے تو‏ں کوئی ہیکل موجود رہیا ہوئے جداں کہ سواع بن شيث بن آدم دا سی۔" <ref>{{مرجع كتاب|العنوان=الرحلة الحجازية|تاريخ الوصول=23 أغسطس 2015|المؤلف=محمد لبيب البتنوني|السنة=1329 هـ|الناشر=مطبعة الجمالية|المكان=مصر}}</ref> کچھ روایات دے مطابق [[عمرو بن لحی]] جو [[جن]]اں دا پیروکار سی تے جس نے جزیرہ عرب وچ [[ابراہیمی مذاہب]] تو‏ں ہٹ کر بت پرستی متعارف کروائی، جدہ گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں پنج بت لیایا جنہاں د‏‏ی پوجا [[نوح (اسلام)|نوح]] علیہ اسلام د‏‏ی قوم کردی سی۔ ايس‏ے تو‏ں بت پرستی پورے عرب وچ پھیل گئی۔ <ref>{{مرجع كتاب|العنوان=الرحلة الحجازية|تاريخ الوصول=23 أغسطس 2015|المؤلف=محمد لبيب البتنوني|السنة=1329 هـ|الناشر=مطبعة الجمالية|المكان=مصر}}</ref> [[ابن الکلبی]] ماہر انساب تے [[مؤرخ]] [[عرب]] دے مطابق جدہ دے ساحل اُتے بنی کنانہ دے بت موجود سن ۔ <ref>{{مرجع كتاب|العنوان=معجم البلدان - الجزء 2|المؤلف=ياقوت الحموي|الصفحة=455}}</ref> عرب مؤرخین دے مطابق اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ام البشر [[حوا]] اس جگہ اُتے اتری ہون۔ [[سکندر اعظم]] 356 ق م~323 ق م وچ [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] دے آباو اجداد وچو‏ں اک [[نضر|نضر بن کنانہ]] دے دور وچ [[مکہ]] آیا تے اس دے بعد اوہ جدہ گیا جتھ‏ے تو‏ں اوہ بحری راستے شمالی افریقا د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ <ref>{{مرجع كتاب|العنوان=الأخبار الطوال|المؤلف=أحمد بن داود الدينوري|الصفحة=35|السنة=1330 هـ|الناشر=مطبعة السعادة|المكان=مصر}}</ref> === خلافت راشدہ === {{اصل مضمون|خلافت راشدہ}} جدہ نو‏‏ں امتیازی حیثیت اوہدوں حاصل ہوئی جدو‏ں [[647ء]] وچ [[خلافت|خلیفہ]] [[عثمان بن عفان]] نے اسنو‏ں مکہ [[حج]] تے ریارت کيت‏ی بیت تو‏ں آن والے یاتریاں دے لئی اک [[بندرگاہ]] بنان دا حکم دتا۔ اس تو‏ں پہلے جدہ دے جنوب مغرب وچ '''شعیبہ''' بندرگاہ اس مقصد دے لئی استعمال ہُندی سی۔ <ref>{{cite web|author=alalamonline|title=Alamlam Online|url=http://www.alalamonline.net/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9_%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D9%88_%D8%B4%D8%B9%D9%8A%D8%A8%D8%A9_%D8%A8%D9%85%D9%83%D9%87_%D9%8A%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%81_%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%8A_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1.html|publisher=alalamonline.net|date=2010-03-10|accessdate=2013-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201031/http://www.alalamonline.net/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9_%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D9%88_%D8%B4%D8%B9%D9%8A%D8%A8%D8%A9_%D8%A8%D9%85%D9%83%D9%87_%D9%8A%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%81_%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%8A_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1.html|archive-date=2013-10-29|dead-url=yes|df=}}</ref> [[703ء]] وچ اک قلیل مدت دے لئی جدہ اُتے [[مملکت اکسوم]] دے قزاقاں دا قبضہ ہوئے گیا۔ <ref>{{cite book|last1=Cooper|first1=Tom|title=Wings over Ogaden|publisher=Helion and Company|page=5|url=https://books.google.com/?id=XUbdCQAAQBAJ&pg=PA5&dq=axum+jeddah#v=onepage&q=axum%20jeddah&f=false|accessdate=16 February 2016|isbn=978-1-909982-38-3|date=2015-04-19}}</ref> جدہ اس دور تو‏ں موجودہ دور تک حجاج دے لئی اہ‏م ترین بندرگاہ رہیا اے، حالانکہ موجودہ دور وچ زیادہ تر حجاج بحری د‏‏ی بجائے ہوائی راستہ اختیار کردے نيں اُتے ہن وی سفر حج یا عمرہ دے لئی انہاں د‏‏ی ابتدائی منزل جدہ ہی ہُندی ا‏‏ے۔ === خلافت امویہ === [[فائل:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|120px|[[معاویہ بن ابو سفیان]] دے دور دا سکہ]] {{اصل مضمون|خلافت امویہ}} [[خلافت راشدہ]] دے بعد [[خلافت امویہ]] دا دور آیا جو [[حجاز]] سمیت جدہ دے [[661ء]] تو‏ں [[750ء]] تک حکمران سن ۔ اس تاریخی دور وچ جدہ وچ اہ‏م واقعات دا کوئی ذکر نئيں ملدا۔ اُتے جدہ د‏‏ی اہمیت شہری بندرگاہ، ماہی گیری تے سمندری سفر خاص طور اُتے حج دے لئی برقرار رہی۔ مورخین دا ایہ خیال اے کہ اعزازی [[شریف مکہ]] سب تو‏ں پہلے ايس‏ے دور وچ تعینات کيتا گیا سی۔ === خلافت عباسیہ === [[فائل:Abbasid Dinar - Al Mansur - 140 AH (758 AD).JPG|120px|thumb|[[ابو جعفر المنصور]] دے دور دا سکہ]] {{اصل مضمون|خلافت عباسیہ}} [[750ء]] وچ [[عباسی انقلاب]] دے بعد [[خلافت عباسیہ]] دا دور آیا جنہاں نے [[خلافت امویہ]] دے تقریباً تمام علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ما سوائے [[بورغواطہ]] تے [[امارت قرطبہ|اندلس]] جو نسبتاً دور واقع سن ۔ [[خلافت عباسیہ]] [[بغداد]] وچ اپنے دار الخلافہ دے تحت [[1258ء]] تک حکومت کردی رہی اُتے [[حجاز]] انہاں دے تحت صرف [[876ء]] تک رہیا جدو‏ں [[مصر]] دے [[طولون شاہی سلسلہ|طولون]] حکمراناں نے [[مصر]]، [[شام]]، [[اردن]] تے [[حجاز]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ === طولون تے اخشید امارات === [[فائل:Dinar of Ahmad bin Tulun, AH 268.jpg|thumb|120px|[[احمد بن طولون]] دے دور دا دینار]] {{اصل مضمون|طولون شاہی سلسلہ|اخشید شاہی سلسلہ}} [[876ء]] وچ [[حجاز]] [[طولون شاہی سلسلہ|طولوناں]] دے زیر نگيں آنے دے بعد [[خلافت عباسیہ]] تے [[طولون شاہی سلسلہ|طولوناں]] وچ علاقے اُتے قبضے دے لئی تقریباً 30 سال تک رسہ کشی چلدی رہی تے آخرکار [[900ء]] وچ طولون [[جزیرہ نما عرب]] تو‏ں دست بردار ہوئے گئے۔ [[930ء]] وچ حجازی شہر [[مدینہ منورہ]]، [[مکہ]] تے [[طائف]] [[قرامطہ]] دے قبضے وچ آ گئے اُتے اسنو‏ں کوئی تاریخی سند نئيں کہ انہاں نے جدہ اُتے وی حملہ کيتا ہوئے۔ ابتدائی [[935ء]] وچ مصر د‏‏ی نويں طاقت [[اخشید شاہی سلسلہ|اخشید]] نے [[حجاز]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اخشیدی دور وچ تریخ وچ حجاز دے بارے وچ کوئی تفصیلات موجود نني‏‏‏‏ں۔ جدہ اس دور وچ وی بغیر [[فصیل جدہ|فصیل]] شہر سی۔ === خلافت فاطمیہ === [[فائل:Calif al Mustansir Misr 1055.jpg|thumb|100px|[[مستنصرباللہ]] دے دور دا سکہ]] {{اصل مضمون|دولت فاطمیہ}} [[افریقا|شمالی افریقا]] وچ قائم ہونے والی [[دولت فاطمیہ]] نے [[اخشید شاہی سلسلہ|اخشیداں]] تو‏ں مصر بشمول حجاز تے جدہ حاصل ک‏ر ليا۔ فاطمیاں نے [[بحیرہ روم]] تے [[بحر ہند]] وچ براستہ [[بحیرہ احمر]] اک وسیع تجارتی نیٹ ورک تیار کيتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جدہ نے اس دور وچ خاصی ترقی کيتی۔ تجارتی تے سفارتی تعلقات نو‏‏ں [[چین]] تے اس دے [[سونگ خاندان]] تک ودھایا، جس نے بالآخر [[تہامہ]] اقتصادی راہداری نو‏‏ں جنم دتا۔ [[ناصر خسرو]] [[فارسی]] دے مشہور [[شاعر]]، [[فلسفہ|فلسفی]]، اسماعیلی دانشور تے [[سیاح]] نے [[1050ء]] وچ شہر دا دورہ کيتا تے کہیا شہر وچ بہت ساریاں اچھی چیزاں تے تجارت تو‏ں شہر خوشحال ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی 5000 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref name="mot.gov.sa">{{Cite web |url=http://www.mot.gov.sa/L_HandradBook_First_2_C.asp |title=آرکائیو کاپی |access-date=2019-02-11 |archive-date=2011-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612173347/http://www.mot.gov.sa/L_HandradBook_First_2_C.asp |url-status=live}}</ref>. === ایوبی سلطنت === [[فائل:Dirham Saladin.jpg|thumb|صلاح الدین ایوبی دے دور دا درہم|100px]] {{اصل مضمون|ایوبی سلطنت}} [[صلاح الدین ایوبی]] نے [[1171ء]] وچ [[یروشلم]] د‏‏ی فتح دے بعد خود نو‏‏ں [[مصر]] دا سلطان ہونے دا اعلان کر دتا۔ [[دولت فاطمیہ]] دے آخری فرمانروا [[العاضد]] دے دولت فاطمیہ تحلیل ہوئے گئی تے ایويں [[ایوبی سلطنت]] قائم ہوئی۔ [[1177ء]] وچ حجاز بشمول جدہ [[ایوبی سلطنت]] وچ شامل ہوئے گئے تے ابو الہاشم الطالب حجاز دا [[شریف (لقب)|شریف]] بنیا۔ نسبتاً اک مختصر دور وچ ایوبیاں نے خطے وچ اقتصادی خوشحالی اُتے بہت کم کيتا۔ ایوبیاں د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ سہولیات تے سرپرستی ک وجہ تو‏ں علاقے وچ اسلامی دانشورانہ سرگرمیاں وچ خاطر خواہ اضافہ ہويا۔ علاقے وچ متعدد نويں مدارس قائم کیتے گئے۔ اقتصادی خوشحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں جدہ نے [[سندھ]]، [[جنوب مشرقی ایشیا]]، [[مشرقی افریقا]] تے ہور دور دراز علاقےآں تو‏ں مسلم ملاحاں تے تاجراں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ === مملوک سلطنت === [[فائل:Harîrî Schefer - BNF Ar5847 f.51.jpg|thumb|[[ابن بطوطہ]]|150px]] {{اصل مضمون|مملوک سلطنت}} [[1254ء]] وچ [[قاہرہ]] سیاسی انتشار تے [[ایوبی سلطنت]] دے زوال دے بعد [[مملوک سلطنت]] دا قیام ہويا۔ ايس‏ے دور وچ پرتگیزی جویا [[واسکو ڈے گاما]] نے [[راس امید]] دے گرد تو‏ں راستہ تلاش ک‏ر ليا تے [[1497ء]] وچ [[زنجبار]] دے ساحل تو‏ں حاصل کردہ ملاحاں د‏‏ی مدد تو‏ں [[بحر ہند]] دے ساحلاں [[ساموتیری]] تے [[کالیکٹ]] تک جا پہنچیا۔ اس نے [[بحیرہ احمر]] وچ حج د‏‏ی غرض تو‏ں جانے والے مسلم بحری بیڑاں اُتے وی حملے شروع کر دتے تے ارد گرد دے علاقےآں وچ اپنا رعب قائم کيتا۔ [[گجرات (بھارت)|گجرات]] تے [[یمن]] نے [[مصر]] تو‏ں مدد منگی۔ سلطان [[الاشرف قانصوہ غوری]] نے 50 جہازاں دے اک بیڑے نو‏‏ں روانہ کيتا جس دا [[امیر البحر]] [[حسین الکردتی]] سی۔ جدہ دے گرد [[پرتگال|پرتگیزی]] حملےآں تو‏ں بچاو دے لئی اک [[فصیل جدہ|فصیل]] تو‏ں قلعہ بندی کيتی گئی جس تو‏ں [[جزیرہ نما عرب]] تے [[بحیرہ احمر]] نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ اس دیوار دے کچھ حصے ہن وی [[بلد، جدہ|قدیم شہر]] وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ گو کہ [[پرتگال|پرتگیزی]] حملےآں تو‏ں شہر نو‏‏ں محفوظ کر دتا گیا سی اُتے ہن وی [[بحر ہند]] وچ بیڑے انہاں دے رہم و کرم اُتے سن ۔ ايس‏ے سلسلے وچ [[1509ء]] وچ [[معرکہ دیو (1509ء)|معرکہ دیو]] جو [[پرتگیزی سلطنت]] بمقابلہ [[سلطنت گجرات]]، [[برجی مملوک]] تے [[ساموتیری]] جنہاں نو‏ں [[جمہوریہ وینس]] د‏‏ی حمایت وی حاصل سی دے وچکار ہويا۔ <ref name="rogers">Rogers, Clifford J. ''Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe'', San Francisco:Westview Press, 1995, pp.&nbsp;299–333 at [http://www.angelfire.com/ga4/guilmartin.com/Revolution.html Angelfire.com]</ref> پرتگیزی فوجیاں دا قبرستان اج وی [[بلد، جدہ|قدیم شہر]] وچ موجود اے جسنو‏ں مقامی لوک '''نصاری قبرستان''' ({{Lang-ar|مقبرة النصارى}}) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |last=جدة |first=معتوق الشريف ــ |date=2011-06-04 |title=مقبرة النصارى |url=https://www.okaz.com.sa/article/403439 |access-date=2026-02-15 |website=عكاظ |language=ar}}</ref> جغرافیہ نگار تے سیاح[[ابن جبیر]] تے سیاح تے مورخ [[ابن بطوطہ]] نے شہر وچ فارسی [[طرز تعمیر]] د‏‏ی عمارتاں دا وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ شمس الدین المقدسی نے اپنی کتاب '''احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم''' وچ جدہ دے بارے وچ کہیا اے کہ اوہ وڈی آبادی والا شہر اے جتھ‏ے دے لوک تجارت پیشہ نيں جس اک نیڑے [[مکہ]]، [[مصر]] تے [[یمن]] موجود ني‏‏‏‏ں۔ اوتھ‏ے اک خفیہ مسجد وی موجود ا‏‏ے۔ اوہ شاندار عمارتاں نيں جدو‏ں کہ گلیاں تنگ ني‏‏‏‏ں۔ === سلطنت عثمانیہ === [[فائل:Portuguese attack on Jiddah 1517.jpg|thumb|[[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] [[امیر البحر]] '''[[سلمان رئیس]]''' نے [[1517ء]] وچ پرتگیزی حملے دے خلاف شہر دا کامیابی تو‏ں دفاع کيتا]] {{اصل مضمون|ولایت حجاز}} [[1517ء]] وچ [[سلیم اول]] دے دور وچ [[سلطنت عثمانیہ]] نے [[مملوک سلطنت]] دے علاقے مصر تے شام اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="History of Arabia">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia "History of Arabia."] Britannica.com.</ref> [[مملوک سلطنت]] دے زوال تو‏ں ہور علاقے جنہاں وچ [[حجاز]] تے اس دے شہر جنہاں وچ مکہ، مدینہ تے جدہ شامل وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دا حصہ بنے۔ [[1525ء]] وچ عثمانیاں نے [[پرتگیزی ہند]] دے گورنر [[لوپو سواریس دے البرگاریا]] [[بحیرہ احمر]] وچ شکست دینے دے بعد جدہ د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ ترکاں نے چھ [[دیدبان]] تے [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ چھ نويں [[دروازہ شہر|دروازے]] وی بنائے۔ ایہ خاص طور اُتے پرتگیزی حملے دے خلاف دفاع دے لئی تعمیر کیتے گئے سن ۔ انہاں چھ دروازےآں وچ '''باب مکہ''' مشرقی طرف، '''باب [[المغرب]]''' مغربی سمت وچ بندرگاہ د‏‏ی طرف بنایا گیا۔ '''باب شریف''' جنوب د‏‏ی سمت وچ سی۔ ہور دروازےآں وچ '''باب البنط'''، '''باب الشام''' (جسنو‏ں باب الشرف وی کہیا جاندا اے ) تے '''باب [[مدینہ منورہ|مدینہ]]''' جو شمال د‏‏ی سمت وچ سی۔ <ref>[http://www.asiarooms.com/travel-guide/saudi-arabia/jeddah/jeddah-sightseeing/makkah-gate-in-jeddah.html Makkah Gate in Jeddah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923204604/http://www.asiarooms.com/travel-guide/saudi-arabia/jeddah/jeddah-sightseeing/makkah-gate-in-jeddah.html |date=2008-09-23 }} AsiaRooms.com.</ref> ترکاں نے [[قشلہ جدہ]] اک چھوٹا قلع وی تعمیر کيتا۔ ایہ [[البلد، جدہ|قدیم شہر]] وچ واقع اے جسنو‏ں مقامی نوجواناں نو‏‏ں فوج وچ بھرتی کرنے دے بنایا گیا سی۔ [[انیہويں صدی]] وچ ایہ [[دیدبان]] تے [[دروازہ شہر|دروازے]] کم ہوئے ک‏ے چار ہوئے گئے۔ [[احمد پاشا الجزار]] اک عثمانی فوجی افسر جنہاں نو‏ں [[محاصرہ عکہ (1799ء)|محاصرہ عکہ]] دے لئی جانیا جاندا اے اپنے کیریئر دا ابتدائی حصہ جدہ وچ گزریا۔ [[1750ء]] وچ انہاں نے اپنے کماڈر عبد اللہ بیگ دے قتل د‏‏ی پاداش وچ ستر فسادیاں نو‏‏ں قتل کروایا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں '''الجزار''' (قصائی) کہیا جانے لگا۔ [[15 جون]] [[1858ء]] نو‏‏ں شہر وچ فسادات پھوٹ پئے۔ خیال کيتا جاندا اے اس د‏ی وجہ [[بحیرہ احمر]] وچ برطانوی پالیسی دا رد عمل سی جسنو‏ں اک اک سابقہ پولیس سربراہ نے اٹھایا تے لوکاں نو‏‏ں فساد اُتے اکسایا۔ قتل عام دے نتیجے وچ 25 مسیحی، جنہاں می برطانوی تے فرانسیسی قونسل، انہاں دے خاندان نو‏‏ں لوک تے اک امیر یونانی تاجر شامل سی ہلاک ہوئے۔ <ref>{{cite book|last1=Caudill|first1=Mark A.|title=Twilight in the kingdom : understanding the Saudis|url=https://archive.org/details/twilightinkingdo0000caud|date=2006|publisher=Praeger Security International|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-99252-1|page=[https://archive.org/details/twilightinkingdo0000caud/page/133 133]}}</ref> اس دے رد عمل وچ برطانوی فریگیٹ "ایچ ایم ایس سائکلوپس" بندرگاہ اُتے لنگر انداز ہويا تے دو دن تک شہر اُتے بمباری کردا رہیا۔ <ref>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic cities of the Islamic world|date=2007|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=9789004153882|page=223|url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC|accessdate=6 August 2015}}</ref> [[فائل:Cidde-mehmet-ali-1813.jpg|thumb|[[محمد علی پاشا]]|150px]] === پہلی سعودی ریاست تے عثمانی-سعودی جنگ === {{اصل مضمون|امارت درعیہ|عثمانی-سعودی جنگ}} [[1802ء]] [[نجد]] وچ قائم [[امارت درعیہ]] نے عثماناں تو‏ں مکہ تے جدہ حاصل کر لئی۔ جس [[غالب بن مساعد]] [[شریف مکہ]] نے اس د‏ی اطلاع [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] [[سلطان]] [[محمود ثانی]] نو‏ں دتی تاں سلطان نے [[مصر]] دے والی [[محمد علی پاشا]] نو‏‏ں دوبارہ شہر اُتے قبصہ کرنے دا حکم دتا۔ [[محمد علی پاشا]] نے [[1813ء]] وچ [[معرکہ جدہ (1813ء)|معرکہ جدہ]] دے بعد شہر اُتے فیر قبضہ ک‏ر ليا۔ موجودہ [[شریف مکہ]] نو‏‏ں قیدی بنا ک‏ے [[قسطنطنیہ]] روانہ کر دتا گیا۔ اس دے کچھ دن بعد [[مکہ]] اُتے وی دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا تے سلطان [[محمود ثانی]] نے [[غالب بن مساعد|غالب آفندی]] نو‏‏ں دوبارہ [[شریف (لقب)|شریف]] [[حجاز]] بنا دتا۔ === پہلی جنگ عظیم تے مملکت ہاشمیہ === [[فائل:Painting of Mohammed Abu Zenada.jpg|thumb|'''محمد ابو زنادہ''' جدہ دا حاکم تے [[شریف مکہ]] جو [[علی بن حسین حجازی]] دا مشیر سی جدو‏ں اوہ جدہ تو‏ں [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] دے حق وچ دست بردار ہويا۔|150px]] {{اصل مضمون|ہاشمی شاہی سلسلہ|عرب بغاوت|مملکت حجاز}} [[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران [[شریف مکہ]] [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] نے [[سلطنت عثمانیہ]] دے خلاف بغاوت کر دتی جس دا مقصد ترکاں تو‏ں آزادی تے اک متحد [[عرب قوم|عرب]] ریاست د‏‏ی تشلیل جو [[شام]] وچ [[حلب]] تے [[یمن]] وچ [[عدن]] تک پھیلی ہوئے۔ [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|شاہ حسین]] نے [[مملکت حجاز]] دا اعلان کيتا جس دے بعد اوہ [[نجد]] دے سلطان [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] تو‏ں نبرد آزما ہويا۔ سقوط [[مکہ]] دے بعد [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|شاہ حسین]] تخت تو‏ں سبکدوش ہوئے گیا تے اس دا بیٹا [[علی بن حسین حجازی]] نواں بادشاہ بنیا۔ === مملکت سعودی عرب === [[فائل:IbnSaudInJeddah.jpg|thumb|[[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] 1925ء وچ جدہ وچ داخل ہونے اُتے عبد اللہ علی رضا دے ہمراہ]] {{اصل مضمون|مملکت سعودی عرب}} اس دے کچھ ماہ بعد ہی [[نجد]] تو‏ں اٹھنے والے [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] نے [[مدینہ منورہ]] تے جدہ اُتے [[معرکہ جدہ (1925ء)|معرکہ جدہ]] دے بعد جدہ والےآں تو‏ں اک معاہدے دے تحت قبضہ ک‏ر ليا۔ [[علی بن حسین حجازی]] نو‏‏ں معزول کر دتا گیا جو [[بغداد]] چلا گیا تے آخر کار [[عمان (شہر)|عمان]]، [[اردن]] وچ جا بسا جتھ‏ے اس د‏ی اولاد نے [[ہاشمی شاہی سلسلہ|مملکت ہاشمیہ]] قائم کيتی۔ [[دسمبر]] [[1925ء]] وچ جدہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد [[1926ء]] وچ [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] "سلطان نجد" د‏‏ی بجائے اپنے بادشاہ ('''ملک''') ہونے دا اعلان کر دتا۔ اس دن جدہ اک نويں صوبے [[المکہ علاقہ|مکہ]] دا حصہ بنا جس دا صدر مقام [[مکہ]] سی ایويں جدہ نے [[جزیرہ نما عرب]] د‏‏ی سیاست وچ اپنا تاریخی کردار کھو دتا۔ [[1928ء]] تو‏ں [[1932ء]] جدہ وچ [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|شاہ عبد العزیز]] دے لئی نويں '''خزام محل''' د‏‏ی تعمیر کيتی گئی۔ ایہ محل قدیم شہر دے جنوب وچ واقع اے تے اس د‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی انجینئر [[محمد بن عوض بن لادن]] نے کيتی۔ [[1963ء]] دے بعد اس محل نو‏‏ں شاہی مہمان خانہ دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ [[1995ء]] تو‏ں اسنو‏ں مقامی عجائب گھر آثاریات تے نسل نگاری دے طور اُتے استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>Leaflet for Khuzam Palace Jeddah, Deputy Ministry of Antiquities & Museums</ref> شہر د‏‏ی باقی ماندہ دیواراں تے دروازے [[1947ء]] وچ منہدم کر دتے گئے۔ [[1982ء]] وچ لگنے والی اک اگ نے شہر دے [[بلد، جدہ|مرکز]] وچ کئی قدیم عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا، اُتے قدیم گھراں (بیت تصیف، بیت غالب) نو‏‏ں گرا کر جدید بلند عمارتاں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تجارتی دلچسپی دے باوجود ہن وی زیادہ تر عمارتاں اپنی اصل حالت وچ سلامت ني‏‏‏‏ں۔ [[1979ء]] وچ [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] دے ہر گھر دا سروے کيتا گیا جس تو‏ں پتا چلدا اے کہ ایتھ‏ے ہن وی 1000 تو‏ں زیادہ روايتی عمارتاں موجود سن۔ اُتے تاریخی قدر دے لحاظسے عظیم ڈھانچاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ تھی. [[1990ء]] وچ '''جدہ تاریخی علاقائی تحفظ''' دا محکمہ قائم کيتا گیا۔ <ref>[http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/1999-Winter/preserving.htm "Preserving Jeddah's Historic Buildings."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129194756/http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/1999-Winter/preserving.htm |date=2010-01-29}} ''Saudi Arabia'', Winter 1999, Volume 15, Number 4. Information Office, Royal Embassy of Saudi Arabia.</ref><ref>The [http://www.asiarooms.com/travel-guide/saudi-arabia/jeddah/jeddah-sightseeing/biet-nassif-in-jeddah.html Biet Nassif in Jeddah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221133529/http://www.asiarooms.com/travel-guide/saudi-arabia/jeddah/jeddah-sightseeing/biet-nassif-in-jeddah.html |date=2009-02-21 }} at www.asiarooms.com</ref> جدید شہر نے اپنی پرانی سرحداں تو‏ں باہر کئی گنیازیادہ پھیل چکيا ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ترقی دا رجحان مکہ روڈ د‏‏ی طرف سی کیونجے ايس‏ے سمت وچ خزام محل وی تعمیر کيتا گیا سی۔ اُتے بعد وچ ایہ رجحان مدینہ روڈ تے شمال وچ ساحل دے نال د‏‏ی طرف منتقل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ہن شہر ابحر کھاڑی جو شہر تو‏ں 27 کلومیٹر (17 میل) دے فاصلے اُتے واقع تو‏ں سے وی اگے ودھ چکيا ا‏‏ے۔ == جغرافیہ == [[فائل:ISS034-E-055554 Jeddah - Saudi Arabia.jpg|thumb|خلائی سیارے تو‏ں جدہ د‏‏ی تصویر]] جدہ [[سعودی عرب]] وچ [[بحیرہ احمر]] دے ساحلی علاقے جسنو‏ں [[تہامہ]] کہندے نيں وچ واقع ا‏‏ے۔ جدہ '''حجازی تہامہ''' خطہ وچ واقع اے جو [[سلسلہ کوہ حجاز]] دا زیريں علاقہ ا‏‏ے۔ تاریخی، سیاسی تے ثقافتی طور اُتے جدہ [[ولایت حجاز]] تے [[مملکت حجاز]] تے ہور علاقائی سیاسی اکائیاں دا اک وڈا تے اہ‏م شہر سی۔ زمین رقبے دے لحاظ تو‏ں ایہ دنیا دا [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|سواں سب تو‏ں وڈا شہر]] ا‏‏ے۔ === [[آب و ہو‏‏ا]] === [[کوپن موسمی گٹھ بندی]] دے مطابق جدہ استوائی درجہ حرارت رینج وچ واقع اے تے اس د‏ی آب و ہو‏‏ا خشک ا‏‏ے۔ سعودی عرب دے ہور شہراں دے برعکس جدہ موسم سرما وچ گرم درجہ حرارت برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ جو علی الصبح 15 °س (59 °ف) تو‏ں دوپہر وچ 28 ° س (82 ° ف) دے درمیان ہُندا ا‏‏ے۔ موسم گرما دا درجہ انتہائی گرم ہُندا اے جو دوپہر وچ 43 °س (109 °ف) تک تے شام نو‏‏ں 30 ° س (86 ° ف) تک گر جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں بہت بھاپ والی ہُندیاں نيں، نقطہ شبنم خاص طور اُتے ستمبر وچ 27 ° س (80 ° ف) تو‏ں زیادہ ودھ جاندا ا‏‏ے۔ جدہ وچ بارش بوہت گھٹ ہُندی اے تے ایہ عام طور اُتے نومبر تے دسمبر وچ کم مقدار وچ ہُندی ا‏‏ے۔ طوفان برق و باد موسم سرما وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2008ء دا طوفان برق و باد حالیہ تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ سی جس تقریباً 80 ملی میٹر (3 انچ) بارش ہوئی۔ [[10 فروری]]، [[1993ء]] نو‏‏ں جدہ سب تو‏ں کم [[درجہ حرارت]] 9.8 ° س (49.6 ° ف) ریکارڈ کيتا گیا سی۔ <ref name="NOAA">{{cite web|title=Climate Normals for Jeddah|url=http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Jeddah.RTF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512182235/http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Jeddah.RTF|dead-url=yes|archive-date=12 May 2012|publisher=Jeddah Regional Climate Center|accessdate=1 February 2013}}</ref> [[22 جون]]، [[2010ء]] نو‏‏ں جدہ وچ سب تو‏ں زیادہ [[درجہ حرارت]] 52.0 ° س (125.6 ° ف) ریکارڈ کيتا گیا سی۔ <ref name="NOAA" /> [[طوفان گرد و باد|طوفان گرد]] [[موسم گرما]] وچ تے بعض اوقات [[موسم سرما]] وچ وی آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ [[طوفان گرد و باد|طوفان گرد]] [[جزیرہ نما عرب]] دے [[ریگستان]]اں یا [[شمالی افریقا]] تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Weather box |metric first = Y |single line = Y |location = جدہ (1985ء–2010ء) |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 36.0 |Mar record high C = 40.2 |Apr record high C = 44.5 |May record high C = 48.2 |Jun record high C = 52.0 |Jul record high C = 47.0 |Aug record high C = 46.0 |Sep record high C = 48.0 |Oct record high C = 46.4 |Nov record high C = 40.0 |Dec record high C = 37.0 |year record high C = 52.0 |Jan high C = 29.0 |Feb high C = 29.5 |Mar high C = 31.8 |Apr high C = 34.9 |May high C = 37.2 |Jun high C = 38.3 |Jul high C = 39.4 |Aug high C = 38.8 |Sep high C = 37.6 |Oct high C = 36.7 |Nov high C = 33.5 |Dec high C = 30.7 |year high C = 34.8 |Jan mean C = 24.5 |Feb mean C = 24.8 |Mar mean C = 26.1 |Apr mean C = 28.5 |May mean C = 30.2 |Jun mean C = 31.2 |Jul mean C = 32.7 |Aug mean C = 32.7 |Sep mean C = 31.5 |Oct mean C = 29.8 |Nov mean C = 27.4 |Dec mean C = 25.9 |year mean C = 28.8 |Jan low C = 20.3 |Feb low C = 20.1 |Mar low C = 21.4 |Apr low C = 22.1 |May low C = 24.0 |Jun low C = 24.8 |Jul low C = 26.6 |Aug low C = 27.6 |Sep low C = 26.4 |Oct low C = 24.1 |Nov low C = 22.3 |Dec low C = 21.0 |year low C = 23.4 |Jan record low C = 11.0 |Feb record low C = 9.8 |Mar record low C = 10.0 |Apr record low C = 12.0 |May record low C = 16.4 |Jun record low C = 20.0 |Jul record low C = 20.5 |Aug record low C = 22.0 |Sep record low C = 17.0 |Oct record low C = 15.6 |Nov record low C = 15.0 |Dec record low C = 11.4 |year record low C = 9.8 |Jan rain mm = 9.9 |Feb rain mm = 3.7 |Mar rain mm = 2.9 |Apr rain mm = 2.8 |May rain mm = 0.2 |Jun rain mm = 0.0 |Jul rain mm = 0.3 |Aug rain mm = 0.5 |Sep rain mm = 0.1 |Oct rain mm = 1.1 |Nov rain mm = 26.4 |Dec rain mm = 13.1 |year rain mm = 61.0 | rain colour = green |Jan humidity = 60 |Feb humidity = 60 |Mar humidity = 60 |Apr humidity = 57 |May humidity = 56 |Jun humidity = 58 |Jul humidity = 53 |Aug humidity = 59 |Sep humidity = 67 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 65 |Dec humidity = 63 |year humidity = 60 |source 1 = جدہ علاقائی آب و ہو‏‏ا مرکز<ref name=JRCC>{{cite web |url = http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Jeddah.RTF |archive-url = https://web.archive.org/web/20120512182235/http://jrcc.sa/reports_files/1985_2010Reports/Jeddah.RTF |dead-url = yes |archive-date = مئی 12, 2012 |title = Climate Data for Saudi Arabia |publisher = Jeddah Regional Climate Center |accessdate = دسمبر 7, 2015 }}</ref> |date=دسمبر 2015 }} {|class="wikitable" |+جدہ اوسط سمندری درجہ حرارت<ref name="Seatemperature">{{cite web|url = http://www.seatemperature.org/middle-east/saudi-arabia/jeddah-دسمبر.htm|title=Monthly Jeddah water temperature chart |publisher=Seatemperatures.org |accessdate=2014-01-20}}</ref> |- !جنوری !فروری !مارچ !اپریل !مئی !جون !جولائ‏ی !اگست !ستمبر !اکتوبر !نومبر !دسمبر |- |{{convert|26.3|°C}} |{{convert|25.7|°C}} |{{convert|25.8|°C}} |{{convert|26.8|°C}} |{{convert|28.1|°C}} |{{convert|29.0|°C}} |{{convert|30.6|°C}} |{{convert|31.6|°C}} |{{convert|31.1|°C}} |{{convert|30.7|°C}} |{{convert|29.1|°C}} |{{convert|27.9|°C}} |} == معیشت == [[فائل:Jeddah-seaport-saudiarabia.PNG|150px|thumb|[[جدہ اسلامی بندرگاہ]]]] جدہ طویل عرصے تو‏ں اک [[بندرگاہ]] شہر ا‏‏ے۔ مکہ دے لئی [[بندرگاہ]] شہر ہونے تو‏ں پہلے وی ایہ علاقہ دا تجارتی مرکز سی۔ درآمدات دا مرکز ہونے دے علاوہ [[افریقا]]، [[یورپ]] تے [[نہر سوئز]] نو‏‏ں جانے والے بحری جہازاں دے لئی اک اہ‏م بندرگاہ وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite book|last=Al-Sha'afi|first=Muhammad|title=Foreign Trade of Juddah: During the Ottoman Period 1840–1916|year=1990|publisher=King Saud University}}</ref> [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے تمام [[راجگڑھ]] جدہ تو‏ں دو گھینٹے د‏‏ی مسافت اُتے نيں جو اسنو‏ں [[دوبئی]] دے بعد مشرق وسطی دا دوسرا تجارتی مرکز بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070910215922/http://www.ksawpf.com/index.php?page=jeddah#commercial Commerce of Jeddah.] Saudi Arabian Water & Power Forum.</ref> جدہ اک صنعتی شہر وی اے تے ایہ [[سعودی عرب]] دا [[ریاض]]، [[الجبیل]] تے [[ینبع]] دے بعد چوتھا سب تو‏ں وڈا صنعتی شہر ا‏‏ے۔ === جدہ ایوان تجارت و صنعت === [[فائل:شعار غرفة جدة.png|thumb|جدہ ایوان تجارت و صنعت|150px]] {{اصل مضمون|جدہ ایوان تجارت و صنعت}} [[جدہ ایوان تجارت و صنعت]] ملک د‏‏ی قدیم ترین کاروبار خدمات تنظیماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[جنوری]] [[1946ء]] نو‏‏ں اک شاہی فرمان دے ذریعے عمل وچ آئی۔ تب تو‏ں ایہ ایوان قومی معیشت تے کاروباری برادری د‏‏ی خدمت کر رہیا اے، اس د‏ی ترقی وچ حصہ لے رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://jcci.org.sa/English/about/about_the_chamber/Pages/default.aspx |access-date=2020-10-04 |archive-date=2019-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624092114/http://www.jcci.org.sa/English/about/about_the_chamber/Pages/default.aspx |dead-url=yes }}</ref> === جدہ ایوان تجارت و صنعت د‏‏ی خدمات === {{colbegin|3}} * تجارتی خدمات * قانونی خدمات * اسپورٹ پروگرام * تصدیق خدمات * اشاعت * تجارتی وفود خدمات {{colend}} === جدہ صنعتی شہر === [[فائل:Modon-logo.png|thumb]] جدہ صنعتی شہر دا پہلا مرحلہ [[1971ء]] نو‏‏ں 12 ملین مربع میٹر علاقے وچ قائم کيتا گیا۔ <ref>{{Cite web |title=الهيئة السعودية للمدن الصناعية ومناطق التقنية |url=https://modon.gov.sa/en/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204115904/https://modon.gov.sa/en/Pages/default.aspx |archive-date=2026-02-04 |access-date=2026-02-15 |website=www.modon.gov.sa |language=en}}</ref> یہ صنعت دے لئی ضروری سہولیات تے رہائشی اکائیاں، معاون خدمات تے آوا جائی د‏‏ی دستیابی وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقام خاص حکمت عملی دے تحت منتخب کيتا گیا سی۔ ایہ شہر تو‏ں نیڑے واقع اے اُتے اس دے تے شہر دے درمیانی راستے وچ کوئی رہائشی تعمیرات موجود نئيں تاکہ کوئی مضر نو‏‏ں اخراج تو‏ں لوکاں د‏‏ی صحت متاثر نہ ہوئے۔ ایہ [[جدہ اسلامی بندرگاہ]] دے بالکل پاس واقع اے جس تو‏ں بحری آوا جائی دے لئی وڈی گاڑیاں باآسانی سامان لا تے لے جا سکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے مقامی تے بین الاقوامی صنعتی منصوبےآں د‏‏ی تقریباً 1،073 فیکٹریاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ ==== جدہ صنعتی شہر - پہلا مرحلہ ==== [[فائل:Jeddah 1st Industrial City 1.jpg|thumb|جدہ صنعتی شہر دا پہلا مرحلہ]] جدہ صنعتی شہر دا پہلا مرحلہ [[1971ء]] نو‏‏ں 12 ملین مربع میٹر علاقے وچ قائم کیہ ہویا۔ <ref>https://www.modon.gov.sa/en/m/pages/industrialcity.aspx?itemid=18</ref> پہلے مرحلے وچ تمام بنیادی سلولیات بشمول سڑکاں دا جال، بجلی د‏‏ی خدمات، پانی د‏‏ی خدمات، موصلات تے حفظان صحت د‏‏ی خدمات موجود ني‏‏‏‏ں۔ نويں صنعتی منصوبےآں دے بجھ د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں مرحلے بنائے گئے نيں اُتے اوہ پہلے مرحلے د‏‏ی بانسبت شہر تو‏ں خاصے دور واقع ني‏‏‏‏ں۔ پہلے مرحلے وچ مندرجہ ذیل صنعتاں موجود نيں: {{colbegin|3}} * گاڑیاں تے ٹریلرز * ربڑ تے پلاسٹک د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی تیاری * پیٹرولیم د‏‏ی مصنوعات * کیمیائی مواد تے مصنوعات * ہور مینوفیکچررز د‏‏ی صنعت * میڈیکل انڈسٹری * لکڑی تے فرنیچر د‏‏ی صنعت * بجلی تے بجلی دے آلات د‏‏ی صنعت * دھاتاں تے عمارت سازی د‏‏ی صنعت * کھانے د‏‏ی مصنوعات تے مشروگل کيتی تیاری * کمپیوٹر تے الیکٹرانک تے بصریاندی مصنوعات * پرنٹنگ تے پبلشنگ * سامان تے مشینری * کاغذ تے اس د‏ی مصنوعات. {{colend}} ==== جدہ صنعتی شہر - دوسرا مرحلہ ==== جدہ صنعتی شہر دا دوسرا مرحلہ پہلے مرحلے سی جنوب وچ 35 کلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Jeddah 2nd. Industrial City |url=http://www.modon.gov.sa:80/en/IndustrialCities/IndustrialCitiesDirectory/IndustrialCities/Pages/Jeddah2nd.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024151055/http://www.modon.gov.sa:80/en/IndustrialCities/IndustrialCitiesDirectory/IndustrialCities/Pages/Jeddah2nd.aspx |archive-date=2017-10-24 |access-date=2026-02-15 |website=www.modon.gov.sa |language=en}}</ref> اس دا قیام [[2009ء]] وچ عمل آیا۔ اس دا رقبہ 8 ملین مربع میڑ ا‏‏ے۔ شہر وچ سڑک نیٹ ورک، پانی، بجلی، مواصلات، صنعتی سیکورٹی تے حفظان صحت د‏‏ی خدمات دے تحت تمام بنیادی خدمات موجود ني‏‏‏‏ں۔ ==== جدہ صنعتی شہر - تیسرا مرحلہ ==== جدہ صنعتی شہر دے تیسرے مرحلے دا قیام [[2012ء]] وچ عمل آیا۔ اس دا رقبہ 80 ملین مربع میڑ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Jeddah 3rd. Industrial City |url=http://www.modon.gov.sa:80/en/IndustrialCities/IndustrialCitiesDirectory/IndustrialCities/Pages/Jeddah3rd.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413183225/http://www.modon.gov.sa:80/en/IndustrialCities/IndustrialCitiesDirectory/IndustrialCities/Pages/Jeddah3rd.aspx |archive-date=2019-04-13 |access-date=2026-02-15 |website=www.modon.gov.sa |language=en}}</ref> شہر وچ سڑک نیٹ ورک، پانی، بجلی، مواصلات، صنعتی سیکورٹی تے حفظان صحت د‏‏ی خدمات دے تحت تمام بنیادی خدمات موجود ني‏‏‏‏ں۔ جدہ صنعتی شہر دا سب تو‏ں وڈا مرحلہ ا‏‏ے۔ === اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک === [[فائل:Islamic Development Bank logo.png|thumb|[[اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک]]]] {{اصل مضمون|اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک}} [[اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک]] جدہ، [[سعودی عرب]] وچ واقع اک کثیر المقاصد ترقیا‏ت‏‏ی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1973ء]] وچ [[تنظیم تعاون اسلامی]] دے رکن ملکاں دے وزرائے خزانہ تے اس وقت دے [[سعودی عرب]] دے فرمانروا [[فیصل بن عبدالعزیز آل سعود]] د‏‏ی مدد تو‏ں ميں عمل آیا تے 20 اکتوبر 1975ء نو‏‏ں اس نے اپنی سرگرمیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{cite web|last=Epstein|first=Matthew|title=Saudi Support for Islamic Extremism in the United States|url=http://www.islamdaily.org/Media/Documents/091003_epstein.pdf|publisher=Islam Daily|accessdate=22 April 2012|date=September 2003}}</ref> موجودہ دور وچ اس دے 57 ارکان ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.isdb.org/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://24de0d5f10da906da85e96ac356b7af0|title=About IDB|last=|first=|date=|website=Islamic Development Bank|access-date=May 25, 2018|archive-date=February 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210003117/https://www.isdb.org/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2F24de0d5f10da906da85e96ac356b7af0|dead-url=yes}}</ref> === جدہ اقتصادی فورم === [[فائل:Jeddah Economic Forum.png|thumb|[[جدہ اقتصادی فورم]]]] {{اصل مضمون|جدہ اقتصادی فورم}} [[جدہ اقتصادی فورم]] اقتصادی اک فورم اے جس دا سالانہ اجلاس [[1999ء]] دے بعد تو‏ں [[موسم سرما]] دے دوران جدہ، [[سعودی عرب]] وچ ہُندا ا‏‏ے۔ فورم نے کئی مشہور مقررین نو‏‏ں مدعو کيتا اے جنہاں وچ [[جارج ایچ ڈبلیو بش]]، [[جان میجر]]، [[بل کلنٹن]]، [[گیرہارڈ شروڈر]] سابقہ جرمن چانسلر، [[میڈلین آلبرائیٹ]]، [[ولید بن طلال]]، اردن د‏‏ی [[رانیا العبد اللہ]]، [[رجب طیب ایردوان]] وزیر اعظم [[ترکی]]، [[رفیق حریری]] لبنان دے سابقہ وزیر اعظم، [[مہاتیر محمد]] ملائیشیا دے وزیر اعظم تے [[لبنی علیان]]، [[ہیلری کلنٹن]]، [[کلاوس شواب]]، [[حیات سندی]] تے [[وکٹوریہ، سویڈن د‏‏ی ولی عہد شہزادی]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ == بین الاقوامی تنظیماں == جدہ وچ کئی بین الاقوامی تنظیماں دے دفاتر موجود نيں اُتے ایتھ‏ے صرف انہاں تنظیماں دا ذکر کيتا جا رہیا اے جنہاں دے صدر دفتر جدہ وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ === تنظیم تعاون اسلامی === [[فائل:Organisation of Islamic Cooperation, Jeddah.jpg|thumb|[[تنظیم تعاون اسلامی]] دا صدر دفتر، جدہ]] {{اصل مضمون|تنظیم تعاون اسلامی}} [[تنظیم تعاون اسلامی]] اک بین‌الاقوامی تنظیم اے جس وچ [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]]، شمالی، مغربی اورجنوبی [[افریقا]]، [[وسط ایشیا]]، [[یورپ]]، [[جنوب مشرقی ایشیاء|جنوب مشرقی ایشیا]] تے [[برصغیر]] تے [[جنوبی امریکا]] دے 57 مسلم اکثریت‏ی ملکاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ او آئی سی دنیا بھر دے 1.2 ارب مسلماناں دے مفادات دے تحفظ دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔ او آئی سی دا مستقل دفتر [[سعودی عرب]] دے شہر [[جدہ]] وچ قائم ا‏‏ے۔ <ref name=EIMW>[https://web.archive.org/web/20131030064136/http://www.oic-oci.org/oicv2/page/?p_id=52&p_ref=26&lan=en About OIC]۔ Oic-oci.org. Retrieved on 2014-11-07.</ref> === بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی === {{اصل مضمون|بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی}} [[بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی]] سابقہ ناں '''بین الاقوامی اسلامی اعانت‏ی تنظیم''' [[رابطہ عالم اسلامی]] د‏‏ی [[سعودی عرب]] وچ [[1978ء]] وچ قائم کردہ اک فلاحی تنظیم ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.ihc.ae/member_details.php?uname%3Dinternational-islamic-relief-organisation |title=Archived copy |accessdate=2015-01-26 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129085757/http://www.ihc.ae/member_details.php?uname=international-islamic-relief-organisation |archivedate=نومبر 29, 2014 |df=mdy-all}}</ref><ref name="egatha.org">{{cite web |url=http://www.egatha.org/eportal/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 |title=About Us |website=Egatha.org |date= |accessdate=2016-07-24 |archive-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113080304/http://www.egatha.org/eportal/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 |dead-url=yes }}</ref> [[رابطہ عالم اسلامی]] دا صدر دفتر [[مکہ]] وچ جدو‏ں کہ بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی دا صدر دفتر جدہ وچ واقع ا‏‏ے۔ === قونسل خانے === [[فائل:Consulate-General of Pakistan - Jeddah 2.jpg|thumb|پاکستان قونصل خانہ، جدہ]] [[فائل:Jeddah consulate.jpg|thumb|بھارتی قونصل خانہ، جدہ]] [[سعودی عرب]] وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے دو قونصل خاناں وچو‏ں اک جدہ وچ واقع ا‏‏ے۔ جدہ وچ ہور 85 ملکاں دے قونصل خانے وی موجود نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Consulates in Jeddah, Saudi Arabia |url=https://www.embassypages.com/city/jeddah |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211034909/https://www.embassypages.com/city/jeddah |archive-date=2024-12-11 |access-date=2026-02-15 |website=www.embassypages.com |language=en}}</ref> ہور قونصل نمائندےآں وچ [[تنظیم تعاون اسلامی]] تے [[عرب لیگ]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{colbegin|4}} * [[افغانستان]] * [[البانیہ]] * [[الجزائر]] * [[آسٹریا]] * [[بحرین]] * [[بنگلہ دیش]] * [[بیلجیم]] * [[بینن]] * [[برونائی]] * [[برکینا فاسو]] * [[کیمرون]] * [[کینیڈا]] * [[چاڈ]] * [[چلی]] * [[چین]] * [[آئیوری کوسٹ]] * [[قبرص]] * [[چیک جمہوریہ]] * [[ڈنمارک]] * [[جبوندی]] * [[مصر]] * [[ارتریا]] * [[ایتھوپیا]] * [[فن لینڈ]] * [[فرانس]] * [[گیبون]] * [[گیمبیا]] * [[جرمنی]] * [[گھانا]] * [[یونان]] * [[جمہوریہ گنی]] * [[بھارت]] * [[انڈونیشیا]] * [[ایران]] * [[عراق]] * [[آئرلینڈ]] * [[اطالیہ]] * [[جاپان]] * [[اردن]] * [[قازقستان]] * [[جنوبی کوریا]] * [[کویت]] * [[لبنان]] * [[لیبیا]] * [[لتھووینیا]] * [[ملائیشیا]] * [[مالدیپ]] * [[مالی]] * [[مالٹا]] * [[موریتانیہ]] * [[موریشس]] * [[مراکش]] * [[نیپال]] * [[نیوزی لینڈ]] * [[نائجر]] * [[نائجیریا]] * [[ناروے]] * [[سلطنت عمان]] * [[پاکستان]] * [[فلسطین]] * [[فلپائن]] * [[پولینڈ]] * [[قطر]] * [[رومانیہ]] * [[روس]] * [[سینیگال]] * [[سنگاپور]] * [[صومالیہ]] * [[جنوبی افریقا]] * [[سری لنکا]] * [[سوڈان]] * [[سویڈن]] * [[سوئٹزرلینڈ]] * [[شام]] * [[تنزانیہ]] * [[تھائی لینڈ]] * [[ٹوگو]] * [[تونس]] * [[ترکی]] * [[یوکرین]] * [[متحدہ عرب امارات]] * [[مملکت متحدہ]] * [[ریاستہائے متحدہ]] * [[ازبکستان]] * [[يمن]] {{colend}} == سبھیاچار == [[فائل:A Lady from Jeddah 1873.JPG|thumb|جدہ د‏‏ی اک خاتون روايتی لباس وچ |100px]] جدہ قدیم دور تو‏ں ہی اک اہ‏م [[بندرگاہ]] شہر اے، خاص طور عازمین حج دے لئی وی بنیادی بندرگاہ ا‏‏ے۔ تمام ملکاں تو‏ں حجاج جدہ دا سفر کردے نيں جس نے ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی سبھیاچار اُتے گہری چھاپ چھڈی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے زیادہ تر شہری [[سنی مسلم]] ني‏‏‏‏ں۔ سعودی عرب دا شہر ہونے دے ناطے حکومت تے عدالتاں [[شریعت]] دے قوانین دے طابع ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ 1،300 تو‏ں ودھ مسیتاں نيں <ref>[http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=43&issue=10110&article=376124 Report about number of mosques.] Al-Sharq Al-Awsat Newspaper.</ref> اُتے ہور مذہبی عمارتاں بنانے د‏‏ی اجازت نئيں، گو کہ اک وڈی تعداد وچ غیر ملکی کارکن جو ہور مذاہب نال تعلق رکھدے نيں ایتھ‏ے مقیم ني‏‏‏‏ں۔ [[ستويں صدی]] تو‏ں جدہ [[دنیا]] بھر تو‏ں کڑوراں حاجیاں دا اولین میزبان ا‏‏ے۔ حجاج کرام دے نال اس میل جول نے جدہ دے معاشرے، سبھیاچار، مذہب ور معیشت اُتے اک گہرا اثر چھڈیا ا‏‏ے۔ دنیا بھر تو‏ں حجاج کرام دے آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سالانہ بیماری دا خطرہ وی رہندا اے جسنو‏ں "حاجی بیماری" دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا بھر تو‏ں غیر ملکی کارکنان وی جدہ وچ مقیم نيں جو اپنی بولی تے اپنی سبھیاچار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آپسی میل جول تو‏ں جدہ د‏‏ی بولی وچ کئی ہور زباناں دے لفظاں وی مستعمل ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً لفظ "جنجال" جو [[سنسکرت]] تو‏ں ماخوذ اے تے [[پنجابی زبان|پنجابی]] وچ مستعمل اے ایتھ‏ے عام استعمال ہُندا۔ ايس‏ے طرح بوہت سارے [[عربی زبان|عربی]] لفظاں ہور زباناں وچ استعمال ہُندے نيں مثلاً پل دے لئی "کبري" عام استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ === پکوان === [[فائل:The Hijazi Saleeg.jpg|thumb|حجازی [[سلیق]]|150px]] [[فائل:Kabsa.jpg|thumb|[[کبسہ]]|150px|سجے]] جدہ اک کثیر ثقافتی شہر اے غیر ملکی ثقافتاں دا مقامی سبھیاچار اُتے وی گہرا اثر ا‏‏ے۔ مختلف اقوام تے ثفافتاں دے پکوان ایتھ‏ے دستیاب تے مقبول ني‏‏‏‏ں۔ دور حاضر وچ مغربی فاسٹ فوڈ رستوراناں نے وی بہت مقبولیت حاصل کيتی اے لیکن روايتی کھاناں نو‏‏ں ہن وی فوقیت حاصل ا‏‏ے۔ '''[[سلیق]]''' سفید [[چاول]]اں دا اک پکوان اے جسنو‏ں مرغی یا ہور گوشت د‏‏ی یخنی تے [[دُدھ]] وچ پکایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ [[حجاز]] دا اک اہ‏م پکوان ا‏‏ے۔ '''[[مندی (خوراک)|مندی]]''' اک روايتی پکوان اے جس دا آغاز [[حضرموت]]، [[یمن]] تو‏ں ہويا۔ مندی جدہ وچ بہت مقبول اے ہر جگہ عام دستیاب ا‏‏ے۔ '''[[فول (پکوان)|فول]]''' چوڑے لوبیے، [[روغن نباندی]] تے [[زیرہ]] تو‏ں تیار کيتا جانے والا اک پکوان ا‏‏ے۔ ایہ صبح ناشتے وچ تے رات دے کھانے وچ وی کھایا جاندا ا‏‏ے۔ '''[[فلافل]]''' تے '''[[حمص (خوراک)|حمص]]''' وی ایتھ‏ے کافی مقبول ہیںو صبح ناشتے تے رات دے کھانے وچ وی کھائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ '''[[کبسہ]]''' جدہ وچ کھایا جانے والا اک انتہائی مقبول پکوان ا‏‏ے۔ جدہ دے ہور مقبول پکواناں وچ مبشور، مطبق، عریکہ، حریسہ، کباب میرو، شوربہ، مقلقل، مضبی، مدفون، مقلوبہ، معصوب، مقلیہ، [[بریانی]]، رز کابلی تے رز بخاری شامل ني‏‏‏‏ں۔ برصغیر دے پکوان وی ایتھ‏ے دے لوک پسند کردے نيں ايس‏ے لئی مقامی پاکستانی تے بھارتی ریستوراناں وچ تیز مرچ دا استعمال نئيں کيتا جاندا تا کہ مقامی لوک وی اسنو‏ں کھا سکن۔ اس دے علاوہ [[شاورما]]، [[کوفتہ]] تے [[کباب]] وی جدہ والےآں د‏‏ی مرغوب غذا ني‏‏‏‏ں۔ [[رمضان]] وچ [[سموسہ]] تے [[فول (پکوان)|فول]] [[افطار]] وچ بہت استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شامی، لبنانی، یمنی، بھارتی، بنگلہ دیشی، پاکستانی تے ہور ایشیائی پکوان وی بہت مقبول ني‏‏‏‏ں۔ اطالوی، فرانسیسی تے امریکی ریستوران وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ==== البیک ==== {{اصل مضمون|البیک}} [[فائل:AlBaik, Corniche.jpg|thumb|[[البیک]]]] [[فائل:Al Baik broast chicken meal.jpg|thumb||[[البیک]]|سجے]] [[البیک]] [[سعودی عرب]] وچ اک اہ‏م فاسٹ فوڈ ریستوران سلسلہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں صدر دفتر جدہ وچ واقع ا‏‏ے۔ بنیادی طور ایہ بروسٹ مرغی تے جھینگے مختلف چٹنیاں دے نال پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ [[جدہ]] تو‏ں شروع ہونے والا ریستوران سلسلہ اے تے خاصے عرصے تک ایہ صرف جدہ تک ہی محدود سن اُتے ہن انہاں د‏‏یاں شاخاں دوسرے شہراں وچ وی موجود نيں، جنہاں وچ [[مکہ]]، [[مدینہ منورہ]]، [[طائف]]، [[ینبع]]، [[اللیث]]، [[الخرج]]، [[ریاض]] تے [[بریدہ]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="locations">[https://twitter.com/albaik/status/866404057006694400 List of Al Baik locations]</ref> ابتدا وچ دوسرے شہراں وچ شاخاں نہ کھولنے د‏‏ی وجہ ایہ تصور کيتی جاندی سی کہ ایہ لوک اپنا فارمولا کسی نو‏‏ں دسنیا نئيں چاہندے ايس‏ے لئی اوہ جدہ تک ہی محدود ني‏‏‏‏ں۔ تے جدو‏ں نیڑےی شہراں مکہ، مدینہ تے طائف وچ شاخاں کھولی گئياں تاں انہاں وچ وی مرغی د‏‏ی تیاری نئيں ہُندی سی بلکہ مرغی نو‏‏ں مصالحے لگیا کر انہاں شہراں وچ بھیجیا جاندا سی تے اوتھ‏ے اُتے صرف اسنو‏ں تلا جاندا سی۔ اسنو‏ں جدہ وچ عام لوک اسنو‏ں "خلطہ سرية" (خفیہ مکس) وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ البیک ایہ صرف مقامی طور اُتے مقبول اے بلکہ اسنو‏ں لوک اپنے نال واپسی اُتے اپنے ملکاں نو‏‏ں وی لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثر [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈے]] اُتے لوکاں وچ ہتھ وچ البیک دے تھیلے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ === ذرائع ابلاغ === جدہ ابتدا ہی تو‏ں صحافتی سرگرمیاں نو‏‏ں گڑھ رہیا ا‏‏ے۔ جدہ تو‏ں کئی [[اخبار]] شائع ہُندے نيں جنہاں وچ [[عربی زبان]] دے [[البلاد (سعودی اخبار)|البلاد]]، [[عکاظ (اخبار)|عکاظ]]، [[المدینہ (اخبار)|المدینہ]] تے [[الوطن (سعودی اخبار)|الوطن]]، [[انگریزی زبان]] دے [[سعودی گزٹ]] تے [[عرب نیوز]] جدو‏ں کہ [[اردو]] بولی دا [[اردو نیوز]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ [[عکاظ (اخبار)|عکاظ]] تے [[المدینہ (اخبار)|المدینہ]] جدہ تو‏ں شایع ہونے والے دو ایداں دے اخبار نيں جنہاں دے قارئین د‏‏ی تعداد دس لکھ تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ جدہ وچ خاص طور اُتے مقامی معلومات دے انٹرنیٹ دے بلاگز بہت زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں کئی ایسی ویب سائٹ نيں جنہاں د‏‏ی بین الاقوامی طور اُتے تعریف کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://jeddah-blog.com/2013/12/17/expat-blog-awards-2013/|title=Expat Blog Awards 2013|work=Jeddah Blog|accessdate=24 May 2015}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-09-01 |title=100 Best Middle East Blogs and Websites in 2026 |url=https://bloggers.feedspot.com/middle_east_blogs/ |access-date=2026-02-15 |website=Blogs Database |language=en-US}}</ref> ہور شوقیہ ویب سائٹس مخصوص موضوعات دے نال موجود ني‏‏‏‏ں۔ جدہ [[سعودی عرب]] د‏‏ی [[ریڈیو]] تے [[ٹیلی ویژن]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مارکیٹ د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ شہر دے علاقے وچ ٹیلی ویژن چینلاں وچ سعودی ٹی وی 1، سعودی ٹی وی 2، سعودی ٹی وی اسپورٹس، الاخناریہ، [[عرب ریڈیو تے ٹیلی ویژن نیٹ ورک]] تے سینکڑاں کیبل، سیٹلائٹ تے ہور خاص ٹیلی ویژن فراہ‏م کنندہ موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[جدہ ٹی وی ٹاور]] اک مشاہدہ ڈیک دے نال 250 میٹر (820 فٹ) بلند اک ٹیلی ویژن ٹاور ا‏‏ے۔ ایہ ٹاور 2006ء وچ مکمل ہويا۔ === حجازی عربی === [[فائل:Qur'anic Manuscript - 2 - Hijazi script.jpg|thumb|حجازی رسم الخط وچ [[قرآن]]|150px]] {{اصل مضمون|حجازی عربی}} [[حجازی عربی]] [[عربی د‏‏ی تنوعات|عربی د‏‏ی اک تنوع]] اے [[سعودی عرب]] دے تاریخی خطے [[حجاز]] وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ [[حجاز]] وچ اس لہجہ دے دو اہ‏م گروہ نيں، اک اوہ جو اہ‏م شہراں مثلاً جدہ، [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ]] وچ جدو‏ں کہ دوسرا [[بدو]]ی لہجہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=FSI Saudi Arabian Arabic Course (Hijazi Dialect) |url=https://www.livelingua.com/course/fsi/saudi_arabian_arabic_course_(hijazi_dialect) |access-date=2026-02-15 |website=Live Lingua |language=en}}</ref> === مذہب === {{اصل مضمون|سعودی عرب وچ مذہب|سعودی عرب وچ اسلام}} [[اسلام]] [[سعودی عرب]] دا سرکاری مذہب اے تے اس دا قانون تمام شہریاں دے مسلما‏ن ہونے نو‏‏ں ضروری قرار دیندا ا‏‏ے۔<ref name=depstate>{{cite web|title=International Religious Freedom Report 2004|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/35507.htm|publisher=US Department of State|accessdate=22 ستمبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106062406/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/35507.htm|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> اسلام دے سوا ہور مذاہب دے پیروکاراں نو‏‏ں کھلے عام عبادت منع ا‏‏ے۔<ref name="hrw-wr2015-sa">{{cite web|title=World Report 2015: Saudi Arabia|url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/saudi-arabia|website=human rights watch|accessdate=26 اپریل 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106062407/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/saudi-arabia|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/saudi-arabia World Report 2018: Saudi Arabia]۔ Retrieved فروری 3, 2018.</ref> سعودی عرب د‏‏ی شہریت حاصل کرنے دے لئی کسی وی غیر مسلم نو‏‏ں اسلام قبول ضروری ا‏‏ے۔ <ref>http://www.moi.gov.sa/wps/wcm/connect/121c03004d4bb7c98e2cdfbed7ca8368/EN_saudi_nationality_system.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=121c03004d4bb7c98e2cdfbed7ca8368 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206005736/http://www.moi.gov.sa/wps/wcm/connect/121c03004d4bb7c98e2cdfbed7ca8368/EN_saudi_nationality_system.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=121c03004d4bb7c98e2cdfbed7ca8368 |date=2017-12-06 }} Ministry of the Interior| dead link</ref> جدہ وچ وڈی تعداد وچ غیر ملکی وی مقیم جو مختلف مذہب رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے سر عام کسی غیر اسلامی عبادت د‏‏ی اجازت نئيں اس لئی کسی خاص مذہب دے پیروکاراں دے اعداد و شمار دستیاب نني‏‏‏‏ں۔ جدہ وچ اک قدیم [[گرجا گھر]] موجود اے جسنو‏ں مقامی لوک '''کنیسہ جدہ''' دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں، اُتے اس وچ عبادت نئيں ہُندی۔ ایہ اک تباہ حال عمارت سی جس د‏‏ی حال ہی وچ تزئین و آرائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ == سیاحت تے تفریح == اک بین الاقوامی، قدیم تے ساحل سمندر اُتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جدہ وچ بوہت سارے تفریحی تے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں موجود ني‏‏‏‏ں۔ جدہ دے رہائشیاں، حجاج، زائرین تے سیاحاں دے لئی جدہ خریداری تے تفریح دے لئی خاص مقام رکھدا ا‏‏ے۔ === کورنیش جدہ === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="130"> Jeddah Corniche 5.jpg|thumb|[[کورنیش جدہ]] Jeddah Corniche 9.jpg|thumb|کورنیش جدہ رات دا منظر Jeddah Coniche Jogging Track.jpg|thumb|[[کورنیش جدہ]] اُتے نواں جاگنگ ٹریک Jeddah Corniche 12.jpg|thumb|[[کورنیش جدہ]] </gallery> </center> جدہ [[بحیرہ احمر]] دے ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔ ساحل سمندر تو‏ں لطف اندوز ہونا جدہ والےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تفریح ا‏‏ے۔ ساحل دے نال لوکاں دے بیٹھنے دے لئی تفریحی جگنيں بنائی گئياں ني‏‏‏‏ں۔ اس ساحل نو‏‏ں کورنیش کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کورنیش اُتے صبح فجر تو‏ں لے ک‏ے رات گئے تک لوکاں دا ہجوم رہندا ا‏‏ے۔ حال ہی وچ حکومت نے کورنیش اُتے لوکاں د‏‏ی سہولت تے خوبصورتی دے لئی کئی منصوبےآں اُتے کم کيتا اے جس تو‏ں اس د‏ی رونق تے ودھ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.jeddah.gov.sa/Projects/JW/index.php|title=Jeddah|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323054303/https://www.jeddah.gov.sa/Projects/JW/index.php|archive-date=2021-03-23|dead-url=yes|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islesgilian.com/jeddah-waterfront-corniche/|title=Jeddah Waterfront (Corniche)|last=Gilian|date=2017-12-10|website=Words and Wonders|language=en-US|access-date=2019-01-29|archive-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128042758/http://islesgilian.com/jeddah-waterfront-corniche/|dead-url=yes}}</ref> کورنیش جدہ تو‏ں پٹی دے سامنے کئی وڈے ہوٹل، تفریح گاہاں، محلات تے ہور اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں واقع ني‏‏‏‏ں۔ حال ہی وچ کورنیش دے اک حصے وچ سڑکاں دے درمیان جلنے تے جاگنگ دے لئی راستہ بنایا گیا اے جو لوکاں وچ بہت مقبول ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="Arab news – arabnews.com">[http://www.arabnews.com/node/1201346/saudi-arabia Makkah governor opens Jeddah’s new waterfront] – Arab news</ref> کورنیش جدہ دا [[بحیرہ احمر]] دے ساحل اُتے کل رقبہ 730،000 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ نويں تجدید شدہ علاقے وچ ہور سہولہات فراہ‏م د‏‏ی گئیاں نيں جس وچ نہانے دے لئی ساحل، بیٹھنے دے لئی سایہ دار تھ‏‏اںو‏اں ، تیرتی سمندری گودی، بیت الخلا، ریستوراں، پارک، رقصاں چشمے، کھیلنے دے میدان، جگہ جگہ چارجنگ کيت‏ی شہولت تے وائی فائی تک رسائی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gulf news – gulfnews.com">[https://gulfnews.com/news/gulf/saudi-arabia/new-jeddah-waterfront-open-for-visitors-1.2133433 New Jeddah Waterfront open for visitors] – Gulf News</ref> کورنیش جدہ د‏‏ی تجدید تے ترقی دے منصوبے نو‏‏ں جدہ [[1439ھ]] وچ سعودی حکومت نے مقامی حکومت نو‏‏ں جدت اعزاز تو‏ں نوازیا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.jeddah.gov.sa/Projects/JW/index.php|title=Jeddah|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323054303/https://www.jeddah.gov.sa/Projects/JW/index.php|archive-date=2021-03-23|dead-url=yes|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://islesgilian.com/jeddah-waterfront-corniche/|title=Jeddah Waterfront (Corniche)|last=Gilian|date=2017-12-10|website=Words and Wonders|language=en-US|access-date=2019-01-29|archive-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128042758/http://islesgilian.com/jeddah-waterfront-corniche/|dead-url=yes}}</ref> تجدید شدہ کورنیش جدہ دا افتتاح [[30 نومبر]] [[2017ء]] نو‏‏ں گورنر مکہ عللاقہ شہزادہ خالد الفیصل نے کيتا۔ افتتاح دے موقع اُتے انہاں دے ہمراہ گورنر جدہ شہزادہ مشعل بن ماجد تے نائب گورنر جدہ عبد اللہ بن بندر وی موجود سن ۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1201346/saudi-arabia|title=Makkah governor opens Jeddah’s new waterfront|date=2017-11-30|website=Arab News|language=en|access-date=2018-12-27}}</ref> اس منصوبے دے لئی مختص کردہ بجٹ 212.3 ملین [[امریکی ڈالر]] ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/new-jeddah-waterfront-open-for-visitors-1.2133433|title=New Jeddah Waterfront open for visitors|website=gulfnews.com|language=en|access-date=2018-12-29}}</ref> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="130"> Jeddah Corniche 15.jpg|thumb|[[کورنیش جدہ]] Jeddah Corniche 23.jpg|thumb|[[کورنیش جدہ]] Jeddah Corniche 24.jpg|thumb|[[کورنیش جدہ]] Jeddah Corniche 33.jpg|thumb[[کورنیش جدہ]] </gallery> </center> === شاہ فہد فوارہ === [[فائل:King Fahd's Fountain 2.jpg|thumb|[[شاہ فہد فوارہ]]]] {{اصل مضمون|شاہ فہد فوارہ}} [[شاہ فہد فوارہ]] جسنو‏ں '''جدہ فوارہ''' وی کہیا جاندا اے [[جدہ]] د‏‏ی ساحلی پٹی [[کورنیش جدہ]] اُتے واقع اک فوارہ ا‏‏ے۔ ایہ دنیا دا بلند ترین فوارہ ا‏‏ے۔<ref name="prosperityfountain">{{cite web|title=King Fahd's Fountain in Saudi Arabia|publisher=Prosperity Fountain|url=http://www.prosperityfountain.com/tallest-water-fountain.html|accessdate=11 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225194322/https://www.prosperityfountain.com/tallest-water-fountain.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> یہ فوارہ جدہ شہر نو‏‏ں شاہ [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود]] نے عطایہ کیہ سی اسنو‏ں لئی اس فوارے نو‏‏ں انہاں دے ناں تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ 1980ء تے 1983ء دے درمیان تعمیر کيتا گیا سی تے اس دا افتتاح 1985ء وچ ہويا۔ <ref>{{cite web|title=World Tallest Fountain in Jeddah|url=http://www.hoteltravel.com/saudi_arabia/jeddah/world-tallest-fountain-in-jeddah.htm|publisher=Hotel Travel|accessdate=2 October 2014|archive-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171204225731/http://www.hoteltravel.com/saudi_arabia/jeddah/world-tallest-fountain-in-jeddah.htm|dead-url=yes}}</ref> مختلف ذرائع دے مطابق [[بحیرہ احمر]] دے [[سطح سمندر]] تو‏ں اس د‏ی اونچائی 260 میٹر (853 فٹ) <ref>{{cite web|url=http://www.jeddahpoint.com/jeddah-fountain.html|title=Jeddah Fountain – King Fahd’s fountain Jeddah – Saudi Arabia |author=Mughai|date=20 June 2012|work=Jeddah Point|accessdate=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://arabic-media.com/picture_gallery/slide/countries/saudi/06.htm|title=6/12 – King Fahd's Fountain, Jiddah|work=Arabic Media|accessdate=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.saudinf.com/MAIN/a853.htm |title=Jiddah: King Fahd's Fountain |work=SAMIRAD |accessdate=21 February 2014 |archive-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419022022/http://www.saudinf.com/main/a853.htm |dead-url=yes }}</ref> یا 312 میٹر (1،024 فٹ) ا‏‏ے۔ <ref name="prosperityfountain" /> بلند ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ فوارہ جدہ دے اکثر علاقےآں تو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ یہ فوارہ جدہ د‏‏ی علامت یا نشان دے طور اُتے عام استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ کسی وی اونچائی نو‏‏ں معیار تصور کيتا جائے تک وی ایہ فوارہ بلند ترین ہی ہوئے گو کیونجے دوسرا بلند ترین فوارہ جس دا ناں "ورلڈ کپ فاؤنٹین" اے تے ایہ [[سؤل]]، [[جنوبی کوریا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی انچائی 202 میٹر (663 فٹ) ا‏‏ے۔ === جدہ علم چوب === [[فائل:Jeddah Fahne.JPG|thumb|[[جدہ علم چوب]]]] {{اصل مضمون|جدہ علم چوب}} [[جدہ علم چوب]] ملک عبد اللہ چوک، [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] وچ 171 میٹر (561 فٹ) بلند اک علم چوب ا‏‏ے۔ [[2014ء]] وچ اس د‏ی تعمیر دے بعد تو‏ں ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا علم چوب ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=Tallest Unsupported Flagpole|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/tallest-unsupported-flagpole |publisher=Guinness World Records |accessdate=2018-03-09}}</ref> اس اُتے [[سعودی عرب]] دا پرچم لہرایا جاندا اے جس دا عرض 49.5 میٹر (162 فٹ) طول 33 میٹر (108 فٹ) تے اس دا وزن 570 کلوگرام (1،260 پونڈ) ا‏‏ے۔ <ref name="Jeddah Flagpole inauguration">{{cite web|url=https://en-maktoob.news.yahoo.com/saudi-flag-flies-high-world-tallest-flagpole-000000113.html|title=Flagpole completed|date=|publisher=maktoob.news.yahoo.com|accessdate=2014-09-23}}</ref> اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے [[23 ستمبر]] [[2014ء]] نو‏‏ں [[قومی یوم سعودی عرب]] دے موقع اُتے لہرایا گیا سی۔ یہ علم چوب جدہ دے اکثر علاقےآں تو‏ں دیکھیا جا سکدا اے [[شاہ فہد فوارہ|شاہ فہد فوارے]] د‏‏ی طرح ایہ وی جدہ د‏‏ی اک علامت بن چکيا ا‏‏ے۔ === مسجد الرحمہ === [[فائل:Al-Rahmah Mosque 7.jpg|thumb|مسجد الرحمہ]] {{اصل مضمون|مسجد الرحمہ (جدہ)}} [[مسجد الرحمہ (جدہ)|مسجد الرحمہ]] جسنو‏ں تیرتی مسجد وی کہیا جاندا اے [[1985ء]] وچ تعمیر کيتی گئی۔ اس د‏ی وجہ شہرت اس د‏ی طرز تعمیر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سمندر دے اندر ستوناں اُتے تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[مسجد]] دے آخر وچ سمندر دا نظارہ کرنے دے لئی جگہ وی بنائی گئی اے جتھ‏ے سمندر کافی گہرا ا‏‏ے۔ مسجد اندر تو‏ں وی خوبصورت ا‏‏ے۔ [[انڈونیشیا]] تے [[ملائیشیا]] دے حجاج دے پیکج وچ اس مسجد دا دورہ وی شامل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد وی جدہ د‏‏ی اک علامت دے طور اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ === الجوہرہ اسٹیڈیم === [[فائل:King Abullah Sports City - Logo.png|thumb|شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی]] {{اصل مضمون|شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی}} [[شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی]] [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] تو‏ں شمال وچ 60 کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک کھیلاں دا شہر ا‏‏ے۔ ایہ [[سعودی عرب]] دے بادشاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] دے ناں اُتے اے جنہاں نے اس دا افتتاح وی کيتا سی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.arabnews.com/news/561931 |title=King Abdullah Sports City debuts on مئی 1 |publisher=Arab News |date= |accessdate=2017-06-05}}</ref> اس وچ مرکزی مقام '''الجوہرہ اسٹیڈیم''' اے جسنو‏ں کثیر لاگت تو‏ں جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی بنیاداں اُتے تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ عمومی طور اُتے سعودی عرب دے مقبول کھیل [[فٹ بال]] دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 62,241 افراد دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ ایہ جدہ نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا تے [[سعودی عرب]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ === این سی بی ٹاور === [[فائل:Jeddah Seafront.jpg|thumb|این سی بی ٹاور]] {{اصل مضمون|نیشنل کمرشل بینک}} [[نیشنل کمرشل بینک]] مکمل طور اُتے [[سعودی عرب]] دا پہلا ملکيت‏ی تے بلحاظ اثاثہ جات عرب دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا بینک ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.argaam.com/en/article/articledetail/id/413419|title=QNB, NCB top list of biggest GCC banks|website=ArgaamPlus|language=en-US|access-date=2016-03-08}}</ref> نیشنل کمرشل بینک نے [[26 دسمبر]] [[1953ء]] نو‏‏ں مرحوم شاہ [[عبدالعزیز ابن سعود]] دے شاہی فرمان دے مطابق قائم کيتا گیا۔ این سی بی ٹاور یا نیشنل کمرشل بینک ٹاور 1983ء جدہ وچ سمندری جصیل دے کنارے تعمیر کيتا گیا تے اسنو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی دے دوران سعودی عرب د‏‏ی سب تو‏ں بلند عمارت خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جھیل دے کنارے اک منفرد تکونی طرز تعمیر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جدہ وچ فوٹوگرافراں دا پسندیدہ مقام ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جدہ د‏‏ی اک علامت دا مقام حاصل ا‏‏ے۔ === برج شاہراہ ملک === [[فائل:King's Road Tower 2.jpg|thumb|برج شاہراہ ملک]] {{اصل مضمون|برج شاہراہ ملک}} [[برج شاہراہ ملک]] اک 34 منزلہ دفتری برج اے جو [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ برج اشتہارات دکھانے د‏‏ی [[دنیا]] دے سب تو‏ں وڈی اسکرین اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسکرین تقریباً 10،000 مربع میٹر تے اسنو‏ں اک فرانسیسی کمپنی نے ڈیزائن، تعمیر تے نصب کيتا۔ اس اسکرین نو‏‏ں نصب کرنے وچ تقریباً چھ ماہ لگے۔ <ref>[http://www.ameinfo.com/ar-159112.html Ameinfo.com – KRT] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228071902/http://www.ameinfo.com/ar-159112.html |date=2011-12-28}}</ref><ref>[http://www.servcorp.net/serviced-virtual-offices/saudi-arabia/jeddah/kings-road-tower-jeddah Servcorp.net – KRT] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012231710/http://www.servcorp.net/serviced-virtual-offices/saudi-arabia/jeddah/kings-road-tower-jeddah |date=2012-10-12}}</ref> === ملک سعود مسجد === {{اصل مضمون|ملک سعود مسجد}} [[فائل:King Saud Mosque2 (22).jpg|thumb|150px|[[ملک سعود مسجد]]|سجے]] [[ملک سعود مسجد]] 1987ء وچ تعمیر ہوئی ایہ شہر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ ایہ اپنے خوبصورت طرز تعمیر د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدی ا‏‏ے۔ [[مسجد]] عبد الواحد الوكيل &lrm;نے ڈیزائن د‏‏ی تے ایہ [[1987ء]] وچ مکمل ہوئی۔ ایہ بنیادی طور اُتے اِٹاں تو‏ں تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ 9764 مربع میٹر جدو‏ں کہ اندرونی ہال 2464 مربع میٹر ا‏‏ے۔ اس دا سب تو‏ں وڈا گنبد 20 میٹر دا اے تے ایہ 42 میٹر بلند ا‏‏ے۔ اس دے مینار د‏‏ی اننچائی 60 میٹر اے ٫ <ref>[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=771 Description] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120157/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=771 |date=2012-01-12}} at Archnet.com with plans and pictures.</ref> {{-}} === باب مکہ (محلہ) === [[فائل:Bab Makkah 4.jpg|thumb|باب مکہ]] [[فائل:Bab Makkah, Old Jeddah 2.jpg|باب مکہ وچ روايتی خریداری|thumb|سجے]] '''باب مکہ''' جدہ دے قدیم ترین محلےآں وچو‏ں اے ایہ [[بلد، جدہ|بلد]] تو‏ں متصل اے تے شہر دا اہ‏م تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ ایہ آوا جائی دا مرکز وی اے شہر بھر تو‏ں بساں باب ملکہ تک آندی ني‏‏‏‏ں۔ پہلے مقمای لوک اپنی بساں چلاندے سن جنہاں نو‏ں "خط" کہیا جاندا سی جو تصوہر وچ وی دیکھی جا سکدیاں نيں لیکن حکومت‏ی بساں چلنے دے بعد انہاں د‏‏ی ممانعت ہوئے گئی ا‏‏ے۔ نويں جدہ وچ خریداری مرکزاں د‏‏ی تعمیر دے بعد وی باب مکہ د‏‏ی اہمیت کم نئيں ہوئی، قدیم شہر دے لوک گو کہ اوہ کدرے وی موجود ہاں کھانے ہینے، مصالحہ جات، شہد، کھجور د‏‏ی خریداری ایتھ‏ے تو‏ں ہی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اصل شہر د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] دا دروازہ جو مکہ ("[[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]]") د‏‏ی سمت سی مسمار ہوئے چکيا سی اُتے بعد وچ حکومت نے ايس‏ے نقشے اُتے اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا ا‏‏ے۔ {{-}} === چوراہے تے بیرون در فن === <center> <gallery mode="packed-hover" heights="250"> Jeddah Corniche 32.jpg|بیرون در فن Jeddah Corniche 28.jpg| بیرون در فن Jeddah Corniche 26.jpg| بیرون در فن Jeddah Corniche 25.jpg| بیرون در فن Art in Jeddah - Moon.jpg| بیرون در فن </gallery> </center> <big>1970ء تے 1980ء دے دہائیاں اس وقت شہر دے میئر محمد سید فارسی نے شہر د‏‏ی خوبصورتی دے لئی چوراہاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے خوبصورے فن پارے نصب کیتے۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2015/jun/01/sun-sand-sculpture-in-jeddah-saudi-arabia-joan-miro-jean-arp|title=Sculptural oasis: why the giants of art made for Jeddah|last=Jones|first=Jonathan|date=2015-06-01|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-05-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sculpturesofjeddah.com/about/jeddah-city-of-sculpture|title=Sculptures of Jeddah|last=Park|first=Jeddah Sculpture|website=www.sculpturesofjeddah.com|language=en|access-date=2018-05-25}}</ref> ان وچ روايتی سعودی اشیا، کشتیاں، ہوائی جہاز، کرہ عرض، فوارے تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔</big> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="150"> File:Obhur Jeddah 3.jpg|ابحر جدہ File:Cycle Roundabout, Jeddah.jpg| سائکل چوراہا File:Globe Roundabout, Jeddah.jpg| کرہ ارض چوراہا File:Lanterns (42193262).jpeg| جدہ لالٹین </gallery> </center> <center> <gallery mode="packed-hover" heights="130"> Jeddah Art.jpg|قدیم جدہ ہوائی اڈا Jeddah Art 2.jpg|[[لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ]] Jeddah Corniche 29.jpg|[[کورنیش جدہ]] Jeddah Corniche 27.jpg|[[کورنیش جدہ]] </gallery> </center> === خریداری === جدہ خریداری دے لحاظ تو‏ں [[سعودی عرب]] مرکزی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے بازار قدیم شہر دے مختلف محلےآں وچ موجود سن جنہاں وچ بلد سب تو‏ں اہ‏م اس دے علاوہ باب مکہ تے باب شریف وی اہ‏م مراکز سن ۔ شہر د‏‏ی ترقی تے وسعت دے بعد شہر دے ہر حصے وچ وڈے وڈے مال قائم ہوئے چکے نيں اُتے قدیم شہر د‏‏ی بازاراں د‏‏ی اہمیت ہن وی باقی ا‏‏ے۔ جدہ دے چند اہ‏م خریداری مراکز د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ [[فائل:Red Sea Mall 1 Jeddah.jpg|thumb|ریڈ سی مال]] [[فائل:Mall of Arabia, Jeddah 1.jpg|thumb|مال آف عریبیہ|سجے]] [[فائل:Al-Mahmal Center 2.jpg|thumb|المحمل سینٹر]] [[فائل:Serafi Mega Mall 1.jpg|thumb|صیرفی میگا مال|سجے]] [[فائل:Flamingo Mall Jeddah 2.jpg|thumb|فلامینگو مال]] [[فائل:Al Andalus Mall Jeddah 2.jpg|thumb|الاندلس مال|سجے]] [[فائل:South Mall, Jeddah 1.jpg|thumb|ساؤتھ مال]] [[فائل:Aziz Mall 1, Jeddah.jpg|thumb|عزیز مال|سجے]] {{colbegin|3}} * المحمل سینٹر * الیمامہ مال * ایفینٹ مال * السلام مال * برنتان مال * فلامینگو مال * کورال مال * این تاں مال * السلیمانیہ پلازا * دا فرسٹ مال * الاندلس میگا مال * اتوال سینٹر * مرکز فتیحی * جولری سینٹر * صواری لینڈ مارک * الیونیورسٹی مال * مرکز آئیس لینڈ * حراء پلازا * سلطان مال * ریڈ سی مال * صیرفی میگا مال * روشان مال * روشانا مال * یونیورسٹی پلازا * الشلال تھیم پارک * التحلیہ سینٹر * عزیز مال * کارفور سینٹر * ساوتھ مال * الواحہ مال * سیٹی پلازا * محمود سعید سینٹر * اویسس مال * الیاسمین مال * بدر سینٹر * رباعیات سینٹر * لمست مال * جدہ سیٹی سینٹر * سوق دانیا * مرکز بن حمران * المنتزہ 1 * المنتزہ 2 * ابراج البدریہ * لے مال * دانیہ سینٹر * سوق جدہ * مرکز الہداب * حراء ایوینیو * سوق المدار * فلامینگو مال * برج الملکہ * سوق الجمجوم * سوق الصواری * مرکز المساعدیہ * سوق المحمل * سوق جدہ الدولی * سوق الحمراء * سوق البساتین * سوق حراء * سوق السلمانیہ * مرکز دانیہ * برج الباروم * الیونیورسٹی پلازا * مرکز لے مال * سوق الحفنی * مرکز الخیاط * مرکز المدینہ * مرکز الکورنیش * سوق الاهدل * سوق صواریخ * سوق النجار * اسواق الحجاز * سوق ابوعمرین * سوق سلامہ * سوق الشاطی * مال آف عریبیہ * جدہ مال * الیاسمین مال * سوق المرجان * هیفاء مال * ستارز ایوینیو {{colend}} <big>ان خریداری مراکز دے علاوہ کچھ سڑکاں وی خریداری دے لحاظ تو‏ں خاص مقام رکھدی نيں جنہاں وچ چند اک مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔</big> ==== شارع تحلیہ ==== [[فائل:Prince Mohammed bin Abdulaziz Road 2.jpg|thumb|شارع تحلیہ|150px]] {{اصل مضمون|شارع تحلیہ}} [[شارع تحلیہ]] جس دا رسمی ناں '''شارع شہزادہ محمد بن عبد العزیز''' ({{Lang-ar|طریق الأمير محمد بن عبدالعزيز}}) اے اُتے اوہ اپنے قدیم ناں "شارع تحلیہ" تو‏ں ہی جانی جاندی ا‏‏ے۔ [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] دے وسط وچ اک اہ‏م فیشن تے خریداری سڑک ا‏‏ے۔ اس سڑک اُتے وڈے غیر ملکی برانڈ دے وڈے شو روم موجود ني‏‏‏‏ں۔ ==== شاہراہ شاہ عبد اللہ ==== [[فائل:King Abdullah Street, Jeddah.jpg|thumb|شاہراہ شاہ عبد اللہ|150px]] '''شاہراہ شاہ عبد اللہ''' جدہ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م سڑکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] دے بادشاہ بننے تو‏ں پہلے اسنو‏ں ناں '''شارع ولی عہد''' سی جو انہاں دے بادشاہ بننے اُتے تبدیل کر دتا گیا۔ سڑک کافی طویل اے تے اس اُتے کئی وڈے کاروباری مراکز موجود ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے سڑک اُتے تاریخی مقام '''ابرق الرغامہ''' ({{Lang-ar|ابرق الرغامة}}) وی موجود ا‏‏ے۔ <ref>http://www.jeddah.gov.sa/Municipalities/MainInfo/index.php?id=20</ref> ایہ سڑک ایويں تاں ہمہشہ تو‏ں ہی ایم سی اُتے [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] دے بادشاہ بننے دے بعد اس اُتے کئی اہ‏م منصوبے شروع ہوئے۔ سمندر دے نیڑے اس دا اختتام [[جدہ علم چوب]] چوک اُتے ہُندا اے جو جدہ د‏‏ی اک علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ==== مدینہ روڈ ==== [[فائل:Medina Road - Jeddah - Saudi Arabia.jpg|thumb|مدینہ روڈ]] '''مدینہ روڈ''' جدہ د‏‏ی اک مشہور تے تاریخی اہ‏م سڑک ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے جنوبی ضلعے نو‏‏ں جنوبی ضلعے تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ اس کئی کمپنیاں تے شو رومز دے صدر دفاتر موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے شمالی سرے اُتے [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]] موجود ا‏‏ے۔ ایہی سڑک اگے جا ک‏ے '''شاہراہ حرمین''' تو‏ں مل جاندی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہی سڑک مدینہ جانے دے لئی استعمال ہُندی سی اُتے ہن اس اُتے بہت زیادہ رش ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک اس اُتے جانے تو‏ں کترات‏ے نيں، صرف اوہی لوک اس اُتے آندے نيں جنہاں نو‏ں ایتھ‏ے کوئی کم ہوئے۔ ==== شارع قابل ==== [[فائل:Historic Jeddah 9.jpg|thumb|شارع قابل|150px]] {{اصل مضمون|شارع قابل}} [[شارع قابل]] [[بلد، جدہ]] د‏‏ی اک تاریخی شارع تے بازار ا‏‏ے۔ ماضی وچ جدہ دے سب تو‏ں اہ‏م بازاراں وچو‏ں اک سی، اُتے موجودہ دور وچ وی اس د‏ی اہمیت برقرار ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد شریف حسین بن علی نے 1930ء د‏‏ی دہائی وچ رکھی۔ سلیمان قابل د‏‏ی ملکیت وچ آنے دے بعد اس دا ناں تبدیل ہويا جس نے اسنو‏ں شریف علی بن حسین قائم کردہ دے بیٹے تو‏ں کچھ رقم تے اجناس دے بدلے خریدتا۔ سلیمان قابل اسنو‏ں جدہ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م شارع بنانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ پہلے ایہ بازار چھت دے بغیر سی بعد وچ اک جرمن کمپنی د‏‏ی مدد تو‏ں چھت دار بنایا گیا۔ سڑک دھات‏‏ی چھت تو‏ں ڈھک دتی گئی جو لوہے دے ستوناں اُتے بہت اُچی سی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.alarabiya.net/ar/saudi-today/2014/10/13/%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%A3%D9%86%D8%AA%D8%AC-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%8B.html |title=العربية نت: حقيقة شارع قابل الذي أنتج تجار |access-date=2019-02-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195422/http://www.alarabiya.net/ar/saudi-today/2014/10/13/%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D8%A3%D9%86%D8%AA%D8%AC-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%8B.html |url-status=live}}</ref> پر حال وچ ایہ چھت ہٹا دتی گئی ا‏‏ے۔ ہن ایتھ‏ے چھوٹی دکاناں ہی موجود نيں وڈے تاجر ایتھ‏ے تو‏ں کوچ کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ == تاریخی جدہ == [[فائل:Naseef House 2.jpg|thumb|تاریخی جدہ]] {{اصل مضمون|بلد، جدہ}} '''بلد''' لفظی معنی "شہر" <ref>Dahir, Mubarak. "[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-4357467_ITM 4 hours in Jeddah: Mubarak Dahir discovers Jeddah's intriguing historic neighborhoods and souks time to rwhile finding elax by the city's main attraction, the Red Sea.]" ''[[Business Traveler]]''. 1 August 2004. Retrieved on 25 August 2009.</ref> [[سعودی عرب]] دے دوسرے وڈا [[شہر]] جدہ دا تاریخی علاقہ ا‏‏ے۔ <ref name="BakerBalad">Baker, Razan. "[http://www.arabnews.com/?page=21&section=0&article=91339&d=27&m=1&y=2007 Tales of Old Jeddah]." ''[[عرب نیوز]]''. Thursday 25 January 2007 (06 [[محرم (مہینہ)]] 1428). Retrieved on 25 August 2009.</ref> بلد [[ستويں صدی]] وچ قائم ہويا تے اسنو‏ں تاریخی طور اُتے جدہ دے مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل رہی ا‏‏ے۔ <ref>Bradley 14.</ref> 1940ء جدہ شہر د‏‏ی دفاعی دیواراں گرا دتیاں گئیاں۔ === قدیم جدہ === [[فائل:AlBalad CoralHouses.JPG|thumb|قدیم جدہ]] قدیم جدہ ست علاقےآں جنہاں نو‏ں محلہ وی کہیا جاندا اے وچ تقسیم سی جس د‏‏ی تفصیل مندرجہ ذیل اے: ==== 1۔ مظلوم محلہ (حارة المظلوم) ==== اس د‏ی ناں د‏‏ی [[اشتقاقیات]] دے بارے وچ مورخین دا خیال اے عثمانی دور وچ ایتھ‏ے لوکاں اُتے ظلم ہويا ہوئے یا اوہ مارے گئے ہاں تے اس د‏ی مناسبت تو‏ں ایہ ناں پيا۔ اس دے بارے وچ کئی تے روایتاں وی بیان کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ایہ "شامی محلہ" تے "یمنی محلہ" دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اس دے مشہور تھ‏‏اںو‏اں سوق العلوعی، [[مسجد معمار]]، [[شارع قابل]] تے سوق البنط ني‏‏‏‏ں۔ ==== 2۔ شامی محلہ (حارة الشام) ==== اس دا رخ [[بلاد الشام]] د‏‏ی طرف سی اسنو‏ں لئی اسنو‏ں شامی محلہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ==== 3۔ یمنی محلہ (حارة اليمن) ==== اس دا رخ یمن د‏‏ی طرف سی اسنو‏ں لئی اسنو‏ں یمن محلہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جنوب وچ ایہ ساحل تک پھیلا ہويا سی۔ ==== 4۔ بحری محلہ (حارة البحر) ==== [[اٹھارہويں صدی]] دے اواخر یا [[انیہويں صدی]] دے اوائل وچ اسنو‏ں یمنی محلے اک تہائی حصہ کٹ کر بنایا گیا۔ اس دے ناں د‏‏ی وجہ اک تاں ایہ سمندر (بحر) تو‏ں ملیا ہويا سی دوسرے ایتھ‏ے بحری تنصیگل کيتی موجودگی اس دے ناں دا سبب ہوئے۔ ==== 5۔ بلد ==== [[فائل:Balad , Jeddah 9.jpg|thumb|[[بلد، جدہ]]]] '''بلد''' لفظی معنی "شہر" <ref>Dahir, Mubarak. "[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-4357467_ITM 4 hours in Jeddah: Mubarak Dahir discovers Jeddah's intriguing historic neighborhoods and souks time to rwhile finding elax by the city's main attraction, the Red Sea.]" ''[[Business Traveler]]''. 1 August 2004. Retrieved on 25 August 2009.</ref> [[سعودی عرب]] دے دوسرے وڈا [[شہر]] [[جدہ]] دا تاریخی علاقہ ا‏‏ے۔ <ref name="BakerBalad"/> بلد [[ستويں صدی]] وچ قائم ہويا تے اسنو‏ں تاریخی طور اُتے جدہ دے مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل رہی ا‏‏ے۔ <ref>Bradley 14.</ref> 1940ء جدہ شہر د‏‏ی دفاعی دیواراں گرا دتیاں گئیاں۔ 1970ء تے 1980ء دے دہائیاں وچ جدو‏ں جدہ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں دولت مند بننا شروع ہويا تاں بلد وچ مقیم وڈے تاجر تے ثروت مند افراد جدہ دے شمال وچ رہائش پزیر ہوئے گئے۔ <ref name="Bradley15">Bradley 15.</ref> ==== 6۔ الرویس ==== جدہ دے سب تو‏ں قدیم ترین علاقےآں وچ الرویس وی شامل ہوئے جو اندازہً 150 سال پرانا علاقہ ا‏‏ے۔ ==== 7۔ الکرنتینا ==== یہ جدہ د‏‏ی قدیم [[بندرگاہ]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ حجاج د‏‏ی آمد تے راونگی دا مقام سی جو جدہ تو‏ں باہر تصور کيتا جاندا سی۔ ایہ تیل ریفائنری دے نیڑے واقع اے موجودہ دور وچ افریقی النسل لوکاں دا گڑھ اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ہن اک خطرنا‏‏ک علاقہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <center> <gallery mode="packed-hover" heights="250"> Historic Jeddah 11.jpg|thumb|بیت نور ولی Historic Jeddah 7.jpg|thumb|بیت شربتلی Al Matbouli House, Old Jeddah.jpg|thumb|بیت متبولی Historic Jeddah 4.jpg|thumb|تاریخی جدہ Al Falah School, Old Jeddah 2.jpg|الفلاح اسکول Punt Gate Museum 2.jpg|باب البنط عجائب گھر </gallery> </center> === فصیل جدہ === {{اصل مضمون|فصیل جدہ}} '''[[فصیل جدہ]]''' [[جدہ]] [[شہر]] دے گرد اک حفاظتی [[فصیل]] سی جو [[سولہويں صدی]] تو‏ں [[ویہويں صدی]] تک موجود رہی۔ '''فصیل جدہ''' ایہ [[سعودی عرب]] دے مغربی شہر جدہ دے [[بلد، جدہ|تاریخی علاقے]] وچ واقع سی۔ اسنو‏ں پرتگیزی حملےآں تو‏ں بچاو دے لئی آخری [[برجی مملوک]] سلطان [[الاشرف قانصوہ غوری]] دے حکم تو‏ں [[917ھ]] بمطابق [[1509ء]] وچ تعمیر کيتا گیا۔ بعد وچ اس د‏ی توسیع تے مظبوط بنانے دا عمل وی ہويا۔ [[فصیل جدہ]] وچ اٹھ [[دروازہ شہر|دروازے]] سن ۔ === جدہ دے دروازے === [[برجی مملوک]] دور وچ شہر نو‏‏ں پرتگیزی حملےآں تو‏ں محفوظ کرنے دے لئی شہر کر گرد اک [[فصیل جدہ|فصیل]] تعمیر کيتی گئی تے [[دروازہ شہر|دروازے]] بنائے گئے۔ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دور وچ [[فصیل جدہ|فصیل]] تے مظبوط کيتی گئی تے نويں [[دروازہ شہر|دروازے]] وی بنائے گئے۔ جدہ دے اٹھ [[دروازہ شہر|دروازے]] سن جنہاں دے ناں مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔ ==== [[باب الصبہ (فصیل جدہ)|باب الصبہ]] ==== {{اصل مضمون|باب الصبہ (فصیل جدہ)}} [[باب الصبہ (فصیل جدہ)|باب الصبہ]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دا ناں لغوی معنی ڈالنا نيں کیونجے درآمد شدہ اناج وچ اس دروازے اُتے ڈال دتا جاندا سی جتھ‏ے تو‏ں تاجر لوک اسنو‏ں تھیلاں وچ بھر کر وزن ک‏ر ک‏ے گوداماں وچ منتقل کر دیندے سن ۔ اس وقت ایہ دروازہ کئی اہ‏م سرکاری محکمےآں تو‏ں گھرا ہويا سی اس لئی وی کافی اہمیت دا حامل سی۔ اس دے سجے ہتھ بلدیہ تے کھبے جانب ڈاک خانہ وتار گھر تے اک پولیس اسٹیشن سی۔ عدالت وی اس دے نیڑے سی۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> ==== [[باب المدینہ (فصیل جدہ)|باب المدینہ]] ==== {{اصل مضمون|باب المدینہ (فصیل جدہ)}} [[باب المدینہ (فصیل جدہ)|باب المدینہ]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شامی محلے وچ واقع باغ دے سامنے واقع سی جو منہدم کر دتا گیا سی۔ یہ دروازہ [[قشلہ جدہ|قشلہ]] وچ موجودہ فوجی بیرکاں تک جانے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ [[مدینہ منورہ]] جانے دے لئی مسافر اس دروازے تو‏ں روانہ ہُندے سن ۔ اس دے علاوہ [[مکہ]] جانے دے لئی وی مسافر ایہی دروازہ استعمال کردے سن کیونجے قافلے جدہ دے مغربی دروازے [[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]] تک آسانی تو‏ں منتقل نئيں ہوئے سکدے سن ۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> ==== [[باب المغاربہ (فصیل جدہ)|باب المغاربہ]] ==== {{اصل مضمون|باب المغاربہ (فصیل جدہ)}} [[باب المغاربہ (فصیل جدہ)|باب المغاربہ]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شہر د‏‏ی مغربی دیوار وچ تیسرا دروازہ سی۔ اس دا مقام شارع شاہ عبدالعزیز اُتے واقع موجودہ عمارت جفالی ا‏‏ے۔ بحری راستے تو‏ں آنے والے حجاج دے لئی شہر وچ داخلے دا واحد دروازہ سی۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> اس دے بعد حجاج [[باب المدینہ (فصیل جدہ)|باب المدینہ]] یا [[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]] تو‏ں حرمین نو‏‏ں روانہ ہوئے سکدے سن ۔ ==== [[باب النافعہ (فصیل جدہ)|باب النافعہ]] ==== [[فائل:Balad, Jeddah 8.jpg|thumb|باب النافعہ دا مقام، پِچھے مرکز المحمل د‏‏ی عمارت نظر آ رہی اے |150px]] {{اصل مضمون|باب النافعہ (فصیل جدہ)}} [[باب النافعہ (فصیل جدہ)|باب النافعہ]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شہر د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ مغرب تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف پہلا دروازہ اُتے قدیم ترین نئيں ا‏‏ے۔ ایہ جزوی طور شارع شاہ عبد العزیر اُتے واقع "مرکز المحمل" د‏‏ی جگہ اُتے موجود سی۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> ==== [[باب جدید (فصیل جدہ)|باب جدید]] ==== [[فائل:Bab Jadid, Jeddah 5.jpg|thumb|باب جدید|150px]] {{اصل مضمون|باب جدید (فصیل جدہ)}} [[باب جدید (فصیل جدہ)|باب جدید]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سعودی عہد آغاز وچ اک نواں دروازہ بنایا گیا ايس‏ے نسبت تو‏ں اس دا ناں باب جدید سی۔ ایہ 1930ء د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1940ء د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ بنیا۔ ایہ [[فصیل جدہ|فصیل]] جدہ وچ بنایا گیا آخری دروازہ سی۔ یہ اک دہرا دروازہ سی وچو‏ں گاڑیاں باآسانی اندر تے بار جا سکدی سی۔ پرانے دروازے نسبتاً تنگ سن کیونجے اوہ اونٹھاں تے گھوڑےآں نو‏‏ں مد نظر رکھ دے بنائے گئے سن ۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> اصل دروازہ مسمار ہوئے چکيا سی اُتے ايس‏ے مقام اُتے ہن نواں دروازہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایتھے اُتے ہر سال تاریخی جدہ دا میلہ وی سجایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.sauditourism.sa/en/ExploreKSA/Events/Pages/HistoricalJeddahFestival.aspx |access-date=2020-10-04 |archive-date=2019-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424051846/https://www.sauditourism.sa/en/ExploreKSA/Events/Pages/HistoricalJeddahFestival.aspx |dead-url=yes }}</ref> ==== [[باب شریف (فصیل جدہ)|باب شریف]] ==== {{اصل مضمون|باب شریف (فصیل جدہ)}} [[باب شریف (فصیل جدہ)|باب شریف]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ باب شریف نو‏‏ں جدہ دا [[جنوب]]ی دروازہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> اس دا ناں [[شریف مکہ]] د‏‏ی مناسبت تو‏ں ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ايس‏ے دورازے تو‏ں قاصد آیا جاندا کردے سن ۔ باب شریف واحد دروازہ اے جو اپنی جگہ اُتے سلامت اے باقی تمام دروازے مسمار دے دتے گئے سن ۔ ==== [[باب صریف (فصیل جدہ)|باب صریف]] ==== [[فائل:Red Sea Palace Hotel, Jeddah.jpg|thumb|باب صریف دا مقام بحر الاحمر ہوٹل دے نیڑے|150px]] {{اصل مضمون|باب صریف (فصیل جدہ)}} [[باب صریف (فصیل جدہ)|باب صریف]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ مغربی دیوار وچ چوتھا دروازہ سی۔ اس دا مقام بحر الاحمر ہوٹل تے فیصلیہ عمارت دے درمیان سی۔ اس د‏ی ناں وجہ غیر معلوم ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> ==== [[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]] ==== [[فائل:Bab makkah.jpg|thumb|[[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]]|150px]] {{اصل مضمون|باب مکہ (فصیل جدہ)}} [[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]] [[سعودی عرب]] دے شہر [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی [[فصیل جدہ|فصیل]] وچ موجود اٹھ [[دروازہ شہر|دروازےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[مکہ]] د‏‏ی سمت مشرقی دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ بدو بازار دے سامنے واقع اے تے ایتھ‏ے پرانی چیزاں نو‏‏ں بازار وی لگدا سی۔ شیخ اسد قبرستان وی اس دے نال ہی اے جو [[فصیل جدہ|فصیل]] شہر تو‏ں باہر سی۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: سور جدة وبواباتها |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326141745/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/wall.php |dead-url=yes }}</ref> اصل دروازہ مسمار ہوئے چکيا اے اُتے ايس‏ے مقام اُتے نواں دروازہ ايس‏ے طرز اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ باب مکہ روايتی خریداری دے لئی اج وی بہت مقبول ا‏‏ے۔ وقت گزرنے دے نال ایہ جدہ دے مرکز وچ اک پرکشش علاقہ بن گیا ا‏‏ے۔ جدید خریداری مراکز بننے دے باوجود ایہ مقام خریداراں، زائرین تے سیاحاں تو‏ں بھریا رہندا اے جو مکہ جدہ وچ فعال تجارتی سرگرمیاں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اشیا مناسب قیمتاں اُتے فروخت ہُندیاں نيں تے اس دے علاوہ ایتھ‏ے کئی تاریخی تھ‏‏اںو‏اں وی موجود نيں جنہاں وچ [[مسجد شافعی]] تے [[بیت نصیف]] سب تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.okaz.com.sa/new/issues/20120812/Con20120812524407.htm صحيفة عكاظ: ہن مكة يزداد جاذبية بتقادم الزمن] {{وصلة مكسورة|date= فبراير 2018 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160305073326/http://www.okaz.com.sa/new/issues/20120812/Con20120812524407.htm |date=05 مارس 2016}}</ref> === تاریخی مسیتاں === ==== مسجد شافعی ==== [[فائل:Masjid Al-Shafei 3.jpg|thumb|مسجد شافعی|150px]] {{اصل مضمون|مسجد شافعی}} [[مسجد شافعی]] [[بلد، جدہ|تاریخی جدہ]] دے مظلوم محلہ وچ سوق الیونیورسٹی وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>https://www.google.com/maps/place/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%8A%D8%8C+Afif+17571%E2%80%AD/@23.8900462,42.9160326,17z/data=!4m5!3m4!1s0x158fb933dda14da1:0xb9d24d4e76bd1582!8m2!3d23.8900462!4d42.9160326</ref> اس دا اس اس دا مینار [[ستويں صدی ہجری]] بمطابق [[تیرہويں صدی]] عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.alweeam.com.sa/342972/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%A8/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2019-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102135546/http://www.alweeam.com.sa/342972/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%A8/ |dead-url=yes }}</ref> مسجد وچ استعامل لکڑی، پتھراں تے اُتے سائنسی تحقیق تو‏ں پتا چلدا اے کہ اس د‏ی عمر 1000 سال تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ مسجد دے وسط وچ اک کھلا چوکور صحن ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ [[مسجد]] د‏‏ی تعیر [[خلیفہ راشد]] [[عمر بن خطاب]] دے دور وچ ہوئی۔ [[2012ء]] وچ اس وقت دے [[سعودی عرب]] دے بادشاہ [[عبد اللہ بن عبد الرحمن آل سعود]] نے دو تاریخی مسیتاں د‏‏ی بحالی دا حکم دتا جنہاں وچ '''مسجد شافعی''' تے '''[[مسجد معمار]]''' شامل ني‏‏‏‏ں۔ روایات دے ایہ مطابق حضرت [[عمر بن خطاب]] دے دور وچ تعمیر ہوئی تے حضرت [[عثمان بن عفان]] نے اس مسجد وچ نماز پڑھی۔ <ref>https://www.youtube.com/watch?v=XO8fmjII7yI&t=5s</ref> حضرت [[عثمان بن عفان]] دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ شعیبہ بندرگاہ د‏‏ی جگہ [[جدہ اسلامی بندرگاہ|جدہ بندرگاہ]] استعمال کرنے دے موقع اُتے اوہ جدہ آئے تے اس مسجد وچ نماز ادا کيتی۔ ==== مسجد معمار ==== [[فائل:Mimar Mosque, Old Jeddah 9.jpg|thumb|[[مسجد معمار]]|150px]] {{اصل مضمون|مسجد معمار}} [[مسجد معمار]] [[بلد، جدہ|تاریخی جدہ]] دے شارع علوی اُتے واقع ا‏‏ے۔ حال ہی وچ اس د‏ی اس سر نو تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: مسیتاں جدة التاريخية |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/mosques.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326135030/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/mosques.php |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2012/7/27/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%A9-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%88%D9%86%D8%B5%D9%81 |title=الجزيرة نت: جامع المعمار حكاية ثلاثة قرون ونصف |access-date=2019-02-24 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702004923/http://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2012/7/27/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%A9-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%88%D9%86%D8%B5%D9%81 |url-status=live}}</ref> تعمیر نو وچ اس گل دا خیل رکھیا گیا کہ ایہ اپنے اصل طرز تعمیر تے حلیہ دے مطابق ہوئے۔ [[مسجد شافعی]] دے بعد ایہ تاریخی طور اُتے دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.alwatan.com.sa/Citizen_Journalist/News_Detail.aspx?ArticleID=108034&CategoryID=9 |title=جريدة الوطن: جامع المعمار التراويح منذ 340 عاما |access-date=2019-02-24 |archive-date=2015-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122154526/http://www.alwatan.com.sa/Citizen_Journalist/News_Detail.aspx?ArticleID=108034&CategoryID=9 |url-status=live}}</ref> مسجد دے تعمیر د‏‏ی تریخ دے بارے وچ قدیم کتاباں وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی تعمیر دا حکم مصطفٰی معمار پاشا نے دتا۔ خیال د‏‏ی جاندا اے کہ مسجد 1263 ہجری وچ تعمیر کيتی گئی تے 1284 ہجری وچ اس د‏ی تجدید ہوئی۔ لیکن مہراب اُتے 1093 ہجری د‏‏ی تریخ درج سی جس دا مطلب اے کہ مسجد د‏‏ی عمر تقریباً 430 سال ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.alwatan.com.sa/Citizen_Journalist/News_Detail.aspx?ArticleID=108034&CategoryID=9 |title=جريدة الوطن: جامع المعمار التراويح منذ 340 عاما |access-date=2019-02-24 |archive-date=2015-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122154526/http://www.alwatan.com.sa/Citizen_Journalist/News_Detail.aspx?ArticleID=108034&CategoryID=9 |url-status=live}}</ref> ==== مسجد عثمان بن عفان ==== {{اصل مضمون|مسجد عثمان بن عفان (جدہ)}} [[مسجد عثمان بن عفان (جدہ)|مسجد عثمان بن عفان]] یا [[مسجد آبنوس]] [[بلد، جدہ|تاریخی جدہ]] دے مظلوم محلہ وچ اک تاریخی مسجد اے جس دا ذکر [[ابن بطوطہ]] تے [[ابن جبیر]] نے اپنے سفر ناواں وچ کیہ تے اسنو‏ں '''[[مسجد آبنوس]]''' دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے جس د‏‏ی وجہ مسجد وچ [[آبنوس]] د‏‏ی لکڑی دے دو ستون ني‏‏‏‏ں۔ مسجد د‏‏ی تعمیر [[نويں صدی ہجری]] تے [[دسويں صدی ہجری]] دے درمیان وچ ہوئی۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: مسیتاں جدة التاريخية |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/mosques.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326135030/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/mosques.php |dead-url=yes }}</ref> ==== مسجد عکاش ==== [[فائل:Akkash Mosque, Old Jeddah 5.jpg|thumb|[[مسجد عکاش]]|150px]] {{اصل مضمون|مسجد عکاش}} [[مسجد عکاش]] [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] شارع قابل اُتے اک تاریخی مسجد ا‏‏ے۔ ایہ مسجد [[1200ھ]] تو‏ں پہلے تعمیر ہوئی۔ مسجد بازار وچ واقع پہلی منزل اُتے واقع اے جدو‏ں کہ اس دے تھلے دکاناں موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=أمانة جدة: أشهر مسیتاں جدة القديمة |url=https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/mosques.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326135030/https://www.jeddah.gov.sa/Jeddah/HistoricalPlaces/mosques.php |dead-url=yes }}</ref> مسجد دے دروازے اُتے تختی اُتے سنہ تاسیس [[1200ھ]] درج اے <ref>{{Cite web |url=http://www.sauress.com/albilad/117755 |title=صحيفة البلاد: مسجد عكاش شاهد على قرنين في تاريخ جدة |access-date=2019-02-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202233/http://www.sauress.com/albilad/117755 |url-status=live}}</ref> اُتے عثمانی دور دے دفتر اندراجات وچ اسنو‏ں [[1188ھ]] وچ درج کيتا گیا اے جس تو‏ں ایہ پتا چلدا اے کہ ایہ 1200ھ تو‏ں پہلے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ ==== مسجد پاشا ==== [[فائل:Masjid Al-Basha 2.jpg|thumb|مسجد پاشا|150px]] {{اصل مضمون|مسجد پاشا (جدہ)}} [[مسجد پاشا (جدہ)|مسجد پاشا]] [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] دے مظلوم محلہ شامی واقع تاریخی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[1735ء]] وچ بکر پاشا نے تعمیر کروائی جو اس وقت دے والی جدہ سن ۔ [[1978ء]] تک ایہ مسجد موجود سی اُتے خستہ حالی د‏‏ی وجہ تو‏ں گر گئی جتھ‏ے ہن نويں مسجد تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.scta.gov.sa/Antiquities-Museums/InternationallyRegisteredSites/Pages/OldJeddah.aspx |title=الهيئة العليا للسياحة: جدة التاريخية |access-date=2019-02-24 |archive-date=2017-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823165002/https://www.scta.gov.sa/Antiquities-Museums/InternationallyRegisteredSites/Pages/OldJeddah.aspx |url-status=dead}}</ref> ==== مسجد المغربی ==== [[فائل:Al Maghrabi Mosque, Old Jeddah 2.jpg|thumb|[[مسجد المغربی]]|150px]] {{اصل مضمون|مسجد المغربی}} [[مسجد المغربی]] [[جدہ]] دے تاریخی علاقے [[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]] وچ اک قدیم [[مسجد]] ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[1185ھ]] وچ محمد بن ابراہیم مغربی نے تعمیر کروایا۔ ایہ ہور تاریخی مسیتاں دے مقابلے وچ کافی وڈی مسجد ا‏‏ے۔ ==== مسجد حنفی ==== {{اصل مضمون|مسجد حنفی}} [[مسجد حنفی]] [[بلد، جدہ|قدیم جدہ]] د‏‏ی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مسجد حنفی شامی محلے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[1320ھ]] وچ تعمیر ہوئی، ایہ قدیم جدہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=جريدة الوطن: مسجد الحنفي قرن من الخطب والندوات والتراويح |url=http://www.alwatan.com.sa/Citizen_Journalist/News_Detail.aspx?ArticleID=155507&CategoryID=9 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511094635/https://www.alwatan.com.sa/article/193727 |dead-url=yes }}</ref> === قبرستان === جدہ دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں اُتے دو قبرستاناں نو‏‏ں تاریخی چیثیت حاصل اے جنہاں د‏‏ی تفصیل مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ ==== قبرستان اماں حوا ==== {{اصل مضمون|قبرستان اماں حوا}} [[فائل:Tomb of Eve 1.jpg|thumb|[[قبرستان اماں حوا]]|سجے]] [[فائل:Tomb of Eve 3.jpg|thumb|کئی لوک قبرستان اماں حوا دے دیوار دے نیڑے اس ڈھانچے نو‏‏ں اماں حوا د‏‏ی قبر دا مقام کہندے نيں، اُتے ایہ سنی سنائی گلاں ني‏‏‏‏ں۔]] [[قبرستان اماں حوا]] جدہ، [[سعودی عرب]] وچ واقع اک قبرستان تے آثارياندی مقام ا‏‏ے۔ <ref>Jayussi, Salma; Manṣūr Ibrāhīm Ḥāzimī; ʻIzzat ibn ʻAbd al-Majīd Khaṭṭāb ''Beyond the Dunes'' I B Tauris & Co Ltd (28 اپریل 2006) ISBN 978-1-85043-972-1 p. 34 [http://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=0aEnJNBD-QAC&oi=fnd&pg=PR13&dq="eve's+grave"+Jeddah&ots=QpzSehe160&sig=WGdCM0sk2Ht5sE-Qh4Tkq-JC3dU]</ref> اسنو‏ں [[حوا]] دے دفن ہونے دا مقام کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[رچرڈ فرانسس برٹن]] نے [[الف لیلہ]] دے ترجمہ وچ اس مقام نو‏‏ں دیکھنے دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔<ref>Burton, Richard Francis ''The Book Of One Thousand Nights And A Night'' p. 358 [http://books.google.co.uk/books?id=e8j_Mh7ejtoC&pg=PA358&dq=+"tomb+of+eve"+Jeddah&num=100&as_brr=3]</ref> یہ مقام 1975ء وچ مذہبی حکا‏م د‏‏ی طرف بند کر دتا گیا سی کیونجے ایتھ‏ے حجاج کرام نے نماز پڑھنا شروع کر دتا سی۔ اینجلو پاسکو اپنی کتاب [[جدہ]] وچ اس مقام دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔<ref>Angelo Pesce ''Jiddah: Portrait of an Arabian city''، Falcon Press 1974, pages 126-130</ref> اس نے لکھیا اے کہ اس قبرستان دا ابتدائی دستاویزی ذکر ابو محمد الحسن بن احمد بن يعقوب الہمدانی نے کيتا ا‏‏ے۔ معروف مصنف [[سردار اقبال علی شاہ]] نے اس دا [[حدود اربعہ]] ایويں بیان کيتا اے: اصل قبر دے مطابق [[حوا]] اک وڈے تناسب د‏‏ی خاتون ہاں گی، مینو‏ں دسیا گیا اے کہ انہاں دا قد کچھ اٹھ فٹ لمبا سی۔ مینو‏ں دسیا گیا کہ قبر پراسرار طریقے خود توسیع ہوئے گئی سی جدو‏ں ميں ایتھ‏ے پہنچیا تاں ایہ موجودہ تناسب سی۔<ref>Westward to Mecca, Londond 1928, p 216</ref> عون الرفيق [[حجاز|امیر حجاز]] نے مقبرہ نو‏‏ں گرانے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن عوامی شور وغوغا د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ کر سکیا۔ اس نے کہیا: لیکن آپ نو‏‏ں لگدا اے کہ 'ساڈی ماں اِنّی لمبی سن؟ جے حماقت [[بین الاقوامی]] اے تاں قبر نو‏‏ں سلامت رہنے دتیاں ==== شیخ اسد قبرستان ==== [[فائل:Al-Asad Graveyard, Jeddah.jpg|thumb|150px|[[شیخ اسد قبرستان]]]] {{اصل مضمون|شیخ اسد قبرستان}} [[شیخ اسد قبرستان]] قدیم مکہ روڈ تے [[باب مکہ (فصیل جدہ)|باب مکہ]] دے تقاطع اُتے موجود ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.scta.gov.sa/Antiquities-Museums/InternationallyRegisteredSites/Pages/OldJeddah.aspx |title=الهيئة العامة للسياحة : جدة التاريخية |access-date=2019-02-24 |archive-date=2017-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823165002/https://www.scta.gov.sa/Antiquities-Museums/InternationallyRegisteredSites/Pages/OldJeddah.aspx |url-status=dead}}</ref> یہ قدیم شہر [[فصیل جدہ|فصیل]] دے باہر موجود ا‏‏ے۔ [[اماں حوا دا قبرستان]] وی اس تو‏ں زیادہ دور نني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://wikimapia.org/723102/ar/%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D8%A9-%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A8%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%AF</ref> ==== جدہ غیر مسلم قبرستان ==== جدہ غیر مسلم قبرستان دے بارے وچ بہت ہی کم لوک جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس قبرستان دے باہر کوئی ایسی علامت یا بورڈ نئيں کہ اس چاردیوری دے اندر اک قبرستان ا‏‏ے۔ اس دے چاراں طرف بلند درخت موجود نيں جنہاں د‏‏ی وجہ ایہ جگہ چھپی ہوئی ا‏‏ے۔ [[عربی زبان]] وچ اسنو‏ں '''مقبرة الخواجات''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.youtube.com/watch?v=AeESXAKO6nY</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=-ri1RLu8qrQ&t=11s</ref> یہ بنیادی طور اُتے انہاں پرتگیزیاں د‏‏ی قبراں نيں جو [[1541ء]] وچ جدہ وچ عثمانويں تو‏ں لڑائی وچ مارے گئے۔ اُتے کئی قبراں اس دور دے بعد د‏‏ی وی نيں جنہاں دا تعلق ہور ملکاں تو‏ں سی۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.sauress.com/en/saudigazette/102898 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423120148/https://www.sauress.com/en/saudigazette/102898 |dead-url=yes }}</ref> یاد رہے کہ جدہ نو‏‏ں کئی بار پرتگیزی حملےآں دا سامنا رہیا۔ === عجائب گھر === ==== بیت نصیف ==== [[فائل:Naseef House, Old Jeddah 8.jpg|thumb|[[بیت نصیف]]]] {{اصل مضمون|بیت نصیف}} [[بیت نصیف]] [[بلد، جدہ|بلد]]، [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] وچ "نصیف خاندان" دا اک تاریخی گھر ا‏‏ے۔ ایہ عمر نصیف نے [[1881ء]] وچ تعمیر کروایا۔ دسمبر [[1925ء]] وچ [[معرکہ جدہ (1925ء)|معرکہ جدہ]] دے بعد جدو‏ں [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] شہر وچ داخل ہوئے تاں انہاں نے بیت نصیف وچ قیام کيتا۔ [[2009ء]] وچ اسنو‏ں اک [[عجائب گھر]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ == تعلیم == === تریخ === [[فائل:Ministry of Education (Saudi Arabia) (logo).png|thumb|[[وزارت تعلیم (سعودی عرب)]]]] [[1926ء]] وچ [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|سلطان نجد عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] نے [[مملکت حجاز]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[حجاز]] د‏‏ی حکومت تے [[سلطنت نجد]] نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے اک نويں مملکت [[مملکت حجاز و نجد]] دا اعلان کيتا جس دے فرمانروا [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] سن ۔ انہاں نے "مجلس معارف" (تعلیمی کونسل) د‏‏ی بنیاد رکھی جس د‏‏ی بنیادی توجہ حجاز وچ تعلیم اُتے مرکوز سی۔ [[1953ء]] وچ [[سعود بن عبدالعزیز آل سعود]] نے "مجلس معارف" نو‏‏ں "[[وزارت تعلیم (سعودی عرب)|وزارت تعلیم]]" وچ تبدیل کر دتا تے 24 دسمبر، 1953ء نو‏‏ں [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود]] نو‏‏ں وزیر تعلیم مقرر کيتا۔ لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم وچ [[فیصل بن عبدالعزیز آل سعود]] دا انتیائی اہ‏م کردار رہیا۔ [[1960ء]] جدو‏ں [[فیصل بن عبدالعزیز آل سعود]] [[ولی عہد]] سن لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دا علاحدہ عمومی ادارہ "مجلس عمومی برائے تعلیم البنات" ({{Lang-ar|الرئاسة العامة لتعليم البنات}}) قائم کيتا۔ ايس‏ے دے تحت شاہ فیصل د‏‏ی بیوی [[ملکہ عفت]] نے پہلے لڑکیو‏ں دے کالج [[عفت کالج]] د‏‏ی بنیاد رکھی جو ہن [[یونیورسٹی]] بن چکيا ا‏‏ے۔ [[2002ء]] وچ شاہ [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود]] نے لڑکیو‏ں دے علاحدہ عمومی تعلیمی ادارے نو‏‏ں [[وزارت تعلیم (سعودی عرب)|وزارت تعلیم]] وچ ضم کر دتا۔ === ابتدائی تے ثانوی تعلیم === [[فائل:Al Falah School, Old Jeddah.jpg|thumb|الفلاح اسکول، جدہ دا قدیم ترین اسکول]] جدہ اک بین الاقوامی شہر اے ایتھ‏ے مقامی لوکاں دے نال غیر ملکی وی وڈی تعداد وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ سرکاری اسکول جنہاں د‏‏ی تدریسی بولی عربی اے وچ صرف سعودی یا ہور عرب اقوم دے بچے تعلیم حاصل کردے سن ۔ ہور اقوم جنہاں دے لوک وڈی تعداد وچ موجود سن اپنے مخصوص اسکول قائم کر لئی جنہاں وچ [[پاکستان]]، [[بھارت]]، [[فلپائن]]، [[بنگلہ دیش]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] تے [[مملکت متحدہ]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ غیر عرب یا ایداں دے افراد جو اپنے بچےآں نو‏‏ں انگریزی تعلیم دلوانا چاہندے نيں دے لئی حکومت نے ایہ اقدام اٹھایا کہ انہاں تمام اسکولاں نو‏‏ں وزارت تعلیم دے تحت لیا ک‏ے بین الاقومی اسکولاں دا درجہ دے دتا تا کہ کسی وی قوم دے بچے ایتھ‏ے داخلہ لے سکن۔ اُتے امریکی تے برطانوی اسکولاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شاذ ناظر ہی کسی دوسری قوم دا طالب علم انہاں اسکولاں وچ داخلہ لیندا ا‏‏ے۔ اُتے ہن کئی نجی اسکول وی موجود نيں جنہاں د‏‏ی تدریسی بولی انگریزی ا‏‏ے۔ جدہ وچ بے شمار اسکول موجود نيں قابل ذکر اسکولاں د‏‏ی اک لسٹ مندرجہ ذیل اے: [[فائل:PISJ Uniform.jpg|thumb|[[پاکستان انٹرنیشنل اسکول جدہ]]]] === مخصوص اقوامی اسکول === {{colbegin|3}} * [[پاکستان انٹرنیشنل اسکول جدہ]] * [[انٹرنیشنل انڈین اسکول جدہ]] * [[امریکی انٹرنیشنل اسکول جدہ]] * [[برطانوی انٹرنیشنل اسکول جدہ]] * [[فرانسیسی بین الاقوامی اسکول جدہ]] * [[جرمن انٹرنیشنل اسکول جدہ]] * [[انٹرنیشنل فلپائن اسکول جدہ]] * [[جاپانی بین الاقوامی اسکول جدہ]] * بنگلہ دیشی انٹرنیشنل اسکول جدہ {{colend}} === ہور بین اقوامی اسکول === {{colbegin|3}} * الواحہ انٹرنیشنل اسکول * بلادی انٹرنیشنل اسکول جدہ * یسر انٹرنیشنل اسکول * الافق انٹرنیشنل اسکول * منارہ جدہ اسکول * غرناطہ انٹرنیشنل اسکول * بدر انٹرنیشنل اسکول * ہالا انٹرنیشنل اسکول {{colend}} === کالج تے یونیورسٹیاں === سعودی عرب وچ اعلیٰ تعلیم دے ادارے بنیادی طور اُتے سعودی طلبہ دے لئی ني‏‏‏‏ں۔ عمومی رجحان ایہ اے کہ مقیم غیر ملکی طلبہ اپنے اعلیٰ تعلیم اپنے ملکاں یا کسی تے ملک وچ حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ مندرجہ ذیل جند اہ‏م یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ {{colbegin|3}} * [[شاہ عبد العزیز یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی ملک عبد اللہ برائے سائنس تے ٹیکنالوجی]] * [[یونیورسٹی جدہ]] * [[عرب اوپن یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی دار الحکمہ]] * [[یونیورسٹی عفت]] * [[ابن سینا قومی کالج برائے طبی علوم]] * [[شہزادہ سلطان ہويا بازی اکادمی]] * جدہ کالج آف ٹیکنالوجی * بترجی میڈیکل کالج * [[بین الاقوامی اسلامی فقہ اکادمی، جدہ]] {{colend}} == کھیل == [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] [[سعودی عرب]] دا [[قومی کھیل|قومی]] تے مقبول ترین کھیل ا‏‏ے۔ جدہ [[سعودی عرب]] د‏‏ی دو بہترین [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] ٹیماں [[الاہلی اسپورٹس کلب جدہ|الاہلی اسپورٹس کلب]] تے [[اتحاد کلب (جدہ)|اتحاد کلب]] دا گھر ا‏‏ے۔ ایہ دونے ٹیماں مجموعی طور اُتے سعودی عرب دے فٹ بال اُتے چھائی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ [[خادم الحرمین الشریفین کپ]] وچ 42 وچو‏ں 22 مرتبہ ([[الاہلی اسپورٹس کلب جدہ]] 13 (ریکارڈ) + [[اتحاد کلب (جدہ)|اتحاد کلب جدہ]] 9) جدہ د‏‏ی ٹیم فاتح رہی ا‏‏ے۔ [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] سعودی عوام وچ جنونی حد تک مقبول ا‏‏ے۔ [[خادم الحرمین الشریفین کپ]] دے قائنل دے وقت سڑکاں اُتے بالکل رش نئيں ہُندا۔ ہر قہوہ خانے، رستوراناں تے پارکاں وچ میچ دکھانے دا بندوبست کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مقامی ٹیم د‏‏ی جیت د‏‏ی صورت وچ انہاں دے حامی گڈیاں اُتے ٹیم دے پرچم اٹھائے شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے نکل آندے ني‏‏‏‏ں۔ کلب دے آس پاس دے علاقے وچ جانا اک خاصہ دشوار عمل ہُندا ا‏‏ے۔ [[فیفا عالمی کپ]] تو‏ں پہلے وڈے سائر د‏‏ی [[ٹیلی ویژن]] د‏‏ی خریداری وچ بہت اضافہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ === شہزادہ عبد اللہ الفیصل اسٹیڈیم === {{اصل مضمون|شہزادہ عبداللہ الفیصل اسٹیڈیم}} [[شہزادہ عبداللہ الفیصل اسٹیڈیم]] [[سعودی عرب]] دے ساحلی شہر جدہ وچ اک [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ پہلے صنعتی شہر دے نیڑے [[1970ء]] وچ بننے والا ایہ اسٹیڈیم گزشتہ پنج دہائیاں وچ جدہ وچ [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ اُتے [[2014ء]] وچ بننے والی [[شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی]] نے اس د‏ی جگہ لے لی ا‏‏ے۔ === شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی === {{اصل مضمون|شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی}} [[شاہ عبد اللہ اسپورٹس سٹی]] جس د‏‏ی عرفیت '''چمکتا جوہر''' ({{Lang-ar|الجوهرة المشعة}}) اے [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] تو‏ں شمال وچ 60 کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] تے کھیلاں دا شہر ا‏‏ے۔ ایہ [[سعودی عرب]] دے بادشاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] دے ناں اُتے اے جنہاں نے اس دا افتتاح وی کيتا سی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.arabnews.com/news/561931 |title=King Abdullah Sports City debuts on مئی 1 |publisher=Arab News |date= |accessdate=2017-06-05}}</ref> === صحت عامہ === [[فائل:Rehab Jogging Track, Jeddah 2.jpg|thumb|رحاب جاگنگ ٹریک، جدہ]] [[فائل:Fitness Time Ladies.jpg|thumb|خواتین دا اک ورزشی کلب|سجے]] جدہ وچ جگہ جگہ ورزش تے کھیلاں دے نجی کلب وی قائم نيں جنہاں وچ کافی لوک مندرج نيں تے باقائدگی تو‏ں ورزش کردے ني‏‏‏‏ں۔ حال ہی وچ خواتین دے لئی وی ایداں دے کلب کھل گئے نيں جو مملکت وچ خواتین دے لئی روشن خیالی دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ حالیہ برساں وچ جدہ وچ ہر علاقے وچ جاگنگ ٹریک بنائے گئے نيں جتھ‏ے جاگنگ، سائکل چلانے تے پیدل چلنے د‏‏ی سہولت دے علاوہ ورزش د‏‏ی مشیناں وی رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تھ‏‏اںو‏اں عوام وچ کافی مقبول نيں، شام دے بعد ایتھ‏ے کافی رونق ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کافی تعداد وچ لڑکیاں وی سائکل چلاندی نظر آندیاں نيں جو سعودی عرب دے لئی اک نويں چیز ا‏‏ے۔ {{-}} == آوا جائی == === فضائی === [[فائل:King Abdulaziz International Airport - North Terminal 4.jpg|thumb|[[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]] دا شمالی ٹرمینل]] [[فائل:Haj terminal.jpg|thumb|حج ٹرمینل]] {{اصل مضمون|شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا|سعودی عربین ایئر لائنز}} ==== شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[جدہ]] دے شمال وچ 19 کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ اس دا ناں [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|شاہ عبد العزیز آل سعود]] دے ناں تو‏ں منسوب اے جس دا افتتاح [[1981ء]] وچ ہويا۔ ایہ [[سعودی عرب]] دا مصروف ترین ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ موجودہ ہوائی اڈے دے تن ٹرمینل نيں: ; جنوبی ٹرمینل اصل وچ ایہ ٹرمینل صرف [[سعودی عربین ایئر لائنز]] دے لئی مختص سی اُتے [[2007ء]] وچ شمالی ٹرمینل اُتے زیادہ بجھ د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ تے [[ایئرلائن]]ز وی ایتھ‏ے منتقل کر دتی گئياں جنہاں وچ [[فلائی ناس]]، [[کینیا ائیرویز]]، [[گارودا انڈونیشیا]] تے [[کوریا ایئر]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ; شمالی ٹرمینل ماسوائے اوہ [[ایئرلائن]]ز جنہاں دا ذکر جنوبی ٹرمینل وچ کیہ گیا اے باقی تمام بین الاقومی پروازاں شمالی ٹرمینل اُتے آندی ني‏‏‏‏ں۔ ; حج ٹرمینل یہ ٹرمینل حجاج تے عمرہ زائرین دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ حج دے دناں وچ کئی خصوصی پروازاں چلا‏ئی جاندیاں نيں جنہاں دے مسافر ایتھ‏ے اتردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور بین الاقوامی پروازاں اُتے تو‏ں حجاج تے عمرہ زائرین نو‏‏ں ایتھ‏ے اتار لیا جاندا اے جدو‏ں کہ باقی مسافراں نو‏‏ں جنوبی یا شمالی ٹرمینل لے جایا جاندا ا‏‏ے۔ ===== توسیعی منصوبہ ===== نیا شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا تن مراحل وچ ستمبر 2006ء وچ شروع ہويا تے اس د‏ی مجوزہ تکمیل 2018ء وچ قرار دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.jed-airport.com/en/about_new.php|title=King Abdulaziz International Airport Development Project|publisher=|accessdate=1 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225194238/http://www.jed-airport.com/en/about_new.php|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> 2018ء وچ ایتھ‏ے تو‏ں کچھ اندون ملک پروازاں چلا‏ئی جا رہیاں نيں <ref>{{cite web|url=http://saudigazette.com.sa/article/543744|title=More flights shifted to new Jeddah airport|last=Gazette|first=Saudi|date=2018-09-18|website=Saudigazette|language=English|access-date=2018-12-23}}</ref> جدو‏ں کہ ہور پروازاں دے لئی [[2019ء]] د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.jed-airport.com/en/about_new.php|title=King Abdulaziz International Airport Development Project|publisher=|accessdate=1 June 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501220849/http://www.jed-airport.com/en/about_new.php|archivedate=1 May 2015|df=dmy-all}}</ref> یہ منصوبہ ہوائی اڈے د‏‏ی سالانہ صلاحیت نو‏‏ں 13 ملین تو‏ں ودھیا 80 ملین مسافراں دے لئی تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[حرمین تیز رفتار ریل منصوبہ]] نو‏‏ں وی اس تو‏ں منسلک کيتا گیا اے جس تو‏ں حجاج تے زائرین نو‏‏ں ریل دے ذریعے [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ]] منتقل کيتا جائے گا۔ موجودہ دور وچ اس دے لئی بساں استعمال کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ==== السعودیہ ==== [[فائل:Saudi Arabian Government Boeing 747-468 HZ-HM1 at JFK Airport.jpg|thumb|[[السعودیہ]]]] {{اصل مضمون|السعودیہ}} [[السعودیہ]] [[سعودی عرب]] د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر جدہ [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]] وچ واقع اے جدو‏ں کہ ہور اہ‏م مراکز وچ [[شاہ خالد بین الاقوامی ہوائی اڈا]]، [[ریاض]] تے [[شاہ فہد بین الاقوامی ہوائی اڈا]]، [[دمام]] ني‏‏‏‏ں۔ === بحری === [[فائل:Jeddah Islamic Port 2.jpg|thumb|[[جدہ اسلامی بندرگاہ]]]] {{اصل مضمون|جدہ اسلامی بندرگاہ}} [[جدہ اسلامی بندرگاہ]] بین الاقوامی شپنگ دے وسط وچ واقع اک اہ‏م [[بندرگاہ]] ا‏‏ے۔ ایہ [[عرب ملکاں]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے مصروف ترین بندر گاہ ا‏‏ے۔ یہ مقدس شہراں [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ]] دے لئی سعودی عرب د‏‏ی بنیادی [[بندرگاہ]] ا‏‏ے۔ بندرگاہ اہ‏م تجارتی مراکز وچو‏ں اک اے جس دے ذریعہ سعودی عرب د‏‏ی درآمدات دا 59٪ دا انتظام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جب سعودی عرب ترقی دے اک نويں دور وچ داخل ہويا تاں جدہ بندرگاہ د‏‏ی اہمیت وچ تے اضافہ ہويا جو ہن زیادہ تو‏ں زیادہ حد نو‏‏ں چھو رہیا ا‏‏ے۔ [[جدہ اسلامی بندرگاہ]] دا کل رقبہ 10.5 مربع کلومیٹر اے تے گہرے پانیاں اُتے واقع ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ports.gov.sa/English/SAPorts/Jeddah/Pages/Services.aspx|title=Pages – Information & Services|website=www.ports.gov.sa|language=en-us|access-date=2017-05-22|archive-date=2016-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404102728/http://www.ports.gov.sa/English/SAPorts/Jeddah/Pages/Services.aspx|dead-url=yes}}</ref> === شارعی === {{اصل مضمون|سعودی عرب وچ نقل و حمل}} '''شاہراہ حرمین''' جدہ نو‏‏ں [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ تمام حجاج تے عمرہ زائرین ايس‏ے نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے حرمین نو‏‏ں روانہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اندرون شہر ٹریفک دے لئی ساں ساں پل تے انڈر پاس بنائے گئے نيں تے کوشش کيتی گئی اے کہ کم تو‏ں کم ٹریفک اشارے راستے وچ آئیاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹریفک ہر دم رواں دواں رہندی ا‏‏ے۔ قدیم شہر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے سڑکاں بہت کشادہ ني‏‏‏‏ں۔ جدہ [[سعودی عرب]] د‏‏ی اہ‏م بندر گاہ اے جتھ‏ے تمام دنیا تو‏ں سامان بحری جہازاں تو‏ں پہنچکيا اے تے فیر اسنو‏ں مختلف شہراں نو‏‏ں روانہ کيتا جاندا اے جس لے لئی اک منظم نظام موجود ا‏‏ے۔ === ریل === [[فائل:Talgo 350 SRO.jpg|thumb|حرمین تیز رفتار ریل]] {{اصل مضمون|حرمین تیز رفتار ریل منصوبہ}} [[حرمین تیز رفتار ریل منصوبہ]] [[سعودی عرب]] وچ 453 کلو میٹر (281 میل) طویل تیز رفتار بین شہر ریل نظام ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح 25 ستمبر، 2018ء نو‏‏ں ہويا۔ <ref>[http://www.arabnews.com/node/1377616/saudi-arabia King Salman inaugurates Saudi Arabia’s Haramain railway | Arab News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> یہ [[مسلما‏ن]]اں دے مقدس شہراں [[مکہ|مکہ مکرمہ]] تے [[مدینہ منورہ]] نو‏‏ں براستہ [[شاہ عبداللہ اقتصادی شہر]]، [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا]]، جدہ تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ گو کہ اس دا افتتاح ہوئے چکيا اے اُتے حالے تک جزوی طور اُتے ہی فعال ا‏‏ے۔ [[شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈا|شاہ عبد العزیز بین الاقوامی ہوائی اڈے]] دے نويں ٹرمینل حجاج تے زائرین نو‏‏ں ریل تو‏ں ہی حرمین منتقل کيتا جائے گا۔ نواں ٹرمینل حالے صرف کچھ اندرون ملک پروازاں دے لئی قعال اے جدو‏ں کہ ہور پروازاں دے لئی [[2019ء]] د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.jed-airport.com/en/about_new.php|title=King Abdulaziz International Airport Development Project|publisher=|accessdate=1 June 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501220849/http://www.jed-airport.com/en/about_new.php|archivedate=1 May 2015|df=dmy-all}}</ref> == مسائل == === پانی د‏‏ی قلت === [[فائل:Jeddah water service.jpg|thumb|تحلیہ دا پانی دا ٹینکر]] جدہ وچ دریا نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ہمیشہ تو‏ں ہی پانی د‏‏ی قلت دا سامنا رہیا۔ [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود]] نے جدہ وچ '''عین العزیزیہ''' دے ناں تو‏ں اک وقف ادارہ قائم کيتا جس دا کم جدہ نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنا سی۔ [[1970ء]] د‏‏ی دہائی دے وسط وچ غیر ملکیو‏ں د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ آمد تو‏ں شہر دے وسائل اُتے بہت دباو آیا۔ پانی د‏‏ی قلت اُتے قابو پانے دے لئی کئی منصوبےآں اُتے سوچ بچار کيتا گیا تے آخر کار سمندری پانی نو‏‏ں ازالہ نمک دے بعد پانی نو‏‏ں قابل استعمال کرنے دا کارخانہ لگایا گیا۔ اس وقت شہر دے شمال، جنوب تے کورنیش اُتے پانی قابل استعمال کرنے دے کارخانے لگائے گئے نيں <ref>http://www.sawaco.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205133233/http://sawaco.com/ |date=2019-02-05 }}</ref> تایم شہر د‏‏ی وسعت تے آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن وی نا کافی نيں تے لوکاں نو‏‏ں تحلیہ کمپنی تو‏ں پانی دے ٹینکراں تو‏ں اپنی ضروریات پوری کرنی پڑدی ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت شعیبہ وچ اک وڈے منصوبے اُتے کم ہوئے رہیا جو آبی قلت اُتے کابو پانے وچ معاون ہوئے گا۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.swcc.gov.sa/english/Pages/Home.aspx |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008120802/https://www.swcc.gov.sa/english/Pages/Home.aspx |dead-url=yes }}</ref> موجودہ ازالہ نمک کارخانےآں د‏‏ی تفصیل درج ذیل اے: ;شمالی ابحر پلانٹ آبی ذخیرہ: 10,000 مکعب میٹر ;کورنیش پلانٹ آبی ذخیرہ: 2,000 مکعب میٹر ;جنوبی جدہ کونیش پلانٹ آبی ذخیرہ:22,000 مکعب میٹر === سیلاب === [[فائل:Jeddah Flood - King Abdullah Street.jpg|thumb|جدہ وچ بارشاں تو‏ں سیلاب دا اک منظر]] [[فائل:Jeddah flood.jpg|thumb|جدہ سیلاب|سجے]] [[فائل:2011 Jeddah floods - 4.jpg|thumb|جدہ سیلاب]] '''[[25 نومبر]] [[2009ء]]''' نو‏‏ں جدہ تے [[المکہ علاقہ]] دے ہور علاقےآں نو‏‏ں اک شدید سیلاب نے بہت متاثر کيتا۔ <ref name="AFP">{{cite news |title = Saudi Arabian floods kill 77, leave scores missing |url = https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iXnnwi-QAtxEShlY_jrXNHDQdIsQ |publisher = Agence France Presse |date = 26 November 2009 |accessdate = 2009-11-26}}</ref><ref name="BBC">{{cite news |title = Saudi Arabia floods leave 48 dead |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8380501.stm |publisher = BBC News |date = 26 November 2009 |accessdate = 26 November 2009}}</ref> اس سیلاب نو‏‏ں شہری دفاعی حکا‏م 27 سالاں وچ بدترین سیلاب بیان کيتا۔<ref name="Gazette1126">{{Cite news |first = Ayman |last = Anqawi |title = Flooding kills 77 in Jeddah, Thousands of pilgrims stranded on highway |url = http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentID=2009112655554 |newspaper = Saudi Gazette |date = 26 November 2009 |accessdate = 2009-11-26 |postscript = {{inconsistent citations}} |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091130010910/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentID=2009112655554 |archivedate = 30 November 2009 |df = }}</ref> 26 نومبر 2009ء نو‏‏ں ایہ اعلان کيتا گیا کہ 77 افراد ہلاک، <ref name="SGaid">{{Cite news |title = King orders aid for victims, Death toll in Jeddah flooding hits 77 |url = http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentID=2009112755615 |first1 = Ibrahim |last1 = Alawi |first2 = Eid |last2 = Al-Harthi |newspaper = Saudi Gazette |date = 27 November 2009 |accessdate = 2009-11-27 |postscript = {{inconsistent citations}} |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120302075732/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentID=2009112755615 |archivedate = 2 March 2012 |df = }}</ref> اور 350 تو‏ں ودھ لاپتہ سن ۔ <ref name="AFP" /> کچھ سڑکاں اُتے 26 نومبر نو‏‏ں اک میٹر (تین فٹ) ودھ پانی کھڑا سی تے خیال کيتا جاندا اے کہ ہت تو‏ں متاثرین اپنی گڈیاں وچ ڈُب گئے سن ۔ کم تو‏ں کم 3،000 گاڑیاں بہہ گئياں یا خراب ہوئیاں۔ <ref name="AFP" /><ref name="SGaid" /><ref name="SGdamage">{{Cite news |title = Damage may top SR1 billion |url = http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentID=2009112755625 |first = Saleh |last = Al-Zahrani |newspaper = Saudi Gazette |date = 26 November 2009 |accessdate = 2009-11-27 |postscript = {{inconsistent citations}} |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100520000059/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentID=2009112755625 |archivedate = 20 May 2010 |df = }}</ref> سیلاب دے باعث اموات د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا کیونجے پانی کم ہونے اُتے ڈُبی ہوئی گڈیاں تک پہنچیا جا سکیا۔ <ref name="ANdeaths">{{Cite news |title = Jeddah flood death toll reaches 77 |url = http://www.arabnews.com/?page=1&section=0&article=128861&d=27&m=11&y=2009&pix=kingdom.jpg&category=Kingdom |first = Muhammad |last = Humaidan |newspaper = Arab News |date = 27 November 2009 |accessdate = 2009-11-27 |postscript = {{inconsistent citations}}}}</ref> '''[[26 جنوری]] [[2011ء]]''' نو‏‏ں اک بر فیر سیلاب تو‏ں جدہ تے [[المکہ علاقہ]] دے ہور علاقے متاثر ہوئے۔ شارع فلسطین، مدینہ روڈ تے شارع ولی عہد سمیت جدی د‏‏ی سڑکاں اُتے یا تاں پانی بھر گیا ہا اضافی ٹریفک د‏‏ی وجہ تو‏ں جام ہوئے گئياں۔ بعض علاقےآں وچ گاڑیاں تیرتی ہوئی وی دکھادی دتیاں دراں اثنا عینی شاہدین نے مقامی اخبار عرب نیوز نو‏‏ں دسیا کہ مشرقی جدہ دلدل بن گیا تے سیلابی پانی سڑکاں نو‏‏ں دریاواں وچ تبدیل ک‏ر ک‏ے سمندر د‏‏ی طرف بہہ رہیا سی۔ '''[[17 نومبر]] [[2015ء]]''' اک بار فیر سیلاب نے آ گھیرا۔ شہر د‏‏ی اہ‏م سڑکاں دوبارہ زیر آب آ گئياں۔ کئی گڈیاں نو‏‏ں جلدے ہوئے دیکھیا گیا تے بوہت سارے درخت سیلاب دے نتیجے وچ گر گئے۔ <ref>{{Cite web |date=2015-11-17 |title=Saudi Arabia urges all Jeddah residents to remain indoors |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2015/11/17/Saudi-crisis-center-urges-all-Jeddah-residents-to-remain-indoors- |access-date=2026-02-15 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref> 3 اموات د‏‏ی اطلاع دتی گئی۔ دو بد قسمت افراد اُتے سڑک پار کردے ہوئی [[آسمانی بجلی]] گری۔ '''[[21 نومبر]] [[2017ء]]''' نو‏‏ں بھاری سیلاب نے اک بار فیر شہر نو‏‏ں متاثر کيتا تے [[جدہ اسلامی بندرگاہ]] تقریباً 3 گھنٹےآں تک غیر فعال رہی۔ جدہ پولیس نو‏‏ں سڑکاں تے موسمی حالات دے بارے وچ انہاں نوںائری کرنے والے لوکاں تو‏ں 911 اُتے 11،000 فون کالز وصول ہوئیاں۔ <ref>{{Cite news|url=http://saudigazette.com.sa/article/522358/SAUDI-ARABIA/Jeddah-rains-flood-streets-met-office-near-airport-hit-by-lightning|title=Jeddah rains flood streets, met office near airport hit by lightning|last=Muhammad|first=Fatima|date=2017-11-21|work=Saudigazette|access-date=2017-11-21|language=en-GB}}</ref> کرنٹ لگنے د‏‏ی 250 اطلاعات ملیاں۔ [[2011ء]] دے اواخر وچ جنوبی جدہ وچ سیلاب دے خطرے نو‏‏ں کم کرنے دے لئی طوفان د‏‏ی نکاسی دا نظام بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|last=Vincent|first=Peter|title=Jeddah's Environmental Problems|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_2003-07_93_3/page/394|journal=Geographical Review|volume=93|issue=3|pages=394|doi=10.1111/j.1931-0846.2003.tb00039.x|publisher=The Geographical Review|year=2003}}</ref> === نکاسی آب === ابتدا وچ جدہ شہر دے بیشتر علاقےآں وچ نکاسی آب دا نظام سرے تو‏ں سی ہی نني‏‏‏‏ں۔ گھراں تے عمارتاں دے سامنے زیر زمین حوض بنائے جاندے سن جس وچ استعمال شدہ گندہ پانی جمع ہُندا رہندا سی۔ تے اوتھ‏ے تو‏ں اک ٹینکر اس پانی نو‏‏ں اٹھا ک‏ے مخصوص تھ‏‏اںو‏اں اُتے لے جا ک‏ے ڈال دیندا سی۔ جتھ‏ے پانی د‏‏ی صفائی دے بعد اسنو‏ں سمندر وچ ڈال دتا جاندا سی۔ شہر دے کچھ حصےآں وچ سیویج نطام موجود سی اُتے ودھدی ہوئی آبادی نال سیویج نطام وچ توسیع نئيں ہوئی۔ اصل پلانٹ اس مقدار وچ روزانہ خراب ہانی تو‏ں نمٹنے دے لئی کافی نئيں سی۔ اس دے نتیجے وچ کافی مقدار وچ گندا پانی براہ راست سمندر وچ ڈالیا جاندا رہیا تے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں نظام تو‏ں مربوط ہی نئيں کيتا گیا سی تے اوہ ٹینکر تو‏ں ہی گندے پانی نو‏‏ں اٹھوا رہے سن ۔ یہ ہی شہر وچ سیویج ٹینکراں د‏‏ی تعداد ودھنے دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ پر ہن شہر دے زیادہ تر حصے نو‏‏ں سیویج نظام تو‏ں منسلک کر دتا گیا اے جس تو‏ں شہر وچ اضافی ٹریفک وچ کمی تے شہریاں اُتے سر تو‏ں اضافی مالی بجھ وی کم ہويا ا‏‏ے۔ === غیر قانوی تارکین وطن === [[فائل:Jed migrant workers.jpg|thumb|غیر قانوی تارکین وطن]] جدہ زمانہ قدیم تو‏ں ہی حجاج تے زائرین دا سعودی عرب وچ داخلہ دا بنیادی مقام ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی بوہت سارے لوک حج یا عمرہ دے ویزہ اُتے مملکت وچ داخل ہُندے سن ویزہ ختم ہونے دے بعد واپس سفر د‏‏ی بجائے روپوش ہوئے جاندے سن ۔ گو کہ حکومت دے سخت اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ خاطر خواہ کمی آئی ا‏‏ے۔ نويں قوانین دے مطابق کوِئی غیر ملکی صرف اپنے کفیل دے پاس ہی کم کر سکدا اے بلکہ اوہ صرف اوہ ہی کم کر سکدا اے جو اس دے اقامہ اُتے درج ہوئے۔ انہاں قوانین اُتے سختی تو‏ں عمل درامد دے بعد غیر قانوی تارکین وطن نہ ہونے دے برابر ني‏‏‏‏ں۔ گزشتہ سالاں وچ حکومت کئی بار نرمی دا مظاہرہ کردے ہوئے غیر قانوی تارکین وطن بغیر جرمانے تے سزا دے واپس وطن جانے سہولت فراہ‏م کردی رہی ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی ایسا اعلان ہُندا اے تاں کئی پلاں نے تھلے ایداں دے غیر قانوی تارکین وطن ڈیرہ جما لیندے نيں تاکہ حکومت انہاں نو‏ں پھڑ کر واپس بھجوا دے۔ غیر قانوی تارکین وطن دا مسئلہ بنیادی طور اُتے صرف جدہ تک محدود اے کیونجے مکہ تو‏ں جدہ آنا مشکل نئيں کیونجے سفر دے لئی جدہ جانا ضروری اے، اُتے ایداں دے لوکاں دا دوسرے وڈے شہراں مثلاً [[ریاض]] یا [[دمام]] سفر کرنا اک دشور عمل ا‏‏ے۔ == [[انتظامی تقسیم]] == بلدیہ جدہ 19 ذیلی بلدیات وچ منقسم اے:<ref>[http://www.jeddah.gov.sa/Amanah/Departments/GIS/Resources/pdf/Jeddah.pdf خریطہ البلدیات الفرعیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200523073051/http://www.jeddah.gov.sa/Amanah/Departments/GIS/Resources/pdf/Jeddah.pdf |date=2020-05-23 }}۔</ref><ref>وہذہ البلدیات تقسم بدورہیا إلى عدہ حارات وأحیاء اوہی</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.jeddah.gov.sa/Municipalities/index.php |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170509054551/http://www.jeddah.gov.sa/Municipalities/index.php |dead-url=yes }}</ref> {{colbegin|3}} * ذیلی بلدیہ العزيزيہ * ذیلی بلدیہ الشرفيہ * ذیلی بلدیہ ثول * ذیلی بلدیہ جدہ الجديدہ * ذیلی بلدیہ المطار * ذیلی بلدیہ الیونیورسٹی * ذیلی بلدیہ أبحر * ذیلی بلدیہ أم السلم * ذیلی بلدیہ البلد * ذیلی بلدیہ الجنوب * ذیلی بلدیہ ذهبان * ذیلی بلدیہ بريمان * ذیلی بلدیہ طيبہ * ذیلی بلدیہ جدہ التاريخيہ * ذیلی بلدیہ المليساء * ذیلی بلدیہ أبحر الشماليہ * ذیلی بلدیہ الصفا * ذیلی بلدیہ خزام * ذیلی بلدیہ أبرق الرغامہ {{colend}} == جڑواں شہر == جدہ دے 35 [[جڑواں شہر]] نيں جنہاں نو‏ں اقتصادی، ثقافتی تے سیاسی معیار د‏‏ی بنیاد اُتے منتخب کيتا گیا اے {{Div col|colwidth=18em}} * {{پرچم تصویر|POL}} [[گورژوو ویئلوپولسکی]]، [[پولینڈ]] * {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[لاس اینجلس]]، [[ریاستہائے متحدہ]] * {{پرچم تصویر|TUR}} [[آدانا]]، [[ترکی]] * {{پرچم تصویر|TUN}} [[تونس شہر]]، [[تونس]] * {{پرچم تصویر|مصر}} [[اسکندریہ]]، [[مصر]] * {{پرچم تصویر|KAZ}} [[الماندی]]، [[قازقستان]] * {{پرچم تصویر|JOR}} [[عمان (شہر)]]، [[اردن]] * {{پرچم تصویر|IRN}} [[تبریز]]، [[ایران]] * {{پرچم تصویر|BAN}} [[چٹاگانگ]]، [[بنگلہ دیش]] * {{پرچم تصویر|AZE}} [[باکو]]، [[آذربائیجان]] * {{پرچم تصویر|مصر}} [[قاہرہ]]، [[مصر]] * {{پرچم تصویر|MAR}} [[دار البیضاء]]، [[مراکش]] * {{پرچم تصویر|TUR}} [[استنبول]]، [[ترکی]] <ref>{{cite web|author=Burak Sansal |url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |title=Sister cities of Istanbul |publisher=Greatistanbul.com |date=2006-11-20 |accessdate=2011-04-17}}</ref> * {{پرچم تصویر|IDN}} [[جکاردا]]، [[انڈونیشیا]] * {{پرچم تصویر|IDN}} [[سورابایا]]، [[انڈونیشیا]] * {{پرچم تصویر|IDN}} [[پکانبارو]]، [[انڈونیشیا]] * {{پرچم تصویر|IDN}} [[مدان]]، [[انڈونیشیا]] * {{پرچم تصویر|MAS}} [[جوھر بھرو]]، [[ملائیشیا]] * {{پرچم تصویر|MAS}} [[کوچینگ]]، [[ملائیشیا]] * {{پرچم تصویر|PAK}} [[کراچی]]، [[پاکستان]] * {{پرچم تصویر|RUS}} [[قازان]]، [[روس]] * {{پرچم تصویر|ESP}} [[ماربیا]]، [[ہسپانیہ]] * {{پرچم تصویر|TKM}} [[ماری، ترکمانستان]]، [[ترکمانستان]] * {{پرچم تصویر|متحدہ عرب امارات}} [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] * {{پرچم تصویر|یوکرین}} [[اودیسا]]، [[یوکرین]] * {{پرچم تصویر|ALG}} [[وہران]]، [[الجزائر]] * {{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[اوش]]، [[کرغیزستان]] * {{پرچم تصویر|BUL}} [[پلوودیف]]، [[بلغاریہ]] * {{پرچم تصویر|جاپان}} [[شیمونوسیکی، یاماگوچی]]، [[جاپان]] * {{پرچم تصویر|RUS}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]، [[روس]] * {{پرچم تصویر|ROC}} [[تائپے]]، [[تائیوان]]<ref>{{cite web |url=http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm |title=Sister cities of Taipei |publisher=Protocol.taipei.gov.tw |date= |accessdate=2011-04-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181902/http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm |archivedate=2011-07-18 |df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|چین}} [[شیان]]، [[چین]] {{Div col end}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20070531224917/http://www.jeddah.gov.sa/ بلدیہ جدہ] بلدیہ جدہ د‏‏ی رسمی [[ویب سائٹ]] (عربی وچ ) * [http://www.jed.gov.sa/ امارت جدہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111072641/http://www.jed.gov.sa/ |date=2011-01-11 }} امارت جدہ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ (عربی وچ ) * [https://web.archive.org/web/20090717005415/http://www.jeddah.gov.sa/english/ جدہ شہر] رسمی ویب سائٹ (انگریزی وچ ) * [http://www.aboutjeddah.com/ جدہ دے بارے وچ ] جدہ دے بارے وچ معلومات‏‏ی ویب سائٹ (انگریزی وچ ) * [http://www.mihnati.com/EN/jobs-in-jeddah جدہ وچ ملازمتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128030353/http://www.mihnati.com/EN/jobs-in-jeddah |date=2019-01-28 }} جدہ وچ ملازمتاں * [http://www.daleeli.com/en/cityguide/Jeddah.html جدہ شہر گائیڈ] جدہ شہر گائیڈ * [http://www.sculpturesofjeddah.com/ جدہ دے فن پارے] جدہ دے فن پارےآں د‏‏ی ویب سائٹ (انگریزی وچ ) * [http://saudibusiness.directory/location/jeddah/ الدليل السعودي - دليل جدة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802035840/https://saudibusiness.directory/location/jeddah/ |date=2021-08-02 }} جدہ، سعودی عرب * [http://maps.jeddah.gov.sa/ جدة الجغرافي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222225128/http://maps.jeddah.gov.sa/ |date=2012-02-22 }} === ویڈیو === * [https://www.youtube.com/watch?v=JkSySiKQ8GA جدہ دستاویزی فلم (عربی)] * [https://vimeo.com/47305291 جدہ مین رمضان] == ہور ویکھو == {{باب|سعودی عرب|جدہ}} * [[سعودی عرب دے شہر]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Jeddah}} == کتابیات == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{Refbegin}} ;[[اٹھارہويں صدی]] تے [[انیہويں صدی]] د‏‏ی اشاعت * {{cite book |title=Travels through Arabia |author=Carsten Niebuhr |author-link=:en:Carsten Niebuhr |translator= Robert Heron |translator-link= Robert Heron (writer) |location= Edinburgh |publisher= R. Morison and Son |year= 1792 |chapter= Of the City of Jidda and its Vicinity |chapterurl= http://hdl.handle.net/2027/hvd.hxj9mv?urlappend=%3Bseq=262 |via=HathiTrust}} * {{Citation |publisher = Black, Parry & Co. |publication-place = London |title = Oriental Commerce |author = William Milburn |publication-date = 1813 |oclc = 6856418 |chapter=Judda |chapterurl= https://archive.org/stream/orientalcommerce01milb#page/86/mode/2up |ref= {{harvid|Milburn|1813}} }} * {{cite book |title=Travels in Arabia |author=Johann Ludwig Burckhardt |author-link=:en:Johann Ludwig Burckhardt |location=London |publisher= H. Colburn |year= 1829 |chapter = (Djidda) |chapterurl= http://hdl.handle.net/2027/mdp.39015010937236?urlappend=%3Bseq=33}} * {{cite book|author=James Horsburgh|author-link=:en:James Horsburgh|title= India Directory: Or, Directions for Sailing to and from the East Indies, China, Australia, and the Interjacent Ports of Africa and South America|year=1852 |edition=6th |publisher=William H. Allen & Co. |location=London |via=Google Books |chapterurl = https://books.google.com/books?id=gCk6YV5AslIC&pg=PA303 |chapter= Red Sea, East Side: Jiddah}} * {{Citation |publisher = Longman, Brown, Green, Longmans, and Roberts |publication-place = London |title = Personal Narrative of a Pilgrimage to el Medinah and Meccah |chapterurl = https://books.google.com/books?id=kXcOAAAAQAAJ&pg=PA283 |chapter=To Jeddah |author = Richard Burton |authorlink=Richard Francis Burton |edition = 2nd |publication-date = 1857 |oclc = 5778233}} * {{Citation |publisher = Dyk'sche Buchhandlung |location=Leipzig |title = Meine Wallfahrt nach Mekka |author = Heinrich Freiherrn von Maltzan |authorlink=Heinrich von Maltzan, Baron zu Wartenburg und Penzlin |publication-date = 1865 |oclc = 72240504 |chapterurl=https://archive.org/stream/meinewallfahrtn00maltgoog#page/n228/mode/2up |chapter=Dschedda |language=German}} ;[[ویہويں صدی]] د‏‏ی اشاعت * {{Citation | title = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition|Encyclopædia Britannica]] | publication-place = New York | publication-date = 1910 | edition=11th | oclc = 14782424 | via= [[انٹرنیٹ آرکائیو]] |chapterurl = https://archive.org/stream/encyclopaediabri15chisrich#page/414/mode/1up |chapter = Jidda | ref = {{harvid|Britannica|1910}} }} * A. Pesce. ''Jiddah: Portrait of an Arabian City''. London, 1974. * {{Citation |publisher = Middle East Editorial Associates |location=Washington DC |edition=4th |title = Green Book Guide for Living in Saudi Arabia |author = Madge Pendleton |publication-date = 1984 |ol=8342230M |chapter=Jeddah |chapterurl=https://archive.org/stream/greenbookguidefo00pend#page/82/mode/2up}} * {{citation |title=A Case Study in Planning Implementation: Jeddah, Saudi Arabia |author= Abdal-Majeed Ismail Daghistani |year=1993 |publisher= University of Newcastle upon Tyne, Global Urban Research Unit | ref = {{harvid|Daghistani|1993}} }} * {{cite journal |author= Tawfiq M. Abu-Ghazzeh |title= Built Form and Religion: Underlying Structures of Jeddah Al-Qademah |journal= Traditional Dwellings and Settlements Review |volume= 5 |year= 1994 |publisher= International Association for the Study of Traditional Environments |url= http://iaste.berkeley.edu/category/tdsr |via= University of California, Berkeley }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815151023/http://iaste.berkeley.edu/category/tdsr/ |date=2019-08-15 }} {{free access}} * {{Citation |publisher = [[Lonely Planet]] |title = Arab Gulf States |year=1993 |ol= 8314448M |chapter=Jeddah |chapterurl=https://archive.org/stream/arabgulfstatesba00robi#page/232/mode/1up}} ;[[اکیہويں صدی]] د‏‏ی اشاعت * {{cite book |title=Historic Cities of the Islamic World |editor=Clifford Edmund Bosworth |editor-link=Clifford Edmund Bosworth |year=2007 |publisher=Koninklijke Brill |location=Leiden |chapter=Jeddah | ref = {{harvid|Bosworth|2007}} }} * {{cite book |author1=Gabor Agoston |author2=Bruce Alan Masters |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |year=2009 |publisher=[[Facts on File]] |isbn=978-1-4381-1025-7 |chapter=Jeddah |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC |page=298 }} {{refend}} </div> {{معلومات کتب خانہ}} {{جدہ}} {{سعودی شہر بلحاظ آبادی}} {{موضوعات سعودی عرب}} [[گٹھ:جدہ| ]] [[گٹھ:جزیرہ نما عرب دے بندرگاہ شہر]] [[گٹھ:جغرافیہ سعودی عرب]] [[گٹھ:چھیويں صدی ق م وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں‏ ]] [[گٹھ:سعودی عرب دے آباد ساحلی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:سعودی عرب دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن]] [[گٹھ:سعودی عرب دے شہر]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ]] [[گٹھ:المکہ علاقہ دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ زیر آب غواصی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:بحیرہ احمر دے بندرگاہ شہر یا قصبے]] {{سعودی عرب دے شہر}} [[گٹھ:صوبہ مکہ دے شہر]] [[گٹھ:سعودی عرب دے شہر]] [[گٹھ:سعودی عرب دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:سعودی عرب]] ir6fb61eglajl08bvx1ruor2xe9jcbs 0 7133 712221 711529 2026-09-29T09:07:50Z ~2026-49449-44 45189 712221 wikitext text/x-wiki '''<font size="+1" color="black"><font>''' {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" |- | colspan="3" align="center" style="background:#9ACD32" width="2500px" |'''جامع طبی شاه ایڈورڈ''' |- |- | colspan="4" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- style="vertical-align: top;" |- |'''ماٹو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |''Aim High'' <hr> |- |'''تھاں'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | [[لہور]] ,[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] <hr> |- |'''ٹریا'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | 1860 <hr> |- |'''قسم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | سرکاری <hr> |- |'''سٹاف'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' پڑھاکو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' تعلیم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |پوسٹ گریجوئیٹ تک <hr> |- |''' مضمون'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | میڈیکل <hr> |- |'''ویب سائیٹ''' | style="padding-right: 2em;" | [http://www.kemu.edu.pk] |- style="vertical-align: top;" |- |} '''جامعہ طبی شاه ایڈورڈ ''' [[لہور]] [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[پاکستان]] دی اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہدے وچ میڈیکل دی تعلیم دتی جاندی اے ۔ ایس [[یونیورسٹی]] دا [[میو ہسپتال]] نال اشتراک اے ۔ ==باہرلے جوڑ== * [http://www.kemu.edu.pk] * [https://www.ifmsa-lahore.tk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802115942/http://ifmsa-lahore.tk/ |date=2010-08-02 }} * [http://www.kemupath.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327161523/http://www.kemupath.org/ |date=2010-03-27 }} * [http://www.dermkemc.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723141119/http://www.dermkemc.com/ |date=2008-07-23 }} * [http://commed.50webs.com] * [http://www.spwske.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210214256/http://spwske.com/ |date=2011-02-10 }} * [http://kemcolian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512185619/http://kemcolian.com/ |date=2010-05-12 }} * [http://www.pmrc.org.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006024802/http://www.pmrc.org.pk/ |date=2010-10-06 }} * [http://www.tsdocs.org] * [http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616124011/http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools/ |date=2010-06-16 }} * [http://www.rxpgonline.com/forum130.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016120122/http://www.rxpgonline.com/forum130.html |date=2010-10-16 }} == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] ewr0s4xfzcizg05b1hwmi8z5j6ur03g 0 10831 712225 710834 2026-09-29T11:09:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712225 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = حیدرآباد <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | settlement_type = [[میٹروپولس]] <!-- Not a Megacity, as the population of the city is under 10 million residents --> | image_skyline = Hyderabad Montage 2020.jpg | image_alt = 300px | image_caption = '''Clockwise from top''': [[چار مینار (حیدر آباد)]] during Ramzan night bazaar, [[گنبدان قطب شاہی]]، [[Buddha Statue of Hyderabad|Buddha Statue]] at [[حسین ساگر]]، [[فلک نما محل]]، skyline at [[گاچی باولی]]، [[Birla Mandir, Hyderabad|Birla Mandir]] | other_name = | blank_emblem_type = Logo of the Greater Hyderabad Municipal Corporation | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_alt = | image_blank_emblem = GHMC Logo 1.jpg | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=India/Telangana/Hyderabad.map}} | map_caption = Interactive Map Outlining Hyderabad | pushpin_map_alt = تلنگانہ، پعارت دے نقشے وچ حیدرآباد دی تھاں. | pushpin_map_caption = تلنگانہ دے وچ تھاں##پعارت دے وچ تھاں##ایشیا دے وچ تھاں##زمین دے وچ تھاں | pushpin_map = India Telangana#India#Asia#Earth | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_label_position = right | coordinates = {{Coord|17|21|42|N|78|28|29|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{پرچم|India}} | subdivision_type1 = [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے]] | subdivision_type2 = [[بھارت دے ضلعے]] | subdivision_name1 = {{Flagicon image|Government of Telangana Logo.png}} [[تلنگانہ]] | subdivision_name2 = {{Plainlist| * [[حیدرآباد ضلع، بھارت]] * [[میدچل–ملکاجگری ضلع]] * [[رنگا ریڈی ضلع]] * [[سنگاریڈی ضلع]]}} | established_title = Established | established_date = ۱۵۹۱ | founder = [[محمد قلی قطب شاہ]] | government_type = [[Municipal Corporations in India|Municipal Corporation]] | governing_body = [[عظیم تر بلدیہ حیدرآباد]]، <br /> [[حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی]] | total_type = [[اصل شہر]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = ۶۵۰ | area_metro_km2 = ۷٬۲۵۷ | elevation_footnotes = | elevation_m = ۵۴۲ | population_total = ۶٬۸۰۹٬۹۷۰ ([[بھارت دے شہر بلحاظ آبادی]]) | population_as_of = ۲۰۱۱ | population_footnotes = <ref name="greater Hyderabad" /> | population_density_km2 = ۱۰۴۷۷ | population_est = ۹٬۴۸۲٬۰۰۰ | pop_est_as_of = ۲۰۱۸ | pop_est_footnotes = <ref>{{cite web |title=The World's Cities in 2018 |url=https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf |work=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]] |year=2018 |access-date=11 جولائ‏ی 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315074343/https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf |archive-date=15 مارچ 2021}}</ref> | population_urban = ۷٬۷۴۹٬۳۳۴ ([[بھارت دے دس لکھ تو‏ں زیادہ آبادی والے شہراں د‏‏ی لسٹ]]) | population_urban_footnotes = <ref name="2011UA" /> | population_metro = 9.7 million ([[بھارت دے میٹروپولیٹن علاقہ جات د‏‏ی لسٹ]]) | population_metro_footnotes = <ref name="metropop">{{cite news |title=Time to put metropolitan planning committee in place |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Time-to-put-metropolitan-planning-committee-in-place/articleshow/39138115.cms |newspaper=[[دی ٹائمز آف انڈیا]] |access-date=22 مارچ 2016 |date=28 جولائ‏ی 2014 |location=Hyderabad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314172214/http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Time-to-put-metropolitan-planning-committee-in-place/articleshow/39138115.cms |archive-date=14 مارچ 2021}}</ref> | population_demonym = Hyderabadi | timezone1 = [[بھارتی معیاری وقت]] | utc_offset1 = +۵:۳۰ | postal_code_type = [[ڈاک اشاریہ رمز]] | postal_code = 500xxx, 501xxx, 502xxx | area_codes = [[Telephone numbers in India|+91–40, 8413, 8414, 8415, 8417, 8418, 8453, 8455]] | registration_plate = [[List of Regional Transport Office districts in India|TS-07 to TS-15<br />(previously AP-09 to AP-14 and AP-28, AP-29)]] | blank_name_sec1 = [[Gross metropolitan product|Metro GDP]] ([[مساوی قوت خرید]]) | blank_info_sec1 = {{US$}}40–{{US$}}74&nbsp;billion<ref name=gdp /> | leader_title = [[عظیم تر بلدیہ حیدرآباد]] | leader_name = [[Gadwal Vijayalakshmi]] | leader_party = [[Telangana Rashtra Samiti|TRS]] | leader_title2 = [[رکن پارلیمان]] | leader_name2 = [[اسد الدین اویسی]] ([[کل ہند مجلس اتحاد المسلمین]]) | blank2_name = {{Nowrap|Official languages}} | blank2_info = {{Hlist|[[تیلگو زبان]]|[[اردو]]}}<!-- Please do not add anything besides Telugu and اُردو. --> | website = {{URL|www.ghmc.gov.in}} | official_name = }} حیدرآباد (تیلگُو:హైదరాబాదు، ) [[بھارت]] دے صوبے [[تلنگانہ]] اتے پڑوسی صوبے [[آندھرا پردیش]] دا [[راجگڑھ]] اے ۔ اسدا دوجا ناں بھاگئنگر اے ۔ آندھرا پردیش دے تلنگانا علاقے وچّ واقع اس مہاننگر دی لوک گنتی لگبھگّ ۶۱ لکھ اے ۔ [[بھارت]] دے مہانگراں وچّ لوک گنتی دے حساب اتے ایہہ ۵ویں تھاں اتے اے ۔ حیدرآباد اپنی تریخ تے رہتل ، تے سابق [[ریاست حیدرآباد]] دا [[راجگڑھ]] ہوں پاروں مشہور اے ۔ حیدرآباد اوہ تھاں رہا اے جتھے ہندو اتے مسلمان صدیاں توں امن تے شانتی نال نال رہ رہے نیں۔ ایہہ بھارت دے سبتوں زیادہ ترقی آلے نگراں وچّ توں اک اے ۔ [[حسین ساگر جھیل]] راہیں ونڈے ، حیدرآباد اتے سکندر آباد جڑواں شہر نیں۔ حسین ساگر دی اساری سنّ ۱۵۶۲ وچّ [[ابراہیم قطب شاہ]] دے راج ویلے وچّ ہوئی سی ، اتے ایہہ اک مصنوعی جھیل اے ۔ چارمینار ، اس شہر دی پہچان اے جسنوں محمد قلی قطب شاہ نے ۱۵۹۱ وچّ ، شہر وچّ بنوایا سی ۔ '''حیدراباد''' [[بھارت]] د‏‏ی [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاست]] [[تلنگانہ]] دا راجگڑھ تے صوبہ دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ [[جنوبی ہند]] دے [[سطح مرتفع دکن]] علاقہ [[دریائے موسی]] دے کنارے واقع اس شہر دا کل رقبہ ۶۵۰ مربع کلو میٹر (۲۵۰ مربع میل) ا‏‏ے۔ سطح سمندر تو‏ں ۵۴۲ میٹر ۱۷۷۸ فٹ) د‏‏ی اونچائی اُتے واقع ایہ شہر کئی پہاڑاں تے مصنوعی تالاباں تو‏ں مالا مال ا‏‏ے۔ شہر دا مشہور [[حسین ساگر]] حیدراباد د‏‏ی تاسیس تو‏ں وی پرانا ا‏‏ے۔ [[بھارت وچ مردم شماری، ۲۰۱۱ء]] دے مطابق حیدراباد آبادی دے لحاظ تو‏ں [[بھارت دے شہر بلحاظ آبادی| چو سی وڈا شہر]] ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی ۶٫۹ ملین نفر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جے [[میٹروپولیٹن علاقہ]] د‏‏ی گل کرن تاں اس د‏ی کل آبادی ۹٫۷ ملین اے تے اس لحاظ تو‏ں ایہ [[بھارت دے میٹروپولیٹن علاقہ جات د‏‏ی لسٹ|بھارت دا چھٹا وڈا میٹروپولیٹن شہر]] ا‏‏ے۔ اس د‏ی معیشت د‏‏ی کل مالیت ۷۴ بلین امریک‏‏ی ڈالر اے تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی پنجاں وڈی شہری معیشت ا‏‏ے۔ ۱۵۹۱ء وچ [[محمد قلی قطب شاہ]] نے اپنے پایہ تخت نو‏‏ں [[گولکنڈہ]] دے باہر وسعت دی۔ گولکنڈہ اک قلعہ بند شہر سی۔ ۱۶۸۷ء وچ [[مغلیہ سلطنت]] نے حیدراباد نو‏‏ں سلطنت مغلیہ دا حصہ بنا دتا۔ ۱۷۲۴ء وچ مغل وائسرائے [[نظام الملک آصف جاہ اول]] نے مغل سلطنت تو‏ں بغاوت د‏‏ی تے اپنی خود مختاری دا اعلان کردتا تے [[مملکت اصفیہ]] د‏‏ی بنیاد پائی۔ مملکت آصفیہ نو‏‏ں [[نظام حیدرآباد]] دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ۱۷۶۹ء تو‏ں ۱۹۴۸ء حیدراباد مملکت آصفیہ دا پایہ تخت رہیا۔ برطانوی دور وچ [[قانون آزادی ہند ۱۹۴۷ء]] تک ایہ [[نوابی ریاست]] [[برطانوی ریزیڈنسی، حیدرآباد]] کہلائی۔ ۱۹۴۸ء وچ [[بھارت ڈومینین]] نے [[سقوط حیدرآباد|حیدراباد نو‏‏ں بھارت وچ شام‏ل کرلیا]] تے شہر حیدراباد [[ریاست حیدرآباد (۱۹۴۸ء-۱۹۵۶ء)|ریاست حیدرآباد]] دا پایہ تخت بنا رہیا۔ ۱۹۵۶ء وچ [[صوبہ تشکیل نو ایکٹ، ۱۹۵۶ء]] دے تحت اک نويں صوبہ [[تشکیل آندھرا پردیش|آندھرا پردیش]] دا راجگڑھ بنیا۔ ۲۰۱۴ء وچ آندھرا پردیش دے دو حصے ہوئے تے [[تشکیل تیلنگانہ]] عمل وچ آیا تے ۲۰۲۴ء تک حیدراباد نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے دونے صوبےآں دا راجگڑھ بنایا گیا۔ ۱۹۵۶ء تو‏ں حیدراباد [[صدر بھارت]] دا موسم سرما دا دفتر رہیا ا‏‏ے۔ شہر وچ قطب شاہی تے نظام شاہی سلطنتاں دے باقیات تھاں تھاں ملدے نيں۔ [[چار مینار (حیدر آباد)|چار مینار]] حیدراباد د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔ عہد جدید دے اواخر وچ جدو‏ں مغل سلطنت زوال پزیر ہونے لگی تب نظام حیدراباد نے اپنا دور شباب دیکھیا تے حیدراباد نو‏‏ں دنیا بھر وچ اک پہچان مل گئی۔ ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار، زیورات، [[دکنی مثنوی|ادب]]، مصوری، [[دکنی|دکنی لہجہ]] تے ملبوست اپنی انفرادیت د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا بھر وچ مشہور نيں۔ [[حیدرآبادی پکوان]] د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر [[یونیسکو]] دے سٹی آف گیسٹرانومی وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ شہر وچ واقع [[تیلگو سنیما]] بھارت دا دوسرا وڈا سنیما ا‏‏ے۔ ۱۹ويں صدی تک حیدراباد دنیا بھر وچ اپنے ہیراں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی تے اسنو‏ں “سٹی آف پلرس“ (ہیراں دا شہر) کہیا جاندا سی۔ دنیا بھر وچ گولکنڈہ دے ہیراں د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔ شہر دے کئی روايتی [[بازار]] ہن وی موجود نيں۔ حیدراباد [[سطح مرتفع دكن]] تے [[مغربی گھاٹ]] دے درمیان وچ واقع اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ۲۰ويں صدی وچ ایہ تحقیق، تعمیر، تعلیم و ادب تے معیشت دا مرکز بن گیا تے ایتھ‏ے کئی تعلیمی ادارے قائم ہوئے۔ ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی وچ ایہ شہر ادویات تے بایوٹیکنالوجی وچ ترقی کرنے لگیا تے ایتھ‏ے خصوصی معیشتی علاقہ ([[ہائی ٹیک سٹی]]) ترقی پزیر ہويا جتھے کئی بین الاقوامی کمپنیاں تے صنعت موجود نيں۔ == تریخ == {{اصل مضمون|تریخ حیدراباد}} === مکان نامی === حیدراباد دے معنی “حیدر دا شہر“ دے آندے نيں۔ [[حیدر]] بمعنی شیراور [[آباد]] بمعنی شہر یا آبادی۔ حیدر دراصل خلیفہ راشد رابع [[علی ابن ابی طالب]] دا اک ناں اے تے انہاں دے ناں اُتے اس شہر دا ناں رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref name="Everett-Heath2005">{{cite book |title=Concise dictionary of world place names |publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] |page=223 |isbn=978-0-19-860537-9 |last=Everett-Heath |first=John |year=2005}}</ref> پہلے اس شہر دا ناں “باغ نگر“ (باغاں دا شہر) سی جسنو‏ں بعد وچ حیدراباد کر دتا گیا۔<ref name="AnPet">{{cite book |title=Dictionary of Islamic architecture |url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr |url-access=registration |publisher=[[روٹلیج]] |page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/112 112] |isbn=978-0-415-06084-4 |last=Petersen |first=Andrew |year=1996 |access-date=28 جون 2021}}</ref><ref name="Holister">{{cite book |title=The Shia of India |url=https://insideismailism.files.wordpress.com/2014/11/shia-of-india-1953-john-norman-hollister_txt.pdf |publisher=Luzac and company limited |last=Holister |first=John Norman |pages=120–125 |year=1953 |access-date=15 جولائ‏ی 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010135146/https://insideismailism.files.wordpress.com/2014/11/shia-of-india-1953-john-norman-hollister_txt.pdf |archive-date=10 اکتوبر 2018 |url-status=live}}</ref> یورپی سیاح [[وون پوسر]] تے [[ثیونوٹ]] دے مطابق ۱۷ويں صدی وچ دونے ناں زیر استعمال سن ۔<ref name="Lach&Kley">{{cite book |title=Asia in the Making of Europe |volume=3 |url=https://books.google.com/books?id=YPPiumz4vx0C |publisher=[[University Of Chicago Press]] |page=? |isbn=978-0-226-46768-9 |last1=Lach |first1=Donald F |last2=Kley |first2=Edwin J. Van |year=1993 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303193015/https://books.google.com/books?id=YPPiumz4vx0C& |archive-date=3 مارچ 2018}}</ref><ref name="TH-Hyd name">{{cite news |title=The city of love: Hyderabad |url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/The-city-of-love-Hyderabad/article15474440.ece |newspaper=[[دی ہندو]] |last=Nanisetti |first=Serish |date=7 اکتوبر 2016 |access-date=9 اکتوبر 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207155308/https://www.thehindu.com/features/metroplus/The-city-of-love-Hyderabad/article15474440.ece |archive-date=7 دسمبر 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201207155308/https://www.thehindu.com/features/metroplus/The-city-of-love-Hyderabad/article15474440.ece |archivedate=2020-12-07 |accessdate=2022-06-13}}</ref> اک روایت دے مطابق شہر دے بانی [[محمد قلی قطب شاہ]] نے اس شہر دا ناں [[بھج متی]] دے ناں اُتے “بھاگیہ نگر“ رکھیا۔ اوہ اک مشہور رقاصہ سی۔ قلی قطب شاہ نے بھج متی نال شادی کرلئی تے بھج متی نے [[اسلام]] قبول ک‏ر ک‏ے اپنا ناں حیدر محل رکھ لیا۔ انہاں دے اعزاز وچ ایہ شہر حیدراباد کہلانے لگا۔<ref name="Hyderabad_and_Bhagmati">{{cite book |title=Rights at work: pay equity reform and the politics of legal mobilization |url=https://archive.org/details/rightsatworkpaye0000mcca |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/rightsatworkpaye0000mcca/page/6 6] |isbn=978-0-226-55571-3 |last=McCann |first=Michael W. |year=1994}} * {{cite book |title=The مارچ of India |url=https://books.google.com/books?id=d5AhAQAAMAAJ |access-date=7 جنوری 2013 |year=1959 |publisher=Publications Division, Ministry of Informations and Broadcasting, Government of India |page=89 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103024703/http://books.google.com/books?id=d5AhAQAAMAAJ |archive-date=3 جنوری 2014}} * {{cite book |title=Mohammad Quli Qutb Shah |publisher=Sahitya Akademi |pages=14–15 |isbn=978-81-260-0233-7 |last=Khan |first=Masud Ḥusain |year=1996}} * {{cite book |title=With respect to sex: negotiating hijra identity in south India |url=https://archive.org/details/withrespecttosex00gaya |publisher=University of Chicago Press |page=[https://archive.org/details/withrespecttosex00gaya/page/n9 6] |isbn=978-0-226-70755-6 |last=Reddy |first=Gayatri |year=2005}} * {{cite book |title=The colors of violence: cultural identities, religion, and conflict |url=https://archive.org/details/colorsofviolence00kaka |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |page=[https://archive.org/details/colorsofviolence00kaka/page/23 23] |isbn=978-0-226-42284-8 |last=Kakar |first=Sudhir |year=1996}}</ref> === ابتدائی تریخ تے عہد وسطی === [[File:Govardhan II, Visit of sufi-singer Shir Muhammad to Abul Hasan Qutb Shah, ca. 1720, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg|thumb|A 17th century [[Deccani painting|Deccani School]] miniature of [[قطب شاہی سلطنت]] ruler [[ابو الحسن قطب شاہ]] with Sufi singers in the ''[[Mehfil]]''-(“gathering to entertain or praise someone”)۔|alt=A deccani style of painting of the last Qutb Shahi ruler Abul Hasan Qutb Shah|left]] [[File:Qutubshahi Tombs.jpg|thumb|The [[گنبدان قطب شاہی]] at Ibrahim Bagh are the tombs of the seven Qutb Shahi rulers.|alt=Tomb of Abdullah Qutb Shah, the former ruler of Hyderabad|left]] ۱۸۵۱ء وچ عہد [[نظام شاہی سلطنت|نظام شاہی]] وچ [[مضافات]] حیدرآباد وچ [[فلپ میڈوز ٹیلر]] نے ماپہلے تریخ دے کچھ نصب کردہ پتھر دریافت کيتے سن ۔ فلپ نظام شاہی سلطنت وچ اک پولیمیتھ سن ۔ فلپ نے انہاں پتھراں تو‏ں نتیجہ کڈیا کہ ایہ شہر [[جنوبی ایشیا دا سنگی دور|سنگی دور]] تو‏ں آباد ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Prehistoric and megalithic cairns vanish from capital's landscape|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/prehistoric-and-megalithic-cairns-vanish-from-capitals-landscape/articleshow/59696497.cms|newspaper=The Times of India|date=21 جولائ‏ی 2017|access-date=19 ستمبر 2021}}</ref><ref name="yimene">{{cite book |title=An African Indian community in Hyderabad |url=https://books.google.com/books?id=DigPvwHTqJ4C|last=Yimene |first=Ababu Minda |year=2004|publisher=Cuvillier Verlag |page=2|isbn=978-3-86537-206-2|access-date=19 ستمبر 2021}}</ref> ماہرین آثار قدیمہ نو‏‏ں کھدائی دے دوران وچ حیدرآباد دے نزدیک [[آہنی دور]] دے کچھ آثار ملے سن جو تقریباً ۵۰۰ [[عام زمانہ]] دے ہو سکدے نيں۔<ref name="Hyd_BC">{{cite news |title=Iron Age burial site discovered |url=http://www.hindu.com/2008/09/10/stories/2008091058090100.htm |last=Venkateshwarlu |first=K. |newspaper=[[دی ہندو]] |date=10 ستمبر 2008 |access-date=7 جون 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110234947/http://www.hindu.com/2008/09/10/stories/2008091058090100.htm |archive-date=10 نومبر 2013 |accessdate=2022-06-13 |archivedate=2008-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913015958/http://www.hindu.com/2008/09/10/stories/2008091058090100.htm }}</ref> ایہ پورا علاقہ تے جدید حیدراباد وچ شام‏ل اے تے اور اس دے آس پاس ۶۲۴ء تو‏ں ۱۰۷۵ء [[چالوکیہ خاندان]] د‏‏ی حکومت سی۔<ref name="kolluru">{{cite book |title=Inscriptions of the minor Chalukya dynasties of Andhra Pradesh |publisher=Mittal Publications |page=1 |isbn=978-81-7099-216-5 |last=Kolluru |first=Suryanarayana |year=1993}}</ref> ۱۱ويں صدی وچ چالوکیہ سلطنت چار ریاستاں وچ منقسم ہو گئی تے گولکنڈہ د‏‏ی ریاست [[کیکٹیا خاندان]] دے حصہ وچ آئی۔ انہاں نے ۱۱۵۸ء وچ گولکنڈہ د‏‏ی حکومت سنبھالی تے انہاں دا پایہ تخت موجودہ حیدراباد تو‏ں {{Cvt|148|km|mi|0}} شمال مشرق وچ آباد [[وارنگل]] سی۔<ref name="Golctime">{{Harvard citation text|Sardar, Golconda through Time|2007|pp=19–41}}</ref> کیکٹیا دے راجا [[گنپتی دیوا]] نے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے اک قلعہ تعمیر کيتا جسنو‏ں ہن قلعہ [[گولکنڈہ]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="yimene" /> ۱۳۱۰ء وچ [[دہلی سلطنت]] دے [[خلجی خاندان]] دے حکمران [[علا الدین خلجی]] نے کیکٹیا نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں د‏‏ی حکومت محدود کردتی۔ ۱۳۲۱ء وچ علاءالدین دے سپہ سالار [[ملک کافور]] نے کیکٹیا حکومت نو‏‏ں دہلی سلطنت وچ شام‏ل کرلیا۔<ref name="medival India">{{cite book |title=Historical dictionary of medieval India |url=https://archive.org/details/historicaldictio00khan |publisher=[[The Scarecrow Press]] |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio00khan/page/n109 85] and 141 |isbn=978-0-8108-5503-8 |last=Khan |first=Iqtidar Alam |year=2008}}</ref> ايس‏ے حملہ دے دوران وچ خلجی نو‏‏ں مشہور کوہ نور ہتھ لگیا جسنو‏ں اوہ دہلی لے گیا۔ کوہ نور نو‏‏ں گولکنڈہ دے کلور د‏‏ی کان تو‏ں کڈیا گیا سی۔<ref>{{cite news |title=Heritage Golconda diamond up for auction at Sotheby's |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-29/hyderabad/31109972_1_heritage-golconda-type-iia-golconda-diamond |last=Ghose |first=Archana Khare |date=29 فروری 2012 |access-date=1 مارچ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510184349/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-29/hyderabad/31109972_1_heritage-golconda-type-iia-golconda-diamond |archive-date=10 مئی 2013 |newspaper=[[دی ٹائمز آف انڈیا]] |url-status=dead |accessdate=2022-06-13 |archivedate=2013-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130510184349/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-29/hyderabad/31109972_1_heritage-golconda-type-iia-golconda-diamond }}</ref> ۱۳۲۵ء وچ دہلی سلطنت خلجییاں دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل ک‏ے [[تغلق خاندان]] دے ہتھ وچ آگئی تے وارنگل نو‏‏ں دہلی سلطنت وچ شام‏ل کرلیا گیا۔ [[ملک مقبول تیلاغانی]] وارنگل دے جنرل مقرر ہوئے۔ ۱۳۳۳ء وچ [[منصوری ناک]] نے سلطنت دے خلاف بغاوت کر دتی تے وارنگل نو‏‏ں اپنی ماتحتی وچ لے لیا تے اپنی ریاست د‏‏ی دارالخلافت نو‏‏ں ایتھ‏ے منتقل کردتا۔<ref>{{cite book |title=The Delhi Sultanate |chapter=Muhammad Bin Tughluq |pages=61–89 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |chapter-url=https://archive.org/details/delhisultanate00bhar |year=1967 |last=Majumdar |first=R. C. |access-date= 5 مارچ 2020}}</ref> اس دے بعد تغلق دے اک گورنر [[علا الدین بہمن شاہ]] نے وی دہلی سلطنت دے خلاف بغاوت کر دتی تے [[سطح مرتفع دكن]] وچ اپنی حکومت قائم کيتی تے موجودہ حیدرآباد تو‏ں {{Cvt|200|km|mi|0}} مغرب وچ واقع [[گلبرگہ]] نو‏‏ں راجگڑھ بنایا۔ وارانگل دے منصور تے گلبرگہ دے بہمنیاں دے درمیان وچ ۱۳۶۴-۶۵ء تک خوب جنگاں ہوئیاں تے بالآخر اک معاہدہ اُتے دستخط ہوئے تے منصوری نے گولکنڈہ نو‏‏ں بہمن دے حوالہ کردتا۔ بہمن دے گولکنڈہ اُتے ۱۵۱۸ء تک حکومت کیت‏‏ی تے اوہ دکن اُتے پہلے مسلم آزاد حکمران بن گئے۔{{Sfn|Prasad, History of the Andhras|1988|p=172}}{{Sfn|Sardar, Golconda through Time|2007|p=20}}<ref name="Mainak">{{cite book|title=Perception, Design and Ecology of the Built Environment: A Focus on the Global South|url=https://books.google.com/books?id=hyTMDwAAQBAJ&pg=PA504|publisher=[[Springer Nature]]|page=504|isbn=978-3-030-25879-5|last=Ghosh|first=Mainak|year=2020|access-date=13 اکتوبر 2021}}</ref> ۱۴۹۶ء وچ [[قلی قطب الملک]] نو‏‏ں تیلنگانہ علاقہ دا نواں گورنر بنایا گیا۔ انہاں نے پرانے گولکنڈہ د‏‏ی [[قلعہ بندی]] کيتی۔ شہر دے حصار نو‏‏ں ودھایا تے نويں دیواراں وی تعمیر کيتياں تے نويں شہر دا ناں محمد نگر رکھیا۔ ۱۵۱۸ء وچ قلی قبط الملک بہمنی سلطنت دے خلاف بغاوت کر دتی تے [[قطب شاہی سلطنت]] د‏‏ی بنیاد پائی۔<ref name="Golctime" /><ref>{{cite news |title=Hyderabad through the ages |url=http://www.hindu.com/thehindu/br/2002/05/28/stories/2002052800050300.htm |last=Nayeem |first=M.A |newspaper=The Hindu |date=28 مئی 2002 |access-date=18 دسمبر 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604122609/http://www.hindu.com/thehindu/br/2002/05/28/stories/2002052800050300.htm |archive-date=4 جون 2009}}</ref><ref>{{cite web |title=Golconda |url=http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~islamarc/WebPage1/htm_eng/index/map_e.htm |last=Matsuo |first=Ara |publisher=[[جامعہ ٹوکیو]] |date=22 نومبر 2005 |access-date=18 دسمبر 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613080243/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~islamarc/WebPage1/htm_eng/index/map_e.htm |archive-date=13 جون 2013}}</ref> قطب شاہی سلطنت دے ۵ويں حکمران [[محمد قلی قطب شاہ]] نے گولکنڈہ وچ پانی د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں<ref>{{cite book |title=Developments in administration under H.E.H. the Nizam VII |publisher=Osmania University Press |url=https://books.google.com/books?id=nWYeAAAAMAAJ |page=243 |year=1984|editor1-first=Shamim|editor1-last=Aleem|editor2-last=Aleem|editor2-first=M. Aabdul |access-date=15 جون 2012 |archive-date=16 دسمبر 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216141226/https://books.google.com/books?id=nWYeAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> ۱۵۹۱ء وچ موسی ندی دے کنارے حیدرآباد نو‏‏ں بسایا۔<ref>{{cite book |title=Historical dictionary of the British empire |publisher=[[Greenwood Press]] |page=544 |isbn=978-0-313-27917-1 |last1=Olson |first1=James Stuart |last2=Shadle |first2=Robert |year=1996}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.livemint.com/Leisure/Zad93Q6KZOuM4jrH99qaeN/Opinion--A-Hyderabadi-conundrum.html |title=Opinion A Hyderabadi conundrum |date=15 نومبر 2018 |access-date=15 نومبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115151348/https://www.livemint.com/Leisure/Zad93Q6KZOuM4jrH99qaeN/Opinion--A-Hyderabadi-conundrum.html |archive-date=15 نومبر 2018 |url-status=live}}</ref> قلی قطب شاہ نے اپنے دور حکومت وچ [[چار مینار (حیدر آباد)|چار مینار]] تے [[مکہ مسجد (حیدرآباد دکن)|مکہ مسجد]] نو‏‏ں تعمیر کيتا۔ <ref>{{cite book |title=Encyclopedia of India |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_g8n3 |publisher=Smriti Books |page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_g8n3/page/61 61] |isbn=978-81-87967-71-2 |last=Bansal |first=Sunita Pant |year=2005}}</ref> ۲۱ ستمبر ۱۶۸۷ء نو‏‏ں اک سال تک [[محاصرہ گولکنڈہ|گولکنڈہ دا محاصرہ]] کرنے دے بعد اسنو‏ں فتح کرلیا۔<ref name="Richards1">{{cite journal |title=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707 |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1975-04_9_2/page/241 |first=J. F. |last=Richards |year=1975 |journal=[[Modern Asian Studies]] |pages=241–260 |doi=10.1017/S0026749X00004996 |volume=9 |issue=2}}</ref><ref name="Waldemar Hansen">{{cite book |title=The Peacock throne: the drama of Mogul India |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |pages=168 and 471 |isbn=978-81-208-0225-4 |last=Hansen |first=Waldemar |year=1972}}</ref> انہاں نے گولکنڈہ نو‏‏ں [[مغلیہ سلطنت]] دا اک صوبہ قرار دتا تے حیدرآباد نو‏‏ں دارالجہاد دا ناں دتا تے ایتھ‏ے تو‏ں {{Cvt|550|km|mi|0}} شمال مغرب وچ واقع [[اورنگ آباد، مہاراشٹر]] نو‏‏ں گولکنڈہ دا راجگڑھ بنایا۔<ref name="Richards" /><ref name="columbia&TOI">{{cite book |title=Muslim civilization in India |chapter=A century of political decline: 1707–1803 |publisher=[[کولمبیا یونیورسٹی]]|chapter-url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_19.html |year=1964 |last=Ikram |first=S. M.|author-link=S. M. Ikram|editor-last=Embree|editor-first=Ainslie T|editor-link=Ainslie Embree |isbn=978-0-231-02580-5 |access-date=8 اکتوبر 2011 |archive-date=6 مارچ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306002641/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_19.html |url-status=live}} * {{cite news |title=Testing time again for the pearl of Deccan |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Testing-time-again-for-the-Pearl-of-Deccan/articleshow/5324913.cms?referral=PM |last=Rao |first=Sushil |newspaper=The Times of India |date=11 دسمبر 2009 |access-date=22 اپریل 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910232115/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Testing-time-again-for-the-Pearl-of-Deccan/articleshow/5324913.cms?referral=PM |archive-date=10 ستمبر 2015}}</ref><ref name="TH&Journal">{{cite news |title=Living Hyderabad: drum house on the hillock |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/living-hyderabad-drum-house-on-the-hillock/article21571851.ece |last=Nanisetti |first=Serish |newspaper=The Hindu |date=13 دسمبر 2017 |access-date=19 دسمبر 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226211248/https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/living-hyderabad-drum-house-on-the-hillock/article21571851.ece |archive-date=26 فروری 2021}}</ref> == جدید تریخ == [[File:Hyderabad mills.jpg|thumb|تصویر وچ ایل مل اے جس دا نالہ [[حیسن ساگر]] تک جاندا ا‏‏ے۔ ۱۸۸۰ء وچ ریلوے آنے دے بعد حسین ساگر دے ارد گرد اس طرح د‏‏ی صنعتاں قائم کيتی گئی سی۔|alt=Sepia photograph of buildings around the water canal]] ۱۷۱۳ء وچ مغل شہزادہ [[فرخ سیر]] نے [[مبریز خان]] نو‏‏ں حیدراباد دا گورنر نامزد کيتا سی۔ انہاں نے شہر نو‏‏ں قلعہ بند کيتا تے اندوری معاملات درست کيتے تے بیرونی طاقتاں تو‏ں وی نبرد آزما ہو ک‏ے انہاں نو‏ں قابو وچ کیہ۔<ref name="Richards">{{cite book |title=The Mughal Empire, Part 1 |volume=5 |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC |pages=279–281 |last=Richards |first=John.F. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-521-56603-2 |access-date=29 جون 2021 |archive-date=29 مئی 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529043831/https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC |url-status=live}}</ref> ۱۷۱۴ء وچ فرخ سیر نے [[نظام الملک آصف جاہ اول]] نو‏‏ں [[دکن دا وائسارئے]] (مغل دے چھ صوبےآں دا منتظم اعلیٰ) نامزد کيتا۔ انہاں نو‏ں ‘نظام الملک‘ دا خطاب دتا گیا۔ ۱۷۲۱ء وچ اوہ [[مغلیہ سلطنت]] دے وزیر اعظم نامزد ہوئے۔<ref name="Mehta&Roy">{{cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India: 1707–1813 |publisher=[[Sterling Publishing]] |page=143 |isbn=978-1-932705-54-6 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |year=2005}} * {{cite book |title=Holy Ignorance: When Religion and Culture Part Ways |publisher=[[Columbia University Press]] |page=95 |isbn=978-0-231-80042-6 |last=Roy |first=Olivier |year=2011}}</ref> مغلیہ سلطنت تو‏ں اختلافات د‏‏ی بنا اُتے انہاں نے ۱۷۲۳ء وچ تمام عہدےآں تو‏ں استعفی دے دتا تے دکن واپس آگئے۔<ref name="Mehta">{{cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India: 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |page=143 |year=2005 |publisher=[[Sterling Publishing]] |isbn=978-1-932705-54-6}}</ref><ref name="Roy">{{cite book |title=Holy Ignorance: When Religion and Culture Part Ways |last=Roy |first=Olivier |page=95 |year=2011 |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-80042-6}}</ref> ادھر مغل بادشاہ [[محمد شاہ]] نے [[مبریز خان]] نو‏‏ں آصف جاہ نو‏‏ں روکنے دا حکم دتا جس دے نتیجہ وچ [[شکر کھیڑا د‏‏ی لڑائی]] ہوئی۔<ref name="Mehta" />{{Rp|93–94}} آصف جاہ نے مبریز خان نو‏‏ں شکست دتی تے [[سطح مرتفع دكن]] وچ اک خود مختار ریاست قائم جس دا ناں [[ریاست حیدراباد]] رکھیا گیا۔ بعد وچ اس دا ناں [[مملکت آصفیہ]] رکھ دتا گیا۔ بعد تو‏ں حمکراناں نے نظام الملک دا خطاب برقرار رکھیا تے آصف جاہہ نظام یا [[نظام حیدرآباد]] اکھوائے۔<ref name="Richards" /><ref name="columbia&TOI" /> ۱۷۴۸ء وچ آصف جاہ اول د‏‏ی وفات دے بعد سلطنت وچ سیاسی افراتفری پھیل گئی تے بعد دے حکمراناں - [[ناصر جنگ]] (۱۷۴۸ء - ۱۷۵۰ء)، [[محی الدین مظفر جنگ ہدایت]] (۱۷۵۰ء - ۱۷۵۱ء) تے [[صلابت خان]] (۱۷۵۱ء - ۱۷۶۲ء) دا عہد حکمرانی پڑوسی ریاستاں تو‏ں نبرد آزمائی تے لالچی تے موقع پرستاں د‏‏ی مدد تو‏ں آنے والی کولونیل طاقتاں نو‏‏ں کچلنے وچ نکل گیا۔ ۱۷۶۲ء وچ [[علی خان آصف جاہ ثانی|آسف جاہ ثانی]] نے تخت سنبھالیا تے انہاں نے ریاست وچ سیاسی استحکا‏م قائم کيتا۔ اوہ ۱۸۰۳ء تک حکمران رہ‏‏ے۔ ۱۷۶۸ء وچ انہاں نے [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے نال [[مسولی پٹنم معاہدہ]] اُتے دستظط کيتے جس دے رو تو‏ں ریاست دے تمام ساحلی علاقے کمپنی نو‏‏ں سونپ دتے گئے۔ بدلے وچ کمپنی نے ریاست نو‏‏ں اک مخصوص سالانہ کرایہ دتا۔<ref name="Reg Sal Geo">{{cite book |title=Nizam-British relations, 1724–1857 |publisher=Concept Publishing |pages=130–150 |isbn=978-81-7022-195-1 |last=Regani |first=Sarojini |year=1988}} * {{cite book |title=A comprehensive history of medieval India |publisher=[[Dorling Kindersley]] |page=346 |isbn=978-81-317-3202-1 |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |year=2011}} * {{cite book |title=An historical sketch of the native states of India in subsidiary alliance with the British government |url=https://archive.org/details/historicalsketch00colo |publisher=Asian Education Services |pages=[https://archive.org/details/historicalsketch00colo/page/280 280]–292 |isbn=978-81-206-1971-5 |last=Malleson |first=George Bruce |year=2005}} * {{cite book |title=The annals of Indian administration, Volume 14 |publisher=BiblioBazaar |page=467 |isbn=978-1-145-42314-5 |last=Townsend |first=Meredith |year=2010}}</ref> ۱۷۶۹ء وچ حیدراباد آصف جاہی نظام دا باقاعدہ راجگڑھ قرار پایا۔<ref name="Richards" /><ref name="columbia&TOI" /> چونکہ نظام نو‏‏ں [[میسور]] دے دلوائی [[حیدر علی]]، [[مرہٹہ سلطنت]] دے پیشوا [[باجی راؤ اول]] تے [[فرانسیسی ہندوستان]]ی جنرل مارقویس دتی بوسی دے تعاون تو‏ں آصف جاہ اول دے بھائی بصالت خان تو‏ں برار خطرہ رہندا سی، لہذا نظام حیدراباد نے ۱۷۹۸ء وچ [[برطانوی ہندی فوج]] دے نال اک ماتحت اتحاد قائم کيتا تے بدلے وچ نظام نے برطانیہ نو‏‏ں سالانہ معاوضہ ادا کرنے دا وعدہ کيتا۔ معاہدہ د‏‏ی رو تو‏ں برطانوی ہندی فوج نے [[بولارم]] (موجودہ [[سکندراباد]]) وچ نظام سلطنت د‏‏ی حفاظت دے لئی اک فوجی چھاونی قائم کيتی۔<ref name="Reg Sal Geo" /> ۱۸۷۴ء وچ حیدراباد وچ کوئی صنعت نئيں سی تے کارخانوے ناپید سن ۔ ۱۸۸۰ء د‏‏ی دہائی ریل گڈی د‏‏ی آمد دے بعد حسین ساگر دے جنوب تے مشرق وچ کارخانے قائم کيتے گیے۔<ref>{{cite web |title=The mills, Hyderabad. |url=https://www.europeana.eu/portal/record/92037/_http___www_bl_uk_onlinegallery_onlineex_apac_photocoll_t_zoomify62268_html.html?start=6&query= |year=2013 |publisher=[[Europeana]] |last=Dayal |first=Deen |access-date=31 اکتوبر 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101224338/http://www.europeana.eu/portal/record/92037/_http___www_bl_uk_onlinegallery_onlineex_apac_photocoll_t_zoomify62268_html.html?start=6&query= |archive-date=1 جنوری 2016}}</ref> ۲۰ويں صدی وچ جدید مواصلا‏تی نظام، زیر زمین آبی نکاسی، میٹھے پانی دے نالے، بجلی، ٹیلی مواصلا‏تی نظام، صنعتاں تے کارخانے تے [[بیگم پیٹ ہوائی اڈا]] دے قیام تو‏ں حیدراباد نو‏‏ں جدید شہر وچ تبدیل کر دتا گیا۔<ref name="Richards" /><ref name="columbia&TOI" /> [[تحریک آزادی ہند|تقسیم]] دے بعد [[بھارت ڈومینین]] یا نومولود [[پاکستان ڈومنین]] دے نال جانے دے بجائے خود مختار رہنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref name="Reg Sal Geo" /> مگر ۱۹۴۸ء وچ [[انڈین نیشنل کانگریس]] تے [[بھارتیہ کمیونسٹ پارٹی]] د‏‏ی مدد تو‏ں حیدراباد اسٹیٹ کانگریس نے نظام سابع [[میر عثمان علی خان]] دے خلاف محاذ کھول دتا۔ ايس‏ے سال ۱۷ ستمبر نو‏‏ں [[بھارتی فوج]] نے ریاست حیدراباد اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس عمل نو‏‏ں ‘آپریشن پولو‘ ([[سقوط حیدرآباد]]) دا ناں دتا گیا۔ نظام نو‏‏ں بھارتی فوج نے حراست وچ لے لیا تے ریاست حکومت نو‏‏ں ہند نو‏‏ں سونپنی پئی۔ حکومت نے انہاں نو‏ں [[راج پرمکھ]] بنایا مگر ۳۱ اکتوبر ۱۹۵۶ء نو‏‏ں انہاں تو‏ں ایہ عہدہ کھو لیا گیا۔<ref name="columbia&TOI" /><ref>{{cite news |title=Momentous day for lovers of freedom, democracy |url=http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm |last=Venkateshwarlu |first=K |date=17 ستمبر 2004 |access-date=23 مئی 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120817055717/http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm |newspaper=[[دی ہندو]] |archive-date=17 اگست 2012 |accessdate=2022-06-13 |archivedate=2012-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120817055717/http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm }}</ref> === ما بعد آزادی === ۱۹۴۶ء تے ۱۹۵۱ء دے دوران وچ کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا نے [[تلنگانہ]] وچ علاقہ دے جاگیرداراں دے خلاف عوام نو‏‏ں بھڑکایا تے [[تیلانگانہ بغاوت]] نو‏‏ں ہويا دی۔<ref>{{cite book |title=Affirming life and diversity |publisher=Pragati Offset |pages=1–10 |isbn=978-1-84369-674-2 |last1=Sathees |first1=P.V. |last2=Pimbert |first2=Michel |last3=The DDS Community Media Trust |year=2008}}</ref> ۲۶ جنوری ۱۹۵۰ء [[آئین ہند]] نافذ ہويا جس د‏‏ی رو تو‏ں حیدڑاباد اسٹیٹ نو‏‏ں بھارت دا اک صوبہ تسلیم کيتا گیا تے حیدرآباد شہر بدستور راجگڑھ برقررار رہیا۔<ref>{{cite news |title=Demand for states along linguistic lines gained momentum in the '50s |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Demand-for-states-along-linguistic-lines-gained-momentum-in-the-50s/articleshow/7250365.cms?referral=PM |newspaper=The Times of India |date=10 جنوری 2011 |access-date=31 جولائ‏ی 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910201915/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Demand-for-states-along-linguistic-lines-gained-momentum-in-the-50s/articleshow/7250365.cms?referral=PM |archive-date=10 ستمبر 2015}}</ref> اس وقت دے [[آین ہند]] دے ڈرافٹ کمیٹی دے صدر نشین [[بھیم راؤ رام جی امبیڈکر]] نے اپنی ۱۹۵۵ء د‏‏ی رپورٹ تھاٹس اون لنگوسٹک اسٹیٹس وچ حیدرآباد نو‏‏ں اس د‏ی سہولیات تے جغرافیائی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے بھارت د‏‏ی کدوسری راجدھانی بنانے د‏‏ی وکالت کيتی۔<ref name="Mahesh Ambedkar">{{cite book |title=The Architect of Modern India Dr Bhimrao Ambedkar |publisher=Diamond Pocket Books |pages=132–133 |isbn=978-81-288-0954-5 |last=Ambedkar |first=Mahesh |year=2005}}</ref> ۱ نومبر ۱۹۵۶ء نو‏‏ں بھارت د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں بلحاظ بولی تقسیم کيتا گیا۔ ریاست حیدرآباد نو‏‏ں پڑوسی [[مہاراشٹرا]]، [[کرناٹک]] تے [[آندھرا پردیش]] وچ تقسیم کر دتا گیا۔ حیدرآباد دے [[تیلگو زبان]] تے [[اردو]] بولنے والے ۹ ضلےآں نو‏‏ں [[ریاست آندھرا]] وچ شام‏ل ک‏ر ک‏ے [[آندھرا پردیش]] بنایا گیا تے حیدرآباد نو‏‏ں اس دا دارالخلافت بنایا۔<ref>{{cite book |title=Multi-sited ethnography: theory, praxis and locality in contemporary research |publisher=Ashgate Publishing |pages=165–166 |isbn=978-0-7546-9144-0 |last=Falzon |first=Mark-Anthony |year=2009}}</ref><ref>{{cite book |title=The Police in India |publisher=Atlantic Publishers |page=142 |isbn=978-81-7156-628-0 |last=Chande |first=M.B |year=1997}}</ref><ref>{{cite news |title=Living together, separately |url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/living-together-separately/article4358004.ece |newspaper=The Hindu |last=Guha |first=Ramachandra |date=30 جنوری 2013 |access-date=5 اگست 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053616/http://www.thehindu.com/opinion/lead/living-together-separately/article4358004.ece |archive-date=21 ستمبر 2013}}</ref> اس دے خلاف کئی مظاہرے ہوئے تے [[تلنگانہ تحریک]] د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ اس تحریک دے ذریعے تیلگو ضلےآں نو‏‏ں آندھرا پردیش وچ ضم دے خلاف مظاہرے ہوئے تے اک نويں ریاست بنام تیلنگانہ بنائے جانے د‏‏ی منگ اٹھنے لگی۔ ۱۹۶۹ء تے ۱۹۷۲ء وچ کئی وڈے واقعات رونما ہوئے تے فیر ۲۰۱۰ء وچ وی اس مظاہرہ نے زور پھڑ لیا۔<ref>{{cite news |title=How Telangana movement has sparked political turf war in Andhra |url=http://www.rediff.com/news/report/how-telangana-movement-has-sparked-political-turf-war-in-andhra/20111005.htm |work=Rediff.com |date=5 اکتوبر 2011 |access-date=19 فروری 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123122405/http://www.rediff.com/news/report/how-telangana-movement-has-sparked-political-turf-war-in-andhra/20111005.htm |archive-date=23 جنوری 2012}}</ref> شہر وچ کئی دھماکے وی ہوئے جنہاں وچ ۲۰۰۲ء وچ [[دل سکھ نگر]] وچ اک وڈا دھاکہ ہويا جس وچ ۲ لوکاں د‏‏ی جان وی گئی۔<ref>{{cite news |title=Timeline:history of blasts in Hyderabad |url=http://www.firstpost.com/india/timeline-history-of-blasts-in-hyderabad-635152.html |newspaper=[[فرسٹ پوسٹ]] |date=22 فروری 2013 |access-date=22 فروری 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225025636/http://www.firstpost.com/india/timeline-history-of-blasts-in-hyderabad-635152.html |archive-date=25 فروری 2013}}</ref> ۲۰۰۷ء وچ [[بھارت وچ مذہبی تشدد]] نے زور پھڑیا تے [[مکہ مسجد دھماکا|مئی]] تے [[۲۰۰۷ء حیددآباد دھماکا|اگست]] وچ کئی بم دھماکے ہوئے۔<ref>{{cite news |title=At least 13 killed in bombing, riots at mosque in India |url=http://www.cbc.ca/news/world/at-least-13-killed-in-bombing-riots-at-mosque-in-india-1.646677 |newspaper=[[CBC News]] |date=18 مئی 2007 |access-date=21 ستمبر 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923074108/http://www.cbc.ca/news/world/at-least-13-killed-in-bombing-riots-at-mosque-in-india-1.646677 |archive-date=23 ستمبر 2013}}</ref> اس دے بعد [[۲۰۱۳ء حیدرآباد بم دھماکے]] ہوئے۔<ref>{{cite news |title=At least 13 killed in bombing, riots at mosque in India |url=http://www.cbc.ca/news/world/at-least-13-killed-in-bombing-riots-at-mosque-in-india-1.646677 |newspaper=[[CBC News]] |date=18 مئی 2007 |access-date=21 ستمبر 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923074108/http://www.cbc.ca/news/world/at-least-13-killed-in-bombing-riots-at-mosque-in-india-1.646677 |archive-date=23 ستمبر 2013}}</ref> ۳۰ جولائ‏ی ۲۰۱۳ء نو‏‏ں [[حکومت ہند]] نے اعلان کيتا کہ آندھرا پردیش نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جائے گا تے دوسری ریاست تیلنگانہ اکھوائے گی۔ حیدرآدباد تیلنگانہ دا حصہ رہے گا تے دس برساں نو‏‏ں ایہ دونے ریاستاں دا راجگڑھ بنا رہے گا۔ ۱۳ اکتوبر ۲۰۱۳ء نو‏‏ں حکومت نے ایہ پیشکش منظور کرلئی-<ref>{{cite news |title=Telangana at last: India gets a new state, demand for other states gets a boost |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/telangana-at-last-india-gets-a-new-state-clamour-for-other-states-grow/article1-1100983.aspx |newspaper=[[ہندوستان ٹائمز]] |last=Naqshbandi |first=Aurangzeb |date=31 جولائ‏ی 2013 |access-date=31 جولائ‏ی 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125041752/http://www.hindustantimes.com/india-news/telangana-at-last-india-gets-a-new-state-clamour-for-other-states-grow/article1-1100983.aspx |archive-date=25 جنوری 2014 |accessdate=2022-06-13 |archivedate=2014-01-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125041752/http://www.hindustantimes.com/india-news/telangana-at-last-india-gets-a-new-state-clamour-for-other-states-grow/article1-1100983.aspx }} * {{cite web |title=Creation of a new state of Telangana by bifurcating the existing State of Andhra Pradesh |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=99854 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=3 اکتوبر 2013 |access-date=3 اکتوبر 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004214211/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=99854 |archive-date=4 اکتوبر 2013 }} * {{cite web |title=Text of Cabinet note on Telangana |url=http://epaper.thehansindia.com/PUBLICATIONS/THEHANSINDIA/THI/2013/10/06/ArticleHtmls/Text-of-Cabinet-Note-on-Telangana-06102013007003.shtml?Mode=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013165402/http://epaper.thehansindia.com/PUBLICATIONS/THEHANSINDIA/THI/2013/10/06/ArticleHtmls/Text-of-Cabinet-Note-on-Telangana-06102013007003.shtml?Mode=1 |archive-date=13 اکتوبر 2013 |newspaper=[[The Hans India]] |date=6 اکتوبر 2013 |access-date=7 اکتوبر 2013 }}</ref> تے فروری ۲۰۱۴ء وچ [[بھارتی پارلیمان]] دے دونے ایواناں نے [[آندھرا پردیش تنظیم نو ایکٹ، ۲۰۱۴ء]] نو‏‏ں منظور کرلیا۔ ۲ جون ۲۰۱۴ء نو‏‏ں تیلنگانہ اک مستقل ریاست بن گیا۔<ref>{{cite news |title=what you need to know about India's newest state-Telangana |url=http://www.dnaindia.com/india/report-here-s-what-you-need-to-know-about-india-s-newest-state-telangana-1992986 |newspaper=Daily News and Analysis |date=2 جون 2014 |access-date=29 نومبر 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205152545/http://www.dnaindia.com/india/report-here-s-what-you-need-to-know-about-india-s-newest-state-telangana-1992986 |archive-date=5 دسمبر 2014}}</ref> == جغرافیہ == {{اصل مضمون|حیدرآباد دا جغرافیہ}} [[File:Hussainsagar hyd.jpg|thumb|left|[[حسین ساگر]] د‏‏ی تعمیر قطب شاہی سلطنت دے زمانے وچ ہوئی۔ اس زمانہ وچ ایہ شہر د‏‏ی آبی کمی نو‏‏ں پورا کردا سی۔]] حیدرآدباد [[دہلی]] تو‏ں {{Cvt|1566|km}} جنوب، [[ممبئی]] تو‏ں {{Cvt|699| km}} جنوب مشرق تے [[بنگلور]] تو‏ں {{Cvt|570|km}} شمال وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{گوگل نقشہ جات| url =https://maps.google.com/maps?ll=17.366,78.476&spn=0.1,0.1&t=h&q=17.366,78.476 | access-date =6 جنوری 2013}}</ref> حیدرآباد [[جنوبی ہند]] دے [[سطح مرتفع دكن]] وچ [[دریائے کرشنا]] د‏‏ی ذیلی ندی [[دریائے موسی]] دے ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تیلنگانہ دے جنوبہ حصہ وچ ا‏‏ے۔ ایہ پورا علاقہ جنوبی ہند دا حصہ ا‏‏ے۔<ref name="Hyderabad_tg_location">{{cite journal |title=Consecutive days maximum rainfall analysis by gumbel's extreme value distributions for southern Telangana |url=http://www.tnsroindia.org.in/JOURNAL/FULL%20TEXT%20ISSUE%207.pdf |last1=Momin |first1=Umar farooque |last2=Kulkarni |first2=Prasad.S |last3=Horaginamani |first3=Sirajuddin M |last4=M |first4=Ravichandran |last5=Patel |first5=Adamsab M |last6=Kousar |first6=Hina |volume=2 |issue=7 |page=411 |journal=Indian Journal of Natural Sciences |year=2011 |issn=0976-0997 |access-date=11 فروری 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608085835/http://www.tnsroindia.org.in/JOURNAL/FULL%20TEXT%20ISSUE%207.pdf |archive-date=8 جون 2015}}</ref><ref name=area>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/New-geographical-map-of-Hyderabad-released/articleshow/45543021.cms |title=New geographical map of Hyderabad released |date=17 دسمبر 2014 |access-date=12 اپریل 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303140652/http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/New-geographical-map-of-Hyderabad-released/articleshow/45543021.cms |archive-date=3 مارچ 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Greater Hyderabad Municipal Corporation |url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |website=www.ghmc.gov.in |access-date=23 دسمبر 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101224338/http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp |archive-date=1 جنوری 2016}}</ref><ref name="Hyderabad_Geo">{{cite web |title=Physical Feature |url=http://www.apind.gov.in/Library/District/hyderabad.pdf |work=AP Government |year=2002 |access-date=4 اپریل 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416235458/http://www.apind.gov.in/Library/District/hyderabad.pdf |archive-date=16 اپریل 2012}}</ref> عظیم تر حیدرآباد دا کل رقبہ {{Cvt|650|km2|sqmi}} اے تے ایہ بھارت دے سب تو‏ں وڈے بلدیہ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> اس د‏ی اوسط اونچائی {{Cvt|650|km2|sqmi}}۔ حیدرآباد سرمئی تے گلابی گرینائٹ دے دھلوانی زمین اُتے بسا ہويا اے جتھے تھاں تھاں چھوٹی پہاڑیاں نيں۔ سب تو‏ں اُچی پہاڑی [[بنجارا ہلز]] اے جس د‏‏ی اونچائی {{Cvt|672|m|ft|0}} ا‏‏ے۔<ref name="Hyderabad_Geo" /><ref name="JNTU_Geo">{{cite web |title=Hyderabad geography |url=http://jntuhdufr.com/geography |work=[[Jawaharlal Nehru Technological University, Hyderabad|JNTU]] |access-date=4 مئی 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111002233/http://jntuhdufr.com/geography |archive-date=11 نومبر 2013}}</ref> حیدرآباد وچ کئی [[حیدرآباد دے ساگر|تالاب ]] نيں جنہاں نو‏ں ایتھ‏ے ساگر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ موسی ندی اُتے بنھ بناکر بنایا گیا اے جداں شہر دے مرکز ۱۵۶۲ء وچ تعمیر شدہ [[حسین ساگر]]، [[عثمان ساگر]] تے [[حمایت ساگر]] وغیرہ۔۔<ref name="Hyderabad_Geo" /><ref name="rainwaterharvesting">{{cite web |title=Water sources and water supply |url=http://www.rainwaterharvesting.org/hussain_sagar/hussainsagar%202.pdf |work=rainwaterharvesting.org |page=2 |year=2005 |access-date=20 جنوری 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111100030/http://www.rainwaterharvesting.org/hussain_sagar/hussainsagar%202.pdf |archive-date=11 جنوری 2012}}</ref> بمطابق ۱۹۹۶ء، حیدرآباد وچ ۱۴۰ وڈی جھیلاں تے ۸۳۴ چھوٹے تالاب نيں۔<ref name="Sreoshi Singh">{{cite web |title=Water security in peri-urban south Asia |url=http://saciwaters.org/periurban/Scoping_Study_Report_Hyderabad.pdf |first=Sreoshi |last=Singh |publisher=South Asia Consortium for Interdisciplinary Water Resources Studies |year=2010 |access-date=18 مئی 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120116235407/http://saciwaters.org/periurban/Scoping_Study_Report_Hyderabad.pdf |archive-date=16 جنوری 2012}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === حیدرآباد د‏‏ی آب ہويا [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے تحت آندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |title=Climate and food security |publisher=International Rice Research Institute |page=[https://archive.org/details/climatefoodsecur0000inte/page/348 348] |year=1987 |isbn=978-971-10-4210-3 |url=https://archive.org/details/climatefoodsecur0000inte/page/348}} * {{cite book |title=The ecology of tropical food crops |publisher=Cambridge University Press |pages=249–251 |isbn=978-0-521-41062-5 |last1=Norman |first1=Michael John Thornley |first2=C.J |last2=Pearson |first3=P.G.E |last3=Searle |year=1995}}</ref> سالانی اوسب درجہ حرارت {{Cvt|26.6|C|F|1}} اے تے ماہانہ اوسط درجہ حرارت; {{Cvt|21|–|33|C|F|0}} ا‏‏ے۔<ref name="weatherbase hyd">{{cite web |title=Weatherbase entry for Hyderabad |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=82134&units=metric |publisher=Canty and Associates LLC |access-date=13 جون 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030043855/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=82134&units=metric |archive-date=30 اکتوبر 2013}}</ref> موسم گرما (مارچ تو‏ں جون) گرم تے نم رہندا ا‏‏ے۔ درجہ حرارت اوسطا ۳۰ ڈگری سیلسیس دے نیڑے رہندا ا‏‏ے۔<ref name="imd hyd">{{cite web |title=Hyderabad |url=http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/hyderabad2.htm |publisher=[[India Meteorological Department]] |access-date=13 جون 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110233943/http://www.imd.gov.in/section/climate/extreme/hyderabad2.htm |archive-date=10 نومبر 2013}}</ref> اپریل تے جون دے درمیان وچ درجہ حرارت ۴۰ ڈگری تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔<<ref name="weatherbase hyd" /> سرد مہینے دسمبر تے جنوری نيں، اس دوران وچ درجہ حرارت {{Cvt|10|C|F|0}} تک گر جاندا ا‏‏ے۔ مئی دا مہینہ سب تو‏ں گرم رہندا اے، اس دوران وچ اوسط درجہ حرارت {{cvt|26-39|C}} تک رہندا ا‏‏ے۔<ref name="imd hyd" /> جون تے اکتوبر دے درمیان وچ [[مانسون]] رہندا اے تے اس دوران موسلادھار بارش ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران وچ سال بھر د‏‏ی زیادہ تر بارش ہو جاندی ا‏‏ے۔<ref name="imd hyd" /> ۱۸۹۱ء تو‏ں بارش دا ریکارڈ رکھنا شروع ہويا اے تے تب تو‏ں ۲۴ اگست ۲۰۰۰ء نو‏‏ں ۲۴ گھینٹے وچ سب تو‏ں زیادہ بارش ریکارڈ کيتی گئی سی۔ اس دن کل 241.5 mm بارش ہوئی سی۔ جو ہن تک سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ۲ جون ۱۹۶۶ء نو‏‏ں ہن تک دا سب زیادہ گرم دن آنکا گیا ا‏‏ے۔ اس دن دا درجہ حرارت {{cvt|45.5|C|0}} تے سب تو‏ں کم درجہ حرارت {{cvt|6.1|C|0}} 8 جنوری ۱۹۴۶ء نو‏‏ں سی۔<ref>{{cite web |title=Extreme weather events Overall |url=http://www.imdhyderabad.gov.in/tssite/tlngextwx.htm |publisher=Meteorological Centre, Hyderabad |date=دسمبر 2013 |access-date=6 مارچ 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140911/http://www.imdhyderabad.gov.in/tssite/tlngextwx.htm |archive-date=2 اپریل 2015}}</ref> شہر پورے سال تقریباً ۲٬۷۳۱ گھینٹے تک سورج د‏‏ی روشنی حاصل کردا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ فروری دا مہینہ سورج د‏‏ی تپش وچ رہندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |title=Historical weather for Hyderabad, India |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=82134&refer=&units=metric |publisher=Weatherbase |access-date=3 اکتوبر 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204143148/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=82134&refer=&units=metric |archive-date=4 دسمبر 2011}}</ref> {{Hyderabad weatherbox}} == مورتاں == ََ<gallery> فائل:Laadbazar.jpg|لاڈ بازار د‏‏ی اک دکان فائل:Laad bazaar bangles.jpg|لاڈ بازار د‏‏ی اک چوڑیاں د‏‏ی دکان۔ فائل:India food.jpg|حیدرآبادی بریانی۔ </gallery> == مشاہیر == * [[سیدہ جعفر]] == ہور دیکھے == * [[نواب میر عثمان علی خان]] * [[مملکت آصفیہ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://oar.icrisat.org/866/1/RA_00105.pdf حیدرآباد دے لئی رہنما] * {{Curlie|Regional/Asia/India/Andhra_Pradesh/Localities/Hyderabad/}} {{جغرافیائی مقام |Centre = حیدرآباد |North = [[مہاراشٹر]] |East = [[چھتِیہہ گڑھ]]<br />[[آندھرا پردیش]] |South = [[آندھرا پردیش]] |West = [[کرناٹک]] }} {{Navboxes |title =حیدرآباد تو‏ں متعلق مضامین |list = {{موضوعات حیدرآباد}} {{بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے عملداریاں دے دارالحکومت}} {{بھارت دے اک ملین تو‏ں زیادہ آبادی والے شہر}} {{حیدرآباد، دکن دے نواح}} {{تلنگانہ}} {{دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات}} }} ==حوالے== {{حوالے}} {{بھارتی صوبےآں تے مرکز ہیٹھ علاقےآں دے راجگڑھ}} {{ہندستان دے شہر}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:حیدر آباد، دکن]] [[گٹھ:ضلع حیدرآباد، بھارت دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:تلنگانہ دے شہر]] [[گٹھ:بھارتی ریاستاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:بھارت دے میٹروپولیٹن شہر]] [[گٹھ:تاریخی ضلعے]] [[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:سابقہ قومی راجگڑھ]] [[گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت]]<!-- former national capital --> [[گٹھ:۱۵۹۱ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:ایشیا وچ ۱۵۹۱ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ہندوستان وچ ۱۵۹۰ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ہندستان]] [[گٹھ:بھارت دے شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:بھارت دے آباد تھاں]] dy7qt54gvh3cdyhmwovgqjz9p3yzodz 0 30958 712219 349186 2026-09-29T08:56:02Z ~2026-49449-44 45189 712219 wikitext text/x-wiki [[File:Sheldonian Theatre Oxford.jpg|thumbnail]] '''شیلڈونین تھیٹر''' [[آکسفورڈ]] [[انگلینڈ|انگلستان]] وچ اے تے ایہنوں منے پرمنے انگریز کوٹھے ڈیزائن کرن والے [[کرسٹوفر رن]] نے ڈیزائن کیتا تے ایہ 1664 تے 1668 دے وشکار بنیا۔ ایہ یونیورسٹی چانسلر گلبرٹ شیلڈن دے ناں تے اے تے ایتھے موسیفی دے پروگرام تے ہور پروگرام ہوندے نیں۔ {{آکسفورڈ یونیورسٹی}} [[Category:آکسفورڈ یونیورسٹی]] ab2l99eflizfjg4pgwpsresz0lvm701 0 35683 712217 388522 2026-09-29T08:53:46Z ~2026-49449-44 45189 england انگلستان 712217 wikitext text/x-wiki [[File:Yorkshire Terrier WA Mozart Dolce Sinfonia.jpg|thumbnail]] '''یارکشائر ٹیریر''' اک نکے ناپ دا کتا اے, جیہڑا انگلستان وچ چوہے پھڑن لئی ورتیا جاندا سی۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Yorkshire Terrier|یارکشائر ٹیریر|position=left}} [[Category:کتے]] qynas8tf80oclmi5bgft152kxah5fya 0 49451 712182 422161 2026-09-29T00:23:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712182 wikitext text/x-wiki [[فائل:ARANMULA KANNADI RAW.jpg|thumbnail]] '''آرنمولا کناڈی''' ([[ملیالم]]: ആറന്മുളക്കണ്ണാടി, ارتھ آرنمولا شیشہ) [[کیرلا]]، [[بھارت]] دے پنڈ آرنمولا وچ ہتھ نال بنایا جاندا اک خاص قسم دا شیشہ اے جسنوں بناؤن لئی دھاتاں دے گھول دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ دھاتاں دے گھول نال بنیا ہون کرکے ایہہ عامَ شیشیاں نالوں وکھرا اے اتے اس وچّ دوہرے پرتبمب نہیں دکھدے۔ اسدے بنن وچ ورتے گئے دھاتاں دے گھول بارے پکے طور اتے کوئی جانکاری نہیں ملدی اتے اسنوں وشوکرما (ملیالم: വിശ്വകർമ്മജർ) خاندانی راز دے طور اتے سامبھیا جا رہا اے۔ پر دھات وگیانیاں دا دسنا اے کہ اس وچّ تامبے اتے ٹن دے بھرت دی ورتوں کیتی گئی اے۔ اس توں بعد اسنوں کئی دن پالش کرکے چمکایا جاندا اے۔<ref name="Hindu2012">{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article3634151.ece?textsize=small&test=2|location = Kollam, India|work = The Hindu|title = Aranmula mirrors|date = 2012-07-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224184857/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/aranmula-mirrors-for-sale/article3634151.ece?test=2&textsize=small|archivedate = 2018-12-24|accessdate = 2016-01-31}}</ref> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:کیرالہ]] [[گٹھ:بھارت]] rvwph657f08gsxecblygudzzivhgrx7 2 53342 712220 708048 2026-09-29T09:03:52Z CommonsDelinker 60 Replacing Ellen-McArthur_(1).jpg with [[File:Ellen-MacArthur_(1).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 712220 wikitext text/x-wiki {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !image !Name !date of birth !TED speaker ID |- | [[File:A j Jacobs 5187774.jpg|center|128px]] | [[:en:A. J. Jacobs]] | 1968-03-20 | 256 |- | | ''[[:d:Q23759591|Aakash Odedra]]'' | | 2027 |- | [[File:Aaron OConnell.jpg|center|128px]] | [[:en:Aaron D. O'Connell]] | 1981-03-05 | 951 |- | | [[:en:Aaron Huey]] | 1975-12-09 | 859 |- | [[File:Aaron Koblin.jpg|center|128px]] | [[:en:Aaron Koblin]] | 1982-01-14 | 883 |- | | ''[[:d:Q23769266|Abe Davis]]'' | | 2436 |- | | [[:en:Abha Dawesar]] | 1974-01-01 | 1557 |- | [[File:Abigail Washburn.jpg|center|128px]] | [[:en:Abigail Washburn]] | 1977-11-10 | 1185 |- | [[File:Abraham verghese 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Abraham Verghese]] | 1955 | 995 |- | | [[:en:Achenyo Idachaba]] | 1969 | Achenyo_Idachaba |- | [[File:Adam Davidson (NPR) May 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Adam Davidson (journalist)|Adam Davidson]] | | 1452 |- | | ''[[:d:Q23662644|Adam Garone]]'' | | 1426 |- | | ''[[:d:Q23759997|Adam Grosser]]'' | | 249 |- | | ''[[:d:Q23712711|Adam Ockelford]]'' | | 1675 |- | | [[:en:Adam Ostrow]] | | adam_ostrow<br/>1080 |- | [[File:Adam Sadowsky presenting at the Cusp Conference, Chicago IL September 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Adam Sadowsky]] | 1970-10-28 | 718 |- | [[File:AdamSavageJul2011 cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Adam Savage]] | 1967-07-15 | 422 |- | [[File:Adam Spencer 255.JPG|center|128px]] | [[:en:Adam Spencer]] | 1969-01-27 | 1492 |- | | [[:en:Aditi Shankardass]] | | 771 |- | [[File:AdoraSvitakOct10.jpg|center|128px]] | [[:en:Adora Svitak]] | 1997-10-15 | 689 |- | | ''[[:d:Q23728757|Adrianne Haslet-Davis]]'' | | 1847 |- | | ''[[:d:Q23671006|Afra Raymond]]'' | | 1546 |- | [[File:Ahn Trio (anyjazz65).jpg|center|128px]] | [[:en:Ahn Trio]] | | 812 |- | | ''[[:d:Q23809255|Aicha el-Wafi and Phyllis Rodriguez]]'' | | 858 |- | [[File:Aimee Mullins portrait 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Aimee Mullins]] | 1976-07-20 | 402 |- | | [[:en:Ajit Narayanan]] | 1981-08-21 | 1491 |- | [[File:Al Gore at SapphireNow 2010 cropped.jpg|center|128px]] | [[ال گور]] | 1948-03-31 | 2 |- | [[File:Al Seckel in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Al Seckel]] | 1958-09-03 | 78 |- | | ''[[:d:Q23657171|Al Vernacchio]]'' | | 1133 |- | | [[:en:Al-Mayassa bint Hamad bin Khalifa Al-Thani]] | 1983 | 813 |- | [[File:Murabit, Alaa Open Debate.jpg|center|128px]] | [[:en:Alaa Murabit]] | 1989-10-26 | 2513 |- | [[File:Alaindebotton.png|center|128px]] | [[:en:Alain de Botton]] | 1969-12-20 | 464 |- | [[File:Alan Eustace in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Alan Eustace]] | 1957 | 2435 |- | [[File:Alan Kay (3097597186) (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Alan Kay]] | 1940-05-17 | 202 |- | | [[:en:Alan Russell]] | 1956-06-04 | 124 |- | | [[:en:Alan Siegel]] | 1938-08-26 | 683 |- | | ''[[:d:Q23663053|Alanna Shaikh]]'' | | 1383 |- | | ''[[:d:Q23712851|Alastair Parvin]]'' | | 1485 |- | [[File:Alberto Cairo - veDrò 2012.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3608178|Alberto Cairo]]'' | 1952-05-17 | 1130 |- | [[File:Alec Soth Headshot.jpeg|center|128px]] | [[:en:Alec Soth]] | 1969 | 2440 |- | [[File:Alejandro Aravena and Michelle Bachelet 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Alejandro Aravena]] | 1967-06-22 | 2028 |- | | ''[[:d:Q23661662|Aleph Molinari]]'' | | 1219 |- | | ''[[:d:Q23759674|Alessandra Orofino]]'' | | 2029 |- | | ''[[:d:Q23712668|Alessandro Acquisti]]'' | | 1559 |- | | ''[[:d:Q23671474|Alex Laskey]]'' | | 1499 |- | [[File:Alex Steffen in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Alex Steffen]] | 1968 | 74 |- | [[File:Alex Tabarrok speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Alex Tabarrok]] | 1966 | 355 |- | | [[:en:Alexander Wissner-Gross|Alex Wissner-Gross]] | | 1797 |- | [[File:Double Take-Alexa Meade.jpg|center|128px]] | [[:en:Alexa Meade]] | 1986 | 1560 |- | | [[:en:Alexander Tsiaras]] | 1953 | 1104 |- | [[File:Alexis Ohanian 1-17-2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Alexis Ohanian]] | 1983-04-24 | 630 |- | | ''[[:d:Q23784887|Ali Carr-Chellman]]'' | | 931 |- | | ''[[:d:Q23760514|Alice Bows-Larkin]]'' | | 2556 |- | | [[:en:Alice Dreger]] | | alice_dreger<br/>1063 |- | | [[:en:Alice Goffman]] | 1982 | 2434 |- | | ''[[:d:Q23759747|Alisa Miller]]'' | | 210 |- | [[File:Alison Gopnik Photo.jpg|center|128px]] | [[:en:Alison Gopnik]] | 1955-06-16 | 998 |- | | [[:en:Alison Jackson]] | 1960 | 186 |- | | ''[[:d:Q23769251|Alison Killing]]'' | | 2248 |- | | ''[[:d:Q23782666|Alix Generous]]'' | | 2514 |- | | ''[[:d:Q23727980|Allan Adams]]'' | | 1784 |- | | ''[[:d:Q23784267|Allan Jones]]'' | | 997 |- | [[File:Allan-profile.jpg|center|128px]] | [[:en:Allan Savory]] | 1935-09-15 | 1484 |- | | ''[[:d:Q23662577|Allison Hunt]]'' | | 131 |- | | [[:en:Alwar Balasubramaniam]] | 1971 | 527 |- | | ''[[:d:Q23782900|Alyson McGregor]]'' | | 2708 |- | | [[:en:Amanda Bennett]] | 1952-07-09 | amanda_bennett<br/>1691 |- | [[File:Charlie Rose Amanda Burden Shankbone 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Amanda Burden]] | 1944 | 1752 |- | [[File:Amanda serious.jpg|center|128px]] | [[:en:Amanda Palmer]] | 1976-04-30 | amanda_palmer<br/>1483 |- | | ''[[:d:Q23797155|Amber Case]]'' | | 820 |- | [[File:AmeenahGurib1.jpg|center|128px]] | [[:en:Ameenah Gurib]]-Fakim | 1959-10-17 | 2073 |- | | [[:en:Ami Klin]] | | 1370 |- | | ''[[:d:Q23784357|Amit Sood]]'' | | 991 |- | [[File:Amory Lovins.jpg|center|128px]] | [[:en:Amory Lovins]] | 1947-11-13 | 47 |- | | ''[[:d:Q21550740|Amos Winter]]'' | | 1438 |- | | [[:en:Amy B. Smith]] | 1962-11-03 | 3 |- | [[File:Acuddy.jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Cuddy]] | 1972 | 1284 |- | | ''[[:d:Q23656175|Amy Lockwood]]'' | | 1089 |- | | ''[[:d:Q23798804|Amy O'Toole]]'' | | 1351 |- | [[File:Amy Purdy - PopTech 2012 - Narrow.jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Purdy]] | 1979-11-08 | 1112 |- | [[File:Amy Tan Portrait 2 (2704552927).jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Tan]] | 1952-02-19 | 224 |- | [[File:AmyWebb.jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Webb]] | 1974 | 1685 |- | | ''[[:d:Q23661617|Anand Agarawala]]'' | | 118 |- | | [[:en:Anand Giridharadas]] | 2001-09-11 | 2432 |- | | [[:en:Anand Varma]] | | 2442 |- | | [[:en:Ananda Shankar Jayant]] | 1961-09-27 | 554 |- | | [[:en:Anant Agarwal]] | 1959 | 1561 |- | | [[:en:Anas Aremeyaw Anas]] | | 1500 |- | | [[:en:Anastasia Taylor-Lind]] | | 2250 |- | | ''[[:d:Q23783020|Anders Fjellberg]]'' | | 2658 |- | | ''[[:d:Q23784626|Anders Ynnerman]]'' | | 935 |- | | ''[[:d:Q23712695|Andras Forgacs]]'' | | 1636 |- | | [[:en:Andrea M. Ghez]] | 1965-06-16 | 484 |- | [[File:Andreas Ekström.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q5707482|Andreas Ekström]]'' | 1975-10-29 | 2723 |- | | ''[[:d:Q23670498|Andreas Raptopoulos]]'' | | 1562 |- | [[File:Andreas Schleicher 2013 (8721296410).jpg|center|128px]] | [[:en:Andreas Schleicher]] | 1964-07-07 | 1326 |- | | ''[[:d:Q23713628|Andres Lozano]]'' | | 1633 |- | | ''[[:d:Q23728849|Andrew Bastawrous]]'' | | 1838 |- | [[File:Andrew-Bird.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Bird]] | 1973-07-11 | 603 |- | | ''[[:d:Q23662266|Andrew Blum]]'' | | 1290 |- | | ''[[:d:Q23073107|Andrew Connolly]]'' | | 1768 |- | | ''[[:d:Q23713796|Andrew Fitzgerald]]'' | | 1689 |- | [[File:Andrew McAfee FT-McKinsey BBYA 2014(LowerContrast).jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew McAfee]] | 1967 | 1417 |- | [[File:Andrew Mwenda.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Mwenda]] | 1972 | andrew_mwenda<br/>132 |- | [[File:Andrew Solomon 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Solomon]] | 1963-10-30 | 1655 |- | [[File:Andrew Stanton cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Stanton]] | 1965-12-03 | 1134 |- | | ''[[:d:Q23840135|Andrés Ruzo]]'' | | andres_ruzo |- | | [[:en:Andy Hobsbawm]] | 1950 | 319 |- | | [[:en:Andy Puddicombe]] | 1972-09-23 | 1519 |- | | ''[[:d:Q23759707|Andy Yen]]'' | | 2030 |- | | [[:en:Angela Belcher]] | 1968 | 985 |- | | [[:en:Angela Duckworth]] | | 1648 |- | | ''[[:d:Q23797730|Angela Patton]]'' | | 1520 |- | | [[:en:Angelo Vermeulen]] | 1971 | 2257 |- | | ''[[:d:Q23783480|Anil Ananthaswamy]]'' | | 982 |- | [[File:Anil K gupta Erudite Conclave Medical College, Thiruvananthapuram.JPG|center|128px]] | [[:en:Anil Kumar Gupta]] | | 535 |- | | ''[[:d:Q23782708|Ann Cooper]]'' | | 283 |- | | ''[[:d:Q23783053|Ann Morgan]]'' | | 2665 |- | [[File:Anna Deavere Smith.jpg|center|128px]] | [[:en:Anna Deavere Smith]] | 1950-09-18 | 67 |- | | ''[[:d:Q23656753|Anna Mracek Dietrich]]'' | | 1034 |- | [[File:Anne Curzan - Anatol Rodgers Lecture.jpg|center|128px]] | [[:en:Anne Curzan]] | | 1938 |- | | [[:en:Anne Milgram]] | | 1788 |- | [[File:Anne-Marie Slaughter at the Miller Center 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Anne-Marie Slaughter]] | 1958-09-27 | 1634 |- | | ''[[:d:Q23670515|Annette Heuser]]'' | | 1563 |- | [[File:Annie Lennox SING campaign, Vienna 2010 b.jpg|center|128px]] | [[:en:Annie Lennox]] | 1954-12-25 | 735 |- | | ''[[:d:Q23657111|Annie Murphy Paul]]'' | | 1031 |- | | [[:en:AnnMarie Thomas]] | | 973 |- | [[File:Anote Tong (1) (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Anote Tong]] | 1952-06-11 | 2689 |- | [[File:Anthony Atala, Printing a Human Kidney on Stage (5507356887).jpg|center|128px]] | [[:en:Anthony Atala]] | 1958 | 653 |- | | ''[[:d:Q23759553|Antonio Donato Nobre]]'' | | 2167 |- | [[File:AntonyGarrettLisi.jpg|center|128px]] | [[:en:Antony Garrett Lisi]] | 1968-01-24 | 297 |- | | [[:en:Antony Gormley]] | 1950-08-30 | 1337 |- | [[File:Antonio Damasio.jpg|center|128px]] | [[:en:Antonio Damasio|António Damásio]] | 1944-02-25 | 884 |- | | [[:en:Anupam Mishra]] | 1948 | 545 |- | | ''[[:d:Q23657177|Aparna Rao]]'' | | 1101 |- | | [[:en:Apollo Robbins]] | 1974-05-23 | 1616 |- | [[File:Arianna Huffington 2011 Shankbone 2.JPG|center|128px]] | [[:en:Arianna Huffington]] | 1950-07-15 | 879 |- | [[File:Ariel Garten Playing Quintephone at ICMC2007imgp7900cpq.jpg|center|128px]] | [[:en:Ariel Garten]] | 1979 | 1209 |- | | ''[[:d:Q23662627|Aris Venetikidis]]'' | | 1418 |- | | [[:en:Arthur Ganson]] | 1955 | 239 |- | | [[:en:Arthur Potts Dawson]] | | 746 |- | [[File:Arthur T. Benjamin in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Arthur T. Benjamin]] | 1961-03-19 | arthur_benjamin<br/>177 |- | | [[:en:Arunachalam Muruganantham]] | 1962 | 1435 |- | [[File:Arvind Gupta Oct 2010 IUCAA.JPG|center|128px]] | [[:en:Arvind Gupta]] | | 987 |- | | ''[[:d:Q23727967|Ash Beckham]]'' | | 1804 |- | | ''[[:d:Q23768737|Asha de Vos]]'' | | 2233 |- | | ''[[:d:Q23783386|Asher Hasan]]'' | | 638 |- | [[File:Ashraf Ghani Ahmadzai July 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Ashraf Ghani]] Ahmadzai | 1949 | 4 |- | | ''[[:d:Q23782514|Aspen Baker]]'' | | 2515 |- | | [[:en:Atul Gawande]] | 1965-11-05 | 1136 |- | [[File:Aubrey de Grey.jpg|center|128px]] | [[:en:Aubrey de Grey]] | 1963-04-20 | 34 |- | | ''[[:d:Q23795350|Auret van Heerden]]'' | | 753 |- | | [[:en:Avi Reichental]] | | 1770 |- | [[File:Avi rubin kimball brace cfp2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Avi Rubin]] | 1967-11-08 | 1253 |- | [[File:Ayah Bdeir.jpg|center|128px]] | [[:en:Ayah Bdeir]] | 1982 | 1267 |- | | ''[[:d:Q23728366|Aziz Abu Sarah]]'' | | 1823 |- | | ''[[:d:Q23728292|Aziza Chaouni]]'' | | 1821 |- | | [[:en:B. Joseph Pine II]] | 1958 | 392 |- | | [[:en:Baba Shiv]] | | 1389 |- | | ''[[:d:Q23662610|Bahia Shehab]]'' | | 1398 |- | | ''[[:d:Q23662600|Bandi Mbubi]]'' | | 1414 |- | | [[:en:Barat Ali Batoor]] | 1983 | 2530 |- | | [[:en:Barbara Block]] | | 801 |- | | [[:en:Barbara Natterson-Horowitz]] | | 2150 |- | | [[:en:Barry Schuler]] | 1953-09-07 | 394 |- | [[File:Barry Schwartz.jpg|center|128px]] | [[:en:Barry Schwartz (psychologist)|Barry Schwartz]] | 1946 | 91 |- | | ''[[:d:Q23662325|Bart Knols]]'' | | 1353 |- | | ''[[:d:Q23795783|Bart Weetjens]]'' | | 878 |- | | [[:en:Barton Seaver]] | 1979-04-12 | 810 |- | | ''[[:d:Q23769533|Bassam Tariq]]'' | | 2237 |- | | ''[[:d:Q23671506|Bastian Schaefer]]'' | | 1670 |- | [[File:Beardyman at Camp Bestival 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Beardyman]] | 1982-05-14 | 1482 |- | | ''[[:d:Q23795352|Beau Lotto]]'' | | 419 |- | | ''[[:d:Q23662243|Becci Manson]]'' | | 1300 |- | | ''[[:d:Q23795670|Becky Blanton]]'' | | 576 |- | | [[:en:Beeban Kidron]] | 1961-05-02 | 1373 |- | | ''[[:d:Q23769253|Bel Pesce]]'' | | 2258 |- | | ''[[:d:Q23760173|Ben Ambridge]]'' | | 2460 |- | | ''[[:d:Q23796181|Ben Cameron]]'' | | 794 |- | [[File:Ben Goldacre TAM London 2009.JPG|center|128px]] | [[:en:Ben Goldacre]] | 1974 | 981 |- | | ''[[:d:Q23656758|Ben Kacyra]]'' | | 1033 |- | | [[:en:Ben Katchor]] | 1951-11-19 | 438 |- | | ''[[:d:Q23657093|Ben Roche]]'' | | 1124 |- | | [[:en:Ben Saunders (explorer)|Ben Saunders]] | 1977-08-05 | 87 |- | | ''[[:d:Q23760188|Ben Wellington]]'' | | 2470 |- | | ''[[:d:Q23769525|Benedetta Berti]]'' | | 2487 |- | | [[:en:Benjamin B. Dunlap]] | 1937-12-03 | 185 |- | [[File:Benjamin R Barber in 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Benjamin Barber]] | 1939-08-02 | 1565 |- | | ''[[:d:Q23782723|Benjamin Wallace]]'' | | 378 |- | [[File:Benjamin Zander 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Benjamin Zander]] | 1939-03-09 | 247 |- | [[File:Mandelbrot p1130861.jpg|center|128px]] | [[:en:Benoit Mandelbrot]] | 1924-11-20 | 622 |- | | [[:en:Bernie Krause]] | 1938-12-08 | 1568 |- | [[File:Bertrand Piccard01.jpg|center|128px]] | [[:en:Bertrand Piccard]] | 1958-03-01 | 508 |- | [[File:BethNoveckJI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Beth Simone Noveck]] | 1971 | 1315 |- | | ''[[:d:Q23661644|Bilal Bomani]]'' | | 1199 |- | [[File:Bill Clinton.jpg|center|128px]] | [[بل کلنٹن]] | 1946-08-19 | 82 |- | | ''[[:d:Q23784989|Bill Davenhall]]'' | | 657 |- | | ''[[:d:Q23662933|Bill Doyle]]'' | | 1214 |- | [[File:Dts news bill gates wikipedia.JPG|center|128px]] | [[بل گیٹس]] | 1955-10-28 | 339 |- | | [[:en:Bill Gross (entrepreneur)|Bill Gross]] | 1958 | 405<br/>Bill_Gross |- | [[File:Bill joy.jpg|center|128px]] | [[:en:Bill Joy]] | 1954-11-08 | 317 |- | [[File:Bill Strickland in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Bill Strickland]] | 1947 | 184 |- | [[File:Bill T. Jones.jpg|center|128px]] | [[:en:Bill T. Jones]] | 1952-02-15 | 2547 |- | [[File:Billie Jean King TFF 2007 Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Billie Jean King]] | 1943-11-22 | 2516 |- | [[File:Billy Collins.jpg|center|128px]] | [[:en:Billy Collins]] | 1941-03-22 | 1139 |- | [[File:Billy Graham bw photo, April 11, 1966.jpg|center|128px]] | [[:en:Billy Graham]] | 1918-11-07 | 258 |- | | ''[[:d:Q23798780|Birke Baehr]]'' | | 873 |- | | ''[[:d:Q23769545|BJ Miller]]'' | | 2430 |- | [[File:Bjarke Ingels.jpg|center|128px]] | [[:en:Bjarke Ingels]] | 1974-10-02 | bjarke_ingels<br/>490 |- | [[File:Bjørn Lomborg 1.jpg|center|128px]] | [[:en:Bjørn Lomborg]] | 1965-01-06 | 64 |- | [[File:Black Yoyo 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q17214011|Black]]'' | | 1481 |- | | ''[[:d:Q23797800|Black Label Movement]]'' | | 1993 |- | | [[:en:Blaise Agüera y Arcas]] | 1975-08-28 | 117 |- | | ''[[:d:Q23662240|Boaz Almog]]'' | | 1299 |- | | [[:en:Bobby Ghosh]] | | 1444 |- | [[File:Bobby McFerrin 2011.jpg|center|128px]] | [[بوبی مکفرن]] | 1950-03-11 | 670 |- | | ''[[:d:Q23670967|Boghuma Kabisen Titanji]]'' | | 1518 |- | | [[:en:Boniface Mwangi]] | 1983-07-10 | 2234 |- | | [[:en:Bonnie Bassler]] | 1962 | 328 |- | [[File:Bono at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] | [[:en:Bono]] | 1960-05-10 | 59 |- | | ''[[:d:Q23713817|Boyd Varty]]'' | | 1699 |- | [[File:Etech05 Bran1.jpg|center|128px]] | [[:en:Bran Ferren]] | 1953-01-16 | 1756 |- | [[File:Brenda at TEDx 2011.JPG|center|128px]] | [[:en:Brenda Romero|Brenda Brathwaite]] | 1966-10-12 | 1314 |- | [[File:Brenda-laurel-sxsw.jpg|center|128px]] | [[:en:Brenda Laurel]] | | 413 |- | [[File:Dr. Brene Brown at Texas Conference for Women (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Brené Brown]] | 1965-11-18 | brene_brown<br/>914 |- | [[File:Brewster Kahle 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Brewster Kahle]] | 1960-10-22 | 282 |- | [[File:Brian Cox.jpg|center|128px]] | [[:en:Brian Cox (physicist)|Brian Cox]] | 1968-03-03 | 228 |- | | [[:en:Brian Dettmer]] | 1974 | 2310 |- | | [[:en:Brian Goldman]] | | 1208 |- | [[File:Brian Greene World Science Festival.jpg|center|128px]] | [[:en:Brian Greene]] | 1963-02-09 | 227 |- | [[File:Brian Skerry.JPG|center|128px]] | [[:en:Brian Skerry]] | 1962 | 717 |- | | [[:en:British Paraorchestra]] | | 1196 |- | | ''[[:d:Q23656783|Britta Riley]]'' | | 1111 |- | | ''[[:d:Q23783511|Bruce Aylward]]'' | | 928 |- | | [[:en:Bruce Bueno de Mesquita]] | 1946-11-24 | 344 |- | | [[:en:Bruce Feiler]] | 1964-10-25 | 939 |- | | [[:en:Bruce McCall]] | 1935 | 423 |- | [[File:Bruce Schneier 1.jpg|center|128px]] | [[:en:Bruce Schneier]] | 1963-01-15 | 984 |- | | ''[[:d:Q23759795|Bruno Bowden]]'' | | 266 |- | | ''[[:d:Q5395568|Bruno Maisonnier]]'' | | 1553 |- | | ''[[:d:Q23759670|Bruno Torturra]]'' | | 2031 |- | [[File:Bryan Stevenson at TED 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Bryan Stevenson]] | 1959-11-14 | 1140 |- | [[File:Sanjit Bunker Roy at Time 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Bunker Roy]] | 1945-08-02 | bunker_roy<br/>1000 |- | [[File:Burt Rutan - Cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Burt Rutan]] | 1943-06-17 | 5 |- | | ''[[:d:Q23691925|Béatrice Coron]]'' | | 885 |- | [[File:CKWilliams.jpg|center|128px]] | [[:en:C. K. Williams]] | 1936-11-04 | 426 |- | | ''[[:d:Q23662175|C. Noel Bairey Merz]]'' | | 1264 |- | | ''[[:d:Q23662822|Caitria O'Neill]]'' | | 1406 |- | | ''[[:d:Q23782397|Caleb Chung]]'' | | 286 |- | | ''[[:d:Q18921892|Cameron Herold]]'' | | 768 |- | [[File:Cameron Russell upstate New York 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Cameron Russell]] | 1987-06-14 | 1522 |- | [[File:Architecture for Humanity - Design like you give a damn.jpg|center|128px]] | [[:en:Cameron Sinclair]] | 1973-11-16 | 54 |- | | ''[[:d:Q23657188|Camille Seaman]]'' | | 1066 |- | | ''[[:d:Q23662781|Candy Chang]]'' | | 1411 |- | | ''[[:d:Q23670521|Carin Bondar]]'' | | 1606 |- | | [[:en:Carl Honoré]] | 1967 | 73 |- | [[File:Carl Safina.jpg|center|128px]] | [[:en:Carl Safina]] | 1955 | 778 |- | | ''[[:d:Q23662330|Carl Schoonover]]'' | | 1355 |- | | [[:en:Carlo Ratti]] | 1971 | 887 |- | | [[:en:Carmen Agra Deedy]] | | 280 |- | [[File:Carne Ross (Independent Diplomat).jpg|center|128px]] | [[:en:Carne Ross]] | 1966 | 793 |- | | [[:en:Carol Dweck]] | 1946-10-17 | 2379 |- | | ''[[:d:Q23797152|Caroline Casey]]'' | | 821 |- | | [[:en:Caroline Lavelle]] | 1969 | 98 |- | | ''[[:d:Q23797623|Caroline Phillips]]'' | | 797 |- | [[File:Carolyn porco.jpg|center|128px]] | [[:en:Carolyn Porco]] | 1953-03-06 | 160 |- | | ''[[:d:Q23783079|Carolyn Steel]]'' | | 475 |- | | ''[[:d:Q23797359|Carter Emmart]]'' | | 775 |- | | ''[[:d:Q23662237|Carvens Lissaint]]'' | | 1273 |- | [[File:Cary Fowler - Pop!Tech 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Cary Fowler]] | 1949 | 466 |- | | ''[[:d:Q23783406|Cat Laine]]'' | | 639 |- | | ''[[:d:Q23662763|Catarina Mota]]'' | | 1308 |- | | [[:en:Catherine Bracy]] | | 1805 |- | | [[:en:Catherine Crump]] | 1978 | 2238 |- | | ''[[:d:Q23782401|Catherine Mohr]]'' | | 322 |- | | ''[[:d:Q23663116|Cesar Harada]]'' | | 1384 |- | | [[:en:Cesar Kuriyama]] | | 1176 |- | | [[:en:Chade-Meng Tan]] | 1971 | 974 |- | | [[:en:Charity Sunshine Tillemann-Dick]] | 1983 | 932 |- | | ''[[:d:Q23783383|Charles Anderson]]'' | | 526 |- | [[File:CharlesElachi.jpg|center|128px]] | [[:en:Charles Elachi]] | 1947-04-18 | 313 |- | [[File:Charles Fleischer.jpg|center|128px]] | [[:en:Charles Fleischer]] | 1950-08-27 | 649 |- | | [[:en:Charles Hazlewood]] | 1966-11-14 | 1004 |- | | [[:en:Charles J. Moore]] | | charles_moore<br/>409 |- | [[File:Charles Leadbeater author of WeThink 2008-09-17.JPG|center|128px]] | [[:en:Charles Leadbeater]] | 1959 | 60 |- | | ''[[:d:Q23783472|Charles Limb]]'' | | 927 |- | | ''[[:d:Q23714138|Charles Robertson]]'' | | 1618 |- | | ''[[:d:Q23657205|Charlie Todd]]'' | | 1103 |- | | [[:en:Charmian Gooch]] | 1965 | charmian_gooch<br/>1569 |- | | ''[[:d:Q23657121|Chee Pearlman]]'' | | 1146 |- | [[File:ChelseaShields2.png|center|128px]] | [[:en:Chelsea Shields]] | 1981-11 | 2595 |- | | [[:en:Cheryl Hayashi]] | | 591 |- | | [[:en:Chieko Asakawa]] | 1958 | 2697 |- | [[File:ChimamandaAdichie.jpg|center|128px]] | [[چیمامانڈا نگوزی آدیچیے]] | 1977-09-15 | 458 |- | [[File:ChipConley Google.jpg|center|128px]] | [[:en:Chip Conley]] | 1960-10-31 | 595 |- | [[File:6.28.12ChipKiddByLuigiNovi1.jpg|center|128px]] | [[:en:Chip Kidd]] | 1964-09-12 | 1141 |- | [[File:Chris Abani by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Abani]] | 1966-12-27 | 137 |- | | [[:en:Chris Adami]] | 1962-08-30 | 1090 |- | [[File:Etech05 Chris.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]] | 1961-07-09 | chris_anderson_wired<br/>72 |- | [[File:TED Curator Chris Anderson.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Anderson (entrepreneur)|Chris Anderson]] | 1957 | chris_anderson_ted<br/>187 |- | [[File:Chris Bangle in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Bangle]] | 1956-10-14 | 6 |- | | [[:en:Chris Bliss]] | | 1249 |- | | [[:en:Chris Burkard]] | 1986-03-12 | 2428 |- | | ''[[:d:Q23759541|Chris Domas]]'' | | 1992 |- | | ''[[:d:Q23712280|Chris Downey]]'' | | 1710 |- | | ''[[:d:Q23662509|Chris Gerdes]]'' | | 1386 |- | [[File:Chris Hadfield 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Hadfield]] | 1959-08-29 | 1774 |- | | [[:en:Chris Jordan (artist)|Chris Jordan]] | 1963 | 246 |- | [[File:Chris Kluwe postgame 2010-11-28.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Kluwe]] | 1981-12-24 | 1766 |- | | ''[[:d:Q23727966|Chris McKnett]]'' | | 1799 |- | [[File:Chris Milk - Headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Milk]] | 2000s | 2504 |- | | ''[[:d:Q23760309|Chris Urmson]]'' | | 2465 |- | | [[:en:Christien Meindertsma]] | 1980 | christien_meindertsma<br/>740 |- | | ''[[:d:Q23662209|Christina Warinner]]'' | | 1278 |- | | [[:en:Christine Sun Kim]] | | 2591 |- | | ''[[:d:Q23797209|Christopher C. Deam]]'' | | 428 |- | | [[:en:Christopher deCharms]] | | 205 |- | | [[:en:Christopher Emdin]] | | 1861 |- | | [[:en:Christopher McDougall]] | 1962 | 941 |- | [[File:Christopher Poole at XOXO Festival September 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Christopher Poole]] | 1988 | 605 |- | | [[:en:Christopher Ryan (author)|Christopher Ryan]] | | 1480 |- | [[File:2013-12-29 30C3 - Christopher Soghoian 3145.JPG|center|128px]] | [[:en:Christopher Soghoian]] | 1981 | 1811 |- | [[File:Chrystia Freeland - India Economic Summit 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Chrystia Freeland]] | 1968-02-08 | chrystia_freeland<br/>1570 |- | [[File:Cindy gallop speaking cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Cindy Gallop]] | 1960-02-01 | 588 |- | [[File:Claron Mc Faddon 01 (cropped).JPG|center|128px]] | [[:en:Claron McFadden]] | 1961 | 970 |- | [[File:Clay Shirky (6723907001).jpg|center|128px]] | [[:en:Clay Shirky]] | 1964 | 243 |- | | ''[[:d:Q23728708|Clayton Cameron]]'' | | 1816 |- | | [[:en:Clifford Stoll]] | 1950-06-04 | 213 |- | | ''[[:d:Q23759721|Clint Smith]]'' | | 2015 |- | | [[:en:Colin Camerer]] | 1959-12-04 | 1566 |- | | [[:en:Colin Grant (author)|Colin Grant]] | 1961 | 2110 |- | [[File:Colin powell (official portrait).png|center|128px]] | [[:en:Colin Powell]] | 1937-04-05 | 1525 |- | | ''[[:d:Q23662150|Colin Robertson]]'' | | 1257 |- | | ''[[:d:Q23670969|Colin Stokes]]'' | | 1523 |- | [[File:Transmediale-2010-Conrad Wolfram.jpg|center|128px]] | [[:en:Conrad Wolfram]] | 1970-06-10 | 756 |- | | [[:en:Corneille Ewango]] | | 254 |- | | ''[[:d:Q23760253|Cosmin Mihaiu]]'' | | 2486 |- | | [[:en:Courtney E. Martin]] | 1979-12-31 | 825 |- | [[File:Craigventer2.jpg|center|128px]] | [[:en:Craig Venter]] | 1946-10-14 | 7 |- | | ''[[:d:Q23769089|Cristina Domenech]]'' | | 2360 |- | | ''[[:d:Q23728751|Curtis Wong]]'' | | 200 |- | [[File:2010 Cynthia Breazeal 4641804653.png|center|128px]] | [[:en:Cynthia Breazeal]] | 1967-11-15 | 817 |- | [[File:Cyntia Kenyon 01.JPG|center|128px]] | [[:en:Cynthia Kenyon]] | 1954-02-21 | 1003 |- | | [[:en:Cynthia P. Schneider]] | 1953-08-16 | 585 |- | [[File:Dale-Dougherty-2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Dale Dougherty]] | 1955 | 940 |- | [[File:Dalia Mogahed.jpg|center|128px]] | [[:en:Dalia Mogahed]] | 1974 | 1361 |- | [[File:Dambisa Moyo.jpg|center|128px]] | [[:en:Dambisa Moyo]] | 1969-02-02 | 1567 |- | | ''[[:d:Q23662494|Damian Palin]]'' | | 1368 |- | | ''[[:d:Q23656822|Damon Horowitz]]'' | | 1062 |- | [[File:Dan Ariely speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Dan Ariely]] | 1967-04-29 | dan_ariely<br/>332 |- | | ''[[:d:Q23759547|Dan Barasch]]'' | | 1997 |- | | [[:en:Dan Barber]] | 1969 | 318 |- | | ''[[:d:Q23727949|Dan Berkenstock]]'' | | 1795 |- | [[File:DanBuettnerOct10.jpg|center|128px]] | [[:en:Dan Buettner]] | 1960 | dan_buettner<br/>641 |- | | ''[[:d:Q23796178|Dan Cobley]]'' | | 790 |- | | ''[[:d:Q23759538|Dan Ellsey]]'' | | 216 |- | | [[:en:Dan Gross (activist)|Dan Gross]] | | dan_gross |- | | ''[[:d:Q23785279|Dan Meyer]]'' | | 706 |- | | ''[[:d:Q23759543|Dan Pacholke]]'' | | 2036 |- | | [[:en:Dan Pallotta]] | 1961 | 1476 |- | | [[:en:Dan Phillips]] | | 872 |- | [[File:Daniel Dennett.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Dennett]] | 1942-03-28 | 92 |- | [[File:Daniel Todd Gilbert.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Gilbert (psychologist)|Daniel Gilbert]] | 1957-11-05 | 94 |- | | [[:en:Daniel Goldstein]] | 1969-04-21 | 1129 |- | [[File:Daniel Goleman - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Goleman]] | 1946-03-07 | 178 |- | | ''[[:d:Q23712794|Daniel H. Cohen]]'' | | 1673 |- | | [[:en:Daniel H. Pink]] | 1964 | 510 |- | [[File:Daniel KAHNEMAN.jpg|center|128px]] | [[ڈینیل کہنیمین]] | 1934-03-05 | 607 |- | [[File:Daniel Kish - PopTech 2011 - Camden Maine USA 3.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Kish]] | 1966 | 2437 |- | [[File:Kraft-PicColor.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5217831|Daniel Kraft]]'' | | 519 |- | [[File:Levitin.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Levitin]] | 1957-12-27 | 2660 |- | [[File:Daniel Libeskind.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Libeskind]] | 1946-05-12 | 326 |- | [[File:Daniel Pauly Pauly Symposium.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Pauly]] | 1946-05-02 | 1255 |- | | ''[[:d:Q23670526|Daniel Reisel]]'' | | 1501 |- | | ''[[:d:Q23662187|Daniel Schnitzer]]'' | | 1268 |- | [[File:DanielSuarezJI.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Suarez (author)|Daniel Suarez]] | 1964-12-21 | 1571 |- | [[File:Daniel Tammet at Reykjavik University.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Tammet]] | 1979-01-31 | 936 |- | | [[:en:Daniel Wolpert]] | 1963-09-08 | 1036 |- | | ''[[:d:Q23768726|Daniele Quercia]]'' | | 2277 |- | | [[:en:Danielle de Niese]] | 1979-04-11 | 1001 |- | | [[:en:Daphne Bavelier]] | | 1437 |- | [[File:The Future of Higher Education Daphne Koller (8411917358).jpg|center|128px]] | [[:en:Daphne Koller]] | 1968-08-27 | 1309 |- | | ''[[:d:Q1165874|Daria van den Bercken]]'' | 1979 | 1946 |- | [[File:Dave deBronkart-20091229.jpg|center|128px]] | [[:en:Dave deBronkart]] | 1950-02-18 | 1072 |- | [[File:Dave Eggers by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Dave Eggers]] | 1970-03-12 | 206 |- | | [[:en:Dave Logan (writer)|Dave Logan]] | | david_logan |- | | ''[[:d:Q23783490|Dave Meslin]]'' | | 977 |- | | ''[[:d:Q23768720|Dave Troy]]'' | | 2252 |- | [[File:David B. Agus World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:David Agus]] | 1965-01-29 | 663 |- | | [[:en:David Binder]] | 1967-10-28 | 1410 |- | | ''[[:d:Q23663105|David Birch]]'' | | 1363 |- | | ''[[:d:Q23795339|David Bismark]]'' | | 759 |- | | [[:en:David Blaine]] | 1973-04-04 | 651 |- | | [[:en:David Bolinsky]] | 1952-05-02 | 130 |- | [[File:DavidBrooks.jpg|center|128px]] | [[:en:David Brooks (journalist)|David Brooks]] | 1961-08-11<br/>1961-08-22 | 888 |- | [[File:David Byrne 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:David Byrne]] | 1952-05-14 | 616 |- | [[File:David Cameron official.jpg|center|128px]] | [[ڈیوڈ کیمرون]] | 1966-10-09 | 667 |- | [[File:TYPO Berlin 2014 – Day Two (14178868916).jpg|center|128px]] | [[:en:David Carson (graphic designer)|David Carson]] | 1954-09-08<br/>1956-09-08<br/>1957-09-08 | david_carson<br/>395 |- | [[File:David Chalmers TASC2008.JPG|center|128px]] | [[:en:David Chalmers]] | 1966-04-20 | 1790 |- | | [[:en:David Christian (historian)|David Christian]] | 1946-06-30 | david_christian<br/>915 |- | | ''[[:d:Q23657118|David Damberger]]'' | | 1121 |- | | [[:en:David Deutsch]] | 1953 | 48 |- | | [[:en:David Eagleman]] | 1971-04-25 | 2425 |- | | [[:en:David Epstein (journalist)|David Epstein]] | | 1780 |- | | ''[[:d:Q23759665|David Gallo]]'' | | 183 |- | | ''[[:d:Q23768708|David Grady]]'' | | 2348 |- | | ''[[:d:Q23769550|David Griffin]]'' | | 270 |- | | [[:en:David Hanson (robotics designer)|David Hanson]] | 1969-12-20 | 565 |- | | [[:en:David Hoffman (filmmaker)|David Hoffman]] | | 218 |- | | [[:en:David Holt (musician)|David Holt]] | 1946-10-15 | david_holt<br/>365 |- | | [[:en:David Isay]] | 1966-12-05 | 2426 |- | | [[:en:David J. Anderson]] | 1956 | 1555 |- | | [[:en:David J. C. MacKay]] | 1967-04-22 | 1360 |- | | [[:en:David Keith (scientist)|David Keith]] | 1963 | 172<br/>David_Keith |- | | [[:en:David Kwong]] | | 1769 |- | | ''[[:d:Q23727546|David Lang]]'' | | 1731 |- | | ''[[:d:Q23795662|David Logan]]'' | | 524 |- | | [[:en:David M. Kelley]] | 1951 | 110 |- | [[File:David Macaulay.jpg|center|128px]] | [[:en:David Macaulay]] | 1946-12-02 | 191 |- | | [[:en:David McCandless]] | | 739 |- | | ''[[:d:Q23782406|David Merrill]]'' | | 407 |- | [[File:David Perry.jpg|center|128px]] | [[:en:David Perry (game developer)|David Perry]] | 1967-04-04 | david_perry<br/>291 |- | | ''[[:d:Q23662636|David Pizarro]]'' | | 1422 |- | [[File:DavidPogueOct10.jpg|center|128px]] | [[:en:David Pogue]] | 1963-03-09 | 8 |- | [[File:DavidPuttnamBAFTA07b.JPG|center|128px]] | [[:en:David Puttnam]] | 1941-02-25 | 1798 |- | | ''[[:d:Q23663083|David R. Dow]]'' | | 1376 |- | | [[:en:David Rockwell]] | | 9 |- | [[File:David Rothkopf Bio Photo.jpg|center|128px]] | [[:en:David Rothkopf]] | 1955-12-24 | 2424 |- | | [[:en:David S. Rose]] | 1957-06-12 | 284 |- | | ''[[:d:Q23728768|David Sengeh]]'' | | 1834 |- | [[File:Br.David St.Gerold.jpg|center|128px]] | [[:en:David Steindl-Rast]] | 1926-07-12 | 1617 |- | [[File:Justin Townes Earle & Dawn Landes - 2010-01-27 Nashville, TN.jpg|center|128px]] | [[:en:Dawn Landes]] | 1980-12-05 | 2448 |- | | [[:en:Dayananda Saraswati (Arsha Vidya)|Dayananda Saraswati]] | 1930-08-15 | 580 |- | [[File:Dean kamen.jpg|center|128px]] | [[:en:Dean Kamen]] | 1951-04-05 | 10 |- | [[File:DeanOrnishJI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Dean Ornish]] | 1953-07-16 | 11 |- | [[File:Deb Roy (11881280833).jpg|center|128px]] | [[:en:Deb Roy]] | | 889 |- | [[File:Deborah Gordon.jpg|center|128px]] | [[:en:Deborah M. Gordon]] | 1955-12-30 | 127 |- | | ''[[:d:Q23797192|Deborah Rhodes]]'' | | 839 |- | [[File:Deborah Scranton 2010 Tribeca Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Deborah Scranton]] | 1962 | 150 |- | | ''[[:d:Q23759731|Debra Jarvis]]'' | | 2172 |- | | ''[[:d:Q23727975|Del Harvey]]'' | | 1775 |- | [[File:Dutton HandAxe Steve Jurvetson.jpg|center|128px]] | [[:en:Denis Dutton]] | 1944-02-09 | 620 |- | | [[:en:Denise L. Herzing]] | | 1502 |- | | ''[[:d:Q23795342|Dennis Hong]]'' | | 691 |- | | [[:en:Dennis vanEngelsdorp]] | | 374 |- | | ''[[:d:Q3023696|Dereck and Beverly Joubert]]'' | | 856 |- | [[File:Derek Paravicini 20apr08 2.JPG|center|128px]] | [[:en:Derek Paravicini]] | 1979-07-26 | 1674 |- | [[File:Derek Sivers, November 2014.jpg|center|128px]] | [[:en:Derek Sivers]] | 1969-09-22 | 659 |- | [[File:Devdutt Pattanaik 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Devdutt Pattanaik]] | 1970-12-11 | 548 |- | | ''[[:d:Q23796030|Diana Laufenberg]]'' | | 881 |- | | [[:en:Diana Nyad]] | 1949-08-22 | 1202 |- | | [[:en:Diana Reiss]] | 2013 | 1510 |- | | ''[[:d:Q23797204|Diane Benscoter]]'' | | 456 |- | | ''[[:d:Q23662554|Diane Kelly]]'' | | 1367 |- | | [[:en:Diane Savino]] | 1963 | 783 |- | | ''[[:d:Q23796688|Dianna Cohen]]'' | | 809 |- | [[File:Didier Sornette.png|center|128px]] | [[:en:Didier Sornette]] | 1957-06-25 | 1572 |- | | [[:en:Dilip Ratha]] | | 2079 |- | | [[:en:Dimitar Sasselov]] | 1961 | dimitar_sasselov<br/>750 |- | [[File:Francis Kéré.jpg|center|128px]] | [[:en:Diébédo Francis Kéré]] | 1965 | 1733 |- | | [[:en:Don Levy]] | 1932 | 1455 |- | [[File:Don Tapscott BW.jpg|center|128px]] | [[:en:Don Tapscott]] | 1947-06-01 | 1298 |- | | ''[[:d:Q23769269|Donald Hoffman]]'' | | 2423 |- | [[File:Donald Norman at AWF05.jpg|center|128px]] | [[:en:Don Norman|Donald Norman]] | 1935-12-25 | 416 |- | [[File:Donald Sadoway Lecture Cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Donald Sadoway]] | 1950-03-07 | 1143 |- | | ''[[:d:Q23712628|Dong Woo Jang]]'' | | 1475 |- | [[File:Doris Kearns Goodwin speaking.jpg|center|128px]] | [[:en:Doris Kearns Goodwin]] | 1943-01-04 | 292 |- | | ''[[:d:Q23662639|Doris Kim Sung]]'' | | 1424 |- | [[File:Dorothy Roberts.JPG|center|128px]] | [[:en:Dorothy Roberts]] | 1956-03-08 | dorothy_roberts |- | [[File:Douglas adams portrait cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Douglas Adams]] | 1952-03-11 | 680 |- | | ''[[:d:Q23809276|Dr. Hawa Abdi and Dr. Deqo Mohamed]]'' | | 876 |- | [[File:Dr. Srikumar Rao.jpg|center|128px]] | [[:en:Srikumar Rao|Dr. Srikumar Rao]] | 1951-04-11 | srikumar_rao<br/>674 |- | | [[:en:Drew Berry]] | 1970 | 1194 |- | [[File:Drewbeer.jpg|center|128px]] | [[:en:Drew Curtis]] | 1973-02-07 | 1276 |- | | ''[[:d:Q23661672|Drew Dudley]]'' | | 1228 |- | [[File:DY portrait edit.jpg|center|128px]] | [[:en:Dustin Yellin]] | 1975-07-22 | 2422 |- | | ''[[:d:Q23656142|Dyan deNapoli]]'' | | 1082 |- | | ''[[:d:Q23795632|Eames Demetrios]]'' | | 514 |- | | ''[[:d:Q23795453|Eben Bayer]]'' | | 760 |- | | ''[[:d:Q23662606|Ed Gavagan]]'' | | 1416 |- | | ''[[:d:Q23797198|Ed Ulbrich]]'' | | 346 |- | | [[:en:Ed Yong]] | | 1773 |- | [[File:Eddi Reader2.jpg|center|128px]] | [[:en:Eddi Reader]] | 1959-08-28 | 104 |- | [[File:Eddie Obeng on ball.jpg|center|128px]] | [[:en:Eddie Obeng]] | 1959 | 1335 |- | | ''[[:d:Q23727579|Eddy Cartaya]]'' | | 1734 |- | [[File:Edi Rama2.jpg|center|128px]] | [[:en:Edi Rama]] | 1964-07-04 | 1538 |- | [[File:Edie thumb 33 ft.jpg|center|128px]] | [[:en:Edith Widder]] | 1951 | 696 |- | [[File:Eduardo Paes - 2008.JPG|center|128px]] | [[:en:Eduardo Paes]] | 1969-11-14 | 1207 |- | | ''[[:d:Q23769256|Eduardo Sáenz de Cabezón]]'' | | 2367 |- | [[File:Edward Boyden World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Edward Boyden]] | 1979-08-18 | 890 |- | [[File:Ed Burtynsky (38148537).jpg|center|128px]] | [[:en:Edward Burtynsky]] | 1955-02-22 | 56 |- | [[File:Plos wilson.jpg|center|128px]] | [[:en:E. O. Wilson|Edward O. Wilson]] | 1929-06-10 | 83 |- | [[File:Edward Snowden.jpg|center|128px]] | [[:en:Edward Snowden]] | 1983-06-21 | 1843 |- | | ''[[:d:Q23795681|Edward Tenner]]'' | | 891 |- | [[File:Edwidge Danticat by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Edwidge Danticat]] | 1969-01-19 | 648 |- | | ''[[:d:Q23691666|Einstein]]'' | | 277 |- | [[File:ELSeed.jpg|center|128px]] | [[:en:eL Seed]] | 1981-08-21 | 2497 |- | | [[:en:Elaine Morgan (writer)|Elaine Morgan]] | 1920-11-07 | 504 |- | | ''[[:d:Q23712765|Eleanor Longden]]'' | | 1474 |- | [[File:Dr Eleni Gabre-Madhin.png|center|128px]] | [[:en:Eleni Zaude Gabre-Madhin]] | | 165 |- | | [[:en:Eli Beer]] | 1973-09-13 | 1671 |- | [[File:Eli Pariser - Flickr - Knight Foundation.jpg|center|128px]] | [[:en:Eli Pariser]] | 1980-12-17 | 955 |- | [[File:ElifShafak Ask EbruBilun Wiki cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Elif Şafak]] | 1971-10-25 | 752 |- | | [[:en:Elizabeth Coleman]] | 1937 | 350 |- | | ''[[:d:Q1225543|Elizabeth Diller]]'' | 1954 | 290 |- | [[File:Elizabeth Gilbert at TED.jpg|center|128px]] | [[:en:Elizabeth Gilbert]] | 1969-07-18 | 361 |- | | [[:en:Elizabeth Kapu'uwailani Lindsey]] | 1956-04-17 | 819 |- | | [[:en:Elizabeth Lesser]] | | elizabeth_lesser<br/>818 |- | [[File:Elizabeth Loftus-TAM 9-July 2011.JPG|center|128px]] | [[:en:Elizabeth Loftus]] | 1944-10-16 | elizabeth_loftus<br/>1573 |- | | [[:en:Elizabeth Murchison]] | | 1037 |- | | ''[[:d:Q23782690|Elizabeth Nyamayaro]]'' | | 2518 |- | [[File:ElizabethPisaniAtQEDcon2014-2.jpg|center|128px]] | [[:en:Elizabeth Pisani]] | 1964 | 610 |- | | [[:en:Ellen 't Hoen]] | 1960 | 1448 |- | | ''[[:d:Q23796172|Ellen Dunham-Jones]]'' | | 773 |- | | [[:en:Ellen Gustafson]] | | 777 |- | | ''[[:d:Q23662797|Ellen Jorgensen]]'' | | 1289 |- | [[File:Ellen-MacArthur (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Ellen MacArthur]] | 1976-07-08 | 2467 |- | | ''[[:d:Q23784323|Elliot Krane]]'' | | 993 |- | [[File:Elon Musk 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Elon Musk]] | 1971-06-28 | 1479 |- | | ''[[:d:Q23760249|Elora Hardy]]'' | | 2476 |- | | [[:en:Elyn Saks]] | | 1316 |- | | ''[[:d:Q23759555|Eman Mohammed]]'' | | 1837 |- | | [[:en:Emiliano Salinas]] | 1976 | emiliano_salinas<br/>1071 |- | | ''[[:d:Q23782719|Emilie Wapnick]]'' | | 2673 |- | | ''[[:d:Q23768714|Emily Balcetis]]'' | | 2370 |- | | [[:en:Emily Levine]] | | 430 |- | | [[:en:Emily Oster]] | | 126 |- | | ''[[:d:Q23795673|Emily Pilloton]]'' | | 745 |- | | ''[[:d:Q21392291|Emma C. Teeling]]'' | | 1425 |- | [[File:Emmanuel Jal by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Emmanuel Jal]] | 1980 | 492 |- | | [[:en:Enric Sala]] | 1968-11-26 | 705 |- | [[File:Enrique Peñalosa 1.JPG|center|128px]] | [[:en:Enrique Peñalosa]] | 1954-09-30 | 1732 |- | [[File:Erez Lieberman Aiden.jpg|center|128px]] | [[:en:Erez Lieberman Aiden]] | 1980 | 1088 |- | | ''[[:d:Q23795686|Eric Berlow]]'' | | 860 |- | | ''[[:d:Q23797191|Eric Dishman]]'' | | 679 |- | | ''[[:d:Q23783074|Eric Giler]]'' | | 485 |- | [[File:Some Wicked Piano.jpg|center|128px]] | [[:en:Eric Lewis (pianist)|Eric Lewis]] | 1973-05-13 | eric_lewis<br/>415 |- | [[File:Eric Liu.jpg|center|128px]] | [[:en:Eric Liu]] | 1968 | 2037 |- | | ''[[:d:Q23785222|Eric Mead]]'' | | 677 |- | | [[:en:Eric Topol]] | 1954 | 669 |- | | [[:en:Eric W. Sanderson]] | | 472 |- | [[File:Ewcolor.jpg|center|128px]] | [[:en:Eric Whitacre]] | 1970-01-02 | 695 |- | | ''[[:d:Q23671465|Eric X. Li]]'' | | 1575 |- | | ''[[:d:Q23662179|Erica Frenkel]]'' | | 1216 |- | [[File:Erik Brynjolfsson at MIT Sloan CIO Symposium 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Erik Brynjolfsson]] | 2000s | 1486 |- | [[File:Erik Hersman PopTech 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Erik Hersman]] | | 437 |- | [[File:Erik4.jpg|center|128px]] | [[:en:Erik Johansson (artist)|Erik Johansson]] | 1985 | 1225 |- | | ''[[:d:Q23671001|Erik Schlangen]]'' | | 1540 |- | [[File:Erin McKean.jpg|center|128px]] | [[:en:Erin McKean]] | 1971 | 143 |- | | ''[[:d:Q23760623|Ernest Madu]]'' | | 226 |- | | ''[[:d:Q23662694|Ernesto Sirolli]]'' | | 1440 |- | | ''[[:d:Q22703937|Esta Soler]]'' | 1947 | 1702 |- | [[File:Esther Duflo - Pop!Tech 2009 - 001 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Esther Duflo]] | 1972-10-25 | 625 |- | | [[:en:Esther Perel]] | 1958 | 1542 |- | [[File:Ethan A. Nadelmann - World Economic Forum on Latin America.jpg|center|128px]] | [[:en:Ethan Nadelmann]] | 1957-03-13 | 2032 |- | [[File:Ethan-zuckerman.jpg|center|128px]] | [[:en:Ethan Zuckerman]] | 1972 | 758 |- | | [[:en:Ethel (string quartet)|Ethel]] | | 114 |- | [[File:Euvin Naidoo - World Economic Forum on Africa 2012 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Euvin Naidoo]] | 1971 | euvin_naidoo<br/>138 |- | | [[:en:Eva Vertes]] | 1985 | 13 |- | [[File:Eva Zeisel.jpg|center|128px]] | [[:en:Eva Zeisel]] | 1906-11-13 | 372 |- | | ''[[:d:Q23783431|Evan Grant]]'' | | 522 |- | [[File:TechCrunch50 Day Two Afternoon - Evan Williams.jpg|center|128px]] | [[:en:Evan Williams (Internet entrepreneur)|Evan Williams]] | 1972-03-31 | 412 |- | [[File:Eve Ensler at a Hudson Union Society event in March 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Eve Ensler]] | 1953-05-25 | 66 |- | [[File:Evelyn-glennie.jpg|center|128px]] | [[:en:Evelyn Glennie]] | 1965-07-19 | 99 |- | [[File:Evgeni morozov re-publica2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Evgeny Morozov]] | 1984 | evgeny_morozov<br/>505 |- | | ''[[:d:Q23784493|Eythor Bender]]'' | | 949 |- | | ''[[:d:Q23796639|Fabian Hemmert]]'' | | 798 |- | | [[:en:Fabian Oefner]] | 1984 | 1646 |- | [[File:TEDxBrooklyn - Fabien Cousteau (5173719132).jpg|center|128px]] | [[:en:Fabien Cousteau]] | 1967-10-02 | 2033 |- | | ''[[:d:Q23670985|Fahad Al-Attiya]]'' | | 1531 |- | | ''[[:d:Q23662658|Faith Jegede]]'' | | 1427 |- | | [[:en:Fei-Fei Li]] | | 2454 |- | [[File:Imam Feisal Abdul Rauf (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Feisal Abdul Rauf]] | 1948 | 579 |- | | [[:en:Felix Dennis]] | 1947-05-27 | 450 |- | | ''[[:d:Q23783216|Fields Wicker-Miurin]]'' | | 586 |- | | ''[[:d:Q23784380|Fiorenzo Omenetto]]'' | | 892 |- | | ''[[:d:Q23782707|Frances Larson]]'' | | 2557 |- | | ''[[:d:Q23783036|Francesco Sauro]]'' | | 2667 |- | [[File:Francis Collins official portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Francis Collins]] | 1950-04-14 | 1556 |- | | ''[[:d:Q23759562|Francis de los Reyes]]'' | | 2228 |- | | ''[[:d:Q23769571|Franco Sacchi]]'' | | 315 |- | [[File:Frank Gehry 2006 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Frank Gehry]] | 1929-02-28 | 14 |- | | ''[[:d:Q23657144|Frank Warren]]'' | | 1144 |- | [[File:Frans de Waal.jpg|center|128px]] | [[:en:Frans de Waal]] | 1948-10-29 | 1274 |- | [[File:Frans Lanting; September 13, 2006; Ittoqqortoormiit, Greenland.jpg|center|128px]] | [[:en:Frans Lanting]] | 1951-07-13 | 35 |- | | ''[[:d:Q23769264|Fred Jansen]]'' | | 2421 |- | | [[:en:Fred Swaniker]] | | 1895 |- | | ''[[:d:Q23714153|Frederic Kaplan]]'' | | 1742 |- | | ''[[:d:Q23785270|Frederick Balagadde]]'' | | 698 |- | | [[:en:Fredy Peccerelli]] | 1971 | 2320 |- | | [[:en:Freeman A. Hrabowski III]] | 1950-08-13 | 1473 |- | [[File:Freeman Dyson.jpg|center|128px]] | [[:en:Freeman Dyson]] | 1923-12-15 | 259 |- | | ''[[:d:Q23797774|Gabby Giffords and Mark Kelly]]'' | | 1796 |- | | [[:en:Gabe Barcia-Colombo]] | | 1388 |- | [[File:TNW Con EU15- Gabe Zichermann -1.jpg|center|128px]] | [[:en:Gabe Zichermann]] | 1974-05-20 | 1107 |- | | ''[[:d:Q23759565|Gail Reed]]'' | | 2147 |- | | [[:en:Garik Israelian]] | 1963 | garik_israelian<br/>491 |- | | ''[[:d:Q23661679|Garth Lenz]]'' | | 1247 |- | | ''[[:d:Q23662677|Gary Greenberg]]'' | | 1430 |- | | [[:en:Gary Haugen]] | 2000s | 2420 |- | [[File:Gary Kovacs at the World Economic Forum Annual Meeting of the New Champions in Tianjin, China, 2012..jpg|center|128px]] | [[:en:Gary Kovacs]] | 2013-04 | 1332 |- | | ''[[:d:Q23785051|Gary Lauder]]'' | | 675 |- | | ''[[:d:Q23712673|Gary Slutkin]]'' | | 1688 |- | [[File:Gary Vaynerchuk by Erik Kastner.jpg|center|128px]] | [[:en:Gary Vaynerchuk]] | 1975-11-14 | 678 |- | [[File:Gary William Flake FLoC 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Gary William Flake]] | | 672 |- | | [[:en:Gary Wolf (journalist)|Gary Wolf]] | | 799 |- | | [[:en:Gavin Pretor-Pinney]] | | 1577 |- | | [[:en:Gavin Schmidt]] | 2000s | 1782 |- | | [[:en:Gayle Tzemach Lemmon]] | | 1210 |- | [[File:GeWang.jpg|center|128px]] | [[:en:Ge Wang]] | 1977-11-02 | ge_wang<br/>1991 |- | [[File:Model Geena Rocero Coming out Transgender (13563189244).jpg|center|128px]] | [[:en:Geena Rocero]] | 1984 | geena_rocero<br/>1783 |- | | [[:en:Geert Chatrou]] | 1969-02-06 | 944 |- | | ''[[:d:Q23760544|Genevieve von Petzinger]]'' | | 2592 |- | [[File:Geoff Mulgan.jpg|center|128px]] | [[:en:Geoff Mulgan]] | 1961 | 517 |- | [[File:GeoffreyCanada.jpg|center|128px]] | [[:en:Geoffrey Canada]] | 1952-01-13 | 1639 |- | [[File:Geoffrey West.jpg|center|128px]] | [[:en:Geoffrey West]] | 1940 | 1010 |- | [[File:George Ayittey detail.jpg|center|128px]] | [[:en:George Ayittey]] | 1945 | 133 |- | [[File:George Dyson.jpg|center|128px]] | [[:en:George Dyson (science historian)|George Dyson]] | 1953 | george_dyson<br/>197 |- | [[File:George Smoot.jpg|center|128px]] | [[جارج سموٹ]] | 1945-02-20 | 316 |- | [[File:GeorgeWhitesides.jpg|center|128px]] | [[:en:George M. Whitesides]] | 1939-08-03 | 609 |- | [[File:George Monbiot (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:George Monbiot]] | 1963-01-27 | 1656 |- | [[File:George Papandreou (junior).jpg|center|128px]] | [[:en:George Papandreou]] | 1952-06-16 | 1578 |- | [[File:George Takei by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[:en:George Takei]] | 1937-04-20 | 2018 |- | | [[:en:Georgette Mulheir]] | | 1431 |- | | ''[[:d:Q23727544|Geraldine Hamilton]]'' | | 1729 |- | [[File:Gero Miesenböck FRS.jpg|center|128px]] | [[:en:Gero Miesenböck|Gero Andreas Miesenböck]] | 1965-07-15 | 741 |- | | [[:en:Gever Tulley]] | | 180 |- | [[File:Gian Francesco Giudice.JPG|center|128px]] | [[:en:Gian Francesco Giudice]] | 1961-01-25 | 1696 |- | [[File:Giles Duley.jpg|center|128px]] | [[:en:Giles Duley]] | 1971-09-15 | 1395 |- | [[File:Glenn Greenwald 2014-01-20 001.jpg|center|128px]] | [[:en:Glenn Greenwald]] | 1967-03-06 | 2081 |- | [[File:Golan Levin in 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Golan Levin]] | 1972 | 15 |- | [[File:Gordon Brown official.jpg|center|128px]] | [[گورڈن براؤن]] | 1951-02-20 | 521 |- | | [[:en:Graham Hawkes]] | 1947-12-23 | 305 |- | | ''[[:d:Q23795659|Graham Hill]]'' | | 710 |- | | ''[[:d:Q23670497|Greg Asner]]'' | | 1579 |- | | ''[[:d:Q23663036|Greg Gage]]'' | | 1260 |- | | [[:en:Greg Lynn]] | 1964 | 387 |- | | ''[[:d:Q23796887|Greg Stone]]'' | | 824 |- | | [[:en:Gregory Petsko]] | 1948-08-07 | 320 |- | | [[:en:Gregory Stock]] | 1949 | 432 |- | | ''[[:d:Q23670337|Grégoire Courtine]]'' | | 1590 |- | | ''[[:d:Q23809293|Gustavo Dudamel and the Teresa Carreño Youth Orchestra]]'' | | 408 |- | | ''[[:d:Q23728362|Guy Hoffman]]'' | | 1746 |- | | ''[[:d:Q23769541|Guy Winch]]'' | | 2461 |- | | ''[[:d:Q23657222|Guy-Philippe Goldstein]]'' | | 1095 |- | [[File:Haas&Hahn Dutch Artists.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19280315|Haas&Hahn]]'' | | 2085 |- | | ''[[:d:Q23662747|Hadyn Parry]]'' | | 1454 |- | | ''[[:d:Q23796957|Halla Tomasdottir]]'' | | 849 |- | | ''[[:d:Q23748667|Hamish Jolly]]'' | | 1865 |- | | [[:en:Handspring Puppet Company]] | | 921 |- | | [[:en:Hanna Rosin]] | 1970 | 842 |- | | ''[[:d:Q23662784|Hannah Brencher]]'' | | 1436 |- | | ''[[:d:Q23657278|Hannah Fry]]'' | | 1404 |- | [[File:Hans Rosling 2012 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Hans Rosling]] | 1948-07-27 | hans_rosling<br/>90 |- | | [[:en:Harald Haas (engineer)|Harald Haas]] | 1968 | 1009 |- | [[File:Flickr - World Economic Forum - Harish Manwani - Annual Meeting of the New Champions Tianjin 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Harish Manwani]] | 1954 | 1744 |- | | ''[[:d:Q23769245|Harry Baker]]'' | | 2340 |- | | ''[[:d:Q23840678|Harry Cliff]]'' | | harry_cliff |- | [[File:Harsha Bhogle walks for Manish Malhotra & Shaina NC's show for CPAA 21.jpg|center|128px]] | [[:en:Harsha Bhogle]] | 1961-07-19 | 530 |- | | [[:en:Harvey V. Fineberg]] | 1945-09-15 | 911 |- | [[File:Hasan Elahi 20110204.jpg|center|128px]] | [[:en:Hasan M. Elahi]] | 1972 | 1008 |- | | [[:en:Heather Barnett]] | | 2021 |- | [[File:Heather Brooke May 12.jpg|center|128px]] | [[:en:Heather Brooke]] | 1970 | 1317 |- | | ''[[:d:Q23797061|Heather Knight]]'' | | 846 |- | [[File:HectorRuiz.png|center|128px]] | [[:en:Hector Ruiz]] | 1945-12-25 | 214 |- | [[File:Helen Fisher at LaWeb 2008 in Paris.jpg|center|128px]] | [[:en:Helen Fisher (anthropologist)|Helen Fisher]] | 1947 | 17 |- | | [[:en:Hendrik Poinar]] | 1969-05-31 | 1654 |- | | ''[[:d:Q23712262|Henry Evans]]'' | | 1726 |- | | [[:en:Henry Lin]] | 1995 | henry_lin<br/>1807 |- | [[File:Henry Markram Brain research & ICT futures.jpg|center|128px]] | [[:en:Henry Markram]] | 1962-03-28 | 421 |- | [[File:HerbieHancock.jpg|center|128px]] | [[:en:Herbie Hancock]] | 1940-04-12 | 380 |- | | ''[[:d:Q23795333|Heribert Watzke]]'' | | 754 |- | | ''[[:d:Q23712659|Hetain Patel]]'' | | 1627 |- | | [[:en:Hilary Cottam]] | 1965 | 2657 |- | | ''[[:d:Q23796161|Hillel Cooperman]]'' | | 772 |- | | [[:en:Hod Lipson]] | 1967 | 151 |- | | [[:en:Holly Morris (author)|Holly Morris]] | 2015-06 | 1580<br/>holly_morris |- | [[File:Homaro Cantu Cusp Conference 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Homaro Cantu]] | 1976-09-23 | 909 |- | | [[:en:Honor Harger]] | 1975 | 1069 |- | [[File:HowardRheingoldJI4.jpg|center|128px]] | [[:en:Howard Rheingold]] | 1947-07-07 | 192 |- | | [[:en:Hubertus Knabe]] | 1959 | 1950 |- | [[File:Hugh Herr, 2013-crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Hugh Herr]] | 1964-10-25 | 1779 |- | | ''[[:d:Q17280334|Hélder Guimarães]]'' | 1982-11-16 | 1754 |- | | ''[[:d:Q23797233|Iain Hutchison]]'' | | 730 |- | | [[:en:Iain McGilchrist]] | | 1097 |- | | [[:en:Ian Dunbar]] | 1947-04-15 | 272 |- | | [[:en:Ian Goldin]] | 1955 | 573 |- | | [[:en:Ian Ritchie (entrepreneur)|Ian Ritchie]] | | 1093 |- | | ''[[:d:Q23759716|Ilona Szabó de Carvalho]]'' | | 2039 |- | [[File:Imogen Heap Coachella.jpg|center|128px]] | [[:en:Imogen Heap]] | 1977-12-09 | 487 |- | | [[:en:Improv Everywhere]] | | 1035 |- | [[File:InaraGeorge2.jpg|center|128px]] | [[:en:Inara George]] | 1974-07-04 | 1242 |- | | ''[[:d:Q23795297|Inge Missmahl]]'' | | 742 |- | | [[:en:IO Tillett Wright]] | 1985-09-02 | 1530 |- | [[File:Iqbal Quadir.jpg|center|128px]] | [[:en:Iqbal Quadir]] | 1958-08-13 | 79 |- | [[File:Iredlener-photo small.JPG|center|128px]] | [[:en:Irwin Redlener]] | 1944-08-12 | 221 |- | | [[:en:Isaac Mizrahi]] | 1961-10-14 | 312 |- | [[File:Isabel Allende - 001.jpg|center|128px]] | [[:en:Isabel Allende]] | 1942-08-02 | 181 |- | | [[:en:Isabel Behncke]] | | isabel_behncke_izquierdo<br/>968 |- | | ''[[:d:Q23760196|Ismael Nazario]]'' | | 2501 |- | | [[:en:Itay Talgam]] | 1958 | itay_talgam<br/>477 |- | | [[:en:Ivan Krastev]] | 1965-01-01 | 1297 |- | | ''[[:d:Q23662491|Ivan Oransky]]'' | | 1377 |- | [[File:Iwan at Rock Garden.JPG|center|128px]] | [[:en:Iwan Baan]] | 1975-02-08 | 1692 |- | [[File:J. J. Abrams (23175170706) (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:J. J. Abrams]] | 1966-06-27 | 182 |- | [[File:J. K. Rowling 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:J. K. Rowling]] | 1965-07-31 | 661 |- | [[File:Jp-at-reboot-2006.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q12318774|J.P. Rangaswami]]'' | 1957-11-12 | 1352 |- | | ''[[:d:Q23769228|Jaap de Roode]]'' | | 2311 |- | | ''[[:d:Q23782383|Jacek Utko]]'' | | 360 |- | [[File:Jack Andraka 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Jack Andraka]] | 1997-01-08 | 1503 |- | | ''[[:d:Q23657134|Jack Choi]]'' | | 1178 |- | [[File:Jack Horner.jpg|center|128px]] | [[:en:Jack Horner (paleontologist)|Jack Horner]] | 1946-06-15 | jack_horner<br/>896 |- | | ''[[:d:Q23729170|Jackie Savitz]]'' | | 1899 |- | | [[:en:Jackie Tabick]] | 1948 | jackie_tabick<br/>574 |- | [[File:JacksonBrowne3.jpg|center|128px]] | [[:en:Jackson Browne]] | 1948-10-09 | 976 |- | | [[:en:Jackson Katz]] | 1960-05-07 | 1653 |- | | [[:en:Jacqueline Novogratz]] | | 89 |- | | [[:en:Jae Rhim Lee]] | | jae_rhim_lee<br/>1047 |- | [[File:Jaime Lerner May 2004.jpg|center|128px]] | [[:en:Jaime Lerner]] | 1937-12-17 | 189 |- | [[File:Jake Barton in Local Projects, Aug 2014.jpg|center|128px]] | [[:en:Jake Barton]] | 1972-11-07 | 1679 |- | | ''[[:d:Q23662959|Jake Wood]]'' | | 1429 |- | | ''[[:d:Q6215569|Jakob Trollbäck]]'' | 1959-10-06 | 219 |- | | [[:en:Jamais Cascio]] | | 400 |- | | [[:en:James A. Forbes]] | 1935 | 578 |- | | ''[[:d:Q23760213|James A. White Sr.]]'' | | 2469 |- | | ''[[:d:Q23671470|James B. Glattfelder]]'' | | 1541 |- | | [[:en:James Balog]] | 1952-07-15 | james_balog<br/>459 |- | | ''[[:d:Q23769563|James Burchfield]]'' | | 294 |- | [[File:JamesCameronHWOFOct2012.jpg|center|128px]] | [[:en:James Cameron]] | 1954-08-16 | 665 |- | [[File:Stavridis EUCOM.jpg|center|128px]] | [[:en:James G. Stavridis]] | 1955-02-15 | 1330 |- | | [[:en:James Geary]] | 1962 | 478 |- | | [[:en:James H. Fallon]] | 1947-10-18 | 520 |- | [[File:James E Hansen.jpg|center|128px]] | [[:en:James Hansen]] | 1941-03-29 | james_hansen<br/>1147 |- | [[File:James Simons 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:James Harris Simons]] | 1938 | 2417 |- | | [[:en:James Heywood (chief executive)|James Heywood]] | 1966-10-04 | 662 |- | [[File:Jim w mustache.jpg|center|128px]] | [[:en:James Howard Kunstler]] | 1948-10-19 | 103 |- | | ''[[:d:Q23712699|James Lyne]]'' | | 1472 |- | [[File:Nachtwey MSK2011.jpg|center|128px]] | [[:en:James Nachtwey]] | 1948-03-14 | 84 |- | | ''[[:d:Q23748686|James Patten]]'' | | 1866 |- | [[File:Jim Flynn Political Studies University of Otago.jpg|center|128px]] | [[:en:Jim Flynn (academic)|James R. Flynn]] | 1934 | 1504 |- | [[File:RANDI.jpg|center|128px]] | [[:en:James Randi]] | 1928-08-07 | 697 |- | [[File:JamesSurowieckiMUleft.jpg|center|128px]] | [[:en:James Surowiecki]] | 1967-04-30 | 306 |- | [[File:James D Watson.jpg|center|128px]] | [[جیمز واٹسن]] | 1928-04-06 | 36 |- | | [[:en:Jamie Bartlett (journalist)|Jamie Bartlett]] | | 2564 |- | | ''[[:d:Q23662542|Jamie Drummond]]'' | | 1366 |- | [[File:Jamie Oliver retouched.jpg|center|128px]] | [[:en:Jamie Oliver]] | 1975-05-27 | 633 |- | | ''[[:d:Q23795294|Jamil Abu-Wardeh]]'' | | 719 |- | | ''[[:d:Q23759680|Jamila Lyiscott]]'' | | 1939 |- | | [[:en:Jan Chipchase]] | | 170 |- | [[File:Jane Marie Chen.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Chen]] | 1978-12-05 | 658 |- | [[File:Jane Fonda Cannes nineties.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Fonda]] | 1937-12-21 | 1131 |- | [[File:Jane Goodall HK.jpg|center|128px]] | [[جین گڈال]] | 1934-04-03 | 12 |- | [[File:Mcgonigal jane 8485 (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Jane McGonigal]] | 1977-10-21 | 600 |- | [[File:Champions for Change photo.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Poynter]] | | 455 |- | [[File:Janet Echelman Portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Janet Echelman]] | 1966-02-19 | janet_echelman<br/>922 |- | | ''[[:d:Q23729136|Janet Iwasa]]'' | | 1826 |- | | [[:en:Janette Sadik-Khan]] | | 1687 |- | | [[:en:Janine Benyus]] | 1958 | 19 |- | | [[:en:Janine di Giovanni]] | 1961 | 1524 |- | | [[:en:Janine Shepherd]] | 1962 | 1442 |- | | [[:en:Janna Levin]] | 1967 | 947 |- | [[File:Jared diamond.jpg|center|128px]] | [[:en:Jared Diamond]] | 1937-09-10 | 295 |- | | ''[[:d:Q23657161|Jared Ficklin]]'' | | 1148 |- | [[File:Jarreth Merz 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1683706|Jarreth Merz]]'' | 1970-05-01 | 1053 |- | [[File:10.14.12JarrettJKrosoczkaByLuigiNovi.jpg|center|128px]] | [[:en:Jarrett J. Krosoczka]] | 1977-12-22 | 1511 |- | | ''[[:d:Q23795288|Jason Clay]]'' | | 765 |- | | ''[[:d:Q23795888|Jason Fried]]'' | | 871 |- | | ''[[:d:Q23662557|Jason McCue]]'' | | 1287 |- | [[File:Jason Pontin.jpg|center|128px]] | [[:en:Jason Pontin]] | 1967-05-11 | 1686 |- | | ''[[:d:Q23656752|Jay Bradner]]'' | | 1098 |- | [[File:Jay Walker.jpg|center|128px]] | [[:en:Jay S. Walker]] | 1955-11-05 | 376 |- | | [[:en:Jay Silver]] | | 1650 |- | | ''[[:d:Q23657167|JD Schramm]]'' | | 1064 |- | | ''[[:d:Q23657155|Jean-Baptiste Michel]]'' | | 1087 |- | | [[:en:Jean-Paul Mari]] | 1950 | 2749 |- | | ''[[:d:Q23760219|Jedidah Isler]]'' | | 2484 |- | [[File:Jeff Bezos 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeff Bezos]] | 1964-01-12 | jeff_bezos<br/>101 |- | | ''[[:d:Q23662685|Jeff Hancock]]'' | | 1432 |- | [[File:Jeff Hawkins by Jeff Kubina.jpeg|center|128px]] | [[:en:Jeff Hawkins]] | 1957-06-01 | 112 |- | | ''[[:d:Q23768700|Jeff Iliff]]'' | | 2261 |- | [[File:Meg Ryan and Jeff Skoll.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeffrey Skoll|Jeff Skoll]] | 1965-01-16 | 147 |- | [[File:Jeffsmithedited-400x600.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeff Smith (Missouri politician)|Jeff Smith]] | 1973-12-09 | 1446 |- | | ''[[:d:Q23713807|Jeff Speck]]'' | | 1690 |- | [[File:Table-cum-touch display.jpg|center|128px]] | [[:en:Jefferson Han]] | 1975 | 65 |- | | ''[[:d:Q23760258|Jeffrey Brown]]'' | | 2458 |- | [[File:Jeffrey Kluger.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeffrey Kluger]] | 1954-05-21 | 1252 |- | | [[:en:Jehane Noujaim]] | 1974-05-17 | 55 |- | | [[:en:Jen Golbeck]] | 1976-12-16 | 1849 |- | | [[:en:Jenna McCarthy]] | | jenna_mccarthy<br/>1241 |- | | ''[[:d:Q23809207|Jenni Chang and Lisa Dazols]]'' | | 2543 |- | | [[:en:Jennifer 8. Lee]] | 1976-03-15 | 383 |- | [[File:Dr. Jennifer A. Doudna 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Jennifer Doudna]] | 1964-02-19 | 2663 |- | [[File:Jennifer Granholm 5.jpg|center|128px]] | [[:en:Jennifer Granholm]] | 1959-02-05 | 1535 |- | | ''[[:d:Q23713350|Jennifer Healey]]'' | | 1638 |- | | [[:en:Jennifer Lin]] | 1990 | 46 |- | [[File:Jennifer Pahlka of Code for America, speaking at the opening of Open Up!.jpg|center|128px]] | [[:en:Jennifer Pahlka]] | 1969 | 1222 |- | | ''[[:d:Q23728486|Jennifer Senior]]'' | | 1767 |- | | ''[[:d:Q23662183|Jer Thorp]]'' | | 1266 |- | [[File:Jeremy Gilley (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Jeremy Gilley]] | 1969 | 1038 |- | | [[:en:Jeremy Heimans]] | | 1949 |- | | [[:en:Jeremy Howard (entrepreneur)|Jeremy Howard]] | 1973 | 2374 |- | [[File:JeremyJackson1243.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeremy Jackson (scientist)|Jeremy Jackson]] | 1942-11-13 | 704 |- | [[File:Jeremy Rifkin 2009 by Stephan Röhl.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeremy Rifkin]] | 1945-01-26 | jeremy_rifkin<br/>791 |- | | [[:en:Jessa Gamble]] | 1979-04-25 | 796 |- | | [[:en:Jesse Schell]] | 1970-06-13 | 690 |- | | ''[[:d:Q23656726|Jessi Arrington]]'' | | 1061 |- | | [[:en:Jessica Green]] | | 1081 |- | [[File:Jessica Jackley.jpg|center|128px]] | [[:en:Jessica Jackley]] | 1977 | 732 |- | | ''[[:d:Q23783057|Jessica Shortall]]'' | | 2798 |- | | [[:en:Ji-hae Park]] | 1985 | 1490 |- | [[File:Jill Bolte Taylor - observing a stroke from within.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Bolte Taylor]] | 1959-05-15 | jill_bolte_taylor<br/>203 |- | [[File:JillHeinerth.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Heinerth]] | | jill_heinerth |- | | ''[[:d:Q23759545|Jill Shargaa]]'' | | 1999 |- | [[File:Jill Sobule in 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Sobule]] | 1965-01-16 | 105 |- | [[File:Jill Tarter at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Tarter]] | 1944-01-16 | 348 |- | [[File:Jim Al-Khalili (cropped and shadow enhanced).jpg|center|128px]] | [[:en:Jim Al-Khalili]] | 1962-09-20 | 2568 |- | | [[:en:Jim Holt (philosopher)|Jim Holt]] | 1954-10-30 | 1762 |- | | [[:en:Jim Toomey]] | 1960-12-26 | 787 |- | [[File:JimmyCarterPortrait2.jpg|center|128px]] | [[جمی کارٹر]] | 1924-10-01 | 2522 |- | | [[:en:Jimmy Nelson (photographer)|Jimmy Nelson]] | 1976 | 2040 |- | [[File:Jimmy Wales Fundraiser Appeal.JPG|center|128px]] | [[جمی ویلز]] | 1966-08-04 | 37 |- | | ''[[:d:Q23670510|Jinsop Lee]]'' | | 1498 |- | | [[:en:Joachim de Posada]] | | 446 |- | | [[:en:Joan Halifax]] | 1942 | 838 |- | | [[:en:JoAnn Kuchera-Morin]] | 1951 | joann_kuchera_morin<br/>379 |- | [[File:JodyWilliamsMay2010.jpg|center|128px]] | [[جوڈی ولیمز]] | 1950-10-09 | 851 |- | | ''[[:d:Q23727954|Joe Kowan]]'' | | 1758 |- | | [[:en:Joe Landolina]] | 1993-01-27 | 2247 |- | | [[:en:Joe Madiath]] | 1950-12-03 | 2087 |- | | [[:en:Joe Sabia]] | | 1110 |- | | ''[[:d:Q23662319|Joe Smith]]'' | | 1313 |- | | [[:en:Joel Burns (politician)|Joel Burns]] | 1969-02-04 | 807 |- | | ''[[:d:Q23785260|Joel Levine]]'' | | 684 |- | | ''[[:d:Q23671459|Joel Selanikio]]'' | | 1662 |- | | [[:en:Joey Alexander]] | 2003-06-25 | 2468 |- | [[File:Johan Rockström 1c389 8409.jpg|center|128px]] | [[:en:Johan Rockström]] | 1965 | 792 |- | [[File:Johannhari.jpg|center|128px]] | [[:en:Johann Hari]] | 1979-01-21 | 2560 |- | | ''[[:d:Q23795344|Johanna Blakley]]'' | | 715 |- | [[File:2012-04-21 USA Trip 1574 - NECSS (New York) (7980184439).jpg|center|128px]] | [[:en:John Bohannon]] | | john_bohannon<br/>1113 |- | | ''[[:d:Q23796177|John Delaney]]'' | | 782 |- | [[File:John Doerr.jpg|center|128px]] | [[:en:John Doerr]] | 1951-06-29 | 116 |- | | [[:en:John Francis (environmentalist)|John Francis]] | 1946 | 307 |- | | [[:en:John Gerzema]] | | 568 |- | | [[:en:John Graham-Cumming]] | | 1392 |- | [[File:John Green by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[:en:John Green (author)|John Green]] | 1977-08-24 | 2587 |- | | ''[[:d:Q23688353|John Hardy]]'' | | 729 |- | [[File:John Hockenberry.jpg|center|128px]] | [[:en:John Hockenberry]] | 1956-06-04 | 1221 |- | [[File:John hodgman.jpg|center|128px]] | [[:en:John Hodgman]] | 1971-06-03 | 299 |- | | ''[[:d:Q23784955|John Hunter]]'' | | 897 |- | | ''[[:d:Q23783403|John Kasaona]]'' | | 634 |- | | ''[[:d:Q23783066|John La Grou]]'' | | 452 |- | [[File:John Legend performing in Pennsylvania.jpg|center|128px]] | [[:en:John Legend]] | 1978-12-28 | 1647 |- | [[File:John lloyd secret comedy podcast.jpg|center|128px]] | [[:en:John Lloyd (producer)|John Lloyd]] | 1951-09-30 | 502 |- | [[File:John Maeda.jpg|center|128px]] | [[:en:John Maeda]] | 1966 | 155 |- | [[File:JohnMcWhorter.jpg|center|128px]] | [[:en:John McWhorter]] | 1965 | 1470 |- | | ''[[:d:Q23782393|John Q. Walker]]'' | | 273 |- | [[File:John searle2.jpg|center|128px]] | [[:en:John Searle]] | 1932-07-31 | 1665 |- | | ''[[:d:Q23783401|John Underkoffler]]'' | | 596 |- | [[File:John Wilbanks Portrait by Nick Vedros.jpg|center|128px]] | [[:en:John Wilbanks]] | | john_wilbanks<br/>1324 |- | [[File:Johnwooden.jpg|center|128px]] | [[:en:John Wooden]] | 1910-10-14 | 425 |- | | [[:en:Johnny Lee (computer scientist)|Johnny Lee]] | | 204 |- | [[File:Joichi Ito Headshot 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Joi Ito]] | 1966-06-19 | 1776 |- | [[File:Jok Church.jpg|center|128px]] | [[:en:Jok Church]] | 1949-11-28 | jok_church<br/>1068 |- | | [[:en:Jon Gosier]] | 2009 | 2254 |- | | [[:en:Jon Mooallem]] | | 1786 |- | | ''[[:d:Q23662502|Jon Nguyen]]'' | | 1381 |- | [[File:Jon Ronson TAM London 2009.JPG|center|128px]] | [[:en:Jon Ronson]] | 1967-05-10 | 1151 |- | | ''[[:d:Q5708819|Jonas Eliasson]]'' | 1969-02-03 | 1441 |- | | [[:en:Jonas Gahr Støre]] | 1960-08-25 | 1192 |- | | [[:en:Jonathan Bergmann]] | | jon_bergmann<br/>1280 |- | | ''[[:d:Q23782385|Jonathan Drori]]'' | | 276 |- | | [[:en:Jonathan Eisen]] | 1967 | 1385 |- | | ''[[:d:Q23662200|Jonathan Foley]]'' | | 1271 |- | [[File:Jonathan Haidt 2012 03.jpg|center|128px]] | [[:en:Jonathan Haidt]] | 1963-10-19 | 278 |- | | [[:en:Jonathan Harris (artist)|Jonathan Harris]] | 1979 | 125 |- | | [[:en:Jonathan Klein (Getty Images)|Jonathan Klein]] | | 693 |- | | ''[[:d:Q23662788|Jonathan Trent]]'' | | 1291 |- | [[File:Zittrain-20080308-crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Jonathan Zittrain]] | 1969-12-24 | 493 |- | | [[:en:Jor-El]] | | 688<br/>jor_el |- | | ''[[:d:Q23759657|Jorge Soto]]'' | | 2088 |- | | ''[[:d:Q23670640|Jose Miguel Sokoloff]]'' | | 1581 |- | | [[:en:Joseph DeRisi]] | | 403 |- | [[File:Joseph DeSimone 2010 11 22 History Live.JPG|center|128px]] | [[:en:Joseph DeSimone]] | 1964-05-16 | 2457 |- | | ''[[:d:Q23671269|Joseph Kim]]'' | | 1582 |- | | [[:en:Joseph Lekuton]] | | 195 |- | [[File:Joseph Nye - Chatham House 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Joseph Nye]] | 1937-01-19 | 744 |- | [[File:Josette Sheeran Shiner May 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Josette Sheeran]] | 1954 | 1005 |- | | ''[[:d:Q23783050|Josh Luber]]'' | | 2691 |- | [[File:Joshua-foer-2007.png|center|128px]] | [[:en:Joshua Foer]] | 1982-09-23 | 1152 |- | | [[:en:Joshua Klein]] | 1974 | 220 |- | | [[:en:Joshua Prager (writer)|Joshua Prager]] | 1971 | 1469 |- | | [[:en:Joshua Prince-Ramus]] | 1969-08-11 | 49 |- | [[File:Joshua Roman (TED 2011).jpg|center|128px]] | [[:en:Joshua Roman]] | 1983-12-16 | 1057 |- | | [[:en:Joshua Silver]] | | 494 |- | | ''[[:d:Q23656020|Joshua Walters]]'' | | 1070 |- | | [[:en:José Antonio Abreu]] | 1939-05-07 | 349 |- | | ''[[:d:Q23662467|José Bowen]]'' | | 1354 |- | | ''[[:d:Q23729164|Joy Sun]]'' | | 2006 |- | [[File:JR (artist).jpg|center|128px]] | [[:en:JR (artist)|JR]] | 1983-02-22 | 913 |- | [[File:Juan Enríquez - PopTech 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Juan Enríquez]] | 1959 | juan_enriquez<br/>80 |- | | ''[[:d:Q23671268|Judy MacDonald Johnston]]'' | | 1652 |- | [[File:Julia Bacha Headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Julia Bacha]] | 1980 | 1039 |- | [[File:Julia Sweeney.jpg|center|128px]] | [[:en:Julia Sweeney]] | 1959-10-10 | 85 |- | [[File:Julian Assange cropped (Norway, March 2010).jpg|center|128px]] | [[جولین اسانج]] | 1971-07-03 | 779 |- | [[File:Julian Baggini-1.jpg|center|128px]] | [[:en:Julian Baggini]] | 1968 | 1200 |- | | ''[[:d:Q23795650|Julian Treasure]]'' | | 567 |- | | ''[[:d:Q23785249|Juliana Machado Ferreira]]'' | | 682 |- | [[File:Juliana Rotich - World Economic Forum on Africa 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Juliana Rotich]] | | juliana_rotich<br/>1657 |- | | ''[[:d:Q23657214|Julie Burstein]]'' | | 1153 |- | [[File:Julie Taymor Shankbone 2009 Metropolitan Opera.jpg|center|128px]] | [[:en:Julie Taymor]] | 1952-12-15 | 245 |- | | ''[[:d:Q23657166|Justin Hall-Tipping]]'' | | 1048 |- | [[File:Kailash Satyarthi.jpg|center|128px]] | [[کیلاش ستیارتھی]] | 1954-01-11 | 2462 |- | | [[:en:Kakenya Ntaiya]] | | 1547 |- | [[File:WebsterHall2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Kaki King]] | 1979-08-24 | 448 |- | | [[:en:Kamal Meattle]] | | kamal_meattle<br/>424 |- | | ''[[:d:Q23759742|Kare Anderson]]'' | | 2215 |- | | [[:en:Karen Armstrong]] | 1944-11-14 | 208 |- | | ''[[:d:Q23662231|Karen Bass]]'' | | 1193 |- | | [[:en:Karen I. Tse]] | | karen_tse<br/>1017 |- | | ''[[:d:Q6370083|Karen Thompson Walker]]'' | 1980 | 1293 |- | | ''[[:d:Q23759696|Karima Bennoune]]'' | | 2019 |- | | ''[[:d:Q23783421|Kartick Satyanarayan]]'' | | 646 |- | [[File:Kary Mullis.jpg|center|128px]] | [[کیری مولیس]] | 1944-12-28 | 384 |- | | ''[[:d:Q23784307|Kate Hartman]]'' | | 898 |- | | [[:en:Kate Orff]] | | 833 |- | | ''[[:d:Q23670574|Kate Stone]]'' | | 1505 |- | | ''[[:d:Q23795674|Katherine Fulton]]'' | | 497 |- | | ''[[:d:Q23301824|Katherine Kuchenbecker]]'' | | 1574 |- | [[File:Kathryn Schulz - official author photo.JPG|center|128px]] | [[:en:Kathryn Schulz]] | | 910 |- | [[File:Kavita N. Ramdas World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Kavita Ramdas]] | 2002-11-10 | 550 |- | [[File:KeesMoeliker.jpg|center|128px]] | [[:en:Kees Moeliker]] | 1960-10-09 | 1494 |- | [[File:TED Magic Show.jpg|center|128px]] | [[:en:Keith Barry]] | 1976-10-02 | 50 |- | | ''[[:d:Q23782683|Keith Bellows]]'' | | 281 |- | | [[:en:Keith Chen]] | | 1323 |- | | ''[[:d:Q23661670|Keith Nolan]]'' | | 1227 |- | | [[:en:Keith Schacht]] | | 303 |- | | ''[[:d:Q23713542|Keller Rinaudo]]'' | | 1548 |- | | ''[[:d:Q23662160|Kelli Anderson]]'' | | 1259 |- | | ''[[:d:Q23712681|Kelli Swazey]]'' | | 1684 |- | | [[:en:Kelly McGonigal]] | 1977-10-21 | 1585 |- | [[File:Ken-goldberg.jpg|center|128px]] | [[:en:Ken Goldberg]] | 1961 | 1359 |- | [[File:KenJenningsByPhilKonstantin.jpg|center|128px]] | [[:en:Ken Jennings]] | 1974-05-23 | 1631 |- | [[File:Sir Ken Robinson @ The Creative Company Conference.jpg|center|128px]] | [[:en:Ken Robinson (educationalist)|Ken Robinson]] | 1950-03-04 | sir_ken_robinson<br/>69 |- | | [[:en:Kenichi Ebina]] | 1974-01-01 | 145 |- | | ''[[:d:Q23729173|Kenneth Cukier]]'' | | 1941 |- | | [[:en:Kenneth Kamler]] | | 676 |- | | ''[[:d:Q23769238|Kenneth Shinozuka]]'' | | 2316 |- | | [[:en:Kent Larson (architect)|Kent Larson]] | | 1413 |- | | ''[[:d:Q23728252|Keren Elazari]]'' | | 1789 |- | | ''[[:d:Q23662144|Kevin Allocca]]'' | | 1254 |- | [[File:Kevin Bales at Chatham House 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Kevin Bales]] | 1952-02-09 | 629 |- | | ''[[:d:Q23712692|Kevin Breel]]'' | | 1682 |- | | [[:en:Kevin Briggs]] | | 1749 |- | [[File:KevinKellySF.png|center|128px]] | [[:en:Kevin Kelly (editor)|Kevin Kelly]] | 1952-08-14 | 20<br/>kevin_kelly |- | | [[:en:Kevin R. Stone]] | 1955-06-04 | 780 |- | [[File:Kevin Rudd official portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Kevin Rudd]] | 1957-09-21 | 2416 |- | | ''[[:d:Q23656201|Kevin Slavin]]'' | | 1016 |- | | [[:en:Kevin Surace]] | 1962-07-12 | 453 |- | | ''[[:d:Q23769225|Khadija Gbla]]'' | | 2438 |- | | [[:en:Khalida Brohi]] | | 2043 |- | | ''[[:d:Q23795688|Kim Gorgens]]'' | | 870 |- | [[File:Kimyoungha.jpg|center|128px]] | [[:en:Kim Young-ha]] | 1968-11-11 | 1543<br/>young_ha_kim |- | | [[:en:Kimberley Motley]] | | 2090 |- | [[File:Kiran Bedi at the SWIM Conference.JPG|center|128px]] | [[:en:Kiran Bedi]] | 1949-06-09 | 816 |- | [[File:Kiran Bir Sethi.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q17089348|Kiran Bir Sethi]]'' | 1966-04-08 | 553 |- | | ''[[:d:Q23662751|Kirby Ferguson]]'' | | 1310 |- | | ''[[:d:Q23785264|Kirk Citron]]'' | | 687 |- | | ''[[:d:Q23661631|Kirk Sorensen]]'' | | 1195 |- | | ''[[:d:Q23748704|Kitra Cahana]]'' | | 1841 |- | | ''[[:d:Q23657081|Klaus Stadlmann]]'' | | 1120 |- | | ''[[:d:Q23713567|Krista Donaldson]]'' | | 1712 |- | [[File:Krista tippett 1050.JPG|center|128px]] | [[:en:Krista Tippett]] | 1960-11-09 | 945 |- | | [[:en:Kristen Ashburn]] | 1973 | 301 |- | | ''[[:d:Q23760564|Kristen Marhaver]]'' | | 2498 |- | | ''[[:d:Q23795680|Kristina Gjerde]]'' | | 869 |- | | [[:en:Kwabena Boahen]] | | 263 |- | [[File:Kwame Anthony Appiah by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Kwame Anthony Appiah]] | 1954-05-08 | 1893 |- | [[File:Lakshmi Pratury.jpg|center|128px]] | [[:en:Lakshmi Pratury]] | | 179 |- | | ''[[:d:Q23301825|Lalitesh Katragadda]]'' | | 647 |- | [[File:Larry Brilliant.jpg|center|128px]] | [[:en:Larry Brilliant]] | 1944-05-05 | 58 |- | | [[:en:Larry Burns]] | | 352 |- | [[File:Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Larry Page]] | 1973-03-26 | 109 |- | | ''[[:d:Q23662777|Larry Smith]]'' | | 1258 |- | | ''[[:d:Q23760296|Latif Nasser]]'' | | 2445 |- | | [[:en:LaToya Ruby Frazier]] | 1982 | 2499 |- | | ''[[:d:Q23767452|Laura Boushnak]]'' | | 2230 |- | [[File:LauraJSnyder.jpg|center|128px]] | [[:en:Laura J. Snyder]] | 1964 | 1292 |- | | [[:en:Laura L. Carstensen]] | | 1277 |- | | [[:en:Laura Schulz]] | | 2415 |- | | ''[[:d:Q23769557|Laura Trice]]'' | | 287 |- | [[File:Laurel Braitman.jpg|center|128px]] | [[:en:Laurel Braitman]] | 1978-02-11 | 1836 |- | | ''[[:d:Q23798375|Lauren Hodge]]'' | | 1189 |- | | ''[[:d:Q23797175|Lauren Zalaznick]]'' | | 853 |- | [[File:Laurie Garrett at Poptech shot by Kris Krug.jpg|center|128px]] | [[:en:Laurie Garrett]] | 1951 | 302 |- | | [[:en:Laurie R. Santos]] | 1975 | laurie_santos<br/>749 |- | [[File:Lessig portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Lawrence Lessig]] | 1961-06-03 | 167 |- | | [[:en:Leah Buechley]] | | 1434 |- | [[File:Dr Leana Wen Jan 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Leana Wen]] | 1983-01-27 | 2158 |- | [[File:Escape from North Korea.jpg|center|128px]] | [[:en:Lee Hyeon-seo]] | 1980 | 1495 |- | | ''[[:d:Q21059962|Lee Jin-ha]]'' | | 1663 |- | | ''[[:d:Q23760283|Lee Mokobe]]'' | | 2480 |- | [[File:LeeSmolinAtHarvard.JPG|center|128px]] | [[:en:Lee Smolin]] | 1955-06-06 | 310 |- | [[File:Lemn Sissay hopemas xmas partyeventful-org-uk low 18 (5273390039).jpg|center|128px]] | [[:en:Lemn Sissay]] | 1967 | lemn_sissay<br/>1423 |- | | [[:en:Lemon Andersen]] | 1975 | 1447 |- | [[File:Lennart Green 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Lennart Green]] | 1941-12-25 | 269 |- | [[File:LeonardSusskindStanford2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Leonard Susskind]] | 1940-01-01 | 992 |- | [[File:LeeCronin.jpg|center|128px]] | [[:en:Leroy Cronin]] | 1973-06-01 | 1015 |- | | [[:en:Lesley Hazleton]] | 1945 | 923 |- | | ''[[:d:Q23656887|Leslie Dodson]]'' | | 1114 |- | | [[:en:Leslie Morgan Steiner]] | 1965-07-20 | 1527 |- | | [[:en:Leslie T. Chang]] | | 1283 |- | [[File:Headshot Lewis Pugh.jpg|center|128px]] | [[:en:Lewis Pugh|Lewis Gordon Pugh]] | 1969-12-05 | lewis_pugh<br/>469 |- | | ''[[:d:Q23670651|Leyla Acaroglu]]'' | | 1467 |- | [[File:Leymah Gbowee (October 2011).jpg|center|128px]] | [[لےماہ گبووی]] | 1972-02-01 | 1155 |- | | ''[[:d:Q23670480|Lian Pin Koh]]'' | | 1586 |- | | ''[[:d:Q21552205|Linda A. Hill]]'' | | 2503 |- | | ''[[:d:Q23760269|Linda Cliatt-Wayman]]'' | | 2523 |- | | ''[[:d:Q23712829|Lisa Bu]]'' | | 1487 |- | [[File:Dan Rosenweig and Lisa Gansky.jpg|center|128px]] | [[:en:Lisa Gansky]] | 1958-05-01 | 953 |- | | ''[[:d:Q23661649|Lisa Harouni]]'' | | 1201 |- | | [[:en:Lisa Kristine]] | 1965-09-02 | 1402 |- | | ''[[:d:Q23797751|Lisa Margonelli]]'' | | 789 |- | [[File:LIUBOLIN.JPG|center|128px]] | [[:en:Liu Bolin]] | 1973-01-07 | 1466 |- | [[File:Liza Donnelly at the Friar's Club.jpg|center|128px]] | [[:en:Liza Donnelly]] | 1955 | 822 |- | | [[:en:Loretta Napoleoni]] | 1955 | 506 |- | | [[:en:Lorrie Cranor]] | | 1940 |- | | [[:en:Louie Schwartzberg|Louis Schwartzberg]] | 1950-02-21 | 989 |- | | [[:en:Louise Fresco]] | 1952-02-11 | 341 |- | | [[:en:Louise Leakey]] | 1971-03-21 | 260 |- | | [[:en:Luca Turin]] | 1953-11-20 | 309 |- | | ''[[:d:Q23656158|Lucianne Walkowicz]]'' | | 1083 |- | | [[:en:Lucien Engelen]] | 1962-07-02 | 1243 |- | | ''[[:d:Q23662194|Lucy McRae]]'' | | 1272 |- | | ''[[:d:Q23662726|Ludwick Marishane]]'' | | 1445 |- | [[File:Luis von Ahn.jpg|center|128px]] | [[:en:Luis von Ahn]] | 1978<br/>1979 | 1117 |- | | ''[[:d:Q23727939|Luke Syson]]'' | | 1745 |- | | [[:en:LZ Granderson]] | 1972-03-11 | 1374 |- | [[File:Maajid Nawaz speaking at LibDem campaign event.jpg|center|128px]] | [[:en:Maajid Nawaz]] | 1978-11-02 | 1014 |- | [[File:Mac Barnett.JPG|center|128px]] | [[:en:Mac Barnett]] | 1982-08-23 | 2138 |- | | ''[[:d:Q23782713|Mac Stone]]'' | | 2671 |- | [[File:Albrightmadeleine.jpg|center|128px]] | [[:en:Madeleine Albright]] | 1937-05-15 | 814 |- | [[File:Mae-jemison.jpg|center|128px]] | [[:en:Mae Jemison|Mae C. Jemison]] | 1956-10-17 | 444 |- | | [[:en:Magnus Larsson]] | 1970-03-25 | 500 |- | [[File:Maira kalman 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Maira Kalman]] | 1949 | 162 |- | [[File:Majora.Xena rdx.JPG|center|128px]] | [[:en:Majora Carter]] | 1966-10-27 | 51 |- | [[File:Malcolmgladwell.jpg|center|128px]] | [[:en:Malcolm Gladwell]] | 1963-09-03 | 21 |- | | ''[[:d:Q23713725|Malcolm London]]'' | | 1644 |- | [[File:MalcomMcLarenspeaking.jpg|center|128px]] | [[:en:Malcolm McLaren]] | 1946-01-22 | 1058 |- | [[File:Mallika-sarabhai-before-performance-saarang-2011-iit-madras.jpg|center|128px]] | [[:en:Mallika Sarabhai]] | 1954-05-09 | 552 |- | [[File:20110808 MalteSpitz.png|center|128px]] | [[:en:Malte Spitz]] | 1984-04-14 | malte_spitz<br/>1333 |- | [[File:Manal al-Shraif.jpg|center|128px]] | [[:en:Manal al-Sharif]] | 1979-04-25 | 1587 |- | | ''[[:d:Q23782698|Mandy Len Catron]]'' | | 2613 |- | | ''[[:d:Q22063727|Manu Prakash]]'' | | 1815 |- | | [[:en:Manuel Lima]] | 1978-05-03 | 495 |- | | [[:en:Marc Abrahams]] | | 2174 |- | | ''[[:d:Q23662529|Marc Goodman]]'' | | 1318 |- | [[File:Marc koska.jpg|center|128px]] | [[:en:Marc Koska]] | 1961-03-14 | 570 |- | | [[:en:Marc Kushner]] | | 1753 |- | | [[:en:Marc Pachter]] | 2008-01 | 590 |- | | ''[[:d:Q18521479|Marcel Dicke]]'' | 1957-11-28 | 725 |- | | [[:en:Marcin Jakubowski]] | | 978 |- | | ''[[:d:Q23728391|Marco Annunziata]]'' | | 1737 |- | [[File:Marco Tempest.jpg|center|128px]] | [[:en:Marco Tempest]] | 1964-12-03 | 1012 |- | | [[:en:Marcus Byrne]] | | 1450 |- | [[File:Sautoy2 cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Marcus du Sautoy]] | 1965-08-26 | 420 |- | | ''[[:d:Q23765418|Margaret Gould Stewart]]'' | | 766 |- | | [[:en:Margaret Heffernan]] | 1955-06-16 | 1325 |- | | [[:en:Margaret Wertheim]] | 1958 | 334 |- | | ''[[:d:Q23671015|Maria Bezaitis]]'' | | 1649 |- | [[File:Marian Bantjes Pop!Tech.jpg|center|128px]] | [[:en:Marian Bantjes]] | 1963-03-23 | 601 |- | [[File:Mariana Mazzucato.jpg|center|128px]] | [[:en:Mariana Mazzucato]] | 1968-06-16 | 1620 |- | [[File:Marina Abramović - The Artist Is Present - Viennale 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Marina Abramović]] | 1946-11-30 | 2412 |- | | ''[[:d:Q23760166|Marisa Fick-Jordan]]'' | | 261 |- | | [[:en:Mark Applebaum]] | 1967 | 1401 |- | | ''[[:d:Q23784752|Mark Bezos]]'' | | 966 |- | | [[:en:Mark Bittman]] | | 234 |- | [[File:Mark Forsyth portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Mark Forsyth]] | 1977 | 1405 |- | | ''[[:d:Q23670507|Mark Kendall]]'' | | 1609 |- | | [[:en:Mark Pagel]] | 1954-06-05 | 1059 |- | | [[:en:Mark Plotkin]] | 1955-05-21 | 2091 |- | | ''[[:d:Q23662165|Mark Raymond]]'' | | 1262 |- | [[File:Mark-Ronson.jpg|center|128px]] | [[:en:Mark Ronson]] | 1975-09-04 | 1763 |- | | [[:en:Mark Roth (scientist)|Mark Roth]] | 1958 | 604 |- | | ''[[:d:Q23713549|Mark Shaw]]'' | | 1549 |- | [[File:Mark Z. Jacobson.jpg|center|128px]] | [[:en:Mark Z. Jacobson]] | 1965 | 654 |- | | ''[[:d:Q23662733|Markham Nolan]]'' | | 1449 |- | | ''[[:d:Q23656649|Markus Fischer]]'' | | 1055 |- | | [[:en:Marla Spivak]] | 1955 | 1588 |- | [[File:Marlene Zuk, Palmerston North City Library.JPG|center|128px]] | [[:en:Marlene Zuk]] | 1956-05-20 | 2525 |- | | ''[[:d:Q23656755|Martin Hanczyc]]'' | | 1100 |- | | [[:en:Martin Jacques]] | 1945 | 937 |- | | [[:en:Martin Pistorius]] | 1975 | 2672 |- | [[File:Martin Rees at Jodrell Bank in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Martin Rees]] | 1942-06-23 | sir_martin_rees<br/>44 |- | [[File:Flickr - The U.S. Army - Comprehensive Soldiers Fitness (1)cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Martin Seligman]] | 1942-08-12 | 257 |- | [[File:Photo of filmmaker Martin Villeneuve, April 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Martin Villeneuve]] | 1978-03-13 | martin_villeneuve<br/>1493 |- | [[File:Martine Rothblatt.jpg|center|128px]] | [[:en:Martine Rothblatt]] | 1954 | 2411 |- | [[File:Marvin Minsky.jpg|center|128px]] | [[:en:Marvin Minsky]] | 1927-08-09 | 285 |- | [[File:Mary-lou-jepsen-google-io-2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Mary Lou Jepsen]] | 1965 | 1465 |- | [[File:Mary Roach at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Mary Roach]] | 1959-03-20 | 335 |- | [[File:Mary Robinson World Economic Forum 2013 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Mary Robinson]] | 1944-05-21 | 2526 |- | [[File:TempleGrandin.jpg|center|128px]] | [[:en:Temple Grandin|Mary Temple Grandin]] | 1947-08-29 | 611 |- | | [[:en:Maryn McKenna]] | | 2410 |- | | ''[[:d:Q16174456|Massimo Banzi]]'' | | 1304 |- | | ''[[:d:Q23783045|Mathias Jud]]'' | | 2666 |- | | ''[[:d:Q3298792|Mathieu Lehanneur]]'' | 1974-08-29 | 501 |- | [[File:Matt Cutts Headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Matt Cutts]] | 1967-12-21 | 1075 |- | | ''[[:d:Q23769530|Matt Kenyon]]'' | | 2485 |- | | ''[[:d:Q23662668|Matt Killingsworth]]'' | | 1428 |- | | ''[[:d:Q23662543|Matt Mills]]'' | | 1349 |- | [[File:Matt Ridley at Thinking Digital 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Matt Ridley]] | 1958-02-07 | 763 |- | | ''[[:d:Q23301826|Matt Weinstein]]'' | | 644 |- | [[File:Matthew Carter, 2014.jpg|center|128px]] | [[:en:Matthew Carter]] | 1937-10-01 | 1755 |- | | ''[[:d:Q23783062|Matthew Childs]]'' | | 434 |- | | ''[[:d:Q23759559|Matthew O'Reilly]]'' | | 2014 |- | | ''[[:d:Q23783080|Matthew White]]'' | | 482 |- | [[File:Matthieu Ricard 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Matthieu Ricard]] | 1946-02-15 | 171 |- | [[File:Seracini.JPG|center|128px]] | [[:en:Maurizio Seracini]] | 1946-12-16 | 1296 |- | | ''[[:d:Q23662756|Max Little]]'' | | 1397 |- | | [[:en:May El-Khalil]] | 1955-12-20 | 1621 |- | | [[:en:Maya Beiser]] | 1963-12-31 | 900 |- | [[File:Maya Penn headshot.jpeg|center|128px]] | [[:en:Maya Penn]] | 2000-02-10 | 1717 |- | | [[:en:Maysoon Zayid]] | 1974 | 1707 |- | [[File:051207-MPLS-011MazJobrani.jpg|center|128px]] | [[:en:Maz Jobrani]] | 1972-02-26 | 733 |- | | ''[[:d:Q23798616|McKenna Pope]]'' | | 1792 |- | | ''[[:d:Q23759676|Meaghan Ramsey]]'' | | 2129 |- | [[File:Mechai Viravaidya 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Mechai Viravaidya]] | 1941-01-17 | 800 |- | | ''[[:d:Q23759544|Meera Vijayann]]'' | | 2071 |- | | ''[[:d:Q23670504|Meg Jay]]'' | | 1497 |- | | ''[[:d:Q23662848|Megan Kamerick]]'' | | 1369 |- | [[File:Megan Washington.jpg|center|128px]] | [[:en:Megan Washington]] | 1986-01-07 | 2025 |- | | [[:en:Meklit Hadero]] | | meklit_hadero<br/>1714 |- | | ''[[:d:Q23688634|Melati and Isabel Wijsen]]'' | | melati_and_isabel_wijsen |- | [[File:Melinda Gates - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Melinda Gates]] | 1964-08-15 | 803 |- | | ''[[:d:Q23759770|Melissa Fleming]]'' | | 2045 |- | | ''[[:d:Q23662348|Melissa Garren]]'' | | 1357 |- | | ''[[:d:Q23662916|Melissa Marshall]]'' | | 1420 |- | [[File:Mellody Hobson.jpg|center|128px]] | [[:en:Mellody Hobson]] | 1969-04-03 | 1759 |- | | ''[[:d:Q23760334|Memory Banda]]'' | | 2544 |- | [[File:Mena Trott from The Sew Weekly.jpeg|center|128px]] | [[:en:Mena Grabowski Trott]] | 1977-09-16 | 22 |- | | ''[[:d:Q23782693|Mia Birdsong]]'' | | 2527 |- | [[File:Michael Anti.JPG|center|128px]] | [[:en:Michael Anti (journalist)|Michael Anti]] | 1975 | 1329 |- | | [[:en:Michael Dickinson (biologist)|Michael Dickinson]] | 1963 | 1551 |- | | ''[[:d:Q23670632|Michael Green]]'' | | 1464 |- | | ''[[:d:Q23759758|Michael Green]]'' | | 2109 |- | | [[:en:Michael Hansmeyer]] | | 1295 |- | | [[:en:Michael Kimmel]] | 1951-02-26 | 2528 |- | | ''[[:d:Q23662341|Michael McDaniel]]'' | | 1356 |- | | [[:en:Michael Merzenich]] | 1942 | 439 |- | | ''[[:d:Q23727972|Michael Metcalfe]]'' | | 1806 |- | | [[:en:Michael Moschen]] | | 231 |- | [[File:Michael Nielsen.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Nielsen]] | 1974-01-04 | 1094 |- | | ''[[:d:Q23662981|Michael Norton]]'' | | 1279 |- | | ''[[:d:Q23784724|Michael Pawlyn]]'' | | 943 |- | [[File:Michael Pollan at Yale 1 cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Pollan]] | 1955-02-06 | 190 |- | [[File:Michael Porter.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Porter]] | 1947-05-23 | 1622 |- | | ''[[:d:Q23783071|Michael Pritchard]]'' | | 511 |- | | ''[[:d:Q23768729|Michael Rubinstein]]'' | | 2381 |- | [[File:Michael Sandel Me Judice.png|center|128px]] | [[:en:Michael J. Sandel|Michael Sandel]] | 1953-03-05 | 594 |- | [[File:Michael Shermer wiki portrait4.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Shermer]] | 1954-09-08 | michael_shermer<br/>23 |- | [[File:Michael Specter Headshot new.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Specter]] | 1955 | 602 |- | | [[:en:Michael Stevens (Internet personality)|Michael Stevens]] | 1986-02-23 | 1637 |- | [[File:MTTKeepingScore.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Tilson Thomas]] | 1944-12-21 | 1156 |- | | ''[[:d:Q23727986|Michel Laberge]]'' | | 1778 |- | | ''[[:d:Q23661627|Michelle Borkin]]'' | | 1180 |- | [[File:Michelle Obama 2013 official portrait.jpg|center|128px]] | [[مشل اوبامہ]] | 1964-01-17 | 447 |- | [[File:Mick Cornett (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Mick Cornett]] | 1958-07-16 | 1739 |- | | [[:en:Mick Ebeling]] | 2013-11 | mick_ebeling<br/>975 |- | | [[:en:Mick Mountz]] | | mick_mountz<br/>1212 |- | [[File:Nicolelis.jpg|center|128px]] | [[:en:Miguel Nicolelis]] | 1961-03-07 | 1545 |- | [[File:Mihaly Csikszentmihalyi.jpg|center|128px]] | [[:en:Mihaly Csikszentmihalyi]] | 1934-09-29 | 296 |- | | [[:en:Mike Archer (paleontologist)|Mike Archer]] | 0321 | 1661 |- | | ''[[:d:Q23657163|Mike Biddle]]'' | | 1011 |- | [[File:Mike deGruy.jpg|center|128px]] | [[:en:Mike deGruy]] | 1951-12-29 | mike_degruy<br/>694 |- | [[File:Mikematas.jpg|center|128px]] | [[:en:Mike Matas]] | 1986-03-23 | 986 |- | [[File:Mike Rowe.jpg|center|128px]] | [[:en:Mike Rowe]] | 1962-03-18 | 414 |- | [[File:2011-10-13 TEDxRotterdam 046.JPG|center|128px]] | [[:en:Mikko Hyppönen]] | 1969 | 1049 |- | [[File:Milton glaser.jpg|center|128px]] | [[:en:Milton Glaser]] | 1929-06-26 | 406 |- | | [[:en:Mina Bissell]] | | 1322 |- | | ''[[:d:Q23809265|Miranda Wang and Jeanny Yao]]'' | | 1456 |- | [[File:Miru Kim in paris catacombs.jpg|center|128px]] | [[:en:Miru Kim]] | 1981 | 411 |- | | [[:en:Misha Glenny]] | 1958 | 486 |- | [[File:Mitchel Resnick.jpg|center|128px]] | [[:en:Mitchel Resnick]] | 2000s | 1529 |- | | ''[[:d:Q23795567|Mitchell Besser]]'' | | 722 |- | [[File:Mitchell joachim 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Mitchell Joachim]] | 1972-02-03 | 776 |- | | ''[[:d:Q23795336|Miwa Matreyek]]'' | | 738 |- | | ''[[:d:Q23712268|Mohamed Ali]]'' | | 1715 |- | | ''[[:d:Q23712650|Mohamed Hijri]]'' | | 1698 |- | | [[:en:Molly J. Crockett]] | | 1451 |- | | [[:en:Molly Stevens]] | | 1589 |- | [[File:Monica lewinsky.jpg|center|128px]] | [[:en:Monica Lewinsky]] | 1973-07-23 | 2409 |- | | ''[[:d:Q3860861|Monika Bulaj]]'' | 1966-05-21 | 1122 |- | | ''[[:d:Q23662833|Morgan O'Neill]]'' | | 1407 |- | [[File:Morgan Spurlock 2012 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Morgan Spurlock]] | 1970-11-07 | 608 |- | | ''[[:d:Q23769521|Morgana Bailey]]'' | | 2339 |- | | [[:en:Morley (singer)|Morley]] | | morley<br/>827 |- | [[File:Moshe Safdie.jpg|center|128px]] | [[:en:Moshe Safdie]] | 1938-07-14 | moshe_safdie<br/>194 |- | | ''[[:d:Q23768724|Mundano]]'' | | 2380 |- | | ''[[:d:Q23662706|Munir Virani]]'' | | 1433 |- | [[File:Murray Gell-Mann - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|center|128px]] | [[مرے گل-مان]] | 1929-09-15 | 173 |- | [[File:Mustafa Akyol (tv 27jul07 21).jpg|center|128px]] | [[:en:Mustafa Akyol]] | 1972 | 1056 |- | | ''[[:d:Q23759569|Myriam Sidibe]]'' | | 2123 |- | | [[:en:N. Jeremy Kasdin]] | | 1817 |- | | ''[[:d:Q20423647|Nadia Al-Sakkaf]]'' | | 1060 |- | | [[:en:Nadine Burke Harris]] | 1975 | 2463 |- | | ''[[:d:Q23795283|Naif Al-Mutawa]]'' | | 721 |- | [[File:Nalini Nadkarni speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Nalini Nadkarni]] | 1954-10-13 | 364 |- | | [[:en:Nancy Duarte]] | | nancy_duarte<br/>1218 |- | | ''[[:d:Q11789453|Nancy Etcoff]]'' | 1955 | 454 |- | | ''[[:d:Q23768711|Nancy Frates]]'' | | 2369 |- | | [[:en:Nancy Kanwisher]] | | 1764 |- | [[File:Nancy Lublin.jpg|center|128px]] | [[:en:Nancy Lublin]] | 1971 | 1307 |- | [[File:Nandan M. Nilekani.jpg|center|128px]] | [[:en:Nandan Nilekani]] | 1955-06-02 | 342 |- | [[File:Naomi Klein Warsaw Nov.20 2008 Fot Mariusz Kubik 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Naomi Klein]] | 1970-05-08 | 845 |- | [[File:Naomi Oreskes, HSS 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Naomi Oreskes]] | 1958 | 1889 |- | | ''[[:d:Q23798128|Naomi Shah]]'' | | 1191 |- | | [[:en:Natalie Jeremijenko]] | 1966 | 806 |- | [[File:Natalie MacMaster - Seattle - 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Natalie MacMaster]] | 1972-06-13 | 102 |- | [[File:NatalieMerchant.jpg|center|128px]] | [[:en:Natalie Merchant]] | 1963-10-26 | 615 |- | | ''[[:d:Q23656760|Natalie Warne]]'' | | 1108 |- | | [[:en:Natasha Tsakos]] | | 343 |- | | ''[[:d:Q23661623|Nate Garvis]]'' | | 1179 |- | [[File:Nate Silver 2009.png|center|128px]] | [[:en:Nate Silver]] | 1978-01-13 | 371 |- | | [[:en:Nathalie Cabrol]] | | 2408 |- | | ''[[:d:Q23656749|Nathalie Miebach]]'' | | 1096 |- | [[File:Nathan Myhrvold.jpg|center|128px]] | [[:en:Nathan Myhrvold]] | 1959-08-03 | 238 |- | [[File:Nathan Wolfe 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Nathan Wolfe]] | 1970-08-24 | 354 |- | [[File:Nathaniel Kahn.jpg|center|128px]] | [[:en:Nathaniel Kahn]] | 1962-11-09 | 429 |- | [[File:Naturally7.jpg|center|128px]] | [[:en:Naturally 7]] | | 359 |- | | [[:en:Navi Radjou]] | 1970-08-14 | 2046 |- | | ''[[:d:Q23657268|Neil Burgess]]'' | | 1220 |- | [[File:Neil Gershenfeld 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Gershenfeld]] | 1959-12-01 | 88 |- | [[File:Neil Harbisson cyborgist.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Harbisson]] | 1982-07-27 | 1321 |- | [[File:Neil MacGregor.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil MacGregor]] | 1946-06-16 | 1018 |- | [[File:Neil Pasricha San Diego.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Pasricha]] | 1979-09-17 | 929 |- | [[File:NeilTurok1990.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Turok]] | 1958-11-16 | 207 |- | [[File:Nellie McKay.png|center|128px]] | [[:en:Nellie McKay]] | 1984-04-13 | 248 |- | [[File:Neri Oxman - Pop!Tech 2009 - Camden, ME.jpg|center|128px]] | [[:en:Neri Oxman]] | | 2407 |- | | [[:en:Newton Aduaka]] | 1966 | newton_aduaka<br/>232 |- | [[File:Okonjo-Iweala, Ngozi (2008 portrait).jpg|center|128px]] | [[:en:Ngozi Okonjo-Iweala]] | 1954-06-13 | 115 |- | [[File:World Debate - Niall Ferguson crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Niall Ferguson]] | 1964-04-18 | 1019 |- | | [[:en:Nic Marks]] | | 737 |- | [[File:Nicholas Christakis.jpg|center|128px]] | [[:en:Nicholas A. Christakis]] | 1962-05-07 | 599 |- | [[File:Nicholas Negroponte USNA 20090415 cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Nicholas Negroponte]] | 1943-12-01 | 38 |- | [[File:Nicholas Stern.jpg|center|128px]] | [[:en:Nicholas Stern, Baron Stern of Brentford]] | 1946-04-22 | 2127 |- | [[File:Nick Bostrom, Stanford 2006 (square crop).jpg|center|128px]] | [[:en:Nick Bostrom]] | 1973-03-10 | 39 |- | | [[:en:Nick Hanauer]] | 1959 | 2022 |- | | ''[[:d:Q23769567|Nick Sears]]'' | | 353 |- | | [[:en:Nick Veasey]] | 1962 | 481 |- | | ''[[:d:Q23727944|Nicolas Perony]]'' | | 1794 |- | [[File:NielsDiffrient.jpg|center|128px]] | [[:en:Niels Diffrient]] | 1928-09-06 | 436 |- | | ''[[:d:Q23783481|Nigel Marsh]]'' | | 942 |- | | ''[[:d:Q23729145|Nikolai Begg]]'' | | 2020 |- | | ''[[:d:Q23670940|Nilofer Merchant]]'' | | 1512 |- | [[File:Nina Jablonski.JPG|center|128px]] | [[:en:Nina Jablonski]] | 1953-08-20 | 340 |- | | ''[[:d:Q23657225|Nina Tandon]]'' | | 1079 |- | [[File:Nirmalya Kumar.JPG|center|128px]] | [[:en:Nirmalya Kumar]] | 1960-03-08 | 1382 |- | | ''[[:d:Q23769268|Nizar Ibrahim]]'' | | 2308 |- | [[File:Noah Feldman.jpg|center|128px]] | [[:en:Noah Feldman]] | 1970 | 274 |- | | ''[[:d:Q23663073|Noah Wilson-Rich]]'' | | 1394 |- | | [[:en:Nonny de la Peña]] | | 2531 |- | | ''[[:d:Q23797707|Nora York]]'' | | 81 |- | [[File:Noreena Hertz - Trento - 1.JPG|center|128px]] | [[:en:Noreena Hertz]] | 1967-09-24 | 957 |- | [[File:Norman Foster dresden 061110.jpg|center|128px]] | [[:en:Norman Foster, Baron Foster of Thames Bank|Norman Foster]] | 1935-06-01 | 157 |- | | [[:en:Norman Spack]] | | 1864 |- | | ''[[:d:Q23769298|Noy Thrupkaew]]'' | | 2405 |- | [[File:Ogyen Trinley Dorje in Washington.jpg|center|128px]] | [[:en:Ogyen Trinley Dorje]] | 1985-06-26 | 539 |- | | [[:en:Ola Rosling]] | | 1951 |- | [[File:The Future of Art - Olafur Eliasson crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Olafur Eliasson]] | 1967-02-05 | 336 |- | [[File:Ole Scheeren in Frankfurt.20130525.jpg|center|128px]] | [[:en:Ole Scheeren]] | 1971 | ole_scheeren |- | [[File:Oliversacks.jpg|center|128px]] | [[:en:Oliver Sacks]] | 1933-07-09 | 337 |- | | [[:en:Omar Ahmad (politician)|Omar Ahmad]] | 1964-06-25 | 699 |- | [[File:OnoraONeillChairingWCITColloquiumHouseOfLords26June2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Onora O'Neill]], Baroness O'Neill of Bengarve | 1941-08-23 | 1681 |- | | ''[[:d:Q23656126|Onyx Ashanti]]'' | | 1067 |- | | ''[[:d:Q23759585|Oren Yakobovich]]'' | | 2047 |- | [[File:Ory Okolloh, Sept. 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Ory Okolloh]] | 1977 | 267 |- | | [[:en:P. Dee Boersma]] | | dee_boersma<br/>711 |- | [[File:Peter Warren Singer 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:P. W. Singer]] | 1974 | 321 |- | [[File:Paddy Ashdown 3.jpg|center|128px]] | [[:en:Paddy Ashdown]] | 1941-02-27 | 1149 |- | | ''[[:d:Q23662584|Pam Warhurst]]'' | | 1399 |- | [[File:PamelaMeyerSeptember2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Pamela Meyer]] | | 1020 |- | | [[:en:Pamela Ronald]] | | 2404 |- | [[File:Vienna 2013-07-12 'central garden' - Blublut feat. Colin Webster 078 Pamelia Kurstin.jpg|center|128px]] | [[:en:Pamelia Kurstin]] | 1978-05-28 | pamelia_kurstin<br/>193 |- | | [[:en:Pankaj Ghemawat]] | 1959-09-30 | 1311 |- | [[File:Paola Antonelli in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Paola Antonelli]] | 1963-05-13 | 148 |- | | ''[[:d:Q23662717|Paolo Cardini]]'' | | 1443 |- | [[File:Parag Khanna (6856923986).jpg|center|128px]] | [[:en:Parag Khanna]] | 1977-07-27 | 499 |- | [[File:Pardis-Sabeti-davos-2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Pardis Sabeti]] | 1975-12-25 | pardis_sabeti |- | [[File:Parul Sehgal NBCC 2011 Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Parul Sehgal]] | | 1695 |- | | [[:en:Pat Mitchell]] | 1943-01-20 | 1021 |- | | ''[[:d:Q23782661|Patience Mthunzi]]'' | | 2496 |- | | ''[[:d:Q23782676|Patricia Burchat]]'' | | 271 |- | | [[:en:Patricia K. Kuhl]] | | 946 |- | | ''[[:d:Q23784397|Patricia Ryan]]'' | | 971 |- | | [[:en:Patrick Awuah]], Jr. | 1965 | 139 |- | | [[:en:Patrick Chappatte]] | 1967 | 723 |- | | ''[[:d:Q23769549|Patrícia Medici]]'' | | 2240 |- | | [[:en:Patsy Rodenburg]] | 1953 | 686 |- | [[File:Pattie Maes and Hiroshi Ishii.jpg|center|128px]] | [[:en:Pattie Maes]] | 1961 | 362 |- | | ''[[:d:Q23782390|Paul Bennett]]'' | | 40 |- | | [[:en:Paul Bloom (psychologist)|Paul Bloom]] | 1963-12-24 | 1041 |- | [[File:Paul Collier World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Collier]] | 1949 | 240 |- | | ''[[:d:Q23661675|Paul Conneally]]'' | | 1245 |- | | [[:en:Paul Debevec]] | 2000s | 569 |- | [[File:PaulGilding.png|center|128px]] | [[:en:Paul Gilding]] | | 1177 |- | [[File:Paul J. Zak.png|center|128px]] | [[:en:Paul J. Zak]] | 1962-02-09 | paul_zak<br/>1022 |- | | ''[[:d:Q23712890|Paul Kemp-Robertson]]'' | | 1667 |- | | [[:en:Paul Lewis (journalist)|Paul Lewis]] | | 1091 |- | [[File:Paul maccready.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul MacCready]] | 1925-09-29 | 159 |- | | [[:en:Paul Moller]] | 1936-12-11 | 386 |- | | [[:en:Paul Nicklen]] | 1968-07-21 | 902 |- | | [[:en:Paul Pholeros]] | 1953 | paul_pholeros<br/>1658 |- | | ''[[:d:Q23728301|Paul Piff]]'' | | 1738 |- | [[File:Paul Romer in 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Romer]] | 1955-11-07<br/>1955-11-06 | 471 |- | | [[:en:Paul Root Wolpe]] | 1957-02-26 | 969 |- | [[File:Paul Sereno in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Sereno]] | 1957-10-11 | 385 |- | | ''[[:d:Q23657114|Paul Snelgrove]]'' | | 1043 |- | [[File:Paul Stamets with Agarikon.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Stamets]] | 1955-07-17 | 229 |- | | [[:en:Paul Tudor Jones]] | 1954-09-28 | 2473 |- | | [[:en:Paul W. Ewald]] | | 230 |- | | [[:en:Paul W. K. Rothemund]] | | 163 |- | | [[:en:Paula Johnson]] | | 1718 |- | | [[:en:Paula Scher]] | 1948-10-06 | paula_scher<br/>393 |- | | [[:en:Pavan Sukhdev]] | 1960-03-30 | 1023 |- | | [[:en:Pawan Sinha]] | | 556 |- | | ''[[:d:Q23671263|Pearl Arredondo]]'' | | 1645 |- | | [[:en:Penelope Boston]] | | 381 |- | | ''[[:d:Q23662947|Penelope Jagessar Chaffer]]'' | | 1230 |- | | ''[[:d:Q23783063|Pete Alcorn]]'' | | 451 |- | | ''[[:d:Q23712954|Peter Attia]]'' | | 1659 |- | [[File:PeterZG-small.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Diamandis]] | 1961-05-20 | 252 |- | | [[:en:Peter Donnelly]] | 1959-05-15 | 63 |- | | ''[[:d:Q23712235|Peter Doolittle]]'' | | 1727 |- | [[File:Peter Eigen.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Eigen]] | 1938-06-11 | 666 |- | [[File:Peter Gabriel Allan Warren.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Gabriel]] | 1950-02-13 | peter_gabriel<br/>24 |- | | ''[[:d:Q23759857|Peter Haas]]'' | | 805 |- | | ''[[:d:Q23769555|Peter Hirshberg]]'' | | 279 |- | [[File:Peter Molyneux 20080927 Festival du jeu video 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Molyneux]] | 1959-05-05 | 743 |- | [[File:Peter Norvig 2000 (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Norvig]] | 1956-12-05 | 1379 |- | | [[:en:Peter Reinhart]] | | 390 |- | | ''[[:d:Q23662569|Peter Saul]]'' | | 1265 |- | [[File:Singer1.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Singer]] | 1946-07-06 | 1462 |- | | ''[[:d:Q23796156|Peter Tyack]]'' | | 767 |- | | ''[[:d:Q23712817|Peter van Manen]]'' | | 1672 |- | [[File:Peter van Uhm.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter van Uhm]] | 1955-07-15 | 1213 |- | | [[:en:Peter Ward (paleontologist)|Peter Ward]] | 1949 | 398 |- | | [[:en:Phil Borges]] | 1942 | 41 |- | | [[:en:Phil Hansen (artist)|Phil Hansen]] | 1979 | 1461 |- | [[File:Philip Plait 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Phil Plait]] | 1964-09-30 | 1109 |- | | ''[[:d:Q23728383|Philip Evans]]'' | | 1810 |- | | [[:en:Philip K. Howard]] | 1948 | 621 |- | [[File:Philip Rosedale, Web 2.0 Conference.jpg|center|128px]] | [[:en:Philip Rosedale]] | 1968-09-29 | 325 |- | [[File:Zimbardo in Warsaw 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Philip Zimbardo]] | 1933-03-23 | 242 |- | [[File:PhilippePetitAAFeb09.jpg|center|128px]] | [[:en:Philippe Petit]] | 1949-08-13 | 1158 |- | [[File:Philippe Starck.jpg|center|128px]] | [[:en:Philippe Starck]] | 1949-01-18 | 176 |- | | [[:en:Pia Mancini]] | | 2094 |- | [[File:Pico Iyer 2.08.12 (6847745503).jpg|center|128px]] | [[:en:Pico Iyer]] | 1957-02-11 | 1593 |- | | [[:en:Pilobolus (dance company)|Pilobolus]] | | 25 |- | | ''[[:d:Q23662189|Plankton Chronicles Project]]'' | | 1270 |- | [[File:Pranavmistry.jpg|center|128px]] | [[:en:Pranav Mistry]] | 1981-05-14 | 417 |- | [[File:Preston Reed June 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Preston Reed]] | 1955-04-13 | 1301 |- | | ''[[:d:Q23656762|Péter Fankhauser]]'' | | 1044 |- | | ''[[:d:Q23783069|Qi Zhang]]'' | | 457 |- | | ''[[:d:Q23657158|Quixotic Fusion]]'' | | 1159 |- | | ''[[:d:Q23657089|Quyen Nguyen]]'' | | 1123 |- | | ''[[:d:Q23795664|Rachel Armstrong]]'' | | 575 |- | | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | | 882 |- | | ''[[:d:Q23783093|Rachel Pike]]'' | | 584 |- | | [[:en:Rachel Sussman]] | 1975 | 769 |- | [[File:Horizonte 2014 Fr 1464.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q18397247|Rachelle Garniez]]'' | 2000s | 253 |- | | [[:en:Raffaello D'Andrea]] | | raffaello_d_andrea<br/>1594 |- | | ''[[:d:Q23795356|Raghava KK]]'' | | 618 |- | [[File:Ramesh Mashelkar Apr09.jpg|center|128px]] | [[:en:Raghunath Anant Mashelkar]] | 1943-01-01 | 543 |- | | ''[[:d:Q23768717|Rainer Strack]]'' | | 2271 |- | | [[:en:Rajesh P. N. Rao|Rajesh P.N. Rao]] | 1970-07-02 | 903 |- | | ''[[:d:Q23760316|Rajiv Maheswaran]]'' | | 2455 |- | | ''[[:d:Q23784293|Ralph Langner]]'' | | 960 |- | | ''[[:d:Q23759575|Ramanan Laxminarayan]]'' | | 2151 |- | | [[:en:Ramesh Raskar]] | | ramesh_raskar<br/>1328 |- | | ''[[:d:Q23657180|Ramona Pierson]]'' | | 1125 |- | | ''[[:d:Q23712989|Ramsey Musallam]]'' | | 1641 |- | | [[:en:Rana el Kaliouby]] | 1978 | 2533 |- | [[File:Randall Munroe ducks.JPG|center|128px]] | [[:en:Randall Munroe]] | 1984-10-17 | 1750 |- | [[File:RandyPausch Wiki 2.jpg|center|128px]] | [[:en:Randy Pausch]] | 1960-10-23 | 643 |- | | ''[[:d:Q23751633|Raspyni Brothers]]'' | | 198 |- | [[File:Raul Midón.jpg|center|128px]] | [[:en:Raúl Midón|Raul Midón]] | 1966-03-14 | 168 |- | | ''[[:d:Q23784984|Ravin Agrawal]]'' | | 652 |- | | [[:en:Ray Anderson (entrepreneur)|Ray Anderson]] | 1934-07-28 | 351 |- | [[File:Raymond Kurzweil Fantastic Voyage.jpg|center|128px]] | [[:en:Ray Kurzweil]] | 1948-02-12 | 42 |- | [[File:Ray Zahab speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Ray Zahab]] | 2006-11-01 | 399 |- | | [[:en:Read Montague]] | 1960 | 1319 |- | [[File:Rebecca Goldstein.jpg|center|128px]] | [[:en:Rebecca Goldstein]] | 1950-02-23 | 1172 |- | [[File:Rebeccamackinnon wenxin.jpg|center|128px]] | [[:en:Rebecca MacKinnon]] | 1969-09-16 | 1028 |- | | [[:en:Rebecca Onie]] | 1977 | 1372 |- | | [[:en:Rebecca Saxe]] | | 473 |- | | ''[[:d:Q23759787|Reed Kroloff]]'' | | 262 |- | [[File:Reggie Watts at PopTech 2011 (a).jpg|center|128px]] | [[:en:Reggie Watts]] | 1972-03-23 | 1160 |- | [[File:DARPA Director Dr regina dugan.jpeg|center|128px]] | [[:en:Regina E. Dugan]] | 1963-03-19 | 1161 |- | | ''[[:d:Q23783055|Regina Hartley]]'' | | 2606 |- | [[File:Renata Salecl, Subversive Film Festival, Zagreb.JPG|center|128px]] | [[:en:Renata Salecl]] | 1962-01-09 | 1595 |- | | ''[[:d:Q23795629|Renny Gleeson]]'' | | 431 |- | [[File:Reshma Saujani (6723908891).jpg|center|128px]] | [[:en:Reshma Saujani]] | 1975-11-18 | reshma_saujani |- | | [[:en:Reuben Heyday Margolin]] | | 1163 |- | | [[:en:Ric Elias]] | 1967-05-21 | ric_elias<br/>983 |- | | [[:en:Ricardo Semler]] | 1959 | 2048 |- | | [[:en:Rich Benjamin]] | | 2534 |- | [[File:Richard Baraniuk at the SPARC 2014 OA Meeting - DSC00777 (cropped).JPG|center|128px]] | [[:en:Richard Baraniuk]] | | 26 |- | [[File:5.3.10RichardBransonByDavidShankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard Branson]] | 1950-07-18 | 161 |- | [[File:Richard Dawkins Cooper Union Shankbone.jpg|center|128px]] | [[رچرڈ ڈاکنز]] | 1941-03-26 | 93 |- | [[File:RichardFeynman-PaineMansionWoods1984 copyrightTamikoThiel bw.jpg|center|128px]] | [[رچرڈ فائنمین]] | 1918-05-11 | 673 |- | [[File:RichardWilkinson.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard G. Wilkinson]] | 1943-07-03 | 1027 |- | | ''[[:d:Q21340682|Richard L. Pyle]]'' | 1967 | 410 |- | [[File:Richard H. Ledgett.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard Ledgett]] | | 1845 |- | | [[:en:Richard Preston]] | 1954-08-05 | 323 |- | | ''[[:d:Q23656666|Richard Resnick]]'' | | 1085 |- | | ''[[:d:Q23785283|Richard Sears]]'' | | 712 |- | | ''[[:d:Q23657219|Richard Seymour]]'' | | 1092 |- | | ''[[:d:Q23795641|Richard St. John]]'' | | 70 |- | | ''[[:d:Q23797900|Richard Turere]]'' | | 1460 |- | | ''[[:d:Q23670529|Richard Weller]]'' | | 1521 |- | | ''[[:d:Q23662323|Rick Guidotti]]'' | | 1347 |- | [[File:Rick.Smolan.headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Rick Smolan]] | 1949-11-05 | rick_smolan<br/>251 |- | [[File:Pastor Rick Warren Crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Rick Warren]] | 1954-01-28 | 71 |- | [[File:Rickard Falkvinge - 2006-06-03 (Jon Åslund).jpg|center|128px]] | [[:en:Rick Falkvinge|Rickard Falkvinge]] | 1972-01-21 | 1269 |- | | ''[[:d:Q23759728|Rishi Manchanda]]'' | | 2023 |- | | ''[[:d:Q23671271|Rita F. Pierson]]'' | | 1640 |- | | [[:en:Rives (poet)|Rives]] | 1966 | 27 |- | | ''[[:d:Q23796184|Rob Dunbar]]'' | | 795 |- | | [[:en:Rob Forbes]] | | 388 |- | | ''[[:d:Q23783483|Rob Harmon]]'' | | 965 |- | [[File:Voices of Transition Rob Hopkins.png|center|128px]] | [[:en:Rob Hopkins]] | 1968 | 488 |- | | [[:en:Rob Knight (biologist)|Rob Knight]] | 1976 | 1748 |- | [[File:Kid President in White House 2013 Easter Egg Roll Promo.jpg|center|128px]] | [[:en:Robby Novak]] | 2003-01-26 | 1532 |- | | [[:en:Robert Ballard]] | 1942-06-30 | 235 |- | | [[:en:Robert Fischell]] | 1930 | 57 |- | | ''[[:d:Q23728142|Robert Full]]'' | | 174 |- | | ''[[:d:Q23797194|Robert Gupta]]'' | | 685 |- | | [[:en:Robert Hammond (High Line)|Robert Hammond]] | | 1073 |- | | [[:en:Robert J. Gordon]] | 1940-09-03 | 1496 |- | [[File:Robert Lang.JPG|center|128px]] | [[:en:Robert J. Lang]] | 1961-05-04 | 264 |- | | ''[[:d:Q23797695|Robert Lee Hotz]]'' | | 786 |- | | [[:en:Robert Legato]] | 1956 | 1334 |- | | [[:en:Robert Mankoff]] | 1944-05-01 | 1660 |- | | ''[[:d:Q23759693|Robert Muggah]]'' | | 2049 |- | [[File:Robert Neuwirth in 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Neuwirth]] | | 43 |- | [[File:RobReid.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Reid (author)|Robert Reid]] | 1966-10-02 | rob_reid<br/>1231 |- | [[File:Robert Sapolsky-edited.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Sapolsky]] | 1957 | 645 |- | | [[:en:Robert Swan]] | 1956-07-28 | 2050 |- | [[File:Robert Thurman 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Thurman]] | 1941-08-03 | 119 |- | [[File:Robert Wright journalist.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Wright (journalist)|Robert Wright]] | 1957-01-25 | 61 |- | | ''[[:d:Q23809243|Roberto D'Angelo and Francesca Fedeli]]'' | | 1666 |- | [[File:Robinchase2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Robin Chase]] | | 188 |- | [[File:Robin Ince - EdSciFest 2014.JPG|center|128px]] | [[:en:Robin Ince]] | 1969-02-20 | 1051 |- | [[File:RobinMorgan profile.jpg|center|128px]] | [[:en:Robin Morgan]] | 1941-01-29 | 2535 |- | | ''[[:d:Q23782688|Robin Murphy]]'' | | 2540 |- | | ''[[:d:Q23713828|Robin Nagle]]'' | | 1709 |- | | ''[[:d:Q23760207|Robyn Stein DeLuca]]'' | | 2511 |- | [[File:Rodney Brooks ML40.jpg|center|128px]] | [[:en:Rodney Brooks]] | 1954-12-30 | 289 |- | [[File:Rodney Mullen-2.jpg|center|128px]] | [[:en:Rodney Mullen]] | 1966-08-17 | rodney_mullen<br/>1375 |- | | ''[[:d:Q23712290|Rodrigo Canales]]'' | | 1708 |- | | ''[[:d:Q23657103|Roger Doiron]]'' | | 1126 |- | [[File:Roger Ebert (extract) by Roger Ebert.jpg|center|128px]] | [[:en:Roger Ebert]] | 1942-06-18 | 904 |- | [[File:Roger-McNamee.jpg|center|128px]] | [[:en:Roger McNamee]] | 1956-05-02 | 1102 |- | | ''[[:d:Q23728309|Roger Stein]]'' | | 1741 |- | | [[:en:Rogier van der Heide]] | 1970 | 967 |- | [[File:Rokia Traoré - Festival du Bout du Monde 2013 - 003.jpg|center|128px]] | [[:en:Rokia Traoré]] | 1974-01-24 | 166 |- | | [[:en:Roman Mars]] | | 2403 |- | | ''[[:d:Q23769241|Romina Libster]]'' | | 2357 |- | [[File:Mr. Romulus Whitaker.JPG|center|128px]] | [[:en:Romulus Whitaker]] | 1943-05-23<br/>1943 | 563 |- | | [[:en:Ron Eglash]] | 1958-12-25 | 142 |- | | [[:en:Ron Finley]] | | 1506 |- | | [[:en:Ron Gutman]] | | ron_gutman<br/>990 |- | | [[:en:Ron McCallum]] | 1948-10-08 | 1680 |- | | ''[[:d:Q23662811|Ronny Edry]]'' | | 1453 |- | [[File:Rory Bremner at the Savoy 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Rory Bremner]] | 1961-04-06 | 461 |- | [[File:Rory Stewart MP.jpg|center|128px]] | [[:en:Rory Stewart]] | 1973-01-03 | 1045 |- | | [[:en:Rory Sutherland (advertising)|Rory Sutherland]] | 1965 | 476 |- | | [[:en:Rose George]] | 1969 | 1459 |- | | ''[[:d:Q23759550|Rose Goslinga]]'' | | 1944 |- | | ''[[:d:Q23728320|Roselinde Torres]]'' | | 1802 |- | | ''[[:d:Q23759581|Rosie King]]'' | | 2144 |- | [[File:Portrait of Ross Lovegrove.jpg|center|128px]] | [[:en:Ross Lovegrove]] | 1958 | 28 |- | [[File:Roxane gay 9134940.JPG|center|128px]] | [[:en:Roxane Gay]] | 1974 | 2536 |- | | ''[[:d:Q23728739|Roy Gould]]'' | | 199 |- | | [[:en:Roz Savage]] | 1967-12-23 | 701 |- | [[File:Ruby Wax.jpg|center|128px]] | [[:en:Ruby Wax]] | 1951-04-19 | 1320 |- | [[File:Rufus Cappadocia.jpg|center|128px]] | [[:en:Rufus Cappadocia]] | | 265 |- | | ''[[:d:Q23809230|Rufus Griscom and Alisa Volkman]]'' | | 857 |- | | ''[[:d:Q23713556|Rupal Patel]]'' | | 1705 |- | [[File:Russell G Foster - EdSciFest 2014 (20).JPG|center|128px]] | [[:en:Russell Foster (neuroscientist)|Russell G. Foster]] | 1959 | 1623 |- | | [[:en:Ruth Chang]] | | 1890 |- | | ''[[:d:Q23727935|Ryan Holladay]]'' | | 1743 |- | | ''[[:d:Q23783358|Ryan Lobo]]'' | | 541 |- | | ''[[:d:Q16876158|Ryan Merkley]]'' | | 1421 |- | | [[:en:Sakena Yacoobi]] | | 2537 |- | | ''[[:d:Q23670961|Saki Mafundikwa]]'' | | 1458 |- | | [[:en:Sally Kohn]] | 1977-03-27 | 1730 |- | [[File:Salman Khan TED 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Salman Khan (educator)|Salman Khan]] | 1976-10-11 | salman_khan<br/>916 |- | | ''[[:d:Q23670952|Salvatore Iaconesi]]'' | | 1611 |- | [[File:Sam Harris 01.jpg|center|128px]] | [[:en:Sam Harris]] | 1967-04-09 | 593 |- | | ''[[:d:Q23795645|Sam Martin]]'' | | 564 |- | | [[:en:Sam Richards (sociologist)|Sam Richards]] | 1960-09-03 | 980 |- | [[File:Samantha Power 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Samantha Power]] | 1970-09-21 | 311 |- | | ''[[:d:Q23782711|Samuel Cohen]]'' | | 2572 |- | | ''[[:d:Q23670660|Sandra Aamodt]]'' | | 1612 |- | | ''[[:d:Q23657109|Sandra Fisher-Martins]]'' | | 1099 |- | | ''[[:d:Q23782729|Sandrine Thuret]]'' | | 2573 |- | | ''[[:d:Q23769249|Sangu Delle]]'' | | 2249 |- | | ''[[:d:Q23713544|Sanjay Dastoor]]'' | | 1544 |- | | ''[[:d:Q23662565|Sanjay Pradhan]]'' | | 1286 |- | | ''[[:d:Q23728286|Sara Lewis]]'' | | 1751 |- | | [[:en:Sara Seager]] | 1971-07-21 | 2402 |- | | ''[[:d:Q23760629|Sarah Bergbreiter]]'' | | 2312 |- | [[File:SarahJones.jpg|center|128px]] | [[:en:Sarah Jones (stage actress)|Sarah Jones]] | 1973-11-29 | 370 |- | | ''[[:d:Q23797164|Sarah Kaminsky]]'' | | 808 |- | [[File:Sarah Kay esinemas konverentsil TED 2011. aastal. Foto Steve Jürvetson.jpg|center|128px]] | [[:en:Sarah Kay (poet)|Sarah Kay]] | 1988-06-19 | 905 |- | | [[:en:Sarah Lewis (curator)|Sarah Lewis]] | | 1809 |- | [[File:Sarah Parcak, 2014 (crop).jpg|center|128px]] | [[:en:Sarah Parcak]] | 1979 | 1164 |- | | [[:en:Sarah-Jayne Blakemore]] | 1974-08-11 | sarah_jayne_blakemore |- | | ''[[:d:Q23656709|Sasha Dichter]]'' | | 1086 |- | [[File:Saul Griffith shot at Pop!Tech by Kris Krug.jpg|center|128px]] | [[:en:Saul Griffith]] | 1974 | 52 |- | | [[:en:Saša Vučinić]] | | 75 |- | | [[:en:Scilla Elworthy]] | 1943-06-03 | 1403 |- | | ''[[:d:Q23782703|Scott Dinsmore]]'' | | 2645 |- | | ''[[:d:Q23662590|Scott Fraser]]'' | | 1412 |- | | [[:en:Scott Kim]] | 1955 | 589 |- | [[File:Scott McCloud.Making Comics Tour.RISD.gk.JPG|center|128px]] | [[:en:Scott McCloud]] | 1960-06-10 | 389 |- | | ''[[:d:Q23661641|Scott Rickard]]'' | | 1198 |- | | ''[[:d:Q21551156|Scott Summit]]'' | | 1261 |- | | ''[[:d:Q23817870|Sean Gourley]]'' | | 440 |- | [[File:Seanmcarroll2.jpg|center|128px]] | [[:en:Sean M. Carroll]] | 1966-10-05 | sean_carroll<br/>671 |- | | ''[[:d:Q23662471|Sebastian Deterding]]'' | | 1362 |- | [[File:Sebastian Junger, April 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sebastian Junger]] | 1962-01-17 | 1901 |- | | [[:en:Sebastian Seung]] | | 751 |- | [[File:Sebastian Thrun World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sebastian Thrun]] | 1967-05-14 | 972 |- | | ''[[:d:Q23795349|Sebastian Wernicke]]'' | | 702 |- | [[File:Sebastiaosalgado2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Sebastião Salgado]] | 1944-02-08 | 1508 |- | | [[:en:Sendhil Mullainathan]] | 2000s | 546 |- | | ''[[:d:Q23729052|Sergei Lupashin]]'' | | 1829 |- | [[File:Sergey Brin Ted 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Sergey Brin]] | 1973-08-21 | 1552 |- | [[File:Seth F. Berkley - Annual Meeting of the New Champions 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Seth Berkley]] | 1956-10-18 | 617 |- | [[File:Seth Godin in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Seth Godin]] | 1960-07-10 | seth_godin<br/>29 |- | | [[:en:Seth Priebatsch]] | | 784 |- | [[File:CSICON 2011-Seth Shostak.JPG|center|128px]] | [[:en:Seth Shostak]] | 1943-07-20 | seth_shostak<br/>1371 |- | | ''[[:d:Q23759752|Severine Autesserre]]'' | | 2096 |- | [[File:Seyi Oyesola.jpg|center|128px]] | [[:en:Seyi Oyesola]] | | 237 |- | | [[:en:Shabana Basij-Rasikh]] | | 1539 |- | | [[:en:Shaffi Mather]] | 1970-02-06 | shaffi_mather<br/>544 |- | [[File:Shai Agassi2.jpg|center|128px]] | [[:en:Shai Agassi]] | 1968-04-19 | 356 |- | [[File:Shai Reshef.jpg|center|128px]] | [[:en:Shai Reshef]] | 1955-09-11 | 1812 |- | | [[:en:Shaka Senghor]] | | 1803 |- | | [[:en:Shane Koyczan]] | 1976-05-22 | 1550 |- | | [[:en:Shaolan Hsueh]] | 1971 | 1643 |- | [[File:Sharmeen Obaid Chinoy World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sharmeen Obaid-Chinoy]] | 1978-11-12 | 716 |- | [[File:Sasi tharoor2.JPG|center|128px]] | [[:en:Shashi Tharoor]] | 1956-03-09 | 560 |- | | [[:en:Shawn Achor]] | 1978 | 1215 |- | | [[:en:Shea Hembrey]] | 1974 | 907 |- | [[File:Sheena Iyengar.jpg|center|128px]] | [[:en:Sheena Iyengar]] | 1969-11-29 | 731 |- | | [[:en:Sheila Nirenberg]] | | 1128 |- | | ''[[:d:Q23797211|Sheila Patek]]'' | | 77 |- | [[File:Shekhar kapur 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Shekhar Kapur]] | 1945-12-06 | 538 |- | | [[:en:Shereen El Feki]] | 1968 | 624 |- | [[File:Sherry Turkle.jpg|center|128px]] | [[:en:Sherry Turkle]] | 1948-06-18 | 1166 |- | | [[:en:Sherwin B. Nuland]] | 1930-12-08 | 169 |- | [[File:Sheryl Sandberg World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sheryl Sandberg]] | 1969-08-28 | 848 |- | [[File:WuDunn, Sheryl.jpg|center|128px]] | [[:en:Sheryl WuDunn]] | 1959-11-16 | 757 |- | [[File:Centre Pompidou-Metz - Pose de la première pierre -2.jpg|center|128px]] | [[:en:Shigeru Ban]] | 1957-08-05 | 1676 |- | | ''[[:d:Q23729147|Shih Chieh Huang]]'' | | 1842 |- | | [[:en:Shilo Shiv Suleman]] | 1989 | 1250 |- | | ''[[:d:Q23795685|Shimon Schocken]]'' | | 868 |- | | ''[[:d:Q23796822|Shimon Steinberg]]'' | | 811 |- | | ''[[:d:Q23760199|Shimpei Takahashi]]'' | | 2502 |- | [[File:Viennale talk (2), Shirin Neshat.jpg|center|128px]] | [[:en:Shirin Neshat]] | 1957-03-26 | 830 |- | | ''[[:d:Q23662139|Shlomo Benartzi]]'' | | 1251 |- | | ''[[:d:Q23797949|Shree Bose]]'' | | 1190 |- | | ''[[:d:Q23728304|Shubhendu Sharma]]'' | | 1822 |- | | [[:en:Shukla Bose]] | | shukla_bose<br/>531 |- | | ''[[:d:Q23662246|Shyam Sankar]]'' | | 1302 |- | [[File:Dr. Siddhartha Mukherjee 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Siddhartha Mukherjee]] | 1970 | 2400 |- | | ''[[:d:Q23670511|Siddharthan Chandran]]'' | | 1596 |- | | [[:en:Siegfried Woldhek]] | 1951-05-14 | 212 |- | [[File:Simon Anholt.JPG|center|128px]] | [[:en:Simon Anholt]] | 1961 | 1945 |- | | ''[[:d:Q23657275|Simon Berrow]]'' | | 1244 |- | | ''[[:d:Q23657193|Simon Lewis]]'' | | 1078 |- | [[File:Simon sinek.jpg|center|128px]] | [[:en:Simon Sinek]] | 1973-10-09 | simon_sinek<br/>703 |- | | [[:en:Sirena Huang]] | 1994 | 45 |- | [[File:Sivamani 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Sivamani]] | 1959 | 557 |- | | [[:en:Skylar Tibbits]] | | 1084 |- | | [[:en:Sleepy Man]] | | 1439 |- | | [[:en:Somi]] | 1979-06-06<br/>1981-06-06 | 1832 |- | | ''[[:d:Q23661638|Sonaar Luthra]]'' | | 1197 |- | | [[:en:Sonia Shah]] | 1969 | 1597 |- | | [[:en:Sophal Ear]] | | 515 |- | [[File:Sophie Hunger 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Sophie Hunger]] | 1983-03-31 | 489 |- | [[File:Sophie scott photo.jpeg|center|128px]] | [[:en:Sophie Scott]] | 2013-09 | 2399 |- | [[File:Spencer Wells.jpg|center|128px]] | [[:en:Spencer Wells]] | 1969-04-06 | 268 |- | [[File:Srdja Popovic (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Srđa Popović (activist)|Srđa Popović]] | 1973-02-01 | 1116 |- | | ''[[:d:Q23769382|Stacey Baker]]'' | | 2441 |- | | ''[[:d:Q23796642|Stacey Kramer]]'' | | 802 |- | [[File:Stanley McChrystal BG 1999.jpg|center|128px]] | [[:en:Stanley A. McChrystal]] | 1954-08-14 | 924 |- | | ''[[:d:Q23713770|Stefan Larsson]]'' | | 1723 |- | [[File:Stefan Sagmeister - 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Stefan Sagmeister]] | 1962-08-06 | 53 |- | | [[:en:Stefan Wolff]] | | 755 |- | | ''[[:d:Q23795676|Stefana Broadbent]]'' | | 462 |- | | ''[[:d:Q23795300|Stefano Mancuso]]'' | | 736 |- | [[File:Stefon Harris.jpg|center|128px]] | [[:en:Stefon Harris]] | 1973-03-23 | 1119 |- | [[File:Stella Young.jpg|center|128px]] | [[:en:Stella Young]] | 1982-02-24 | 1937 |- | [[File:Stephen Burt NBCC 2011 Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Stephen Burt]] | | 1598 |- | | ''[[:d:Q23727585|Stephen Cave]]'' | | 1735 |- | | ''[[:d:Q23661665|Stephen Coleman]]'' | | 1223 |- | [[File:Stephen Friend at NightScience 2013 in Paris.jpg|center|128px]] | [[:en:Stephen Friend]] | 1953-12-10 | 1801 |- | [[File:Stephen Hawking.StarChild.jpg|center|128px]] | [[سٹیفن ہاکنگ]] | 1942-01-08 | 209 |- | | ''[[:d:Q23661621|Stephen Lawler]]'' | | 121 |- | | ''[[:d:Q23797692|Stephen Palumbi]]'' | | 774 |- | | ''[[:d:Q23301821|Stephen Petranek]]'' | | 129 |- | | ''[[:d:Q23662878|Stephen Ritz]]'' | | 1396 |- | [[File:Stephen Wolfram PR.jpg|center|128px]] | [[:en:Stephen Wolfram]] | 1959-08-29 | stephen_wolfram<br/>655 |- | | ''[[:d:Q23670647|Steve Howard]]'' | | 1613 |- | [[File:Steve Jobs Headshot 2010-CROP.jpg|center|128px]] | [[سٹیو جابز]] | 1955-02-24 | 640 |- | [[File:Steve Jurvetson in 2004.jpg|center|128px]] | [[:en:Steve Jurvetson]] | 1967-03-01 | 201 |- | | ''[[:d:Q23656010|Steve Keil]]'' | | 1065 |- | | ''[[:d:Q23712705|Steve Ramirez]]'' | | 1677 |- | [[File:Dame steve shirley.jpg|center|128px]] | [[:en:Steve Shirley]] | 1933-09-16 | 1713 |- | | [[:en:Steve Silberman]] | | 2447 |- | | [[:en:Steve Truglia]] | 1962 | 480 |- | | ''[[:d:Q23662571|Steven Addis]]'' | | 1237 |- | [[File:Professor Steven Cowley FRS.jpg|center|128px]] | [[:en:Steven Cowley]] | 2000s | 463 |- | [[File:Steven Berlin Johnson - South by Southwest 2008 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Steven Johnson (author)|Steven Johnson]] | 1968-06-06 | 68 |- | | [[:en:Steven Levitt]] | 1967-05-29 | 30 |- | | [[:en:Steven M. Wise]] | 1952 | 2397 |- | [[File:Steven Pinker 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Steven Pinker]] | 1954-09-18 | 154 |- | | ''[[:d:Q23670976|Steven Schwaitzberg]]'' | | 1526 |- | | [[:en:Steven Strogatz]] | 1959-08-13 | 382 |- | | [[:en:Stew (musician)|Stew]] | 1961-08-16 | 108 |- | [[File:Stewart Brand -Sausalito, California, USA -at home-14Dec2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Stewart Brand]] | 1938-12-14 | stewart_brand<br/>111 |- | [[File:Sting ThePolice 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Sting (musician)|Sting]] | 1951-10-02 | 1791 |- | | ''[[:d:Q23783413|Stuart Brown]]'' | | 418 |- | [[File:Stuart Firestein 2012.JPG|center|128px]] | [[:en:Stuart Firestein]] | | 1457 |- | | [[:en:Sue Austin]] | 1965-09-07 | 1509 |- | [[File:Sue Savage Rumbaugh 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Sue Savage-Rumbaugh]] | 1946 | Susan_Savage-Rumbaugh<br/>76 |- | [[File:Sugra mitra.jpg|center|128px]] | [[:en:Sugata Mitra]] | 1952-02-12 | sugata_mitra<br/>158 |- | [[File:SuheirHammad.jpg|center|128px]] | [[:en:Suheir Hammad]] | 1973-10-25 | 840 |- | [[File:Suki Kim, Miami Book Fair 2015 - 2.jpg|center|128px]] | [[:en:Suki Kim]] | | 2450 |- | [[File:SunithaKrishnanJI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Sunitha Krishnan]] | 1972 | 540 |- | | [[:en:Sunni Brown]] | 1977-07-08 | 908 |- | [[File:Susan Blackmore (2014).jpg|center|128px]] | [[:en:Susan Blackmore]] | 1951-07-29 | 241 |- | [[File:SusanCainPortrait 250px 20120305.jpg|center|128px]] | [[:en:Susan Cain]] | 1968 | 1167 |- | | ''[[:d:Q23769279|Susan Colantuono]]'' | | 2229 |- | [[File:Susan Shaw with Seal Pup 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Susan D. Shaw]] | 1943-10-24 | susan_shaw<br/>781 |- | | ''[[:d:Q23759572|Susan Etlinger]]'' | | 2220 |- | | [[:en:Susan L. Solomon]] | 1951 | 1285 |- | [[File:Dr Susan Lim Mey Lee.jpg|center|128px]] | [[:en:Susan Lim]] | | 979 |- | | [[:en:Suzana Herculano-Houzel]] | 1972 | 1635 |- | | [[:en:Suzanne Lee]] | | 988 |- | | ''[[:d:Q23727927|Suzanne Talhouk]]'' | | 1740 |- | [[File:Plos paabo.jpg|center|128px]] | [[:en:Svante Pääbo]] | 1955-04-20 | 1026 |- | | [[:en:Sxip Shirey]] | | 250 |- | [[File:SylviaEarle.jpg|center|128px]] | [[:en:Sylvia Earle]] | 1935-08-30 | 347 |- | [[File:T Boone Pickens 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:T. Boone Pickens]] | 1928-05-22 | 1170 |- | [[File:TaiyeSelasi P1030135.JPG|center|128px]] | [[:en:Taiye Selasi]] | 1979-11-02 | 2108 |- | | [[:en:Takaharu Tezuka]] | 1964-02-23 | 2541 |- | | ''[[:d:Q23760236|Tal Danino]]'' | | 2478 |- | | ''[[:d:Q23662204|Tal Golesworthy]]'' | | 1275 |- | | [[:en:Tali Sharot]] | | 1168 |- | | ''[[:d:Q23729163|Talithia Williams]]'' | | 2026 |- | | ''[[:d:Q23662544|Tamara Roukaerts]]'' | | 1390 |- | [[File:TanTTLe.jpg|center|128px]] | [[:en:Tan Le]] | 1977-05-20 | 734 |- | | ''[[:d:Q23714031|Tania Luna]]'' | | 1669 |- | | [[:en:Tania Simoncelli]] | | tania_simoncelli |- | | [[:en:Taryn Simon]] | 1975-02-04 | 474 |- | | ''[[:d:Q23759688|Tasso Azevedo ]]'' | | 2102 |- | [[File:MAKERS event New York Feb 7, 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Tavi Gevinson]] | 1996-04-21 | 1346 |- | [[File:Taylor Mali.jpg|center|128px]] | [[:en:Taylor Mali]] | 1965-03-28 | 656 |- | [[File:Taylor Wilson - 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Taylor Wilson]] | 1994-05-07 | taylor_wilson<br/>1256 |- | [[File:MK34966 Teddy Cruz.jpg|center|128px]] | [[:en:Teddy Cruz]] | 1962 | 1625 |- | [[File:Teiturpiano.jpg|center|128px]] | [[:en:Teitur Lassen]] | 1977-01-04 | 2396 |- | | ''[[:d:Q23783488|Terry Moore]]'' | | 994 |- | [[File:Thandie Newton 2, 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Thandie Newton]] | 1972-11-06 | 1025 |- | | ''[[:d:Q23797880|The Lady Lifers]]'' | | 2553 |- | | ''[[:d:Q23797818|The LXD]]'' | | 632 |- | | ''[[:d:Q23798957|The TED Staff]]'' | | 1848 |- | [[File:Unleashing Entrepreneurial Innovation with Stanford University Theaster Gates.jpg|center|128px]] | [[:en:Theaster Gates]] | 1973-08-28 | 2477 |- | | [[:en:Thelma Golden]] | 1966 | 363 |- | [[File:Jansen Theo Hannover.jpg|center|128px]] | [[:en:Theo Jansen]] | 1948-03-17 | theo_jansen<br/>144 |- | [[File:2015LinnellFlansburghTMBG.jpg|center|128px]] | [[:en:They Might Be Giants]] | | 225 |- | | [[:en:Thom Mayne]] | 1944-01-19 | 31 |- | [[File:Thomas Dolby, 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas Dolby]] | 1958-10-14 | 107 |- | | ''[[:d:Q23783479|Thomas Goetz]]'' | | 938 |- | [[File:Thomas Heatherwick at Strelka Institute.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas Heatherwick]] | 1970-02-17 | 948 |- | | ''[[:d:Q23768719|Thomas Hellum]]'' | | 2371 |- | | [[:en:Thomas P. Campbell]] | 1962 | 1217 |- | [[File:Thomas Barnett.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas P. M. Barnett]] | 1962 | 33 |- | [[File:Piketty in Cambridge 3 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas Piketty]] | 1971-05-07 | 1942 |- | [[File:2014-01-08 Thomas Pogge 4737-cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Thomas Pogge]] | 1953-08-13 | 1127 |- | [[File:Thomas Insel NIMH 2011.JPG|center|128px]] | [[:en:Thomas R. Insel]] | 1951-10-19 | 1632 |- | | ''[[:d:Q23657200|Thomas Suarez]]'' | | 1105 |- | | ''[[:d:Q23784804|Thomas Thwaites]]'' | | 930 |- | | [[:en:Thulasiraj Ravilla]] | | 571 |- | | [[:en:Tierney Thys]] | 1966 | 113 |- | [[File:Sir Tim Berners-Lee.jpg|center|128px]] | [[ٹم برنرز لی]] | 1955-06-08 | tim_berners_lee<br/>338 |- | | [[:en:Tim Birkhead]] | 1950-02-20 | 700 |- | | ''[[:d:Q1735158|Tim Brown]]'' | 1962-06-24 | 308 |- | [[File:Tim Harford in 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Tim Harford]] | 1973-09-27 | 1077 |- | [[File:Tim Jackson (2005).jpg|center|128px]] | [[:en:Tim Jackson (economist)|Tim Jackson]] | 1957-06-04 | 764 |- | | ''[[:d:Q23663091|Tim Leberecht]]'' | | 1419 |- | [[File:TimFerriss.jpg|center|128px]] | [[:en:Tim Ferriss|Timothy Ferriss]] | 1977-07-20 | 433 |- | | [[:en:Timothy J. Bartik]] | 1952-10-01 | 1642 |- | | ''[[:d:Q23662586|Timothy Prestero]]'' | | 1408 |- | | ''[[:d:Q23670500|Toby Eccles]]'' | | 1602 |- | | [[:en:Toby Shapshak]] | | 1614 |- | [[File:Tod Machover JI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Tod Machover]] | 1953-11-24 | 215 |- | | ''[[:d:Q23662531|Todd Humphreys]]'' | | 1387 |- | | ''[[:d:Q23656743|Todd Kuiken]]'' | | 1054 |- | | [[:en:Tom Chatfield]] | 1980 | 724 |- | | ''[[:d:Q23765117|Tom Honey]]'' | | 97 |- | | ''[[:d:Q23655997|Tom Rielly]]'' | | 106 |- | | [[:en:Tom Shannon (artist)|Tom Shannon]] | 1947-06-23 | 445 |- | | ''[[:d:Q23712919|Tom Thum]]'' | | 1664 |- | | ''[[:d:Q23783043|Tom Uglow]]'' | | 2709 |- | [[File:Tom Wujec Speaking Photo.JPG|center|128px]] | [[:en:Tom Wujec]] | 1959-07-14 | 211 |- | | ''[[:d:Q23727824|Toni Griffin]]'' | | 1736 |- | [[File:Tony Fadell.jpg|center|128px]] | [[:en:Tony Fadell]] | 1969-03-22 | 2395 |- | | ''[[:d:Q9360020|Tony Porter]]'' | | 836 |- | [[File:Tony Robbins.jpg|center|128px]] | [[:en:Tony Robbins]] | 1960-02-29 | 95 |- | | ''[[:d:Q23782672|Tony Wyss-Coray]]'' | | 2567 |- | | ''[[:d:Q23769244|Topher White]]'' | | 2296 |- | | ''[[:d:Q23759778|Torsten Reil]]'' | | 255 |- | [[File:TraceyChevalier.jpg|center|128px]] | [[:en:Tracy Chevalier]] | 1962-11-19<br/>1962-10-19 | 1393 |- | | [[:en:Trevor Aaronson]] | | 2492 |- | | [[:en:Tristram Stuart]] | 1977 | 1415 |- | | ''[[:d:Q23729168|Tristram Wyatt]]'' | | 1898 |- | | [[:en:Trita Parsi]] | 1974-07-21 | 1604 |- | [[File:Tyler Cowen 1.jpg|center|128px]] | [[:en:Tyler Cowen]] | 1962-01-21 | 1186 |- | | ''[[:d:Q23670993|Tyler DeWitt]]'' | | 1536 |- | | [[:en:Tyrone Hayes]] | 1967-07-29 | 1229 |- | [[File:Gegenschatz.jpg|center|128px]] | [[:en:Ueli Gegenschatz]] | 1971-01-03 | ueli_gegenschatz<br/>404 |- | | [[:en:Uldus Bakhtiozina]] | 1986-07-22 | 1835 |- | [[File:Alon Uri.jpg|center|128px]] | [[:en:Uri Alon]] | 1969 | 1615 |- | [[File:Frankfurter Buchmesse 2011 - Ursus Wehrli 1.JPG|center|128px]] | [[:en:Ursus Wehrli]] | 1969-08-13 | ursus_wehrli<br/>314 |- | | ''[[:d:Q23662548|Usman Riaz]]'' | | 1341 |- | [[File:Vanjonesadvisorforgreenjobs.png|center|128px]] | [[:en:Van Jones]] | 1968-09-20 | 933 |- | | ''[[:d:Q23769282|Vernā Myers]]'' | | 2373 |- | | ''[[:d:Q23663066|Vicki Arroyo]]'' | | 1306 |- | | [[:en:Vijay Kumar (roboticist)|Vijay Kumar]] | 1962-04-12 | 1248 |- | [[File:Vic Muniz World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Vik Muniz]] | 1961-12-20 | 32 |- | | [[:en:Vikram Patel]] | 1964-05-05 | 1350 |- | [[File:Viktor Frankl2.jpg|center|128px]] | [[:en:Viktor Frankl]] | 1905-03-26 | 707 |- | [[File:Vilayanur S Ramachandran 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Vilayanur S. Ramachandran]] | 1951 | 164 |- | | ''[[:d:Q23662545|Vinay Venkatraman]]'' | | 1391 |- | | ''[[:d:Q16682693|Vincent Cochetel]]'' | 2000s | 2388 |- | [[File:Vincent Moon.jpg|center|128px]] | [[:en:Vincent Moon]] | 1979-08-25 | 2104 |- | [[File:Vinton Cerf.jpg|center|128px]] | [[:en:Vint Cerf]] | 1943-06-23 | 1517 |- | [[File:Virginia Postrel.jpg|center|128px]] | [[:en:Virginia Postrel]] | 1960-01-14 | 300 |- | | ''[[:d:Q23783076|Vishal Vaid]]'' | | 523 |- | [[File:Vusi Mahlasela.jpg|center|128px]] | [[:en:Vusi Mahlasela]] | 1965 | 136 |- | [[File:Danny Hillis2.jpg|center|128px]] | [[:en:Danny Hillis|W. Daniel Hillis]] | 1956-09-25 | 961 |- | [[File:Wadah Khanfar.jpg|center|128px]] | [[:en:Wadah Khanfar]] | 1968 | 956 |- | [[File:Wade-Davis.jpg|center|128px]] | [[:en:Wade Davis (anthropologist)|Wade Davis]] | 1953-12-14 | 62 |- | [[File:Wael ghonim.jpg|center|128px]] | [[:en:Wael Ghonim]] | 1980-12-23 | 964 |- | | [[:en:Wayne McGregor]] | 1970-03-12 | 1281 |- | | ''[[:d:Q23727987|Wendy Chung]]'' | | 1781 |- | | [[:en:Wendy Freedman]] | 1957-07-17<br/>1957 | 2105 |- | [[File:Wes Moore credit Amunankhra House Ltd.jpg|center|128px]] | [[:en:Wes Moore]] | 1978-10-15 | 1900 |- | | ''[[:d:Q23688148|Will Marshall]]'' | | 1772 |- | [[File:Will Potter 0959.JPG|center|128px]] | [[:en:Will Potter]] | 1980 | 1840 |- | [[File:Will Wright - Game Developers Conference 2010 (2).jpg|center|128px]] | [[:en:Will Wright (game designer)|Will Wright]] | 1960-01-20 | 128 |- | | [[:en:Willard Wigan]] | 1957 | willard_wigan<br/>483 |- | [[File:Bill Ford 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:William Clay Ford Jr.|William Clay Ford]] | 1957-05-03 | 912 |- | [[File:William K. Black.jpg|center|128px]] | [[:en:William K. Black]] | 1951-09-06 | 1888 |- | [[File:William Kamkwamba at TED in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:William Kamkwamba]] | 1987-08-05 | 135 |- | | ''[[:d:Q23783392|William Li]]'' | | 597 |- | [[File:William McDonough.jpg|center|128px]] | [[:en:William McDonough]] | 1951-02-21 | 100 |- | | ''[[:d:Q23662458|William Noel]]'' | | 1358 |- | | [[:en:William Stone (caver)|William Stone]] | 1952-12-07 | bill_stone<br/>123 |- | | [[:en:William Ury]] | | 877 |- | [[File:Willie Smits.jpg|center|128px]] | [[:en:Willie Smits]] | 1957-02-22 | willie_smits<br/>366 |- | | ''[[:d:Q23301429|Wingham Rowan]]'' | | 1528 |- | | ''[[:d:Q23662498|Wolfgang Kessling]]'' | | 1378 |- | | [[:en:Woody Norris]] | 1938 | 401 |- | [[File:Xaviervilalta2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Xavier Vilalta]] | 1980-05-08 | 1697 |- | | ''[[:d:Q23713831|Xu Liu]]'' | | 1678 |- | [[File:Yang Lan - Annual Meeting of the New Champions 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Yang Lan]] | 1968-03-31 | 852 |- | [[File:Yann Arthus-Bertrand portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Yann Arthus-Bertrand]] | 1946-03-13 | yann_arthus_bertrand<br/>331 |- | | ''[[:d:Q23728380|Yann Dall'Aglio]]'' | | 1800 |- | [[File:Huang Yasheng.jpg|center|128px]] | [[:en:Yasheng Huang]] | | 1030 |- | | [[:en:Yassmin Abdel-Magied]] | | 2554 |- | | ''[[:d:Q23656971|Yoav Medan]]'' | | 1118 |- | [[File:YochaiBenklerJI6.jpg|center|128px]] | [[:en:Yochai Benkler]] | 1964 | 223 |- | | [[:en:Yoruba Richen]] | 1972 | 1765 |- | [[File:Yossi Vardi, 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Yossi Vardi]] | 1942 | 175 |- | [[File:Yuval Noah Harari October 2011 small.jpg|center|128px]] | [[:en:Yuval Harari]] | 1976-02-24 | 2555 |- | | ''[[:d:Q23712653|Yuyu Rau]]'' | | 1693 |- | [[File:Yves Behar.jpg|center|128px]] | [[:en:Yves Béhar]] | 1967 | 236 |- | | ''[[:d:Q23728732|Yves Morieux]]'' | | 1747 |- | [[File:Yves Rossi mg 4625.jpg|center|128px]] | [[:en:Yves Rossy]] | 1959-08-27 | 1029 |- | | [[:en:Zach Kaplan]] | | zach_kaplan<br/>304 |- | | ''[[:d:Q23670988|Zahra' Langhi]]'' | | 1533 |- | [[File:Zainab Salbi.jpg|center|128px]] | [[:en:Zainab Salbi]] | 1969 | 748 |- | | ''[[:d:Q23728371|Zak Ebrahim]]'' | | 1760 |- | [[File:Ze Frank at the 2010 Streamy Awards (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Ze Frank]] | 1972-03-31 | 86 |- | [[File:Zeresenay Alemseged (2013-01).JPG|center|128px]] | [[:en:Zeresenay Alemseged]] | 1969-06-04 | 141 |- | | ''[[:d:Q23759736|Zeynep Tufekci]]'' | | 2106 |- | [[File:Remise du Prix Sakharov à Malala Yousafzai Strasbourg 20 novembre 2013 01.jpg|center|128px]] | [[:en:Ziauddin Yousafzai]] | 1969-01 | ziauddin_yousafzai<br/>1761 |- | | ''[[:d:Q23728728|Ziyah Gafić]]'' | | 1818 |} oyug8x71wfr4g8yzyemvmyg6s10cyqg 0 54920 712180 537760 2026-09-28T22:15:47Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Nuh_(Noah)1.png|Nuh_(Noah)1.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712180 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = اسلامی نبی | name = نوح | image = | image_size = | alt = | caption = نام ''نوح'' [[اسلامی خطاطی]] میں مع [[Peace be upon him (Islam)|علیہ السلام]]۔ | other_names = نوح ابن لامخ ابن متوشلح | birth_date = | birth_place = [[بین النہرین]] | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = [[مزار نوح آزربائیجان]] | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | years_active = 950 سال | known_for = [[پیغمبر]] | notable_works = | style = | influences = | influenced = | predecessor = | successor = نبی [[پیغمبر]] | opponents = | spouse = [[واہلہ (زوجہ نوح)|واہلہ]] | partner = <!-- unmarried life partner; use ''Name (1950–present)'' --> | children = [[سام]]، [[حام]]، [[یافت]]، کینان (اسلامی روایت) | parents = [[لامخ]] (پیو)،ضلہ (ماں) | relatives = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | footnotes = | box_width = }} {{اسلامی انبیاء}} '''نوح''' ({{lang-ar|نوح}}) اسلام وچّ اﷲ دا پیغمبر منیا جاندا aے۔ اس نے تقریباً 900 سال تکّ لوکاں نوں اﷲ دی طرف بلایا مگر اس دی قوم دا جواب ایہہ سی کہ آپ وی ساڈی طرحاں عامَ آدمی ہیں اگر اﷲ کسے نوں رسول بھیجتا تاں اوہ فرشتہ ہندا اور اوہناں وچوں صرف 80 لوکاں نے اس دا دین قبول کیتا۔ {{خانہ معلومات انبیاء | عنوان = حضرت نوح | تصویر = [[تصویر:نوح در کشتی- کتاب زبده التواریخ- دوره سلطان محمود سوم- قرن شانزدهم.JPG|thumb|کتاب زبدہ التواریخ وچ کشتی نوح د‏‏ی تصویر]] | اندازہ تصویر = | تصویر د‏‏ی وضاحت = | ذا‏تی کوائف = | قرآنی ناں = نوح | کتاب مقدس وچ ناں =Noah | جائے پیدائش = [[بین النہرین(کوفہ)]] | محل زندگی = بین النہرین(کوفہ) | مدفن = اختلاف: ([[نجف]]، [[کوفہ]]، کرک [[بعلبک]]، [[نخجوان]]) | قوم دا ناں = کلدہ تے آشور | پہلے از = سام | بعذ از =[[حضرت ادریس|ادریس]] | کتاب دا ناں = | مشہوراقارب = حضرت ادریس (جد) | معجزات = | ہ‏معصر پیغمبر = | پیروکار = | دین = | عمر = اختلاف (2500، 2300، 1780 تے 950 سال) | دور = تقریبا [[ہبوط]] دے 2000 سال بعد | قرآن وچ ناں دا تکرار =43 | مخالفین = | اہ‏م واقعات = کشتی بنانا، [[طوفان نوح|طورفان]] }} '''حضرت نوحؑ،''' [[اولو العزم]] [[پیغمبر|پیغمبراں]] وچو‏ں نيں۔ آپ پہلے پیغمبر نيں جنہاں د‏‏ی نبوت دے زمانے وچ [[عذاب]] نازل ‌‌ہويا ا‏‏ے۔ حضرت نوح نے تقریبا 950 سال اپنی قوم نو‏‏ں یکتا پرستی د‏‏ی دعوت دتی۔ لیکن انہاں د‏‏ی قوم انہاں اُتے ایمان نئيں لیائی اس بنا اُتے خدا نے انہاں نو‏ں [[طوفان نوح|طوفان]] دے ذریعے عذاب وچ مبتلیا ک‏ے دتا۔ حضرت نوحؑ نے [[خدا]] دے حکم تو‏ں [[ایمان|مؤمنین]] تے ہر قسم دے حیوانات دے اک جوڑے نو‏‏ں [[طوفان نوح|طوفان]] تو‏ں بچانے دے لئی [[کشتی نوح|کشتی]] بنائی۔ [[قرآن]] وچ حضرت نوح نو‏‏ں پہلے صاحب [[شریعت]] تے صاجب کتاب پیغمبر دے عنوان تو‏ں یاد کیتا گیا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی مختلف سورتاں وچ حضرت نوح تے انہاں د‏‏ی داستان د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ قرآن دے اک [[سورت|سورہ]] دا ناں وی انہاں دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ آپ طولانی عمر گزارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں '''شیخ الانبیاء''' دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ بعض علماء [[امام مہدی عجل اللہ تعالی فرجہ|امام زمانہؑ]] د‏‏ی طولانی عمر اُتے ہونے والے اعتراض دے جواب وچ حضرت نوح د‏‏ی عمر تو‏ں استناد کردے نيں۔ == تعارف == [[تصویر:نوح و دعوت از قوم.jpg|thumb|اس تصویر وچ حضرت نوح طوفان دے آغاز وچ اپنی قوم تے انہاں دا دنیوی امور وچ مشغول ہونے د‏‏ی طرف دیکھ رہے نيں۔ کتاب مرقع گلستان(1014-1039ہ.ق)]] اسلامی احادیث دے مطابق حضرت نوح [[حضرت آدم]] د‏‏ی نويں نسل وچو‏ں نيں۔ آپ "لَامک" بن "مَتُّوشَلْخ" بن [[ادریس]] بن "یَرْد" بن مَہْلَاییل بن "قَیْنَن" بن "أنُوش" بن [[شیث]] بن [[آدم]] نيں۔<ref>ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۸۳؛ النجار، قصص الانبیاء، ۱۴۰۶ق، ص۳۰؛ قطب راوندی، قصص الانبیاء (ع)، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۰-۲۵۱۔</ref> آپ د‏‏ی تریخ پیدائش وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛ بعض منابع آپ د‏‏ی ولادت نو‏‏ں حضرت آدمؑ د‏‏ی وفات دے ہمزمان قرار دیندے نيں۔<ref>جزایری، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین (قصص قرآن)، ۱۳۸۱، ص۱۱۷؛ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۸۳؛ طبری، تریخ الطبری، ۱۳۷۵ش، ص۱۷۸؛ ندایی، تریخ انبیاء از آدم تا خاتم، ۱۳۸۹ش، ص۳۹۔</ref> بعض دے عقیدے دے مطابق آپ بین‌النہرین، [[کوفہ]] دے رہنے والے سن ۔<ref>بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۔</ref> آپ دے اصلی ناں دا پتہ نئيں تے مختلف منابع وچ "عبدالغفار"، "عبدالملک" تے "عبدالعلی" وغیرہ آیا ا‏‏ے۔<ref>قطب راوندی، قصص الانبیاء (ع)، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۶-۲۵۷۔</ref> آپ نو‏‏ں نوح کہنے د‏‏ی وجہ تے علت دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ آپ نے اپنے لئے یا اپنی قوم دے لئی 500 سال گریہ و زاری کیتا اسی وجہ سی آپ نو‏‏ں نوح یعنی زیادہ گریہ و زاری کرنے والا دے ناں تو‏ں یاد کیتا جانے لگیا ا‏‏ے۔<ref>شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۲۸؛ قطب راوندی، قصص الانبیاء (ع)، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۶-۲۵۷۔</ref> === اولاد === [[قرآن|قرآن کریم]] تے بہت ساری اسلامی [[روایات]] وچ [[طوفان نوح]] تو‏ں پہلے [[حضرت نوح]] دے اولاد د‏‏ی طرف اشارہ ملدا اے اے جدو‏ں کہ بعض محققاں حضرت نوح دے بیٹے د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں طوفان نوح دے بعد قرار دیندے نيں۔<ref>كاتب واقدی، الطبقات‌ الكبری، ۱۳۷۴ش ،ج‌۱،ص ۲۵؛ مستوفی قزوینی، تاریخ‌ گزیدہ،۱۳۶۴ ش، ص۲۶؛ ندایی، تریخ انبیاء از آدم تا خاتم، ۱۳۸۹، ص۴۴۔</ref> حضرت نوحؑ دے 4 بیٹے سام، حام، یافث تے [[نوح دا بیٹا|کنعان]] دے ناں تو‏ں سن ۔ انہاں وچو‏ں کنعان دے علاوہ سب حضرت نوح اُتے ایمان لے آئے سن تے اپنے والد دے نال [[کشتی نوح|کشتی]] وچ سوار سن ۔ اسلامی منابع دے مطابق کنعان اپنے والد اُتے ایمان نئيں لیایا تے طوفان وچ غرق ہو گیا۔<ref>كاتب واقدی، الطبقات‌ الكبری، ۱۳۷۴ش ،ج‌۱،ص ۲۵؛ مستوفی قزوینی، تاریخ‌ گزیدہ،۱۳۶۴ ش، ص۲۶؛ ندایی، تریخ انبیاء از آدم تا خاتم، ۱۳۸۹، ص۴۴۔</ref> احادیث دے مطابق حضرت نوحؑ د‏‏ی نسل انہاں دے بیٹے [[سام]] تو‏ں چلی ا‏‏ے۔<ref>ندایی، تریخ انبیاء از آدم تا خاتم، ۱۳۸۹، ص۵۱؛ قزوینی، موسوعہ الامام الصادق،۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۲۸۔</ref> === موت تریخ تے مدفن === حضرت نوح د‏‏ی موت تریخ دقیق معلوم نئيں ا‏‏ے۔ طوفان دے بعد آپ دے 70 یا 600 سال زندہ رہنے د‏‏ی روایت نقل ہوئی ا‏‏ے۔<ref>مستوفی قزوینی، تاریخ‌ گزیدہ،۱۳۶۴ ش، ص۲۴۔</ref> حضرت نوح دے مدفن دے بارے وچ کئی احتمال دتے جاندے نيں: # [[موصل]] وچ کوہ جودى دے قریب قریہ ثمانین نامی مقام پر # نخجوان # [[ہندوستان]] وچ کوہ بوذ دے مقام پر # [[مکہ]] وچ [[زمزم]]، [[رکن]] تے [[مقام ابراہیم|مقام]] درمیان # [[کوفہ]] # [[لبنان]] دے شہر [[بعلبک]] وچ کَرَک دے مقام اُتے حضرت نوح تے انہاں دے بیٹے تو‏ں منسوب اک مقبرہ ا‏‏ے۔ # مغارہ قدس، [[حضرت آدم علیہ السلام|آدم]]، [[سام (پیغمبر)|سام]]، [[حضرت ابراہیم علیہ السلام|ابراہیم]]، [[اسحاق (پیغمبر)|اسحاق]] تے [[یعقوبؑ]] د‏‏ی قبر دے نزدیک۔ # [[نجف|نجف اشرف]] وچ [[حضرت آدم]] تے [[امام علىؑ]] د‏‏ی قبر مطہر دے نزدیک۔<ref>بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۴۶؛ نک: نصر اللہ، تریخ کرک نوح، ۱۴۰۶ ق؛ نک:ابن کثیر، قصص الانبیاء، ۱۴۱۱ق، ص۹۳۔</ref> # ایران دے شہر ہمدان وچ نہاوند دے مقام پر: اک تحقیق جس دا عنوان "نوح تے نوحاوند" اے دے مطابق حضرت نوح د‏‏ی قبر تے انہاں د‏‏ی کشتی زمین اُتے ٹہھرنے د‏‏ی جگہ نہاوند ا‏‏ے۔<ref>افراسیاب‌پور، «نوح و نوحاوند (؟)»، در مجلہ فرہنگان، ش ۵، صص ۱۱۸-۱۴۲۔</ref> == نبوت == حضرت نوح نو‏‏ں [[حضرت آدم]]، [[شیث]] تے [[ادریس]] دے بعد چوتھا پیغمبر جانیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>بیومی مہران، بررسی تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۳؛ النجار، قصص الانبیاء، ۱۴۰۶ق، ص۳۰۔</ref> [[سورہ احزاب]] د‏‏ی آیت نمبر 7 تے [[سورہ شوری]] د‏‏ی آیت نمبر 13 دے مطابق آپ پہلے [[اولوالعزم]] پیغمبر نيں۔ بہت سارے مفسرین معتقد نيں کہ انہاں دو مذکورہ آیات وچ مذکور انبیاء خاص مقام و منصب اُتے فائز نيں کیونکہ ایہ اولوالعزم تے صاحب کتاب و [[شریعت]] ہستیاں نيں۔<ref>ماتریدی، تأویلات أہل السنۃ، ۱۴۲۶ق، ج۸، ص۳۵۹؛ ثعلبی، الكشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی‌، ۱۴۲۲ق، ج۸، ص۱۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج‌ ۱۶، ص۲۷۸؛ الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنہ، ج‌ ۲۴، ص۴۶؛ صادقی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنہ، ۱۴۰۶ق، ج‌ ۲۴، ص۴۶۔</ref> حضرت نوح دے مبعوث برسالت ہونے د‏‏ی تریخ دے بارے وچ وی اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>رک: جدول بخش عمر۔</ref> قرآن کریم دے مطابق حضرت نوحؑ نے اپنی نبوت دے دوران [[طوفان نوح|طوفان]] تو‏ں پہلے اپنی قوم نو‏‏ں یکتا پرستی د‏‏ی طرف دعوت دتی۔<ref>سورہ نوح، آیہ ۵-۱۰۔</ref> [[سورہ نوح]] د‏‏ی آیت نمبر 23 دے مطابق قوم نوح [[بت‌]] پرست سی تے "ود"، "سواع"، "یغوث"، "یعوق" تے "نسر" نامی مختلف بتاں د‏‏ی پوجا کردے سن ۔<ref>سورہ نوح، آیہ ۲۳۔</ref> حضرت نوح نے اپنی قوم د‏‏ی ہدایت دے لئی بہت کوششاں کيتیاں لیکن آخر کار بہت قلیل تعداد وچ لوک انہاں اُتے ایمان آئے۔<ref>سورہ نوح، آیہ ۵-۱۵۔</ref> اکثر [[شیعہ]] علماء دے مطابق [[اہل بیتؑ]] تو‏ں منقول [[روایات]] تو‏ں واضح ہُندا اے کہ حضرت نوح د‏‏ی [[نبوت]] تے رسالت وی عالمی سی۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ۱۰، ص۱۰۲ و ۲۶۰۔</ref> لیکن بعض [[اہل سنت]] علماء معتقد نيں کہ انہاں د‏‏ی دعوت جہانی نئيں بلکہ فقط اپنی قوم کلدہ تے آشور دے نال مختص سی جو [[فلسطین]]، [[شامات]] تے [[عراق]] وچ سکونت پذیر سن ۔<ref>ندایی، تریخ انبیاء از آدم تا خاتم، ۱۳۸۹ش، ص۴۸؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ۱۰، ص۲۶۰-۲۶۲۔</ref> [[علامہ طباطبایی]] [[سورہ ہود]] د‏‏ی آیت 19 تو‏ں 35 د‏‏ی تفسیر دے دوران حضرت نوحؑ کy بعض وعظ و نصائح (مانند شرک تے بت پرستی تو‏ں منع کرنا) ہور انہاں د‏‏ی دعوت دے رد وچ مشرکین د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کرنے والے دلائل (جداں نوح دا انہاں د‏‏ی طرح بشر ہونا تے جھوٹھ دا الزام) اسی طرح حضرت نوح د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں دتے گئے جوابات (نبوت تے رسالت دے عوض کوئی مزدوری وغیره دا دریافت نہ کرنا) وغیره بہت زیادہ مشابہت رکھدے نيں ساڈے نبی حضرت محمدؐ دے نال، انہاں دے بقول چونکہ انہاں دو پیغمبراں دے احتجاجات تے وعظ و نصائح تقریبا اک جداں نيں ہور خدا نے وی حضرت محمدؐ اُتے مشرکین مکہ د‏‏ی طرف تو‏ں لگائے گئے الزامات نو‏‏ں حضرت نوح د‏‏ی داستان وچ انہاں اُتے لگائے گئے الزامات اُتے عطف کیتا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۲۱۰-۲۱۹۔</ref> اس مشابہت د‏‏ی دوسرے مفسرین تے محققاں نے وی تائید کیندی ا‏‏ے۔<ref>بیومی مہران، بررسی تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۹-۱۶۔</ref> == طولانی عمر == [[قرآن|قرآن کریم]] وچ [[سورہ عنکبوت]] د‏‏ی آیت نمبر 14 وچ حضرت نوح د‏‏ی عمر نو‏‏ں [[طوفان نوح|طوفان]] تو‏ں پہلے 950 سال دسیا گیا اے لیکن چونکہ انہاں د‏‏ی ٹوٹل عمر دے بارے وچ کسی وی منابع وچ کوئی حتمی گل موجود نئيں اے اسلئی انہاں د‏‏ی عمر دے بارے وچ اختلاف جایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>ابن‌کثیر، قصص الانبیاء، ص۶۵۔</ref> تاریخی منابع من جملہ توریت وچ آپ د‏‏ی عمر 930 سال تو‏ں 2500 سال تک بیان ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی زندگی دے دوسرے واقعات جداں انہاں د‏‏ی مبعوث بہ رسالت ہونے د‏‏ی تریخ، طوفان دے بعد انہاں د‏‏ی عمر وی انہاں د‏‏ی اصل عمر د‏‏ی طرح مورد اختلاف واقع ہوئے نيں۔<ref>قطب راوندی، قصص الانبیاء (ع)، ۱۴۳۰ق،ج۱، ص۲۵۷-۲۵۹؛ جزایری، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین، (قصص قرآن)، ۱۳۸۱، ص۱۱۱؛ طبری، تریخ طبری، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۱۷؛ كاتب واقدی، الطبقات‌ الكبری، ۱۳۷۴ش ،ج‌۱،ص ۲۵؛ مستوفی قزوینی، تاریخ‌ گزیدہ،۱۳۶۴ ش، ص۲۴؛ بن‌کثیر، قصص الانبیاء، ص۹۲؛ مقدسی، آفرینش و تریخ، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۲۳۔</ref> [[سید نعمت‌ اللہ جزایری|نعمت اللہ جزایری]] معتقد نيں کہ اکثر [[شیعہ]] معتبر احادیث دے مطابق حضرت نوح د‏‏ی عمر2500 سال ا‏‏ے۔<ref>جزایری، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین (قصص قرآن)، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۳۔</ref> [[علامہ طباطبایی]] نے وی اس سلسلے وچ لکھیا اے کہ قرآن د‏‏ی تصریح دے مطابق حضرت نوح نے طوفان تو‏ں پہلے 950 سال عمر کيتیاں نيں اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ حضرت نوح نے بہت لمبی عمر کيتیاں نيں تے ایہ طولانی عمر نہ کوئی معجزہ سی تے نہ ہی اس زمانے دے سالاں د‏‏ی مقدار اس زمانے دے سالاں د‏‏ی مقدرا تو‏ں متفاوت نيں۔ آپ فرماندے نيں کہ حضرت نوح د‏‏ی عمر طبیعی طور اُتے طولانی سی تے ہن تک طولانی عمر دے محالات وچو‏ں ہونے اُتے کوئی دلیل وی قائم نئيں کيت‏‏ی جا سکی ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۲۷۱۔</ref> عمر دا طولانی ہونا، مؤمناں د‏‏ی رسی وچ تأخیر، تمام کافراں دا ختم ہونا تے دعوت دا جہانی تے عالمی ہونا اوہ شباہتاں نيں جنہاں نو‏ں بعض [[روایات]] وچ آپ تے [[امام مہدی عجل اللہ تعالی فرجہ|امام زمانہؑ]] دے درمیان موجود نيں۔<ref>علائی نژاد، شباہت‌ہای امام زمان(ع) با ائمہ معصومين و انبياء (ع)، ۱۳۹۵ش، ص۶۲-۶۴۔</ref> بعض علماء امام زمانہؑ د‏‏ی طولانی عمر نو‏‏ں طبیعی قرار دینے دے لئی حضرت نوحؑ د‏‏ی عمر د‏‏ی مثال دیندے نيں۔<ref>قزوینی، امام مہدی(ع) از ولادت تا ظہور، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۴؛ رضوی، امام مہدی(عج)، ۱۳۸۴ش، ص۳۳؛ رضوانی، وجود امام مہدی(ع) از منظر قرآن و حدیث، ۱۳۸۶ش، ص۷۹؛ نظری‌منفرد، امام مہدی(عج) از تولد تا رجعت، ۱۳۸۹ش، ص۲۲۴؛ امینی گلستانی، سیمای جہان در عصر امام زمان(عج)، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۸۔</ref> == قرآن کریم وچ تذکرہ == حضرت نوح انہاں 26 پیغمبراں وچو‏ں اک نيں جنہاں دے ناں قرآن وچ ذکر ہوئے نيں۔<ref>طباطبایی، المیزان، 1390ق، ج‌2، ص141۔</ref> قرآن وچ آپ دے ناں تو‏ں اک [[سورہ نوح|سورہ]] وی اے، اس دے علاوہ [[قرآن مجید]] دے 28 پارےآں وچ 43 مرتبہ آپ دا ناں ذکر ہويا ا‏‏ے۔ قرآن کریم وچ حضرت نوح د‏‏ی داستان نو‏‏ں مختصر طور اُتے بیان کیتا اے تے انہاں د‏‏ی زندگی دے تمام واقعات د‏‏ی طرف اشارہ نئيں کیتا گیا ا‏‏ے۔ قرآن وچ حضرت نوحؑ دے ناں دا مطالعہ درج ذیل جدول وچ کیہ جا سکدا اے: {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- ! ردیف !! سورہ نمبر !! سورت دا ناں!! style="width:10em;border-left: solid 2px;"| آیت نمبر !! ردیف !! سورہ نمبر !! سورت دا ناں !! style="width:10em" | آیت نمبر |- | 1 || 3 || [[آل عمران]] ||style="border-left: solid 2px;"| 23 || 15 || 29 || [[سورہ عنکبوت|عنکبوت]] || 14 |- | 2 || 4 || [[سورہ نساء|نساء]] ||style="border-left: solid 2px;"| 163 || 16|| 33 || [[سورہ احزاب|احزاب]] || 7 |- | 3 || 6 || [[سورہ انعام|انعام]] ||style="border-left: solid 2px;"| 84 || 17|| 37 || [[سورہ صافات|صافات]] || 75-79 |- | 4 || 7 || [[سورہ اعراف|اعراف]] ||style="border-left: solid 2px;"| 59-69 || 18 ||26 || [[سورہ شاعر|شعرا]] || 105-106-116 |- | 5 || 9 || [[سورہ توبہ|توبہ]] ||style="border-left: solid 2px;"| 70 || 19|| 38 || [[سورہ ص|ص]] || 12 |- |6 || 10 || [[سورہ یونس|یونس]] ||style="border-left: solid 2px;"| 71 || 20|| 40 || [[سورہ غافر|غافر]] || 5-31 |- | 7 || 11 || [[سورہ ہود|ہود]] ||style="border-left: solid 2px;"| 25-32-36-42-45-46-48-89 || 21|| 42 || [[سورہ شوری|شوری]] || 132 |- | 8 || 14 || [[سورہ ابراہیم|ابراہیم]] ||style="border-left: solid 2px;"| 9 || 22||50 || [[سورہ ق|ق]] || 12 |- | 9 || 17 || [[سورہ اسراء|اسراء]] ||style="border-left: solid 2px;"| 3 -7 || 23|| 51 || [[سورہ ذاریات|ذاریات]] || 46 |- | 10 || 19 || [[سورہ مریم|مریم]] ||style="border-left: solid 2px;"| 58 || 24|| 53 || [[سورہ نجم|نجم]] || 52 |- | 11 || 21 || [[سورہ انبیاء|انبیاء]] ||style="border-left: solid 2px;"| 76 || 25|| 54 || [[سورہ قمر|قمر]] || 9 |- | 12 || 22 || [[سورہ حج|حج]] ||style="border-left: solid 2px;"| 42 || 28 || 26|| [[سورہ حدید|حدید]] || 26 |- | 13 || 23 || [[سورہ مؤمنون|مؤمنون]] ||style="border-left: solid 2px;"| 23 || 27||66 || [[سورہ تحریم|تحریم]] || 10 |- | 14 || 25 || [[سورہ فرقان|فرقان]] ||style="border-left: solid 2px;"| 37 || 28||71 || [[سورہ نوح|نوح]] || 1-21-26 |- |} قرآن د‏‏ی بعض سورتاں وچ حضرت نوح د‏‏ی داستان اجمالی طور اُتے جدو‏ں کہ بعض سورتاں وچ تفصیلی طور اُتے آئی ا‏‏ے۔ جنہاں سورتاں وچ ایہ داستان تفصیلی طور اُتے آئی اے انہاں وچ سورہ اعراف، آیت نمبر 59 تو‏ں 69 تک، سورہ ھود، آیت نمبر 25 تو‏ں 49 تک، سورہ مؤمنون، آیت نمبر 23 تو‏ں 30 تک، سورہ شعرا، آیت نمبر 105 تو‏ں 122 تک، سورہ قمر، آیت نمبر 9 تو‏ں 17 تک تے سورہ نوح دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ قرآن کریم حضرت نوح د‏‏ی داستان دے ضمن وچ جنہاں مطالب د‏‏ی طرف اشارہ کیتا گیا اے اوہ درج ذیل نيں: # [[حضرت آدم علیہ السلام|حضرت آدمؑ]] تے [[حضرت نوحؑ]] د‏‏ی نبوت دے بعد انسان دا اپنی [[فطرت]] تو‏ں تدریجا انحراف تے اس دے نتیجے وچ مختلف طبقات‏ی درجات دا پیدا ہونا۔ # حضرت نوح د‏‏ی [[شریعت]] تے پیغمبراں دے درمیان انہاں دا مقام۔ # تبلیغ رسالت وچ حضرت نوح د‏‏ی طاقت فرسا جد و جہد # حضرت نوح دا اپنی قوم دے درمیان رہنے د‏‏ی مدت # حضرت نوح دا كشتی بنانا # [[طوفان نوح|طوفان]] د‏‏ی شکل وچ عذاب الہی دا نزول # حضرت نوح دا اپنے ساتھیاں سمیت زمین اُتے اتر آنا تے داستان دا اختتام # حضرت نوح دے بیٹے د‏‏ی کہانی۔ # حضرت نوحؑ د‏‏ی خصوصیتاں ([[اولو العزم|اولوا العزم]] [[نبوت|پیغمبراں]] وچو‏ں پہلا پیغمبر ہونا تے موجودہ نسل آدم دا دوسرا باپ ہونا وغیرہ)<ref>طباطبایی، المیزان، 1390ق، ج‌10، ص271-296۔</ref> == اخلاقی خصوصیات == شیعہ [[حدیث|احادیث]] وچ حضرت نوح دے چند اخلاقی فضائل دا ذکر آیا اے، من جملہ انہاں خصوصیات وچ شکر گزار ہونا تے جدو‏ں وی کوئی لباس پہنے یا کوئی چیز کھائے پئے تاں خدا د‏‏ی حمد و ثنا کرنے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ [[امام محمد باقر علیہ السلام|امام باقرؑ]] تے [[امام صادق علیہ السلام|امام صادقؑ]] تو‏ں نقل ہويا اے کہ حضرت نوح ہر صبح و شام کہیا کردے سن : "خدایا وچ تینو‏ں گواہ بناندا ہاں کہ میرے اُتے ہر صبح و شام دینی تے دنیوی حوالے تو‏ں جو وی نعمتاں نازل ہُندیاں نيں اوہ تیری طرف تو‏ں اے، خدایا تاں یکتا اے تے تیرا کوئی شریک نئيں، تمام تعریفاں تیرے لئے سزاوار نيں ایتھ‏ے تک کہ تاں میرے تو‏ں راضی ہوئے۔"<ref>جزایری، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین، (قصص قرآن)، ۱۳۸۱، ص۱۱۷۔</ref> اسی طرح بہت ساری احادیث وچ نقل ہويا اے کہ حضرت نوح نے طولانی عمر پانے د‏‏ی باوجود ایتھ‏ے تک کہ آپ "شیخ الانبیاء" دے ناں تو‏ں معروف ہوئے، جدو‏ں [[عزرائیل|ملک الموت]] آپ د‏‏ی [[قبض روح]] دے لئی آئے تاں آپ اس وقت دُھپ وچ بیٹھے ہوئے سن سایے وچ جانے د‏‏ی اجازت منگی، اس وقت ملک الموت نے آپ تو‏ں سوال کیتا [[دنیا]] نو‏‏ں کیسا پایا؟ تاں حضرت نوح نے جواب دتا اس دنیا وچ جو کچھ میرے نال ہويا اس د‏ی مثال ایسی سی جداں وچ دُھپ تو‏ں سائے وچ آیا ہون۔<ref>ندایی، تریخ انبیاء از آدم تا خاتم، ۱۳۸۹ش، ص۵۰؛ قطب راوندی، قصص الانبیاء (ع)، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۵۷-۲۶۲؛ جزایری، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین (قصص قرآن)، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۱۔</ref> == ادبی تے ہنری فن پارےآں وچ داستان نوح د‏‏ی عکاسی == دنیا د‏‏ی مختلف رہتل و سبھیاچار حضرت نوح د‏‏ی داستان تو‏ں براہ راست متاثر ہُندی رہی ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی مختلف زباناں وچ بہت سارے عرفاتے شاعر نے اس داستان د‏‏ی تشریح کيتیاں نيں۔ اسلامی فن مصوری وچ وی اس داستان اُتے متعدد فن پارے وجود وچ آئے نيں۔ اسی طرح اس داستان اُتے مختلف فلماں وی مختلف زباناں وچ سینما گھراں د‏‏ی زینت بنی نيں۔ == متعلقہ صفحات == {{ستون آ|3}} * [[سورہ نوح]] * [[طوفان نوح]] * [[نوح دا بیٹا]] {{ستون خ}} == حوالے == <div class="reflist4" style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px" > {{حوالے|2}} </div> {{نبوت}} {{قرآن وچ انبیاء}} [[fa:نوح (پیامبر)]] [[ar:النبي نوح]] [[en:Noah (a)]] [[fr:Nuh (a)]] [[id:Nabi Nuh as]] [[گٹھ:قرآن وچ انبیا]] [[گٹھ:اولوالعزم انبیا]] [[گٹھ:حضرت نوح]] [[گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:نجف وچ مدفون افراد]] [[گٹھ:عراق وچ مدفون انبیا]] ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:پیغامبر]] a2445c95jnt65zsj29aqv5wy0m3k0tz 0 56732 712169 707580 2026-09-28T20:29:59Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Uthman.png|Uthman.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712169 wikitext text/x-wiki {{Infobox former monarchy | royal_title = شہنشاہ | realm = فارس <br>{{Nobold|ایران}} | coatofarms = Lion and the Sun.svg | coatofarmssize = 200px | coatofarmscaption = [[شیر و خورشید]] | image = Mohammad Reza Pahlavi 2.jpg | caption = '''محمد رضا شاہ پہلوی''' | first_monarch = [[کورش اعظم]] | last_monarch = [[محمد رضا شاہ پہلوی]] | style = | residence = | appointer = | began = '''550 ق م''' | ended = '''11 فروری 1979'''<br><small>([[انقلاب ایران]] نال بادشاہت دا خاتمہ)</small> | pretender = [[رضا پہلوی]] <br /> ([[پہلوی خاندان]]) }} مندرجہ ذیل شاہان فارس دی اک لسٹ اے جو موجودہ [[ایران]] دے حکمران رہے نیں۔ اس دی شروعات [[سائرس اعظم]] توں ہوئی جس نے 550 قبل مسیح وچ [[ھخامشی سلطنت]] دی نیہہ رکھی۔ == [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی خاندان]] (550–330 ق م) == {{لنگر|Achaemenid dynasty}} [[File:Achaemenid (greatest extent).svg|thumb|left|Extent of the first Persian Empire, the [[ہخامنشی سلطنت]].]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[ہخامنشی سلطنت]] (550–330 BC)''' |- | [[کورش اعظم]] | | [[File:Olympic Park Cyrus-3.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, King of Anshan, King of Media, King of Babylon, King of Sumer and Akkad, King of the Four Corners of the World | 600–530 BC | 559 BC | 530 BC | Son of [[Cambyses I of Anshan|Cambyses I]] king of [[Anshan (Persia)|Anshan]] and [[Mandana of Media|Mandana]] daughter of [[Astyages]] | King of Anshan from 559 BC. Killed in battle with [[Massagetes]] |- | [[Cambyses II|Cambyses]] | | [[File:Cambyses II of Persia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–521 BC | 530 BC | 522 BC | Son of Cyrus the Great | Died while en route to put down a rebellion. <br /> Pharaonic titulary: [[Horus name|Horus]]: Smatawy, [[Prenomen (Ancient Egypt)|Nswbty]]: Mesutire <ref>G. Posener, La première domination perse en Égypte, Cairo, 1936, pp. 30-36.</ref> |- | [[Bardiya]] | [[Gaumata]] (?) | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–522 BC | 522 BC | 522 BC | Son of Cyrus the Great (possibly an imposter claiming to be Bardiya) | Killed by Persian aristocrats |- | [[دارا اول]] | | [[File:Darius In Parse.JPG|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | 550–486 BC | 522 BC | 486 BC | Son of [[Hystaspes (father of Darius I)|Hystaspes]] | Pharaonic titulary: [[Horus name|Horus]]: ''Menkhib''<br>[[Prenomen (Ancient Egypt)|Nswbty]]: ''Stutre''<ref>[[Jürgen von Beckerath]], ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen'' (= ''Münchner ägyptologische Studien'', vol 46), Mainz am Rhein: Verlag Philipp von Zabern, 1999. ISBN 3-8053-2310-7, pp.&nbsp;220–21.</ref> |- | [[خشیارشا اول]] | | [[File:Xerxes Image.png|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | 519–465 BC | 485 BC | 465 BC | Son of Darius I | Most likely is the King [[Ahasuerus]] of the [[کتاب آستر]]<ref>{{cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/967-ahasuerus |title=Ahasuerus |publisher=JewishEncyclopedia.com |date= |accessdate=2014-07-25}}</ref> |- | [[اردشیر بابکان|اردشیراول]] | | [[Image:Artaxerxes I image.png|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–424 BC | 465 BC | 424 BC | Son of Xerxes I | Believed by some to be the King [[Ahaseurus]] of the [[کتاب آستر]] |- | [[Xerxes II of Persia|Xerxes II]] | Artaxerxes | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–424 BC | 424 BC | 424 BC | Son of Artaxerxes I | Only recognised in Persia itself, killed by Sogdianus |- | ? | [[Sogdianus of Persia|Sogdianus]] | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–423 BC | 424 BC | 423 BC | Son of Artaxerxes I | Only recognised in Persia and Elam, killed by Darius II |- | [[دارا دوم]] | Ochus | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–404 BC | 424 BC | 404 BC | Son of Artaxerxes I | |- | [[Artaxerxes II of Persia|Artaxerxes II]] | Arsaces | [[File:Artaxerxes II.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings | 436–358 BC | 404 BC | 358 BC | Son of Darius II | |- | [[Artaxerxes III]] | Ochus | [[File:Artaxerxes III of Persia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–338 BC | 358 BC | 338 BC | Son of Artaxerxes II | Killed |- | [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]] | Arses | | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | ?–336 BC | 338 BC | 336 BC | Son of Artaxerxes III | Killed |- | [[دارا سوم]] | Artashata | [[File:Darius III of Persia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Pharaoh of Egypt | 380–330 BC | 336 BC | 330 BC | Son of Artaxerxes IV | Killed by Artaxerxes V |- | [[Bessus|Artaxerxes V]] | Bessus | [[Image:The punishment of Bessus by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|80px]] | The Great King, King of Kings | ?–329 BC | 330 BC | 329 BC | Probably a descendant of Artaxerxes II | Killed by [[سکندر اعظم]] |- |} == [[مقدونیہ (قدیم بادشاہت)]] (330–309 ق م) == [[File:Macedonia (ancient kingdom, greatest extent).svg|thumb|left|Macedonia (ancient kingdom) at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[مقدونیہ (قدیم مملکت)]] (330–312 BC)''' |- | [[سکندر اعظم]] | | [[File:Alexander III of Macedon.jpg|80px]] | King | 356 – 13 June 323 BC | 330 BC | 323 BC | Son of Philip II of Macedonia | width="225px"| King of Macedonia from 336 BC as Alexander III |- | [[Philip III of Macedon|Philip III]] | Arrhidaeus | | King | {{Circa}} 359 – 317 BC | June 323 BC | 317 BC | Son of Philip II of Macedonia | Killed by [[اولمپاس]] |- | [[Alexander IV of Macedon|Alexander IV]] | | | King | Sept. 323 – 309 BC | Sept. 323 BC | 309 BC | Son of Alexander III | King of Macedonia as Alexander IV until 309 BC. Killed by [[Cassander]] son of [[Antipater]] |- | [[Perdiccas]] | | | Regent | ?–321 BC | June 323 BC | 321 BC | | Regent for Alexander IV & Philip III, Prince of Orestis |- | [[Antipater]] | | | Regent | 398?–319 BC | 321 BC | 319 BC | Son of Iollas | Regent for Alexander IV & Philip III |- | [[Polyperchon]] | | | Regent | 394–303 BC | 319 BC | 316 BC | Son of Simmias | Regent for Alexander IV & Philip III. Exercised no actual power in Persia. |- | [[Cassander]] | | | Regent | c.350-297 | 316 BC | 309 BC | Son of Antipater | Regent for and murderer of Alexander IV. Exercised no actual power in Persia. |} == [[سلوقی سلطنت|سلوقی خاندان]] (311–129 ق م) == [[File:Seleucid Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Seleucid Empire at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[سلوقی سلطنت]] (311–129 BC)''' |- | [[Seleucus I Nicator]] | | [[File:Seleuco I Nicatore.JPG|80px]] | King | {{Circa}} 358–281 BC | 311 BC | 281 BC | Son of Antiochus son of Seleucus | Assumed title of "King" from 306 BC. |- | [[Antiochus I Soter]] | | [[File:AntiochusI.jpg|80px]] | King | ?–261 BC | 281 BC | 261 BC | Son of Seleucus I | Co-ruler from 291 |- | [[Antiochus II Theos]] | | [[File:AntiochusIIMET.jpg|80px]] | King | 286–246 BC | 261 BC | 246 BC | Son of Antiochus I | |- | [[Seleucus II Callinicus]] | | [[File:SeleucusII.jpg|80px]] | King | ?–225 BC | 246 BC | 225 BC | Son of Antiochus II | |- | [[Seleucus III Ceraunus]] | Alexander | [[File:SeleucusIII.jpg|80px]] | King | {{Circa}} 243–223 BC | 225 BC | 223 BC | Son of Seleucus II | |- | [[Antiochus III the Great]] | | [[File:Antiochos III.jpg|80px]] | Great King | {{Circa}} 241–187 BC | 223 BC | 187 BC | Son of Seleucus II | |- | [[Seleucus IV Philopator]] | | [[Image:SeleucusIV.JPG|80px]] | King | ?–175 BC | 187 BC | 175 BC | Son of Antiochus III | |- | [[Antiochus IV Epiphanes]] | | [[Image:Antiokhos IV.jpg|80px]] | King | {{Circa}} 215–163 BC | 175 BC | 163 BC | Son of Antiochus III | Killed in Elymais |- | [[Antiochus V Eupator]] | | [[Image:Antiochus v.jpg|80px]] | King | {{Circa}} 172–161 BC | 163 BC | 161 BC | Son of Antiochus IV | |- | [[Demetrius I Soter]] | | [[Image:DemetriosISoter.JPG|80px]] | King | 185–150 BC | 161 BC | 150 BC | Son of Seleucus IV | |- | [[Alexander Balas]] | | [[Image:AlexanderI.jpg|80px]] | King | ?–146 BC | 150 BC | 146 BC | Purported son of Antiochus IV | |- | [[Demetrius II Nicator]] | | [[Image:DemetriusII.jpg|80px]] | King | ?–139 BC | 146 BC | 139 BC | Son of Demetrius I | width="225px"|Defeated and captured by Parthians. He married [[Rhodogune of Parthia|Rhodogune]] daughter of [[Mithridates I of Parthia|Mithridates I]] |- | [[Antiochus VI Dionysus]] | | [[File:Antiochos VI.jpg|80px]] | King | 148–138 BC | 145 BC | 142 BC | Son of Alexander III. | In competition with Demetrius II. |- | [[Antiochus VII Sidetes]] | | [[Image:Antiochus VII coin (Mary Harrsch).jpg|80px]] | King | ?–129 BC | 139 BC | 129 BC | Son of Demetrius I | Killed in battle with [[Phraates II of Parthia|Phraates II]] |- |} =={{Nastaliq|[[سلطنت اشکانیان|اشکانیان خاندان]] (247 ق م – عیسوی 228)}}== [[File:Parthian Empire (greatest extent).svg|thumb|left|The Parthian Empire at its greatest extent.]] The Seleucid dynasty gradually lost control of Persia. In 253, the Arsacid dynasty established itself in [[پارتھیا]]. The Parthians gradually expanded their control, until by the mid-2nd century BC, the Seleucids had completely lost control of Persia. Control of eastern territories was permanently lost by Antiochus VII in 129 BC. For more comprehensive lists of kings, queens, sub-kings and sub-queens of this Era see: *[[List of rulers of Parthian sub-kingdoms]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[اشکانی سلطنت ]] (247 BC – 228 AD)''' |- | [[Arsaces I of Parthia|Arsaces I]] | [[Tiridates I of Parthia|Tiridates I]] or Arsaces | [[Image:Coin of Arsaces I of Parthia.jpg|80px]] | King, Karen, Autocrator | ?–211 BC | 247 BC | 211 BC | A descendant of Arsaces son of Phriapatius who was probably son of [[Artaxerxes II of Persia|Artaxerxes II]] | |- | [[Arsaces II of Parthia|Arsaces II]] | Arsaces | [[File:Coin of Arsaces II of Parthia.jpg|80px]] | | ?–185 BC | 211 BC | 185 BC<ref name="Assar">Assar, 2004.Assar, 2005. Assar, "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", 2006.</ref> | Son of [[Arsaces I of Parthia|Arsaces I]] | |- | Arsaces III | [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | [[File:PhriapatiusCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | | ?–170 BC | 185 BC | 170 BC<ref name="Assar"/> | Grandson of [[Tiridates I of Parthia|Tiridates I]] | |- | Arsaces IV | [[Phraates I of Parthia|Phraates I]] | [[File:Phraates I.jpg|80px]] | | ?–167 BC | 170 BC | 167 BC<ref name="Ghashghai">Ghashghai, H.R., "The successors of Mithridates II"</ref> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | |- | Arsaces V | [[Mithridates I of Parthia|Mithridates I]] | [[File:Mithradatesi.jpg|80px]] | The Great King, Theos, Theopator, Philhellene | ?–132 BC | 167 BC<ref name="Ghashghai"/> | 132 BC<ref name="AssarGhashghai">Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 BC" Ghashghai, H.R., "The successors of Mithridates II"</ref> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | |- | Arsaces VI | [[Phraates II of Parthia|Phraates II]] | [[File:PhraatesIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | The Great King, Philopator, Theopator, Nikephoros | ?–127 BC | 132 BC | 127 BC<ref name="AssarGhashghai"/> | Son of [[Mithridates I of Parthia|Mithridates I]] | Killed in battle with Scythians |- | Arsaces VII | [[Artabanus I of Parthia|Artabanus I]] | [[Image:Coin of Artabanus I of Parthia.jpg|80px]] | King | ?–126 BC | 127 BC | 126 BC<ref name="AssarGhashghai"/> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | Killed in battle with Tocharians |- | Arsaces VIII | Vologases (I)<ref name="AssarGhashghai"/> | | The Great King, Theopator, Philadelphos, Philhellene, Epiphanes | ?–122 BC | 126 BC | 122 BC<ref name="AssarGhashghai"/> | Son of [[Phriapatius of Parthia|Phriapatius]] | He was the first Arsacid king of Media, Arran and Iberia |- | Arsaces IX | Artabanus (II)<ref name="AssarGhashghai"/> | | The Great King, King of kings, Epiphanes, Philhellene | ?–121 BC | 122 BC | 121 BC | Son of [[Artabanus I of Parthia|Artabanus I]] | Killed in battle with Medians |- | Arsaces X | [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | [[File:MithradatesII.jpg|80px]] | The Great King, The Great King of Kings, Epiphanes, Soter | ?–91 BC | 121 BC<ref>Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 BC"</ref> | 91 BC | Son of [[Artabanus I of Parthia|Artabanus I]] | |- | Arsaces XI | [[Gotarzes I of Parthia|Gotarzes I]] | [[Image:Coin of Gotarzes I of Parthia.jpg|80px]] | The Great King, Epiphanes, Philhellene, Euergetes, Autocrator | ?–87 BC | 91 BC | 87 BC | Son of [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | |- | Arsaces XII | Artabanus (III)<ref name="Ghashghai"/> | | The Great King, Theopator, Nicator | ?–77? BC | 91 BC | 77? BC | Son of Vologases (I) | |- | Arsaces XIII | Mithridates (III)<ref name="AssarGhashghai"/> | | The Great King, The Great King of Kings, Dikaios, Euergetes, Philhellene, Autocrator, Philopator, Epiphanes | ?–67 BC | 88 BC | 67 BC | Son of [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | |- | Arsaces XIV | [[Orodes I of Parthia|Orodes I]] | [[File:Orodesi.jpg|80px]] | The Great King, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | ?–75 BC | 80 BC | 75 BC | Son of [[Mithridates II of Parthia|Mithridates II]] | |- | Arsaces XV | [[Sanatruces of Parthia|Sanatruces I]] | | The Great King, Theopator, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | 157–70 BC | 77 BC | 70 BC | Son of Vologases (I)<ref name="Ghashghai"/> | |- | Arsaces XVI<ref name="Ghashghai"/> | ? | | The Great King, Theopator, Euergetes, Epiphanes, Philhellene, Eusebes | ?–66 BC | 77 BC | 66 BC | ? |The most obscure major monarch of the first millennium BC. Nothing about him is currently known. |- | Arsaces XVII | [[Phraates III of Parthia|Phraates III]] | [[Image:Coin of Phraates III of Parthia.jpg|80px]] | The Great King, Theos, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | ?–57 BC | 70 BC | 57 BC | Son of [[Sanatruces of Parthia|Sanatruces I]] | Killed by [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] |- | Arsaces XVIII<ref name="Ghashghai"/> | ? | | The Great King, Philopator, Euergetes, Epiphanes, Philhellene | ?–63 BC | 66 BC | 63 BC | Son of Arsaces XVI |The second most obscure monarch of the first millennium BC, nothing about him is known. |- | Arsaces XIX | [[Mithridates III of Parthia|Mithridates III]] (or IV) |<!-- Deleted image removed: [[File:Coin of Mithridates III of Parthia.jpg|80px]] --> | The Great King, The Great King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Theos, Eupator, Theopator, Philhellene | ?–54 BC | 65 BC<ref name="Ghashghai"/> | 54 BC | Son of [[Phraates III of Parthia|Phraates III]] | Killed by [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] |- | Arsaces XX | [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] | [[Image:Coin of Orodes II of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Philopator, Eupator, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, Ktistes | ?–38 BC | 57 BC | 38 BC | Son of [[Phraates III of Parthia|Phraates III]] | Killed by [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] |- | Arsaces XXI | [[Pacorus I of Parthia|Pacorus I]] | [[File:Coin of Pacorus I of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–38 BC | 50 BC | 38 BC | Son of [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] | Killed in battle with Romans |- | Arsaces XXII | [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] | [[File:PhraatesIVProfile.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–2 BC | 38 | 2 BC | Son of [[Orodes II of Parthia|Orodes II]] | Killed by [[Musa of Parthia|Musa]] |- | Arsaces XXIII | [[Tiridates II of Parthia|Tiridates II]] | | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, Autocrator, Philoromaeos | ?–after 23 BC | 30 BC | 25 BC | Probably a descendant of Mithridates (III) | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XXIV | Mithridates (V)<ref>Josephus Flavius, Antiquities of the Jews, Book XVI, Ch.8.4</ref> | | ? | ?–? BC | 12 BC | 9 BC | Probably a descendant of Mithridates (III) | |- | Musa | [[Musa of Parthia|Musa]] | [[Image:Parthian Queen Bust.jpg|80px]] | Queen of Queens, Thea, Urania | ?–4? AD | 2 BC | 4 AD | Queen of [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] | |- | Arsaces XXV | [[Phraates V of Parthia|Phraates V]] | | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–4 AD | 2 BC | 4 AD | Son of [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] & [[Musa of Parthia|Musa]] | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XXVI | [[Orodes III of Parthia|Orodes III]] | [[File:OrodesIIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–6 | 4 | 6 | Probably a descendant of Mithridates (III) | Killed by Parthian aristocrats |- | Arsaces XXVII | [[Vonones I of Parthia|Vonones I]] | [[Image:Coin of Vonones I of Parthia.jpg|80px]] | The Great King, King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, Nikephorus | ?–19 | 8 | 12 | Son of [[Phraates IV of Parthia|Phraates IV]] | Deposed and went to Rome. Later, He was killed by Romans. |- | Arsaces XXVIII | [[Artabanus III (of Parthia)|Artabanus III]] | [[File:Coin of Artabanus II of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–40 | 10 | 40 | Probably a descendant of Mithridates (III) | |- | Arsaces XXIX | [[Tiridates III of Parthia|Tiridates III]] | | ? | ?–? | 35 | 36 | Probably a descendant of [[Tiridates II of Parthia|Tiridates II]] | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XXX | Cinnamus | | ? | ?–? | 37 | 37 | Son of [[Artabanus III (of Parthia)|Artabanus III]] | Abdicated |- | Arsaces XXXI | [[Gotarzes II of Parthia|Gotarzes II]] | [[Image:Godarz.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | 11–51 | 40 – | 51 | Son of Artabanus III | |- | Arsaces XXXII | [[Vardanes I of Parthia|Vardanes I]] | [[File:VardanesICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–46 | 40 | 46 | Son of Artabanus III | Killed by [[Gotarzes II of Parthia|Gotarzes II]] |- | Arsaces XXXIII | [[Vonones II of Parthia|Vonones II]] | [[File:Vononesii.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–51 | {{Circa}} 45 | 51 | |- | Arsaces XXXIV | Mithridates (VI)<ref>Tacitus, The Annals, 11.10</ref> | | ? | ?–? | 49 | 50 | Son of Vonones II | Deposed and mutilated by [[Gotarzes II of Parthia|Gotarzes II]] |- | Arsaces XXXV | [[Vologases I of Parthia|Vologases I]] (or II) | [[File:VologasesI.JPG|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene, The Lord | ?–77 | 51 | 77 | Son of [[Vonones II of Parthia|Vonones II]] | |- | Arsaces XXXVI | [[Vardanes II of Parthia|Vardanes II]] | | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 55 | 58 | Son of [[Vologases I of Parthia|Vologases I]] (or II) | Deposed |- | Arsaces XXXVII | [[Vologases II of Parthia|Vologases II]] (or III) | [[File:VologasesIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 77 | 89/90 | Probably son of [[Vologases I of Parthia|Vologases I]] |- | Arsaces XXXVIII | [[Pacorus II of Parthia|Pacorus II]] | [[File:PacorusII.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–115 | 77 | 115 | Son of Vonones II | |- | Arsaces XXXIX | [[Artabanus IV of Parthia|Artabanus IV]] | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 80 | 81 | Probably son of [[Artabanus III (of Parthia)|Artabanus III]] | |- | Arsaces XL | [[Osroes I of Parthia|Osroes I]] | [[Image:Coin of Osroes I of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–130 | 89/90 | 130 | Probably son of [[Vologases II of Parthia|Vologases II]] (or III) | |- | Arsaces XLI | [[Vologases III of Parthia|Vologases III]] (or IV) | [[File:Coin of Vologases III of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–148 | 105 | 148 | ? | |- | Arsaces XLII | [[Mithridates IV of Parthia|Mithridates IV]] (or VII) | [[File:Coin of Mithridates IV of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–{{Circa}} 145 | 115 | {{Circa}} 145 | Brother of [[Osroes I of Parthia|Osroes I]] | Killed in battle with Romans |- | Arsaces XLIII | [[Parthamaspates of Parthia|Parthamaspates]] | [[File:Coin of Parthamaspates of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Euergetes, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–after 123 | 116 | 117 | Son of [[Osroes I of Parthia|Osroes I]] | Deposed and went to Rome |- | Arsaces XLIV<ref>See: [http://www.parthia.com/unknown3.htm Unknown King (III) ({{Circa}} AD 140)]</ref> | [[Sanatruces II of Parthia|Sanatruces II]] | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–{{Circa}} 145 | {{Circa}} 145 | {{Circa}} 145 | son of [[Mithridates IV of Parthia|Mithridates IV]] (or VII) | Killed in battle with Romans |- | Arsaces XLV | [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–191 | 148 | 191 | Son of [[Mithridates IV of Parthia|Mithridates IV]] (or VII) | |- | Arsaces XLVI | [[Vologases V of Parthia|Vologases V]] (or VI) | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–208 | 191 | 208 | Son of [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | |- | Arsaces XLVII | [[Osroes II of Parthia|Osroes II]] | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | {{Circa}} 190 | {{Circa}} 195 | Probably son of [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | |- | Arsaces XLVIII | [[Vologases VI of Parthia|Vologases VI]] (or VII) | [[Image:Coin of Vologases VI of Parthia.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | 181–228 | 208 | 228 | Son of [[Vologases V of Parthia|Vologases V]] (or VI) | Killed by [[اردشیر بابکاں(اول)]] |- | Arsaces XLIX | [[Artabanus V (of Parthia)|Artabanus V]] | [[File:Artabanusiv.jpg|80px]] | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–226 | 213 | 226 | Son of [[Vologases V of Parthia|Vologases V]] (or VI) | Killed by [[اردشیر بابکاں(اول)]] |- | Arsaces L | Tiridates IV<ref>See: [http://www.parthia.com/tiridates3.htm Tiridates III ({{Circa}} AD 224 – 228?)]</ref> | | King of Kings, Dikaios, Epiphanes, Philhellene | ?–? | 217 | 222 | Son of [[Vologases IV of Parthia|Vologases IV]] (or V) | He was also king of Armenia |- |} =={{Nastaliq| [[ساسانی سلطنت]] (224–651) }}== [[File:Sasanian Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Sasanian Empire at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[اردشیر بابکاں|اردشیر بابکاں(اول)]] | | [[File:ArdashirIGoldCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah<ref>In Persian it means "King of Kings"</ref> | 180 – February 242 | 28 April 224 | February 242 | width="250pt" | Son of Papak, who was son of [[Sasan]] | |- | [[Shapur I]] | | [[File:ShapurICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 215 – May 270 | 12 April 240 | May 270 | Son of [[اردشیر بابکاں]] | |- | [[Hormizd I]] | Hormozd-Ardashir | [[Image:HormizdICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Wuzurg Armananshah<ref>"The great king of Armenians"</ref> | ?–June 271 | May 270 | June 271 | Son of [[Shapur I]] | |- | [[Bahram I]] | | [[File:BahramINoFireAltarCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Gilanshah | ?–September 274 | June 271 | September 274 | Son of [[Shapur I]] | |- | [[Bahram II]] | | [[File:BahramIICroppedCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–293 | September 274 | 293 | Son of [[Bahram I]] | |- | [[Bahram III]] | | [[File:Bahram III.jpg|80px]] | Shahanshah, Sakanshah | ?–293 | 293 | 293 | Son of [[Bahram II]] | Deposed |- | [[Narseh|Narseh I]] | | [[File:NarsehCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Wuzurg Armananshah | ?–302 | 293 | 302 | Son of [[Shapur I]] | |- | [[Hormizd II]] | | [[File:HormizdIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–309 | 302 | 309 | Son of [[Narseh|Narseh I]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[آذر نرسہ]] | | | Shahanshah | ?–309 | 309 | 309 | Son of [[Hormizd II]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Shapur II]] | | | Shahanshah, Dhū al-aktāf<ref>"The penetrator of the shoulders"</ref> | 309 – 379 | 309 | 379 | Son of [[Hormizd II]] | |- | [[اردشیر دوم]] | | [[File:ArdashirIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–383 | 379 | 383 | Son of [[Shapur II]] | |- | [[Shapur III]] | | [[File:ShapurIIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–Dec. 388 | 383 | Dec. 388 | Son of [[Shapur II]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Bahram IV]] | | [[File:BahramIVOtherCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Kirmanshah | ?–399 | Dec. 388 | 399 | Son of [[Shapur II]] | |- | [[Yazdegerd I]] | | [[File:YazdegerdICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 363 – 21 January 420 | 399 | 21 January 420 | Son of [[Shapur III]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Bahram V]] | | [[File:BahramVCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 406 – 20 June 438 | 21 January 420 | 20 June 438 | Son of [[Yazdegerd I]] | |- | [[Yazdegerd II]] | | [[Image:YazdegerdIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–15 December 457 | 20 June 438 | 15 December 457 | Son of [[Bahram V]] | |- | [[Hormizd III]] | | | Shahanshah | 399–459 | 457 | 459 | Son of [[Yazdegerd II]] | Killed by [[Peroz I]] |- | [[Peroz I]] | | [[Image:Perozi.jpg|80px]] | Shahanshah | 459 –Jan. 484 | 457 | Jan. 484 | Son of [[Yazdegerd II]] | Killed in battle with Hephthalites |- | [[Balash]] | | [[File:Balash.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–488 | Feb. 484 | 488 | Son of [[Yazdegerd II]] | |- | [[Kavadh I]] | | [[File:Kavad i.jpg|80px]] | Shahanshah | 449 – 13 September 531 | 488 | 496 | Son of [[Peroz I]] | Deposed |- | [[Djamasp]] | | [[File:Zamarzp.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–502 | 496 | 498 | Son of [[Peroz I]] | Deposed |- | [[Kavadh I]] | | [[File:Kavad i.jpg|80px]] | Shahanshah | 449 – 13 September 531 | 498 | 13 September 531 | Son of [[Peroz I]] | |- | [[خسرو اول]] | | [[Image:Anoushiravan.jpg|80px]] | Shahanshah, Anushiravan, The Just | 500 – 31 January 579 | 13 September 531 | 31 January 579 | Son of [[Kavadh I]] | |- | [[Hormizd IV]] | | [[File:HormizdIV.jpg|80px]] | Shahanshah | 540 – 5 September 590 | 31 January 579 | 5 September 590 | Son of [[خسرو اول]] | Killed by [[Vistahm]] |- | [[خسرو پرویز]] | | [[File:Gold coin with the image of Khosrau II.jpg|80px]] | Shahanshah, Aparviz | 570 – February 28, 628 | Sept. 590 | Sept. 590 | Son of [[Hormizd IV]] | Deposed and went to Byzantine territory |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Mihran]]''' |- | [[Bahram VI]] | Mehrbandak | [[File:BahramChobinCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah, Chubineh | ?–591 | Sept. 590 | Jan. 591 | Son of [[Bahram Gushnasp]] from [[House of Mihran]] | Assassinated under the order of [[خسرو پرویز]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[خسرو پرویز]] | | [[File:Gold coin with the image of Khosrau II.jpg|80px]] | Shahanshah, Aparviz | 570 – February 28, 628 | Jan. 591 | 25 February 628 | Son of [[Hormizd IV]] | Executed by [[Mihr Hormozd]] under the orders of [[Kavadh II]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Ispahbudhan]]''' |- | [[Vistahm]] | | [[File:BistamCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–596 or 600 | 591 | 596 or 600 | Son of Shapur from the [[House of Ispahbudhan]]. He was the uncle of [[خسرو پرویز]] and husband of Gorduya, sister of [[Bahram VI]] | Killed by his wife Gorduya or by his general Pariowk |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[Kavadh II]] | Shiruyah | [[File:KavadhIICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–15 September 628 | 25 February 628 | 15 September 628 | Son of [[خسرو پرویز]] | Died from plague |- | [[اردشیر سوم]] | | [[Image:Aradashiriii.jpg|80px]] | Shahanshah | 621 – 27 April 629 | 15 September 628 | 27 April 629 | Son of [[Kavadh II]] | Killed by [[Shahrbaraz]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Mihran]]''' |- | [[Shahrbaraz]] | | [[File:Coin of Farrukhzad, minted at Ardashir-Khwarrah in circa 694–698.jpg|80px]] | Shahanshah, Shahrvaraz | ?–17 June 629 | 27 April 629 | 17 June 629 | Sasanian general from the [[House of Mihran]] | Killed by [[Farrokh Hormizd]] under the orders of [[Borandukht]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[Khosrau III]] | | [[File:Khusrau iii.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–630 | 630 | 630 | Nephew of [[خسرو پرویز]] | Killed after a few days reign |- | [[Borandukht]] (First reign) | | [[Image:Puran Dokht Imaginary Portrait.jpg|80px]] | Shahbanu<ref name="Queen">"Queen"</ref> | 590 – 632 | 17 June 629 | 16 June 630 | Daughter of [[خسرو پرویز]] | Deposed by Iranian aristocrats and replaced by [[Shapur-i Shahrvaraz]] |- | [[Shapur-i Shahrvaraz]] | | | Shahanshah | ?–? | 630 | 630 | Son of [[Shahrbaraz]] and an unknown sister of [[خسرو پرویز]] | Deposed by Iranian aristocrats and replaced by [[Azarmidokht]] |- | [[Peroz II]] | Gushnasp-Bandeh | | Shahanshah | ?–630 | 630 | 630 | Son of Mihran-Goshnasp & Chaharbakht who was daughter of Yazdandad son of [[خسرو اول]]. | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Azarmidokht]] | | [[File:Azarmedukht.jpg|80px]] | Shahbanu | ?–631 | 630 | 631 | Daughter of [[خسرو پرویز]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Khosrau IV]] | Khurrazadh | [[File:KhosrauIVCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–631 | 631 | 631 | Son of [[خسرو پرویز]] | Killed by Iranian aristocrats |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Ispahbudhan]]''' |- | [[Farrokh Hormizd]] | | [[File:FarrokhHormizdVCoin.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–631 | 630 | 631 | Son of Sasanian general [[Vinduyih]], the brother of [[Vistahm]] | Killed by [[Siyavakhsh]] under the orders of [[Azarmidokht]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[House of Sasan]]''' |- | [[Hormizd VI]] | | [[File:HormizdVICoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | ?–631 | 630 | 631 | Grandson of [[خسرو پرویز]] | Killed by Iranian aristocrats |- | [[Borandukht]] (Second&nbsp;reign) | | [[Image:Puran Dokht Imaginary Portrait.jpg|80px]] | Shahbanu<ref name="Queen"/> | 590 – 632 | 631 | 632 | Daughter of [[خسرو پرویز]] | Restored to the Sasanian throne, and later strangled to death by [[Piruz Khosrow]] |- | [[یزد گرد سوئم]] | | [[Image:YazdegerdIIICoinCroppedHistoryofIran.jpg|80px]] | Shahanshah | 624 – 651 | 16 June 632 | 651 | Son of Shahryar the son of [[خسرو پرویز]] | Killed by a miller |- |} == {{Nastaliq|دابویہ خاندان (642–760)}}== [[File:Dabuyid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Dabuyids, c. 720]] {| class="wikitable" ! width="230pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Dabuyid dynasty]] (642–760)''' |- | [[Gil Gavbara]] | [[File:GilGavbaraHistoryofIran.jpg|80px]] | [[Ispahbadh]] | ?–660 | 642 | 660 | Son of Piruz | |- | [[Dabuya]] | | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–676 | 660 | 676 | Son of [[Gil Gavbara]] | |- | [[Farrukhan the Great|Farrukhan I the Great]] | [[File:Ispahbod FarXan's coin-3.jpg|80px]] | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–728 | 712 | 728 | Son of [[Dabuya]] | |- | [[Dadhburzmihr]] | [[File:Dād-būrzmihr.jpg|80px]] | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–740/741 | 728 | 740/741 | Son of [[Farrukhan the Great]] | |- | [[Farrukhan the Little|Farrukhan II the Little]] | | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | ?–747/48 | 740/741 | 747/48 | Son of [[Farrukhan the Great]] | Regent for Khurshid of Tabaristan |- | [[Khurshid of Tabaristan]] | [[File:Ispahbod Xurshid's coin-1.jpg|80px]] | Ispahbadh, Gil-Gilan, Padashwargarshah | 734 – 761 | 740/741 | 760 | Son of [[Dadhburzmihr]] | Committed suicide |- |} [[ایران دی اسلامی فتح]] دی شروعات =={{Nastaliq|[[خلافت راشدہ]] (642–661)}}== [[File:Rashidun Caliphate (greatest extent).svg|thumb|left|The Rashidun Empire reached its greatest extent under Caliph Uthman, in 654.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |[[کنیت]] ! width="100pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خلافت راشدہ]] (632 - 661)''' |- | Abu Hafs | [[عمر بن خطاب]] | [[File:Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg|80px]] | Al-Faruq, Caliph, Amir al-Mu'minin | 583–644 | 642 | 644 | Son of [[Khattab ibn Nufayl]]. | Umar became Caliph in 634 and his forces conquered Persia in 642. Killed by [[ابولولو فیروز]] |- | Abu Amr | [[عثمان بن عفان]] | | Zonnurain, Caliph, Amir al-Mu'minin | 579–656 | 644 | 656 | Son of Affan, of the [[بنو امیہ|خلافت امویہ]] clan. | Killed by [[خارجی]] |- | Abul-Hasan | [[علی بن ابی طالب]] | [[File:Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg|80px]] | Al-Mortaza, Caliph, Amir al-Mu'minin, Great Imam | 598–661 | 656 | 661 | Son of Abu Talib, of the [[بنو ھاشم]] clan. Son-in-law of [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]. | Killed by Kharijites |- |} == [[بنو امیہ|خلافت امویہ]] (661–750)== [[File:Umayyad Caliphate (greatest extent).svg|thumb|left|Umayyad Caliphate at its greatest extent (AD 750).]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |[[کنیت]] ! width="100pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[بنو امیہ|خلافت امویہ]] (661–750)''' |- | Abu Abdullah | [[معاویہ بن ابو سفیان]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 661 | 680 | Son of [[ابو سفیان بن حرب]], cousin of [[عثمان بن عفان]] and distant cousin of [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] | |- | Abu Khalid | [[یزید بن معاویہ]] | [[File:Yazid ibn Muawiya.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 680 | 683 | Son of [[معاویہ بن ابو سفیان]] | |- | Abu Abd ur-Rahman | [[معاویہ بن یزید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 683 | 684 | Son of [[یزید بن معاویہ]] | Abdicated (?) |- | Abu Abd al-Malik | [[مروان بن حکم]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 684 | 685 | Son of Hakam cousin of [[معاویہ بن ابو سفیان]] | Killed by his wife |- | Abu'l-Walid | [[عبدالملک بن مروان]] | [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 685 | 705 | Son of [[مروان بن حکم]] | |- | Abu'l-Abbas | [[ولید بن عبد الملک]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 705 | 715 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu Ayyub | [[سلیمان بن عبدالملک]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 715 | 717 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu Hafṣ | [[عمر بن عبدالعزیز]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 717 | 720 | Son of Abd al-Aziz son of [[مروان بن حکم]] | |- | Abu Khalid | [[یزید بن عبدالملک]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 720 | 724 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu'l-Walid | [[ہشام بن عبدالملک]] | [[File:Siria (damasco), califfo hisham, dirhem omayyade, 724-743.JPG|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 724 | 743 | Son of [[عبدالملک بن مروان]] | |- | Abu'l-Abbas | [[ولید ثانی بن یزید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 743 | 744 | Son of [[یزید بن عبدالملک]] | |- | Abu Khalid | [[یزید ثالث بن ولید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 744 | 744 | Son of [[ولید بن عبد الملک]] and Shahfarand daughter of [[Peroz II|Peroz III]] | Killed |- | Abu Ishaq | [[ابراہیم بن ولید]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 744 | 744 | Son of [[ولید بن عبد الملک]] | Killed |- | Abu Abd al-Malik | [[مروان الثانی]] | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 744 | 750 | Son of Muhammad son of [[مروان بن حکم]] | Ruled from [[حران]] in the [[Al-Jazira, Mesopotamia|Jazira]]. Killed by [[ابوالعباس السفاح]] |- |} == {{Nastaliq|[[خلافت عباسیہ]] (750–946)}}== [[File:Abbasid Caliphate (greatest extent).svg|thumb|left|Abbasid Caliphate at its greatest extent, c. 850.]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خلافت عباسیہ]] (750-946)''' |- | [[ابوالعباس السفاح]] | Abu'l-Abbas Abdullah | [[File:Balami - Tarikhnama - Abu'l-'Abbas al-Saffah is proclaimed the first 'Abbasid Caliph (cropped).jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 721-754 | 750 | 754 | Son of [[Muhammad ibn Ali ibn Abdallah]] who was [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]'s paternal uncle | |- | [[ابو جعفر المنصور]] | Abu Ja'far Abdullah | [[File:Abbasid Dinar - Al Mansur - 140 AH (758 AD).JPG|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 714-775 | 754 | 775 | Brother of [[ابوالعباس السفاح]] | |- | [[المہدی باللہ]] | Abu Abdullah Muhammad | [[File:Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 744/5-785 | 775 | 785 | Son of [[ابو جعفر المنصور]] | |- | [[موسیٰ الہادی]] | Abu Mohammad Musa | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 764-786 | 785 | 786 | Son of [[المہدی باللہ]] | |- | [[ہارون الرشید]] | Abu Ja'far Harun | [[File:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 763/766-809 | 786 | 809 | Son of [[المہدی باللہ]] | |- | [[امین الرشید]] | Abu Abdullah Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 787-813 | 809 | 813 | Son of [[ہارون الرشید]] | Killed by [[مامون الرشید]] |- | [[مامون الرشید]] | Abu'l-Abbas Abdullah | [[File:John the Grammarian as ambassador before Theophilos and Mamun.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 786-833 | 813 | 833 | Son of [[ہارون الرشید]] | |- | [[المعتصم باللہ]] | Abu Ishaq Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 795-842 | 833 | 842 | Son of [[ہارون الرشید]] | |- | [[الواثق باللہ]] | Abu Ja'far Harun | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 816-847 | 842 | 847 | Son of [[المعتصم باللہ]] | |- | [[المتوکل علی اللہ]] | Abu'l-Fazl Ja'far | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 821-861 | 847 | 861 | Son of [[المعتصم باللہ]] | Killed by [[المنتصر باللہ]] |- | [[المنتصر باللہ]] | Abu Ja'far Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 837-862 | 861 | 862 | Son of [[المتوکل علی اللہ]] | |- | [[Al-Musta'in]] | Abu'l-Abbas Ahmad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 836-866 | 862 | 866 | Son of Muhammad son of [[المعتصم باللہ]] | Deposed and later killed |- | [[Al-Mu'tazz]] | Abu Abdullah Zubayr | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 847-869 | 866 | 869 | Son of [[المتوکل علی اللہ]] | Deposed and later killed |- | [[Al-Muhtadi]] | Abu Ishaq Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | ??-870 | 869 | 870 | Son of [[الواثق باللہ]] | |- | [[Al-Mu'tamid]] | Abu'l-Abbas Ahmad | [[File:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 844-892 | 870 | 892 | Son of [[المتوکل علی اللہ]] | |- | [[Al-Mu'tadid]] | Abu'l-Abbas Ahmad | [[File:Dinar of al-Mu'tadid, AH 285.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 854/861-902 | 892 | 902 | Son of Talha al-Muwaffaq son of [[المتوکل علی اللہ]] | |- | [[المکتفی باللہ]] | Abu Mohammad Ali | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 877/8-908 | 902 | 908 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | |- | [[Al-Muqtadir]]<br /> (First reign) | Abul-Fazl Ja'far | [[File:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 895-932 | 908 | 929 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | Briefly deposed. |- | [[Al-Qahir]]<br /> (First reign) | Abu Mansur Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 899-950 | 929 | 929 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | Forced to resign the throne in the face of public protest |- | [[Al-Muqtadir]]<br /> (Second reign) | Abul-Fazl Ja'far | [[File:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 895-932 | 929 | 932 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | |- | [[Al-Qahir]]<br /> (Second reign) | Abu Mansur Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | | 932 | 934 | Son of [[Al-Mu'tadid]] | Deposed and blinded |- | Abu'l-Abbas [[الراضی باللہ]] | Muhammad | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 907-940 | 934 | 940 | Son of [[Al-Muqtadir]] | ''De facto'' power in the hands of [[Ibn Ra'iq]] 936-938 |- | [[Al-Muttaqi]] | Abu Ishaq Ibrahim | [[File:Dirham of al-Muttaqi.jpg|80px]] | Caliph, Amir al-Mu'minin | 908-968 | 940 | 944 | Son of [[Al-Muqtadir]] | ''De facto'' power in the hands of [[Bajkam]] 940-941, [[Ibn Ra'iq]] 941-942, [[Nasir al-Dawla]] 942-943 & [[Tuzun (amir al-umara)|Tuzun]] 943-944, who deposed and blinded him. |- | [[Al-Mustakfi]] | Abu'l-Qasim Abdullah | | Caliph, Amir al-Mu'minin | 905-949 | 944 | 946 | Son of [[المکتفی باللہ]] | ''De facto'' power in the hands of Tuzun 944-945 & Abu Jafar 945-946. Deposed and blinded by [[Mu'izz al-Dawla]] |- |} ==[[دولت سامانیہ|سامانیہ خاندان]] (819–999)== [[File:Samanid Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Samanid Empire at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! colspan=2|شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش-وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''''[[دولت سامانیہ]], 819–1005''''' |- | 1 | [[Ahmad ibn Asad|Ahmad I]] | | | | ?–864/5 | 819 | 864/5 | | |- | 2 | [[Nasr I]] | | | | ?–892 | 864/5 | 892 | | |- | 3 | [[Ismail Samani|Isma'il I]] | | | Adel | ?–907 | 892 | 907 | | |- | 4 | [[Ahmad Samani|Ahmad II]] | | | Shaheed | ?–914 | 907 | 914 | | |- | 5 | [[Nasr II]] | | [[Image:Nasr II Samarqand coin 921 922.jpg|80px]] | Saeed | ?–943 | 914 | 942 | | |- | 6 | [[Nuh I]] | | | Hamid | ?–954 | 942 | 954 | | |- | 7 | [[Abd al-Malik I (Samanid emir)|'Abd al-Malik I]] | | | Rashid | ?–? | 954 | 961 | | |- | 8 | [[Mansur I]] | | | Mo'ayyed | ?–976 | 961 | 976 | | |- | 9 | [[Nuh II]] | | | Radhi | ? –997 | 976 | 996 | | |- | 10 | [[Mansur II]] | | | Abol Hareth | ?–999 | 996 | 999 | | |- | 11 | [[Abd al-Malik II (Samanid emir)|'Abd al-Malik II]] | | | Abol Favares | ?–? | 999 | 999 | | |- | 12 | [[Isma'il Muntasir|Isma'il II]] | | | Montaser | ?–1005 | 1000 | 1005 | | |- |} =={{Nastaliq| [[صفاری خاندان]] (861–1003)}}== [[File:Saffarid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Map of the Saffarid Dynasty (861 CE-1003 CE).]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |[[کنیت]] ! width="100pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[صفاری خاندان]] (861–1003)''' |- | | [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar|Ya'qub as-Saffar]] | | Emir | 840 – 879 | 861 | 879 | Son of al-Layth | Died of sickness |- | | [[Amr ibn al-Layth|Amr]] | | Emir | ?–902 | 879 | 901 | Son of al-Layth | Captured by the [[دولت سامانیہ]], later executed on 20 April 902 in [[بغداد]] |- | Abu'l-Hasan | [[Tahir ibn Muhammad ibn Amr|Tahir]] | | Emir | ?–? | 901 | 908 | Son of Muhammad, son of Amr | Imprisoned in [[بغداد]] |- | | [[Al-Layth]] | | Emir | ?–928 | 909 | 910 | Son of Ali, son of al-Layth | Dies of natural causes as a prisoner in [[بغداد]] in 928 |- | | [[Muhammad ibn Ali ibn al-Layth|Muhammad]] | | Emir | ?–? | 910 | 911 | Son of Ali, son of al-Layth | Imprisoned in [[بغداد]] |- | Abu Hafs | [[Amr ibn Ya'qub|Amr]] | | Emir | 902 – ? | 912 | 913 | Son of [[Ya'qub]] | Overthrown by the [[دولت سامانیہ]] |- | Abu Ja'far | [[Ahmad ibn Muhammad|Ahmad]] | [[File:AhmadIbnMuhammadSaffaridCoin.jpg|80px]] | Emir | June 21, 906 – March 31, 963 | 923 | 963 | Son of Muhammad, son of [[Amr ibn Ya'qub|Amr]] | Killed by Abu’l-‘Abbas and a Turkic [[Ghilman]] |- | Abu Ahmad | [[Khalaf ibn Ahmad|Khalaf]] | [[File:KhalafibnAhmadCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | November 937 – March 1009 | 963 | 1003 | Son of [[Ahmad ibn Muhammad]] | Overthrown by the [[سلطنت غزنویہ]] in 1003, dies as exile in 1009 |- |} ==[[غوری خاندان]] (879–1215)== [[File:Ghurid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Map of the Ghurid dynasty at its greatest extent by the year 1202.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش-وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[غوری خاندان]] (879-1215)''' |- | |[[Amir Suri]] | |Malik |?-? |? |? |Father of [[Muhammad ibn Suri]]<ref>In arabic, ibn means son of. so muhammad ibn suri means: muhammad son of suri (so suri is his father)</ref> |was the first Malik of the Ghurid dynasty |- | |[[Muhammad ibn Suri]] |[[File:MuhammadibnSuriPaintingHistoryofIran.jpg|80px]] |Malik |?-1011 |? |1011 |Son of [[Amir Suri]] |Poisoned himself |- | |[[Abu Ali ibn Muhammad]] | |Malik |?-1035 |1011 |1035 |Son of [[Muhammad ibn Suri]] |Overthrown and killed by his nephew [[Abbas ibn Shith]] |- | |[[Abbas ibn Shith]] | |Malik |?-1060 |1035 |1060 | |Deposed and killed by the Ghaznavids, replaced by his son [[Muhammad ibn Abbas]] |- | |[[Muhammad ibn Abbas]] | |Malik |?-1080 |1060 |1080 |Son of [[Abbas ibn Shith]] | |- | |[[Qutb al-din Hasan]] | |Malik |?-1100 |1080 |1100 |Son of [[Muhammad ibn Abbas]] | |- | |[[Izz al-Din Husayn]] | |Malik |?-1146 |1100 |1146 |Son of [[Qutb al-din Hasan]] | |- | |[[Sayf al-Din Suri]] | |Malik |?-1149 |1146 |1149 |Son of [[Izz al-Din Husayn]] |- | |[[Baha al-Din Sam I]] | |Malik |?-1149 |1149 |1149 |Son of [[Izz al-Din Husayn]] | |- | |[[Ala al-Din Husayn]] | |Malik |?-1161 |1149 |1161 |Son of [[Izz al-Din Husayn]] | |- | |[[Sayf al-Din Muhammad]] | |Malik |?-1163 |1161 |1163 |Son of [[Ala al-Din Husayn]] | |- | |[[غیاث الدین محمد غوری]] |[[File:Ghyasudeen-Ghuri.jpg|80px]] |Sultan |1139-1202 |1163 |1202 |Son of [[Baha al-Din Sam I]] | |- | |[[شہاب الدین غوری]] |[[File:Shahabuddin Suri.jpg|80px]] |Sultan |1149-1206 |1173 |1206 |Son of [[Baha al-Din Sam I]] | |- | |[[Ghiyath al-Din Mahmud]] | |Sultan |?-1212 |1206 |1212 |Son of [[غیاث الدین محمد غوری]] | |- | |[[Baha al-Din Sam III]] | |Sultan |?-1213 |1212 |1213 |Son of [[Ghiyath al-Din Mahmud]] | |- | |[[Ala al-Din Atsiz]] | |Sultan |1159-1214 |1213 |1214 |Son of [[Ala al-Din Husayn]] | |- | |[[Ala al-Din Ali]] | |Sultan |?-1215 |1214 |1215 |Son of [[Shuja al-Din Muhammad]] | |} =={{Nastaliq|[[بنی بویہ]] (934–1062)}}== [[File:Buyid Dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Buyid Dynasty at its greatest extent.]] The [[آل بویہ]] was divided into a number of separate emirates, of which the most important were [[صوبہ فارس]], [[رے (شہر)]], and [[عراق]]. Generally, one of the emirs held a sort of [[primus inter pares]] supremacy over the rest, which would be marked by titles like [[Amir al-umara]] and [[شاہ]]. For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Buyids of Fars (933–1062)''' |- | [[عماد الدولہ دیلمی]] | Abu'l-Hasan Ali | | Emir, Amir al-umara | 891 – 949 | 934 | 949 | Son of Buya | Also Senior Buyid Emir (934-949) |- | [[عضد الدولہ]] | Fanna Khusraw | [[File:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | 936–983 | 949 | 983 | Son of [[Rukn al-Dawla]] and nephew of [[عماد الدولہ دیلمی]] | Senior Buyid Emir (976-983) and Emir of Iraq (978-983) |- | [[Sharaf al-Dawla]] | Abu'l-Fawaris Shirdil | | Emir, Amir al-umara | 962–989 | 983 | 989 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Senior Buyid Emir and Emir of Iraq (987-989) |- | [[Samsam al-Dawla]] | Abu Kalijar Marzuban | | Emir, King | 964–998 | 989 | 998 | son of [[عضد الدولہ]] | Also Emir of Iraq and self-proclaimed Senior Buyid Emir (983-986) |- | [[Baha' al-Dawla]] | Abu Nasr Firuz | [[File:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, King, Shahanshah | 971–1012 | 998 | 1012 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Emir of Iraq (988-1012) and Senior Buyid Emir (997-1012) |- | [[Sultan al-Dawla]] | Abu Shuja | | Emir | 992–1024 | 1012 | 1024 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | Also Emir of Iraq and Senior Buyid Emir (1012-1021) |- | [[Abu Kalijar]] | Marzuban | [[File:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | ?1011 – 1048 | 1024 | 1048 | Son of [[Sultan al-Dawla]] | Also Emir of Kerman (1028-1048), Senior Buyid Emir (1037-1048) and Emir of Iraq (1044-1048) |- | [[Abu Mansur Fulad Sutun]] | | | Emir | ?–1062 | 1048 | 1054 | Son of [[Abu Kalijar]] | Lost Fars to Abu Sa'd Khusrau Shah |- | [[Abu Sa'd Khusrau Shah]] | | | Emir | ?–? | 1051 | 1054 | Son of [[Abu Kalijar]] | Lost Fars to Abu Mansur Fulad Sutun |- | [[Abu Mansur Fulad Sutun]] | | | Emir | ?–1062 | 1054 | 1062 | Son of [[Abu Kalijar]] | Killed by the [[Shabankara]] tribal chief [[Fadluya]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Buyids of Rey, Isfahan, and Hamadan (935–1038)''' |- | [[Rukn al-Dawla]] | Abu Ali Hasan | [[File:Ruknal-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Amir al-umara | 898–976 | 935 | 976 | Son of Buya | Also Senior Buyid Emir (949-976) |- | [[Fakhr al-Dawla]]<br /> (First reign) | Abu'l-Hasan Ali | | Emir | 952–997 | 976 | 980 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | |- | [[Mu'ayyad al-Dawla]] | Abu Mansur | [[File:Coin of the Buyid ruler Mu'ayyad al-Dawla, Isfahan mint.jpg|80px]] | Emir | 941–983 | 976 | 983 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | Also Emir of Hamadan (976–983), Jibal (977–983), Tabaristan (980–983), and Gorgan (981–983) |- | [[Fakhr al-Dawla]]<br /> (Second reign) | Abu'l-Hasan Ali | | Emir, King, Shahanshah | 983–997 | 976 | 997 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | Also Emir of Hamadan & Tabaristan (984-997) and Senior Buyid Emir (991-997) |- | [[Majd al-Dawla]] | Abu Taleb Rostam | [[File:AbuTalebRostamCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | 993–1029 | 997 | 1029 | Son of [[Fakhr al-Dawla]] | Only in Rey, briefly self-proclaimed Senior Buyid Emir |- | [[Shams al-Dawla]] | Abu Taher | [[File:Shamsal-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | ?–1021 | 997 | 1021 | Son of [[Fakhr al-Dawla]] | Only in Isfahan and Hamaedan, briefly self-proclaimed Senior Buyid Emir |- | [[Sama' al-Dawla]] | Abu'l-Hasan Ali | | Emir | ?–1023 | 1021 | 1023 | Son of [[Shams al-Dawla]] | Only in Hamadan, Deposed by [[آل کاکویہ]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Buyids of Iraq and Khuzistan (945–1055)''' |- | [[Mu'izz al-Dawla]] | Abu'l-Husayn Ahmad | | Emir, Amir al-umara | 915–966 | 945 | 966 | Son of Buya | |- | [[Izz al-Dawla]] | Abu Mansur Bakhtiyar | | Emir, Amir al-umara | 943–979 | 966 | 979 | Son of [[Mu'izz al-Dawla]] | Self-proclaimed Senior Buyid Emir (976-978) |- | [[عضد الدولہ]] | Fanna Khusraw | [[File:Adud al-DawlaCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | 937–983 | 977 | 983 | Son of [[Rukn al-Dawla]] | Also Emir of Fars (949-983) and Senior Buyid Emir (976-983) |- | [[Samsam al-Dawla]] | Abu Kalijar Marzban | | Emir, King | 964–998 | 983 | 987 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also self-proclaimed Senior Buyid Emir (983-986) and Emir of Fars & Kerman (989-998) |- | [[Sharaf al-Dawla]] | Abu'l-Fawaris Shirdil | | Emir, Amir al-umara | 962–989 | 987 | 989 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Emir of Fars (983-989) and Senior Buyid Emir (987-989) |- | [[Baha' al-Dawla]] | Abu Nasr Firuz | [[File:Baha' al-DawlaBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir | 970–1012 | 989 | 1012 | Son of [[عضد الدولہ]] | Also Senior Buyid Emir (997-1012) and Emir of Fars (999-1012) |- | [[Sultan al-Dawla]] | Abu Shuja | | Emir | 992–1024 | 1012 | 1021 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | Also Senior Buyid Emir (1012-1021) and Emir of Fars (1012-1024) |- | [[Musharrif al-Dawla]] | Abu 'Ali | | Emir, Shahanshah, King | 1002–1025 | 1021 | 1025 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | Closest thing to Senior Buyid Emir (1024-1025) |- | [[Jalal al-Dawla]] | Abu Tahir Jalal al-Dawla | | Emir | 994–1043 | 1027 | 1043 | Son of [[Baha' al-Dawla]] | |- | [[Abu Kalijar]] | Marzuban | [[File:AbuKalijarBuyidCoinHistoryofIran.jpg|80px]] | Emir, Shahanshah | ?1011 – 1048 | 1043 | 1048 | Son of [[Sultan al-Dawla]] | Also Emir of Fars (1024-1048), Emir of Kerman (1028-1048) and Senior Buyid Emir (1037-1048) |- | [[Al-Malik al-Rahim]] | Abu Nasr Khusrau Firuz | | Emir | ?–1058 | 1048 | 1055 | Son of [[Abu Kalijar]] | Also Senior Buyid Emir (1051-1055). Deposed by [[طغرل بیگ]] of the [[سلجوقی سلطنت]] |- |} =={{Nastaliq|[[زیاری سلطنت]] (928–1043)}}== {| class="wikitable" ! colspan=2|شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش-وفات ! قلدان سنبھالا ! قلدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''''[[Ziyarid dynasty]], 928–1043 AD''''' |- | 1 | [[Mardavij]] | | | Abolhajjaj, Emir | ?–934 | 928 | 934 | son of Ziyar | |- | 2 | [[Abu Taher Voshmgeer ebne Ziyar|Voshmgir]] | | | Abutaher | ?–967 | 934 | 967 | son of Ziyar | |- | 3 | [[Zahir-ol-doleh Behsotoon|Bisotoon]] | | | Zahir od-Dowleh | ?–976 | 967– | 976 | son of [[Abu Taher Voshmgeer ebne Ziyar|Voshmgir]] | |- | 4 | [[Shams ol Mo'ali Abol-hasan Ghaboos|Qabus]] | | | Shams ol-Ma'ali, Abolhasan | | 976 | 1012 | son of [[Abu Taher Voshmgeer ebne Ziyar|Voshmgir]] | |- | 5 | [[Falak ol Mo'ali Manuchehr ebne Ghabus|Manuchehr]] | | | Falak ol-Ma'ali | | 1012 | 1031 | son of [[Shams ol Mo'ali Abol-hasan Ghaboos|Qabus]] | |- | 6 | [[Anushiravan ebne Manuchehr|Anushiravan]] | | | Sharaf ol-Ma'ali | | 1031 | 1043 | son of [[Falak ol Mo'ali Manuchehr ebne Ghabus|Manuchehr]] | |- | 7 | [[Keykavous]] | | | Onsor ol-Ma'ali | | | | son of Eskandar son of [[Shams ol Mo'ali Abol-hasan Ghaboos|Qabus]] | |- | 8 | [[Gilanshah]] | | | | | | | son of [[Keykavous]] | |- |} =={{Nastaliq|[[سلجوقی سلطنت]] (1029–1194)}}== [[File:Seljuk Empire (greatest extent).svg|thumb|left|A map showing the Great Seljuk Empire at its height, upon the death of Malik Shah I in 1092.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[سلجوقی سلطنت]] (1029–1191)''' |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | [[طغرل بیگ]] Abu Talib Mohammad | | Beg, Sultan | 995–1063 | 1029 | 1063 | Son of Mikha'il son of Seljuq | |- | ʿAdud ad-Dawla | [[الپ ارسلان]] Abu Shujaʿ Mohammad | [[Image:AlpArslan.PNG|80px]] | Sultan | 1039–1072 | 1063 | 1072 | Son of Chaghri Beg Dawud brother of [[طغرل بیگ]] | |- | Jalal ad-Dawla wa'd-Din | [[ملک شاہ اول]] Abu'l-Fath Hasan | [[Image:Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah.jpg|80px]] | Sultan | 1055–1092 | 1072 | 1092 | Son of [[الپ ارسلان]] | Killed by [[حشاشین]] |- | Nasir ad-Dawla wa'd-Din |Abu'l-Qasim [[Mahmud I of Great Seljuq|Mahmud I]] | | Sultan | 1086–1094 | 1092 | 1094 | Son of [[ملک شاہ اول]] | |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | Abu'l-Muzaffar [[Barkiyaruq]] | | Sultan | 1080–1105 | 1094 | 1105 | Son of [[ملک شاہ اول]] | |- | Ghiyath ad-Dunya wa'd-Din | Abu Shuja [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] Tapar | | Sultan | 1082–1118 | 1105 | 1118 | Son of [[ملک شاہ اول]] | |- | Muglith ad-Dunya wa'd-Din |[[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | | Sultan | 1104–1131 | 1118 | 1131 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Dominated by his uncle Sanjar and killed in a rebellion against him. |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | Abu Talib [[Toghrul II]] | | Sultan | 1109–1134 | 1132 | 1134 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Ruled only in Iraq, dominated by his uncle [[Ahmed Sanjar]] |- | As-Salatin Muʿizz ad-Dunyā wa'd-Dīn | Abu'l-Harith [[Ahmed Sanjar]] | | Sultan | 1087–1157 | 1097 | 1157 | Son of [[ملک شاہ اول]] | Ruled in Khorasan, dominating a series of nephews in Iraq. |- | Ghiyath ad-Dawla wa'd-Din | Abu'l-Fath [[Ghiyath ad-Din Mas'ud|Mas'ud]] | | Sultan | 1109–1152 | 1134 | 1152 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Ruled over the western portion of the empire. Preoccupations in the east meant Sanjar was unable to dominate him. |- | Mugith ad-Dunya wa'd-Din<br />(First reign) |[[Malik-Shah III|Malik Shah II]] | | Sultan | 1128–1160 | 1152 | 1153 | Son of [[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | Deposed by Khass Bey |- | Ghiyath ad-Dunya wa'd-Din | Abu Shuja [[Muhammad II of Great Seljuq|Muhammad II]] | | Sultan | 1128–1160 | 1153 | 1160 | Son of [[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | Rule contested with his uncle Sulayman Shah (1153-1155) |- | Mu'izz ad-Dunya wa'd-Din<br />(First reign) | Abu'l-Harith [[Suleiman-Shah|Sulayman Shah]] | | Sultan | 1118–1162 | 1153 | 1155 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Rule contested with his nephew [[Muhammad II of Great Seljuq|Muhammad II]] |- | Mugith ad-Dunya wa'd-Din<br />(Second reign) |[[Malik-Shah III|Malik Shah II]] | | Sultan | 1128–1160 | 1160 | 1160 | Son of [[Mahmud II of Great Seljuq|Mahmud II]] | Deposed by the people of Isfahan after 16 days. |- | Mu'izz ad-Dunya wa'd-Din<br />(Second reign) | Abu'l-Harith [[Suleiman-Shah|Sulayman Shah]] | | Sultan | 1118–1162 | 1160 | 1161 | Son of [[Muhammad I (Seljuq sultan)|Muhammad I]] | Deposed by Inanj, Lord of Reyy and the court officials |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din | [[Arslan Shah of Great Seljuq|Arslan]] | | Sultan | 1134–1176 | 1161 | 1176 | Son of [[Toghrul II]] | ''De facto'' power in the hands of [[Ildeniz]] (1160-1174) and his son [[Muhammad Jahan Pehlevan|Pahlavan]] (1174-1176) |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din<br />(First reign) | Abu Talib [[Toghrul III]] | | Sultan | ?–1194 | 1176 | 1194 | Son of [[Arslan Shah of Great Seljuq|Arslan]] | ''De facto'' power in the hands of [[Muhammad Jahan Pehlevan|Pahlavan]] (1176-1186) and [[Qizil Arslan Othman|Qizil Arslan]] (1186-1188). Deposed by Qizil Arslan in 1191. |- | | Sanjar II | | Sultan | | 1189 | 1191 | Son of [[Suleiman-Shah|Sulayman Shah]] | ''De facto'' power in the hands of [[Qizil Arslan Othman|Qizil Arslan]] (1189-1191). Deposed by Qizil Arslan in 1191. |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Eldiguzids]] (1191)''' |- | | [[Qizil Arslan Othman|Qizil Arslan]] | | Sultan | ?–1191 | 1191 | 1191 | Son of [[Ildeniz]] | Held ''de facto'' power (1186-1188). Deposed Qizil Arslan in 1191, declared himself Sultan and died an hour before his coronation. |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Seljuq dynasty|House of Seljuq]] (1191–1194)''' |- | Rukn ad-Dunya wa'd-Din<br />(Second reign) | Abu Talib [[Toghrul III]] | | Sultan | ?–1194 | 1176 | 1194 | Son of [[Arslan Shah of Great Seljuq|Arslan]] | Killed by [[خوارزم شاہی سلطنت]] [[علاؤالدین تکش]] |- |} == [[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزم شاہی خاندان]] (1153–1231) == [[File:Khwarazmian dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Khwarazmian Empire at its greatest extent.]] An empire built from [[خوارزم]], covering part of Iran and neighbouring Central Asia. For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خوارزم شاہی سلطنت]] (1153–1231)''' |- | Ala ad-Dunya wa ad-Din Abul-Muzaffar | [[Atsiz]] | | Sultan | 1097/1105–1156 | 1153 | 1156 | son of [[Muhammad I of Khwarazm]] | Ruling in Khwārazm from 1127 |- | Taj ad-Dunya wa ad-Din Abul-Fath | [[Il-Arslan]] | | Sultan | ?–1171 | 1156 | 1172 | son of [[Atsiz]] | |- | Ala ad-Dunya wa ad-Din Abul-Muzaffar | [[Ala ad-Din Tekish|Tekish]] | | Sultan | ?–1200 | 1172 | 1200 | son of [[Il-Arslan]] | With opposition from [[Sultan Shah of Khwarezm|Sultan shah]] |- | Ala ad-Dunya wa ad-Din Abul-Fath |[[Muhammad II of Khwarezm|Muhammad Sanjar]] | [[File:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|80px]] | Shah | ?–1220 | 1200 | 1220 | son of [[Ala ad-Din Tekish|Tekish]] | Eliminated by the Mongols |- | Jalal ad-Dunya wa ad-Din Abul-Muzaffar | [[Jalal ad-Din Mingburnu|Mingburnu]] | | Jalal od-Din, Sultan | ?–1231 | 1220 | 1231 | son of [[Muhammad II of Khwarezm|Muhammad]] | Reign largely guerilla warfare against the Mongol conquerors |- |} == {{Nastaliq|[[مغل سلطنت]] اور [[ایل خانی]] (1230–1357)}} == [[File:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Mongol Empire at its greatest extent.]] [[File:Ilkhanate (greatest extent).svg|thumb|left|Ilkhanate at its greatest extent.]] For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاقان]]s (1221–1256)''' |- | [[چنگیز خان]] | Temujin | [[Image:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|80px]] | Khan | 1162–1227 | 1221 | 1227 | Son of [[یسوخئی بہادر]] | Ruling in Mongolia from 1206 |- | | [[تولی خان]] | [[Image:Tolui Khan.jpg|80px]] | Khan | 1192–1232 | 25 August 1227 | 13 September 1229 | Son of [[چنگیز خان]] | Regent |- | | [[اوکتائی خان]] | [[Image:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|80px]] | Khan | {{Circa}} 1186 – 11 December 1241 | 13 September 1229 | 11 December 1241 | Son of [[چنگیز خان]] | |- | | [[Töregene Khatun|Töregene]] | [[File:Töregene Khatun coin.png|80px]] | Khatun | ?–? | 1242 | 1246 | Wife of [[اوکتائی خان]] | Regent |- | | [[Güyük Khan|Güyük]] | [[File:Güyük à la fête.jpeg|80px]] | Khan | {{Circa}} 1206–1248 | 1246 | 1248 | Son of [[اوکتائی خان]] and [[Töregene Khatun|Töregene]] | |- | | [[Oghul Qaimish]] | | Khatun | ?–1251 | 1248 | 1251 | Wife of [[Güyük Khan|Güyük]] | Regent |- | | [[Möngke Khan|Möngke]] | | Khan | 10 January 1209 – 11 August 1259 | 1 July 1251 | 11 August 1259 | Son of [[تولی خان]] | |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[ایل خانی]] (1256–1357)''' |- | | [[ہلاکو خان]] | [[Image:Hulagu Khan.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan | {{Circa}} 1217 – 8 February 1265 | 1256 | 8 February 1265 | Son of [[تولی خان]] | |- | | [[اباقا خان]] | [[Image:Abaqa Khan.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan | 1234–1282 | 1265 | 1 April 1282 | Son of [[ہلاکو خان]] | |- | Ahmad | Nicholas [[احمد تکودار]] | [[Image:Tegüder recevant une ambassade.jpeg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1284 | 1282 | 1284 | Son of [[ہلاکو خان]] | Killed by Arghun |- | | [[Arghun]] | [[Image:AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | {{Circa}} 1258 – 7 March 1291 | 1284 | 7 March 1291 | Son of [[اباقا خان]] | |- | | [[Gaykhatu]] | [[File:Geikhatu interrogeant Shingtûr Nuyân.jpeg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1295 | 1291 | 1295 | Son of [[اباقا خان]] | Killed by general [[Taghachar]] |- | | [[بیدو خان]] | [[File:Baydu coin with Khagan's name.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1295 | 1295 | 1295 | Son of Taraqai son of [[ہلاکو خان]] | Executed by [[Ghazan]] |- | Mahmud | [[Ghazan]] | [[Image:Ghazan with wife at his court.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | 5 November 1271– 11 May 1304 | 1295 | 1304 | Son of [[Arghun]] | |- | Muhammad Khodabandeh | [[Öljaitü]] | [[Image:Majma' al-Tavarikh 001.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan, | 1280 – 16 December 1316 | 1304 | 16 December 1316 | Son of [[Arghun]] | |- | [[Abu Sa'id (Ilkhanid dynasty)|Abu Sa'id]] | Ala' ad-Din Bahadur | [[File:Ilhanli Ebu said enguriye 720.jpg|80px]] | Khan, Ilkhan, Sultan | 2 June 1305 – 1 December 1335 | 1316 | 1 December 1335 | Son of [[Öljaitü]] | |- | [[Arpa Ke'un]] | Mu'izz ad-Din Mahmud | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1336 | 1335 | 10 April 1336 | Son of Suseh son of Munkqan son of Malik-Temur son of [[Ariq Böke]] son of [[تولی خان]] | Killed in battle by Ali Padshah |- | Nasir ad-Din | [[Musa (Ilkhanid dynasty)|Musa]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1337 | 12 April 1336 | 1337 | Son of Ali son of [[بیدو خان]] | Puppet of Ali Padshah, fled after being defeated by the [[جلائر]] [[حسن بزرگ]] |- | | [[Togha Temür]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–1353 | 1335 | 1353 | Son of Sudi son of Bababahathor son of Abokan son of Amakan son of Tur son of Jujiqisar son of [[یسوخئی بہادر]] | In opposition to [[جلائر]] and [[Chupanid]] candidates, killed by the [[Sarbadars|Sarbadar]] [[Yahya Karawi]] |- | Muzaffar ad-Din | [[Muhammad Khan (Ilkhan)|Muhammad]] | | Khan, Ilkhan, Sultan, | ?–1338 | 1336 | 1338 | Son of Yul Qotloq son of Il Temur son of Ambarji son of Mengu Temur son of [[ہلاکو خان]] | Puppet of [[Hasan Buzurg]], executed by the [[Chupanid]] [[Hasan Kucek]] |- | | [[Sati beg]] | | Khatun | {{Circa}} 1300 – after 1345 | 1338 | 1339 | Daughter of [[Öljaitü]] | Puppet of [[Hasan Kucek]], who deposed her. |- | Izz ad-Din | [[Jahan Temür]] | | Khan, Ilkhan, Sultan, | ?–? | 1339 | 1340 | Son of Ala-Fireng son of [[Gaykhatu]] | Puppet of [[Hasan Buzurg]], who deposed him for Togha Temür. |- | | [[Suleiman Khan|Suleiman]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | May 1339 | 1345 | Husband of [[Sati beg]] and son of Yusef Shah son of Soga son of Yeshmut son of [[ہلاکو خان]] | Puppet of [[Hasan Kucek]], fled to [[دیار باقر]] in the disorder after his death. |- | | [[Anushirwan]] | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | 1344 | 1356 | ? | Puppet of the [[Chupanid]] [[Malek Ashraf]] |- | | Luqman | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | 1353 | 1388 | Son of Togha Temür | Puppet of [[امیر تیمور]] |- | | Ghazan II | | Khan, Ilkhan, Sultan | ?–? | 1356 | 1357 | ? | Puppet of [[Malek Ashraf]] |- |} ==حریف راج ٹبر(1332–1501)== For more comprehensive lists of kings and sub-kings of this Era see: *[[Muslim dynasties of Iran]] === [[سربدار]](1332–1386) === [[File:Sarbadars (greatest extent).svg|thumb|left|Sarbadars in 1345]] {| class="wikitable" ! width="230pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Sarbadars]] (1332 - 1386)''' |- | Abd al-Razzaq ibn Fazlullah | | Amir | ??-1338 | 1337 | 1338 | | Revolted against [[Togha Temür]], stabbed to death by his brother |- | [[Wajih ad-Din Mas'ud|Wajih ad-Din Masud ibn Fazlullah]] | | Amir | ??-1344 | 1338 | 1344 | brother of Abd al-Razzaq | Captured by the [[Paduspanids]] and executed. |- | [[Muhammad Aytimur]] (1343–1346) | | Amir | ??-1346 | 1344 | 1346 | Unrelated to predecessors | Overthrown and executed |- | [[Kulū Isfandiyār|Kulu Isfendiyar]] | | Amir | ??-{{Circa}} 1347 | 1346 | {{Circa}} 1347 | Unrelated to predecessors | |- | [[Shams al-Din ibn Fazl Allah]] | | Amir | ??-?? | {{Circa}} 1347 | 1347 | brother of Abd al-Razzaq | Forced to abdicate by successor |- | [[Khwaja Shams al-Din 'Ali]] | | Amir | ??-1351/1352 | 1347 | 1351/1352 | Unrelated to predecessors | Assassinated by a disgruntled official |- | [[Yahya Karawi]] | | Amir | ??-1355/1356 | 1351/1352 | 1355/1356 | Unrelated to predecessors | Eliminated [[Togha Temür]], assassinated. |- | [[Zahir al-Din Karawi]] | | Amir | ??-1355/1356 | 1355/1356 | 1355/1356 | Nephew of Yahya Karawi | Deposed by vizier |- | [[Haidar Qassāb|Haidar Qassab]] | | Amir | ??-1356 | 1355/1356 | 1356 | Unrelated to predecessors | Assassinated by a Turkish slave |- | [[Lutf Allah (Sarbadar)|Lutf Allah]] | | Amir | ??-1357/1358 or 1361 | 1356 | 1357/1358 or 1361 | Son of Wajih ad-Din Masud | Deposed and executed by his vizier |- | Hasan al-Damghani | | Amir | ??-1361/1362 | 1357/1358 or 1361 | 1361/1362 | Unrelated to predecessors | Overthrown by [[درویش]] rebels |- | Khwaja 'Ali-yi Mu'ayyad ibn Masud | | Amir | ??-?? | 1361/1362 | 1376/1377 | Unrelated to predecessors | |- | Rukn ad-Din | | Amir | | 1376/1377 | 1376/1377 | Unrelated to predecessors | Installed by [[درویش]] rebels. |- | Khwaja 'Ali-yi Mu'ayyad ibn Masud | | Amir | ??-?? | 1376/1377 | 1381 | Unrelated to predecessors | Restored, became vassal of [[امیر تیمور]] in 1381 |- |} ==={{Nastaliq|چوپانی(1335–1357)}}=== [[File:Chupanid - Jalayerid dynasty 1337–1432 ad.png|thumb|left|Chupanids (blue)]] {| class="wikitable" ! width="230pt" |نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Chupanids]] (1335–1357)''' |- | [[Hassan Kuchak]] | | Amir | {{Circa}} 1319–December 15, 1343 | July 16, 1338 | December 15, 1343 | Son of [[Timurtash]] son of [[Chupan]] | Ruled on behalf of his Il-Khanate puppets [[Sati Beg]] and [[Suleiman Khan]]. |- | [[Yagi Basti]] | | Amir | ?-1344 | 1343 | 1344 | Son of [[Chupan]] | Assassinated by his co-ruler Malek Ashraf. |- | Surgan | | Amir | {{Circa}} 1320-? | 1343 | 1345 | Son of [[Chupan]] and [[Sati Beg]] | Driven out by his co-ruler Malek Ashraf. |- | [[Malek Ashraf]] | | Amir | ?-1357 | 1343 | 1357 | Brother of [[Hassan Kuchak]] | Ruled on behalf of his Il-Khanate puppets [[Anushirwan]]. Hung by [[Jani Beg]] of the [[طلائی اردو]]. |- | [[Temürtas]] | | Amir | ?-1360 | 1360 | 1360 | Son of Malek Ashraf | Short-lived puppet of the [[طلائی اردو]]. |} === {{Nastaliq|[[جلائر]] (1335–1432)}} === [[File:Jalairid Sultanate.svg|thumb|left|Jalayirids at its greatest extent]] {| class="wikitable" ! width="130pt" |شاہی نام ! width="100pt" |اصل نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[جلائر]] (1335–1432)''' |- | Taj-ud-Din | [[Hasan Buzurg]] | | Ulus Beg | ?-1356 | 1336 | 1356 | Son-in-law of [[Chupan]] | Ruled through Ilkhanate puppets [[Muhammad Khan (Ilkhan)|Muhammad Khan]] and [[Jahan Temür]]. |- | Mu'izz-ud-dunya wa'd-Din | [[Shaikh Uvais]] | | Bahadur Khan | {{Circa}} 1337-1374 | 1356 | 1374 | Son of Hasan Buzurg | |- | | [[Hasan (Jalayirids)|Hasan]] | | Shaikh | ?-1374 | 1374 | 1374 | Son of Shaikh Uvais | Killed by the Amirs |- | Jalal-ud-Din | [[Husain (Jalayirids)|Husain I]] (1374–1382) | | Shaikh | ?-1382 | 1374 | 1382 | Son of Shaikh Uvais | Executed by his rebellious brother Ahmed |- | | [[Bayazid (Jalayirids)|Bayazid]] | | Shaikh | ?-? | 1382 | 1384 | Son of Shaikh Uvais | In opposition to Husain and Ahmed |- | Ghiyath ud-Din | [[Ahmad (Jalayirids)|Ahmad]] | | Sultan | ?-1410 | 1383 | 1410 | Son of Shaikh Uvais | In exile 1393-4, 1400-2, 1403-5. Killed in battle by [[Qara Yusuf]] |- | Ala ud-Dunya | [[Shaikh Ali Jalayir|Shah Walad]] | | Sultan | ?-1411 | 1410 | 1411 | Son of Ali, son of Uvais | |- | | [[Sultan Mahmud Jalayir|Mahmud]] | | Sultan | ?-1425 | 1411 | 1411 | Son of Shah Walad | Under regency of [[Tandu Khatun]] |- | | [[Uvais II|Uvais]] | | Sultan | ?-1421 | 1415 | 1421 | Son of Shah Walad | |- | | [[Sultan Muhammad Jalayir|Muhammad]] | | Sultan | ?-1421 | 1421 | 1421 | Son of Shah Walad | |- | | [[Sultan Mahmud Jalayir|Mahmud]] | | Sultan | ?-1425 | 1421 | 1425 | Son of Shah Walad | Second reign |- | | [[Hussain bin Ala-ud-Daulah Jalayir|Hussain]] | | | ?-1432 | 1425 | 1432 | Son of Ala-ud-Dawlah, son of Ahmed | Defeated by [[قرہ قویونلو]] |- |} === انجوئی(1335–1357) === [[File:Injuids (greatest extent).svg|thumb|left|Injuids at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="230pt" | نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[Injuids]] (1335–1357)''' |- | Sharaf ad-Din Mahmud Shah | | | ?-1325 | 1304 | 1335 | | Highly autonomous master of the Ilkhanate royal estates (the ''injü''), removed by [[Abu Sa'id Bahadur Khan|Abu Sa'id]], executed by [[Arpa Ke'un]]. |- |Ghiyath ad-Din Kai-Khusrau | | Amir | ?-1338/9 | 1335 | 1338/9 | Son of Mahmud Shah | |- | Jalal ad-Din Mas'ud Shah | | Amir | ?-1342 | 1338 | 1342 | Son of Mahmud Shah | In opposition to Kai-Khusrau. [[جلائر]] partisan. Assassinated by [[Chupanids]]. |- | Shams ad-Din Muhammad | | Amir | ?-1339/40 | 1339/40 | 1339/40 | Son of Mahmud Shah | In opposition to Mas'ud Shah. Murdered by his Chupanid supporter. |- | Shaikh Abu Ishaq | | Amir | ?-? | 1343 | 1357 | Son of Mahmud Shah | Defeated & executed by the [[آل مظفر]] |- |} ==={{Nastaliq|[[آل مظفر]] (1314–1393)}}=== [[File:Muzaffarids (greatest extent).svg|thumb|left|Muzaffarids at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! width="230pt" | نام ! width="80pt" |تصویر ! width="150pt" |لقب ! width="65pt" |پیدائش–وفات ! width="65pt" |قلمدان سنبھالا ! width="65pt" |قلمدان چھوڑا ! width="200pt" |خاندانی تعلقات ! width="250pt" |نوٹ |- |colspan="8" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[آل مظفر]] (1335–1357)''' |- | [[Mubariz al-Din Muhammad|Mubariz ad-Din Muhammad ibn al-Muzaffar]] | | Emir | 1301-1368 | 1314 | 1358 | | Founder of the Muzaffarid dynasty |- | Shah Shuja | | Emir | ?-1384 | 1358 | 1384 | | |- | Zain al-Abidin | | Emir | ?-1387 | 1384 | 1387 | | |- | Shah Yahya | | Emir | ?-1391 | 1387 | 1391 | | Only ruled in Shiraz |- | Shah Mansur | | Emir | ?-1393 | 1391 | 1393 | | |- |} === {{Nastaliq|[[قرہ قویونلو]] (1375–1468)}} === [[File:Qara Qoyunlu (greatest extent).svg|thumb|left|Kara Koyunlu at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[قرہ قویونلو]] (1375-1468)''' |- | Qara Muhammad | Qara Muhammad Turemish|''Qara Muhammad'' Turmush ibn Bairam Khwaja | | Bey | ?–1388 | 1378 | 1388 | First Bey of Kara Koynulu | |- | Qara Yusuf | Abu Nasr Qara Yusuf Nuyan ibn Muhammad | | Bey | ?–1420 | 1388 | 1420 | | Reign ended by Timurid invasion |- | Qara Iskander | Qara Iskander ibn Yusuf | | Bey | ?-1436 | 1420 | 1436 | |killed |- | Jahan Shah | Muzaffar al-Din Jahan Shah ibn Yusuf | | Bey | 1397-11 November 1467 | 1438 | 11 November 1467 | Son of Qara Yusuf | Killed by Uzun Hasan of the Ak Koyunlu |- | Hasan Ali | Hasan Ali ibn Jahan Shah | | Bey | ?-1468 | 11 November 1467 | 1468 | Son of Jahan Shah | Killed by Uzun Hasan of the Ak Koyunlu |- |} === {{Nastaliq|[[آق قویونلو]] (1378–1497)}} === [[File:Ag Qoyunlu (greatest extent).svg|thumb|left|Aq Qoyunlu empire at the year of Uzun Hasan's death, 1478.]] {| class="wikitable" !شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[آق قویونلو]]<ref>Muʾayyid S̲ābitī, ʻAlī (1967). ''Asnad va Namahha-yi Tarikhi (Historical documents and letters from early Islamic period towards the end of Shah Ismaʻil Safavi's reign.)''. Iranian culture & literature (46). Kitābkhānah-ʾi Ṭahūrī., pp. 193, 274, 315, 330, 332, 422 and 430. See also: Abdul Hussein Navai, Asnaad o Mokatebaat Tarikhi Iran (Historical sources and letters of Iran), Tehran, Bongaah Tarjomeh and Nashr-e-Ketab, 2536, pages 578,657, 701-702 and 707</ref><ref>H.R. Roemer, "The Safavid Period", in ''Cambridge History of Iran'', Vol. VI, Cambridge University Press 1986, p. 339: "Further evidence of a desire to follow in the line of Turkmen rulers is Ismail's assumption of the title 'Padishah-i-Iran', previously held by Uzun Hasan."</ref>''' (1378-1497) |- | Qara Osman | Qara Yuluk (Nickname) | | Bey | ?–1435 | 1378 | 1435 | | For aiding Timur, he was given Diyarbakir in 1402 |- | Ali | Nur al-Din Ali ibn Qara Yülük | | Bey | ?-1438 | 1435 | 1438 | Son of Qara Osman | |- |- | Hamza | | | Bey | ?–1444 | 1403 | 1435 | | |- | Jahangir | M‘uizz al-Din Jahangir ibn Ali ibn Qara Yülük | | Bey | ?-1453 | 1444 | 1453 | Son of Qara Osman | |- | Uzun Hassan | Uzun Hassan ibn Jahangir | [[File:Coin of Uzun Hasan, minted in Amed (Amid, Diyarbakır). Reverse.jpg|80px]] | Bey | ?-1478 | 1453 | January 6, 1478 | Son of Jahangir | |- | Khalil | Khalil ibn Uzun Hasan | | Bey | ?-1479 | 1478 | 1479 | Son of Uzun Hasan | |- | Yaqub | Yaqub ibn Uzun Hasan | | Bey | ?-1490 | 1479 | 1490 | Son of Uzun Hasan | |- | Baysongur | Baysongur ibn Yaqub | | Bey | ?-1491 | 1490 | 1491 | Son of Yaqub | |- | Rostam | Rostam inb Maqsud | | Bey | ?-1496 | 1491 | 1497 | Son of Maqsud | |- | Ahmad Govde | Ahmad Govde inb Muhammad | | Bey | ?-1497 | 1497 | 1497 | Son of Muhammad | |- |} ==={{Nastaliq|[[تیموری سلطنت|تیموری خاندان]] (1370–1507)}}=== [[File:Timurid Empire (greatest extent).svg|thumb|left|Locator map of the Timurid Empire, c. 1400.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! آغاز دور ! اختتام دور ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[تیموری سلطنت]] (1370–1449)''' |- | [[امیر تیمور]] | Tarmashirin Khan Barlas | [[File:Timur reconstruction01.jpg|80px]] | [[امیر]], [[بیگ]], [[خان (لقب)]], [[میرزا]], [[Gurkani]] | 9 April 1336 – 18 February 1405 | 1370 | 18 February 1405 | Son of Muhammad Taraghai | |- | [[Pir Muhammad bin Jahangir Mirza|Pir Muhammad]] | Pir Muhammad Khan bin Jahangir | | Emir, Khan | {{Circa}} 1374 – 22 February 1407 | 18 February 1405 | 22 February 1407 | Grandson of Timur | |- | [[خلیل سلطان]] | Khalil Sultan bin Miran Shah | | Emir, [[سلطان]], [[شاہ]] | {{Circa}} 1384 – 4 November 1411 | 18 February 1405 | 13 May 1409 | Grandson of Timur | |- | [[شاہ رخ تیموری]] | Shahrukh Mirza | | Mirza | 30 August 1377 – 12 March 1447 | 18 February 1405 | 12 March 1447 | Son of Timur | |- | [[الغ بیگ]] | Mirza Muhammad Tāraghay | | Mirza, Sultan | 22 March 1394 – 27 October 1449 | 12 March 1447 | 27 October 1449 | Son of Shahrukh Mirza | Deposed and murdered by his successor |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Rulers in [[ما ورا النہر]]''' (1449-1469): |- |[[عبداللطیف مرزا]] |Padarkush | |Mirza, Sultan | {{Circa}} 1429 - 9 May 1450 | 27 October 1449 | 9 May 1450 | Son of Ulugh Beg | Murdered by Amirs |- | [['Abdullah (Timurid)|'Abdullah]] | | |Mirza | {{Circa}} 1410 - June 1451 | 9 May 1450 | June 1451 | Grandson of Shah Rukh | Deposed and executed by his successor |- | [[ابو سعید میرزا]] | | [[File:Sultan Abu Said Mirza.jpg|80px]] | Mirza | 1424 - 1469 | June 1451 | 17 February 1469 | Nephew of Ulugh Beg and great-grandson of Timur | Conquered [[خراسان]] in 1459, realm disintegrates at his death. |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Rulers in [[خراسان]]''' (1449-1459, 1459-1507): |- |[[Abul-Qasim Babur Mirza|Abul-Qasim Babur]] | | |Mirza | ?-1457 | 1449 | 1457 | Grandson of Shah Rukh | |- |[[Mirza Shah Mahmud|Shah Mahmud]] | | |Mirza | {{Circa}} 1446 - 1460s | 1457 | 1457 | Son of Babur | Expelled by successor |- | [[Ibrahim Mirza bin Ala-ud-Daulah|Ibrahim]] | | | Mirza | ? - March 1459 | 1457 | March 1459 | Nephew of Babur | Died at [[Battle of Sarakhs (1459)|Battle of Sarakhs]] |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen"|'''Interregnum''' (1459-1469) |- | [[Sultan Husayn Mirza Bayqara|Husayn Bayqarah]] | | [[File:Portrait of Sultan Husayn Mirza Bayqara at the age of about 50 years. 1500–25 copy from Behzād's original of about 1490.jpg|80px]] | Mirza, Sultan | June/July 1438 - 4 May 1506 | 24 March 1469 | 4 May 1506 | Great-grandson of Timur | |- | [[Badi' al-Zaman Mirza|Badi' al-Zaman]] | | | Mirza | ? - 1517 | 4 May 1506 | 1507 | Son of Husayn | Driven out by Uzbeks |- |colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" | '''Uzbeks''' (1507-1510) |- | [[محمد شیبانی خان]] | Abul Fath Muhammad | [[File:Shaybani.jpg|80px]] | Khan | {{Circa}} 1451 - 2 December 1510 | 1507 | 2 December 1510 | | Died at the [[Battle of Marv]] |- |} == {{Nastaliq|[[صفوی سلطنت|صفوی خاندان]] (1501–1736)}} == [[File:Safavid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[صفوی سلطنت]] (1501–1736)''' |- | [[اسماعیل صفوی]] | | [[Image:Сефи 1-й 1629-42.jpg|80px]] | Shah, Sultan, Kagan-i Suleyman shan, Turk-Tajdar | 1487–1524 | 7 November 1502 | 23 May 1524 | son of Sultan Heidar | |- | [[طہماسپ اول]] | | [[Image:Tahmasb-1.jpg|80px]] | Shah, Sahib-i-Qiran, Sultan bar Salatin, Kagan-i Suleyman shan | 1514–1576 | 23 May 1525 | 25 May 1576 | son of [[اسماعیل صفوی]] | |- | [[اسماعیل II]] | | [[Image:Shah Ismayil II.jpg|80px]] | Shah | 1537–1577 | 25 May 1576 | 24 November 1577 | son of [[طہماسپ اول]] | Poisoned (?) |- | [[Mohammed Khodabanda|Mohammad I]] | | [[Image:Mohammen xudabende Sefevid.jpg|80px]] | Khodabandeh, Ashraf, Soltan | 1532–1596 | 25 May 1576 | 1 October 1587 | son of [[طہماسپ اول]] | Deposed |- | [[شاہ عباس|عباس اول]] | | [[File:ShahAbbasPortraitFromItalianPainter.jpg|80px]] | Shahanshah, Sultan, Great | 1571–1629 | 1 October 1587 | 19 January 1629 | son of [[Mohammed Khodabanda|Mohammad I]] | |- | [[Safi of Persia|Safi]] | Sam Mirza | [[Image:Shah Safi (1883955).jpg|80px]] | Shah, Mirza | 1611–1642 | 19 January 1629 | 12 May 1642 | son of Mohammd Baqer (Safi) Mirza son of [[عباس اول]] | |- | [[Abbas II of Persia|Abbas II]] | | [[Image:Abbas II of Persia.jpg|80px]] | Shah | 1632–1666 | 12 May 1642 | 26 October 1666 | son of [[Safi of Persia|Safi]] | |- | [[Suleiman I of Persia|Suleiman I]] | Safi Mirza | [[Image:Suleiman I of Persia.jpg|80px]] | Shah, Hakem-ol Hokama | 1645–1694 | 26 October 1666 | 29 July 1694 | son of [[Abbas II of Persia|Abbas II]] | |- | [[شاہ سلطان حسینی]] | | [[Image:Sultan Husayn of Persia.jpg|80px]] | Shah, Sultan, Sadr-ol Hakem | 1668–1726 | 29 July 1694 | 11 September 1722 | son of [[Suleiman I of Persia|Suleiman I]] | Deposed & then killed by [[Ashraf Hotak]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Afghan Rebellion''' |- | [[Mahmud Hotak]] | | [[File:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|80px]] | Shah | 1697?–1725 | 23 October 1722 | 22 April 1725 | son-in-law of [[شاہ سلطان حسینی]] son of [[میر وایس ہوتک]] | Recognised as Shah of Persia after the [[Siege of Isfahan]] |- | [[Ashraf Hotak]] | | [[File:Ashraf Shah Hotaki 1725-1729.jpg|80px]] | Shah | ?–1730 | 22 April 1725 | 5 October 1729 | cousin of [[Mahmud Hotak]] | Ruled in opposition to [[Tahmasp II]] and lost control of Persia after the [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]] |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Safavid restoration''' |- | [[Tahmasp II]] | | [[Image:Persia, scià thamasp II, decuplo afshari d'oro, 1722-1732.JPG|80px]] | Shah | 1704–1740 | 11 September 1722 | 16 April 1732 | son of [[شاہ سلطان حسینی]] | Ruled in opposition to [[Mahmud Hotak]], later deposed & then killed by [[نادر شاہ]] |- | [[Abbas III]] | | [[File:Abbas III.jpg|80px]] | Shah | 1730–1739 | 16 April 1732 | 22 January 1736 | son of [[Tahmasp II]] | Under control of [[نادر شاہ]]. Deposed & then killed by [[نادر شاہ]] |} == {{Nastaliq|[[خاندان افشار]] (1736–1796)}} == [[File:Afsharid dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Afsharid dynasty at its greatest extent.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاندان افشار]]<ref>''The Cambridge History of Iran'', vol. 7, 1991, p. 960.</ref> (1736–1796)''' |- | [[نادر شاہ]] | Nadhar Qoli Khan | [[Image:Nader Shah Afshar.jpg|80px]] | Shah, Sultan, Hakem-ol Hokama, Hazrat-e Ashraf | 1698–1747 | 22 January 1736 | 19 June 1747 | son of Imam Qoli Beig Afshar | Before crowning his title was Tahmasp Qoli Khan. Killed |- | [[Adil Shah]] | Ali Qoli Beig | | Shah | 1719/20–1749 | 19 June 1747 | 29 July 1748 | son of Mohammad Ebrahim Khan brother of [[نادر شاہ]] | Deposed, blinded & then killed by [[Ebrahim Afshar|Ebrahim]] |- | [[Ebrahim Afshar]] | Mohammd Ali Beig | | Shah | 1724–1749 | 29 July 1748 | 3 September 1748 | son of Mohammad Ebrahim Khan brother of [[نادر شاہ]] | Deposed & then killed by Shahrukh Afshar |- | [[Shahrukh Afshar]] | | | Shah | 1734–1796 | 3 September 1748 | 1796 | son of Reza Qoli Mirza son of [[نادر شاہ]]. His mother was Fatemeh Soltan Beigom daughter of [[شاہ سلطان حسینی]] Safavi | Deposed & blinded by [[Suleiman II of Persia|Suleiman II]] (1749), restored (1750) |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''Brief [[صفوی سلطنت]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.san.beck.org/1-11-Ottoman1730-1875.html |access-date=2016-11-22 |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019144256/https://www.san.beck.org/1-11-Ottoman1730-1875.html }}</ref> (1749-1750)''' |- | [[Suleiman II of Persia]] | Mir Sayyed Mohammad Marashi | | Shah | ?-? | 1749 | 1750 | Pretender to the Safavid throne | Removed and blinded |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاندان افشار]]<ref>Lang, David Marshall (1957), The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832, p. 148. Columbia University Press</ref> (1750-1796)''' |- | [[Shahrukh Afshar]] | | [[File:Coin of Shahrukh Afshar.png|80px]] | Shah | 1734–1796 | 3 September 1748 | 1796 | son of Reza Qoli Mirza son of [[نادر شاہ]]. His mother was Fatemeh Soltan Beigom daughter of [[شاہ سلطان حسینی]] Safavi | Deposed & blinded by [[Suleiman II of Persia|Suleiman II]] (1749), restored (1750) |- |} == {{Nastaliq|[[خاندان زند]] (1751–1794)}}== [[File:Zand dynasty.svg|thumb|left|Map of the Zand dynasty at Lotf Ali Khan time.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[خاندان زند]]<ref>The Cambridge History of Iran, vol. 7, 1991, p. 961.</ref> (1751–1794)''' |- | [[کریم خان زند]] | Mohammad Karim | [[Image:Karim Khan by Charles Heath.jpg|80px]] | Khan, Vakil e-Ra'aayaa | 1705–1779 | 1751 | 6 March 1779 | son of Inaq Khan & Bay Agha | |- | [[Mohammad Ali Khan]] | | | Khan | 1760–1779 | 6 March 1779 | 19 June 1779 | son of [[کریم خان زند]] | |- | [[Abol Fath Khan]] | | | Khan | 1755–1787 | 6 March 1779 | 22 August 1779 | son of [[کریم خان زند]] | |- | [[Zaki Khan]] | | | Khan | ?–22 August 1779 | 6 March 1779 | 22 August 1779 | son of Budaq Khan & Bay Agha | |- | [[Sadiq Khan Zand]] | Mohammad Sadeq | [[File:Image of sadiq khan zand.png|80px]] | Khan | ?–1782 | 22 August 1779 | 14 March 1781 | son of Inaq Khan & Bay Agha | |- | [[Ali Murad Khan]] | | [[File:Ali Murad Khan Zand.png|80px]] | Khan | 1720–1785 | 14 March 1781 | 11 February 1785 | son of Allah Morad (Qeytas) Khan Zand Hazareh | |- | [[Jafar Khan]] | | [[File:Ja`far Khan.png|80px]] | Khan | ?–1789 | 18 February 1785 | 23 January 1789 | son of [[Sadiq Khan Zand|Sadeq]] | |- | [[Sayed Murad Khan]] | | [[File:Sayed Murad Zand.png|80px]] | Khan | ?–1789 | 23 January 1789 | 10 May 1789 | son of Khoda Morad Khan Zand Hazareh | |- | [[Lotf Ali Khan]] | | [[File:Lotf Ali Khan.jpg|80px]] | Khan | 1769–1794 | 23 January 1789 | 20 March 1794 | son of [[Jafar Khan|Ja'far]] | Deposed, blinded & then killed by [[محمد خان قاجار]] |- |} == {{Nastaliq|[[قاجار خاندان]] (1794–1925)}} == [[File:Qajar dynasty (greatest extent).svg|thumb|left|Map of the Qajar dynasty at Mohammad Khan time.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[قاجار خاندان]]<ref>The Cambridge History of Iran, vol. 7, 1991, p. 962.</ref> (1794–1925)''' |- | [[محمد خان قاجار]] | Agha Mohammad Khan | [[File:Aggha Mohammad Khan.jpg|80px]] | Khan, Shahanshah, Khaqan | 1742–1797 | 20 March 1794 | 17 June 1797 | son of Mohammad Hassan Khan Qajar | Gelded prior to accession. Assassinated |- | [[Fat′h-Ali Shah Qajar]] | Baba Khan | [[File:Fath Ali Shah(hermitage2).jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan, Soltane Saheb Qaran | 1772–1834 | 17 June 1797 | 23 October 1834 | son of Hosein Qoli Khan Jahansuz brother of [[محمد خان قاجار]] | |- | [[Mohammad Shah Qajar]] | | [[File:Mohammadshah.jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan | 1808–1848 | 23 October 1834 | 5 September 1848 | son of Abbas Mirza Nayeb os-Saltaneh son of [[Fat′h-Ali Shah Qajar|Fat'h Ali]] | |- | [[ناصر الدین شاہ قاجار]] | | [[File:Nāser al-Dīn Schah.jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan, Soltane Saheb Qaran, Qebleye alam | 1831–1896 | 5 September 1848 | 1 May 1896 | son of [[Mohammad Shah Qajar|Mohammad]] and Mahd-e Olia | Assassinated at [[Shah-Abdol-Azim]] by [[Mirza Reza Kermani]] |- | [[Mozaffar al-Din Shah Qajar]] | | [[File:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg|80px]] | Shahanshah, Khaqan | 1853–1907 | 1 May 1896 | 3 January 1907 | son of [[ناصر الدین شاہ قاجار]] | |- | [[محمد علی شاہ قاجار]] | | [[File:Mohammad Ali Shah.jpg|80px]] | Shahanshah | 1872–1925 | 3 January 1907 | 16 July 1909 | son of [[Mozaffar al-Din Shah Qajar|Mozaffar ed-Din]] | Deposed |- | [[احمد شاہ قاجار]] | | [[File:AhmadShahQajar2.jpg|80px]] | Shahanshah | 1898–1930 | 16 July 1909 | 15 December 1925 | son of [[محمد علی شاہ قاجار]] | Deposed |- |} == {{Nastaliq|[[پہلوی خاندان]] (1925–1979)}} == [[File:Iran (orthographic projection).svg|thumb|left|Map of the Pahlavi dynasty.]] {| class="wikitable" ! شاہی نام ! اصل نام ! تصویر ! لقب ! پیدائش–وفات ! قلمدان سنبھالا ! قلمدان چھوڑا ! خاندانی تعلقات ! نوٹ |- |colspan="9" align=center style="background-color:Lightgreen" |'''[[پہلوی خاندان]] (1925–1979)''' |- | [[رضا شاہ پہلوی]] | | [[File:Reza shahpahlavi.jpg|80px]] | Alahazrat, Homayoun, Shahanshah, Sardar Sepah | 1878–1944 | 15 December 1925 | 16 September 1941 | son of Abbas Ali | Deposed during the [[Anglo-Soviet invasion of Iran|Anglo-Soviet invasion]] |- | [[محمد رضا شاہ پہلوی]] | | [[File:Mohammad Reza Pahlavi 2.jpg|80px]] | Alahazrat, Homayoun, Shahanshah, Ariamehr, Bozorg Arteshtaran, Khodaygan | 1919–1980 | 16 September 1941 | 11 February 1979 | son of Reza Shah | Deposed during the [[انقلاب ایران]] |- |} == ہور ویکھو== *[[ایران دی تریخ]] *[[ہخامنشی سلطنت]] *[[ساسانی سلطنت]] *[[صفوی سلطنت]] *[[شاہ]] == حوالے== {{حوالے}} == کتابیات == {{Refbegin}} * Assar, G.R.F., "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers. I", Parthica, 6, 2004, pp.&nbsp;69–93. * [http://parthian-empire.com/articles/Genealogy-Coinage-Early-Parthian-Rulers-II.pdf Assar, G.R.F., "Genealogy & Coinage of the Early Parthian Rulers, II a revised stemma", Parthica, 7, 2005, pp.&nbsp;29–63.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715045224/http://parthian-empire.com/articles/Genealogy-Coinage-Early-Parthian-Rulers-II.pdf |date=2011-07-15 }} * [http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf Assar, G.R.F., "Moses of Choren & the Early Parthian Chronology", Electrum, vol. 11, 2006, pp.&nbsp;61–86.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610094543/http://parthian-empire.com/articles/Moses-Chorene-and-Early-Parthian-Chronology.pdf |date=2013-06-10 }} * [http://parthian-empire.com/articles/A-Revised-Parthian-Chronology-of-165-91-BC.pdf Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 165-91 B.C.", Electrum, vol. 11, 2006, pp.&nbsp;87–158.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042830/http://parthian-empire.com/articles/A-Revised-Parthian-Chronology-of-165-91-BC.pdf |date=2016-03-04 }} * Assar, G.R.F., "A Revised Parthian Chronology of the Period 91-55 B.C.", Parthica, 8, 2006, pp.&nbsp;55–104. * Briant, Pierre, "From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire", 2002. * Cameron, George, "History of Early Iran", Chicago, 1936 (repr., Chicago, 1969; tr. E.-J. Levin, L’histoire de l’Iran antique, Paris, 1937; tr. H. Anusheh, ایران در سپیده دم تاریخ, Tehran, 1993) * D’yakonov, I. M., "Istoriya Midii ot drevenĭshikh vremen do kontsa IV beka de e.E" (The history of Media from ancient times to the end of the 4th century BCE), Moscow and Leningrad, 1956; tr. Karim Kešāvarz as Tāriḵ-e Mād, Tehran, 1966. * Dandamaev, Muhammad A., "Persien unter den ersten Achämeniden (6. Jahrhundert v. Chr.)", tr. Heinz-Dieter Pohl, Wiesbaden, 1976. * [http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm Ghashghai, H.R., "The successors of Mithridates II", Bulletin of Ancient Iranian History (UCLA), vol. 5, March 2009.(in Persian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206142834/http://web3.ehost-services.com/hemranib/Vol5/HTML%20+%20MHTML/Ghashghaee.htm |date=2012-02-06 }} * [http://www.achemenet.com/pdf/souspresse/henkelman/waters.pdf Henkelman, wouter. Defining Neo-Elamite History. ARTA, 2003.] * Hinz, W., "The Lost World of Elam", London, 1972 (tr. F. Firuznia, دنیای گمشده ایلام, Tehran, 1992) * [http://www.ccel.org/j/josephus/works/JOSEPHUS.HTM Josephus Flavius, Antiquities of the Jews.] * Justi, Ferdinand, "Iranisches Namenbuch", Tehran, Asatir, 2003. * [http://www.etana.org/coretexts/14913.pdf Legrain, Leon, "Historical Fragments", Philadelphia, The University of Pennsylvania Museum Publications of the Babylonian Section, vol. XIII, 1922.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107074550/http://www.etana.org/coretexts/14913.pdf |date=2010-11-07 }} * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Elam", Tehran, Iran University Press, 1991. * Majidzadeh, Yusef, "History and civilization of Mesopotamia", Tehran, Iran University Press, 1997, vol.1. * Miroschedji, P. de, ‘La fin du royaume de l’Ansˇan et de Suse et la naissance de l’empire perse’, 1985, ZA 75, pp.&nbsp;265–306. * Nöldeke, Theodor, "Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt" (1879) * Olmstead, A. T., "History of the Persian Empire", Chicago, 1948 * Plutarch, Lives. * Polybius, The Histories. * Potts, D. T., The Archaeology of Elam, Cambridge University Press, 1999. * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu2000-080.pdf Reade, Julian E. Elam after the Assyrian Sack of Susa in 647 B.C. NABU, 2000.] * [http://classics.mit.edu/Tacitus/annals.html Tacitus, The Annals.] * [http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2004.003-Tavernier.pdf Tavernier, Jan. Some Thoughts on Neo-Elamite Chronology. ARTA, 2004.] * The Cambridge Ancient History (CAH) * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 1, THE LAND OF IRAN, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 2, THE MEDIAN AND ACHAEMENIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1985. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(I), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 3(II), THE SELEUCID, PARTHIAN AND SASANIAN PERIODS, Cambridge University Press, 1983. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 4, THE PERIOD FROM THE ARAB INVASION TO THE SALJUQS, Cambridge University Press, 1975. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 5, THE SALJUQ AND MONGOL PERIODS, Cambridge University Press, 1968. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 6, THE TIMURID AND SAFAVID PERIODS, Cambridge University Press, 1986. * The Cambridge History of Iran (CHI), vol. 7, FROM NADIR SHAH TO THE ISLAMIC REPUBLIC, Cambridge University Press, 1991. * [http://www.iranicaonline.org/articles/elam-i Vallat, Francois. Elam: The History of Elam. ''Encyclopædia Iranica'', vol. VIII pp. 301–313. London/New York, 1998.] * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1995-044.pdf Vallat, Francois. Shutruk-Nahunte, Shutur-Nahunte et l'imbroglio neo-elamite. NABU, 1995.] * [http://www.achemenet.com/pdf/nabu/nabu1996-031.pdf Vallat, Francois. Le royaume elamite de SAMATI. NABU, 1996.] * [http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2002.006.pdf Vallat, Francois. Les pretendus fonctionnaires Unsak des texts neo-elamites et achemenides. ARTA, 2002.] * Vallat, Francois. Le royaume elamite de Zamin et les 'Letters de Nineveh'. Iranica Antique, 33, 1998. pp.&nbsp;95–106. * [http://www.parthia.com www.parthia.com] {{Refend}} [[گٹھ:ایران متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:بادشاہاں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:ایران دی تریخ]] 2ksi9niem9q5wtchy5k5zqrgo5tu97d 0 58495 712214 694280 2026-09-29T07:37:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712214 wikitext text/x-wiki {{معلومات-تنظیم}}[[File:University of Madras, Chennai, Tamil Nadu, India 2010.jpg|thumb|left|250px|[[مدراس یونیورسٹی]]، جو کہ 1857 وچّ zjla کیتی گی سی، بھارت دیاں تنّ پرانیاں([[کلکتہ یونیورسٹی]] اتے [[ممبئی یونیورسٹی]] توں بعد) یونیورسٹیاں وچوں کّ ہے، جو صوبہ پدھری یونیورسٹی ہے۔|alt=مدراس یونیورسٹی دا اک فوٹو]] '''بھارت وچّ یونیورسٹیاں دی لسٹ''' جاں '''بھارتی یونیورسٹیاں'': [[بھارت]] وچّ کلّ 754(25 مئی 2016 مطابق ) یونیورسٹیاں ہن، جہناں وچوں کجھ صوبہ سرکار اتے مرکزی سرکار ولوں چلایاں جاندیاں ہن اتے کجھ پرائیویٹ یونیورسٹیاں ہن جو کسے گروپ جاں ادارے ولوں چلایاں جاندیاں ہن۔ ایہناں نوں مانتا ''[[یونیورسٹی گرانٹ کمیشن (بھارت)]]'' ولوں دتی جاندی ہے۔<ref>{{cite web|format=PDF|title=University Grants Commission Act, 1956|url=http://mhrd.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/ugc_act.pdf|publisher=[[Ministry of Human Resource Development (India)|Union Human Resource Development Ministry]]|accessdate=3 September 2011}}</ref> ==قسماں پکھوں اتے صوبےآں پکھوں یونیورسٹیاں== {| class="wikitable sortable" |- ! راج !! [[مرکزی یونیورسٹیاں]] !! [[سٹیٹ یونیورسٹیاں]] !! [[الحاقی یونیورسٹیاں]] !! [[پرائیویٹ یونیورسٹیاں ]] !! کلّ |- | [[آندھرا پردیش]] ([[آندھرا پردیش وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 0 || 20 || 5 || 0 || style="text-align:center" |25 |- | [[اروناچل پردیش]] ([[اروناچل پردیش وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 0 || 1 || 7 || style="text-align:center" |9 |- | [[آسام]] ([[آسام وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 2 || 12 || 0 || 4 || style="text-align:center" |18 |- | [[بہار]] ([[بہار وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 3 || 15 || 1 || 0 || style="text-align:center" |19 |- | [[چنڈیگڑھ]] ([[چنڈیگڑھ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 0 || 1 || 1 || 0 || style="text-align:center" |2 |- | [[چھتیسگڑھ]] ([[چھتیسگڑھ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 13 || 0 || 8 || style="text-align:center" |22 |- | [[دلی]] ([[دلی وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 5|| 7 || 10 || 0 || style="text-align:center" |22 |- | [[گوا]] ([[گوا وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 0 || 1 || 0 || 0 || style="text-align:center" |1 |- | [[گجرات]] ([[گجرات وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 25 || 2 || 24 ||style="text-align:center" | 52 |- | [[ہریانہ]] ([[ہریانہ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 14 || 6 || 19 || style="text-align:center" |40 |- | [[ہماچل پردیش]] ([[ہماچل پردیش وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 4 || 0 || 17 || style="text-align:center" | 22 |- | [[جموں اتے کشمیر]] ([[جموں اتے کشمیر وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 2 || 7 || 1 || 0 || style="text-align:center" |10 |- | [[جھارکھنڈ]] ([[جھارکھنڈ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 7 || 2 || 3 || style="text-align:center" | 13 |- | [[کرناٹک]] ([[کرناٹک وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 25 || 14 || 12 ||style="text-align:center" | 52 |- | [[کیرالا]] ([[کیرالا وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 13 || 2 || 0 || style="text-align:center" |16 |- | [[مدھیہ پردیش]] ([[مدھیہ پردیش وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 2 || 21 || 1 || 20 || style="text-align:center" |44 |- | [[مہاراشٹر]] ([[مہاراشٹر وچ ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 ||21||21 || 5 || style="text-align:center" |48 |- | [[منیپور]] ([[منیپور وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 2 || 0 || 0 || 1 || style="text-align:center" | 3 |- | [[میگھالیا]] ([[میگھالیا وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 0 || 0 || 8 || style="text-align:center" |9 |- | [[میزورام]] ([[میزورام وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 0 || 0 || 1 ||style="text-align:center" | 2 |- | [[ناگالینڈ]] ([[ناگالینڈ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 0 || 0 || 2 ||style="text-align:center" |3 |- | [[اڑیسہ]] ([[اڑیسہ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 13 || 2 || 3 || style="text-align:center" |19 |- | [[پانڈیچری]] ([[پانڈیچری وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 0 || 1 || 0 || style="text-align:center" |2 |- | [[پنجاب ،بھارت|پنجاب]] ([[پنجاب وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 9 || 2 || 13 ||style="text-align:center" | 25 |- | [[راجستھان]] ([[راجستھان وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 21 || 8 || 41 || style="text-align:center" |71 |- | [[سکم]] ([[سکم وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 0 || 0 || 5 ||style="text-align:center" | 6 |- | [[تاملناڈو]] ([[تاملناڈو وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 2 || 22 || 28 || 0 || style="text-align:center" |52 |- | [[تلینگانہ]] ([[تلینگانا وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 3 || 16 || 2 || 0 || style="text-align:center" |21 |- | [[تریپورہ]] ([[تریپورہ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 1 || 0 || 1 || style="text-align:center" | 3 |- | [[اتر پردیش]] ([[اتر پردیش وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 6 || 24 || 9 || 24 || style="text-align:center" |63 |- | [[اتراکھنڈ]] ([[اتراکھنڈ وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 10 || 3 || 11 ||style="text-align:center" | 25 |- | [[لہندا بنگال]] ([[لہندا بنگال وچ تعلیمی ادارےآں دی لسٹ#یونیورسٹیاں|لسٹ]]) || 1 || 25 || 1 || 8 || style="text-align:center" |35 |- class="sortbottom" | '''کلّ''' || | '''47''' || | '''347''' || | '''123''' || | '''237''' || style="text-align:center" |'''754<ref>ugc.ac.in</ref>''' |} ایہ لسٹ25 مئی 2016 مطابق ہے۔ اس لسٹ وچّ ''نیشنل سکول آف ڈرامہ'' نوں شامل نہیں کیتا گیا ہے جسنے 7 اکتوبر 2011 نوں اپنا سٹیٹس بدل لیا سی۔ اس لئی اسدا موجودہ سٹیٹس اپورن ہے۔<ref name=NSD>{{cite news|newspaper = [[The Hindu]]|date = 7 October 2011|url = http://www.thehindu.com/news/national/article2518525.ece|title = NSD loses deemed varsity status on own request|accessdate = 9 October 2011|archiveurl = https://web.archive.org/web/20111010141745/http://www.thehindu.com/news/national/article2518525.ece|archivedate = 10 October 2011}}</ref> ==حوالے== {{حوالے}} ==باہری کڑیاں== * [http://www.educationindiainfo.com.com بھارت وچّ کالج اتے یونیورسٹیاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226211653/http://www.educationindiainfo.com.com/ |date=2021-02-26 }} * [http://www.studentindia.com/stud/university_rating/main-page2.htm یونیورسٹی ریٹنگز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723154811/http://www.studentindia.com/stud/university_rating/main-page2.htm |date=2010-07-23 }} * [http://www.studentindia.com/stud/Unilist.jsp یونیورسٹی کھوجو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220071156/http://www.studentindia.com/stud/Unilist.jsp |date=2011-02-20 }} * [http://www.dostpost.com/ دوستپوسٹ- بھارتی یونیورسٹی ودیارتھیاں نوں جوڈن والی ویبسایٹ] * [http://www.winentrance.com/Universities_india.html بھارتی راجاں وچلیاں یونیورسٹیاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808184004/http://www.winentrance.com/Universities_india.html |date=2007-08-08 }} [[گٹھ:سکھیا]] [[گٹھ:سکھیا ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:بھارت وچ تعلیم]] 2al4j0cw67dqelaw27zaxkiaow11by4 0 58523 712215 651288 2026-09-29T07:45:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712215 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = بھارتی پارلیمنٹ | coa_pic = Emblem of India.svg | coa_res = 100px | house_type = دو ایوان | body = | houses = [[راج سبھا]]<br/>[[لوک سبھا]] | leader1_type = [[بھارت دے صدر|صدر]] | leader1= [[پرنب مکھرجی]]<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/national/article3681618.ece?homepage=true | title=Pranab Mukherjee sworn-in 13th President | date=25 July 2012 | work=The Hindu | first=Smita | last=Gupta | location=Chennai, India | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831133149/https://www.thehindu.com/news/national/pranab-lays-stress-on-economic-equity/article3681618.ece?homepage=true | archivedate=31 August 2020 | accessdate=28 January 2017}}</ref> | election1 = 25 جولائی 2012 | leader2_type = راج سبھا دا چیئرمین ([[بھارت دے نائب صدر|نائب صدر]]) | leader2 = [[محمد حامد انصاری]]<ref>{{cite web|title=Chairman, Rajya Sabha, Parliament of India|url=http://164.100.47.5/Chairman-Rajyasabha/Default.aspx|publisher=rajyasabha.nic.in|access-date=19 August 2011}}</ref> | election2 = 25 اگست 2012 | leader3_type = راج سبھا دا ڈپٹی چیئرمین | leader3 = [[P. J. Kurien]]<ref>{{cite web|title=P.J. Kurien is Rajya Sabha Deputy Chairman|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3804659.ece|publisher=The Hindu|access-date=25 February 2016}}</ref> | party3= [[انڈین نیشنل کانگرس]] | election3 = 21 اگست 2012<ref>{{cite web|title=Deputy Chairman, Rajya Sabha, Parliament of India|url=http://164.100.47.7/deputychairman// }}</ref> | leader4_type= [[لوک سبھا دا سپیکر]] | leader4 = [[سمترا مہاجن]]<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Sumitra-Mahajan-elected-Lok-Sabha-Speaker/articleshow/36136781.cms|title=Sumitra Mahajan elected speaker|publisher=Times of India|access-date=25 February 2016}}</ref> | party4 = [[بھارتی جنتا پارٹی|بی جے پی]] | election4 = 14 جون 2014 | leader5_type = [[لوک سبھا دا ڈپٹی سپیکر]] | leader5 = [[M. Thambidurai]]<ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/M-Thambidurai-elected-deputy-speaker-of-Lok-Sabha/articleshow/40175416.cms | title=M Thambidurai elected deputy speaker of Lok Sabha | publisher=Times of India | date=13 August 2014 |access-date=14 August 2014}}</ref> | party5 = [[AIADMK]] | election5 = 13 اگست 2014 |leader6_type = [[قائد ایوان]] (لوک سبھا) |leader6 =[[نریندر مودی]]<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Narendra-Modi-is-sworn-in-as-the-15th-Prime-Minister-of-India/articleshow/35620796.cms|title=Narendra Modi is sworn in as the 15th Prime Minister of India|work=The Times of India|date=26 May 2014|accessdate=15 August 2014}}</ref> |party6 =BJP |election6 = 16 مئی 2014 |leader7_type =[[قائد ایوان]] (راج سبھا) |leader7 =[[Arun Jaitley]]<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/30012003/r300120032.html |title=PIB Press Releases |publisher=Pib.nic.in |access-date=25 October 2012}}</ref> |party7 =[[BJP]] |election7 = 16 مئی 2014 |leader8_type = [[قائد جزب اختلاف]] ( [[راجیہ سبھا]]) |leader8 = [[غلام نبی آزاد]] |party8 = [[انڈین نیشنل کانگرس]] |election8 = جون 2014 |leader9_type = قائد جزب اختلاف (لوک سبھا) |leader9 = ''Vacant'' |party9 = |election9 = |seats = '''790'''<br />245 [[راج سبھا دے رکن]]<br/>545 [[16th Lok Sabha|Members of Lok Sabha]] |house1 = راج سبھا |house2 = لوک سبھا |structure1 = India rajya sabha.svg |structure1_res = 270px |structure2 = India lok sabha.svg |structure2_res = 270px |political_groups1 = [[United Progressive Alliance|UPA]] (majority) <br> [[National Democratic Alliance (India)|NDA]] |political_groups2 = [[National Democratic Alliance (India)|NDA]] (majority) <br> [[United Progressive Alliance|UPA]] |voting_system1= [[Single transferable vote]] |voting_system2 = [[First past the post]] |last_election1 = |last_election2 = [[بھارتی عام چوناں، 2014]] |session_room = Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg |session_res = 250px |meeting_place = [[پارلیمنٹ ہاؤس]]، نویں دلی، بھارت |website = {{URL|parliamentofindia.nic.in}} }} '''بھارتی پارلیمینٹ''' (پارلیمینٹ) [[بھارت]] دی سبتوں اچ آئینی سبھا ہے۔ بھارتی پارلیمینٹ وچّ [[صدر]] اتے دو ایوان- [[لوک سبھا]] (لوکاں دا ایوان) اتے [[راج سبھا]] (صوبےآں دی ایوان) ہندے ہن۔ صدر دے کول پارلیمینٹ دے دوناں وچوں کسے وی ایوان نوں بلان جاں ستھگت کرن اتے لوک سبھا نوں ٹورن دی طاقت ہے۔ پر صدر ایہناں طاقتاں دی ورتوں وزیراعظم جاں کابینہ دے کہن تے کردا ہے۔ بھارتی پارلیمینٹ دا سنچالن [[پارلیمنٹ ہاؤس]] وچّ ہندا ہے، جو کہ [[نویں دلی]] وچّ واقع ہے۔ لوک سبھا وچّ دیس دی جنتا لوکاں چنے ہوئے نمائندے ہندے ہن جہناں دی گنتی 552 ہے۔ راج سبھا اک ستھائی ایوان ہے جس وچّ میمبر گنتی 250 ہے۔ راج سبھا دے میبراں چون 6 سال لئی ہندی ہے، جسدے اک تہائی میمبر ہر 2 سال وچّ ریٹائرڈ ہندے ہن۔ ==بنتر== [[بھارتی آئين]] دی دفعہ 79 مطابق بھارتی پارلیمنٹ وچّ دو ایوان ، [[لوک سبھا]] اتے [[راج سبھا]]، اتے [[صدر]] شامل ہندا ہے۔ صدر ایہناں دے مکھی طور کم کردا ہے۔ ===بھارت دا صدر=== [[بھارت دے صدر|بھارت دا صدر]] دیس دا مکھی اتے فوج دا سپریم کمانڈر ہندا ہے۔ [[بھارتی آئین]] دی دفعہ 54 مطابق صدر دی چون لئی دوواں ایواناں دے میمبر اتے صوبےآں دی اسمبلی دے میمبر ووٹ دے کے چُندے ہن۔ صدر دی چون پنج سال لئی کیتی جاندی ہے۔ اسدے کول بلّ پاس کرن دی طاقت ہندی ہے۔ آئین دی دفعہ 111 مطابق اوہ اس بلّ نوں روک کے واپس ایواناں وچّ بھیج سکدا ہے اتے استے اپنے وچار وی دے سکدا ہے، پر جدوں دوبارہ ایہہ بلّ دوبارہ صدر کول منظور ہون لئی بھیجیا جاندا ہے تاں اسنوں ایہہ پاس کرنا ہی پیندا ہے۔<ref>{{cite book|publisher=Ministry of Law and Justice, [[Government of India]]|title=Constitution of India|date=1 December 2007|page=26|url=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|format=PDF}}</ref> ===لوک سبھا=== {{Main|لوک سبھا}} لوک سبھا پارلیمنٹ دا ہیٹھلا ایوان ہے۔ اسدے 550+2 میمبر ہندے ہن۔ 550 وچوں 530 وکھ وکھ صوبےآں وچوں چنے جاندے ہن اتے 20 مرکز تحت علاقےآں وچوں۔ استوں علاوہ دو اینگلو-بھارتی میمبر صدر ولوں نامزد کیتے جاندے ہن۔ ایہہ میمبر تاں ہی نامزد کیتے جاندے ہن جیکر صدر نوں اجیہا لگدا ہے کہ اس بھائیچارے دی صحیح نمائندگی نہیں ہو رہی۔ ہن دے قانون مطابق بھارتی لوک سبھا وچّ 545 میمبر ہن۔ ایہہ میمبر صوبےآں دے علاقےآں اتے آبادی دے حساب نال چنے جاندے ہن<ref name="Parliament of India: Lok Sabha">[http://parliamentofindia.nic.in/ls/intro/introls.html Parliament of India: Lok Sabha]</ref><ref>[http://india.gov.in/sites/upload_files/npi/files/coi_part_full.pdf Part V—The Union. Article 81. p39]</ref>। ایہناں 545 سیٹاں وچوں 131 (18.42%) سیٹاں راکھویاں رکھیاں گئیاں ہن جہناں وچوں 84 [[پچھڑیاں ذاتاں]] لئی، 47 [[پچھڑیاں شرینیاں]] لئی راکھویاں ہن۔ لوک سبھا دی چون 5 سالاں لئی کیتی جاندی ہے۔ ایہہ سماں اسدے پہلے سیشن نال شروع ہندا ہے۔ لوک سبھا دا میمبر بنن لئی گھٹّ توں گھٹّ عمر 25 سال ہونی چاہیدی ہے اتے اوہ بندہ بھارت دا شہری ہونا چاہدا ہے۔ اسدے کسے جرم کیس وچّ دوشی نہیں ہونا چاہیدا اتے ناں ہی اوہ دماغی طور تے پاگل ہونا چاہدا ہے۔ لوک سبھا دے میمبراں دی چون عامَ چوناں راہیں کیتی جاندی ہے۔ کوئی وی بندہ جسدی عمر 18 سال ہے اوہ ایہناں چوناں وچّ حھہ لے سکدا ہے۔ ==راج سبھا == {{Main|راج سبھا}} راج سبھا بھارتی جمہوریت دی اپری نمائندہ سبھا ہے۔ راج سبھا وچّ 250 میمبر ہو سکدے ہن پر موجودہ قانون مطابق اسدے 245 میمبر ہن۔ ایہناں وچوں 12 میمبر صدر ولون نامزد کیتے گئے ہندے ہن۔ ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت دی پارلیمینٹ]] [[گٹھ:بھارت دی سرکار]] [[گٹھ:بھارت]] 0iiosf9fw17e1hcvmgo4cn0aiabrsmu 0 59430 712193 529815 2026-09-29T04:31:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712193 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = اُروشی بٹالیا | image = UrvashiButalia.jpg | alt = | caption = اُروشی بٹالیا 2011 وچّ | birth_name = | birth_date = 1952 | birth_place = [[انبالہ]]، [[ہریانہ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = بھارتی | other_names = | occupation = عورت حق، [[اتہاسکار]]<br />سہِ-بانی [[کالی فار وومن]] (1984),<br />بانی [[زبان|زبان بکس]](2003) | known_for = |website={{URL|http://www.zubaanbooks.com/}} }} '''اُروشی بٹالیا''' (جنم 1952), عورت حقاں لئی سرگرم کارکن، بھارتی لکھاری اتے ناشر ہے۔ اوہ 1984 وچّ قایم کیتے گئے عورتاں دے پہلے اشاعت ہاؤس، [[کالی فار وومن]] دی ڈریکٹر اتے شریک بانی ہے۔ بعد وچّ 2003 وچّ اسنے [[زبان|زبان بکس]] دا قیام کر لیا۔<ref>{{cite news|last=Daftuar|first=Swati|title=Identity matters|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article853524.ece|accessdate=26 April 2013|newspaper=The Hindu|date=28 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200122161233/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/Identity-matters/article15794408.ece|archivedate=22 January 2020}}</ref> ==شروعاتی جیون اتے سکھیا== بٹالیا دا جنم انبالہ، ہریانہ وچ اک بہت ہی امیر ترقی پسند اتے سیکولر پنجابی پروار وچّ ہویا سی۔ اوہ جوگندر سنگھ بٹالیا اتے اس دی تینویں سبھدرا دے چار بچیاں وچوں تیجی ہے، اس دی ماں، سبھدرا بٹالیا، اک عورت حقاں دی حامی سی، جو عورتاں دے لئی اک صلاح مرکز چلاؤندی سی۔ ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بھارتی لوک]] [[گٹھ:بھارتی لکھاری]] [[گٹھ:ہندی لکھاری]] [[گٹھ:بھارتی عمرتاں]] [[گٹھ:بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی لوک]] sutg2ocrs3a8qe1pqe1rpff562pddxf 0 59651 712187 658449 2026-09-29T01:47:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712187 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ارچنا گپتا | image = Archana gupta.jpg | imagesize = | caption = | othername =ارچنا | birth_date = | birth_place = [[آگرہ]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] | yearsactive = 2008–ہن تکّ | occupation = [[فلم ابھنیتری]]، [[ماڈل(انسان)|ماڈل]] }} '''ارچنا گپتا''' اک [[بھارتی|بھارت]]، [[ممبئی]] دی [[ماڈل]] اتے ابھنیتری ہے۔ اس نے [[تملناڈو| تمل]]، [[کانگڑا بھاشا|کانگڑا]]، [[ملیالم بھاشا| ملیالم]]، [[تیلگو بھاشا|تیلگو]] اتے [[رشیا]] آدی فلماں وچّ کم کیتا۔<ref name="deccanchronicle1">{{cite web|author= |url=http://www.deccanchronicle.com/130524/entertainment-mollywood/article/archanaa-gets-reel |title=Archanaa gets reel |publisher=Deccan Chronicle |date=2013-05-24 |accessdate=2013-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026152411/http://archives.deccanchronicle.com/130524/entertainment-mollywood/article/archanaa-gets-reel|archivedate=26 October 2014}}</ref> ==نجی جیون== گپتا دا جنم [[آگرہ]] وچّ ہویا۔ اس دی اک بھین وندنا گپتا ہے جو اک ابھنیتری ہے۔<ref name="indiatimes1">{{cite web |author=TNN |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-02/news-interviews/27889396_1_indian-films-kannada-dialogues-archana |title=Small town to fame: Archana - Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2008-12-02 |accessdate=2013-07-18 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811044007/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-02/news-interviews/27889396_1_indian-films-kannada-dialogues-archana |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Y Maheswara Reddy |url=http://newindianexpress.com/entertainment/kannada/article479357.ece |title=Director’s Delight |publisher=The New Indian Express |date=2010-09-29 |accessdate=2013-07-18}}</ref> ==کیریئر== گپتا نے اپنے کیریئر دی شروعات [[تیلگو سنیما|تیلگو]] راہیں فلم اندمنا ماناسلو توں کیتی۔<ref>{{cite web |url=http://www.greatandhra.com/ganews/viewnews.php?id=5731&scat=12 |title=Great Andhra |publisher=Great Andhra |date= |accessdate=2013-07-18 |archive-date=2012-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120914171325/http://www.greatandhra.com/ganews/viewnews.php?id=5731&scat=12 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/kannada/top-stories/2008/ganesh-archana-circus-070808.html |title=Ganesh's Circus takes off - Oneindia Entertainment |publisher=Entertainment.oneindia.in |date=2008-08-07 |accessdate=2013-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415162100/http://entertainment.oneindia.in/kannada/news/2008/ganesh-archana-circus-070808.html|archivedate=15 April 2012}}</ref> اس نے ''[[سرکس (2009 فلم)|سرکس]]'' فلم راہیں [[کرناٹک سنیما|کرناٹک]] دی شروات کیتی۔<ref>{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/ganesh-shines-in-circus-kannada-film-review_100143219.html |title=Ganesh shines in ‘Circus’ (Kannada Film Review) - Thaindian News |publisher=Thaindian.com |date=2009-01-16 |accessdate=2013-07-18 |archive-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611060948/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/ganesh-shines-in-circus-kannada-film-review_100143219.html |dead-url=yes }}</ref> 2013 وچّ اس نے ملیالم دا اک پروجیکٹ جتیا، جس وچّ ''[[رسپتن (2013 فلم)|رسپتن]]''، ''[[ہینگؤور (2013 )|ہینگؤور]] فلماں شامل سن۔ ''<ref name="deccanchronicle1"/> ==پھلموگرافی== {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! سال !! فلم !! بھومکا!! بھاشا !! نوٹس |- | rowspan="2"|2008 || ''انڈامینا منسلو'' || بندو || [[Telugu language|تیلگو]] || |- | سانچہ || چھوکری || [[Hindi language|ہندی]] || آرٹ فلم<ref name="indiatimes1"/> |- | 2009 || ''[[Circus (2009 film)|سرکس]]'' || پریا || [[Kannada language|کنڑ]] || |- ||2010 || ''لفٹ کوڈلا'' || || کنڑ || |- | rowspan="3"|2011 || ''[[Karthik (film)|کرتھک]]'' || نشا || کنڑ || |- | ''کئنز ! ڈیسٹینی آف ڈانس'' || نندنی || [[Hindi language|ہندی]] || |- | ''اچچُ مچچُ'' || || کنڑ || |- ||2012 || ''[[Maasi (film)|ماسی]]'' || || [[Tamil language|تمل]] || |- | rowspan="2"|2013 || کانچی || غوری || [[Malayalam|ملیالم]] || |- | ''[[Desires of the Heart (2013 film)|ڈجائر آف دا ہارٹ]]'' || رادھا || [[انگریزی بھاشا|انگلش]] || |- | rowspan="2"|2014 || ''[[Hangover (2014 film)|ہینگ اوور]]'' || ریشمی || ملیالم || |- | ''[[Aryan (2014 film)|آریئن]]'' || ہمسا || Kannada || |- | rowspan="4"|2015 || ''[[Rasputin (2015 film)|راسپتن]]'' || امبلی || ملیالم ||<ref>Navamy Sudhish for the New Indian Express. 22 February 2014. [http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/Rasputin-the-Story-of-Three-Youngsters-is-a-Humorous-Drama/2014/02/22/article2066419.ece 'Rasputin', the Story of Three Youngsters is a Humorous Drama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160215194743/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/Rasputin-the-Story-of-Three-Youngsters-is-a-Humorous-Drama/2014/02/22/article2066419.ece |date=2016-02-15 }}</ref> |- | ''[[Iruvar Ullam|اروور المّ]]'' || سمبھوی || تامل || فلمنگ<ref>Nikhil Raghavan for The Hindu. 30 December 2013. [http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/shot-cuts-triangular-love-story/article5518738.ece Shot Cuts: Triangular love story] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103211012/http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/shot-cuts-triangular-love-story/article5518738.ece |date=2014-01-03 }}</ref> |- | ''اگنی -دا فائر'' || || [[Hindi language|ہندی]] || فلمنگ |- | ''راجا واسکا'' || || رشیئن || فلمنگ |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:نویں گٹھ]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی ہندو]] [[گٹھ:۱۹۷۹ دے جم]] h92f3h8wpglgg4sj01wy9t8av0hcmsa 0 63129 712195 516502 2026-09-29T04:47:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712195 wikitext text/x-wiki {{infobox weapon |is_missile=yes |name= ''اگنی'' <br />''Agni-IV'' |image=[[تصویر:Agni-IV A4.png|thumb|right|280px|اگنی 4 میزائل وھیلر جزیرے تون لانچ کیتا جا رہیا، [[اڑیسہ]]۔]] |caption= |origin= {{IND}} |type=[[انٹرمیڈیٹ رینج بیلسٹک میزائل]] |used_by=[[بھارتی فوج]] |designer=[[ ڈیفنس ریسرچ اینڈ ڈویلپمنٹ آرگنائزیشن‏]] (ڈی آر ڈی او) |manufacturer=[[بھارت ڈائنامکس لمٹیڈ]] |unit_cost= |production_date= |service=2014 |engine=دو سٹیج ٹھوس ایندھن انجن |weight= {{Convert|17000|kg|lb}}<ref name=hindu4>{{cite news|title=Agni – IV successfully test fired|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2629274.ece|accessdate=15 نومبر 2011|newspaper=The Hindu|date=15 نومبر 2011|location=Chennai, India|first=T.S.|last=Subramanian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116171234/http://www.thehindu.com/news/national/article2629274.ece|archivedate=2011-11-16}}</ref> |length= {{convert|20|m|ft}}<ref name=hindu4 /> |diameter= |speed= |vehicle_range={{convert|4000|km|mi|abbr=on}}<ref name="India Test Fires Long Range Strategic Missile Agni-IV">{{cite news|accessdate=19 ستمبر 2012 |title=India Test Fires Long Range Strategic Missile Agni-IV |url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=775628 |newspaper=The Outlook India |date=19 ستمبر 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120922222319/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=775628 |archivedate=22 ستمبر 2012 |deadurl=no |df=}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article3914340.ece|location=Chennai, India|work=The Hindu|title=Long range strategic missile Agni-IV test-fired|date=19 ستمبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121122045954/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/article3914340.ece|archivedate=2012-11-22|accessdate=2017-09-24}}</ref> |ceiling= |altitude={{convert|900|km|mi}} |filling= سامرک ایٹمی (~15 کلوٹن توں ~ 250 کلوٹن)، روایتی، [[تھرموبیرک ہتھیار|تھرموبیرک]] |guidance= [[گلوبل پوزشننگ سسٹم|جی پی ایس]] |detonation= |launch_platform= 8 x 8 ([[ٹرانسپورٹر پروڈیؤسر لانچر]])، ریل موبائل لانچر }} {{Main|اگنی میزائل}} ''''''''''''اگنی 4 ( agni-iv ) '''''''''''' اک انٹر میڈائٹ رینج بیلسٹک میزائل اے ۔ اگنی 4 اگنی سیریز دے میزائلاں وچ چھوتھا میزائل اے جس نوں پہلے اگنی 2 پرائیم میزائل کیہا جاندا سی ۔ جس نوں بھارتی فوج دے استعمال دے لئی [[ ڈیفنس ریسرچ اینڈ ڈویلپمنٹ آرگنائزیشن‏]] ولوں ڈیولپ کیتا گیا اے ۔ <ref name=autogenerated1>[http://livefist.blogspot.in/2011/11/video-todays-successful-agni-iv-test.html Livefist: VIDEO: Today's Successful Agni-IV Test<!-- Bot generated title -->]</ref> ==ایہ وی ویکھو== *[[اگنی میزائل]] *[[اگنی میزائل-6]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت دے میزائل]] [[گٹھ:میزائل]] [[گٹھ:اگنی میزائل]] 2yubqxooqpwfnia51medbzaus8ireoy 0 67450 712212 711887 2026-09-29T07:17:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712212 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name =بھارتی چون کمیشن |nativename = |nativename_a = |nativename_r = |logo = تصویر:ECI Logo.png |logo_width = 80 |logo_caption = بھارتی چون کمیشن |seal = |seal_width = |seal_caption = |formed = 25 جنوری 1950 (بعد وچ نیشنل ووٹر دن دے طور تے منایا جان لگا) |preceding1 = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[بھارت]] |headquarters = نویں دلی |employees = |budget = |minister1_name |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = |chief1_name = [[وی۔ سندرم سنپت]] |chief1_position = [[بھارت دا چون کمیشنر|چون کمیشنر]] |chief2_name = [[ہریشنکر برہما]] |chief2_position = [[بھارت دا چون کمیشنر|چون کمیشنر]] |chief3_name = [[سید نسیم احمد زیدی]] |chief3_position = [[بھارت دا چون کمیشنر|چون کمیشنر]]<ref>{{cite news| url= http://www.thehindu.com/news/national/article3723367.ece| title= Zaidi is new Election Commissioner| date= 4 اگست 2012| archiveurl= https://web.archive.org/web/20140409125543/http://www.thehindu.com/news/national/article3723367.ece| archivedate= 2014-04-09| accessdate= 2018-12-10}}</ref> |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = |website = {{URL|eci.nic.in}} |footnotes = }} '''بھارتی چون کمیشن''' ([[انگریزی]]: Election Commission of India، [[ہندی]]: بھارت نرواچن آیوگ) اک خدمختیار اتے [[بھارت دا آئین|آئینی]] طور اُتے قائم سنگھی اتھارٹی اے جسدا گٹھن بھارت وچ آزاد اتے نرپکھّ طور اُتے بھارت دے وکھ-وکھ نمائندہ اداریاں وچ نمائندہ چنن لئی کیتا گیا سی۔ بھارتی چون کمیشن دا قیام 25 جنوری 1950 نوں کیتا گیا سی۔ ایہہ آئین دے ماتحت کم کردا اے۔ [[بھارتی سپریم کورٹ|بھارت دے سپریم کورٹ]] مطابق جدوں کسے حالت وچ بھارتی قانون شانت ہندا اے تاں آئین ماتحت چون کمیشن اپنے واجب فیصلے لے سکدا اے۔ '''بھارتی الیکشن کمیشن ''' {{ہور نام|ہندی=भारत निर्वाचन आयोग}} اک خود مختار ادارہ اے جو [[بھارتی انتخابات]] د‏‏ی ذمہ داری نبھاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک انتظامی ادارہ اے تے [[لوک سبھا]]، [[راجیہ سبھا]]، صوبائی اسمبلی انتخابات، [[صدر بھارت]] تے [[نائب صدر بھارت]] دے انتخابات ايس‏ے دے زیر انتظام منعقد ہُندے نيں۔<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/HandBooks/The_Presidential_and_Vice-Presidential_Elections_Act-1952.pdf|title=The Presidential and Vice-Presidential Elections Act, 1952 (Act No. 31 of 1952)|last=|first=|date=14 March 1952|website=Election Commission of India|dead-url=No|accessdate=9 ستمبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107232151/https://eci.gov.in/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> بھارتی الیشکن کمیشن [[دستور ہند]] د‏‏ی دفعہ 324 دے تحت کم کردا اے،<ref>{{Cite web|url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const.Pock%202Pg.Rom8Fsss(21).pdf|title=Part XV of the Constitution of India – Elections – Article 324|last=|first=|date=|website=[[وزارت قانون و انصاف، حکومت ہند]], [[حکومت ہند]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052957/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const.Pock%202Pg.Rom8Fsss(21).pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> تے [[عوام د‏‏ی نمائندگی ایکٹ]] نو‏‏ں نافذ وی کردا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|url=http://lawmin.nic.in/legislative/election/volume%201/representation%20of%20the%20people%20act,%201951.pdf|title=The Representation of the People Act, 1951|last=|first=|date=|website=[[وزارت قانون و انصاف، حکومت ہند]], [[حکومت ہند]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053004/http://lawmin.nic.in/legislative/election/volume%201/representation%20of%20the%20people%20act,%201951.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref>۔ + جے الیکشن دے نفاذ وچ قانون کوئی ناکافی پروویژن بناندا اے تاں [[دستور ہند]] الیکشن کمیشن نو‏‏ں انہاں حالات تو‏ں نمٹنے د‏‏ی طاقت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اک آئینی ادارہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں الیکشن کمیشن [[بھارتی سپریم کورٹ]]، [[یونین پبلک سروس کمیشن]] تے [[بھارتی ناظر حسابات و محاسب عام]] دے عام نال انہاں ادارےآں وچ شامل اے جو اپنا کم [[خود مختاری]] تے مکمل آزادی تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ == ڈھانچہ == 1950ای وچ جدوں پہلی وار چون کمیشن بنایا گیا تاں اس وچ صرف اک مکھ چون کمیشنر ہی سی۔ 16 اکتوبر 1989 نوں اسدے نال دو ہور کمیشنر تعینات کیتے گئے، پر ایہہ بالکل تھوڑے ویلے لئی سن۔ ایہناں نوں 1 جنوری 1990 وچ ہٹا دتا گیا۔ چون کمیشنر سدھار ایکٹ،1993 نے اسنوں اک بہو-میمبر اکائی بنا دتا۔ اس ویلے توں ہی تن میمبری کمیشن بنایا گیا اے۔ ایہہ اپنا فیصلہ اکثریت نال لیندے ہن۔ ابتدائی طور اُتے سنہ 1950ء وچ کمیشن وچ صرف اک [[چیف الیکشن کمشنر]] ہُندا سی۔ 16 اکتوبر سنہ 1989ء نو‏‏ں دو ہور کمشنر نامزد کیتے گئے مگر بوہت گھٹ مدت دے بعد انہاں نو‏‏ں جنوری 1990ء وچ معزول کر دتا گیا۔ الیکشن کمشنر ترمیم ایکٹ 1989ء دے تحت الیکشن کمیشن نو‏‏ں کثیر رکنی ادارہ بنایا گیا۔ ايس‏ے وقت تو‏ں الیشکن کمیشن سہ رکنی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ فیصلہ اکثریت‏ی ووٹ د‏‏ی بنا اُتے کيتا گیا سی۔<ref name=":0" /> چیف الیکشن کمشنر تے ہور دو کمشنر جو زیادہ تر سبکدوش آئی ایس آفیسر ہُندے نيں، اپنی تنخواہ تے دوسرے بھدے [[بھارتی سپریم کورٹ]] دے جج دے برابر پاندے نيں چیف الیکشن کمشنر تے ہور دو کمشنر (شرائط خدمات) ایکٹ، 1992-۔ <ref>{{Cite web|url=http://lawmin.nic.in/ld/P-ACT/1991/The%20Election%20Commission%20(Conditions%20of%20Service%20of%20Election%20Commissioners%20and%20Transaction%20of%20Business)%20Act,%201991.pdf|title=The Election Commission (Conditions of Service of Election Commissioners and Transaction of Business) Act, 1991 (Act No. 11 of 1991)|last=|first=|date=25 January 1991|website=[[وزارت قانون و انصاف، حکومت ہند]], [[حکومت ہند]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053025/http://lawmin.nic.in/ld/P-ACT/1991/The%20Election%20Commission%20(Conditions%20of%20Service%20of%20Election%20Commissioners%20and%20Transaction%20of%20Business)%20Act,%201991.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> الیکشن کمیشن [[نويں دہلی]] وچ واقع سیکریٹریٹ د‏‏ی طرف تو‏ں خدمات انجام دیندی ا‏‏ے۔<ref name=":0">{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/the_setup.aspx|title=About ECI|last=|first=|date=|website=Election Commission of India|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053029/http://eci.nic.in/error.html?aspxerrorpath=%2Feci_main1%2Fthe_setup.aspx|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ڈپٹی الیکشن کمشنر-جو زیادہ تر [[آئی آفیسر]] ہُندے نيں - چیف الیکشن کمشنر د‏‏ی مدد کردے نيں۔ فیر انہاں دے تھلے ڈائیریکٹر جنرل، پرنسپل سکریٹری تے انہاں دے تابع دار سکریٹری انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں موجود رہندے نيں۔ <ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite book|title=Indian Polity|url=https://archive.org/details/indianpolityforc0000mlax|last=Laxmikanth|first=M|publisher=McGraw Hill|year=2017|isbn=9789352603633|location=|pages=42.5}}</ref> صوبائی سطح اُتے پرنسپل درجے دے آئی ایس ایس آفیسر جنہاں دا عہدہ چیف الیکٹورل آفیسر دا ہُندا اے اوہ الیکشن کمیشن د‏‏ی مدد کردے نيں۔ ضلع تے انتخابی حلقہ د‏‏ی سطح اُتے اس د‏ی مدد [[ڈسٹکرکٹ میجسٹریٹ]] (اپنی وسعت دے بقدر) ، الیکٹورل رجسٹریشن آفیسر تے رٹرننگ آفیسر الیکشن کروانے وچ مدد کردے نيں۔<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == دفتر تو‏ں معزولی == عدم صلاحیت تے غلط برتاؤ د‏‏ی بنیاد اُتے چیف الیکشن کمشنر نو‏‏ں بھارتی سپریم کورٹ دے جج د‏‏ی طرح[[بھارتی پارلیمان]] تو‏ں اک قرارداد منظور (دو تہائی اکثریت لوک سبھا تے راجیہ سبھا وچ ) ہوئے نے دے بعد معزول کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس طریقہ عمل نو‏‏ں امپیچمینٹ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور الیکشن کمشنر نو‏‏ں چیف الیکشن کمشنر د‏‏ی درخواست اُتے بھارت دا صدر معزول کر سکدا ا‏‏ے۔ حالے کوئی وی چیف الیشکن کمشنر معزول نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ البتہ سنہ 2009 وچ انتخابات تو‏ں پہلے چیف الکشن کمشنر [[این۔ گوپال سوامی]] نے صدر بھارت [[پرتیبھا پاٹل]] نو‏‏ں الیکشن کمشنر [[نوین چاولا]] نو‏‏ں اک مخصوص سیاسی جماعت د‏‏ی طرفداری دا حوالہ دیندے ہوئے ہٹانے د‏‏ی سفارش بھیجی۔ حالانکہ اوہ حال ہی وچ اس عہدہ اُتے فائز ہوئے سن تے لوک سبھا انتخاگل کيتی نگرانی کرنے والے سن ۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/Chief-Election-Commissioner-Gopalaswami-lsquorecommendsrsquo-removal-of-Navin-Chawla/article16363593.ece|title=Chief Election Commissioner Gopalaswami ‘recommends’ removal of Navin Chawla|last=Ram|first=N.|date=31 January 2009|website=[[دی ہندو]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052938/https://www.thehindu.com/todays-paper/Chief-Election-Commissioner-Gopalaswami-lsquorecommendsrsquo-removal-of-Navin-Chawla/article16363593.ece|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> صدر نے رائے دتی کہ ایہ سفارش انہاں دے ذریعے واجب العمل نئيں اے لہذا اوہ سفارش مسترد کر دتی گئی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/President-rejects-Gopalaswamirsquos-report-against-Navin-Chawla/article16628274.ece|title=President rejects Gopalaswami’s report against Navin Chawla|last=|first=|date=2 March 2009|website=[[دی ہندو]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053030/https://www.thehindu.com/todays-paper/President-rejects-Gopalaswamirsquos-report-against-Navin-Chawla/article16628274.ece|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> اس واقعہ بعدکے اگلے ماہ گوپال سوامی رٹائر ہوئے تے چاولہ چیف الیکشن کمشنر بنے تے 2009 لوک سبھا انتخابات انہاں د‏‏ی ہی نگرانی وچ ہوئے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/A-job-well-done/article16596673.ece|title=A job well done|last=|first=|date=15 May 2009|website=[[دی ہندو]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053032/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-opinion/A-job-well-done/article16596673.ece|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> == کم کاج == جمہورت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبیاں وچ اک انتخابات دا اک طے شدہ اُتے وقت اُتے بار بار ہونا ا‏‏ے۔ صاف ستھرا الیکشن جمہوری طرز حکومت دا اک ناگزیز حصہ اے تے اور دستور دا اک بنیادی ڈھانچہ بھی۔ الیکشن کمیشن ریاست وچ انتخاگل کيتی زمہ دار و نگہبان ا‏‏ے۔ ہر انتخابات وچ ایہ سیاسی جماعتاں تے امیدواراں دے لئی [[طرز عمل دا ماڈل کوڈ]] جاری کردا اے تاکہ انتخابات صاف و شفاف طریقے تو‏ں اختتام پزیر ہوئے۔ کمیشن نے سب تو‏ں پہلے سنہ 1971 ء وچ [[5واں لوک سبھا انتخابات]] وچ طرز عمل دا ماڈل کوڈ جاری کيتا تے اس دے بعد وقتا فوقتا اس مین ترمیم ہُندی رہی۔ حالانکہ مختلف سیاسی جماعتاں دے ذریعے الیکشن کمیشن دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی وی ہُندی رہی تے اپنے عہدے تے حکومت کیت‏‏ی مشینری دے غلط تے ناجائز استعمال کیت‏‏ی شکایات وی موصول ہوئیاں۔ <ref name=":4">{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/explained/model-code-is-only-moral-code-but-carries-weight/|title=Model Code is only moral code, but carries weight|last=Chhibber|first=Maneesh|date=5 November 2015|website=[[دی انڈین ایکسپریس]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053020/https://indianexpress.com/article/explained/model-code-is-only-moral-code-but-carries-weight/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.prsindia.org/theprsblog/?p=3146|title=Model Code of Conduct and the 2014 General Elections|last=|first=|authors=Joyita|date=14 April 2014|website=[[PRS Legislative Research]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053016/https://www.prsindia.org/theprsblog/?p=3146|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> حالانکہ الیکشن کمیشن دے کوڈ کسی خاص قوانین د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں نيں لیکن اطمینان بخش ضرور نيں۔ <ref name=":4" /><ref name=":5" /> اس دے قوانین دراصل ضابطہ اخلاق د‏‏ی پابندیاں نيں۔ <ref name=":4" /><ref name=":5" />۔ البتہ قانونی بنیاد د‏‏ی عدم موجودگی الیشکن کمیشن نو‏‏ں کوڈ دے نفاذ تو‏ں نئيں رکدی ا‏‏ے۔ <ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/news/india/uttar-pradesh-assembly-election-2017-dates-announced-by-election-commission-get-schedule-of-polling-and-results-of-up-state-elections-2017-1737457/|title=UP poll dates announced, results on March 11|last=Iqbal|first=Aadil Ikram Zaki|date=4 January 2017|website=India|publisher=[[Essel Group]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053034/https://www.india.com/news/india/uttar-pradesh-assembly-election-2017-dates-announced-by-election-commission-get-schedule-of-polling-and-results-of-up-state-elections-2017-1737457/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/election-commission-enforces-model-code-of-conduct-in-manipur/story-aIc1xuwpRIrzlcAE9gqrwM.html|title=Election Commission enforces model code of conduct in Manipur|last=|first=|date=5 January 2017|website=[[ہندوستان ٹائمز]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052944/https://www.hindustantimes.com/india-news/election-commission-enforces-model-code-of-conduct-in-manipur/story-aIc1xuwpRIrzlcAE9gqrwM.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.news18.com/news/politics/gujarat-himachal-get-dates-for-assembly-polls-274363.html|title=Gujarat, Himachal get dates for Assembly polls|last=Sharma|first=Test|date=10 October 2007|website=[[سی این این نیوز 18]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053047/https://www.news18.com/news/politics/gujarat-himachal-get-dates-for-assembly-polls-274363.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> سیاسی جماعتاں نو‏‏ں رجسٹر کرنے دا قانون سنہ 1989 وچ نافذ ہويا تے متعدد قومی، صوبائی تے علاقائی جماعتاں رجسٹر ہوئیاں۔ <ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/Registration_of_Political_Party.pdf|title=Registration of political parties under section 29A of the Representation of the People Act, 1951|last=|first=|date=23 March 1992|website=Election Commission of India|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106015448/https://eci.gov.in/|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> سیاسی جماعتاں نو‏‏ں نشان فراہ‏م کرنے دا اختیاد الیشن کمیشن نو‏‏ں ہُندا اے ۔کمیشن ہی قومی، صوبائی و علاقائی جماعتاں نو‏‏ں شناخت دیندا اے ۔ تے انتخابی خرچاں اُتے حد متعین کردا ا‏‏ے۔ نامزدگی دا پرچہ بھروانا، انتخاب د‏‏ی تاریخاں دا اعلان کرنا، الیکٹرورل رول د‏‏ی تیاری، ووٹراں د‏‏ی لسٹ تیار کرنا، وغیرہ سب کمیشن دے ذریعے انجام پاندے نيں۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ کمیشن دو جماعتاں نو‏‏ں یکساں نشان نئيں دے سکدی گرچہ کہ اوہ دونے وکھ وکھ صوبےآں تو‏ں ہون۔ <ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/HandBooks/HANDBOOK%20OF%20SYMBOLS.pdf|title=Handbook of Symbols, 2004|last=|first=|date=2004|website=Election Commission of India|at=Clause 9|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110081004/https://eci.gov.in/|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> کمیشن نو‏‏ں استصواب رائے تے ایکژٹ پول اُتے پابندی لگانے دا پورا اختیار اے تاکہ اوہ انتخابی نتائج نو‏‏ں متاثر نہ کرن۔ <ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/archive/instruction/recent/media/pnxitpoll_FINAL.html|title=Subject – Guidelines for Publication and Dissemination of Results of Opinion Polls/Exit Polls.|last=|first=|date=20 January 1998|website=Election Commission of India|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106015453/http://eci.nic.in/archive/instruction/recent/media/pnxitpoll_FINAL.html|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/elections/news/election-commission-bans-exit-polls-in-election-bound-states/articleshow/56856902.cms|title=Election Commission bans exit polls in election-bound states|last=|first=|date=29 January 2017|website=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052946/https://timesofindia.indiatimes.com/elections/news/election-commission-bans-exit-polls-in-election-bound-states/articleshow/56856902.cms|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/explained/exit-polls-and-why-they-are-restricted-by-the-panel-dainik-jagran-editor-arrest-4527055/|title=Exit polls and why they are restricted by the panel: All your questions answered|last=Chopra|first=Ritika|date=16 February 2017|website=[[دی انڈین ایکسپریس]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053038/https://indianexpress.com/article/explained/exit-polls-and-why-they-are-restricted-by-the-panel-dainik-jagran-editor-arrest-4527055/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> انتخابات وچ پیسےآں دے اثر نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کمیشن د‏‏ی کچھ تجاویز تیار کيت‏یاں نيں۔ کمیشن نے آئی آر ایس افسران نو‏‏ں تمام انتخابات دے خرچاں دا نگہبان بنایا تے اک امیدوار اپنی انتخابی مہم وچ کِنّی رقم خرچ کر سکدا اے اس اُتے وی اک حد متعین د‏‏ی تے وقتا فوقتا ااس حد وچ تبدیلی وی ہُندی رہی۔ <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/rk-nagar-byelection-observers-appointed/articleshow/57796448.cms|title=RK Nagar byelection: Observers appointed|last=Kumar|first=Pradeep|date=23 March 2017|website=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225053105/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/rk-nagar-byelection-observers-appointed/articleshow/57796448.cms|archive-date=2018-12-25|archiveurl=http://web.archive.org/web/20190107232145/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/rk-nagar-byelection-observers-appointed/articleshow/57796448.cms|archivedate=7 جنوری 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2017/mar/31/deployment-of-observers-in-rk-nagar-a-new-national-record-election-commission-1588080.html|title=Deployment of observers in RK Nagar a new national record: Election Commission|last=|first=|date=31 March 2017|website=[[The New Indian Express]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053044/http://www.newindianexpress.com/states/tamil-nadu/2017/mar/31/deployment-of-observers-in-rk-nagar-a-new-national-record-election-commission-1588080.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> کمیشن نامزدگی دے وقت امیدوار دے اثاثےآں د‏‏ی تفصیل اک ایفیڈیوٹ اُتے لیندی اے نال ہی امیدواراں نو‏‏ں نتیجہ آنے دے بعد 30 دناں دے اندر انہاں نو‏‏ں تمام اخراجات د‏‏ی تفصیل وی جمع کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ انتخابی اخراجات وچ کمی کرنے دے لئی کمیشن نے لوک سبھا تے اسمبلی انتخابات دے ایام وچ کمی کردے ہوئے 21 دن تو‏ں 14 دن کر دتا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.legalservicesindia.com/article/article/role-of-election-commission-108-1.html|title=Role Of Election Commission|last=Chandrakant|first=Nagnath|date=29 April 2010|website=Legal Services India|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053042/http://www.legalservicesindia.com/article/article/role-of-election-commission-108-1.html|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/the_function.aspx#campaign|title=The Function (Electoral System)|last=|first=|date=|website=Election Commission of India|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053027/http://eci.nic.in/error.html?aspxerrorpath=%2Feci_main1%2Fthe_function.aspx#campaign|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> انتخابات وچ جرائم نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کمیشن نے سپریم کورٹ تو‏ں درخواست کيتی کہ جنہاں امیدواراں اُتے جرم ثابت ہوئے گیا ہوئے انہاں اُتے زندگی بھر د‏‏ی پابندی لگادی جائے۔ <ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/ec-supports-lifetime-ban-on-convicts-from-contesting-4577960/|title=Election Commission supports lifetime ban on convicts from contesting|last=Anand|first=Utkarsh|date=21 March 2017|work=[[دی انڈین ایکسپریس]]|access-date=9 September 2017|dead-url=No|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052952/https://indianexpress.com/article/india/ec-supports-lifetime-ban-on-convicts-from-contesting-4577960/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/lifetime-ban-on-convicted-netas-supreme-court-seeks-center-election-commissions-views/articleshow/54338187.cms|title=Lifetime ban on convicted netas: Supreme Court seeks Center, Election Commission's views|last=Rautray|first=Samanwaya|date=15 September 2016|work=[[دی اکنامک ٹائمز]]|access-date=9 September 2017|dead-url=No|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053049/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/lifetime-ban-on-convicted-netas-supreme-court-seeks-center-election-commissions-views/articleshow/54338187.cms|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> == جدید کاری == الیکشن کمیشن نے انتخابی کارروائیاں نو‏‏ں ہور بہتر بنانے دے لئی [[الیکٹرانک ووٹنگ مشین]] متعارف کروایا۔ خیال سی کہ اس د‏ی مدد تو‏ں انتخابات وچ بے ضابطگی تے بد عنوانی وچ کمی آئے گی تے حسن کارکردگی وچ وادھا ہوئے گا۔ اس دا سب تو‏ں پہلا تجربہ [[کیرالا]] دے 1982ء دے اسمبلی انتخابات وچ کیہ گیا۔ اس کامیاب تجربہ تے قانونی چارہ جوئی دے بعد کمیشن نے انہاں مشیناں دے استعمال دا حتمی فیصلہ کيتا۔<ref name="ECI-The setup">{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main1/the_setup.aspx |title=A Constitutional Body |publisher=Election Commission of India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052950/https://eci.gov.in/ |archivedate=2018-12-25 |access-date=2018-07-16 |url-status=live}}</ref> کمیشن نے درست معلومات مہیا کروانے، انتظام تے انتظامیہ نو‏‏ں سدھارنے تے انتخابات دے نتائج دے اعلان دے لئی 20 فروری 1998ء نو‏‏ں اپنی [[ویب سائٹ]] دا اجرا کيتا۔ دھوکھا دہی تو‏ں بچنے دے لئی کمیشن نے 1993 وچ ووٹر آئی ڈی کارڈ جاری کيتا جسنو‏ں [[2004 انتخابات]] تو‏ں لازمی قرار دتا گیا۔ حالانکہ کچھ انتخابات وچ ووٹر آئی ڈی کارڈ د‏‏ی جگہ [[راشن کارڈ (بھارت)|راشن کارڈ]] د‏‏ی وی اجازت دتی گئی۔<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/cities/pune/when-using-ration-card-as-identity-proof-entire-family-should-vote/|title=When using ration card as identity proof,entire family should vote|last=|first=|date=8 October 2009|work=[[دی انڈین ایکسپریس]]|access-date=9 September 2017|dead-url=No|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052956/https://indianexpress.com/article/cities/pune/when-using-ration-card-as-identity-proof-entire-family-should-vote/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> سنہ 1998ء وچ اک اجلاس وچ کمیشن نے انتخابی کردار نو‏‏ں کمپیوٹرازڈ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 2014ء دے عام انتخابات وچ 8 انتخابی حلفےآں وچ [[ووٹر ویریفائڈ پیپر آڈٹ ٹرایل]] نو‏‏ں متعارف کروانا الیکشن کمیشن د‏‏ی اک اہ‏م کامیابی سی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/473723-india-devises-flawless-ballot-mechanism|title=India devises flawless ballot mechanism|last=|first=|date=19 December 2013|website=[[دی نیوز]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053023/https://www.thenews.com.pk/archive/print/473723-india-devises-flawless-ballot-mechanism|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> اس مشین دا پہلی دفعہ استعمال ستمبر 2013ء دے [[ناگالینڈ]] دے اک انتخابی حلقہ [[نوکسین (اسمبلی انتخابی حلقہ)|نوکسین]] دے وسط مدتی انتخاب وچ کیہ<ref>{{cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-09-04/news/41765831_1_npf-verifiable-paper-audit-trail-vvpat|title=VVPAT used or the first time in Noksen bypolls|last=Singh|first=Bikash|date=4 September 2013|website=[[دی اکنامک ٹائمز]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412002416/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-09-04/news/41765831_1_npf-verifiable-paper-audit-trail-vvpat|archive-date=12 April 2016|dead-url=|access-date=9 September 2017}}</ref> تے تمام انتخابات وچ سمتبر 2013ء وچ ہی متعدد اسبملی انتخابات وچ اس دا استعمال ہويا۔ سنہ 2014ء وچ [[انہاں وچو‏ں کوئی نئيں (نوٹا)]] متعارف کروایا گیا جو ہن تمام ووٹنگ مشیناں وچ لازمی طور اُتے موجود رہندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/election-commission-okays-nota-option/article5231871.ece|title=Election Commission okays NOTA option|last=Joshua|first=Anita|date=13 October 2013|website=[[دی ہندو]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052954/https://www.thehindu.com/news/national/election-commission-okays-nota-option/article5231871.ece|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/NOTA-to-be-provided-in-general-elections/articleshow/31469556.cms|title=NOTA to be provided in general elections|last=|first=|date=5 March 2014|website=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106015505/https://timesofindia.indiatimes.com/india/NOTA-to-be-provided-in-general-elections/articleshow/31469556.cms|archive-date=2019-01-06|url-status=live}}</ref> [[فائل:NOTA Option Logo.svg|thumb|NOTA symbol in India]]In 2014, [[None of the above]] نوٹا دے نشان نو‏‏ں [[نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف ڈیزائی]]، [[احمدآباد]] نے ڈیزائن کيتا۔<ref name="dna 2015">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-now-nota-has-a-political-symbol-too-2126476|title=Now, 'NOTA' has an electoral symbol too|last=|first=|date=18 September 2015|website=[[زی نیوز]]|dead-url=|accessdate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053012/https://www.dnaindia.com/india/report-now-nota-has-an-electoral-symbol-too-2126476|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref name="Jain 2015">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/None-of-the-Above-option-on-EVMS-to-carry-its-own-symbol-from-Bihar-polls/articleshow/49017516.cms|title='None of the Above' option on EVMS to carry its own symbol from Bihar polls|last=Jain|first=Bharti|date=18 September 2015|website=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|dead-url=|accessdate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052940/https://timesofindia.indiatimes.com/india/None-of-the-Above-option-on-EVMS-to-carry-its-own-symbol-from-Bihar-polls/articleshow/49017516.cms|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>۔ [[بہار اسمبلی انتخابات، 2015]] دے دوران وچ بہار اوہ پہلا صوبہ بنا جتھ‏ے تصویر والی ووٹنگ مشین استعمال ہوئی۔<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Now-photos-of-candidates-on-EVMs-to-weed-out-dummies/articleshow/46739479.cms|title=Now, photos of candidates on EVMs to weed out 'dummies'|last=Shivadekar|first=Sanjeev|date=30 March 2015|website=[[ٹائمز آف انڈیا]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053043/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Now-photos-of-candidates-on-EVMs-to-weed-out-dummies/articleshow/46739479.cms|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/politics/contesting-the-bihar-polls-dummy-candidates-are-no-more-a-worry|title=Contesting the Bihar Polls? Dummy Candidates Beware|last=Virk|first=Aviral|date=21 September 2015|website=[[دی کوینٹ]]|dead-url=No|access-date=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052947/https://www.thequint.com/news/politics/contesting-the-bihar-polls-dummy-candidates-are-no-more-a-worry|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> == تنقید == بھارتی الیکشن کمیشن اس وقت تنقید دا نشانہ بنی جدو‏ں [[ڈاکٹر ستیندر سنگھ]] نے [[قانون حق معلومات، 2005ء]] نو‏‏ں اک درخواست دتی جس وچ معلوم ہويا کہ 2014 دے لوک سبھا انتخابات مین کمیشن نے کافی غیر ذمہدارانہ کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Polls-near-but-no-data-of-voters-with-disabilities/articleshow/29432418.cms|title=Polls near, but no data of voters with disabilities|last=Gohain|first=Manash Pratim|date=27 January 2014|newspaper=[[ٹائمز آف انڈیا]]|access-date=9 September 2017|dead-url=No|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225053101/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Polls-near-but-no-data-of-voters-with-disabilities/articleshow/29432418.cms|archive-date=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106015501/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Polls-near-but-no-data-of-voters-with-disabilities/articleshow/29432418.cms|archivedate=6 January 2019|url-status=live|accessdate=19 October 2020}}</ref> == 2017 ھیکاتھون == 3 جون 2017 نو‏‏ں دن دے 10 بجے الیکشن کمیشن نے مختلف انتخابات وچ استعمال شدہ ووٹنگ مشین نو‏‏ں ہیک کرنے دے لئی اک پروگرام( ھیکاتھون ) دا انعقاد کيتا۔ <ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/aap-calls-ecs-evm-challenge-farce-begins-registration-for-its-hackathon/articleshow/58975280.cms|title=AAP calls EC's EVM challenge 'farce', begins registration for its hackathon|date=3 June 2017|work=[[دی اکنامک ٹائمز]]|access-date=9 September 2017|dead-url=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053039/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/aap-calls-ecs-evm-challenge-farce-begins-registration-for-its-hackathon/articleshow/58975280.cms|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/election-commission-evm-challenge-today-aap-hackathon-too-10-points-1707370|title=The EVM (Vote Machine) 'Hackathons' That Weren't: 10 Points|last=Prabhu|first=Sunil|date=3 June 2017|work=[[این ڈی ٹی وی]]|access-date=9 September 2017|dead-url=No|editor-last=Tikku|editor-first=Aloke|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225052942/https://www.ndtv.com/india-news/election-commission-evm-challenge-today-aap-hackathon-too-10-points-1707370|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> صرف [[راشٹروادی کانگریس پارٹی]] تے [[بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی]] نے خود نو‏‏ں رجسٹر کروایا باقی جماعتاں نے دلچسپی نئيں دکھادی مختلف ٹیماں دے [[ای وی ایم]] تے [[وی وی پیٹ]] دے فنکشن دا مظاہرہ کيتا۔ <ref name=":2" /> == ہور ویکھو == * [[بھارتی انتخابات]] * [[بھارتی چیف الیکشن کمشنر]] * [[بھارتی الیکشن کمشنر]] * [[انڈین انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ آف ڈیموکریسی اینڈ الیکشن مینجمینٹ]] * [[بھارت وچ قانون سازی]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == ٭ [http://kikforpcmessenger.com/ KIK Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501210202/http://www.kikforpcmessenger.com/ |date=2016-05-01 }} ٭ [http://www.e-aadhaarcard.in/2015/10/fake-aadhar-card-in-india-news-and-case.html Fake Aadhaar Card] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507032050/http://www.e-aadhaarcard.in/2015/10/fake-aadhar-card-in-india-news-and-case.html |date=2016-05-07 }} * {{دفتری ویب سائٹ|http://eci.nic.in}} * [http://www.eci.nic.in/Links/28 صوبہ جات دے چیف الیکشن کمیشن د‏‏ی ویبسائٹ دے روابط] * [http://search.eci.gov.in/ آن لائن رائے دہندگان د‏‏ی لسٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210022158/http://search.eci.gov.in/ |date=2007-02-10 }} {{بھارتی کمیشن}} {{Chief Election Commissioners of India}} {{بھارتی انتخابات}} {{National election commissions}} [[گٹھ:بھارتی الیکشن کمیشن]] [[گٹھ:1950ء وچ قائم ہونے والی حکومت‏ی ایجنسیاں]] [[گٹھ:الیکشن کمیشن]] [[گٹھ:بھارت وچ 1950ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:بھارتی کمیشن تے تحقیقات]] [[گٹھ:سرکار]] [[گٹھ:بھارتی قانون]] [[گٹھ:بھارت سرکار]] ljz3twhv7wu5hvbm0rzp5g447sg0vux 10 68425 712173 513993 2026-09-28T21:03:09Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Quran2.png|Quran2.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712173 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = قرآنیات | bodyclass = hlist | basestyle = background:lavender; | titlestyle = background:none;font-size:130%;white-space:nowrap;padding-bottom:0; | title =| title = [[قرآن|قرآن مقدس]]<br />{{nobold|{{small|{{nbsp|2}}{{lang|ar|{{big|}}}}}}}} | imagestyle = padding:0 0.1em 0.4em; | image = | headingstyle = font-size:130%;white-space:nowrap;border-bottom:5px solid #d0eef6; | contentstyle = padding:0.2em 0; | listtitlestyle = background:lavender;padding-top:0.15em;text-align:center; | liststyle = padding:0.4em 0.1em 0.2em; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!---------------------------------------------------------> | list1name =متن | list1title = متن | list1 = * [[سورۃ|سورتاں]] ** {{smaller|[[سورۃ|لسٹ]] ** [[مکی سورۃ|مکی]] ** [[مدنی سورۃ|مدنی]]}} * [[آیت]] * [[جز (قرآن)|اجزاء]] * ''[[حروف مقطعات]]'' * [[متن قرآن]] <!---------------------------------------------------------> | list2name = موضوعات | list2title = موضوعات | list2 = <!-- Alphabetical by linkname: --> * [[قرآن وچ مذکور جانور|جانور]] * [[ایمان بالآخرت|ایمان]] * [[قرآن وچ مذکور خواتین|خواتین]] * [[اللہ]] * [[قصص القرآن|واقعات]] * [[قرآن وچ معجزات|معجزات]] * [[قرآنی تماثیل|تماثیل]] * <br />[[قرآن وچ انبیاء|انبیاء]] * [[قرآن تے سائنس|سائنس]] * [[قرآن تے علم الخلا|فلکیات]] <!---------------------------------------------------------> | list3name = تلاوت | list3title = [[تلاوت]] | list3 = <!-- Alphabetical by linkname: --> * [[علم تجوید|تجوید]] * [[قرأت]] * [[حافظ قرآن|حافظ]] * [[قاری]] * <br />[[مدرسہ]] * [[ترتیل]] <!---------------------------------------------------------> | list4name = translation | list4title = [[قرآن دے ترجمےآں دی لسٹ|ترجمے]] | list4 = * [[قرآن دے ترجمےآں دی لسٹ|لسٹ]] * [[انگریزی وچ قرآن دے ترجمے|انگریزی ترجمے]] * [[اردو وچ قرآن دے ترجمے|اردو ترجمے]] <!---------------------------------------------------------> | list5name = تریخ | list5title = [[قرآن دی تریخ|تریخ]] | list5 = * [[مخطوطہ قرآن برمنگہم یونیورسٹی]] * [[مصحف عثمانی]] * [[مخطوطہ قرآن جامع مسجد صنعاء]] * [[مخطوطہ قرآن توپ قاپی محل]] <!---------------------------------------------------------> | list6name = exegesis | list6title = [[تفسیر]] | list6 = <!-- Alphabetical by linkname: --> * [[نسخ (قرآن)|منسوخ]] * [[بائبل دیاں روایات تے قرآن|بائبل دیاں روایات]] * [[تاویل|باطنی تفسیر]] * [[علوم تفسیر|علم تفسیر]] * {{longitem|style=line-height:1.1em;|[[قرآنی آیات نال وابستہ شخصیاں دی لسٹ|افراد نال وابستہ آیات]]<br />{{smaller|([[قرآن وچ ناں توں مذکور شخصیاں|مذکور ناواں دی لسٹ]])}}}} * [[اسباب نزول]] <!---------------------------------------------------------> | list7name = related | list7title = متعلقہ مضامین | list7 = <!-- Alphabetical by linkname: --> * [[مسئلہ خلق (قرآن)|صفت]] * [[انتقاد بر قرآن|تنقید]] * [[اعجاز القرآن|اعجاز قرآنی]] * [[قرآن و سنت]] * <br />[[اہل قرآن (گروہ)|اہل قرآن]] * [[قرآن شیعہ دی نظر وچ|شیعہ نکتہ نظر]] <!---------------------------------------------------------> | belowstyle = border:0; | below = * [[:گٹھ:قرآن|گٹھ]] * [[بوآ:اسلام|اسلام باب]] | navbarstyle = padding-top:0; }}<noinclude> {{documentation}} <!-- place category links and usage notes on the /doc sub-page, not here --> </noinclude> pban9x9gk7u4d4oe88e9117nqfx96nk 0 69242 712189 643497 2026-09-29T03:53:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712189 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا لکھاری|name=انجم حسن|image=Anjum Hasan 20160116-DSC 5781.jpg|birth_name=|birth_date=|birth_place=[[شیلانگ]] ، [[میگھالیا]]، [[بھارت]]|occupation=د کاروان دی کتاباں دی اڈیٹر|website={{url|http://www.anjumhasan.com}}|influences=}} '''انجم حسن''' اک [[بھارت|بھارتی]] ناول کار، کہانی کار، شاعر اتے اڈیٹر اے۔ اس دا جم [[شیلانگ]]، [[میگھالیا]] وچ ہویا اتے حال وچ [[بنگلور]] ، [[کرناٹک]] ، [[بھارت]] وچ رہندی [[بھارت|اے]]۔ == کیریئر == انجم حسن دی پہلی کتاب، ساہت اکادمی ولوں 2006 وچ شائع ''سٹریٹ آن د ہلّ'' کویتاواں دا مجموعہ سی۔<ref>{{Cite web |title=Review of Street on the Hill in The Hindu Literary Review |url=http://www.hindu.com/lr/2006/09/03/stories/2006090300070200.htm |access-date=2019-03-09 |archive-date=2008-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630181619/http://www.hindu.com/lr/2006/09/03/stories/2006090300070200.htm |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archive.tehelka.com/home/20070714/images/PDF/32.pdf|title=Review of Street on the Hill in Tehelka|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3196011.ece|title=Up and down the hill|date=2006-07-11|newspaper=The Hindu|access-date=2016-10-11|language=en-IN|issn=0971-751X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161011233727/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3196011.ece|archivedate=2016-10-11|accessdate=2019-03-09}}</ref> ایہہ کتاب نارویجیئن udoah (لین ای۔ ویسٹرس ولوں udoah ) دے روپ وچ ''Gata p toppen av en s as'' وجوں 2011 وچ مارگبوک توں شائع ہوئی سی۔<ref>https://bokelskere.no/bok/gata-paa-toppen-av-en-aas/320649/</ref> اس دا پہلا ناول ''لونٹک ان میری ہیڈ'' (زوباان-پینگئن، 2007) نوں کروسورڈ بکّ اوارڈ 2007 لئی چنیا گیا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.librarything.com/bookaward/Vodafone+Crossword+Book+Award+Shortlist|title=Lunatic in my head on Crossword Book Award shortlist|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> اس دی کہانی اتری-پوربی بھارت دے شلانگ وچ اک شاندار ہلّ سٹیشن تے 1990 دے دہاکے دے شروع وچ چلدی اے۔ اس نے تن مکھ پاتراں دیاں کہانیاں نوں اک تھاں بنیا اے۔ اک آئییئیس بنن دا تانگھی اے جو پنک فلویڈ نام دی [[پی ایچ ڈی|پیئیچڈی]] پوری کرن لئی جدوجہد کر رہی کالج دی استاد تے بھاوک اے اتے اس دا پیار پاؤن دا اچھک اے۔ سدھمطلب دیب نے ناول دا ذکر کردے ہوئے اسنوں 'دیر تک اثر پاؤن والا' اتے 'پرگیتک' اتے 'پرگیتک تیکھنتا' حاصل کر رہا کیہا اے۔ <ref>http://jaiarjun.blogspot.com/2007/12/anjum-hasan-shillong-and-lunatic-in-my.html</ref> اس دے دوسرے ناول '''پالیسی، پالیسی''<nowiki>''</nowiki> (روکس، 2009) نوں 2008 وچ مین ایشیئن لٹریری پرائیز لئی لمی لسٹ وچ رکھیا گیا سی اتے 2010 وچ د ہندو بیسٹ xکشن اوارڈ لئی شارٹ-لسٹ کیتا گیا سی۔ اس وچ شلانگ توں اک سپنساز پاتر، 25 ورھیاں دی سوفی داس، جو بوم ٹاؤن بینگلور وچ اپنے سپنیاں دی تکمیل دا یتن کر رہی اے، دی کہانی دسی گئی اے۔ سمیکھیاواں دے مطابق ''، "پالیسی پالیسی'' وچ بہادر نوَ بھارت دے اسادھارن طور تے آزاد -- اتے اچانک گواچے ہوئے -- مدھ طبقہ دی نوجوانی دا اک ہمدردی بھریا پورٹریٹ چتریا گیا اے۔" <ref>{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/sophies-voice/263248|title=Review of Neti Neti in Outlook|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> اتے "" حسن دی لکھت مزاحیہ نال بھرپور اے۔.۔مختصر ٹپنیاں لکھن والے اسدی کھنڈنشیلتا نوں حاصل کرن لئی جدوجہد کرنگے۔" <ref>{{Cite web|url=http://archive.tehelka.com/story_main43.asp؟filename=hub171009importance_of.asp|title=Review of Neti Neti in Tehelka|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> اس دا کہانی-مجموعہ، ''ڈفیکلٹ پلییرز'' (پینگئن / وائیکنگ 2012)، نوں د ہندو لٹریری پرائیز<ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/books/the-hindu-literary-prize-goes-to-jerry-pinto/article4425328.ece |title=The Hindu Literary Prize goes to Jerry Pinto |work=[[The Hindu]] |author=[[Staff writer]] |date= فروری 17، 2013 |accessdate=فروری 18، 2013}}</ref>اتے کروسورڈ بکّ اوارڈ لئی شارٹ-لسٹ کیتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.news18.com/news/books/crossword-book-award-2013-shortlist-announced-651869.html|title=Difficult Pleasures on Crossword shortlist|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ''لنیٹک ان مائی ہیڈّ'' ، ''پالیسی، پالیسی'' ، (''بگ گرل ناؤ'' وجوں) اتے ''ڈفیکلٹ پلییرز'' ساریاں نوں ہن [[آسٹریلیا]] وچ براس مونکی بکس نے شائع کیتا اے۔ <ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books/about/Lunatic_in_My_Head.html؟id=6cGQbwAACAAJ|title=Lunatic in my Head from Brass Monkey Books|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books/about/Big_Girl_Now.html؟id=yyOqcQAACAAJ|title=Big Girl Now from Brass Monkey Books|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.readings.com.au/review/difficult-pleasures-by-anjum-hasan|title=Review of Australian edition of Difficult Pleasures|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> اس دا تیجا ناول ''د کوسمپولیٹنز'' 2015 وچ پینگئن بکّ انڈیا نے اتے 2016 وچ بریؤ بکس آسٹریلیا نے شائع کیتا ۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.briobooks.com.au/|title=Brio Books|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> سمیکھیاواں نے "بہت زیادہ بدھی مان"، <ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/the-cosmopolitans-book-review-nostalgia-must-die/|title=India Express Review of The Cosmopolitans|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> "اپنیاں طاقتاں دے سکھر تے اک لکھاری" <ref>{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/fmAybNBc6gOPn0LWN96h0H/Book-Review-The-Cosmopolitans-by-Anjum-Hasan.html|title=Mint Lounge Review of The Cosmopolitans|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> اتے "ایہہ نایاب چیز: وچاراں دا اک ناول" کہہ کے تعریف کیتی۔<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/the-cosmopolitans-anjum-hasan/1/458344.html|title=India Today review of The Cosmopolitans|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> اسنے کئی قومی اتے قومانتری اخباراں رسالےآں وچ کویتاواں، لیکھ اتے نکیاں کہانیاں وی شائع کروائیاں ہن۔ <ref>[http://www.anjumhasan.com/ انجم حسن دی ویبسائیٹ]</ref> اوہ حال ویلے د کاروان دی کتاباں دی اڈیٹر اے۔ <ref>[http://www.caravanmagazine.in/ کاروین]</ref> == ایہہ وی ویکھو == {{portal|Poetry}} * [[بھارتی ساہت]] * [[بھارتی انگریزی ساہت]] * شمال مشرقی بھارت توں ساہت * بھارتی ساہت == حوالے == <references group="" responsive="" /> {{حوالے}} [[گٹھ:بھارتی خواتین ناول کار]] [[گٹھ:بھارت دے انگریزی شاعر]] [[گٹھ:زندہ لوک]] kvd42bp3z0ocddyhs7pfzio9b0rhvye 0 76768 712211 644122 2026-09-29T06:42:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712211 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}}{{Infobox person|name=بلونت سنگھ راجوآنا|image=|image_size=|caption=بلونت سنگھ راجوآنا نوں [[چنڈی گڑھ]] دی عدالت توں باہر موت دی سزا دتی گئی۔|birth_date=23 اگست 1967{{citation needed|date=اپریل 2013}}|birth_place=راجوآنا کلاں، رائے کوٹ، [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]]|citizenship=بھارتی|occupation=سابقہ پولیس کانسٹیبل|nationality=|residence=پٹیالا مرکزی جیل|known_for=بے انت سنگھ نوں مارن دی سازش دا حصہ|movement=آزاد پنجابی ہوملینڈ [[خالصتان]]}} '''بلونت سنگھ راجوآنا،'''31 اگست 1995 نوں بے انت سنگھ (پنجاب دے سابقا وزیر اعلا) دی قتل لئی الزام پائے گئے ملزماں وچوں مکھ ملزم اے۔<ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-here-balwant-singh-rajoana-is-still-a-hero/20120411.htm|title=Here، Balwant Singh Rajoana is still a hero|date=11 اپریل 2012|work=Rediff|access-date=29 ستمبر 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/patiala/rajoana-rushed-to-rajindra-hospital-following-complaints-of-back-pain/article1-1365623.aspx|title=Rajoana rushed to Rajindra Hospital following complaints of back pain|access-date=2019-04-07|archive-date=2015-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816073728/http://www.hindustantimes.com/patiala/rajoana-rushed-to-rajindra-hospital-following-complaints-of-back-pain/article1-1365623.aspx|dead-url=yes}}</ref> 1 اگست 2007 نوں [[چنڈی گڑھ]] دی خاص سی۔بی۔آئی۔ عدالت نے راجوآنا نوں موت دی سزا سنائی سی۔<ref name="ibn">{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/beant-singh-killing-rajoanas-hanging-stayed/243573-37.html|title=Beant Singh killing: Balwant Singh Rajoana's hanging stayed|date=2012-03-28|access-date=2012-03-29|publisher=IBNLive|accessdate=2019-04-07|archivedate=2013-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212024939/http://ibnlive.in.com/news/beant-singh-killing-rajoanas-hanging-stayed/243573-37.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/why-balwant-singh-rajoana-shouldnt-be-hanged/article3255057.ece|title=Why Balwant Singh Rajoana shouldn't be hanged}}</ref> بے انت سنگھ نوں بلونت سنگھ دے شراکت دار [[دلاور سنگھ ببر]] اتے بلونت سنگھ ولوں ماریا گیا سی۔ جس وچ بلونت سنگھ بیک اپ انسانی بمب سی،جے دلاور اپنے مشن وچ ناکام ہو جاندا۔<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/punjab-on-edge-beant-singh-balwant-singh-rajoana/1/179691.html|title=Punjab on edge over hanging of Beant Singh's killer Balwant Singh Rajoana|date=28 مارچ 2012|work=India Today|access-date=28 مارچ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329042658/http://indiatoday.intoday.in/story/punjab-on-edge-beant-singh-balwant-singh-rajoana/1/179691.html|archive-date=29 مارچ 2012|dead-url=yes}}</ref> == شروعاتی سال == بلونت سنگھ 23 اگست 1967 نوں [[جٹّ]] [[سکھ]] پروار وچ [[ضلع لدھیاݨا]] دے شہر [[رائے کوٹ]] دے نیڑے [[راجوآنا|راجوآنا کلاں]] پنڈ وچ پیدا ہوئے ۔ اک بچے دے روپ وچ، اوہ غزل، ناول تے شاعری پڑھنا پسند کردے سن ۔ [[سرجیت پاتر]] اتے [[جسونت سنگھ کنول]] دیاں رچناواں نے اپنی وچاردھارا نوں روپ دین وچ اہم کردار نبھایا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/beant-killer-a-fan-of-punjabi-literature/929682/|title=Beant killer، a fan of Punjabi literature|last=Amrita Chaudhry|date=2012-03-29|access-date=2012-03-29|publisher=Indian Express}}</ref> == بے انت سنگھ دا قتل == پنجاب وچ 1992 توں 1995 دوران، جدوں خالصتان وکھوادی لہر راج وچ سرگرم سی اتے [[بھارت سرکار]] تحریک نال اس لہر نوں کنٹرول کرن دی کوشش کر رہی سی۔ ایہہ الزام لگایا گیا اے کہ بے انت سنگھ دے کارجدور دوران، 25 ہزار سکھ شہری غائب ہو گئے سن جاں مارے گئے سن اتے اوہناں دیاں لاشاں نوں نرپکھّ پھانسیاں دے کے پولیس نے سسکار کر دتا سی۔<ref>{{Citation|title=Violent Deaths and Enforced Disappearances During the Counterinsurgency in Punjab، India: A Preliminary Quantitative Analysis|url=http://www.ensaaf.org/publications/reports/descriptiveanalysis/reportwcover.pdf|year=2009|last1=Romesh|first1=Silva|last2=Marwaha|first2=Jasmine|last3=Klingner|first3=Jeff|accessdate=2012-08-14|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717050107/http://www.ensaaf.org/publications/reports/descriptiveanalysis/reportwcover.pdf|dead-url=yes}}</ref> اس ویلے پولیس کانسٹیبل راجوآنا نے بے انت سنگھ نوں مارن لئی اک پولیس افسر دلاور سنگھ جیسنگوالا نال سازش کیتی سی۔ سکہ ٹوس دے بنیاد تے دلاور سنگھ جیسنگھوالا نوں انسانی بمب اتےراجوآنا نوں بیکئپّ وجوں خود کش حملہ آور وجوں چنیا گیا۔ 31 اگست 1995 نوں ہوئے حملے وچ بے انت سنگھ اتے 17 ہورناں دی موت ہوئی سی اتے 25 دسمبر 1997 نوں راجوآنا نے اس قتل وچ اپنی شمولیت نوں قبول کر لیا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120319/edit.htm#5|title=Promises to keep|last=Saurabh Malik|date=2012-03-19|access-date=2012-03-29|publisher=The Tribune|location=Chandigarh}}</ref> == فیصلہ تے موت دی سزا == بلونت سنگھ نے "کھل عام قبول" کیتا سی اتے بھارتی نیانپالکا اُتے یعقین نہیں وکھایا۔ اس نے اپنے آپ نوں بچاؤن توں انکار کر دتا اتے وکیل لین توں وی انکار کر دتا۔ اسنے بھارت دیاں عدالتاں تےقانون دے دوہرا ماپدنڈاں اتے [[1984 سکھ مخالف دنگے|1984 دے سکھ مخالف دنگیاں]] دے ملزماں نوں بچاؤن دی بھارتی نیاں نظام نوں لاگوُ کرن دا الزام لگایا۔ "راجوآنا" نے میڈیا نوں اک کھلے چٹھے وچ کیہا کہ "اوہناں (بھارتی کورٹاں) توں دئیا دی منگ، میرے دور دے سپنے وچ وی نہیں اے۔" اپنیاں کاروائیاں بارے دسدیاں بلونت سنگھ نے 1984 دے سکھ مخالف دنگیاں دا حوالہ دتا تے اس بارے گل کیتی کہ کویں دوشی لوکاں نوں 25 سال بعد وی سزا نہیں دتی گئی۔ ہائی کورٹ دے چیف جسٹس نوں اک چٹھی وچ اس نے دیش دی نیاں نظام اتے حکمراناں دے ہتھوں بھیدبھاو بارے شکایت کیتی۔<ref>{{Cite web |title=Why Balwant Singh Rajoana never appealed against his death sentence |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-29/india/31253965_1_beant-singh-first-execution-dilawar-singh |access-date=2019-04-07 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202185742/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-29/india/31253965_1_beant-singh-first-execution-dilawar-singh |dead-url=yes }}</ref> 1984 دے سکھ مخالف دنگیاں ویلے سکھاں دے قتل عام تے [[ہرمندر صاحب|سری ہرمندر صاحب]] وکھے 1984 [[ساکہ نیلا تارہ|اوپریشن بلیو سٹار]] جہے حوالے دے کےراجوآنا نے اپنیاں کاروائیاں دا بچاء پکھ پیش کیتا۔<ref name="TheHinduWhy">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article3255057.ece|title=Why Balwant Singh Rajoana shouldn't be hanged|date=2012-03-29|work=The Hindu|location=Chennai، India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203085813/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article3255057.ece|archivedate=2016-02-03|accessdate=2019-04-07}}</ref> راجوآنا نوں سی۔بی۔آئی۔ دی خاص عدالت نے موت دی سزا سنائی اتے اس دی پھانسی 31 مارچ 2012 نوں ہونی سی۔ اپنی وصیت وچ، بلونت سنگھ نے کیہا کہ اپنی خواہش مطابق اوہ لکھوندر سنگھ (گولڈن ٹیمپل امرتسر وچ اک راگی) نوں اپنیاں اکھاں اتے اسدے گردے، دل جاں کسے ہور سریر نوں لوڑوند مریضاں لئی دان کیتے جان۔ 28 مارچ 2012 نوں سکھ جتھیبندی [[شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی|ایس۔جی۔پی۔سی]] ولوں دائر کیتی گئی اپیل اُتے بھارت دے داخلہ وزارت نے پھانسی' تے روک لگا دتی۔ اپنی پھانسی تے روک لگن اُتے بلونت سنگھ نے کیہا، "میں پنتھ نوں اپنا جیون سمرپن کیتا اے (جسنوں [[خالصہ]] کیہا جاندا اے اتے سکھ راشٹر دا مطلب اے) اتے کوئی پچھتاوا نہیں اے۔<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-30/india/31260447_1_babbar-khalsa-international-akal-takht-jathedar-clothes|title=Stay makes Rajoana neither unhappy، nor sad|date=2012-03-30|work=The Times Of India|accessdate=2019-04-07|archivedate=2012-07-21|archiveurl=https://archive.today/20120721100601/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-30/india/31260447_1_babbar-khalsa-international-akal-takht-jathedar-clothes}}</ref> اس لئی میرے لئی کوئی فرق نہیں پیندا۔" اوہناں نے ایہہ وی کیہا، "ایہہ سکھ قوم دے ہریک میمبر دے موقعے تے خالصہ پنتھ دی جت اے اتے اسنے خالصہ دھرم دی طاقت نوں سپھلتاپوروک دسّ دتا۔ میں کسے وی ویلے پھانسی چڑھن لئی تیار ہاں اتے جنا چر پرماتما نے میرے لئی فیصلہ لیا اے جیونگا۔ رہن اُتے میری خوشی نوں میری کمزوری نہیں سمجھنا چاہیدا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Punjab/Patiala/It-s-victory-of-panth-Rajoana/SP-Article1-832902.aspx/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401192328/http://www.hindustantimes.com/Punjab/Patiala/It-s-victory-of-panth-Rajoana/SP-Article1-832902.aspx|archive-date=1 اپریل 2012|dead-url=yes|access-date=30 مارچ 2012}}Missing or empty <code style="color:inherit؛ border:inherit؛ padding:inherit؛">&#x7C؛title=</code> ([[مدد:CS1 errors#citation missing title|help]]) [[گٹھ:Pages with citations lacking titles]] [[گٹھ:Pages with citations having bare URLs]]</ref> میں خوش ہاں کیونکہ سکھ راشٹر نے دلی سرکار دیاں کندھاں اُتے دھکہ لایا اے، اس لئی نہیں کہ میری پھانسی ٹالی گئی اے۔ "اینڈیپی جسٹس کرٹک اتے جگمیت سنگھ<ref>[[:en:Jagmeet Singh|Jagmeet Singh]]</ref> اونٹاریؤ صوبائی اسمبلی وچ کھڑے سن اتے سجھاء دتا کہ اونٹاریؤ اپنے وپاری تعلقاں نوں خودکش حملہ آور نوں بچاؤن لئی اک سودیبازی وجوں ورتدا اے۔<ref>http://www.torontosun.com/2012/04/03/backup-bomber-and-his-sympathizers</ref> == اوارڈ == 23 مارچ 2012 نوں، [[اکال تخت]] ولوں [[خالصہ]] دی سبھ توں اچّ پدھری سیٹ ولوں اوہناں نوں "لونگ مارٹئر" دا خطاب دتا گیا۔ راجوآنا نے شروع وچ اس خطاب نوں قبول کرن توں انکار کر دتا مگر بعد وچ 27 مارچ نوں اس نے ایہہ خطاب قبول کر لیا اتے کیہا کہ ایہہ اس دے ٹیچیاں متعلق "ہور پکا" کر دیویگا۔<ref name="ndtv">{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/article/india/will-balwant-singh-rajoana-be-hanged-on-saturday-10-big-developments-190557|title=Will Balwant Singh Rajoana be hanged on Saturday؟ 10 big developments|date=2012-03-28|access-date=2012-03-29|publisher=NDTV}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120328/punjab.htm#7|title=Finally، Rajoana agrees for ‘Zinda Shaheed’ title|last=Aman Sood|date=2012-03-28|access-date=2012-03-29|publisher=The Tribune}}</ref> [[دلاور سنگھ ببر]] نوں اکال تخت توں اسے حکم وچ "نیشنل مارٹر" دا خطاب دتا گیا۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم 1967]] [[گٹھ:بھارتی سکھ]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] 9dr30iasdj7ip6ncamdarl2h2wr8cyx 10 77433 712178 533505 2026-09-28T22:03:13Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Hadith1.png|Hadith1.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712178 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = حدیث | bodyclass = hlist | bodystyle = width:{{{width|20.0em}}}; | basestyle = background:#d0d0ff<!-- #ccf -->; | pretitle = حصہ [[:گٹھ:حدیث|مضامین بسلسلہ]] | title = [[حدیث]] | image = | headingstyle = font-size:130%;white-space:nowrap;border-bottom:5px solid #efefef; | contentstyle = padding:0.2em 0; | listtitlestyle = padding:0.2em 0.1em 0.1em;text-align:center; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!---------------------------------------------------------> | list1name = سنی | list1title = [[اہل سنت|سنی]]{{smallsup|1}} | list1 = {{aligned table|style=white-space:nowrap|style2=font-size:120%;|leftright=y|fullwidth=y | abovestyle = background:lavender; | above = {{longitem|[[صحاح ستہ]]<br />{{nobold|{{smaller|("صحاح ستہ")}}}}}} | [[صحیح بخاری]] | [[صحیح مسلم]] | [[سنن نسائی]] | [[سنن ابی داؤد]] | [[سنن ترمذی]] | [[سنن ابن ماجہ]] }} {{aligned table|style=text-align:right;white-space:nowrap|style2=width:30%|fullwidth=y | row1header = yes | row1style = background:lavender; padding:0.4em; | {{center|ہور}} | {{nobold|{{smaller|ادوار ([[صدی]])}}}} | [[موطا امام مالک]] | {{small|8ویں–نواں صدی}} | [[مسند احمد بن حنبل]] | 780–855 | [[سنن الدارمی]] | 868 | {{longitem|[[شمائل محمدیہ]]<br />([[شمائل ترمذی]])}} | نوویں {{smaller|صدی}} | [[صحیح ابن خزیمہ]] | 923 | [[صحیح ابن حبان]] | 965 | [[مستدرک حاکم]] | گیارہویں {{smaller|صدی}} | [[الموضوعات الكبرى|الموضوعات الکبری]] | 1128–1217 | [[ریاض الصالحین]] | 1233–1278 | [[مشکوۃ المصابیح]] | 1340 | [[مستدرک حاکم]] | 1274–1348 | [[مجمع الزوائد]] | 1335–1405 | [[بلوغ المرام]] | 1372–1449 | [[کنز العمال]] | سولہواں {{smaller|صدی}} | [[زجاجۃ المصابیح]] | انہیویں {{smaller|صدی}} }} <!---------------------------------------------------------> | list2name = شیعہ | list2title = [[اہل تشیع|شیعہ]] | list2 = {{aligned table|style=white-space:nowrap|style2=font-size:120%;|leftright=y|fullwidth=y | abovestyle = background:lavender; | above = {{longitem|[[The Four Books|کتب اربعہ]]<br />{{nobold|{{smaller|("کتب اربعہ")}}}}}} | [[کتاب الکافی]] | {{longitem|style=line-height:1.15em;|[[من لا یحضره الفقیہ]]}} | [[تہذیب الاحکم]] | [[الاستبصار]] }} {{aligned table|style=text-align:right;white-space:nowrap|style2=width:30%|fullwidth=y | row1header = yes | row1style = background:lavender; padding:0.4em; | {{center|دیگر}} | {{nobold|{{smaller|ادوار ([[قبل مسیح|عیسوی]])}}}} | [[نہج البلاغۃ]] | دسویں {{smaller|صدی}} | [[بحار الانوار]] | ستارہویں {{smaller|صدی}} | [[کتاب سلیم بن قیس الہلالی|کتاب سلیم بن قیس]] | ستواں {{smaller|صدی}} | [[صحیفہ سجادیہ]] | 678–713 | [[عیون اخبار الرضا]] | دسویں {{smaller|صدی}} | [[شرح اصول الکافی]] | گیارہویں {{smaller|صدی}} | [[وسائل الشیعہ]] |ستارہویں {{smaller|صدی}} | [[حق الیقین]] | ستارہویں {{smaller|صدی}} | [[عین الحیات]] | ستارہویں {{smaller|صدی}} | [[کلام مولا]] | &nbsp; | [[دائم الاسلام]] | دسویں {{smaller|صدی}} | [[الغدیر]] | انیہویں {{smaller|صدی}} }} <!---------------------------------------------------------> | list3name = اباضی | list3title = [[اباضیہ]] | list3 = * [[مسند ربیع بن حبیب]] * ترتیب المسند <!---------------------------------------------------------> | list4name = معتزلہ | list4title = [[معتزلہ]] | list4 = * {{longitem|[[شرح نہج البلاغہ (ابن ابی الحدید)|شرح نہج البلاغہ]]{{nbsp|2}}{{smaller|(تیرہویں&nbsp;صدی)}}}} <!---------------------------------------------------------> | list5name = متعلقہ | list5title = متعلقہ موضوعات | list5 = <!-- Alphabetical: --> * [[سوانحی ارتقاء]] * [[تنقید حدیث|تنقید]] * <br />[[حدیث|تاریخ]] * [[حدیث وچ جہاد|جہاد]] * [[علم حدیث|مطالعات]] * [[اصطلاحات حدیث|اصطلاحات]] * [[اقسام حدیث|اقسام {{smaller|(گٹھ جات)}}]] <!---------------------------------------------------------> | belowstyle = border:0; | below = * [[:گٹھ:حدیث|گٹھ]] * [[باب:اسلام|باب اسلام]] }}<noinclude> {{collapsible lists option |listnames=سنی، شیعہ، اباضی، معتزلہ، متعلقہ}} {{DEFAULTSORT:}} [[گٹھ:حدیث سانچے]] [[گٹھ:حدیث]] </noinclude> 8vh8tu7u4xigzc4msdp60v72lo4ossf 0 78610 712167 700852 2026-09-28T20:26:46Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Umar.png|Umar.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712167 wikitext text/x-wiki یہ خلفاء د‏‏ی اک فہرست ا‏‏ے۔ == خلافتِ راشدہ (ربیع الاول 11ہجری تا ربیع الاول 41 ہجری/جون 632ء تا جولائ‏ی 661ء) == {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- | 1 |align="center"|[[فائل:Abu bakr.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| الصّدّيق، العتيق، الصاحب، الأتقى، الأوّاہ، ثانی اثنين فی الغار، خلیفۃ الرسول الله}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[عبداللہ ابن ابی قحافہ|ابوبکر صدیق]]}} | align="center"|13ربیع الاول 11ھ تا 22 جمادی الثانی 13ھ 8 جون 632ء تا 22 اگست 634ء۔ (2 سال 3 مہینے 10 دن) حضرت ابوبکر الصدیق رضی اللہ عنہ 7 جمادی الثانی 13ھ نو‏‏ں بوجہ غسل علیل ہوئے تے پندرہ روز علیل رہندے ہوئے پیر 22 جمادی الثانی 13ھ مطابق 22 اگست 634ء نو‏‏ں وقتِ مغرب تے وقتِ عشاء دے درمیان مدینہ منورہ وچ اِنتقال فرمایا۔ |- | 2 |align="center"| |align="center"| <small>{{Nastaliq| ابو حفص، الفاروق}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[عمر ابن الخطاب|عمر فاروق]]}} |align="center"|23جمادی الثانی 13ھ تا 26 ذوالحجہ 23ھ 23 اگست 634ء تا یکم نومبر 644ء۔ (10 سال 6 مہینے 4 دن) بروز منگل 26 ذوالحجہ 23ھ مطابق یکم نومبر 644ء نو‏‏ں اک عجمی غلام ابو لولو فیروز نے نمازِ فجر د‏‏ی اِمامت دے دوران وچ آپ اُتے خنجر تو‏ں وار کیتے جس تو‏ں آپ شدید زخمی ہو گئے۔ چار دِن زخمی رہے تے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے بروز ہفتہ یکم محرم الحرام 24ھ مطابق 5 نومبر 644ء نو‏‏ں مدینہ منورۃ وچ انتقال فرمایا۔ |- | 3 |align="center"|[[فائل:Uthman.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| ذُوالنُّورین، ذُوالہجرتین}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[عثمان ابن عفان|عثمان غنی]]}} | align="center|یکم محرم الحرام 24ھ تا 18 ذوالحجہ 35ھ۔ 6 نومبر 644ء تا 17 جون 656ء۔ (11 سال 11 مہینے 18 دن) ماہِ ذیقعد 35ھ وچ باغیاں نے آپ دے گھر دا محاصرہ ک‏ر ليا جو آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں الگ کرنا چاہندے سن ۔ دوران محاصرہ پانی تک اُنہاں باغیاں نے بند ک‏‏‏‏ے رکھیا سی ۔ اِسی کشمکش وچ بروز جمعۃ المبارک 18 ذوالحجہ 35ھ مطابق 17 جون 656ء نو‏‏ں تن باغی گھر د‏‏ی دیواراں پھلانگ ک‏‏‏‏ے اندر داخل ہو گئے تے آپ نو‏‏ں شہید ک‏‏‏‏ے دتا جدو‏ں کہ آپ اُس وقت تلاوتِ قرآن کریم فرما رہے سن ۔ |- | 4 |align="center"|[[فائل:Alī.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| ابو الحسن، ابو تراب، الحیدر، اسد اللہ الغالب، باب مدینۃ العلم، امیر المومنین، مولائے کائنات، امام المشرق و المغرب}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت علی بن ابی طالب ابن عبدالمطلب}} | align="center"|18ذوالحجہ 35ھ تا 21 رمضان المبارک 40ھ۔ 17 جون 656ء تا 29 جنوری 661ء۔ (4 سال 9 مہینے 3 دن) بروز بدھ 19 رمضان المبارک 40ھ مطابق 27 جنوری 661ء نو‏‏ں اک خارجی ملعون عبد الرحمن ابن ملجم نے بوقتِ فجر مسجد کوفہ وچ آپ اُتے خنجر دے وار کیتے جس تو‏ں آپ شدید زخمی ہوئے تے محرابِ مسجد خون تو‏ں تر ہو گئی۔ تن روز زخمی رہندے ہوئے آپ نے 21 رمضان المبارک 40ھ مطابق 29 جنوری 661ء د‏‏ی صبح بوقتِ فجر کوفہ وچ اِنتقال فرمایا۔ |- | 5 |align="center"| [[فائل:أمير المؤمنين أبي محمد الحسن بن علي بن أبي طالب رضي الله عنهما.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| سبط الرسول، ریحانۃ الرسول، شبیہ الرسول، المجحتبیٰ}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[حسن ابن علی]] ابن ابی طالب|الحسن بن علی]]}} | align="center"| 21 رمضان المبارک 40ھ تا 15 ربیع الاول 41ھ 29 جنوری 661ء تا 18 جولائ‏ی 661ء۔ (5 مہینے 26 دن) آپ نے 15 ربیع الاول 41ھ مطابق 18 جولائ‏ی 661ء نو‏‏ں مسلماناں دے بہتر مفادِ عامہ د‏‏ی خاطر خلافت حضرت امیر معاویہ بن ابی سفیان دے سپرد کردتی۔ ماہِ ربیع الاول 50ھ وچ کسی قریبی شخص نے آپ نو‏‏ں زہر دے دتا جس تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت واقع ہوئی۔ مدینہ منورہ وچ تدفین کيتی گئی۔ |} == خلافت بنو اُمیہ (ربیع الاول 41 ہجری تا جمادی الثانی 132ہجری/ جولائ‏ی 661ء تا جنوری 750ء) == [[فائل:Umayyad750ADloc.png|thumb|خلافت امویہ 750ء تک]] {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- | 1 | |align="center"| <small>{{Nastaliq| کاتب رسول}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]]}} | align="center"| '''15''' '''ربیع الاول 41ھ تا 22 رجب المرجب 60ھ / 18 جولائ‏ی 661ء تا 26 اپریل 680ء۔''' حضرت امیر معاویہ ابن ابی سفیان نے 78 سال د‏‏ی عمر وچ شبِ جمعرات 22 رجب المرجب 60ھ مطابق 26 اپریل 680ء نو‏‏ں دمشق وچ وفات پائی۔<ref>ابن کثیر الدمشقی: البدایۃ والنہایۃ، ج 8 صفحہ 187، ذکر تحت وفات امیر معاویہ بن ابو سفیان۔</ref> |- | 2 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یزید بن معاویہ|یزید ابن معاویہ]]}} | align="center"| '''22''' '''رجب المرجب 60ھ تا 14 ربیع الاول 64ھ / 26 اپریل 680ء تا 9 نومبر 680ء۔''' |- | 3 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معاویہ بن یزید|معاویہ ابن یزید]]}} | align="center"| '''14''' '''ربیع الاول 64ھ تا ماہِ جمادی الثانی 64ھ/ 9 نومبر 683ء تا اِختتام ماہِ جنوری 684ء (تین مہینے)''' |- | 4 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مروان بن حکم|مروان ابن حکم]]}} |align="center"| '''3''' '''ذیقعد 64ھ تا رمضان المبارک 65ھ''' |- | 5 |[[فائل:Umayyad calif Sassanian prototype 695 CE.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[عبدالملک بن مروان]]}} | align="center"| '''3''' '''رمضان المبارک 65ھ تا 15 شوال المکرم 86ھ/12 اپریل 685ء تا 8 اَکتوبر705ء''' |- | 6 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ولید بن عبدالملک]]}} | align="center"| |- | 7 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[سلیمان بن عبدالملک]]}} | align="center"|715ء تا 717ء |- | 8 | |align="center"| <small>{{Nastaliq| پنجويں خلفائے راشد}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[عمر بن عبدالعزیز]]}} | align="center"|717ء تا 720ء |- | 9 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یزید بن عبدالملک]]}} | align="center"|720ء تا 724ء |- | 10 |[[فائل:Siria (damasco), califfo hisham, dirhem omayyade, 724-743.JPG|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ہشام بن عبدالملک]]}} | align="center"|724ء تا 743ء |- | 11 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ولید ثانی بن یزید|ولید بن یزید بن عبدالملک]]}} | align="center"|743ء تا 744ء |- | 12 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یزید ثالث بن ولید|یزید ابن ولید]]}} | align="center"|744ء تا 744ء |- | 13 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابراہیم بن ولید]]}} | align="center"|744ء تا 744ء |- | 14 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مروان بن محمد بن مروان|مروان ابن محمد]]}} | align="center"|744ء تا 750ء |} == خلافت عباسیہ (30 اکتوبر 749ء — 10 فروری 1258ء) عہد زراں == [[فائل:Abbasids850.png|thumb|خلافت عباسیہ]] === عباسی خلفاء [[بغداد]] (750ء-1258ء) === {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- |- | 1 |[[فائل:Balami - Tarikhnama - Abu'l-'Abbas al-Saffah is proclaimed the first 'Abbasid Caliph (cropped).jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابوالعباس السفاح|ابو العباس السفاح]]}} | align="center"| 30 اکتوبر 749ء — 10 جون 754ء |- | 2 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو جعفر المنصور]]}} | align="center"| 10 جون 754ء — 6 اکتوبر 775ء |- | 3 |[[فائل:Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد المہدی|محمد بن منصور المہدی]]}} | align="center"| 6 اکتوبر 775ء — 25 جولائ‏ی 785ء |- | 4 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[موسی{{ا}} بن مہدی الہادی]]}} | align="center"| 25 جولائ‏ی 785ء — 14 ستمبر 786ء |- | 5 |[[فائل:Dirham of Harun al-Rashid, Madinat al-Salam, 170AH.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ہارون الرشید]]}} | align="center"| 14 ستمبر 786ء — 24 مارچ 809ء |- | 6 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[امین الرشید|محمد الامین]]}} | align="center"|24 مارچ 809ء — 9 اگست 833ء |- | 7 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مامون الرشید]]}} | align="center"|813ء–833ء |- | 8 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتصم باللہ]]}} | align="center"|833ء–842ء |- | 9 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[واثق باللہ]]}} | align="center"|842ء–847ء |- |10 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[متوکل علی اللہ]]}} | align="center"|847ء–861ء |- | 11 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[منتصر باللہ]]}} | align="center"|861ء–862ء |- | 12 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستعین باللہ]]}} | align="center"|862ء–866ء |- | 13 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتز باللہ]]}} | align="center"|866ء–869ء |- | 14 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مہتدی باللہ]]}} | align="center"|869ء–870ء |- | 15 |[[فائل:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتمد علی اللہ]]}} | align="center"|870ء–892ء |- | 16 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتضد باللہ]]}} | align="center"|892ء–902ء |- | 17 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مکتفی باللہ]]}} | align="center"|902ء–908ء |- | 18 |[[فائل:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مقتدر باللہ]]}} | align="center"|908ء–932ء |- | 19 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قاہر باللہ]]}} | align="center"|932ء–934ء |- | 20 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[راضی باللہ]]}} | align="center"|934ء–940ء |- | 21 | [[فائل:Dirham of al-Muttaqi.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[متقی لللہ]]}} | align="center"|940ء–944ء |- | 22 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستکفی باللہ]]}} | align="center"|944ء–946ء |- | 23 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مطیع لللہ]]}} | align="center"|946ء–974ء |- | 24 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[طائع لللہ]]}} | align="center"|974ء–991ء |- | 25 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قادر باللہ]]}} | align="center"|991ء–1031ء |- | 26 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قائم بامر اللہ]]}} | align="center"|1031ء–1075ء |- |27 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مقتدی بامر اللہ]]}} | align="center"|1075ء–1094ء |- | 28 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستظہر باللہ]]}} | align="center"|1094ء–1118ء |- |29 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مسترشد باللہ]]}} | align="center"|1118ء–1135ء |- |30 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[راشد باللہ]]}} | align="center"|1135ء–1136ء |- |31 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مقتفی لامر اللہ]]}} | align="center"|1136ء–1160ء |- |32 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستنجد باللہ]]}} | align="center"|1160ء–1170ء |- | 33 | [[فائل:Turquoise glass stamp of calif Mustadi 1170 1180.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستضی بامر اللہ]]}} | align="center"|1170ء–1180ء |- | 34 | [[فائل:Khwarezmshahs jital 1200-1220 Taliqan.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[الناصر الدین للہ]]}} | align="center"|1180ء–1225ء |- | 35 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ظاہر باللہ بن ناصر الدین|ظاہر بامر اللہ]]}} | align="center"| 5 اکتوبر 1225ء — 11 جولائ‏ی 1226ء |- | 36 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستنصر باللہ]]}} | align="center"| 11 جولائ‏ی 1226ء — 2 دسمبر 1242ء |- | 37 | [[فائل:Dinar Abbasside - al-Musta'sim bi-llah - 641 AH.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستعصم باللہ]]}} | align="center"| 2 دسمبر 1242ء — 10 فروری 1258ء |} === عباسی خلفاء - [[قاہرہ]] (1258ء-1517ء) === [[فائل:Mamluks1279.png|thumb|مملوک سلطنت]] {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- |- | 1 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> المستنصرباللہ الثانی |align="center"| {{Nastaliq|[[المستنصرباللہ الثانی]]}} |align="center"| 14 رجب المرجب 659ھ تا 3 محرم 660ھ 13 جون 1261ء تا 28 نومبر 1261ء |- | 2 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو العباس احمد حاکم بامر اللہ]]}} | align="center"|1262ء–1302ء |- | 3 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الربیع سلیمان مستکفی باللہ]]}} | align="center"|1303ء–1340ء |- | 4 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو اسحاق ابراہیم واثق باللہ]]}} | align="center"|1340ء–1341ء |- | 5 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو العباس احمد حاکم بامر اللہ ثانی]]}} | align="center"|1341ء–1352ء |- | 6 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو بکر معتضد باللہ]]}} | align="center"|1352ء–1362ء |- | 7 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو عبداللہ محمد متوکل علی اللہ اول]]}} | align="center"|1362ء–1383ء |- | 8 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو حفص عمر واثق باللہ]]}} | align="center"|1383ء–1386ء |- | 9 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ذکریا مستعصم باللہ]]}} | align="center"|1386ء–1389ء |- | - | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو عبداللہ محمد متوکل علی اللہ اول]] (دوسری مرتبہ)}} | align="center"|1389ء–1406ء |- | 10 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الفضل عباس مستعین باللہ]]}} | align="center"|1406ء–1414ء |- | 11 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الفتح داؤد معتضد باللہ]]}} | align="center"|1414ء–1441ء |- | 12 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الربیع سلیمان مستعین باللہ]]}} | align="center"|1441ء–1451ء |- | 13 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو البقا حمزہ قائم بامر اللہ]]}} | align="center"|1451ء–1455ء |- | 14 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو المحاسن یوسف مستنجد باللہ ثانی]]}} | align="center"|1455ء–1479ء |- | 15 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[عبدالعزیز متوکل علی اللہ]]}} | align="center"|1479ء–1497ء |- | 16 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یعقوب متمسک باللہ]]}} | align="center"|1497ء–1508ء |- | 17 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد متوکل علی اللہ ثالث]]}} | align="center"|1508ء–1517ء |} == خلافت عالیہ عثمانیہ (ذوالحجہ 922ھ تا رجب المرجب 1342ھ / جنوری 1517ء تا مارچ 1924ء) == [[فائل:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|خلافت عثمانیہ]] {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- | 1 |align="center"|[[فائل:Yavuz Selim.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|یاووز، امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیم اول|سلیم یاووز]]}} |align="center"| 22 جنوری 1517ء — 22 ستمبر 1520ء |- |2 |align="center"|[[فائل:Suleiman the Magnificent of the Ottoman Empire.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|قانونی، ذیشان، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیمان اعظم|سلیمان قانونی]]}} |align="center"| 30 ستمبر 1520ء — 6 ستمبر 1566ء سلطان سلیمان عرصہ تو‏ں گٹھیا وچ مبتلا سن ۔ 1565ء تو‏ں ہنگری تے آسٹریائی حکومتاں تو‏ں درپیش معرکےآں وچ اوہ خود پیش ہوئے۔ 2 اگست 1566ء وچ آسٹریا دے قلعہ سگتوار دا محاصرہ ہويا تے 8 ستمبر 1566ء نو‏‏ں قلعہ فتح ہويا مگر سلطان دا اِنتقال 22 صفر المظفر 974ھ د‏‏ی شب مطابق 7 ستمبر 1566ء نو‏‏ں بمقام سگتوار، ہنگری وچ 71 سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ سلطان سلیمان د‏‏ی میت قسطنطنیہ لیائی گئی جتھ‏ے اُنئيں سلیمانیہ مسجد وچ دفن کیتا گیا۔ |- |3 |align="center"|[[فائل:II Selim.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|ساری، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیم دوم]]}} |align="center"| 7 ستمبر 1566ء— 15 دسمبر 1574ء حمام وچ قدم پھسل جانے دے سبب کئی دن تک سلیم اول نے بحالتِ علالت بروز بدھ یکم رمضان المبارک 982ھ مطابق 15 دسمبر 1574ء نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ وفات پائی۔ |- |4 |align="center"|[[فائل:Sultan Murad III.jpeg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مراد سوم]]}} |align="center"| 15 دسمبر 1574ء — 16 جنوری 1595ء |- |5 |align="center"|[[فائل:Mehmed III.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|عادل، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد ثالث|محمد عادلی]]}} |align="center"|15 جنوری 1595ء — 22 دسمبر 1603ء |- |6 |align="center"|[[فائل:I Ahmet.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|بخت، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[احمد اول|احمد بخت]]}} |align="center"| 15 جنوری 1595ء — 22 نومبر 1617ء |- |7 |align="center"|[[فائل:I Mustafa.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ اول]]}} |align="center"|22 نومبر 1617ء — 26 فروری 1618ء |- |8 |align="center"|[[فائل:Osman 2.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|شہید، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عثمان دوم]]}} |align="center"|26 فروری 1618ء — 10 مئی 1622ء |- | - |align="center"|[[فائل:I Mustafa.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ اول]]}} |align="center"|10 مئی 1622ء — 10 ستمبر 1623ء |- |9 |align="center"|[[فائل:Murad IV.jpg|100px|مراد چہارم]] |align="center"|{{Nastaliq|صاحبقراں، غازی، امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مراد چہارم]]}} |align="center"|20 جنوری 1623ء — 8 فروری 1640ء |- |10 |align="center"|[[فائل:Ibrahim Deli.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|شہید، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ابراہیم اول]]}} |align="center"|9 فروری 1640ء — 8 اگست 1648ء |- |11 |align="center"|[[فائل:IV Mehmet.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد چہارم]]}} |align="center"|8 اگست 1648ء — 8 نومبر 1687ء |- |12 |align="center"|[[فائل:II Suleyman.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیمان دوم]]}} |align="center"| 8 نومبر 1687ء — 22 جون 1691ء |- |13 |align="center"|[[فائل:Ahmed II by John Young.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خان، غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[احمد ثانی|احمد دوم]]}} |align="center"|22 جون 1691ء — 6 فروری 1695ء |- |14 |align="center"|[[فائل:II Mustafa.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ ثانی]]}} |align="center"| 6 فروری 1695ء — 22 اگست 1703ء |- |15 |align="center"|[[فائل:Ahmed III by John Young.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[احمد سوم]]}} |align="center"| 22 اگست 1703ء — یکم اکتوبر 1730ء |- |16 |align="center"|[[فائل:Mahmud1.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمود اول]]}} |align="center"| 20 ستمبر 1730ء — 13 دسمبر 1754ء |- |17 |align="center"|[[فائل:Osman III.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عثمان سوم]]}} |align="center"| 13 دسمبر 1754ء — 30 اکتوبر 1757ء |- |18 |align="center"|[[فائل:Mustafa3.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ ثالث]]}} |align="center"| 30 اکتوبر 1757ء — 21 جنوری 1774ء |- |19 |align="center"|[[فائل:Abdulhamid I.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبدالحمید اول]]}} |align="center"| 21 جنوری 1774ء — 7 اپریل 1789ء |- |20 |align="center"|[[فائل:Konstantin Kapidagli 002.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیم سوم]]}} |align="center"| 7 اپریل 1789ء — 29 مئی 1807ء |- |21 |align="center"|[[فائل:Mustafa IV.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ رابع]]}} |align="center"| 29 مئی 1807ء — 28 جولائ‏ی 1808ء |- |22 |align="center"|[[فائل:MahmutII.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمود دوم]]}} |align="center"| 28 جولائ‏ی 1808ء — یکم جولائ‏ی 1839ء |- |23 |align="center"|[[فائل:Sultan Abdülmecid - Google Art Project.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبد المجید اول]]}} |align="center"| 2 جولائ‏ی 1839ء — 2 جون 1861ء |- |24 |align="center"|[[فائل:Sultan Abdulaziz I.JPG|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبد العزیز اول]]}} |align="center"| 2 جون 1861ء — 30 مئی 1876ء |- |25 |align="center"|[[فائل:1840 1904 5murat.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مراد پنجم]]}} |align="center"| 30 مئی 1876ء — 31 اگست 1876ء |- |26 |align="center"|[[فائل:Ahamid.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبدالحمید دوم]]}} |align="center"| 31 اگست 1876ء — 27 اپریل 1909ء |- |27 |align="center"|[[فائل:MehmedV.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد پنجم]]}} |align="center"| 27 اپریل 1909ء — 3 جولائ‏ی 1918ء |- |28 |align="center"|[[فائل:VI Mehmet Vahidettin.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد وحید الدین]]}} |align="center"| 3 جولائ‏ی 1918ء — 19 نومبر 1922ء |- |29 |align="center"| [[فائل:Portrait of Abdülmecid II in Topkapı Saray Museum.jpg|80px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبد المجید ثانی|عبدالمجید ثانی]]}} |align="center"| 19 نومبر 1922ء — 3 مارچ 1924ء یکم نومبر 1922ء نو‏‏ں آخری عثمانی سلطان محمد ششم نو‏‏ں اقتدار تو‏ں بے دخل کرنے دے بعد 19 نومبر 1922ء نو‏‏ں انقرہ وچ ترک قومی مجلس نے انہاں نو‏ں نواں خلیفہ بنایا۔ بعد ازاں 3 مارچ 1924ء وچ خلافت دے عہدے دے خاتمے دے بعد انہاں نو‏ں وی اپنے پیشرو د‏‏ی طرح اہل خانہ دے ہمراہ ملک بدر ک‏‏‏‏ے دتا گیا۔ سلطان عبد المجید ثانی نے بروز بدھ 5 رمضان المبارک 1363ھ مطابق 23 اگست 1944ء نو‏‏ں پیرس، فرانس وچ اپنی رہائش گاہ اُتے وفات پائی۔ اُنئيں مدینہ منورہ وچ دفن کیتا گیا۔ |} == دوسری خلافتاں == یہ خلافتاں اوہ نيں جو اک محدود سلطنت یا علاقے تک ہُندیاں سن تے انہاں د‏‏ی ایہ خلافت انہاں دے علاقے تے سلطنت دے باہر تسلیم نئيں کيت‏‏ی جاتاں سی۔ انہاں دے حکمران اپنے آپ نو‏‏ں خلیفہ، امیر یا سلطان کہہ ک‏‏‏‏ے پکارتے سن ۔ === اموی امرا - [[قرطبہ]] === * [[عبدالرحمٰن الداخل|عبدالرحمن الداخل]] 756-788 * [[ہشام اول]] 788-796 * [[الحکم اول]] 796-822 * [[عبدالرحمن ثانی]] 822-852 * [[محمد اول]] (محمد بن عبد الرحمن الاوسط) 852-886 * [[المنذر]] 842-888 * [[عبداللہ ابن محمد]] 888-912 * [[عبدالرحمن الثالث]] 912-929 === اموی خلفاء - [[قرطبہ]] === [[فائل:CordobanCaliphate1000.png|thumb|اموی خلافت - قرطبہ]] # [[عبدالرحمن الثالث]] بطور خلیفہ، 929-961ء # [[الحکم ثانی]] 961-976 # [[ہشام ثانی]]، 976-1008 # [[محمد فاتح|محمد ثانی]]، 1008–1009 # [[سليمان علیہ السلام|سلیمان]] 1009–1010 # [[ہشام ثانی]] دوبارہ 1010–1012 # [[سليمان علیہ السلام|سلیمان]] دوبارہ 1012–1017 # [[عبدالرحمن الرابع]] 1021–1022 # [[عبدالرحمن الخامس]] 1022–1023 # [[محمد الثالث]] 1023–1024 # [[ہشام الثالث]] 1027–1031 === خلافت فاطمیہ === [[فائل:FatimidCaliphate969.png|thumb|خلافت فاطمیہ]] # [[عبیداللہ مہدی|المهدی باللہ ابومحمد عبیداللہ]] # [[محمد قائم بامراللہ|القائم بامراللہ ابوقاسم محمد]] # [[المنصور باللہ|المنصور باللہ ابوطاہر اسماعیل]] # [[معز لدين اللہ]] ابوتمیم معد # [[عزیز باللہ|العزیز باللہ ابومنصور نزار]] # [[حاکم بامراللہ|الحاکم بامراللہ ابوعلی منصور]] # [[علی الظاہر|الظاهر لاعراز دین‌اللہ ابوالحسن علی]] # [[مستنصرباللہ|المستنصر باللہ ابوتمیم معد]] # [[ابو القاسم احمد المستعلی باللہ|المستعلی باللہ ابوقاسم احمد]] # [[ابو علی منصور الآمر باحکم اللہ]] # [[ابوالمیمون عبدالمجید الحافظ الدین]] # [[الظافر بامراللہ ابوالمنصور اسماعیل]] # [[فائز بدين اللہ]] # [[العاضدلدین‌اللہ ابومحمدعبداللہ]] === خلافت موحدین === [[فائل:Almohads1200.png|thumb|خلافت موحدین]] # [[عبدالمومن]] 1145–1163 # [[ابو یعقوب یوسف]] 1163–1184 # [[ابو یوسف یعقوب المنصور|یعقوب المنصور]] 1184–1199 # [[محمد الناصر]] 1199–1213 # [[یوسف مستنصر]] 1213–1224 # [[عبدالواحد اول]] 1224 # عبد اللہ 1224–1227 # یحیی{{ا}} 1227–1235 # ادریس اول 1227–1232 # عبد الواحد ثانی 1232–1242 # علی 1242–1248 # عمر 1248–1266 # ادریس ثانی 1266–1269 === خلافت شریفیہ === [[فائل:Hijaz.png|thumb|حجاز]] * [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] == ہور ویکھو == * [[خلافت راشدہ]] * [[خلافت امویہ]] * [[خلافت عباسیہ]] * [[خلافت عثمانیہ]] * [[خلافت شریفین]] * [[خلافت فاطمیہ]] * [[خلافت موحدین]] * [[دوسری جنگ عظیم]] * [[خلافت راشدہ ثانی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:632ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں]] [[گٹھ:اسلامی مذہبی رہنماواں د‏‏یاں فہرستاں]] [[گٹھ:ایشیا وچ 632ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:خلافت راشدہ]] [[گٹھ:خلفا]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں د‏‏یاں فہرستاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] b5y8ypljdbfqjvwv2os7dvxcuvqgl0n 712170 712167 2026-09-28T20:30:03Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Uthman.png|Uthman.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712170 wikitext text/x-wiki یہ خلفاء د‏‏ی اک فہرست ا‏‏ے۔ == خلافتِ راشدہ (ربیع الاول 11ہجری تا ربیع الاول 41 ہجری/جون 632ء تا جولائ‏ی 661ء) == {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- | 1 |align="center"|[[فائل:Abu bakr.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| الصّدّيق، العتيق، الصاحب، الأتقى، الأوّاہ، ثانی اثنين فی الغار، خلیفۃ الرسول الله}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[عبداللہ ابن ابی قحافہ|ابوبکر صدیق]]}} | align="center"|13ربیع الاول 11ھ تا 22 جمادی الثانی 13ھ 8 جون 632ء تا 22 اگست 634ء۔ (2 سال 3 مہینے 10 دن) حضرت ابوبکر الصدیق رضی اللہ عنہ 7 جمادی الثانی 13ھ نو‏‏ں بوجہ غسل علیل ہوئے تے پندرہ روز علیل رہندے ہوئے پیر 22 جمادی الثانی 13ھ مطابق 22 اگست 634ء نو‏‏ں وقتِ مغرب تے وقتِ عشاء دے درمیان مدینہ منورہ وچ اِنتقال فرمایا۔ |- | 2 |align="center"| |align="center"| <small>{{Nastaliq| ابو حفص، الفاروق}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[عمر ابن الخطاب|عمر فاروق]]}} |align="center"|23جمادی الثانی 13ھ تا 26 ذوالحجہ 23ھ 23 اگست 634ء تا یکم نومبر 644ء۔ (10 سال 6 مہینے 4 دن) بروز منگل 26 ذوالحجہ 23ھ مطابق یکم نومبر 644ء نو‏‏ں اک عجمی غلام ابو لولو فیروز نے نمازِ فجر د‏‏ی اِمامت دے دوران وچ آپ اُتے خنجر تو‏ں وار کیتے جس تو‏ں آپ شدید زخمی ہو گئے۔ چار دِن زخمی رہے تے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے بروز ہفتہ یکم محرم الحرام 24ھ مطابق 5 نومبر 644ء نو‏‏ں مدینہ منورۃ وچ انتقال فرمایا۔ |- | 3 |align="center"| |align="center"| <small>{{Nastaliq| ذُوالنُّورین، ذُوالہجرتین}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[عثمان ابن عفان|عثمان غنی]]}} | align="center|یکم محرم الحرام 24ھ تا 18 ذوالحجہ 35ھ۔ 6 نومبر 644ء تا 17 جون 656ء۔ (11 سال 11 مہینے 18 دن) ماہِ ذیقعد 35ھ وچ باغیاں نے آپ دے گھر دا محاصرہ ک‏ر ليا جو آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں الگ کرنا چاہندے سن ۔ دوران محاصرہ پانی تک اُنہاں باغیاں نے بند ک‏‏‏‏ے رکھیا سی ۔ اِسی کشمکش وچ بروز جمعۃ المبارک 18 ذوالحجہ 35ھ مطابق 17 جون 656ء نو‏‏ں تن باغی گھر د‏‏ی دیواراں پھلانگ ک‏‏‏‏ے اندر داخل ہو گئے تے آپ نو‏‏ں شہید ک‏‏‏‏ے دتا جدو‏ں کہ آپ اُس وقت تلاوتِ قرآن کریم فرما رہے سن ۔ |- | 4 |align="center"|[[فائل:Alī.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| ابو الحسن، ابو تراب، الحیدر، اسد اللہ الغالب، باب مدینۃ العلم، امیر المومنین، مولائے کائنات، امام المشرق و المغرب}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت علی بن ابی طالب ابن عبدالمطلب}} | align="center"|18ذوالحجہ 35ھ تا 21 رمضان المبارک 40ھ۔ 17 جون 656ء تا 29 جنوری 661ء۔ (4 سال 9 مہینے 3 دن) بروز بدھ 19 رمضان المبارک 40ھ مطابق 27 جنوری 661ء نو‏‏ں اک خارجی ملعون عبد الرحمن ابن ملجم نے بوقتِ فجر مسجد کوفہ وچ آپ اُتے خنجر دے وار کیتے جس تو‏ں آپ شدید زخمی ہوئے تے محرابِ مسجد خون تو‏ں تر ہو گئی۔ تن روز زخمی رہندے ہوئے آپ نے 21 رمضان المبارک 40ھ مطابق 29 جنوری 661ء د‏‏ی صبح بوقتِ فجر کوفہ وچ اِنتقال فرمایا۔ |- | 5 |align="center"| [[فائل:أمير المؤمنين أبي محمد الحسن بن علي بن أبي طالب رضي الله عنهما.png|150px|center]] |align="center"| <small>{{Nastaliq| سبط الرسول، ریحانۃ الرسول، شبیہ الرسول، المجحتبیٰ}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[حسن ابن علی]] ابن ابی طالب|الحسن بن علی]]}} | align="center"| 21 رمضان المبارک 40ھ تا 15 ربیع الاول 41ھ 29 جنوری 661ء تا 18 جولائ‏ی 661ء۔ (5 مہینے 26 دن) آپ نے 15 ربیع الاول 41ھ مطابق 18 جولائ‏ی 661ء نو‏‏ں مسلماناں دے بہتر مفادِ عامہ د‏‏ی خاطر خلافت حضرت امیر معاویہ بن ابی سفیان دے سپرد کردتی۔ ماہِ ربیع الاول 50ھ وچ کسی قریبی شخص نے آپ نو‏‏ں زہر دے دتا جس تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت واقع ہوئی۔ مدینہ منورہ وچ تدفین کيتی گئی۔ |} == خلافت بنو اُمیہ (ربیع الاول 41 ہجری تا جمادی الثانی 132ہجری/ جولائ‏ی 661ء تا جنوری 750ء) == [[فائل:Umayyad750ADloc.png|thumb|خلافت امویہ 750ء تک]] {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- | 1 | |align="center"| <small>{{Nastaliq| کاتب رسول}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| حضرت [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]]}} | align="center"| '''15''' '''ربیع الاول 41ھ تا 22 رجب المرجب 60ھ / 18 جولائ‏ی 661ء تا 26 اپریل 680ء۔''' حضرت امیر معاویہ ابن ابی سفیان نے 78 سال د‏‏ی عمر وچ شبِ جمعرات 22 رجب المرجب 60ھ مطابق 26 اپریل 680ء نو‏‏ں دمشق وچ وفات پائی۔<ref>ابن کثیر الدمشقی: البدایۃ والنہایۃ، ج 8 صفحہ 187، ذکر تحت وفات امیر معاویہ بن ابو سفیان۔</ref> |- | 2 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یزید بن معاویہ|یزید ابن معاویہ]]}} | align="center"| '''22''' '''رجب المرجب 60ھ تا 14 ربیع الاول 64ھ / 26 اپریل 680ء تا 9 نومبر 680ء۔''' |- | 3 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معاویہ بن یزید|معاویہ ابن یزید]]}} | align="center"| '''14''' '''ربیع الاول 64ھ تا ماہِ جمادی الثانی 64ھ/ 9 نومبر 683ء تا اِختتام ماہِ جنوری 684ء (تین مہینے)''' |- | 4 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مروان بن حکم|مروان ابن حکم]]}} |align="center"| '''3''' '''ذیقعد 64ھ تا رمضان المبارک 65ھ''' |- | 5 |[[فائل:Umayyad calif Sassanian prototype 695 CE.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[عبدالملک بن مروان]]}} | align="center"| '''3''' '''رمضان المبارک 65ھ تا 15 شوال المکرم 86ھ/12 اپریل 685ء تا 8 اَکتوبر705ء''' |- | 6 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ولید بن عبدالملک]]}} | align="center"| |- | 7 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[سلیمان بن عبدالملک]]}} | align="center"|715ء تا 717ء |- | 8 | |align="center"| <small>{{Nastaliq| پنجويں خلفائے راشد}} </small> <br /><small>{{Nastaliq| امیر المومنین}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[عمر بن عبدالعزیز]]}} | align="center"|717ء تا 720ء |- | 9 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یزید بن عبدالملک]]}} | align="center"|720ء تا 724ء |- | 10 |[[فائل:Siria (damasco), califfo hisham, dirhem omayyade, 724-743.JPG|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ہشام بن عبدالملک]]}} | align="center"|724ء تا 743ء |- | 11 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ولید ثانی بن یزید|ولید بن یزید بن عبدالملک]]}} | align="center"|743ء تا 744ء |- | 12 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یزید ثالث بن ولید|یزید ابن ولید]]}} | align="center"|744ء تا 744ء |- | 13 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابراہیم بن ولید]]}} | align="center"|744ء تا 744ء |- | 14 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مروان بن محمد بن مروان|مروان ابن محمد]]}} | align="center"|744ء تا 750ء |} == خلافت عباسیہ (30 اکتوبر 749ء — 10 فروری 1258ء) عہد زراں == [[فائل:Abbasids850.png|thumb|خلافت عباسیہ]] === عباسی خلفاء [[بغداد]] (750ء-1258ء) === {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- |- | 1 |[[فائل:Balami - Tarikhnama - Abu'l-'Abbas al-Saffah is proclaimed the first 'Abbasid Caliph (cropped).jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابوالعباس السفاح|ابو العباس السفاح]]}} | align="center"| 30 اکتوبر 749ء — 10 جون 754ء |- | 2 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو جعفر المنصور]]}} | align="center"| 10 جون 754ء — 6 اکتوبر 775ء |- | 3 |[[فائل:Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد المہدی|محمد بن منصور المہدی]]}} | align="center"| 6 اکتوبر 775ء — 25 جولائ‏ی 785ء |- | 4 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[موسی{{ا}} بن مہدی الہادی]]}} | align="center"| 25 جولائ‏ی 785ء — 14 ستمبر 786ء |- | 5 |[[فائل:Dirham of Harun al-Rashid, Madinat al-Salam, 170AH.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ہارون الرشید]]}} | align="center"| 14 ستمبر 786ء — 24 مارچ 809ء |- | 6 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[امین الرشید|محمد الامین]]}} | align="center"|24 مارچ 809ء — 9 اگست 833ء |- | 7 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مامون الرشید]]}} | align="center"|813ء–833ء |- | 8 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتصم باللہ]]}} | align="center"|833ء–842ء |- | 9 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[واثق باللہ]]}} | align="center"|842ء–847ء |- |10 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[متوکل علی اللہ]]}} | align="center"|847ء–861ء |- | 11 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[منتصر باللہ]]}} | align="center"|861ء–862ء |- | 12 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستعین باللہ]]}} | align="center"|862ء–866ء |- | 13 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتز باللہ]]}} | align="center"|866ء–869ء |- | 14 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مہتدی باللہ]]}} | align="center"|869ء–870ء |- | 15 |[[فائل:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتمد علی اللہ]]}} | align="center"|870ء–892ء |- | 16 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[معتضد باللہ]]}} | align="center"|892ء–902ء |- | 17 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مکتفی باللہ]]}} | align="center"|902ء–908ء |- | 18 |[[فائل:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مقتدر باللہ]]}} | align="center"|908ء–932ء |- | 19 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قاہر باللہ]]}} | align="center"|932ء–934ء |- | 20 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[راضی باللہ]]}} | align="center"|934ء–940ء |- | 21 | [[فائل:Dirham of al-Muttaqi.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[متقی لللہ]]}} | align="center"|940ء–944ء |- | 22 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستکفی باللہ]]}} | align="center"|944ء–946ء |- | 23 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مطیع لللہ]]}} | align="center"|946ء–974ء |- | 24 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[طائع لللہ]]}} | align="center"|974ء–991ء |- | 25 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قادر باللہ]]}} | align="center"|991ء–1031ء |- | 26 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قائم بامر اللہ]]}} | align="center"|1031ء–1075ء |- |27 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مقتدی بامر اللہ]]}} | align="center"|1075ء–1094ء |- | 28 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستظہر باللہ]]}} | align="center"|1094ء–1118ء |- |29 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مسترشد باللہ]]}} | align="center"|1118ء–1135ء |- |30 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[راشد باللہ]]}} | align="center"|1135ء–1136ء |- |31 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مقتفی لامر اللہ]]}} | align="center"|1136ء–1160ء |- |32 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستنجد باللہ]]}} | align="center"|1160ء–1170ء |- | 33 | [[فائل:Turquoise glass stamp of calif Mustadi 1170 1180.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستضی بامر اللہ]]}} | align="center"|1170ء–1180ء |- | 34 | [[فائل:Khwarezmshahs jital 1200-1220 Taliqan.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[الناصر الدین للہ]]}} | align="center"|1180ء–1225ء |- | 35 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ظاہر باللہ بن ناصر الدین|ظاہر بامر اللہ]]}} | align="center"| 5 اکتوبر 1225ء — 11 جولائ‏ی 1226ء |- | 36 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستنصر باللہ]]}} | align="center"| 11 جولائ‏ی 1226ء — 2 دسمبر 1242ء |- | 37 | [[فائل:Dinar Abbasside - al-Musta'sim bi-llah - 641 AH.jpg|150px|درمیان]] |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مستعصم باللہ]]}} | align="center"| 2 دسمبر 1242ء — 10 فروری 1258ء |} === عباسی خلفاء - [[قاہرہ]] (1258ء-1517ء) === [[فائل:Mamluks1279.png|thumb|مملوک سلطنت]] {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- |- | 1 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> المستنصرباللہ الثانی |align="center"| {{Nastaliq|[[المستنصرباللہ الثانی]]}} |align="center"| 14 رجب المرجب 659ھ تا 3 محرم 660ھ 13 جون 1261ء تا 28 نومبر 1261ء |- | 2 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو العباس احمد حاکم بامر اللہ]]}} | align="center"|1262ء–1302ء |- | 3 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الربیع سلیمان مستکفی باللہ]]}} | align="center"|1303ء–1340ء |- | 4 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو اسحاق ابراہیم واثق باللہ]]}} | align="center"|1340ء–1341ء |- | 5 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو العباس احمد حاکم بامر اللہ ثانی]]}} | align="center"|1341ء–1352ء |- | 6 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو بکر معتضد باللہ]]}} | align="center"|1352ء–1362ء |- | 7 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو عبداللہ محمد متوکل علی اللہ اول]]}} | align="center"|1362ء–1383ء |- | 8 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو حفص عمر واثق باللہ]]}} | align="center"|1383ء–1386ء |- | 9 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ذکریا مستعصم باللہ]]}} | align="center"|1386ء–1389ء |- | - | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو عبداللہ محمد متوکل علی اللہ اول]] (دوسری مرتبہ)}} | align="center"|1389ء–1406ء |- | 10 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الفضل عباس مستعین باللہ]]}} | align="center"|1406ء–1414ء |- | 11 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الفتح داؤد معتضد باللہ]]}} | align="center"|1414ء–1441ء |- | 12 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الربیع سلیمان مستعین باللہ]]}} | align="center"|1441ء–1451ء |- | 13 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو البقا حمزہ قائم بامر اللہ]]}} | align="center"|1451ء–1455ء |- | 14 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو المحاسن یوسف مستنجد باللہ ثانی]]}} | align="center"|1455ء–1479ء |- | 15 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[عبدالعزیز متوکل علی اللہ]]}} | align="center"|1479ء–1497ء |- | 16 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[یعقوب متمسک باللہ]]}} | align="center"|1497ء–1508ء |- | 17 | |align="center"| <small>{{Nastaliq|}} </small> <br /><small>{{Nastaliq|}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد متوکل علی اللہ ثالث]]}} | align="center"|1508ء–1517ء |} == خلافت عالیہ عثمانیہ (ذوالحجہ 922ھ تا رجب المرجب 1342ھ / جنوری 1517ء تا مارچ 1924ء) == [[فائل:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|خلافت عثمانیہ]] {| width=100% class="wikitable" ! %style="background-color:#F0DC82" width=1.% | شمار ! style="background-color:#F0DC82" width=2% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=5% | خطاب/لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=6% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | مدتِ خلافت تے سبب شہادت یا وفات |- | 1 |align="center"|[[فائل:Yavuz Selim.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|یاووز، امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیم اول|سلیم یاووز]]}} |align="center"| 22 جنوری 1517ء — 22 ستمبر 1520ء |- |2 |align="center"|[[فائل:Suleiman the Magnificent of the Ottoman Empire.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|قانونی، ذیشان، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیمان اعظم|سلیمان قانونی]]}} |align="center"| 30 ستمبر 1520ء — 6 ستمبر 1566ء سلطان سلیمان عرصہ تو‏ں گٹھیا وچ مبتلا سن ۔ 1565ء تو‏ں ہنگری تے آسٹریائی حکومتاں تو‏ں درپیش معرکےآں وچ اوہ خود پیش ہوئے۔ 2 اگست 1566ء وچ آسٹریا دے قلعہ سگتوار دا محاصرہ ہويا تے 8 ستمبر 1566ء نو‏‏ں قلعہ فتح ہويا مگر سلطان دا اِنتقال 22 صفر المظفر 974ھ د‏‏ی شب مطابق 7 ستمبر 1566ء نو‏‏ں بمقام سگتوار، ہنگری وچ 71 سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ سلطان سلیمان د‏‏ی میت قسطنطنیہ لیائی گئی جتھ‏ے اُنئيں سلیمانیہ مسجد وچ دفن کیتا گیا۔ |- |3 |align="center"|[[فائل:II Selim.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|ساری، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیم دوم]]}} |align="center"| 7 ستمبر 1566ء— 15 دسمبر 1574ء حمام وچ قدم پھسل جانے دے سبب کئی دن تک سلیم اول نے بحالتِ علالت بروز بدھ یکم رمضان المبارک 982ھ مطابق 15 دسمبر 1574ء نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ وفات پائی۔ |- |4 |align="center"|[[فائل:Sultan Murad III.jpeg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مراد سوم]]}} |align="center"| 15 دسمبر 1574ء — 16 جنوری 1595ء |- |5 |align="center"|[[فائل:Mehmed III.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|عادل، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد ثالث|محمد عادلی]]}} |align="center"|15 جنوری 1595ء — 22 دسمبر 1603ء |- |6 |align="center"|[[فائل:I Ahmet.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|بخت، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[احمد اول|احمد بخت]]}} |align="center"| 15 جنوری 1595ء — 22 نومبر 1617ء |- |7 |align="center"|[[فائل:I Mustafa.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ اول]]}} |align="center"|22 نومبر 1617ء — 26 فروری 1618ء |- |8 |align="center"|[[فائل:Osman 2.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|شہید، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عثمان دوم]]}} |align="center"|26 فروری 1618ء — 10 مئی 1622ء |- | - |align="center"|[[فائل:I Mustafa.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ اول]]}} |align="center"|10 مئی 1622ء — 10 ستمبر 1623ء |- |9 |align="center"|[[فائل:Murad IV.jpg|100px|مراد چہارم]] |align="center"|{{Nastaliq|صاحبقراں، غازی، امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مراد چہارم]]}} |align="center"|20 جنوری 1623ء — 8 فروری 1640ء |- |10 |align="center"|[[فائل:Ibrahim Deli.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|شہید، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ابراہیم اول]]}} |align="center"|9 فروری 1640ء — 8 اگست 1648ء |- |11 |align="center"|[[فائل:IV Mehmet.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد چہارم]]}} |align="center"|8 اگست 1648ء — 8 نومبر 1687ء |- |12 |align="center"|[[فائل:II Suleyman.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیمان دوم]]}} |align="center"| 8 نومبر 1687ء — 22 جون 1691ء |- |13 |align="center"|[[فائل:Ahmed II by John Young.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خان، غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[احمد ثانی|احمد دوم]]}} |align="center"|22 جون 1691ء — 6 فروری 1695ء |- |14 |align="center"|[[فائل:II Mustafa.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ ثانی]]}} |align="center"| 6 فروری 1695ء — 22 اگست 1703ء |- |15 |align="center"|[[فائل:Ahmed III by John Young.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[احمد سوم]]}} |align="center"| 22 اگست 1703ء — یکم اکتوبر 1730ء |- |16 |align="center"|[[فائل:Mahmud1.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|غازی، امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمود اول]]}} |align="center"| 20 ستمبر 1730ء — 13 دسمبر 1754ء |- |17 |align="center"|[[فائل:Osman III.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عثمان سوم]]}} |align="center"| 13 دسمبر 1754ء — 30 اکتوبر 1757ء |- |18 |align="center"|[[فائل:Mustafa3.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ ثالث]]}} |align="center"| 30 اکتوبر 1757ء — 21 جنوری 1774ء |- |19 |align="center"|[[فائل:Abdulhamid I.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبدالحمید اول]]}} |align="center"| 21 جنوری 1774ء — 7 اپریل 1789ء |- |20 |align="center"|[[فائل:Konstantin Kapidagli 002.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سلیم سوم]]}} |align="center"| 7 اپریل 1789ء — 29 مئی 1807ء |- |21 |align="center"|[[فائل:Mustafa IV.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مصطفیٰ رابع]]}} |align="center"| 29 مئی 1807ء — 28 جولائ‏ی 1808ء |- |22 |align="center"|[[فائل:MahmutII.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمود دوم]]}} |align="center"| 28 جولائ‏ی 1808ء — یکم جولائ‏ی 1839ء |- |23 |align="center"|[[فائل:Sultan Abdülmecid - Google Art Project.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبد المجید اول]]}} |align="center"| 2 جولائ‏ی 1839ء — 2 جون 1861ء |- |24 |align="center"|[[فائل:Sultan Abdulaziz I.JPG|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبد العزیز اول]]}} |align="center"| 2 جون 1861ء — 30 مئی 1876ء |- |25 |align="center"|[[فائل:1840 1904 5murat.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مراد پنجم]]}} |align="center"| 30 مئی 1876ء — 31 اگست 1876ء |- |26 |align="center"|[[فائل:Ahamid.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|امیر المومنین، خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبدالحمید دوم]]}} |align="center"| 31 اگست 1876ء — 27 اپریل 1909ء |- |27 |align="center"|[[فائل:MehmedV.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد پنجم]]}} |align="center"| 27 اپریل 1909ء — 3 جولائ‏ی 1918ء |- |28 |align="center"|[[فائل:VI Mehmet Vahidettin.jpg|100px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ، سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد وحید الدین]]}} |align="center"| 3 جولائ‏ی 1918ء — 19 نومبر 1922ء |- |29 |align="center"| [[فائل:Portrait of Abdülmecid II in Topkapı Saray Museum.jpg|80px]] |align="center"|{{Nastaliq|خلیفہ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عبد المجید ثانی|عبدالمجید ثانی]]}} |align="center"| 19 نومبر 1922ء — 3 مارچ 1924ء یکم نومبر 1922ء نو‏‏ں آخری عثمانی سلطان محمد ششم نو‏‏ں اقتدار تو‏ں بے دخل کرنے دے بعد 19 نومبر 1922ء نو‏‏ں انقرہ وچ ترک قومی مجلس نے انہاں نو‏ں نواں خلیفہ بنایا۔ بعد ازاں 3 مارچ 1924ء وچ خلافت دے عہدے دے خاتمے دے بعد انہاں نو‏ں وی اپنے پیشرو د‏‏ی طرح اہل خانہ دے ہمراہ ملک بدر ک‏‏‏‏ے دتا گیا۔ سلطان عبد المجید ثانی نے بروز بدھ 5 رمضان المبارک 1363ھ مطابق 23 اگست 1944ء نو‏‏ں پیرس، فرانس وچ اپنی رہائش گاہ اُتے وفات پائی۔ اُنئيں مدینہ منورہ وچ دفن کیتا گیا۔ |} == دوسری خلافتاں == یہ خلافتاں اوہ نيں جو اک محدود سلطنت یا علاقے تک ہُندیاں سن تے انہاں د‏‏ی ایہ خلافت انہاں دے علاقے تے سلطنت دے باہر تسلیم نئيں کيت‏‏ی جاتاں سی۔ انہاں دے حکمران اپنے آپ نو‏‏ں خلیفہ، امیر یا سلطان کہہ ک‏‏‏‏ے پکارتے سن ۔ === اموی امرا - [[قرطبہ]] === * [[عبدالرحمٰن الداخل|عبدالرحمن الداخل]] 756-788 * [[ہشام اول]] 788-796 * [[الحکم اول]] 796-822 * [[عبدالرحمن ثانی]] 822-852 * [[محمد اول]] (محمد بن عبد الرحمن الاوسط) 852-886 * [[المنذر]] 842-888 * [[عبداللہ ابن محمد]] 888-912 * [[عبدالرحمن الثالث]] 912-929 === اموی خلفاء - [[قرطبہ]] === [[فائل:CordobanCaliphate1000.png|thumb|اموی خلافت - قرطبہ]] # [[عبدالرحمن الثالث]] بطور خلیفہ، 929-961ء # [[الحکم ثانی]] 961-976 # [[ہشام ثانی]]، 976-1008 # [[محمد فاتح|محمد ثانی]]، 1008–1009 # [[سليمان علیہ السلام|سلیمان]] 1009–1010 # [[ہشام ثانی]] دوبارہ 1010–1012 # [[سليمان علیہ السلام|سلیمان]] دوبارہ 1012–1017 # [[عبدالرحمن الرابع]] 1021–1022 # [[عبدالرحمن الخامس]] 1022–1023 # [[محمد الثالث]] 1023–1024 # [[ہشام الثالث]] 1027–1031 === خلافت فاطمیہ === [[فائل:FatimidCaliphate969.png|thumb|خلافت فاطمیہ]] # [[عبیداللہ مہدی|المهدی باللہ ابومحمد عبیداللہ]] # [[محمد قائم بامراللہ|القائم بامراللہ ابوقاسم محمد]] # [[المنصور باللہ|المنصور باللہ ابوطاہر اسماعیل]] # [[معز لدين اللہ]] ابوتمیم معد # [[عزیز باللہ|العزیز باللہ ابومنصور نزار]] # [[حاکم بامراللہ|الحاکم بامراللہ ابوعلی منصور]] # [[علی الظاہر|الظاهر لاعراز دین‌اللہ ابوالحسن علی]] # [[مستنصرباللہ|المستنصر باللہ ابوتمیم معد]] # [[ابو القاسم احمد المستعلی باللہ|المستعلی باللہ ابوقاسم احمد]] # [[ابو علی منصور الآمر باحکم اللہ]] # [[ابوالمیمون عبدالمجید الحافظ الدین]] # [[الظافر بامراللہ ابوالمنصور اسماعیل]] # [[فائز بدين اللہ]] # [[العاضدلدین‌اللہ ابومحمدعبداللہ]] === خلافت موحدین === [[فائل:Almohads1200.png|thumb|خلافت موحدین]] # [[عبدالمومن]] 1145–1163 # [[ابو یعقوب یوسف]] 1163–1184 # [[ابو یوسف یعقوب المنصور|یعقوب المنصور]] 1184–1199 # [[محمد الناصر]] 1199–1213 # [[یوسف مستنصر]] 1213–1224 # [[عبدالواحد اول]] 1224 # عبد اللہ 1224–1227 # یحیی{{ا}} 1227–1235 # ادریس اول 1227–1232 # عبد الواحد ثانی 1232–1242 # علی 1242–1248 # عمر 1248–1266 # ادریس ثانی 1266–1269 === خلافت شریفیہ === [[فائل:Hijaz.png|thumb|حجاز]] * [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] == ہور ویکھو == * [[خلافت راشدہ]] * [[خلافت امویہ]] * [[خلافت عباسیہ]] * [[خلافت عثمانیہ]] * [[خلافت شریفین]] * [[خلافت فاطمیہ]] * [[خلافت موحدین]] * [[دوسری جنگ عظیم]] * [[خلافت راشدہ ثانی]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:632ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں]] [[گٹھ:اسلامی مذہبی رہنماواں د‏‏یاں فہرستاں]] [[گٹھ:ایشیا وچ 632ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:خلافت راشدہ]] [[گٹھ:خلفا]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں د‏‏یاں فہرستاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] t47lhjtdy3tqzxr116gwiz2p5n0pmud 0 79098 712197 643790 2026-09-29T05:05:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712197 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ایس ایس راجامولی | native_name = కోడూరి శ్రీశైల శ్రీ రాజమౌళి | image = | birth name = كوڈری شری سیلا شری راجامولی | birth_date = {{birth date and age | df = yes | 1973 | 10 | 10}} | birth_place = کرناٹک، [[بھارت]] | occupation = [[فلم ڈائریکٹر|ڈائریکٹر]] <br /> [[منظر نویس]] | spouse = رامہ راجمولی | children = 2 | residence = حیدرآباد، تلنگانہ، [[بھارت]] | website = {{url | ss-rajamouli.com}} }} ''ایس ایس راجامولی''{{ہور ناں|انگریزی= SS Rajamouli}} (پیدائشی ناں: كوڈری شری سیلا شری راجامولی) اک [[بھارتی]]، [[فلمی ہدایت کار]] تے سکرپٹ مصنف اے انہاں نے زیادہ تر [[تیلگو]] فلماں وچ ہی ہدایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۔<ref>[http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf SS Rajamouli the best director of Telugu] رسائی :02 مئی 2017</ref><ref>[[دی ہندو]] [http://www.thehindu.com/features/cinema/flight-of-imagination/article4009318.ece Fight of imagination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116170436/http://www.thehindu.com/features/cinema/flight-of-imagination/article4009318.ece |date=2016-01-16 }} رسائی :02 مئی 2017</ref> [[مگادھیرا]] (2009)، [[مکھی (فلم)|ایگا (مکھی)]] (2012) تے [[باہوبلی: آغاز (2015ء)|باہوبلی]] تو‏ں اپنی شناخت بنائی۔<ref>ون انڈیا [http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2013/ss-rajamouli-voted-best-telugu-director-2012-102392.html SS Rajamouli voted best telugu director] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020017/http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2013/ss-rajamouli-voted-best-telugu-director-2012-102392.html |date=2013-12-03 }} رسائی :02 مئی 2017</ref><ref>[http://www.cinegoer.com/gallery/events/chatrapati100/ SS Rajamouli] رسائی :02 مئی 2017</ref> انہاں د‏‏ی فلماں انہاں د‏‏ی فنی نفاست تے کرافٹ دے لئی مشہور نيں۔<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rajinikanth-awarded-padma-vibhushan-padma-shri-for-priyanka-chopra-ajay-devgn/|title=Rajinikanth gets Padma Vibhushan; Padma Shri for Priyanka, Ajay Devgn|date=25 January 2016|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011045/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rajinikanth-awarded-padma-vibhushan-padma-shri-for-priyanka-chopra-ajay-devgn/|archivedate=25 December 2018|access-date=21 October 2019|dead-url=no}}</ref><ref name="oneindia.in">Shekhar. (7 January 2013) [http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2013/ss-rajamouli-voted-best-telugu-director-2012-102392.html SS Rajamouli voted Best Telugu Director of 2012 – Filmibeat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020017/http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2013/ss-rajamouli-voted-best-telugu-director-2012-102392.html |date=2013-12-03 }}. Entertainment.oneindia.in. Retrieved on 2015-10-21.</ref><ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/features/cinema/flight-of-imagination/article4009318.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | first=Anuj | last=Kumar | title=Flight of imagination | date=18 October 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011041/https://www.thehindu.com/features/cinema/flight-of-imagination/article4009318.ece%20/ | archivedate=25 December 2018 | accessdate=21 October 2019 }}</ref><ref name="60thaward">{{cite press release|title=60th National Film Awards Announced|url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|format=PDF|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|accessdate=18 March 2013| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225011038/http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> .باہوبلی : دا بگننگ (2015) برسلز انٹرنیشنل فنٹاسٹک فلم فیسٹیول وچ پریمیئر تے باہوبلی 2: دتی کنکلوژن(2017) دا پریمیئر برٹش فلم انسٹی ٹیوٹ وچ ہويا،<ref>{{cite web|url=http://www.primepost.in/bahubali-2-to-be-screened-at-british-film-institute/|title=Bahubali-2 To Be Screened At British Film Institute|date=1 March 2017|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011036/http://www.primepost.in/bahubali-2-to-be-screened-at-british-film-institute/|archivedate=25 December 2018|access-date=21 October 2019|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/baahubali-2-premiere-queen-elizabeth-ii-will-watch-it-before-anybody-else-in-india-4548315/|title=Baahubali 2 premiere: Queen Elizabeth II will watch it before anybody else in India?|date=28 February 2017|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011053/https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/baahubali-2-premiere-queen-elizabeth-ii-will-watch-it-before-anybody-else-in-india-4548315/|archivedate=25 December 2018|access-date=21 October 2019|dead-url=no}}</ref> جو عالمی سطح اُتے تقریبا 1،500 کروڑ روپے (230 ملین امریکی ڈالر) د‏‏ی اک مجموعی باکس آفس آمدنی دے نال ہر وقت د‏‏ی [[سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی بھارتی فلم]]فرنچائز قرار پائی اے <ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2903|title=Bahubali 2 Becomes Highest Grosser Of All Time In Five Days – Box Office India|website=www.boxofficeindia.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011051/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2903|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-21|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2877|title=Why Business Of Dubbed Tamil Telugu Not Included – Box Office India|website=www.boxofficeindia.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011102/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2877|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-21|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2879|title=Top GROSS Numbers – Hindi And All Languages – Box Office India|website=www.boxofficeindia.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011044/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2879|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-21|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/entertainment/is-baahubali-2-a-hindu-film-bahubali-2-religion-rajamouli-3416228.html|title=Is Baahubali 2 a Hindu film? Dissecting religion, folklore, mythology in Rajamouli's epic saga|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011056/https://www.firstpost.com/entertainment/is-baahubali-2-a-hindu-film-bahubali-2-religion-rajamouli-3416228.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-21|dead-url=no}}</ref> تیلگو فلم دے پہلے حصے بہترین فیچر فلم دا قومی فلم ایوارڈ حاصل کیتا گیا اے تے سائنس فکشن، تصور تے ہارر فلماں د‏‏ی امریکی اکیڈمی د‏‏ی طرف تو‏ں سب تو‏ں بہتر تصورات‏‏ی فلم دے لئی سیٹرن ایوارڈ دے لئی نامزد کیتا گیا۔<ref name="63rdaward">{{cite press release|title=63rd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/writereaddata/Winners_of_63rd_NFA_2015.pdf|format=PDF|publisher=Directorate of Film Festivals|date=28 March 2016|accessdate=28 March 2016| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225011039/http://dff.nic.in/writereaddata/Winners_of_63rd_NFA_2015.pdf | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> ایس ایس راجا مولی بھارتی فلمی جگت دی اک اہم شخصیت نیں تے اس دیاں فلماں اس د‏‏ی فنی نفاست تے کرافٹ دے لئی مشہور نيں۔ اس نوں کئی انعاماں توں وی نوازیا گيا ۔ اس دیاں ہور فلماں وچ کھیلاں دے موضوع اُتے ڈراما فلم سائے Sye وچ ، سماجی مسئلہ اُتے مبنی فلم وکرماکڈو، جو بھارت دے [[بین الاقوامی]] فلم فیسٹیول وچ دکھادی گئی شامل نيں ۔<ref>{{cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm37IIFAAward.aspx?PdfName=37IIFA.pdf|title=Directorate of Film Festival|work=iffi.nic.in|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011054/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm37IIFAAward.aspx?PdfName=37IIFA.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-21|dead-url=no}}</ref> . اُتے مزح ڈراما فلماں مریادا رمننا، وکرماکڈو تے چھترپتی کامیاب جائزے دے نال، مختلف بھارتی زباناں وچ دوبارہ تشکیل دتیاں گئیاں <ref>[http://expressindia.indianexpress.com/latest-news/south-director-ss-rajamouli-wants-to-direct-aamir-khan/1038538/ South director SS Rajamouli wants to direct Aamir Khan – Express India] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141015000406/http://expressindia.indianexpress.com/latest-news/south-director-ss-rajamouli-wants-to-direct-aamir-khan/1038538/ |date=15 October 2014}}</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-17/news-interviews/35171581_1_maryada-ramanna-silent-film-hollywood-film 'SOS' director wants SS Rajamouli to see his film – The Times of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114010208/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-17/news-interviews/35171581_1_maryada-ramanna-silent-film-hollywood-film |date=2013-11-14 }}. Articles.timesofindia.indiatimes.com (17 November 2012). Retrieved on 2015-10-21.</ref> ایس ایس راجامولی نو‏‏ں کئی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا، جنہاں وچ دو نیشنل فلم ایوارڈ، تن فلم فیئر ایوارڈ، تن ریاستی نندی ایوارڈ، IIFA ایوارڈ تے 2012ء وچ اسٹار ورلڈ انڈیا دا ایوارڈ "اینٹرٹینر آف دتی ائیر" سمیت کئی ایوارڈ شامل نيں۔<ref name="youtube1">{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZzE-RD8icA|title=In conversation with S.S.Rajamouli on The Front Row|date=28 December 2012|work=YouTube| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225011059/https://www.youtube.com/watch?v=WZzE-RD8icA | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref><ref name="60th NFA 2012">{{cite press release |title=60th National Film Awards Announced |url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf |format=PDF |publisher=Press Information Bureau (PIB), India |accessdate=18 March 2013| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225011100/http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> 2016 وچ انہاں نو‏ں آرٹ دے میدان وچ انہاں د‏‏ی خدمات دے لئی بھارت دا چوتھا وڈا شہری اعزاز ’’پدم شری ‘‘سے نوازیا گیا۔<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/baahubali-director-ss-rajamouli-to-receive-padma-shri-award/1/579227.html|title=Baahubali director SS Rajamouli to receive Padma Shri Award|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011047/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/baahubali-director-ss-rajamouli-to-receive-padma-shri-award-305458-2016-01-25|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-21|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/padma-awards-2016-rajinikanth-priyanka-saina-nehwal-sania-rajamouli-honoured-complete-winners-list-664471|title=Padma Awards 2016: Rajinikanth, Priyanka Chopra, Ujjwal Nikam,Saina Nehwal, Sania Mirza, SS Rajamouli and others honoured|date=25 January 2016|work=International Business Times, India Edition|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225011048/https://www.ibtimes.co.in/padma-awards-2016-rajinikanth-priyanka-saina-nehwal-sania-rajamouli-honoured-complete-winners-list-664471|archivedate=25 December 2018|access-date=21 October 2019|dead-url=no}}</ref> == فلماں == {| class="wikitable sortable" |- style="background:green; text-align:center;" ! سال!! فلم!! زبان!! اداکار!! ڈب/ری میک!! ایوارڈ /تبصرہ |- | 2001 || اسٹوڈینٹ نمبر 1 || [[تیلگو زبان|تیلگو]] ||[[این ٹی آر جونئیر]]، غزالہ || ہندی ڈب: اج دا مجرم<br />''تامل ری میک: اسٹوڈینٹ نمبر'' 1 || |- | 2003 || سمہدری || [[تیلگو زبان|تیلگو]] ||[[این ٹی آر جونئیر]]، || ہندی ڈب: یمراج: اک فولاد<br />''تامل ری میک: گجیندر'' || |- | 2004 || سائی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || نتن کمار ریڈی، [[جینیلیا ڈی سوزا]] || ہندی ڈب: آر یا پار: دتی ججمنٹ ڈے<br />ملیالم ڈب: چیلنج || |- | 2005 || چھترا پتی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || [[پربھاس]]، [[شریا سرن]] || ملیالم ڈب| چھترا پتی<br />ہندی ڈب: حکومت کیت‏‏ی جنگ تامل ڈب:| چھترا پتی کنٹر''ری میک:'' چھتراپتی بنگالی ری میک : رفیوجی || |- | 2006 || وکرمارکڈو || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || روی تیجا، [[انوشکا شیٹی]] || ہندی ری میک:  [[راؤڈی راٹھوڑ]] کنٹرری میک: ویرا مداکاری تامل ری میک:  سیروتھائی بنگالی ری میک:  بکرم سنگھا /اُلٹا پُلٹا بنگالی (بنگلہ دیش)ری میک:  اُلٹا پُلٹا ملیالم ڈب: وکرماتھی تھیہ ہندی ڈب: پرتیگھات بھوجپوری  ڈب: وکرم سنگھ راٹھور آئی پی ایس || |- | 2007 || ''[[یما دواں گا]]'' || [[تیلگو زبان|تیلگو]] ||[[این ٹی آر جونئیر]]، || ہندی ڈب:  لوک پرلوک اڑیہ ڈب:  یمراج || ۔، |- | 2009ء || ''[[مگادھیرا]] || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || [[رام چرن (اداکار)|رام چرن]]، [[کاجل اگروال]] || ہندی ڈب:  مگادھیرا ہندی ری میک: (زیر تکمیل) تامل ڈب:  ماویران ملیالم ڈب:  دھیرا۔ دا وارئیر بنگالی ری میک: یودھا۔ دا وارئیر || نندی ایوارڈ بہترین ہدایت کار فلم فئیر ایوارڈ بہترین ہدایت کار۔ تیلگو نیشنل فلم ایوارڈ بہترین اسپیشل افیکٹ |- | 2010 || ''[[Maryada Ramanna|مریادا رمنا]]'' || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || سُنیل، [[سلونی اسوانی]] || ہندی ری میک: سن آف سردار تامل ری میک:  ولّاونوکو نوللم آیودھم ملیالم ری میک: ایوان مریادارمن بنگالی ری میک:  فاوڈے پوریہ بوگے کانڈے رے || |- | 2011 || ''[[Rajanna|راجننا]]'' || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || ناگ ارجن، سنیہا || ||صرف ایکشن سین  کی ہدایت دی۔ |- | rowspan="2"|2012 || ''[[Eega|ایگا]]'' || [[تیلگو زبان|تیلگو]] || [[سامنتھا روتھ پربھو]]، سُدیپ، نانی || ملیالم ڈب:  ایچا ہندی ڈب:  مکھی || نیشنل فلم ایوارڈ بہترین فلم تیلگو نیشنل فلم ایوارڈ بہترین اسپیشل افیکٹ |- | ''[[Eega|نان ای]]'' || [[تمل زبان|تامل]]|| [[سامنتھا روتھ پربھو]]، سُدیپ، نانی || بیک وقت تیلگو، تامل ورژن نال نال|| |- | 2015 || ''[[باہوبلی: آغاز (2015ء)|باہوبلی: آغاز]]'' || تیلگو، تامل || [[پربھاس]]، [[انوشکا شیٹی]]، [[تمنا بھاٹیہ]]، رانا دگوبتی || بیک وقت تیلگو، تامل  ورژن نال نال ہندی، ملیالم ڈب :  باہوبلی: آغاز (فلم) || |- | 2017ء || ''[[باہوبلی 2: دتی کنکلوژن|باہوبلی: اختتام]]'' || تیلگو، تامل||[[پربھاس]]، [[انوشکا شیٹی]]، [[تمنا بھاٹیہ]]، رانا دگوبتی،[[شریا سرن]] || بیک وقت تیلگو، تامل  ورژن نال نال۔ زیرتکمیل ہندی، ملیالم ڈب :  باہوبلی: اختتام (فلم) || |- | 2020 || ''[[آر آر آر]] || تیلگو || [[رام چرن (اداکار)|رام چرن]]، [[این ٹی آر جونئیر]] || - || زیر تکمیل |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{سانچہ:معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:1973 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:بھارتی ملحدین]] [[گٹھ:پدم شری وصول کنندگان]] [[گٹھ:تلنگانہ دے لوک]] [[گٹھ:تیلگو شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع رائےچور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع مغربی گوداوری دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:فنون وچ پدم شری وصول کنندگان]] [[گٹھ:قومی فلم اعزاز (بھارت) فاتحین]] [[گٹھ:کرناٹک دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:نندی اعزاز یافتہ شخصیتاں]] jhjj58v2squzgzf8trubxac6jskzaom 10 79260 712174 537327 2026-09-28T21:03:18Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Quran2.png|Quran2.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712174 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = قرآن تے جدید سائنس | state = {{{state|<noinclude>expanded</noinclude>}}} | title =[[قرآن تے جدید سائنس]] | image = | listclass = hlist | group1 = [[فزکس]] | list1 = * [[قرآن تے فزکس]] * [[قرآن تے فلکیات]] | group2 = [[حیاتیات]] | list2 = * [[قرآن تے حیوانیات]] * [[قرآن تے نباتیات]] | group3 = [[طب]] | list3 = * [[قرآن تے جنینیات]] * [[قرآن تے طب]] * [[قرآن تے فعلیات (فزیالوجی)]] | group4 = [[ارضیات]] | list4 = * [[قرآن تے آبیات]] * [[قرآن تے بحریات]] * [[قرآن تے ارضیات]] }} h9n9l4q8lcakq2dp0gaxf1gpaulu3cm 0 79641 712190 665391 2026-09-29T03:54:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712190 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = اندرا گاندھی انعام<br /> Indira Gandhi Prize | description = [[امن]] دے لئی شاندار کارکردگی پر | presenter = | location = [[نويں دہلی]] | year = 1986 | website = }} '''اندرا گاندھی انعام''' یا '''اندرا گاندھی انعام برائے امن، تخفیف اسلحہ تے ترقی''' بین الاقوامی امن نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی جانب تخلیقی کوششاں، ترقی تے اک نويں بین الاقوامی اقتصادی نظام; سائنسی دریافتاں دے انسانیت دے وسیع تر مفاد دے لئی استعمال نو‏‏ں یقینی بنانے تے آزادی دے دائرہ کار نو‏‏ں ودھانے ورگی کوششاں اُتے ہر سال بھارت د‏‏ی طرف تو‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔ انعام دے نال 2.5&nbsp;ملین [[بھارتی روپیہ]] تے اک [[تعریفی سند]] دتی جاندی ا‏‏ے۔ == وصول کنندگان == {| class="wikitable sortable" |- ! سال!! وصول کنندہ!! تصویر!! پیدائش / وفات!! ریاست/تنظیم!! تفصیل |- | 1986<ref>{{Factiva|asp0000020011118djbj01gul}}, ''accessed'' 4 November 2006.{{dead link|date=October 2011}}</ref> | [[Parliamentarians for Global Action]] | {{dash}} | est. 1978 | {{dash}} | بین الاقوامی ادارہ پارلیمینٹیرینز |- | 1987<ref>[http://www.gorby.ru/en/rubrs.asp?rubr_id=310 Gorbachev Foundation Website]''accessed'' 4 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708110623/http://www.gorby.ru/en/rubrs.asp?rubr_id=310 |date=8 July 2007 }}</ref> | [[میخائل گورباچوف]] | [[فائل:RIAN archive 850809 General Secretary of the CPSU CC M. Gorbachev (crop).jpg|75px]] | b. 1931 | [[فائل:Flag of the Soviet Union.svg|30px]] [[سوویت اتحاد]] | سبق [[سوویت اتحاد]] دے رہنما |- | 1988<ref>{{Factiva|asp0000020011116dl28009cw}}, ''accessed'' 4 November 2006.{{dead link|date=October 2011}}</ref> | [[گرو ہارلم برنت لاند]] | [[فائل:Gro Harlem Brundtland - World Economic Forum Annual Meeting 1989.jpg|75px]] | b. 1939 | [[فائل:Flag of Norway.svg|30px]] ناروے | ناروے دے سابق وزیر اعظم |- | 1989<ref name="afpr000020011031dpbk02rxb">{{Factiva|afpr000020011031dpbk02rxb}}, ''accessed'' 4 November 2006.{{dead link|date=October 2011}}</ref> | [[یونیسف]] | | اندازہ۔ 1946 | [[فائل:Flag of the United Nations.svg|30px]] [[اقوام متحدہ]] | اقوام متحدہ دے بچےآں دے ہنگامی فنڈ |- | 1990<ref name="afpr000020011031dpbk02rxb" /> | [[Sam Nujoma]] | [[فائل:Sam Nujoma.jpg|75px]] | b. 1929 | [[فائل:Flag of Namibia.svg|30px]] نیمبیا | نمیبیا دے پہلے صدر |- | 1991<ref>{{Factiva|afpr000020011106do5k01drv}}, ''accessed'' 4 November 2006.{{dead link|date=October 2011}}</ref> | [[راجیو گاندھی]] | [[فائل:Rajiv Gandhi (cropped).jpg|75px]] | 1944&nbsp;– 1991 | [[فائل:Flag of India.svg|30px]] بھارت | سابق [[وزیراعظم بھارت]] |- | 1992<ref>{{Factiva|asp0000020011107dobj0074i}}, ''accessed'' 4 November 2006.{{dead link|date=October 2011}}</ref> | [[Saburo Okita]] | | 1914–1993 | [[فائل:Flag of Japan.svg|30px]] جاپان | جاپانی ماہر معاشیات |- | 1993<ref>[http://old.hrad.cz/president/Havel/speeches/1994/0802_uk.html Havel's Acceptance Speech] ''accessed'' 4 November 2006.</ref> | [[Václav Havel]] | [[فائل:Václav Havel - Freedom and its adversaries conference.jpg|75px]] | 1936–2011 | [[فائل:Flag of the Czech Republic.svg|30px]] چیک جمہوریہ | پہلے [[صدر جمہوریہ چیک]] |- | 1994<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/solidarity/thindira.html African National Congress Website]''dated'' 27 January 1995, ''accessed'' 2 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090712004409/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/solidarity/thindira.html |date=12 July 2009 }}</ref> | [[Trevor Huddleston]] | | 1913–1998 | [[فائل:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] یوکے | [[اپارتھائیڈ]] مخالف کارکن |- | 1995<ref>[http://www.fes.de/interntl/hr1996_about.html FES Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927123825/http://www.fes.de/interntl/hr1996_about.html |date=2011-09-27 }} ''accessed'' 2 November 2006.</ref> | [[اولوسیگون اوباسانجو]] | [[فائل:Olusegun Obasanjo (Brasilia 6 September 2005).jpg|75px]] | b. 1937 | [[فائل:Flag of Nigeria.svg|30px]] نائجیریا | بارہويں [[President of Nigeria]] |- | 1996<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/revents/01/19970111.htm The Hindu Archives for November 1997]''dated'' Nov 1997 ''accessed'' 2 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060316194510/http://www.hinduonnet.com/thehindu/revents/01/19970111.htm |date=16 March 2006 }}</ref> | [[میڈیسن سانس فرنٹیرس]] | - | اندازہ۔ 1971 | [[فائل:Flag of France.svg|30px]] فرانس | رضاکارانہ آرگنائزیشن |- | 1997<ref>[http://www.jimmycarterlibrary.org/documents/jec/jecwho.phtml Jimmy Carter Library.Org]''accessed'' 2 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614124211/http://www.jimmycarterlibrary.org/documents/jec/jecwho.phtml |date=14 June 2009 }}</ref> | [[جمی کارٹر]] | [[فائل:JimmyCarterPortrait2.jpg|75px]] | b. 1924 | [[فائل:Flag of United States.svg|30px]] امریک‏‏ا | انتالیسواں [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا]] |- | 1998<ref>[http://www.grameen-info.org/bank/Listofawards.html Grameen Bank Website]''accessed'' 2 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514142903/http://www.grameen-info.org/bank/Listofawards.html |date=14 May 2008 }}</ref> | [[محمد یونس]] | [[فائل:Yunus, Muhammad (1940).jpg|75px]] | b. 1940 | [[فائل:Flag of Bangladesh.svg|30px]] بنگلہ دیش | بانی [[گرامین بینک]] |- | 1999<ref>[http://www.hinduonnet.com/revents/01/20000111.htm The Hindu News Archives for November 2000]''dated'' Nov 2000 ''accessed'' 4 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124005208/http://www.hinduonnet.com/revents/01/20000111.htm |date=24 January 2005 }}</ref> | [[M S Swaminathan]] | [[فائل:Monkombu Sambasivan Swaminathan - Kolkata 2013-01-07 2674.JPG|75px]] | b. 1925 | [[فائل:Flag of India.svg|30px]] بھارت | بھارتی زرعی سائنس دان |- | 2000<ref>[http://www.unhchr.ch/html/hchr/unhc.htm Office of the High Commissioner for Human Rights]''accessed'' 2 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707101629/http://www.unhchr.ch/html/hchr/unhc.htm |date=7 July 2009 }}</ref> | [[Mary Robinson]] | [[فائل:Mary Robinson-Obama31.04secs.png|75px]] | b. 1944 | [[فائل:Flag of Ireland.svg|30px]] آئرلینڈ | ستويں [[صدر آئرلینڈ]] |- | 2001<ref>[http://www.in.emb-japan.go.jp/Newsletter/Jan-April2003/page6.htm Embassy of Japan In India Website]''accessed'' 4 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119184821/http://www.in.emb-japan.go.jp/Newsletter/Jan-April2003/page6.htm |date=19 November 2005 }}</ref> | [[Sadako Ogata]] | [[فائل:Ogata Sadako 1-1.jpg|75px]] | b. 1927 | [[فائل:Flag of Japan.svg|30px]] جاپان | سابق [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]] |- | 2002<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20030412/nation.htm The Tribune] ''dated'' 13 April 2003, ''accessed'' 2 November 2006.</ref> | [[Shridath Ramphal]] | | b. 1928 | [[فائل:Flag of Guyana.svg|30px]] گیانا | دوسرے [[Commonwealth Secretary-General]] |- | 2003<ref>[http://www.hinduonnet.com/2003/11/20/stories/2003112010891300.htm The Hindu news article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050125055312/http://www.hinduonnet.com/2003/11/20/stories/2003112010891300.htm |date=2005-01-25 }} ''dated'' 20 November 2003, ''accessed'' 2 November 2006.</ref> | [[کوفی عنان]] | [[فائل:Kofi Annan.jpg|75px]] | b. 1938 | [[فائل:Flag of Ghana.svg|30px]] گھانا | ستويں [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ]] |- | 2004<ref>[http://www.hinduonnet.com/2005/11/20/stories/2005112007421000.htm The Hindu news article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200405174037/http://www.hinduonnet.com/2005/11/20/stories/2005112007421000.htm |date=2020-04-05 }} ''dated'' 20 November 2005, ''accessed'' 2 November 2006.</ref> | [[Maha Chakri Sirindhorn]] | [[فائل:Princess Sirindhorn 2009-12-7 Royal Thai Government House 2 (Cropped).jpg|75px]] | b. 1955 | [[فائل:Flag of Thailand.svg|30px]] تھائی لینڈ | تھائی لینڈ د‏‏ی شہزادی |- | 2005<ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20051120/nation.htm The Tribune] ''dated'' 20 November 2005, ''accessed'' 2 November 2005.</ref> | [[حامد کرزئی]] | [[فائل:Hamid Karzai in February 2009.jpg|75px]] | b. 1957 | [[فائل:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|30px]] افغانستان | بارہويں [[صدر افغانستان]] |- | 2006<ref>[http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEH20071119105443&Page=H&Headline=Mathai+awarded+Indira+Gandhi+peace+prize&Title=Top+Stories&Topic=0 New India Press] ''dated'' 20 November 2007, ''accessed'' 20 November 2007.</ref> | [[ونگری ماتھی]] | [[فائل:Wangari Maathai in Nairobi.jpg|75px]] | 1940–2011 | [[فائل:Flag of Kenya.svg|30px]] کینیا | ماحولیا‏ت‏ی تے سیاسی سرگرم |- | 2007<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Indira_Gandhi_prize_for_Gates_Foundation/rssarticleshow/2867423.cms timesofindia.indiatimes.com] ''dated'' 15 March 2008, ''accessed'' 15 March 2008.</ref> | [[Bill and Melinda Gates Foundation]] | [[فائل:BillMelindaGatesFoundation.svg|75px]] | est. 1994 | [[فائل:Flag of United States.svg|30px]] امریک‏‏ا | چیریٹیبل فاؤنڈیشن |- | 2008<ref>[http://www.hindu.com/2008/11/20/stories/2008112057310100.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119034441/http://www.hindu.com/2008/11/20/stories/2008112057310100.htm |date=2009-11-19 }} ''dated'' 20 November 2008, ''accessed'' 20 November 2008.</ref> | [[محمد البرادعی]] | [[فائل:Mohamed ElBaradei.jpg|75px]] | b. 1942 | [[فائل:Flag of Egypt.svg|30px]] مصر | آئی اے ای اے دے چوتھے ڈاریکٹر جنرل |- | 2009<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article51571.ece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531163657/http://www.thehindu.com/news/international/article51571.ece |date=2014-05-31 }} ''dated'' 19 November 2009, ''accessed'' 5 October 2011.</ref> | [[حسینہ واجد]] | [[فائل:Sheikh Hasina - 2009.jpg|75px]] | b. 1947 | [[فائل:Flag of Bangladesh.svg|30px]] بنگلہ دیش | [[وزیر اعطم بنگلہ دیش]] |- | 2010<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/article898611.ece Indira Gandhi peace prize for Lula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118043701/http://www.thehindu.com/news/national/article898611.ece |date=2016-01-18 }} ''dated'' 19 November 2010, ''accessed'' 5 October 2011.</ref> | [[Luiz Inacio Lula da Silva]] | [[فائل:Luiz Inácio Lula da Silva.jpg|75px]] | b. 1945 | [[فائل:Flag of Brazil.svg|30px]] برازیل | سابق-[[صدر برازیل]] |- | 2011<ref>[http://www.indianexpress.com/news/indira-peace-prize-for-ela-bhatt/878160/ indira gandhi peace prize for ela bhatt]''dated'' 19 November 2011, ''accessed'' 22 November 2011.</ref> | [[Ela Bhatt]] | [[فائل:Ela Bhatt at the Qalandia Women's Cooperative.jpg|75px]] | b. 1933 | [[فائل:Flag of India.svg|30px]] بھارت | بانی SEWA |- | 2012<ref>[http://www.emansion.gov.lr/press.php?news_id=2422 2012 Indira Gandhi Prize for Peace, Disarmament and Development Is Awarded to President Ellen Johnson Sirleaf of Liberia] {{Webarchive|url=https://swap.stanford.edu/20121122182148/http://www.emansion.gov.lr/press.php?news_id=2422 |date=2012-11-22 }}''dated'' 19 November 2012, ''accessed'' 28 November 2012.</ref> | [[ایلن جانسن سرلیف]] | [[فائل:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|75px]] | b. 1938 | [[فائل:Flag of Liberia.svg|30px]] لابیریا | [[President of Liberia]] |- | 2013<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/angela-merkel-to-get-2013-indira-gandhi-prize-for-peace/article5367696.ece?homepage=true Indira Gandhi Prize for Peace, Disarmament and Development Is Awarded to Chancellor Angela Merkel of Germany]''dated'' 19 November 2013, ''accessed'' 19 November 2013.</ref> | [[اینجیلا مرکل]] | [[فائل:Angela Merkel (2008).jpg|75px]] | b. 1954 | [[فائل:Flag of Germany.svg|30px]] جرمنی | [[Chancellor of Germany]] |- | 2014<ref><syntaxhighlight> 29 </syntaxhighlight>[http://www.ndtv.com/india-news/unhcr-to-be-awarded-2015-indira-gandhi-prize-for-peace-1245146 ISRO chosen for Indira Gandhi prize for peace, disarmament] ''dated'' 19 November 2014, ''accessed'' 19 November 2014.</ref> | [[Indian Space Research Organisation]] | [[فائل:Indian Space Research Organisation Logo.svg|75px]] | est. 1969 | [[فائل:Flag of India.svg|30px]] بھارت | بھارتی خلائی ایجنسی |- |2015 | '''UNHCR''' | |Est 1950 |[[فائل:Flag of the United Nations.svg|30px]] [[اقوام متحدہ]] |'''United Nations High Commissioner for Refugees''' |- |} == ہور ویکھو == * [[گاندھی امن انعام]] == حوالے == {{حوالے|30em}} {{گٹھ کومنز|Indira Gandhi Prize}} {{Indian honours and decorations}} [[گٹھ:اعزازات برائے امن]] [[گٹھ:اندرا گاندھی د‏‏ی یادگاراں]] [[گٹھ:بھارتی اعزازات]] [[گٹھ:بھارت]] fax14lcbzphj26miy0fko38rrejz3zq 0 81598 712185 662070 2026-09-29T01:32:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712185 wikitext text/x-wiki [[فائل:Uday Prakash.JPG|thumb|ادے پرکاش]] ادے پرکاش د‏‏ی پیدائش یکم جنوری 1952 نو‏‏ں ہوئی اوہ ہندی دے اک  مشہور شاعر ، اسکالر ، <ref>{{Cite web|url= http://www.anothersubcontinent.com/up4.html |title= A Conversation with Uday Prakash, part 4|work= Another Subcontinent|author = Arnab Chakladar |quote= '''Uday Prakash:''' Basically, I see myself as a poet first.}}</ref> صحافی ، مترجم تے مختصر کہانی مصنف نيں۔ انھاں نے ایڈمنسٹریٹر ، ایڈیٹر ، محقق تے ٹی وی ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کیتا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated1">{{cite news |title= Sahitya Akademi awards announced |url= http://www.thehindu.com/news/national/article965913.ece |work= [[دی ہندو]] |date= 21 December 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160131035454/http://www.thehindu.com/news/national/article965913.ece |archivedate= 31 January 2016 |accessdate= 15 November 2019}}</ref>  اوہ اک فری لانس د‏‏ی حیثیت تو‏ں وڈے روزناواں تے میڈیا دے لئی لکھدے نيں۔ انہاں نے اپنے مختصر کہانیاں دے مجموعہ موہن داس دے لئی وی کئی ایوارڈز حاصل کیتے نيں۔ <ref>{{cite news |title= Uday Prakash, M P Veerendra Kumar among Sahitya Akademi Award winners |url= http://netindian.in/news/2010/12/21/0009410/uday-prakash-m-p-veerendra-kumar-among-sahitya-akademi-award-winners |publisher= Net Indian |date= 21 December 2010 |accessdate= 15 November 2019 |archivedate= 10 January 2017 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170110015735/http://netindian.in/news/2010/12/21/0009410/uday-prakash-m-p-veerendra-kumar-among-sahitya-akademi-award-winners }}</ref> === پس منظر === پرکاش 1 جنوری 1952 <ref>{{Cite web|url= http://pratilipi.in/2008/06/exiled-from-poetry-and-country-uday-prakash/ |title= Exiled from Poetry and Country: Uday Prakash |page=3 |accessdate=24 May 2010 |author= Rahul Soni (translator)}}</ref>  نو‏‏ں بھارت دے مدھیہ پردیش ، انوپر ، انی پور دے پسماندہ پنڈ وچ پیدا ہوئے <ref name="autogenerated1" /> ان  د‏‏ی پرورش اک ٹیچر نے د‏‏ی تے اوتھے تو‏ں انھاں نے پرائمری تعلیم حاصل کيتی ۔ فیر انہاں نے سائنس وچ گریجویشن د‏‏ی تے 1974 وچ سجے یونیورسٹی تو‏ں گولڈ میڈل حاصل کیتا۔ انھاں نے ہندی ادب وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔ <ref name="autogenerated1" />  1975 تو‏ں 1976 تک اوہ جواہر لال نہرو یونیورسٹی (جے این یو) وچ تحقیق دے طالب علم وی رہ‏‏ے۔ اوہ اک پرجوش کمیونسٹ پارٹی دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں جیل وچ وی رہے بعد وچ انہاں د‏‏ی سیاست وچ دلچسپی ختم ہوئے گئی۔ <ref>{{Cite web|url= http://www.outlookindia.com/article.aspx?200102 |title= The Literary Mafia |first1= A. |last1= Prakash |first2= Y. P. |last2= Rajesh |accessdate=24 May 2010 |date= 1 November 1995 |quote= 'Nobody takes Vajpeyi seriously in Hindi literature. History will remember him as a culture czar who doled out patronage,' says Prakash}}</ref> === کیریئر === 1978 وچ ادے پرکاش نے جے این یو ، <ref>{{Cite web|url= http://www.outlookindia.com/article.aspx?200102 |title= Uday Prakash's Profile |publisher= Muse India |accessdate=24 May 2010 |date= 1 November 1995 |quote= one of the most popular as well as [[متنازع]] writers in Hindi}}</ref> وچ اسسٹنٹ پروفیسر تے پوسٹ گریجویٹ اسٹڈیز دے لئی  پڑھایا۔ 1980 وچ انہاں نے مدھیہ پردیش دے محکمہ سبھیاچار دے نال آفیسر آن اسپیشل ڈیوٹی بننے دے لئی ، انھاں نے تدریسی عمل نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ايس‏ے دوران ، اوہ بھوپال ربیندر بھون دے کنٹرولنگ آفیسر تے ہندی ادبی تنقید دے جریدے پورگراگھا دے اسسٹنٹ ایڈیٹر سن ۔ (بعد وچ اوہ ہندی ادبی اسٹیبلشمنٹ اُتے وی تنقید ک‏ر رہ‏ے سن جنہاں وچ اشوک واجپئی وی شامل سن ، جنہاں دے لئی انہاں نے پور واگرا وچ کم کیتا سی ۔ 1982–90 تک ، پرکاش نويں دہلی دے اخبارات وچ کم کردے رہ‏‏ے۔ پہلے ہندی نیوز ہفتہ وار دنمان دے اک ذیلی حیثیت کار دے طور اُتے ، <ref>{{Cite web|url=http://www.iccrindia.org/annualreport07/An_Annexure-VIII.htm |title=Outgoing Visitors Programme |work=Annual report 2007 |publisher=Indian Council for Cultural Relations |accessdate=24 May 2010 |quote=Shri Uday Prakash, Eminent Writer |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090807092701/http://www.iccrindia.org/annualreport07/An_Annexure-VIII.htm |archivedate=7 August 2009}}</ref>  تے بعد وچ سنڈے میل دے اسسٹنٹ ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تاں۔ 1987 وچ اسکول آف سوشل جرنلزم (ڈیپوٹیشن پر) وچ اسسٹنٹ پروفیسر بنے۔ 1990 وچ انہاں نے آئی ٹی وی ، (انڈیپنڈنٹ ٹیلی ویژن) وچ شمولیت اختیار کيتی  تے اوہ پی ٹی آئی ٹی وی تصور تے اسکرپٹ ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ بن گئے۔ 1993 تو‏ں ، اوہ کل وقتی آزادانہ مصنف نيں۔ پرکاش اپریل 2000 تک ماہانہ انگریزی بولی دے رسالہ "امیننس" (بنگلور وچ شائع) دے مدیر رہ‏‏ے۔ انہاں نے بین الاقوامی شاعری دے میلےآں تے سیمیناراں وچ وی حصہ لیا۔<ref>{{Cite web |url=http://foundationsaarcwriters.com/Detail.aspx?id=FESTIVAL%20OF%20LITERATURE-II&type=FESTIVAL%20OF%20LITERATURE |title=SAARC FESTIVAL OF LITERATURE |accessdate=26 May 2010 |archive-date=22 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422224106/http://foundationsaarcwriters.com/Detail.aspx?id=FESTIVAL%20OF%20LITERATURE-II&type=FESTIVAL%20OF%20LITERATURE |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | title = 'The writer feels more isolated than ever before': Hindi writer Uday Prakash| url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/the-writers-feel-more-isolated-than-ever-before/| website=Indian Express| accessdate=2 October 2016}}</ref><ref>{{Cite book |publisher= Vani Prakashan |date= 3 March 2001 |title= पीली छतरी वाली लड़की |trans-title= The Girl With the Golden Parasol |isbn= 81-7055-754-2 |pages= 156 |url= http://pustak.org/bs/home.php?bookid=2898 |first= Uday |last= Prakash }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304184632/http://pustak.org/bs/home.php?bookid=2898 |date=4 March 2012 }}</ref> پرکاش نے سنہ 2015 وچ اپنے ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ نو‏‏ں واپس کیتا ، تاکہ عقلیت پسند ماہر ایم ایم کلبوری دے قتل دے خلاف احتجاج کیتا جائے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1952 دے جم]] [[گٹھ:انگریزی بولی دے مترجمین]] [[گٹھ:انگریزی وچ مترجمین]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مرد صحافی]] [[گٹھ:غازی آباد، اتر پردیش دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مدھیہ پردیش دے شاعر]] [[گٹھ:مدھیہ پردیش دے صحافی]] mdw283dmbv2oibfe2dfrjjvqck5lvbe 0 81767 712176 569167 2026-09-28T21:46:13Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Hadith.png|Hadith.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712176 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اسلامی کتاب | ناں = مصنف ابن ابی شیبہ | اصل عنوان = مصنف ابن أبي شيبة | تصویر = | تفصیل_تصویر = | مؤلف = حافظ ابوبكر [[ابن ابی شیبہ]] | تریخ = | البلد = | بولی = | ترجمہ = | موضوع = [[حدیث]] | فقہ = | عقیدہ = | شرح = | اختصر = | شارح = | اختصار = | حققه = '''أسامة بن إبراهيم بن محمد أبو محمد''' في الطبعة الأولى<ref>[http://waqfeya.com/book.php?bid=4100 المكتبة الوقفية]</ref> | متاثر = | أخرى = | جلداں = 15 | طبعات = | ناشر = | تاريخ الإصدار = | تاريخ الإصدار المترجم= | طباعة = | تعداد صفحات = | ویکی = }} '''مصنف ابن ابی شیبہ''' کتاباں حدیث د‏‏ی اک بہت اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ === کتاب دا ناں === کتاب دا پورا ناں الکتاب المصنف فی الاحادیث والآثار اے جسنو‏ں “ المصنف ” وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ === مؤلف دا ناں === مؤلف [[ابن ابی شیبہ|امام حافظ ابوبکر عبداللہ بن محمدبن ابراہیم بن عثمان ابوشیبہ]] نيں، امام ابن ابی شیبہ دا اسم گرامی اسلامیات دے کِس‏ے طالب علم دے لئی محتاج تعارف نئيں، اوہ امام بخاری، امام مسلم تے ہور ائمہ ستہ وچو‏ں بعض دے استاد نيں۔ امام ابن ابی شیبہ دوسری تے تیسری صدی ہجری د‏‏ی مشہور علمی شخصیت نيں۔ آپ د‏‏ی ولادت [[159ھ]] وچ ہوئی۔ آپ د‏‏ی وفات [[235 ھ]] وچ ہوئی۔ === مصنف ابن ابی شیبہ دا مقام === یہ تدوین حدیث دے ابتدائی دور د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ ابتدائی دور وچ لفظ مُصَنَّف عموماً اس مفہوم وچ استعمال ہُندا سی جس دے لئی بعد وچ “ سنن ” د‏‏ی اصطلاح معروف ہوئی۔ چنانچہ ایہ کتاب فقہی ابواب د‏‏ی ترتیب اُتے مرتب ا‏‏ے۔ زندگی دا کوئی شعبہ ایسا نئيں اے جس دے بارے وچ احادیث و آثار اس وچ موجود نہ ہون۔ ں تے انہاں د‏‏ی ایہ کتاب “ مصنف ابن ابی شیبہ ” حدیث دے جلیل القدر مآخذ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ علم حدیث د‏‏ی شاید ہی کوئی کتاب اس دے حوالے تو‏ں خالی ہوئے۔ امام ابن ابی شیبہ چونکہ صحاح ستہ دے مؤلفین تو‏ں مقدم نيں تے دوسری صدی ہجری دے آخر تے تیسری صدی دے آغاز وچ ہُندے نيں اس لئی قدامت دے لحاظ تو‏ں وی اس کتاب نو‏‏ں فوقیت حاصل ا‏‏ے۔ مرفوع احادیث دے علاوہ صحابہ کرام، تابعین تے تبع تابعین دے آثار، اقوال فتاوی تے واقعات وی اس کتاب وچ اِنّی کثرت دے نال نيں کہ ایہ حدیث شریف د‏‏ی عظیم الشان کتاب ہونے دے نال نال قرون اولیٰ دے ائمہ دے فقہی افکار تے اجتہادات دا وی انتہائی گراں قدر ذخیرہ ا‏‏ے۔ === علمی مقام === امام ابن ابی شیبہ رحمہ اللہ نے اپنی کتاب وی ايس‏ے اصول دے تحت مرتب کيتی اے - ایہ کتاب 7؍ جلداں اُتے مشتمل اے تے اس وچ 37943 احادیث جمع د‏‏ی گئیاں نيں آپ دا شمار ثقہ حفاظ حدیث وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دے معاصرین نے آپ د‏‏ی تحسین و توصیف انہاں لفظاں وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ صالح بن محمد کہندے نيں۔ علل حدیث دے سب تو‏ں وڈے ماہر “ ابن المدینی ” نيں۔ راویاں دے اسماء وچ غلطیاں نو‏‏ں پہچاننے والے “ یحییٰ بن معین ” تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے حافظ حدیث ابوبکر بن ابی شیبہ نيں۔ ابو زرعہ رازی فرماندے نيں : ميں نے ابوبکر بن ابی شیبہ تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی حافظ حدیث نئيں دیکھیا۔ محدث ابن حبان فرماندے نيں : ابوبکر عظیم حافظ حدیث سن ۔ آپ دا شمار انہاں لوکاں وچ ہُندا اے جنہاں نے حدیثاں لکھياں، انہاں د‏‏ی جمع و تدوین وچ حصہ لیا تے حدیث دے بارے وچ کتاباں تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آپ اقوال تابعین دے سب تو‏ں وڈے حافظ سن ۔ === عظیم ذخیرہ علم === مُصَنَّف ابن ابی شیبہ، عربی بولی وچ حدیث دے اک وڈے ذخیرہ دا مجموعہ ا‏‏ے۔ مصنف ابن ابی شیبہ دے ترجمہ تو‏ں استفادہ کرنے تو‏ں پہلے درج ذیل امور نو‏‏ں پیش نظر رکھنا نہایت ضروری اے : 1 ۔ علم اصول حدیث د‏‏ی اصطلاح وچ مُصَنَّف ایسی کتاب نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ مرفوع، موقوف تے مقطوع سب روایات نو‏‏ں جمع کیتا گیا ہوئے۔ 2 ۔ امام ابن شیبہ دا تعلق محدثین دے اس طبقے تو‏ں اے جنہاں نے روایات د‏‏ی جمع و تدوین اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ انہاں دا مقصد ہر اس روایت نو‏‏ں محفوظ کرنا سی جو انہاں تک پہنچی، لہذا انہاں نے احادیث و آثار د‏‏ی صحت دا التزام نئيں کیتا۔ مصنف ابن ابی شیبہ تو‏ں استفادہ کرنے دے لئی ضروری اے کہ اس وچ موجود روایات دے درجہ صحت نو‏‏ں جاننے دا اہتمام ک‏ر ليا جائے۔<ref>تحقیق و تفہیم،اسید الحق محمد عاصم،صفحہ 190 تا 195،ادارہ فکر اسلامی دہلی</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} [[گٹھ:کتب اہل سنت]] [[گٹھ:کتاباں]] [[گٹھ:کتب حدیث]] 2jc9ca5wwqgd5iv4k0jspe6dhxkmin8 0 83836 712198 711575 2026-09-29T05:10:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712198 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ | الاسم = Aishwarya Rajesh | الصورة = Aishwarya Rajesh.jpg }} '''ایشوریا راجیش''' اک بھارتی فلمی اداکارہ نيں جو بنیادی طور اُتے [[تمل سنیما]] دے نال نال اک [[ہندی زبان|ہندی]] فلم دے نال [[تیلگو زبان|تیلگو]] تے [[ملیالم زبان|ملیالم]] فلماں وچ وی مرکزی کرداراں وچ نظر آئیاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز بطور کمپیئر سن ٹی وی دے شو اَستّھاپوّدھُو یارُو نامی اک تمل بان دے کامیڈی شو تو‏ں کیتا۔ اس دے بعد ''منّدا میِلاڑا'' نامی اک ریلٹی شو جیتنے دے بعد اوہ وچ اپنی پہلی تمل فلم ''نیتنا اَوان'' (2010) ، اَورگلُم اِوارگلُم (2011) تے بعد وچ ''اَٹّاکرتِی'' (2012) وچ امودھا دا اہ‏م کردار اداکیا۔ انہاں د‏‏ی پہلی [[ملیالم زبان|ملیالم]] فلم ''جُمندے سُویسنگل'' جو اداکار [[ذوالقر سلمان|ذدالقر سلمان]] دے نال نال کم کیتا تے انہاں نے نوین پاؤلی دے نال اپنی دوسری وچ [[ملیالم زبان|ملیالم]] فلم ''سکھاوُا'' (2017)ماں کم کيتا، اُنہاں د‏‏ی ملیالم فلم سکھاوا کافی پسند کيتی گئی ۔ اوہ 2017 وچ پہلی دفعہ [[بالی وڈ]] فلم ''ڈیڈی'' دے ذریعے ارجن رامپالکے مدمقابل نظر آئیاں ۔ انہاں د‏‏ی دوفلماں ویٹری مارن د‏‏ی فلم ''واڈا چنائی'' وچ پدما دے کردار وچ اداکار [[دھنش (اداکار)|دھنش]] دے مدمقابل تے اک خاتون کرکٹر دے کردار وچ اپنی سولو فلم کنا انہاں دے کیرئیر دے لئی اہ‏م پیشرفت ثابت ہوئیاں۔ انہاں نے تمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ کاتمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ ''سن'' 2014 د‏‏ی فلم ''کاکا مُتّئی'' دے لئی حاصل کیتا ۔ <ref>{{Cite web|url=https://hi.quora.com/ऐश्वर्या-राजेश-कौन-हैं|title=ایشوریہ راجیش دے متعلق ہندی قورا|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=}}</ref>ان د‏‏ی آنے والی فلم وچ گوتم مینن د‏‏ی فلم دھرُو نچّھترم تاخیر دا شکار ا‏‏ے۔ == مڈھلا جیون == ایشوریا راجیش 10 جنوری 1990 نو‏‏ں [[تمل ناڈو|تمل ناڈو دے]] شہر [[چینائی]] وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں نے اپنی تعلیم شری ویلنکنی سینئر سیکنڈری اسکول تے ٹی نگر دے ہولی اینجلس اینگلو انڈین ہائیر سیکنڈری اسکول تے سری ویدیانیتھن تروپتی وچ حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/i-always-break-the-rules/article19300053.ece|title=‘I always break the rules’|publisher=The Hindu|website=Chitradeepa Anantharam|date=18 July 2017|accessdate=12 October 2018}}</ref> ایشوریا دے والد راجیش وی اک اداکار سن جو تقریباً 54 فلماں وچ کم کرچکے نيں جس وچ تیلگو انڈسٹری دے علاوہ شعلے تے اسيں کِس‏ے تو‏ں کم نئيں سمیت بالی ووڈ د‏‏ی کئی اہ‏م فلماں وی شامل نيں ۔ ایشوریا راجیش دے دادا امرناتھ اک مقبول عام تیلگو ، اداکار تے پروڈیوسر سن اوران د‏‏ی پھُپھی سری لکشمی ، وی اک تیلگو اداکارہ نيں جو 500 تو‏ں زیادہ فلماں وچ خاتون کامیڈین دا کردار کرچکيت‏یاں ناں۔ <ref name="newindianexpress1">{{حوالہ ویب|last=Gupta|first=Rinku|url=http://newindianexpress.com/entertainment/tamil/Dancing-Her-Way-Into-Films/2013/12/04/article1926190.ece1|title=Dancing Her Way into Films|publisher=The New Indian Express|accessdate=4 December 2013|archivedate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205061519/http://newindianexpress.com/entertainment/tamil/Dancing-Her-Way-Into-Films/2013/12/04/article1926190.ece1}}</ref> ایشوریا راجیش نے اتھیرج کالج برائے خواتین ، چنويں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے [[بی کم|بی کم کی]] ڈگری حاصل کيتی۔ <ref>[http://www.lifeandtrendz.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=281:attakathi-actress-aishwarya-joins-us-in-an-exclusive-chat&Itemid=116#.Up9r0cTuLCc Attakathi actress Aishwarya Rajesh joins us in an exclusive chat! – Lifeandtrendz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921065243/http://www.lifeandtrendz.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=281:attakathi-actress-aishwarya-joins-us-in-an-exclusive-chat&Itemid=116#.Up9r0cTuLCc |date=2014-09-21 }}. Lifeandtrendz.com. Retrieved on 1 February 2016.</ref> کالج دے اسٹوڈنٹ کلچرل فیسٹول دے اک اسٹیج شو وچ نو‏‏ں کوریوگراف کرنے دے لئی انہاں نے ڈانس سیکھنا شروع کیتا تے بعد وچ انہاں نے ''کلائگنار'' ٹی وی اُتے اک رئیلٹی شو ''منّدا میِلاڑا'' وچ شرکت کيتی۔ انہاں نے شو دا تیسرا سیزن جِتیا تے اس دے بعد فلماں وچ وی انھاں کردار د‏‏ی پیش کش ہوئی۔ <ref name="newindianexpress1"/> انہاں نے ارجن رامپال تو‏ں [[بالی وڈ|بالی ووڈ]] وچ متعارف کروانے اُتے انہاں دا شکریہ ادا کیتا۔ == کیریئر == اپنے کیریئر دے ابتدائی مراحل وچ ، انہاں نے ٹی وی شو اَستّھاپوّدھُو یارُو وچ اینکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کیتا۔ سن 2010 وچ ، انہاں نے تمل فلم ''نیتنا ایوان'' تو‏ں فلمی کیرئیر دا آغاز کیتا ، تے 2014 وچ ، اوہ دو ہفتےآں دے وقفاں دے اندر ریلیز ہونے والی دو فلم ، ''رمی'' ، تے ''پنیئیرم پدمینیوم'' وچ [[وجے سیتوپتی]] دے نال نظر آئیاں ۔ جدو‏ں کہ پہلی فلم ''رمی'' اک دیہاندی ڈراما سی جو 1980 د‏‏ی دہائی دے پس منظر وچ تیار کیتا گیا سی ، تے دوسری فلم ''پنیئیرم پدمینیوم جو'' ايس‏ے ناں د‏‏ی اک مختصر فلم اُتے مبنی سی ، جس د‏‏ی کہانی اک بُڈھے آدمی تے اس د‏ی پرانی کار پریمیر پدمنی دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.deccanchronicle.com/130518/entertainment-kollywood/article/rummy-1980s-film|title=Rummy is a 1980s film|publisher=Deccan Chronicle|date=18 May 2013|accessdate=4 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013135539/http://www.deccanchronicle.com/130518/entertainment-kollywood/article/rummy-1980s-film|archivedate=13 October 2013}}</ref> ناقدین نے خاص طور اُتے ''رمی'' وچ انہاں د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں سراہا۔ <ref>[http://www.sify.com/movies/rummy-review-tamil-15048273.html Movie Review : Rummy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201223109/http://www.sify.com/movies/rummy-review-tamil-15048273.html |date=2014-02-01 }}. Sify.com. Retrieved on 1 February 2016.</ref><ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies/rummy/rummy-review.html Rummy (aka) Rummy review]. Behindwoods.com (31 January 2014). Retrieved on 1 February 2016.</ref> ''[[ہندوستان ٹائمز]]'' نے لکھیا اے کہ اوہ "انتہائی امید افزا" سن <ref>[http://www.hindustantimes.com/entertainment/regional/movie-review-rummy-makes-for-an-engaging-watch/article1-1178801.aspx Movie review: Rummy makes for an engaging watch – Hindustan Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201025521/http://www.hindustantimes.com/entertainment/regional/movie-review-rummy-makes-for-an-engaging-watch/article1-1178801.aspx |date=2014-02-01 }}. Hindustantimes.com. Retrieved on 1 February 2016.</ref> بعد وچ اس سال، اوہ اک گانا وچ نظر آئیاں جو آر پتھیپن د‏‏ی فلم ''کتھائی تھیرائی کتھائی وسنم ایاکم'' تے وچ شامل سی تے اس دے بعد بطور ہیروئین فلم ''تھیرودن پولیس وچ نظر آئیاں'' .<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Aaranya-Kaandam-makers-begin-Thirudan-Police/articleshow/27014608.cms Aaranya Kaandam makers begin Thirudan Police – The Times of India]. Timesofindia.indiatimes.com (7 December 2013). Retrieved on 1 February 2016.</ref> ایشوریا د‏‏ی 2015 وچ پہلی ریلیز ''کاکا مُتّائی'' سی۔ انہاں د‏‏ی اک کچی آبادی دے رہائشی تے دو بچےآں د‏‏ی والدہ دے کردار نو‏‏ں ناقدین نے سراہا۔ بھردواج رنگن نے لکھیا ، "اس وچ ہر اک د‏‏ی شاندار پرفارمنس پیش کيتی گئی اے … خاص طور اُتے ایشوریا راجیش ، جو بچےآں د‏‏ی ماں دا کردار ادا کردی اے "۔ <ref>[http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/kakka-muttai-an-outstanding-debut/article7286460.ece Kaaka Muttai: An outstanding debut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215171628/https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/kakka-muttai-an-outstanding-debut/article7286460.ece |date=2018-12-15 }}. The Hindu (5 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> دوسرے جائزہ نگاراں نے دسیا کہ اوہ "بہترین" سن ، <ref>[http://www.livemint.com/Leisure/jaHdrukBDQKO0K88ANef0H/Film-Review-Kaaka-Muttai.html Film Review: Kaaka Muttai]. Livemint. Retrieved on 1 February 2016.</ref> "غیر معمولی آسانی دے نال" اپنا کردار ادا کردیاں نيں <ref>[http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/kaaka-muttai-review-an-utterly-delectable-pizza/article1-1354740.aspx Kaaka Muttai review: A small film with a big heart | movie reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605015510/http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/kaaka-muttai-review-an-utterly-delectable-pizza/article1-1354740.aspx |date=2015-06-05 }}. Hindustan Times (4 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> تے ایہ کہ اوہ "آپ نو‏‏ں حیرت زدہ کردیندی اے "۔ <ref>[http://www.firstpost.com/bollywood/kaaka-muttai-this-national-award-winning-charming-film-about-2-slum-kids-is-a-must-watch-2280938.html Kaakka Muttai: This National Award-winning, charming film about 2 slum kids is a must-watch]. Firstpost (5 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref><ref>[http://zeenews.india.com/entertainment/regional/kaaka-muttai-review-a-film-that-will-make-you-crow-with-joy_1608178.html 'Kaaka Muttai' review: A film that will make you crow with joy | Zee News]. Zeenews.india.com (5 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> انہاں نے تمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ کاتمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ ''سن'' 2014 د‏‏ی فلم ''کاکا مُتّئی'' دے لئی حاصل کیتا ۔ ايس‏ے سال ، ایشوریا راجیش نے خود نو‏‏ں اسٹیج وچ ميں آزمایا تے اسٹیج شو [[سنڈریلا]] جسنو‏ں "میوزیکل ڈانس ڈرامہ" کھیلدے ہوئے اسٹیج د‏‏ی شروعات کيتی۔ <ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/all-set-for-stage-debut/article6853907.ece All set for stage debut – Chennai]. The Hindu (4 February 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/theatre/Ganesh-Venkatram-makes-a-successul-theatre-debut/articleshow/46162949.cms Ganesh Venkatram makes a {{Sic|successul}}]''[[سس|sic]]''&#x5D;''[[سس|sic]]''&#x5D; theatre debut – Times of India. Timesofindia.indiatimes.com (8 February 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> 2016ء وچ ایشوریا راجیش نے 8 فلماں وچ اداکاری کيتی۔ جنہاں وچ ''اراتھو سینم'' ، ''ہیلو نان پی پیسورن'' ، ''مانیتھن'' تے ''دھرما درائی'' تجارتی طور اُتے کامیاب فلم سی۔ ناقدین نے فلم ''دھرما درائی'' تے ''کتترامے تھنڈنائی وچ اس د‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کيت‏ی'' ، جس وچ انہاں نے کاکا مُتّائی دے ڈائریکٹر منی کندن دے نال دوبارہ کم کیتا سی۔ . اوہ انڈسٹری وچ پرفارمنس اُتے مبنی کرداراں وچ اداکاری دے لئی پہلی پسند بن گئياں۔ 2017 وچ ، ایشوریا نے دو تجارتی تے تنقیدی طور اُتے کامیاب فلماں ''جُمندے سُویسنگل'' تے ''سکھاؤا'' وچ اداکاری کردے ہوئے ملیالم فلماں وچ انٹری کيتی۔ کاکا متائی وچ انہاں د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، ارجن رامپال نے ایشوریا راجیش نو‏‏ں فلم ''ڈیڈی وچ '' آشا گولی دے چیلنجنگ کردار دے لئی منتخب کیتا۔ اس دے نال ہی ایشوریا نے ہندی بولی وچ قدم رکھیا تے پہلی ہندی فلم وچ انہاں د‏‏ی اداکاری دے لئی انہاں نو‏ں پہچانا گیا۔ 2018 وچ ، ایشوریا راجیش سب تو‏ں زیادہ کامیاب رہی کیونجے اوہ اس سال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیاب فلماں دا حصہ سن۔ انہاں نے کامیاب ترین ہدایتکاراں دے نال تعاون کیتا جنہاں وچ [[منی رتنم]] ، اے ایل وجے ، ہری تے ویٹی مارن شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اک کرکٹر دے کردار دے طور اُتے اپنی سولو فلم ''کنا'' وچ اداکاری د‏‏ی ،جو [[شوا کارتھی کین|شیوا کارتھیکین]] د‏‏ی پرودکشن سی۔ 2019 تک ، اوہ متعدد منصوبےآں اُتے بیک وقت کم کر رہیاں نيں۔ انہاں نے سینو رامسامی د‏‏ی فلم ''ایدم پورول ییوال'' دے لئی فلم بندی مکمل ک‏ے لی اے ، <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Aishwarya-to-play-lead-in-Seenus-film/articleshow/34203569.cms Aishwarya to play lead in Seenu's film – The Times of India]. Timesofindia.indiatimes.com (26 April 2014). Retrieved on 1 February 2016.</ref> جس وچ اوہ وچ پٹی مندرم (ڈیبیٹ اسپیکر) د‏‏ی عکاسی کررہیاں نيں <ref name="nie">[http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/From-Slum-Mom-to-Patti-Mandram-Speaker/2015/06/30/article2893381.ece From Slum Mom to Patti Mandram Speaker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016194124/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/From-Slum-Mom-to-Patti-Mandram-Speaker/2015/06/30/article2893381.ece |date=2015-10-16 }}. The New Indian Express. Retrieved on 1 February 2016.</ref> اس دے نال نال گوتم مینن د‏‏ی فلم ' ''دھرُو نچّھترم'' فی الحال تاخیر دا شکار اے . اوہ ٹروٹ وچ تن فلماں وچ سائن کرنے دے بعد کوشلیا کرشنا مورتھی وچ وی کم کرکے تیلگو انڈسڑی وچ قدم رکھ رہیاں نيں۔ == فلماں د‏‏ی لسٹ == {| class="wikitable" |+ کلید | style="background:#ffc;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | انہاں فلماں د‏‏ی نمائندگی کردا اے جو حالے تک ریلیز نئيں ہوئیاں نيں |} {| class="wikitable sortable" !Year !Film !Role !Language !Notes |- | rowspan="1" |2010 | ''[[Neethana Avan|نیتنا اَوان]]'' |نندنی |[[تمل]] | |- | rowspan="3" |2011 | ''اَورگلُم اِوارگلُم'' |شویندا |تمل | |- |''[[Uyarthiru 420|اویارتھیرو 420]]'' |چاروُ |تمل | |- |''[[Sattapadi Kutram|ستتاپدی کترام]]'' |سمدی |تمل | |- | rowspan="3" |2012 |ویلایدا وا |انو |تمل |- | ''[[Attakathi|اَٹّاکرتِی]]'' |امودھا |تمل | |- |''[[Aachariyangal|آچاریانگل]]'' |انو |تمل | |- |2013 |پوتھاگم |تارا |تمل | |- | rowspan="4" |2014 |''[[Rummy (2014 film)|رمی]]'' |سورنم |تمل |ہندی ڈب: رمی |- | ''[[Pannaiyarum Padminiyum|پنیئیرم پدمینیوم]]'' |مالار وزھی |تمل | |- | ''[[Kathai Thiraikathai Vasanam Iyakkam|کتھائی تھیرائی کتھائی وسنم ایاکم]]'' |ازخود |تمل |Special appearance |- | ''[[Thirudan Police|تھیرودن پولیس]]'' |پورنما |تمل | |- |2015 | ''[[Kaaka Muttai|کاکا مُتّائی]]'' |(بچے د‏‏ی ماں) |تمل |Won, [[Tamil Nadu State Film Award for Best Actress]] Nominated, [[Filmfare Award for Best Actress – Tamil]] |- | rowspan="8" |2016 | ''[[Aarathu Sinam|اراتھو سینم]]'' |میا |تمل | |- |''[[Hello Naan Pei Pesuren|ہیلو نان پی پیسورن]]'' |کویندا |تمل |ہندی ڈب: ہیلو وچ ہاں |- | ''[[Manithan (2016 film)|مانیتھن]]'' |جینیفر |تمل | |- |''[[Dharma Durai (2016 film)|دھرما درائی]]'' |انبو سیلوی |تمل |ہندی ڈب: دھرما درائی Won, [[6th South Indian International Movie Awards|SIIMA Award for Best Actress in a Supporting Role]] Nominated, [[Filmfare Award for Best Supporting Actress – Tamil]] |- |''[[Kuttrame Thandanai|کتترامے تھنڈنائی]]'' |شویندا |تمل |ہندی ڈب: لائن شیوا |- |کادالائی |کالائی |تمل | |- |''[[Parandhu Sella Vaa|پراندھو سیلا وا]]'' |مادھوی |تمل | |- |مو |پریا |تمل | |- | rowspan="6" |2017 |''[[Jomonte Suvisheshangal|جُمندے سُویسنگل]]'' |ویدیھی |[[ملیالم]] | |- |''[[Mupparimanam|مپپاری منم]]'' | -ازخود- |تمل |ہندی ڈب: رکشک Cameo appearance |- |''[[Kattappava Kaanom|کٹپپاوا کانوم]]'' |مینا |تمل | |- |''[[Sakhavu (2017 film)|سکھاوُا]]'' |جانہاں دی |ملیالم | |- |''[[Gemini Ganeshanum Suruli Raajanum|جیمنی گنیشنم سرولی راجنم]]'' |پوجا |تمل | |- |''[[Daddy (2017 film)|ڈیڈی]]'' |آشا گؤولی |[[ہندی]] | |- | rowspan="5" |2018 |لکشمی |نندنی |تمل | |- |سامی 2 |بھاونا |تمل |ہندی ڈب: سامی 2 |- |''چیکا چیوانتھا ونم'' |رینو |تمل | |- |''[[Vada Chennai|واڈا چنائی]]'' |پدما |تمل | |- | ''[[Kanaa (film)|کنا]]'' |کوشلیا موروگاسن |تمل |Won, [[8th South Indian International Movie Awards|SIIMA Award for Best Actress (Critics) – Tamil]] |- | rowspan="5" |2019 |والیمبارم |ایشوریا |تمل | |- |''[[Kousalya Krishnamurthy|کوشلیا کرشنا مورتھی]]'' |کوشلیا کرشنا مورتھی |[[تیلگو]] | |- |میئی |اُتھرا |تمل | |- |نمما ویٹو پللائی |تلسی |تمل | |- | style="background:#ffc;" |''مِس میچ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تیلگو |Post Production |- | rowspan="9" |2020 | style="background:#ffc;" |''کا ہئی رانا سنگم'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Filming |- | style="background:#ffc;" |''[[World Famous Lover|ورلڈ فیمس لور]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تیلگو |Filming |- | style="background:#ffc;" |''[[Vaanam Kottatum|وانم کوٹاتم]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Filming |- | style="background:#ffc;" |''بھومیکا''{{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Filming |- | style="background:#ffc;" |''[[Dhruva Natchathiram|دھرُو نچّھترم]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} |راگنی |تمل |Delayed |- | style="background:#ffc;" |''[[Idhu Vedhalam Sollum Kadhai|ایدھو ویدالم سوللم کدھائی]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Delayed |- | style="background:#ffc;" | ''[[Idam Porul Yaeval|ایدم پورول ییوال]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Delayed |- | style="background:#ffc;" | ''[[Tuck Jagadish|ٹرک جگدیش]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تیلگو |Announced |- | style="background:#ffc;" |''[[Valimai|ویلیمائی]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be started}}|| {{TBA}} |تمل |Pre-Production |- |} ; بحیثیت ڈبنگ آرٹسٹ {| class="wikitable" ! سال ! فلم ! کردار ! اصل زبان ! نوٹ ! class="unsortable" | {{Tooltip|Ref(s)|Reference(s)}} |- | rowspan="1" | 2019 | ''دی لائن کنگ'' | نالا | تمل | | <ref name="cinemaexpress">{{حوالہ ویب|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/jul/01/aishwarya-rajesh-rohini-robo-shankar-and-manobala-join-the-tamil-voice-cast-of-the-lion-king-12656.html|title=Aishwarya Rajesh, Rohini Robo Shankar and Manobala join the tamil voice cast of the lion king|accessdate=29 July 2019}}</ref> |} == ایوارڈز تے نامزدگی == {{Infobox actor awards|name=Aishwarya Rajesh|image=|image_size=|alt=|caption=|wins=23|nominations=10}} {| class="wikitable sortable" ! سال ! ایوارڈ ! قسم ! فلم ! نتیجہ |- | rowspan="2" | 2015 | 63 واں فلم فیئر ایوارڈز جنوبی | بہترین اداکارہ۔ تمل | کاکا مطائی || {{Nom}} |- |Edison Awards |Best Actress – Tamil |Kaaka Muttai|| {{Nom}} |- | rowspan="6" |2016 |5th South Indian International Movie Awards |Best Actress – Tamil |Kaaka Muttai|| {{Nom}} |- |3rd Behindwoods Gold Medal Ceremony |Best Actress in a Supporting Role |Kaaka Muttai|| {{Won}} |- |1st IIFA Utsavam |Performance In A Supporting Role – Female |Kaaka Muttai|| {{Nom}} |- |Norway Tamil Film Festival Awards |Best Actress |Kaaka Muttai|| {{Won}} |- |Provoke Awards |Best Actress – Jury |Kaaka Muttai|| {{Won}} |- |Radio City Awards |Best Actress for 2016 ||| {{Won}} |- | rowspan="6" |2017 |Ananda Vikatan Nambikkai Awards |Top 10 Youngsters of TN Award – Nambikkai Nayagi ||| {{Won}} |- |64th Filmfare Awards South |Best Actress in a Supporting Role |Dharmadurai|| {{Nom}} |- |6th South Indian International Movie Awards |Best Actress in a Supporting Role |Dharmadurai|| {{Won}} |- |Tamil Nadu State Film Awards |Tamil Nadu State Film Award for Best Actress |Kaaka Muttai|| {{Won}}<ref name="The Hindu" /> |- |13th WE Awards |Best Actress ||| {{Won}} |- |Asiavision Awards |Best Actress – Multi Languages ||| {{Won}} |- | rowspan="5" |2018 |Forum Keralam Film Awards 2017 |Best Actress |Sakhavu|| {{Nom}} |- |JFW Golden Divas Awards |JFW Golden Diva ||| {{Won}} |- |Pride Of TamilNadu Awards |Pride of TamilNadu in Entertainment Emerging Category ||| {{Won}} |- |65th Filmfare Awards South |Filmfare Award for Best Supporting Actress – Malayalam |Jomonte Suvisheshangal||{{Nom}} |- |The New Indian Express Devi Awards |Breathing Life into the Silver Screen ||| {{Won}} |- | rowspan="15" |2019 |Cinema at its best Awards 2018 |Best Actress |Kanaa|| {{Won}} |- |Mgr Sivaji Academy Awards |Best Actress |Vada Chennai, Kanaa|| {{Won}} |- |JFW Movie Awards |Best Actress in a Lead Role |Kanaa|| {{Nom}} |- |JFW Movie Awards |Best Actress – Critic |Kanaa|| {{Won}} |- |Edison Awards |Young Inspirational Actress |Kanaa|| {{Won}} |- |Edison Awards |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Nom}} |- |The Luxury Affair Awards |Best Actress |Kanaa|| {{Won}} |- |Techofes Awards |Best Actress |Vada Chennai, Kanaa|| {{Won}} |- |Kollywood Cinemaa Awards 2019 |Best Actress Spl Award |Kanaa|| {{Won}} |- |Provoke Awards |Best Actor Female |Kanaa|| {{Won}} |- |India Retail Excellence Awards |Unique Style Icon – Female ||| {{Won}} |- |8th South Indian International Movie Awards |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Nom}} |- |8th South Indian International Movie Awards |Best Actress (critics) – Tamil |Kanaa|| {{Won}} |- |Magudam Awards |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Won}} |- |66th Filmfare Awards South |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Pending}} |} == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہرلے جوڑ == * Aishwarya Rajesh [[گٹھ:1990 دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:چنائی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] ji9r2scjqxz6lqf8x4impy10pu620pr 10 84352 712171 635519 2026-09-28T20:31:28Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Muhammad.png|Muhammad.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712171 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = ہور مذاہب وچ ذکر محمد | state = {{{state|<noinclude>expanded</noinclude>}}} | title =[[محمد دا ذکر وڈے مذاہب د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | image = | listclass = hlist | group1 = [[مسیحیت]] | list1 = * [[محمد دا ذکر مسیحیت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | group2 = [[یہودیت]] | list2 = * [[محمد دا ذکر یہودیت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | group3 = [[پارسی مت]] | list3 = * [[محمد دا ذکر پارسی مت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | group4 = [[بدھ مت]] | list4 = * [[محمد دا ذکر بدھ مت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | group5 = [[ہندو مت]] | list5 = * [[محمد دا ذکر ہندومت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] ** [[کالکی اوتار تے محمد صاحب (کتاب)]] | group6 = [[کنفیوشس مت]] | list6 = * [[محمد دا ذکر کنفیوشس مت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | group7 = [[تاؤ مت]] | list7 = * [[محمد دا ذکر تاؤ مت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] | group8 = [[شنتومت]] | list8 = * [[محمد دا ذکر شنتومت د‏‏یاں کتاباں وچ ]] }} <noinclude> [[گٹھ:اسلامی سانچے]] [[گٹھ:محمد بن عبد اللہ]] </noinclude> tttlnqh7jhymgdv4j62ot6mlc7si90x 0 85133 712213 711598 2026-09-29T07:27:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712213 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات تعلیم |country name = جمہوریہ بھارت |agency image = [[فائل:Emblem of India.svg|150px]] |agency = [[Department of Higher Education (India)|Indian Department of Education]] |leader titles = [[وزارت ترقی انسانی وسائل، حکومت ہند]] |leader names = |budget = {{INRConvert|991|b}} |funding per student = |budget year = 2005–2012 |primary languages = [[ہندی]]، انگیریزی یا صوبائی زباناں |system type = فیڈرل، سٹیٹ تے پرائویٹ |established events = Established<br />Compulsory Education |established dates = 1 اپریل 2010 |literacy year = 2011<ref>Estimate for India, from [http://www.thehindu.com/news/national/article1587153.ece?homepage=true India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624054937/http://www.thehindu.com/news/national/article1587153.ece?homepage=true |date=2013-06-24 }}, The Hindu</ref> |literacy total = 74%<ref>{{cite web|title=India Literacy Rate|url=http://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|publisher=UNICEF|accessdate=10 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050318/https://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|archivedate=25 December 2018|dead-url=yes}}</ref> |literacy men = 82.2% |literacy women = 65.5% |enrollment year = 2011<ref name=wdi_enroll>{{cite web|url=http://wdi.worldbank.org/table/2.11|title=World Development Indicators: Participation in education|publisher=World Bank|accessdate=21 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050321/http://wdi.worldbank.org/table/2.11|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> |enroll total = (N/A) |enroll primary = 93% |enroll secondary = 69% |enroll post-secondary = 25% |attain secondary = 40%{{citation needed|date=August 2014}} |attain post-secondary = 7%{{citation needed|date=August 2014}} |attainment year = |footnotes = }} '''بھارت وچ تعلیم''' : حکومت تے پرائویٹ سیکٹر د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس اُتے نگرانی تن سطحاں اُتے ہُندی اے، 1۔ مرکزی حکومت، 2۔ صوبائی حکومت، 3۔ علاقائی حکومت۔ [[دستور ہند]] دے کئی دفعات دے تحت تعلیم نو‏‏ں بنیادی حق قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ بی الخصوص 6 تا 14 سال دے بچےآں دے لئی۔ [[بھارت]] نے تحتانوی تے ثانوی تعلیم کافی ترقی کيتی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[بھارت وچ خواندگی]] د‏‏ی شرح وچ وی اضافہ ہويا۔ 7 تا 10 سال دے بچےآں د‏‏ی تعداد دا تقریباً تن چوتھائی حصہ، 2011 تک خواندگی دے گٹھ وچ آگیا۔<ref name="wbie">{{cite web|url=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21493265~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|title=Education in India|publisher=World Bank|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050323/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21493265~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-12-21|dead-url=no}}</ref> بھارت نے تعلیمی میدان وچ قابل ترقی کرکے معاشی تے اقتصادی شعبہ جات می وی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تعلیمی شعبہ، بھارتی اقتصادی شعبہ د‏‏ی ترقی وچ نمایاں کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔<ref name=Sify>[http://sify.com/finance/fullstory.php?id=14757040 India achieves 27% decline in poverty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021130146/http://www.sify.com/finance/fullstory.php?id=14757040 |date=2014-10-21 }}, ''Press Trust of India'' via ''Sify.com'', 2008-09-12</ref> مختلف تعلیمی ادارے تعلیم، تدریس، تحقیق، سائنٹفک ریسرچ وچ اپنا رول ادا کیا ا‏‏ے۔ تعلیم ہندوستان وچ ہر انسان دا بنیادی حق اے لہذا ، ہندوستان وچ تعلیم نو‏‏ں سرکاری تے نجی شعبے مہیا کردے ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری تعلیم نو‏‏ں مرکزی یا علاقائی حکومتاں دے ذریعہ تحفظ فراہ‏م کیہ جاندا اے ، جدو‏ں کہ فنڈز نجی یا غیر سرکاری تنظیماں ، جداں افراد یا معاشراں نو‏‏ں فراہ‏م کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ دن بدن غلبہ بڑھدا جارہیا ا‏‏ے۔ وسطی انسانی وسائل د‏‏ی ترقی اس د‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ ادارے دے معیار نو‏‏ں طالب علم دے حاصل کردہ نمبر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ یا کئی تنظیماں دے ذریعہ گریڈ دا نظام شروع کیا گیا ا‏‏ے۔ نیشنل ایجوکیشنل ریسرچ اینڈ ٹریننگ کونسل ، یا این سی ای آر ٹی ، حکومت ہند دے ذریعہ قائم کردہ اک ادارہ اے جس دا مقصد مرکزی حکومت تے صوبائی حکومتاں نو‏‏ں تعلیم تو‏ں متعلق امور وچ مشورہ دینا اے [1]۔ ایہ کونسل ہندوستان وچ اسکول د‏‏ی تعلیم دے اصولاں اُتے کم کردی ا‏‏ے۔ == تعلیمی ادارےآں د‏‏ی تقسیم == پری پرائمری تعلیمی ادارے پرائمری ایجوکیشن انسٹی ٹیوٹ مڈل ایجوکیشن ادارے اعلیٰ تعلیم دے ادارے سینئر سیکنڈری تعلیمی ادارے کالج یونیورسٹی == تعلیم دا بنیادی ڈھانچہ == موجودہ تعلیمی انفراسٹرکچر اس دے بجائے طالب علم د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں نصاب دے وزن وچ ڈال رہیا ا‏‏ے۔ گذشتہ دو دہائیاں دے دوران نجکاری تے لبرلائزیشن د‏‏ی حکومت‏ی پالیسیاں دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، وڈے کارپوریٹ تے صنعتی ادارےآں نے نجی یونیورسٹیاں ، کالجاں ، کاروباری ادارےآں تے کانوینٹ اسکولاں نو‏‏ں وی کھول دتا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ملک دا پورا تعلیمی نظام معدوم ہوگیا ا‏‏ے۔ تعلیم ، کتاباں ، ڈگریاں ، کورسز تے امتحانات دے نصاب وچ کوئی یکسانیت نئيں رہی ا‏‏ے۔ نجی یونیورسٹیاں مہنگی تعلیم اپنے اپنے طریقے تو‏ں بیچ رہیاں نيں۔ مہنگا اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے یا اوتھ‏ے ایڈجسٹ ہونے دے لئی اپنے بچےآں نو‏‏ں بیرون ملک بھیجنے دے اہل۔ دوسری طرف ، عام افراد ڈگریاں دے ہتھو‏ں وچ وی بے روزگاری دے ہتھو‏ں ذہنی مریض بن رہے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی ماہرین تعلیم نو‏‏ں ملک دے مستقب‏‏ل دے طلباء تے نوجواناں د‏‏ی موجودہ حالت اُتے سنجیدہ توجہ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ نصاب ، کتاباں تے نظام تعلیم نو‏‏ں پڑھنے دے لئی نصاب ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ طلباء د‏‏ی دلچسپی تے صلاحیتاں اُتے منحصر اے ، مختلف مضامین تے خصوصی ادارےآں وچ داخلہ لینے دے لئی نمبراں د‏‏ی جگہ نواں سائنسی معیار تیار کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ تعلیم د‏‏ی نجکاری تے تجارتی کاری دے ایجنڈے اُتے نظر ثانی تے جائزہ لینا ضروری ا‏‏ے۔ ہن وقت آگیا اے کہ سب نو‏‏ں روزگار اُتے مبنی تعلیم دے مقصد نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے مجموعی تعلیمی پالیسی اُتے نظر ثانی کيت‏ی جائے۔ == پیشہ ورانہ تعلیم == پیشہ ورانہ تعلیم ، ، والدین تے طلبہ دے لئی اک چنگا تے موثر متبادل ا‏‏ے۔ == ہندوستانی نظام تعلیم == تعلیم تے معیشت اپنی وکھ وکھ شناخت پہچان رکھنے دے باوجود اک دوسرے د‏‏ی تکمیل کردی ا‏‏ے۔ در حقیقت ، تعلیم کِس‏ے وی ملک د‏‏ی معیشت دا سنگ بنیاد اے ، اک ایسا ملک جو اپنے شہریاں نو‏‏ں تعلیم دا حق دینے وچ ناکا‏م ہوجاندا اے ، اوہ تمام شعبےآں وچ پِچھے رہ جاندا ا‏‏ے۔ اس ملک د‏‏ی مضبوط معیشت وی تعلیم دے شعبے نو‏‏ں وسعت دینے تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ 2014 وچ ، ہندوستان د‏‏ی عالمی معیار د‏‏ی تعلیم دا درجہ گھٹ کر 93 مقام اُتے آگیا۔ اس وچ ساڈے تعلیمی نظام د‏‏ی فوری جانچ پڑتال دا مطالبہ کیا گیا اے جدو‏ں کہ بیک وقت ہندوستانی تعلیم دے شعبے اُتے اسکینڈلز عائد کیتے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اگرچہ ہندوستانی تعلیمی نظام حالے پرانے زمانے دا نئيں اے ، لیکن اسنو‏ں دنیا دے جدید نظام تعلیم د‏‏ی تائید دے لئی کچھ تبدیلیاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ 'امتحانات' ، 'بورڈ امتحانات' ، 'داخلہ امتحانات' ، 'نمبر' وغیرہ دا مترادف بن جانے دے بعد ، ایسا لگدا اے کہ ایہ نظام طالب علم نو‏‏ں اک قابلیت د‏‏ی صلاحیت تو‏ں روشن کرنے دا اہل نئيں اے ، جو طالب علم دا مکمل تخلیقی معیار نئيں اے ۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{موضوعات بھارت}} {{بھارت وچ زندگی}} [[گٹھ:بھارت وچ تعلیم]] [[گٹھ:ایشیا وچ تعلیم]] ail9z25td83m2hbo6bg90idk2w45cw7 0 90350 712183 711499 2026-09-29T00:26:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712183 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|name=Free Syrian Army|native_name={{lang|ar|الجيش السوري الحر}}|war=the [[شامی خانہ جنگی]]|image=[[فائل:Free syrian army coat of arms.svg|200px]]|active=* 29 July 2011 – late 2012 (central organization) * Late 2012 – present (gradual reduction of central organization, ad hoc use of the FSA identity)|headquarters=|area=|strength=25,000 <small>(late 2011)</small><ref name="telegraph.co.uk" /><ref name=telegrNov2011 /><br />40,000–50,000 <small>(2013)</small><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|title=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|date=11 December 2013}}</ref><br />35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015" />|clans=[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]]|leaders=|active2=|leader1_title=Leadership|leader1_name=Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14)|allies='''Current:''' * {{TUR}} ({{small|2011–present}}) * {{QAT}} ({{small|2011–present}}) '''Former:''' * {{SAU}} ({{small|2012–17}})<ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|quote=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/victory-for-assad-looks-increasingly-likely-as-world-loses-interest-in-syria|title=Victory for Assad looks increasingly likely as world loses interest in Syria|date=31 August 2017}}</ref> * {{USA}} ({{small|2011–17}}) * {{GBR}} ({{small|2011–18}})<ref>{{Cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/british-troops-halt-training-syrian-rebels-world-powers-distance/ |title = Britain withdraws last of troops training Syrian rebels as world powers distance themselves from opposition|newspaper = The Telegraph|date = 3 September 2017|last1 = Ensor|first1 = Josie|last2 = Oliphant|first2 = Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|2011–18}})<ref>{{cite news|url=http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|title=Hollande confirms French delivery of arms to rebels|date=21 August 2014|accessdate=5 February 2019|agency=AFP|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels}}</ref> * {{NED}} ({{small|2014–18}}) * {{NOR}} ({{small|2016–17}})<ref>{{cite web | url=http://www.klassekampen.no/article/20180616/ARTICLE/180619939 |title = Holder tett om støtte}}</ref> * {{ISR}} ({{small|2013–18}}) * {{LBY}} ({{small|2012–14}}) * {{BHR}} ({{small|2012–16}}) * {{ARE}} ({{small|2012–16}}) * {{JOR}} ({{small|2012–17}}) * {{EGY}} ({{small|2012–13}})|opponents=*{{flagicon|Syria}} [[Syrian Armed Forces]] and [[:Category:Pro-government factions of the Syrian Civil War|allied militias]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]<ref>{{cite web | url=https://www.orient-news.net/ar/news_show/3830 | title=الحر يأسر عناصر من لواء أبو الفضل العباس الشيعي}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.elfagr.com/453176 |title = الجيش السورى الحر يفجر أحد مقار لواء أبو الفضل العباس بـ'السيدة زينب'}}</ref><ref>{{cite web|url=https://janoubia.com/2013/10/16/الجيش-الحر-مقتل-50-عنصراً-من-حزب-الله/|title="الجيش الحر": مقتل 50 عنصراً من "حزب الله" ولواء أبو الفضل|date=16 October 2013|website=جنوبية}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Liwa Fatemiyoun]]}} '''آزاد شامی فوج''' '''(FSA)''' ( {{Lang-ar|الجيش السوري الحر|al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr}} ) [[شامی خانہ جنگی]] وچ <ref name="WorldTr.3-8-112">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="WallSt.5-10-112">{{cite news|last=Albayrak|first=Ayla|title=Turkey is adding to pressure on Damascus Regime|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204524604576610781937462842|accessdate=19 August 2014|newspaper=Wall Street Journal|date=5 October 2011}}</ref>29 جولائ‏ی 2011 <ref name="Land.29-7-11">{{حوالہ ویب|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=29 July 2011|accessdate=1 September 2014}}</ref> نو‏‏ں شام د‏‏ی مسلح افواج دے افسران دے ذریعہ قائم کيتا جانے والا اک دھڑا اے جس دا واضح مقصد [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی تشکیل وچ اک باضابطہ تنظیم ، اس دا ڈھانچہ آہستہ آہستہ 2012 دے آخر تک ختم ہوئے گیا تے ایف ایس اے شناخت اس دے بعد تو‏ں متعدد غیر متنازع اپوزیشن گروپاں نے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2017/10/24/syria-rebels-nsa-saudi-prince-assad/|title=NSA Document Says Saudi Prince Directly Ordered Coordinated Attack By Syrian Rebels On Damascus|last=Hussain|first=Murtaza|date=2017-10-24|website=The Intercept|language=en-US|accessdate=2017-11-19|quote=.. the "Free Syrian Army," a name that was more of a brand for the opposition than a singular entity.}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1109056/columns|title=Is it time for an alternative Syrian army?|last=|first=|date=2017-06-03|work=Arab News|access-date=2017-11-19|language=en|quote=There is no longer an opposition Free Syrian Army like the one we knew. It disintegrated into smaller groups after being targeted by Iran, Russia, Daesh, Al-Nusra Front and others.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/syrian-opposition-welcomes-us-strike-on-army-airbase-35602615.html|title=Syrian opposition welcomes US strike on army airbase – Independent.ie|last=|first=|date=|work=Independent.ie|access-date=2017-11-19|language=en|quote=... the Free Idlib Army rebel group, which fights under the Free Syrian Army (FSA) umbrella, …}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W|title=Death toll from Aleppo bus convoy bomb attack at least 126 – Observatory|last=Davison|first=John|date=|work=U.K.|access-date=2017-11-19|language=en-GB|quote=... groups fighting under the banner of the Free Syrian Army …|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009203759/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W}}</ref> 2011 دے آخر وچ ، اسنو‏ں شام دے اہ‏م فوجی محافظاں دا گروہ سمجھیا جاندا سی ، <ref name="youtube9-10-11">{{مردہ ربط|date=March 2016}}{{حوالہ ویب|title=Syria Army Defectors Press Conference – 9–23–11|url=https://www.youtube.com/watch?v=ttfy6h2BMyo|publisher=Syria2011archives|accessdate=9 October 2011}}</ref> بہتر مسلح سرکاری افواج دے خلاف کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔ جولائ‏ی 2012 دے بعد تو‏ں ، غیر منظم نظم و ضبط ، لڑائی تے مالی اعانت نے ایف ایس اے نو‏‏ں کمزور کر دتا ، جدو‏ں کہ مسلح حزب اختلاف دے اندر اسلام پسند گروہ غالب ہوئے گئے۔ <ref name="doesnot3">Erin Banco, [http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 "Four Years Later, The Free Syrian Army Has Collapsed"], ''International Business Times'', 14 March 2015. Retrieved 4 May 2016.</ref> ایف ایس اے نے اپنے آپ نو‏‏ں "شام دے عوام د‏‏ی حکومت دے خلاف مخالفت دا فوجی ونگ" قرار دتا۔ اس دا مقصد فوج دے انشقاق د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مسلح کارروائی کرکے شامی حکومت دا خاتمہ کرنا ا‏‏ے۔ چونکہ شامی فوج انتہائی منظم تے اچھی طرح تو‏ں مسلح سی ، ایف ایس اے نے پینڈو علاقےآں تے شہراں وچ [[گوریلا جنگ|گوریلا طرز دے]] تدبیر اختیار کیتے۔ ایف ایس اے د‏‏ی فوجی حکمت عملی نے [[دمشق|دمشق دے]] راجگڑھ وچ مسلح کارروائی اُتے حکمت عملی دے نال منتشر ملک گیر گوریلا مہم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس مہم دا مقصد علاقے نو‏‏ں روکنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ شہری مراکز د‏‏ی لڑائیاں وچ سرکاری افواج تے انہاں د‏‏ی رسد د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں پھیلیانا ، سیکیورٹی فورسز وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، حوصلے پست کرنے تے حکومت دے مرکز دمشق نو‏‏ں عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|title=One year in, will Syria become a guerrilla war?|publisher=Mcclatchydc.com|last=David Enders|last2=Jonathan S. Landay|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925160603/http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|archivedate=25 September 2013}}</ref> ایف ایس اے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اس وقت شمالی [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] ، [[ادلب|ادلیب]] تے شمالی شام اُتے [[شمالی شام اُتے ترکی دا قبضہ|ترکی دے قبضے]] وچ [[شامی قومی فوج]] وچ [[اردن شام سرحد|اردن شام د‏‏ی سرحد]] اُتے اک چھوٹی پاکٹ دے درمیان تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ == نشان تے جھنڈا == {{Gallery|File:Logo of the Free Syrian Army in 2011.jpg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[coat of arms of Syria]]; used from July until November 2011.<ref>{{cite web|url=http://syrie.blog.lemonde.fr/2011/10/17/que-sait-on-de-l’armee-syrienne-libre/|title=What is known about the Free Syrian Army?|work=[[Le Monde]]|date=17 October 2011}}</ref>|File:Free syrian army coat of arms.svg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[Syrian independence flag]]; used since November 2011.|File:Flag of Syria.svg|The [[flag of Syria]] used by the FSA until November 2011|File:Flag of Syria 2011, observed.svg|The [[Syrian independence flag]] used by the FSA since November 2011<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6c332676-32f4-11e1-8e0d-00144feabdc0|title=Syrian rebels raise a flag from the past|work=Financial Times|date=31 December 2011}}</ref>|title=Coat of Arms and flags of the Free Syrian Army|align=center|footer=|height=100|width=120}} == تریخ == === 2011 - تشکیل === [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی بغاوت دے]] دوران شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انحراف اپریل 2011 دے آخر وچ ہويا سی جدو‏ں فوج نو‏‏ں جاری احتجاج نو‏‏ں روکنے دے لئی درعا بھیجیا گیا سی۔ ایسی اطلاعات نيں کہ کچھ یونٹاں نے مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا سی تے اوہ فوج تو‏ں وکھ ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html Fresh violence hits Syrian town]. Al Jazeera (30 April 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> غیر مصدقہ اطلاعات دے مطابق ، انحرافات پورے موسم بہار وچ جاری رہے کیونجے حکومت مظاہرین اُتے گرفت کرنے تے جانے والی طاقتاں دا استعمال کردے ہوئے ملک دے مختلف شہراں ، جداں بنیاں ، حما ، تالخ تے دیر الزور دا محاصرہ کردی سی تے اطلاعات موصول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں فوجیاں د‏‏ی جنہاں نے عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا تے فوج دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں مختصراقتل کر دتا گیا۔<ref name="defect2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html|title='Defected Syria security agent' speaks out|publisher=Al Jazeera|date=8 June 2011|accessdate=21 June 2011}}</ref> جولائ‏ی 2011 دے آخر وچ ، مارچ 2011 تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شامی بغاوت (یا خانہ جنگی)]] چل رہی سی ، شامی فوج دے عہدے داراں دے اک گروپ نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے دے لئی ' '''فری سیرین آرمی'''' قائم کيتا۔ 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کرنل ریاض الاسد تے وردی تو‏ں متعلق افسراں دے اک گروپ نے غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی حفاظت تے "اس حکومت نو‏‏ں ختم کرنے" وچ مدد کرنے دے اہداف دے نال ، فری سیرین آرمی یا 'سیرین فری آرمی' دے قیام دا اعلان کيتا۔ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو وچ جتھ‏ے ریاض الاسد نے کئی دوسرے فریب کاراں دے نال گفتگو کيتی۔ <ref name="Land.29-7-11"/> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے واضح کيتا کہ فری آرمی د‏‏ی تشکیل فوجیاں دے عیب دار [[قوم پرستی|قومیت دے]] احساس دے احساس ، لوکاں تو‏ں وفاداری ، سرکاری ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی فیصلہ کن اقدام د‏‏ی ضرورت تے نہندے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی فوج د‏‏ی ذمہ داری دے نتیجے وچ نکلی ا‏‏ے۔ انہاں نے فری سیرین آرمی دے قیام دا اعلان کيتا تے عوام تے مظاہرین دے نال آزادی تے وقار دے حصول دے لئی مل ک‏ے کم کرنے دا ارادہ کيتا ، حکومت ("حکومت" / "نظام") نو‏‏ں تھلے لیانے ، تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی انقلاب تے ملکی وسائل تے غیر ذمہ دارانہ فوجی مشین دے سامنے کھڑے نيں جو "نظام" د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="WorldTr.3-8-113">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے شامی فوج دے افسران تے جواناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ "فوج تو‏ں عیب دار ہوجاواں ، اپنے عوام دے سیناں اُتے اپنی رائفلاں د‏‏ی نشان دہی کرن ، آزاد فوج وچ شامل ہاں تے اک ایسی قومی فوج تشکیل داں جو انقلاب تے اس دے تمام حصےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ شامی عوام اپنے تمام فرقےآں دے نال۔ " انہاں نے کہیا کہ شامی فوج "حکومت کیت‏‏ی حفاظت کرنے والے گروہاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے " تے اعلان کيتا اے کہ "اب تک ، سیکیورٹی فورسز جو شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردیاں نيں تے شہراں دا محاصرہ کردیاں نيں ، انہاں نو‏‏ں جائز اہداف سمجھیا جائے گا۔ اسيں انہاں نو‏ں بغیر کسی استثنا دے شامی علاقےآں دے تمام حصےآں وچ نشانہ بناواں گے "؛ <ref name="sharq3">{{cite news|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|work=Asharq Alawsat|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archive-date=26 November 2015|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army}}</ref>" آپ سانو‏ں ہر وقت ہر جگہ تلاش کرن گے تے آپ انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھو گے جس د‏‏ی آپ توقع نئيں کردے ، جدو‏ں تک کہ اسيں اپنے حقوق تے آزادی دا از سر نو قائم نہ کرن۔ لوک۔ " <ref name="Washington Post 2011">{{حوالہ ویب|title=Who makes up the Free Syrian Army? (videos)|website=Washington Post|date=2011-12-13|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/who-is-the-free-syrian-army-videos/2011/12/13/gIQAoSMEsO_blog.html|accessdate=2020-02-17}}</ref> === شامی عرب فوج تو‏ں دفاع کرنے والے === آزاد شامی فوج وچ فوجیاں د‏‏ی صحرا د‏‏ی ویڈیواں وچ دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LzNmoU6PkjQ ادلب – جبل الزاوية تشكيل كتيبة شهداء جبل الزاوية 12–15]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H8XN96gymE0 إعلان تشكيل كتيببة أسامة بن زيد بعتادها الكامل]. YouTube (30 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 23 ستمبر 2011 ء نو‏‏ں آزاد شامی فوج دے نال ضم فری آفیسرز موومنٹ ( {{Lang-ar|حركة الضباط الأحرار}} )؛ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے اس وقت دے بعد تو‏ں ہی ایف ایس اے اُتے غور کيتا سی۔ 27 ستمبر تو‏ں یکم اکتوبر تک ، شام د‏‏ی سرکاری فوجاں نے ، ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] شہر رستان شہر اُتے اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، جو اک دو ہفتےآں تو‏ں حزب اختلاف دے زیر کنٹرول رہیا۔ <ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927|work=Reuters|title=Syria forces storm main town, fight defectors-residents|date=27 September 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924155425/http://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927}}</ref> اس شہر وچ وڈی تعداد وچ بےحرمتی د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن تے فری سیرین آرمی نے اطلاع دتی اے کہ اس نے [[الرستن|راستان]] وچ جھڑپاں دے دوران 17 بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی نيں ، <ref>{{cite web|last=Fielding|first=Abigail|url=http://www.ft.com/cms/s/0/cf5a4510-eaa9-11e0-aeca-00144feab49a.html|title=Syrian defectors battle Assad's army|work=Financial Times|date=29 September 2011|accessdate=4 October 2011}}{{registration required|date=May 2012}}</ref> آر پی جی تے بوبی ٹریپس دا استعمال کردے ہوئے۔ <ref name="thenational1">{{حوالہ ویب|last=Zoi Constantine|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|title=Thousands of troops desert from Syrian army|website=The National|date=30 September 2011|accessdate=4 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002031747/http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|archivedate=2 October 2011}}</ref> شامی اپوزیشن دے اک عیب افسر نے دعوی کيتا اے کہ سو تو‏ں ودھ افسران نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں وی ناکارہ ک‏ے دتا اے ، حالانکہ متعدد وفادار افواج تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں روپوش یا گھراں وچ چلے گئے سن ۔ اس وقت تک سرکاری فوجاں تے مفت شام د‏‏ی فوج دے وچکار راستان د‏‏ی لڑائی سب تو‏ں طویل تے انتہائی شدید کارروائی سی۔ اک ہفتہ لڑائی دے بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں راستان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ <ref name="autogenerated13">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref>سرکاری فوج تو‏ں بچنے دے لئی ، ایف ایس اے دے رہنما ، کرنل ریاض اسعد شام د‏‏ی طرف تو‏ں ترک سرحد دے [[ترکی|ترک]] طرف واپس ہٹ گئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004|work=Reuters|title=Dissident Syrian colonel flees to Turkey|date=4 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=4 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151104164328/http://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004}}</ref> اکتوبر 2011 تک ، کمانڈر ریاض الاسد سمیت 60-70 افراد اُتے مشتمل ایف ایس اے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں [[ترکی|ترکی دے]] اک 'آفیسرس' کیمپ وچ پناہ دے رکھی سی جو [[ترکی]] د‏‏ی فوج دے زیر نگرانی سی۔<ref name="Stack2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/28/world/europe/turkey-is-sheltering-antigovernment-syrian-militia.html|work=The New York Times|first=Liam|last=Stack|title=In Slap at Syria, Turkey Shelters Anti-Assad Fighters|date=27 October 2011|accessdate=25 February 2016}}</ref> نومبر 2011 دے اوائل وچ ، دمشق دے علاقے وچ ایف ایس اے دے دو یونٹاں دا مقابلہ حکومت کیت‏‏ی فورسز تو‏ں ہويا۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> نومبر دے وسط وچ ، اسد دے حامی افواج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایف ایس اے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ اک عارضی فوجی کونسل تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="VoA-LIPIN-16-11-20112">{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Army-Defectors-Go-on-Offense-Militarizing-Syrias-Uprising-133963348.html|title=Syrian Army Defectors Go on Offense, Militarizing Syria's Uprising|last=Lipin|first=Michael|date=16 November 2011|publisher=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> اکتوبر 2011 وچ ، اک امریکی عہدے دار نے کہیا سی کہ شامی فوج شاید انحراف تو‏ں 10،000 تو‏ں محروم ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/27/world/middleeast/army-defectors-in-syria-take-credit-for-deadly-attack.html|work=The New York Times|first=Nada|last=Bakri|title=Defectors Claim Attack That Killed Syrian Soldiers|date=26 October 2011|accessdate=2 November 2015}}</ref> اکتوبر تک ، ایف ایس اے نو‏‏ں [[ترکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی مدد ملنا شروع ہوجائے گی ، جس نے باغی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ملک دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبہ حطے]] تو‏ں اپنے [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹرز]] نو‏‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دتی تے [[شام|شام دے]] اندر تو‏ں اس د‏ی فیلڈ کمانڈ حاصل کيتی۔ <ref name="Rebel groups2">{{cite news|last=Yezdani|first=İpek|title=Syrian rebels: Too fragmented, unruly|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-rebels-too-fragmented-unruly.aspx?pageID=238&nID=29158&NewsCatID=352|accessdate=21 September 2012|work=Hurriyet Daily News|date=1 September 2012}}</ref> ایف ایس اے اکثر شام دے شمالی قصبےآں تے شہراں وچ حملے کردا ، جدو‏ں کہ ترکی دے اک طرف تو‏ں محفوظ زون تے رسد دے راستے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اکتوبر دے آغاز تک ، وفادار تے ناکارہ فوج دے یونٹاں دے وچکار جھڑپاں کافی باقاعدگی نال کیندی جارہیاں نيں۔ ماہ دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] پہاڑی علاقےآں جبل الزوویہ وچ مسلسل جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی ۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں شام دے جنوب وچ [[محافظہ درعا|درعا صوبہ]] دے ہارا قصبے وچ جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی جس دے نتیجے وچ دو باغی تے چھ وفادار فوجی ہلاک ہوئے گئے ، ایہ گل لندن وچ قائم شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/|work=Fox News|title=Clashes Between Syrian Troops, Defectors Kills 13|date=13 October 2011|accessdate=23 April 2012|agency=Associated Press|location=Beirut|archivedate=16 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111216214307/http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=241610|title=Activist group: Fourteen killed in Syrian violence|date=13 October 2011|work=The Jerusalem Post|agency=Reuters|accessdate=8 February 2012}}</ref>صوبہ ادلیب دے شہر [[بینش|بنیش]] شہر وچ وی جھڑپاں د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں وچ باغی ، وفادار تے عام شہریاں سمیت دونے متاثرہ قصبےآں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 ہلاکتاں ہوئیاں۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|title=Activists: Syrian forces fight defectors; 5 killed|date=17 October 2011|accessdate=23 May 2012|work=The Hindu|agency=Associated Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123101305/http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|archivedate=23 November 2012}}</ref> کچھ دناں دے بعد 17 اکتوبر نو‏‏ں پنج سرکاری فوج دے شہر وچ ہلاک ہوئے گئے سن [[القیصیر، شام|القصیر]] وسطی وچ [[محافظہ حمص|Homs دے صوبے]] دے نال سرحد دے نیڑے [[لبنان]] دے قصبے وچ دلبدلواں دے نال تے 17 افراد زخمی اطلاع ملی جھڑپاں وچ HASS پروگرام نیڑے ادلب صوبے وچ جبل الزوویہ دے پہاڑی سلسلے ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ زخمیاں وچ عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ لندن وچ مقیم تنظیم دے مطابق ، اس دن اک اندازے دے مطابق 11 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں چار اک بم دھمادے ميں مارے گئے۔ ایہ واضح نئيں سی کہ جے انہاں واقعات تو‏ں منسلک عیب دار مفت شام د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک سن ۔ <ref>[http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317 11 troops killed as UN chief urges end to Syria violence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503010732/http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317|date=2012-05-03}}. The Jakarta Globe (2011-10-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 20 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ وسطی صوبہ حمص دے قصیر قصبے دے نیڑے برہانیہ وچ وفادارےآں تے محافظاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں نيں جس دے نتیجے وچ متعدد فوجی ہلاک تے دو فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 Clashes rage in Syria between army, deserters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214430/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 |date=2018-11-05 }}. Times of Malta (2011-10-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہفتہ بعد 25 اکتوبر نو‏‏ں ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ وفادارےآں تے [[معرۃ النعمان|عیب دار]] فوجیاں دے درمیان شہر دے کنارے اُتے اک روڈ بلاک اُتے جھڑپاں ہوئیاں۔ پچھلے رات انہاں دے عہدےآں اُتے چھاپے دے بدلہ وچ بدعنوانیاں نے حکومت اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025|work=Reuters|title=Assad forces fight deserters at northwestern town|date=25 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713013244/http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025}}</ref> اگلے ہی دن 26 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ [[حماہ|حما دے]] نزدیک واقع پنڈ حمرات وچ انہاں د‏‏ی بس وچ ٹکرا جانے دے بعد 9 فوجی راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تو‏ں مارے گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ بندوق بردار جنہاں نے بس اُتے حملہ کيتا سی اوہ منحرف فوجی سن ۔ <ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=243228 Report: 9 Syrian soldiers killed in attack – JPost – Headlines]. JPost (2011-10-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 29 اکتوبر نو‏‏ں اپوزیشن نے اطلاع دتی کہ [[حمص]] شہر وچ فوج دے مشتبہ صحراواں دے نال لڑائی دے دوران اسد دے حامی 17 فوجی ہلاک ہوئے گئے ، جنہاں وچ اک عہدے دار سینئر اہلکار وی شامل اے جو باغی فوجیاں د‏‏ی مدد کر رہیا سی۔ لڑائی وچ دو بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں غیر فعال کر دتا گیا سی۔ ایجنسی فرانس پریس دے مطابق ، بعد وچ فوجی فوجی صحرا دے نال جھڑپاں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 20 ہلاکت تے 53 زخمی فوجیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکناں دے مطابق ، اک ہور واقعے وچ ، [[ترکی|ترکی د‏‏ی سرحد دے]] نیڑے بس اُتے گھات لگائے گئے حملے وچ 10 سیکیورٹی ایجنٹ تے اک صحرا ہلاک ہوئے گیا۔شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ بس صوبہ ادلیب دے پنڈ الحبیب تے کفرنا بوڈا دے درمیان سیکیورٹی ایجنٹاں نو‏‏ں لے جارہی سی جدو‏ں مسلح افراد نے ، شاید صحراواں دے ذریعہ حملہ کيتا "۔ <ref>[http://www.bangkokpost.com/news/world/263790/syria-bloodletting-spurs-new-arab-warning 20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters']. Bangkok Post (2011-10-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|archive-url=https://archive.today/20120911183013/http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|work=The Jakarta Globe|agency=Agence France-Presse|date=30 October 2011|accessdate=23 April 2012|title=20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters'}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15508630|work=BBC News|title=Syria's Assad warns of 'earthquake' if West intervenes|date=30 October 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، FSA د‏‏ی شام (شمال مغرب وچ شام، شہری علاقےآں تے پینڈو علاقےآں وچ دونے پورے آپریشن کيتا [[محافظہ ادلب|ادلب]] تے [[محافظہ حلب|حلب صوبائی حکومتاں]] )، مرکزی علاقے ( [[محافظہ حمص|حمص]] تے [[محافظہ حماہ|حما صوبائی حکومتاں]] ، [[الرستن ضلع|الرستین ضلع]] )، دے ارد گرد ساحل [[لاذقیہ|لطاکیہ]] ، جنوب ( [[محافظہ درعا|درہ]] [[حوران|گورنریٹریٹ]] تے [[حوران|ہوران مرتفع]] ) ، مشرق ( [[محافظہ دیر الزور|دیر ای زور گورنریٹ]] ، [[ضلع البوکمال|ابو کمال ضلع]] ) تے [[محافظہ دمشق|دمشق گورنریٹ]] ۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> اس دے بعد ایف ایس اے نو‏‏ں رائفل ، ہلکی تے بھاری مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے دھماکا خیز آلات تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توجہ حمص ، حما تے آس پاس دے علاقےآں وچ سی۔ ایف ایس اے نے نومبر 2011 وچ شامی قومی کونسل (ایس این سی) دے نال مشاورت دے بعد ، شامی فوج دے انہاں یونٹاں اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا جو اپنی بیرکاں وچ مقیم نيں تے عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے دفاع اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="articles.latimes.com2">{{cite news|title=Syria opposition groups agree to coordinate efforts|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/01/world/la-fg-syria-accord-20111202|work=Los Angeles Times|accessdate=10 February 2012|first1=Alexandra|last1=Zavis|first2=Rima|last2=Marrouch|date=1 December 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، "فری سیرین آرمی د‏‏ی فخر اے کہ اس د‏ی صفاں وچ 25،000 جنگجو موجود نيں ، جنہاں نو‏ں متعدد افراد نے اس دے نقاداں دے ذریعہ چیلنج کيتا اے جو کہندے نيں کہ اصل تعداد 1،000 دے نیڑے اے "۔ <ref name="telegrNov20112">{{cite news|last=Blomfield|first=Adam|title=Syrian rebels strike heart of Damascus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8902832/Syrian-rebels-strike-heart-of-Damascus.html|newspaper=The Telegraph|date=21 November 2011|accessdate=25 May 2016|location=London}}</ref> دسمبر دے شروع وچ ، یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا کہ ایف ایس اے نے شام دے سابق فوجیاں د‏‏ی تعداد 15،000 کردتی سی۔ <ref name="IBT2Dc112">{{cite news|title=Free Syrian Army Partners with Opposition: What's Next for Syria?|first=Daniel|last=Torvov|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125115848/http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archivedate=25 January 2014|url-status=dead|work=International Business Times|date=2 December 2011|accessdate=28 September 2012}}</ref> یکم نومبر نو‏‏ں ، درجناں بکتر بند گاڑیاں [[ادلب|ادلب دے]] کفرووما دے اک پنڈ وچ تبدیل ہوئیاں ، جدو‏ں عیب دار فوجیاں نے شامی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کچھ دن بعد نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، مظاہرین تے شیطاناں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو افراد ہلاک ہوئے گئے تے مبینہ طور اُتے فوج دے صحرا دے ذریعہ ادلیب وچ چار شبیحہ ہلاک ہوئے گئياں۔ <ref name="autogenerated4">[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/Syria Syria Live Blog]. Al Jazeera. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے روز ، سرکاری خبر رساں ایجنسی صنعا نے مسلح گروہاں دے نال جھڑپاں دے نتیجے وچ 13 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html|work=The Irish Times|first=Michael|last=Jansen|title=At least nine dead in Syria as regime pledges to free prisoners|date=5 November 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=8 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108234525/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html}}</ref> صنعا دے مطابق ، [[دمشق|دمشق دے]] پینڈو علاقےآں وچ کناکیر وچ مسلح گروہ دے نال جھڑپاں وچ چار پولیس اہلکار وی زخمی ہوئے جدو‏ں کہ اک مسلح شخص د‏‏ی موت ہوئے گئی ، استو‏ں علاوہ اس دن ، دو بارودی مواد نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ <ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm Four Policemen Wounded…Two Explosive Devices Dismantled in Deir Ezzor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108042708/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm|date=2011-11-08}}. Sana.sy (2011-11-05). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فرار تے چوکی اُتے چھاپے ==== دس نومبر نو‏‏ں [[دمشق]] وچ فوج دے ہور انحراف د‏‏ی اطلاع ملی ، گھٹ تو‏ں گھٹ نو محافظاں وچو‏ں تن نو‏‏ں عہدے چھڈنے دے بعد وفادار بندوق برداراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ ايس‏ے دن ، مبینہ طور اُتے جھڑپاں دے نتیجے وچ [[خان شیخون]] وچ اک پندرہ سالہ لڑکے د‏‏ی موت [[خان شیخون|ہوگئی]] ، جدو‏ں اوہ اسد دے وفادارےآں تے آزاد فوج دے وچکار فائرنگ دا نشانہ بن گیا۔ اس دے علاوہ 10 نومبر نو‏‏ں " شام دے آبزرویٹری دے مطابق ، ماریت النعمان قصبے دے نیڑے حاس علاقے وچ واقع اک فوجی چوکی اُتے مسلح افراد - شاید صحراواں د‏‏ی سربراہی وچ اک حملے وچ باقاعدہ فوج دے کم تو‏ں کم چار فوجی مارے گئے۔ انسانی حقوق <ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/girl-soldiers-among-21-killed-in-syria/story-e6frf7jx-1226192181916 Girl, soldiers among 21 killed in Syria]. Herald Sun. 11 November 2011. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، ایہ تعداد پنج فوجیاں اُتے وی ڈال دتی گئی ا‏‏ے۔ حمص تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ مارات النومان وچ واقع اک چوکی اُتے وی ڈیفیکٹرز نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہر وچ شامی سکیورٹی فورسز دے ذریعہ ٹینک د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ اضافہ ہويا۔ نومبر وچ شامی فوجیاں دے زخمی ہونے تے ہلاک ہونے د‏‏ی تعداد د‏‏ی متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی کہ 26 فوجی ہلاک ہوئے ، <ref name="msnbc.msn.com">[https://www.nbcnews.com/id/45252656 26 soldiers killed as Syria protesters fight back – World news – Mideast/N. Africa – nbcnews.com]. NBC News. Retrieved on 2012-03-23.</ref> جدو‏ں کہ شام دے سرکاری میڈیا نے اس وقت ہلاک ہونے والے 20 فوجیاں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="sana.sy">[https://archive.today/20140724194121/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/13/381276.htm Twelve Army and Security Forces Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="ReferenceA">[https://archive.today/20140724194046/http://www.sana.sy/print.html?sid=381096&newlang=eng Eight Army and Police Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 13 نومبر تک دے مہینے تک ، مقامی رابطہ کمیٹیاں نے 20 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے 100 تو‏ں زیادہ فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی تے شام دے سرکاری میڈیا سانا نے ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ 71 فوجیاں وچو‏ں <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng Seven Martyrs Escorted to Final Resting Place] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194125/http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng |date=2014-07-24 }} {{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-10). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/07/380048.htm Four Martyrs Laid to Rest]{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-07). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194055/http://www.sana.sy/print.html?sid=379484&newlang=eng Five Police and Army Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120312011948/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/03/379741.htm Thirteen Martyrs Escorted to Final Resting Place]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> صوبہ درعا وچ جاری جھڑپاں دا آغاز 14 نومبر نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں آزاد فوج دے اک حملے وچ 34 فوجی تے 12 شیطان ہلاک ہوئے گئے۔ لڑائی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 23 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 Syrian soldiers killed in clash with defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115426/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 |date=2016-03-04 }}. Associated Press (via Taiwan News Online) (2011-11-15). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک دن بعد 15 نومبر نو‏‏ں کارکنان دے مطابق ، صوبہ حما وچ اک چوکی اُتے حملے دے نتیجے وچ 8 فوجی تے سکیورٹی فورسز دے جوان ہلاک ہوئے گئے۔ ==== دمشق انٹلیجنس پیچیدہ حملہ ==== 16 نومبر نو‏‏ں ، اک مربوط حملہ وچ ، [[حرستا|ہرستا دے نواحی]] [[دمشق]] وچ اک فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ کيتا گیا۔ فری سیرین آرمی دے مطابق ، انہاں نے مشین گناں تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں تو‏ں ایسا کيتا جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ فوجی ہلاک تے ویہہ زخمی ہوئے۔ اک مغربی سفارت کار نے کہیا کہ حملہ "انتہائی علامتی تے تدبیراں تو‏ں نواں سی"۔ فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ دمشق وچ جھڑپاں دا تسلسل سی۔ اگلے دن ، فری سیرین آرمی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ بعث پارٹی یوتھ ہیڈ کوارٹر دے خلاف آر پی جی تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q News :: Middle East :: Syria rebels hit ruling party after raid on intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106192157/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q |date=2012-01-06 }}. The Daily Star (2011-11-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے بم دھماکے دے نتیجے وچ تن شامی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی اے ، اک اہلکار وی شدید زخمی تے قانون نافذ کرنے والے دو ایجنٹ زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.presstv.ir/detail/210788.html PressTV – Three Syrian troops killed in Hama blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123173850/http://www.presstv.ir/detail/210788.html |date=2011-11-23 }}. Presstv.ir (2011-11-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق ، آزاد شام د‏‏ی فوج نے 18 تو‏ں 19 نومبر دے درمیان سیکیورٹی فورسز دے تن ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name="autogenerated4"/> سرکاری نیوز ایجنسی سانا دے ذریعہ وی 19 دسمبر نو‏‏ں مسلح گروپاں دے اک تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng Two Law Enforcement Members Martyred in Hama, 3 Others Injured in Daraa, 10 Terrorists Caught in Idleb] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194056/http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng |date=2014-07-24 }}{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ دس مطلوب مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، 20 دسمبر نو‏‏ں دمشق وچ بعث پارٹی د‏‏ی عمارت اُتے دو راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں نے نشانہ بنایا۔ جے ایہ سچ اے تاں انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ وچ ہی اس نوعیت دا پہلا حملہ اے تے ایہ مفت شام د‏‏ی فوج دے اس دعوے نو‏‏ں وزن دے گا کہ اوہ شام وچ کدرے وی حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، اک گواہ نے کہیا: "سکیورٹی پولیس نے اس چوک نو‏‏ں بلاک کر دتا جتھ‏ے بعث د‏‏ی دمشق د‏‏ی شاخ واقع ا‏‏ے۔ لیکن ميں نے عمارت تو‏ں دھواں اٹھدا ہويا دیکھیا تے اس دے آس پاس ٹرکاں نو‏‏ں فائر کيتا۔ " مبینہ طور اُتے عمارت اس حملے وچ زیادہ تر خالی سی جو طلوع فجر تو‏ں پہلے ہويا سی تے بظاہر حکومت دے لئی اک پیغام سی۔ اُتے ، اے ایف پی دے اک رپورٹر نے علاقے وچ جا ک‏ے دعویٰ کیہ ہویا حملے دے آثار نئيں دیکھے جدو‏ں کہ رہائشیاں دا کہنا اے کہ کوئی دھماکا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.dawn.com/2011/11/20/assad-vows-no-exit-as-arab-deadline-passes.html Assad vows no exit as Arab deadline passes]. Dawn (2011-11-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> خود کرنل اسعد نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی کہ اس حملے دے لئی فری سیرین آرمی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے سیکیورٹی فورسز دے اٹھ ممبراں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=April 2012}} 23 نومبر نو‏‏ں ، پنج معزول فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ خبر [[درعا|رساں]] ادارے روئٹرز دے مطابق ، چار [[درعا|درہ دے]] نیڑے اک فارم وچ جتھ‏ے اوہ روپوش سن تے اک [[لبنان|لبنانی سرحد دے]] نیڑے۔ جے فوجیاں تے سرکاری فوجیاں دے وچکار تصادم ہويا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں جھڑپاں دے نتیجے وچ سرکاری فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ ==== حمص ائیربیس حملہ ==== سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 24 نومبر نو‏‏ں فوجیاں تے شببیہ نے بکتر بند گڈیاں دے نال [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] ضلع [[الرستن|راستن دے]] مغرب وچ کھیتاں وچ [[الرستن|فریب کاری]] کرنے والےآں دا پتہ لگانے دے لئی آپریشن شروع کيتا۔ اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوئے گئے (جے اوہ فوجی سن تاں ، فحاشی یا عام شہریاں دے بارے وچ بیان نئيں کيتا گیا سی)۔ گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ٹینکاں تے دوسری [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند گڈی]] نے 50 کیل دے نال فائرنگ د‏‏ی ۔ رستن دے مضافات وچ فری شامی فوج دے زیر انتظام عہدےآں اُتے مشین گن تے طیارہ شکن ہتھیار ۔ درعا تے حمص وچ وی اموات د‏‏ی اطلاع ملی 24 نومبر نو‏‏ں ، حمص دے مغربی مضافات وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران 11 فراری ہلاک تے چار زخمی ہوئے۔ <ref>[https://archive.today/20120701132748/http://articles.cnn.com/2011-11-24/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_local-coordination-committees-syrian-observatory-president-bashar Syria faces Friday deadline to avoid Arab League sanctions]. CNN (2011-11-24). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 25 نومبر نو‏‏ں صوبہ حمص وچ ائیربیس اُتے حملے وچ چھ ایلیٹ پائلٹ ، اک ٹیکنیکل آفیسر تے تن ہور اہلکار ہلاک ہوئے گئے سن ۔ شامی حکومت نے اس نتیجے دے طور اُتے حملہ آوراں دے "ہر برے ہتھ کٹنے" دا عزم کيتا۔ ايس‏ے دن شام دے مشرق وچ باغی فوجیاں دے نال جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی تے سیکیورٹی سروس ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ اموات [[دیر الزور|دیر ایزور]] وچ ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اگلے دن دے اوائل وچ مشرقی شہر وچ اک شہری وی ماریا گیا۔ متعدد طفیلی ہلاک یا زخمی وی ہوئے۔ <ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gDIfDFTAnqRVhyrOZnsMonlH3Z4A?docId=CNG.d2cb7fcead198fb5fcf3ea88ef8ea035.a1 AFP: Deserters kill 8 soldiers in Syria: activists]. Google (2011-11-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فوج دے قافلے اُتے حملہ ==== وفادار تے حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار 26 نومبر نو‏‏ں صوبہ ادلیب وچ جاری جھڑپاں دا آغاز ہويا۔ شام دے آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، اس روز جدو‏ں آزاد فوج نے ادلب وچ انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اس دن گھٹ تو‏ں گھٹ 8 فوجی ہلاک تے 40 ہور زخمی ہوئے۔ برطانیہ وچ قائم نگران تنظیم نے دسیا ، " [[معرۃ النعمان|صحراواں دے اک گروپ نے گھڑکا]] تو‏ں میرات النومان جانے والی سڑک اُتے ست گڈیاں دے قافلے وچ ست گڈیاں دے قافلے اُتے فوجیاں تے سکیورٹی ایجنٹاں دے دستے اُتے حملہ کيتا۔" "اٹھ ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہور زخمی ہوئے۔ اس وچ ہور کہیا گیا کہ صحرا کوئی جانی نقصان برداشت کیتے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ ایف ایس اے نے اس حملے دے پِچھے ہونے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ شام دے انسانی حقوق دے کارکناں نے دعوی کيتا اے کہ آزاد شامی فوج نے 29 نومبر نو‏‏ں تن وفادار فوجیاں نو‏‏ں ہلاک تے دو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی ، حالانکہ انہاں نے ایہ وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ کتھے ا‏‏ے۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 30 نومبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے ڈیل نامی قصبے وچ لڑائی دے دوران ست فوجی ہلاک ہوئے گئے سن جدو‏ں سیکیورٹی فورسز نے اس قصبے اُتے [[محافظہ درعا|جبری طور]] اُتے نقل مکانی کيتی۔ ایہ لڑائی صبح سویرے تو‏ں لےک‏ے سہ پہر تک جاری رہی۔ "سیکیورٹی فورس د‏‏ی دو گاڑیاں اڑا دتیاں گئیاں۔ آبزرویٹری دے سربراہ رامی عبد الرحمن نے کہیا ، "ست فوجی ہلاک ہوئے گئے۔" آبزرویٹری دے مطابق ، صوبہ درعا وچ اس قصبے دے اک کارکن نے دسیا کہ سیکیورٹی اہلکاراں د‏‏ی 30 دے نیڑے بجھ نے ڈیل اُتے دھاوا بول دتا تے بساں وچو‏ں 2 بساں نو‏‏ں "سیکیورٹی فورسز تے ڈیفیکٹرز دے وچکار لڑائی وچ اڑا دتا گیا۔" تباہ شدہ بساں وچو‏ں اک مبینہ طور اُتے خالی سی۔ ==== ادلیب انٹیلی جنس عمارت اُتے چھاپہ ==== یکم دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے دستےآں نے ادلیب وچ اک انٹیلیجنس عمارت اُتے چھاپہ ماریا ، جس دے نتیجے وچ تن گھینٹے تک فائرنگ کيتی گئی جس وچ اٹھ وفادار ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ ايس‏ے دن آیا جدو‏ں اقوام متحدہ نے شام نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی حالت وچ سمجھنے دا اعلان کيتا۔ 3 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے شمال وچ [[ادلب|شہر ادلیب]] وچ اگلے دن ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ اسد دے ست وفادار فوجی ، پنج محافظ تے تن عام شہری ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Troops-Army-Defectors-Clash-in-North-134957168.html|title=Syria Denounces UN Resolution as Death Toll Rises|last=Yeranian|first=Ed|date=3 December 2011|website=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> 4 دسمبر نو‏‏ں حمص وچ شدید لڑائی ہوئی جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ایف ایس اے باغی ہلاک تے اک زخمی ہويا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 Bodies lie uncollected as Homs becomes war zone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151010171912/http://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 |date=2015-10-10 }}. Reuters Retrieved on 2012-03-23.</ref> ناقص فوجیاں نے 5 دسمبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا دے]] جنوبی شہر ڈیل وچ سکیورٹی فورسز دے چار ارکان ، بشمول اک افسر نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>[http://sg.news.yahoo.com/34-syrians-seized-militia-found-dead-report-175118278.html Syria 'accepts' observers as 34 bodies dumped]. Yahoo (2011-12-06). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 7 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے باقاعدہ فوج تے فوج دے محافظاں دے گروپاں دے وچکار [[محافظہ ادلب|ضلع ادیب دے]] قصبے [[سراقب]] وچ واقع ریڈیو نشریات‏‏ی مرکز دے نیڑے جھڑپاں ہوئیاں۔ جھڑپاں دے دوران باقاعدہ فوج دا اک بکتر بند عملہ کیریئر (اے پی سی) تباہ ہوئے گیا۔ دراں اثنا ، مشترکہ سیکیورٹی تے فوجی دستےآں نے صراقیب دے کنارےآں اُتے واقع مکانات اُتے چھاپہ ماریا تے صبح دے وقت تن کارکناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایہ شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق سی۔ یکم دسمبر تے 7 دسمبر دے درمیان ، شام د‏‏ی سرکاری نیوز ایجنسی صنعا نے سرکاری سکیورٹی فورسز دے 48 ارکان د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|title=Seven Army, Security Forces Martyrs Laid to Rest|date=1 December 2011|website=Syrian Arab news agency|accessdate=8 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127032718/http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|archivedate=27 January 2012}}</ref> ==== درہ وچ ودھدی جھڑپاں ==== حمص وچ 9 دسمبر نو‏‏ں اک فوجی ٹینک تباہ کر دتا گیا سی۔ 9 دسمبر نو‏‏ں لڑائی وچ چار معزول فوجی وی بظاہر ہلاک ہوئے گئے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، کارکناں دا کہنا اے کہ شامی فوج تے فوج دے محافظاں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ صبح سویرے ہونے والی جھڑپ وچ فوج دے دو بکتر بند جہاز جھلس گئے۔ 11 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بصرہ الحریر تے لوجاہ وچ شکست خوراں تے شامی فوج دے وچکار اک جنگ لڑی گئی سی۔ فوجی ، خاص طور اُتے اسرا ، 40 وچ واقع ، 12 ويں آرمرڈ بریگیڈ دے نيں &nbsp; خبر رساں ادارے رائٹرز دے مطابق ، اردن دے نال سرحد تو‏ں کلو میٹر دے فاصلے اُتے نیڑےی قصبے بصرہ الحریر اُتے حملہ ہويا۔ ایہ تنازع وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/201112119332270503.html Syrians hold strikes amid battles in south]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن اک غیر یقینی مقام اُتے اک فوجی افسر سمیت کم تو‏ں کم پنج فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-11-2011-2143 Syria – 11 December 2011 – 21:43]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے دسیا کہ اتوار دے روز شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ طلوع فجر تو‏ں پہلے ہونے والی اک جھڑپ وچ ، فوج د‏‏ی دو بکتر بند گاڑیاں جل گئياں۔ <ref name="firstpost.com">[http://www.firstpost.com/world/syrian-troops-clash-with-army-defectors-153702.html Syrian troops clash with army defectors]. Firstpost. Retrieved on 2012-03-23.</ref> گروپ نے دسیا کہ بسرا الحاریر دے جنوبی پنڈ دے نیڑے اک ہور جھڑپ وچ تن ہور گاڑیاں جھلس گئياں۔ آبزرویٹری تے اک ہور کارکن گروپ نے جس نو‏‏ں لوکل کوآرڈینیشن کمیٹیاں کہندے نيں ، نے جنوب دے ہور کئی علاقےآں وچ وی ایسی ہی لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== حمص وچ شہری لڑائی ==== آزاد شامی فوج دے بینر تلے کم کرنے والے شامی فوج دے محافظاں دا کہنا اے کہ حمص وچ عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کرنے اُتے 11 دسمبر نو‏‏ں فوج دے اک سینئر افسر نو‏‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے ترجمان مہر النیمی نے دسیا کہ بریگیڈیئر جنرل سلمان الاوجہ نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ حمص وچ الکسیئر دے رہائشیاں اُتے فائرنگ کرن۔ جدو‏ں اس نے انکار کيتا تاں ، نعیمی نے کہیا ، اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دا کہنا اے کہ اس ہلاکت دے بعد وڈی تعداد وچ انحراف ہويا ، جدو‏ں فوج وچ الوجا دے حامیاں تے اسنو‏ں ہلاک کرنے والے دوسرے فوجیاں دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-12-2011-0931 Syria – 12 December 2011 – 09:31]. Al Jazeera (2011-12-12). Retrieved on 2012-03-23.</ref> آبزرویٹری دا کہنا سی کہ کیفر تخاریم وچ ڈیفٹرز دے نال جھڑپ وچ دو افراد ہلاک تے دو بکتر بند گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران تن شہری تے دو عیب دار ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 Report: Five killed in Syria as Assad forces clash with army defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213124734/http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 |date=2011-12-13 }}. Haaretz (2012-03-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> شمال مغربی صوبے ادلیب وچ واقع ایبیٹا وچ لڑائی 12 دسمبر نو‏‏ں رات بھر تے ابتدائی اوقات تک جاری رہی۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لڑاکا ہلاک تے دوسرا زخمی ہوئے گیا۔ شام دے آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، ایف ایس اے نے ادلب وچ اک قافلے اُتے گھات لگائے ہوئے حملہ وچ دس فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ ایہ حملہ مبینہ طور اُتے پہلے ہلاک ہونے والے 11 شہریاں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی کيتا گیا سی۔ انتقامی حملے وچ اک شامی افسر وی ماریا گیا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Defectors-Kill-7-Security-Force-Members-in-Revenge-Attack-135513803.html Syrian Defectors Kill 7 Security Force Members in Revenge Attack]. Voice of America (2011-12-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق وفادار فوجیاں نے 14 دسمبر نو‏‏ں حمص دے نیڑے سویلین کار اُتے فائرنگ د‏‏ی جس وچ پنج افراد ہلاک ہوئے گئے ، جواب وچ ، فری سیرین آرمی نے چار جیپاں اُتے مشتمل وفادار قافلے دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ اٹھ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ايس‏ے دن صوبہ درعا دے پنڈ ہیرک پنڈ وچ شامی سکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں وچ تن حکومت مخالف فوجی محافظ زخمی ہوئے گئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=December 2019}} ایف ایس اے نے 15 دسمبر نو‏‏ں دمشق دے جنوب وچ وفادار فوجی یونٹاں تے سیکیورٹی سروس ایجنٹاں نو‏‏ں مصروف رکھیا ، جس دے نتیجے وچ 27 وفادار ہلاک تے ایف ایس اے دے نامعلوم تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جھڑپاں طلوع فجر ارد گرد Daraa صوبے وچ تن وکھ وکھ چوکیو‏ں اُتے پھوٹ ، شام دے سرکاری خبر رساں ادارے سانا نے ریاستی سیکورٹی فورسز دے 68 ارکانہاں وچو‏ں اموات د‏‏ی اطلاع دتی 8 دسمبر تے 15 دسمبر دے درمیان. مقامی کمیٹی تے حزب اختلاف دے ذرائع دے مطابق ، ایف ایس اے دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں 17 دسمبر نو‏‏ں شامی فوج نے ہلاک کر دتا سی۔ ==== ادلیب وچ ناکامی تو‏ں ہٹانا ==== 19 دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے نو‏‏ں اس وقت سب تو‏ں وڈا جانی نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں نويں عیب داراں نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]] دے کینسفرا تے کیفر قائد دے گائاں دے درمیان اپنے عہدےآں تے اڈاں نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرگرم کارکناں دے گروپاں ، خاص طور اُتے شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق ، نے اطلاع دتی اے کہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران انہاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ شامی فوج نے جھڑپاں دے دوران تن فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16258387 Syria unrest: Dozens of army deserters 'gunned down']. BBC (2011-12-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن ، ایس او ایچ آر نے بیان کيتا کہ تمام 100 ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>[http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ Attacks Across Syria Leave Dozens Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031850/http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ |date=2016-03-04 }}. Voice of America. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن وی جھڑپاں جاری رہیاں تے لبنان وچ انسانی حقوق دے کارکن وسام طریف د‏‏ی اک ہور رپورٹ وچ صرف دوسرے ہی دن 163 ڈیفٹرس ، 97 سرکاری فوجیاں تے نو شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ہور ودھ گئی جدو‏ں فوج نے فوجیاں دا کھوج لگایا تے سویلین جو ابتدائی طور اُتے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16287450 Syria unrest: Jabal al-Zawiya 'massacres']. BBC (2012-01-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 21 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے نے کچھ شہراں تے دیہات سمیت صوبہ ادلیب دے وڈے حصےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/2011122182648844599.html Syria group urges UN action over 'massacre']. Al Jazeera (2011-12-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 24 دسمبر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع ملی سی کہ [[حمص|حمص دے]] باب عمرو محلے وچ ایف ایس اے دے مضبوط گڑھ اُتے سیکیورٹی فورسز دے حملے وچ دو ایف ایس اے فوجی ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اک ہفتہ بعد ، [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے داؤل پنڈ دے نیڑے سڑک اُتے ، ایف ایس اے فورسز تے سرکاری سکیورٹی فورسز دے وچکار اک منٹ طویل اگ د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی۔ اس حملے وچ چار سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/45806360/ns/world_news-mideast_n_africa/ Rebels ambush a Syrian security convoy: video – World news – Mideast/N. Africa – msnbc.com]{{مردہ ربط|date=November 2019}}. MSNBC (2011-12-28). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دسمبر 2011 وچ سائز وچ ودھ ک‏ے 20،000 تک ودھ گیا۔ === مذہبی تے نسلی کردار === اپنے وجود دے ابتدائی دناں وچ ، FSA دا 90٪ حصہ [[اہل سنت|سنی مسلماناں]] اُتے مشتمل سی تے اک چھوٹی سی اقلیت ( [[اہل تشیع|شیعہ]] ) [[نصیریہ|علوی]] ، [[دروز]] ، <ref name="The Daily Star 2013">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 "Druze preachers in Swaida urge defections"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=2018-11-18 }}. ''[[The Daily Star (Lebanon)]]'', 18 February 2013. Retrieved 22 February 2013.</ref> عیسائی ، کرد تے فلسطینی سن ۔ <ref name="ca.reuters.com">[http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true "Syrian rebels arm Palestinians against Assad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |date=2013-05-13 }}. [[روئٹرز]], 31 October 2012. Retrieved 22 February 2013.</ref><ref name=":0" /> دسمبر 2011 وچ مغربی ذرائع نے اک بار فیر 10،000 شامی صحراواں دا تخمینہ لگایا ، اس گل دا اشارہ کيتا کہ شام دے نصف فوجی دستےآں نے گذشتہ تن کال اپ وچ فوج د‏‏ی ڈیوٹی د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی تے نچلے درجے دے افسران وڈی تعداد وچ مستحق سن ۔ بعض صورتاں وچ ، پورے یونٹس ''اکٹھے'' ویران سی.<ref name="HAARETZ21Dec11">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|title=Assad losing control as 10,000 soldiers desert Syrian military|first=Avi|last=Issacharoff|first2=Amos|last2=Harel|date=21 December 2011|website=Haaretz|accessdate=7 February 2012|تاريخ-الأرشيف=12 February 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120212033256/http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|url-status=dead}}</ref> اُتے ، اک گمنامی وچ بولنے والے امریکی عہدے دار دا تخمینہ دسمبر2011 وچ کل 1،000 تو‏ں لے ک‏ے 3500 ڈیفیکٹرز وچ سی۔ <ref name=":0" /> 2011 وچ ، ترک حکومت نے شامی فوج دے جنگجوواں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی مفت راستہ فراہ‏م کیہ تے ایف ایس اے نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع جنوبی ترکی وچ پناہ گزیناں دے خصوصی کیمپ تو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref name="stein">{{حوالہ رسالہ|title=Stumbling in Iraq and Syria, 2011–14|date=2014}}{{مردہ ربط|date=December 2017}}</ref> ترکی ایف ایس اے نو‏‏ں نیڑےی شہراں وچ کم شروع کرنے د‏‏ی اجازت دے گا تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔ اگست 2012 وچ ، قومی اتحاد بریگیڈ تشکیل دتا گیا۔ اس د‏ی فرقہ واریت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گروپ وچ عیسائی ، [[شام وچ دراز|دروز]] ، [[اسماعیلی]]اں تے [[نصیریہ|علوائیت]] جداں اقليتی گروپاں دے باغی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en|title=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview|website=[[Carnegie Middle East Center]]|date=7 February 2013|access-date=1 October 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624024851/http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en}}</ref><ref name=":0" /> {{بیرونی میڈیا}} === 2012 ء - آزاد شامی فوج د‏‏ی اونچائی === ==== جنوری / فروری - اعلیٰ عہدے دار دے عہدے تو‏ں ہٹانا ==== 6 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فوج دے جنرل مصطفیٰ الشیخ نے ایف ایس اے وچ شامل ہونے دے لئی سرکاری فوج تو‏ں انکار کر دتا۔ جنرل مصطفیٰ الشیخ نے [[روئٹرز|رائٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ تنازعے دے آغاز تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے 20،000 فوجیاں نے فوج نو‏‏ں ویران کر دتا سی تے ایف ایس اے نے زمین دے وڈے پیمانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے 12 جنوری 2012 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ کہیا سی: "جے اسيں چھ یا ست دے چھوٹے گروہاں وچ گوریلا جنگ وچ بڑھدے ہوئے 25،000 تو‏ں 30،000 صحرا تلاش کرن تاں ایہ اک سال وچ ڈیڑھ سال تک فوج نو‏‏ں ختم کرنا کافی اے ، چاہے اوہ وہ صرف راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں "۔ <ref name=":0" /> 7 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فضائیہ دے لاجسٹک ڈویژن دے کرنل عفیف محمود سلیما نو‏‏ں [[بشار الاسد|بشارالاسد]] د‏‏ی حکومت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے نال وکھ کر دتا گیا سی۔ انہاں نے براہ راست ٹیلی ویژن اُتے اپنے گروپ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا تے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ [[حماہ|ہما]] شہر وچ مظاہرین د‏‏ی حفاظت کرن۔ کرنل سلیمان نے اعلان کيتا: "ہم فوج تو‏ں نيں تے اساں بدنامی پیدا کردتی اے کیونجے حکومت شہری مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کررہی ا‏‏ے۔ شامی فوج نے حما اُتے بھاری ہتھیاراں ، ہوائی حملےآں تے [[دبابہ|ٹینکاں تو‏ں بھاری اگ تو‏ں حملہ کيتا]] ۔ … اسيں [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] مبصرین تو‏ں درخواست کردے نيں کہ اوہ فضائی چھاپےآں تے حملےآں تو‏ں متاثرہ علاقےآں دا دورہ کرن تاکہ آپ اپنی اکھاں تو‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں دیکھ سکن تے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں کہ 460 تو‏ں ودھ لاشاں تو‏ں بھریا ہويا ہما دے تن قبرستاناں نو‏‏ں ننگا کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ " <ref name=":0" /> حزب اختلاف دے کارکناں نے دسیا کہ شامی فورسز د‏‏ی راجگڑھ دمشق دے نیڑے اک علاقے وچ فوج دے ریگستاناں دے نال جھڑپ ہوئی۔ کارکناں دے مطابق ، ریف دمشق قصبے وچ یکم جنوری نو‏‏ں لڑائی دیکھنے نو‏‏ں ملی جدو‏ں حکومت‏ی دستے مشتبہ شکست خوراں دا شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لندن وچ قائم سیریئن آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، اک اعلان کردہ جنگ بندی دے باوجود ، 2 جنوری نو‏‏ں ، ادلیب وچ آزاد شامی فوج دے جواناں نے سیکیورٹی فورسز نال تعلق رکھنے والی دو چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے درجناں وفادار فوجیاں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے اک حملہ آور اُتے حملہ کيتا۔ تیسری چوکی ہلاک تے متعدد وفادار زخمی۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، جنوبی [[محافظہ درعا|درعا گورنری دے]] اک قصبے بصر الہیر وچ فصاحت کاراں تے وفادارےآں دے وچکار جھڑپاں وچ 11 فوجیاں سمیت اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایل سی سی دے ذریعہ دیر الزور وچ وی گولہ باری تے فائرنگ د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ حمص ، صوبہ حمص وچ صحرا تے وفادار فوجیاں دے وچکار لڑائی ہورہی اے ، جدو‏ں موزاں افراد نے اک بیریکیڈ تباہ کيتا تے متعدد سکیورٹی فورسز دے ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.africasia.com/services/news_mideast/article.php?ID=CNG.b55e62b1849467d932ccf3eb6b36cb49.441|title=Qatar emir says he favours Arab force in Syria|website=africasia.com|accessdate=8 February 2012}}{{مردہ ربط|date=December 2019}}</ref><ref name=":0" /> جنوری دے وسط وچ ، ایف ایس اے راجگڑھ [[دمشق]] تو‏ں صرف 14 میل دور سرحدی شہر زبادانی اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ باقاعدہ فوج نے متعدد بار اس شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 16 جنوری تک تمام حملے پسپا کر دتے گئے۔ <ref>[https://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold]. Huffington Post (2012-01-16). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 16 جنوری نو‏‏ں صوبہ حمص دے [[القیصیر، شام|قصیر]] شہر وچ جنرل موفاق حمزہے نو‏‏ں حزب اختلاف تو‏ں وکھ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> 26 جنوری تک ، دمشق دا نواحی علاقہ ڈوما فری شامی فوج دے کنٹرول وچ آگیا ، سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ کدی کدائيں چھاپے مارے گئے ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے مسلح عام شہریاں تو‏ں بنے باغیاں تے فوج دے کچھ محافظاں ، جنہاں وچ زیادہ تر حملہ آور رائفل تے دستی بماں تو‏ں لیس سن ، انہاں دا تبادلہ نئيں کيتا گیا سی۔ .<ref>Bowen, Jeremy. (2012-01-28) [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16771542 BBC News – Syria rebels gain foothold in Damascus]. BBC. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ڈیفیکٹرز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ طفیلی اپنے ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ فری سیرین آرمی دے ترجمان نے کہیا اے کہ 28 جنوری 2012 نو‏‏ں 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نے اپنے نال تن ٹینک لیانے دے بعد 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On">[https://www.nytimes.com/slideshow/2012/01/29/world/middleeast/20120129Syria-5.html In Rankous, Barely Holding On]. ''The New York Times'' (29 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> جنوری دے آخر تے فروری دے آغاز تک ، ایسی ویڈیوز منظرعام اُتے آئیاں جنہاں وچ حمص وچ BMP-2 بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں شام وچ آزادی دے پرچم بردار سرکاری افواج اُتے فائرنگ کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی حمایت ایف ایس اے فوجیاں نے کيتی۔ <ref name=":0" /> 29 جنوری نو‏‏ں ، دمشق دے مضافات‏ی علاقےآں وچ شامی فوج نو‏‏ں لڑنے دے لئی تعینات کرنے دے بعد اعلیٰ عہدے تو‏ں متعلق عیباں دے اک نويں دور د‏‏ی خبراں موصول ہوئیاں سن ، انہاں وچو‏ں کچھ نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس وقت کم تو‏ں کم دو جنرل تے سیکڑاں فوجی اپنے ہتھیاراں دے نال ناکارہ ہوئے گئے۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-opposition-defections-rise.aspx?pageID=238&nID=12670&NewsCatID=352|title=Syrian opposition: defections rise|last=Yezdani|first=İpek|date=31 January 2012|website=Hürriyet Daily News|accessdate=8 February 2012}}</ref><ref name=":0" /> 29 تے 30 جنوری دے درمیان ، سرکاری فوج نے 2،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایف ایس اے دے زیر انتظام شمالی مضافات‏ی علاقےآں اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی کارروائی کيتی۔ 30 جنوری دے آخر تک ، ایہ ظاہر ہويا کہ ایہ آپریشن زیادہ تر کامیاب رہیا سی تے ایف ایس اے نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا سی۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16784711 Syrian army returns to Damascus suburbs]. BBC (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> پورے ملک وچ دن دے دوران ایف ایس اے دے 10 جنگجو تے اٹھ سرکاری فوجی مارے گئے۔ دمکراس دے نواحی علاقے رنکوس وچ دو فاسد افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، جسنو‏ں فوج نے واپس لے لیا سی۔ <ref name="thejakartaglobe.com">[https://archive.today/20130104225447/http://www.thejakartaglobe.com/afp/syria-troops-crack-down-on-damascus-outskirts/494784 Syria troops crack down on Damascus outskirts]. Jakarta Globe (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہور رپورٹ وچ نواحی علاقےآں وچ اس دن د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 19 شہریاں تے ایف ایس اے دے 6 جنگجوواں نو‏‏ں دسی گئی ، جدو‏ں کہ علاقے وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں پچھلے تن دناں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 100 سی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 Assad troops fight back against Syria rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162003/https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 |date=2015-09-24 }}. Reuters (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن ، حزب اختلاف دے کارکناں دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے دے اصل بانیاں وچو‏ں اک ، کرنل حسین ہرموش ، جسنو‏ں اگست دے آخر وچ شامی اسپیشل فورسز نے گرفتار کيتا سی ، نو‏‏ں کئی ہفتےآں پہلے ہی پھانسی دے دتی گئی سی۔ <ref name=":0" /> 31 جنوری نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج نے آخری ایف ایس اے د‏‏ی جیباں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی پیش قدمی جاری رکھی۔ <ref>[http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/syrian-troops-push-towards-damascus-16111322.html Syrian troops push towards Damascus]. Belfast Telegraph (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فوج نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ٹینک دے نال انہاں پوزیشناں تو‏ں وی اگے ودھے جتھ‏ے تو‏ں ایف ایس اے نے دستبرداری اختیار کيتی سی۔ کارکناں نے دسیا کہ نواحی علاقےآں وچ غیر علانیہ کرفیو جاری اے جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فوج اربن ضلع وچ مشتبہ افراد اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ جاری سی۔ {{Qn|date=February 2012}} بعض مواقع وچ ، کچھ شہریاں نے کرفیو د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جنھاں نے دمشق دے مرکز وچ حزب اختلاف دا اک وڈا جھنڈا لگایا۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-jan-31-2012-0836 AJE live blog]. Al Jazeera (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> یکم فروری نو‏‏ں ، شامی فوج نے دمشق دے آس پاس اپنی کارروائیاں نو‏‏ں ودھایا تے ہور دستے دمشق دے شمال وچ واقع قرمون دے پہاڑی علاقے وچ منتقل ہوئے گئے۔ ہور شمال وچ ، جنہاں فوجیاں نے رینکوس دا کنٹرول سنبھال لیا ، شہر دے آس پاس کھیتاں وچ اپنا کنٹرول بڑھانا شروع کر دتا۔ مشرقی مضافات‏ی علاقے میسربا وچ ، کارکن نے اطلاع دتی کہ فوج دے سپنر رکھے ہوئے نيں تے ٹینک سڑکاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 Russia says will veto unacceptable Syria resolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312171254/http://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 |date=2012-03-12 }}. Reuters (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> مقامی رابطہ کمیٹی دے مطابق ، ابتدائی طور اُتے ، رف دمشق گورنری وچ دمشق دے شمال مغرب وچ واقع وادی بارڈا وچ لڑائی وچ ابتدائی طور اُتے ایف ایس اے دے چھ باغیاں سمیت 12 افراد مارے گئے۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/02/01/world/meast/syria-unrest/ U.N. Security Council at standstill on Syria, reports of deaths rise]. CNN (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بعد وچ ، علاقے وچ ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 14 ہوئے گئی۔ لندن وچ مقیم ایس او ایچ آر دے مطابق ، شہر دیئر کانون تے عین الفجا اُتے وی فوجی حملہ ہويا۔ <ref>Keath, Lee. (2012-02-01) [http://www.washingtontimes.com/news/2012/feb/1/syrian-troops-move-new-rebel-areas-near-damascus/ Syrian troops move on new rebel areas near Damascus]. Washington Times. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے اثنا وچ ، ثنا نے اطلاع دتی کہ نواحی نواحی دارا وچ ہور جنوب وچ ، سیکیورٹی فورسز نے اک فوجی بس اُتے حملہ کيتا جدو‏ں انہاں نے اک فوجی سارجنٹ نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm 11 Gunmen Killed in Clashes with Syrian Gov't Troops] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025184141/http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm |date=2014-10-25 }}. English.cri.cn (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ہور ، الوطن اخبار نے وی اطلاع دتی اے کہ حمص وچ تے باغیاں وچ 15 باغی جنگجوواں وچ 37 باغی جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ باب ڈریب وچ چار تے راستن وچ دو فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref name=":0" /> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 5 فروری نو‏‏ں شمال مغربی صوبے ادلیب تے جنوبی صوبہ درعا وچ فوج تے فوج دے محافظاں دے درمیان تصادم ہويا۔ انھاں نے ادلب وچ دو عام شہریاں تے نو فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ویڈیوز نو‏‏ں آن لائن شائع کيتا گیا جس وچ ظاہر کيتا گیا سی کہ ایف ایس اے نے 2 فروری نو‏‏ں حمص وچ اک ہور چوکی سنبھالی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Zy7i8QlvhBU Syrian rebels celebrate control of Homs checkpoint]. YouTube. Retrieved on 2012-03-23.</ref> {{Better source|YouTube|date=February 2020}} 14 فروری نو‏‏ں مزاحمتی حما دے علاقے قلات المادیاق قصبے وچ باغی جنگجوواں دے نال جھڑپاں وچ پنج سرکاری فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 Conflict flares across Syria, Arabs mull arms support] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162335/https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 |date=2015-09-24 }}. Reuters (2012-02-14). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 3 فروری د‏‏ی رات تے 4 فروری د‏‏ی صبح دے اوائل وچ ، سرکاری فوج نے حمص دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 800 زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے فورسز نے وفادار قوتاں نو‏‏ں مصروف رکھیا تے خاص طور اُتے دمشق وچ جوابی کارروائیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201223231333768854.html 'Scores dead' in army assault on Syria's Homs]. Al Jazeera (2012-02-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 10 فروری نو‏‏ں ، اسکائی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف ایس اے نے شمالی شہر [[ادلب|ادلب دا]] مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا [[ادلب|ہے]] ۔ اُتے ، شامی ٹینکس ادلب دے آس پاس سن تے شہریاں تے ناکارہ فوجیاں نو‏‏ں کسی نويں کارروائی دا خدشہ سی۔ 11 فروری نو‏‏ں ادلیب صوبے وچ نويں جنگ لڑی گئی سی۔ <ref name="news.sky.com">[https://web.archive.org/web/20120211141627/http://news.sky.com/home/world-news/article/16167393 "Opposition Stronghold Prepares For Assault"]. Sky News. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref name=":0" /> 6 فروری 2012 نو‏‏ں ، ریاض الاساد نے ایس ایس سی د‏‏ی جانب تو‏ں ایف ایس اے دے لئی سیاسی تے مادی مدد کيت‏ی کمی دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے کہیا اے کہ جے اختلافات نو‏‏ں حل نہ کيتا گیا تاں ایف ایس اے ایس این سی دے نال اپنے تعلقات منقطع کر دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cracks in the Syrian opposition as Assad launches offensive|url=http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|website=Tabeer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514014019/http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|archivedate=14 May 2013}}</ref> {{Better source|What is this source? Appears to be an SPS}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> حمص دے قصبے القصیر قصبے وچ 13 فروری تو‏ں بھاری لڑائی جاری سی ، جدو‏ں ایف ایس اے نے حمص وچ خفیہ سروس دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ 5 ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے۔ باقی سرکاری فوجی شہر دے ٹاؤن ہال تے اسپتال وچ پِچھے ہٹ گئے۔ چار ٹینک انہاں نو‏‏ں کمک دینے آئے سن ۔ <ref>[https://archive.today/20120720055240/http://news.monstersandcritics.com/middleeast/news/article_1690793.php/Death-a-daily-event-in-al-Qusayr-south-of-Homs Death a daily event in al-Qusayr south of Homs]. Monsters and Critics (2012-02-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، 4 ٹینکاں وچو‏ں 1 دے نال نال 30 فوجیاں نے اپوزیشن د‏‏ی طرف موقوف کر دتا ، جتھ‏ے ٹریکٹراں تے ٹرکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینک نے باقی سرکاری عہدےآں تے ہور 3 ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ القصیر د‏‏ی لڑائی دے دوران ، ایف ایس اے دے جنگجو شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ 20 سرکاری فوجی ہلاک تے 80 فرار ہوئے گئے سن ۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے دسیا کہ جنگ دے دوران انہاں دا اک مرد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/defectors-turn-the-tide-against-assad-forces/story-fnb64oi6-1226280989010 Defectors turn the tide against Assad forces]. The Australian (2012-02-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 18 فروری 2012 دے آس پاس ، شام د‏‏ی فضائیہ دے جنرل فائز عمرو ، جو حمص دے باب عمرو ضلع تے ترکمان نژاد دے رہنے والے سن ، ترکی تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے سن ۔<ref name=":0" /> شام د‏‏ی فوج نال تعلق رکھنے والے اک ہور انٹیلیجنس جنرل نے وی اس وقت ترکی د‏‏ی طرف موقوف کر دتا۔ اپوزیشن فورسز نے دسیا کہ سیکیورٹی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس دے ناں دا انکشاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/defected-syria-general-vows-return-fight.aspx?pageID=238&nID=14223&NewsCatID=338 "Chemical weapons used against Syrians, says defected soldier"]. ''Hurriyet Daily News'', 21 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref><ref name=":0" /> 22 فروری ، اک بریگیڈیئر جنرل اپنے 200 فوجیاں دے نال ادلیب وچ معزول ہوئے گیا۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 "Dozens killed in Syria as top military officer defects with hundreds of soldiers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223045430/http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 |date=2012-02-23 }}. ''Haaretz'', 22 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref> مارچ وچ ، شہر رستان نال تعلق رکھنے والے جنرل عدنان فرزت تے دو ہور جرنیلاں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref>Solomon, Erika. (8 March 2012) [https://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 "Four more generals defect from Syrian army: rebels"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162727/http://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 |date=2015-09-24 }}. Reuters. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130514023511/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5incQo_QrhnRZts7cTR6a3hsg5x9A?docId=CNG.1b8f7ac940bf7703a478ec2514dd94e4.2e1 AFP: "Two more Syrian generals defect: Turkish diplomat"]. Google. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ترکی دے سرکاری ذرائع نے دسیا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ 20،000 صحراواں دے نال صحراواں وچ اضافے نے شام د‏‏ی فوج دے صحرا د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تک پہنچادی۔ <ref>Peker, Emre. (15 March 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-03-15/syria-loses-20-000-troops-as-deserters-flee-turkey-says-1-.html "Syrian Armed Forces Desertion Said to Surge to 60,000"]. Bloomberg. Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> فروری 2012 دے آخر وچ ، شامی قومی کونسل نے فوجی کارروائیاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک فوجی بیورو قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں فری شامی فوج دے رہنماواں نے تنقید دا نشانہ بنایا سی جنہاں دا کہنا سی کہ انھاں مطلع نئيں کيتا گیا سی۔ <ref name="thenational2">Mohamed Fadel Fahmy, [http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/divisions-lack-of-arms-underscore-weakness-of-free-syrian-army#page2 "Divisions, lack of arms underscore weakness of Free Syrian Army"]. ''The National'' (25 May 2010). Retrieved on 2012-03-24.</ref> معزول جنرل مصطفیٰ الشیخ نے فوج وچ ايس‏ے طرح دا اختلاف پیدا کيتا جدو‏ں انہاں نے ہائر ملٹری ریوالوشنری کونسل دے ناں تو‏ں اک حریف گروپ قائم کيتا جسنو‏ں ایف ایس اے د‏‏ی قیادت تے فیلڈ یونٹاں نے مسترد کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے [[اخوان المسلمون]] نے وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی لیکن قیادت نے انہاں د‏‏ی اس کوشش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ <ref name="thenational2"/> ایف ایس اے دے نائب رہنما ، کرنل الکوردی نے اندرونی تنازعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اختلاف رائے دے باوجود حزب اختلاف حکومت دے خلاف تے انہاں دے ہتھیاراں دے مطالبہ اُتے متحد رہی۔ <ref name=":0" /> 2011 دے آخر وچ ، ایف ایس اے نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں اُتے کنٹرول قائم کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier|title=As Free Syrian Army gains ground, country nears all-out civil war|date=27 January 2012|website=France 24|accessdate=8 February 2012|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513185915/http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier}}</ref><ref>Derek Henry Flood, [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html "Inside Free Syria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403075447/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html |date=2012-04-03 }}. ''Asia Times'' (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> بعد وچ جنوری 2012 وچ ، فری سیرین آرمی نے باقاعدہ فوج دے نال شدید جھڑپاں دے بعد ، [[محافظہ ریف دمشق|دمشق دے صوبے]] زابدانی نامی قصبے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 21 جنوری نو‏‏ں ، ایف ایس اے نے دمشق دے نیڑے واقع ڈوما قصبے اُتے عارضی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|title=Deserters 'take Syria town' as SNC seeks UN action|agency=AFP|date=21 January 2012|accessdate=31 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514023533/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|archivedate=14 May 2013}}</ref><ref name=":0" /> شہر دے اندر شام دے فوجی افسران دے مطابق ، آزاد شامی فوج نے وی شام دے تیسرے سب تو‏ں وڈے شہر [[حمص|حمص دے]] دو تہائی حصےآں دے نیڑے تن ماہ تک قابو [[حمص|پالیا]] ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 "Gunfire, funerals and fear in Syria's protest centre"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130092505/http://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 |date=2012-01-30 }}. Reuters (23 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> جنوری وچ ، دمشق دے کچھ مضافات جزوی طور اُتے حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگئے ۔ مثال دے طور اُتے ، دمشق دے مشرقی نواحی قصبہ ثاقبہ اک ہفتہ دے لئی حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگیا ایتھ‏ے تک کہ ایف ایس اے نو‏‏ں شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری بمباری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد مقامی آبادی وچ حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ <ref name="Saqba">Kareem Fahim, [https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/middleeast/violence-rises-sharply-in-syria-flustering-arab-league-monitors.html "Syrian Rebels Make Inroads With Help of Armed Fighters"]. ''The New York Times'' (28 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="Suburbs">[https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story "Outside Syria's capital, suburbs look like war zone"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605123548/https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story |date=2020-06-05 }}. ''Chicago Tribune''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> فروری دے آخر وچ ، شہر ادلب اپوزیشن دے کنٹرول وچ سی ، شہر دے وسط وچ حزب اختلاف دے جھنڈے اڑ رہے سن ۔ <ref name="news.sky.com"/> === طریقے تے تدبیراں === چونکہ ویران سرکاری فوجیاں دے پاس بکتر بند گاڑیاں نئيں سن تے صرف ہلکے ہتھیار تے اسلحے سن ، ایف ایس اے نے اگست – اکتوبر 2011 وچ زیادہ تر سیکیورٹی فورسز تے ریاست د‏‏ی شبیہہ (ماضی) ملیشیا اُتے حملہ کيتا تے بم نصب کرکے یا سیکیورٹی کمک لیانے والے ٹرکاں تے بساں اُتے حملہ کيتا۔ تے چلائے گئے حملے ، لیکن کدی کدائيں ہی فوج دے ہور باقاعدہ فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ ایف ایس اے جدو‏ں [[گوریلا جنگ|جنگ]] لڑدا اے تاں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ دے]] حربے استعمال کردا اے تے لڑائی ختم ہونے دے بعد علاقے اُتے قبضہ کرنا نئيں چاہندا اے ، اُتے ، 2011 دے آخر تک شام وچ وڈے حصے آزاد شامی فوج دے جزوی کنٹرول وچ آچکے سن ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 "Syria's army weakened by growing desertions"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001210410/https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 |date=2015-10-01 }}. Reuters (13 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فری سیرین آرمی دے مسلح اقدامات حکومت دے جنگی فائدے اُتے مرکوز نيں ، جنہاں وچ وڈے پیمانے اُتے مربوط آپریشن کرنے د‏‏ی صلاحیت ، اپنی افواج نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت تے بھاری فائر پاور نو‏‏ں ملازمت کرنے د‏‏ی صلاحیت وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>Jeffrey White, [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3451 "Bashar al-Assad vs. the Syrian People"]. Washington Institute for Near East Policy. 14 February 2012</ref> انہاں فائدے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ایف ایس اے نے حکومت دے کمانڈ اینڈ کنٹرول تے لاجسٹک انفراسٹرکچر اُتے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ [[سبوتاژ|تخریب کاری]] مہم شروع ہوئے گئی اے ، جس وچ مختلف سرکاری اثاثےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے نے سیکیورٹی سروس کمانڈ سنٹرز اُتے حملے کیتے نيں تے شام د‏‏ی سوشل میڈیا سائٹاں اُتے سڑکاں بند کرنے ، لاجسٹک گڈیاں اُتے حملہ کرنے ، ایئر فیلڈس د‏‏ی خدمت کرنے والی باہمی مواصلا‏تی کیبلاں نو‏‏ں کٹنے ، ٹیلی کمیونیکیشن ٹاوراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ایندھن دے ٹینکاں نو‏‏ں شوگر کرکے سرکاری گڈیاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے تے ریلوے اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ معلومات پوسٹ کيت‏یاں نيں۔ پائپ لائنز <ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3455 "Indirect Intervention in Syria: Crafting an Effective Response to the Crisis"]. Washington Institute for Near East Policy. 21 February 2012</ref><ref name="autogenerated2">[http://edition.cnn.com/2012/02/24/world/meast/syria-homs-closeup/index.html "Freelance cameraman provides a rare glimpse into Homs"]. CNN (24 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[فائل:FSA Fighter.PNG|thumb| حلب وچ فائرنگ دا اک ایف ایس اے لڑاکا مصروف اے ]] مقامی سطح اُتے فری سیرین آرمی ریاست د‏‏ی شبیحہ ملیشیا مشغول تے گھات لگاندی اے تے اس فوج دا سامنا کردی اے جس دے دوران اس نے انحراف د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bearing">Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"]. ''New York Times'' (4 March 2012)</ref> فری سیرین آرمی دے کچھ ممبراں نے کہیا اے کہ اس تنظیم دے پاس علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے دے وسائل نئيں نيں تے اس د‏ی بجائے بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں دستبردار ہونے دے لئی ہٹ تے رن حملےآں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|title=Regime no longer controls half of Syria, rebels say|date=31 January 2012|website=NOW Lebanon|accessdate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207052801/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|archivedate=7 February 2012}}</ref> ایف ایس اے وی بساں ، ٹرکاں تے ٹینکاں دے فوجی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی دیسی ساختہ دھماکا خیز آلات استعمال کردا اے جو سپلائی تے سیکیورٹی کمک لگاندے نيں تے سرکاری چوکیو‏ں اُتے حملے تے پسپائی د‏‏ی کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دے مخالف محلےآں وچ ، ایف ایس اے نے اک دفاعی فورس دے طور اُتے کم کيتا اے ، سڑکاں د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے مظاہرے ہُندے ہوئے تے شبیہہ دے ناں تو‏ں مشہور ملیشیا اُتے حملہ کيتا ، جو اختلاف رائے نو‏‏ں دبانے دے لئی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا لازمی جزو ني‏‏‏‏ں۔ [[دیر الزور]] ، [[الرستن]] ، [[ابو کمال]] تے ہور شہراں وچ فری سیرین آرمی ، سڑکاں اُتے لڑائیاں وچ مصروف رہی جس نے کچھ دن فائدہ اٹھایا۔ ایف ایس اے نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے وچ وی بین الاقوامی مدد طلب کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے عالمی برادری تو‏ں اسلحہ لینے تے شام وچ نو فلائی زون تے بحری ناکہ بندی دے نفاذ دے لئی کہیا اے بٹالین یونٹ دے اندر [[سیرتکلمہ|گل گل واکی ٹاکی دے ذریعہ کيتی جاندی اے ]] ۔ <ref>Nicholas Blanford, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0221/A-defector-s-tale-How-a-Syrian-soldier-turned-rebel "A defector's tale: How a Syrian soldier turned rebel"]. ''Christian Science Monitor'' (21 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے بٹالین یونٹ مقامی آبادی دے نال مل ک‏ے کم کردے نيں تے عمومی طور اُتے اس علاقے یا قصبے تو‏ں آنے والے یونٹاں وچ عمومی طور اُتے فریقین شامل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="spiegel.de">Oliver Trenkamp, [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,817225,00.html "The Free Syrian Army Front: Deserters Battle Assad from Turkey"]. ''Spiegel''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ایف ایس اے ایڈہاک ایکٹوسٹ نیٹ ورکس دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے تے ایہ شہریاں د‏‏ی تشکیل شدہ مقامی کونسلاں دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Mousa Ladqani, [http://www.marxist.com/syria-regime-is-shaking-elements-of-dual-power-emerge.htm "Syria: The regime is shaking – elements of dual power emerge"]. ''Marxist'' (29 January 2012)</ref><ref>[http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home "Syrian Dissidents Start to Call Cairo Home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020300/http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home |date=2013-12-03 }}. Wright, Nate. ''Foreign Policy'' (20 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> اہ‏م آبادی والے مراکز جداں دمشق ، حلب ، درعا تے حما دے آس پاس ، ایف ایس اے فوجی کونسلاں چلاندی اے جو علاقے وچ کارروائیاں مربوط کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Gabe Kahn, [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/154044#.T2t2MsUgfKY "Free Syrian Army Forms Damascus Military Council"]. Israel National News. Retrieved on 24 March 2012.</ref> فوج دے کمانڈ تے کنٹرول نو‏‏ں متعدد ذرائع تو‏ں استعمال کيتا جاندا اے ، جنہاں وچ موبائل فون ، وائس او پی آئی پی ، ای میل ، کورئیرز تے سوشل میڈیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtoninstitute.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3429|title=Asad's Armed Opposition: The Free Syrian Army|last=White|first=Jeffrey|date=30 November 2011|website=PolicyWatch #1878|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|accessdate=28 February 2016}}</ref> نومبر 2011 وچ ، فوج نے شام وچ حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار مواصلا‏تی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی 2 ملین ڈالر خرچ کیتے۔ بشار الاسد حکومت نے اپوزیشن جنگجوواں تو‏ں متعدد نفیس مواصلا‏تی آلات پکڑے ، جنہاں وچ تھوریا موبائل سیٹلائٹ فون ، بہت زیادہ تے انتہائی اعلیٰ تعدد ( VHF / UHF ) آلات تے اندرست موبائل مواصلات سیٹلائٹ سسٹم شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، قطر نے فوج نو‏‏ں 3،000 سیٹلائٹ فون فراہ‏م کیتے سن ۔ امریکا نے مواصلا‏تی سازوسامان وی فراہ‏م کیہ اے تاکہ ہور منظم فوج بنانے وچ مدد ملے۔ <ref name="aljazeera,31-8-13">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/02/201221315020166516.html|title=Q&A: Nir Rosen on Syria's armed opposition|publisher=Al Jazeera English|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Chris Hughes|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cia-sent-to-help-syria-rebels-1213336|title=CIA sent to help Syria rebels fightv Bashar al-Assad by US President Barack Obama|website=Daily Mirror|date=3 August 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> شروع وچ ، فری سیرین آرمی بنیادی طور اُتے [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، ڈی ایس ایچ دے تے [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7 سے]] لیس سی۔ چونکہ عیب دار فوجیاں نو‏‏ں فضائی کور دا فقدان اے ، مستحق فوجیاں نو‏‏ں اپنی بکتر بند گاڑیاں چھڈنا پڑاں۔ فوجیاں نے [[آتشی اسلحہ|ہلکے اسلحہ]] جاری رکھنے تے شہراں ، نواحی علاقےآں یا پینڈو علاقےآں وچ چھپانے اُتے صرف انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں بدنام کر دتا۔ اے دے 47 دے علاوہ ، کچھ ایف ایس اے فوجیاں دے پاس [[ایم 16|ایم]] 16 ، اسٹائر اے او جی ، ایف این ایف اے ایل ، ایس وی ڈی تے شاٹ گن ، <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[جی تھری|جی]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بائٹ [[جی تھری|رائفلز]] ، <ref>[https://www.nbcnews.com/id/46033027 "Syria to let monitors stay; Obama ups pressure"]. NBC News (17 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تے پی دے مشین گناں وی نيں ۔ <ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-76640.html "Photo gallery: The Syrians Fight Back"]. ''Der Spiegel'' (23 December 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تصاویر وچ کچھ باغیاں د‏‏ی بازیافت کيتی گئی اے جنہاں نے نجات یافتہ STG 44 حملہ رائفلز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Steve Johnson, [http://www.thefirearmblog.com/blog/2012/08/22/sturmgewehr-44-used-by-syrian-rebels/ "Sturmgewehr 44 used by Syrian Rebels"] – The Firearm Blog, 22 August 2012</ref> {{Better source|appears to be SPS|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ایف ایس اے دے پاس شامی حکومت تو‏ں پکڑے گئے کچھ بھاری ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، ویڈیو فوٹیج آن لائن شائع کيتی گئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ اک قبضہ شدہ سرکاری ٹینک نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز حمص وچ استعمال کررہیاں نيں۔ اس ٹینک وچ شامی حزب اختلاف دے جھنڈے سن تے اسنو‏ں سویلین کپڑےآں وچ مسلح افراد دے نال فائرنگ کردے دیکھیا گیا سی۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-feb-2-2012-0019 AJE live blog]. Al Jazeera (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے کہیا اے کہ اس تنظیم نو‏‏ں شامی فوج دے 100 صحراواں دے گروپ تو‏ں تن ٹینک ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/> ایف ایس اے نے مبینہ طور اُتے متعدد اینٹی ایرکرافٹ میزائل وی حاصل کرلئی ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی نے بعد وچ اپنے مارٹر تے راکٹ تیار کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|title=Syrian rebels' arsenal now includes heavy weapons|publisher=McClatchy Newspapers|date=29 November 2012|accessdate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531171636/http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|archivedate=31 May 2013}}</ref> سرکاری چوکیو‏ں تے اسلحہ ڈپو اُتے چھاپے مار دے ایف ایس اے نو‏‏ں اس دے بیشتر [[گولہ بارود]] تے نويں [[اسلحہ|اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا اے ]] ۔ ایف ایس اے شامی [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ]] اُتے اسلحہ وی خریدتا [[کالا بازار|ہے]] جو پڑوسی ملکاں دے اسلحہ اسمگلراں تے سرکاری اسلحہ فروخت کرنے والے بدعنوان وفادار قوتاں دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایسی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ اسلحہ دے پورے ڈپو فروخت دے لئی پیش کر دتے گئے نيں ، حالانکہ انہاں پیش کشاں نو‏‏ں پھنس جانے دے خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجو بعض اوقات فوج دے سپلائی بیساں تو‏ں براہ راست ہتھیاراں د‏‏ی خریداری دے قابل وی ہوجاندے نيں ، بشرطیکہ انہاں دے پاس اِنّے پیسے ہاں کہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے سرکاری فوجیاں نو‏‏ں راضی کرسکن۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ایف ایس اے اپنے بھاری ہتھیاراں دا بیشتر حصہ عراقی اسلحہ اسمگلراں تو‏ں خریدتا ا‏‏ے۔ '''کرنل''' '''ریاض اسد''' عالمی برادری تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ تنظیم د‏‏ی فراہمی دے مسائل نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے۔ <ref>Hugh Macleod and Annasofie Flamand, [http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/111102/syria-free-syrian-army-bashar-al-assad "Meet the Free Syrian Army"]. ''Global Post'' (3 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== مارچ تا دسمبر۔ تنظیم دے مسائل ==== [[فائل:Formation of Conquest Brigade in Tell Rifaat.png|سجے|thumb| ایف ایس اے وچ اک [[کرنل]] (کھبے) تے پہلا لیفٹیننٹ (سجے) 31 جولائ‏ی 2012 ، [[حلب|حلب دے]] شمال وچ ، ٹیل ریفات وچ ایف ایس اے دا اک حصہ ، فتح بریگیڈ دے قیام دا اعلان کردا ا‏‏ے۔]] مارچ 2012 وچ ، ''نیویارک ٹائمز کے'' دو نامہ نگاراں نے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ واقع [[سراقب|سرکیب]] وچ شامی ٹینکاں دے اک کالم اُتے سڑک کنارے نصب بم تے اے دے 47 رائفلز تو‏ں ایف ایس اے دے حملے دا مشاہدہ کيتا تے معلوم ہويا کہ ایف ایس اے دے پاس قابل ، تربیت یافتہ فوجیاں دا ذخیرہ اے تے سابق افسران ، کسی حد تک منظم ، لیکن حقیقت پسندانہ لڑائی لڑنے دے لئی ہتھیاراں دے بغیر سن ۔ [[حمص|حمص دا]] بابا امر ضلع یکم مارچ د‏‏ی صبح سرکاری فوجاں دے سامنے پے گیا ، جدو‏ں فری سیرین آرمی نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اسلحہ تے گولہ بارود کم کرنے دے بعد اس علاقے تو‏ں "حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ" لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ فیصلہ بابا عمرو تو‏ں تے حمص دے دوسرے حصےآں وچ انخلا دا فیصلہ کيتا اے کیونجے "انسانیت د‏‏ی خراب صورت حال ، خوراک تے ادویات تے پانی د‏‏ی کمی ، بجلی تے مواصلات وچ کمی دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی قلت بھی۔" <ref>Fassihi, Farnaz. (2012-03-01) [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203753704577254712115662208 Syria to Allow Aid as Rebels Pull Back]. Wall Street Journal. Retrieved on 2012-03-23.</ref> حمص وچ بابا عمرو تو‏ں پسپائی دے فورا. بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں 3 مارچ نو‏‏ں اک ہور دھچکيا لگیا ، جدو‏ں صوبہ ادلیب دے ابو اتھوہر فوجی ہوائی اڈے تو‏ں 50 فوجیاں دے انکشاف نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا جدو‏ں انہاں دے منصوبے دریافت ہوئے۔ 47 فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے صرف تن ہی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ مبینہ طور اُتے انہاں د‏‏ی لاشاں اک جھیل وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/03/03/world/meast/syria-unrest/index.html Dozens of defecting Syrian soldiers executed, activists say]. CNN (2012-03-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> دمشق دے علاقے میزے وچ اک چھاپہ ماریا گیا ، جس وچ مشین گن وچ فائر تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم شامل سن ۔ اک عیب دار جنرل نو‏‏ں علاقے تو‏ں لے جایا گیا سی۔ اک فوجی ہیلی کاپٹر نے اس علاقے اُتے اڑان بھری جس دے نتیجے وچ ایف ایس اے دے 7 جنگجوواں دا پتہ لگانے تے انہاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ <ref name="SundayTimesViaAlArabiya">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/25/203087.html|title=Free Syrian Army to conduct 'Guerilla warfare' in Damascus: report|last=|first=|date=25 March 2012|website=Al Arabiya News|accessdate=26 January 2018}}</ref> اس دے علاوہ ، جھڑپاں دے دوران حکومت دے حامی ملیشیا سمیت سیکیورٹی فورسز دے 80 عناصر ہلاک تے 200 زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی دے نائب کمانڈر نے ایہ وی دسیا کہ کارروائی دے دوران دو فوجی ٹینک تباہ کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|date=19 March 2012|website=mjdna.com|language=Arabic|script-title=ar:سورية: مقتل أكثر من 80 عنصرا من قوات الأمن في اشتباكات بين الجيش الحر والنظامي|trans-title=SYRIA: More than 80 members of the security forces were killed in clashes between the Free and Regime Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123190721/http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|archivedate=23 January 2018|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|last=بقلم|date=19 March 2012|website=25jan-news.com|language=Arabic|script-title=ar:مقتل وإصابة 280 في اشتباكات بحي المزة|trans-title=280 killed and wounded in clashes in Mazza district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728153333/http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|archivedate=28 July 2013|accessdate=13 December 2014}}</ref> اُتے ، نہ ہی حزب اختلاف تو‏ں وابستہ ایس او ایچ آر کارکن کارکن گروپ یا کسی آزاد میڈیا نے جھڑپاں وچ سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی زیادہ تعداد د‏‏ی تصدیق نئيں کيتی۔<ref name=":0" /> ایف ایس اے دے جنگجوواں نے پینڈو علاقےآں وچ پچھلی سڑکاں اُتے قابو پانے دا دعوی کيتا ، لیکن ایہ وی اعتراف کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں سی کہ اک مقررہ وقت اُتے شامی فوج کتھے ہوئے گی۔ <ref>Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"], ''New York Times'' (3 March 2012). Retrieved 20 September 2014.</ref> 24 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے ہائر ملٹری کونسل دے نال اتحاد کيتا۔ انہاں گروہاں نے اپنے اختلافات نو‏‏ں اپنے پِچھے رکھنے اُتے اتفاق کيتا تے اک بیان وچ کہیا: "پہلے ، اساں فیصلہ کيتا اے کہ ملک دے اندر تمام فوجی کونسلاں تے بٹالیناں تے تمام مسلح بٹالیناں نو‏‏ں آزاد شامی فوج د‏‏ی اک متحدہ قیادت وچ متحد کرنے تے اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا جائے۔ ایف ایس اے دے کمانڈر ، کرنل دے احکامات ریاض الاسد. " <ref name=":0" /> اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|title=Local news from The Sun News in Myrtle Beach SC – MyrtleBeachOnline.com|accessdate=13 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025134759/http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|archivedate=25 October 2014}}</ref><ref name="Local News – The News Tribune">{{حوالہ ویب|url=http://www.thenewstribune.com/2012/04/18/v-lite/2112500/syrian-rebels-army-trade-blows.html|title=Local News – The News Tribune|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (North).jpg|سجے|thumb|268x268px| تنازعات تے نقل مکانی دے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپ (سرخ مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر انتظام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com"/><ref name="Local News – The News Tribune"/><ref name=":0" /> اقوام متحدہ د‏‏ی جنگ بندی دے باوجود ، فری سیریئن آرمی تے شامی سرکاری فوج دے وچکار لڑائی مئی دے دوران جاری رہی۔ ایف ایس اے نے مئی دے شروع وچ بیشتر حصہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> reg <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> تنظیم نو دے لئی استعمال کيتا سی تے آہستہ آہستہ سرکاری افواج اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ حملے شروع کیتے جانے دے نال ہی اس مہینے د‏‏ی ترقی (اکثر ناقص مسلح ہونے دے باوجود) تے ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ جنگ بندی ناکا‏م ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ خود کوفی عنان نے جاری تشدد اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ مئی دے آخر وچ فوٹیج وچ ایہ ظاہر ہُندا سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز ادلب وچ اسد فورس دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کررہیاں نيں۔ <ref name=":0" /> مئی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹراں نے میڈیا رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ شام دے پینڈو علاقےآں تے صوبائی شہراں دے وڈے علاقے ایف ایس اے دے کنٹرول وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|title=What the Hell Should We Do About Syria?|website=Foreign Policy|date=30 May 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801095340/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|archivedate=1 August 2013}}</ref> فری سیرین آرمی نے دسیا اے کہ اس نے اپنے زیر قبضہ علاقےآں اُتے صرف جزوی کنٹرول حاصل کيتا اے تے ایہ کہ شامی فوج دے نال سر براہی جنگ لڑنا زیادہ تر معاملات وچ اس علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دا مقصد سردیاں د‏‏ی طرح علاقےآں اُتے حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دینا سی ، بجائے خود اپنے اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنا۔ <ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (South).jpg|کھبے|thumb|272x272px| تنازعات تے بے گھر ہونے والے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپاں (پیلے رنگ دے مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر اہتمام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] جون 2012 تک ، سی این این نے اندازہ لگایا کہ حزب اختلاف د‏‏ی فورسز د‏‏ی تعداد 40،000 ہوئے گئی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے 4 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں ترک کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ترجمان سمیع الکوردی نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایف ایس اے نے "ساڈے لوکاں دا دفاع" کرنے دے لئی فوجیاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اس ہفتے دے آخر وچ بڑھدے ہوئے تشدد وچ 80 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ جون دے وسط تک ، ایف ایس اے نے ادلب گورنری تے شمالی ہاما گورنری وچ وڈے پیمانے اُتے زمین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے مقامی افراد نے انصاف فراہ‏م کیہ تے رہائشیاں نو‏‏ں سامان د‏‏ی تقسیم کيتی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312191030/https://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 28 جون نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف نے دیر الزور شہر نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے قابو ک‏ر ليا سی ، جدو‏ں کہ سرکاری فوج نے اسنو‏ں گولہ باری کرکے اسنو‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انسانی حقوق دے گروپاں دا کہنا اے کہ ٹینکاں تے توپ خاناں دے نال اس حملے وچ 100 تو‏ں زیادہ باشندے ہلاک ہوئے گئے سن ۔ حکومت نے مبینہ طور اُتے ڈاکٹراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ مقامی اسپتالاں تے ہدف اسپتالاں وچ لوکاں دا علاج نہ کرن جو مارٹر راؤنڈ تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ فوج دے ذریعہ شامی عرب ہلال احمر دے انسانی امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اک کارکن ہلاک ہوئے گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/syrian-city-deir-ezzor-under-heavy-government-shelling-seventh-day|title=Syrian city of Deir Ezzor under heavy government shelling for seventh day|website=Al Jazeera Blogs|accessdate=13 December 2014}}</ref> حمص وچ ، ایف ایس اے نے خالدیہ دے حزب اختلاف دے گڑھ سمیت شہر دے وڈے حصےآں اُتے سرکاری فوجاں اُتے بمباری دے خلاف کارروائی کيتی۔ اس دے علاوہ حمص دے بابا امر دے پڑوس وچ باغیاں تے وفادارےآں دے وچکار اک بار فیر لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2012}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اطلاع ملی اے کہ جولائ‏ی 2012 تک ، مسلح افواج دے 100،000 تو‏ں ودھ فریقین نے اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/10/over-100000-defected-from-syrian-army-report/|title=Over 100,000 Defected from Syrian army, report|location=Lebanon|publisher=Ya Libnan|date=10 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> جولائ‏ی وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ فری شامی فوج نے راجگڑھ [[دمشق|دمشق دے]] شمال وچ متعدد مضافات‏ی علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا اے ، جنہاں وچ زملاکا تے اربین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے نواحی علاقےآں د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام گشت کيتا تے دمشق شہر دے مرکز تو‏ں ہی 10 کلومیٹر تو‏ں وی کم جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.itv.com/news/2012-07-02/is-syrian-army-losing-control-of-damascus/|title=Is Syrian Army losing control of Damascus?|website=ITV News|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> دسیا گیا اے کہ فری شام د‏‏ی فوج نے شام دے شمالی سرحدی علاقے باب الحوا وچ کمرشل کراسنگ دا کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے اوتھ‏ے جیتنے تک دس دن تک سرکاری فوج تو‏ں لڑا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں ویڈیو فوٹیج وچ دیکھیا گیا ، اسد دے پورٹریٹ تباہ تے انہاں د‏‏ی فتح دا جشن منایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=PWeAe5b-zTA|title=YouTube|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر 2012 تو‏ں پہلے ، فری شامی فوج نے شام دے اندر واقع فیلڈ کمانڈراں دے نال شام دے سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ترکی دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبے]] ہٹا تو‏ں اپنی [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹر]] کم کيتا۔ ستمبر 2012 وچ ، ایف ایس اے نے اعلان کيتا کہ اس نے اپنا صدر دفتر شمالی شام وچ باغیاں دے زیر کنٹرول علاقے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ وچ ]] منتقل کر دتا اے ، جسنو‏ں بعد وچ اسلامی محاذ نے دسمبر 2013 وچ زیر کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2016}} <ref name=":0" /> اکتوبر 2012 وچ فرانس 24 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "دمشق تے حلب نال تعلق رکھنے والے امیر کاروباری افراد ایف ایس اے دے نال نال [[اخوان المسلمون]] ورگی سیاسی تنظیماں د‏‏ی وی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" ایف ایس اے دے مختلف گروپاں دے نظریہ دا انحصار انہاں دے کفیلاں تے مالی اعانت کاراں اُتے ا‏‏ے۔ اک مبصر نے دسیا ، "جے کسی ملیشیا نو‏‏ں اخوان المسلمون تو‏ں پیسے ملدے نيں تاں فیر ظاہر اے کہ ایہ اک اسلامی ملیشیا بن جائے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/en/20120810-syria-free-syrian-army-structure-funding-ideology-methods-fight-against-assad-regime|title=Who is the Free Syrian Army?|website=France 24 Observers|date=8 October 2012}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:FSA rebels hold a planning session.jpg|thumb| حلب د‏‏ی جنگ (اکتوبر 2012) دے دوران ایف ایس اے دے جنگجو منصوبہ بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔]] شامی قومی اتحاد ، جو نومبر 2012 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ستمبر 2013 تک [[استنبول]] وچ قائم سی ، نے 'مرکزی اپوزیشن اتحاد' دا ناں دتا سی ، {{حوالہ درکار|date=March 2017}} نو‏‏ں ایف ایس اے نے ستمبر 2013 تک تسلیم ک‏ر ليا سی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24239779 ‘Islamist rebels in Syria reject National Coalition’]. ''BBC'', 25 September 2013. Retrieved 25 February 2016.</ref><ref name=":0" /> 18 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ شامی فوج دے اک سب تو‏ں وڈے فوجی اڈے ، سرکاری فوج دے نال ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اس حملے دا حکم دینے والے نا اہل جنرل محمد احمد الفاج نے ویہہ اسد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں بشار الاسد دے خلاف "انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں ساڈی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک" قرار دیندے ہوئے دعویٰ کيتا اے کہ نیڑے 300 شامی فوجی ہلاک تے 60 نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی باغیاں دے نال بھاری مقدار وچ بھاری اسلحہ تے ٹینکس قبضے وچ لے لیا گیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|title=Archived copy|accessdate=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123222545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|archivedate=23 November 2012}}</ref> 22 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے ملک دے مشرقی صوبہ دیر ایزور وچ مایادین فوجی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کارکناں دا کہنا سی کہ اس نے عراقی سرحد دے مشرق وچ مشرق وچ مشرقی علاقےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے باغیاں نو‏‏ں کنٹرول فراہ‏م کیہ۔<ref>{{cite news|last=Yeranian|first=Edward|title=Analysts Weigh In on Longevity of Syria's Assad|url=http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html|accessdate=24 November 2012|newspaper=Voice of America|date=22 November 2012|archivedate=27 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121127191022/http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html}}</ref><ref name=":0" /> 7 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، لگ بھگ 260 تو‏ں 550 کمانڈراں تے شامی مسلح حزب اختلاف دے نمائندےآں نے [[انطالیہ|انتالیا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے FSA دے لئی اک 30 30 افراد د‏‏ی نويں فوجی کونسل دا انتخاب کيتا ، جسنو‏ں سپریم ملٹری کونسل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرنل ریاض الاسد ، جو اس اجلاس وچ موجود نئيں سن ، نے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا باضابطہ کردار برقرار رکھیا لیکن اوہ بریگیڈیئر جنرل سلیم ادریس تو‏ں موثر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئے ، جو ایف ایس اے دے نويں چیف آف اسٹاف تے موثر رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس اجلاس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار موجود سن ، فرینڈز آف شام گروپ دے اجلاس تو‏ں اک روز پہلے جس نے غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں <ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے احرار اش شم نو‏‏ں میٹنگ وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ سیمسن رائٹرز نے دسیا کہ نويں چیف آف اسٹاف جنرل۔ سلیم ادریس "نظریا‏تی نئيں" نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے دو نائب کمانڈر ، [[محافظہ ادلب|ادلب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح اسلام پسند نيں ۔ ایف ایس اے دے کمانڈر "[حاضر ہوئے] حالیہ مہینےآں وچ انہاں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں روکنا چاہندے نيں جو وڈے کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں" تے ایہ کہ شام دے پنج مختلف خطےآں تو‏ں وابستہ کل پنج نائب کمانڈر ہون گے۔ <ref name=":0" /> ==== 2012 دے آخر وچ کمانڈ دا ڈھانچہ ==== [[فائل:Political Military Opposition Structure (June 2012).jpg|حدود|کھبے|500x500px]] دسمبر 2012 وچ ، پورے شام دے 260 تو‏ں زیادہ فری شامی فوج دے باغی کمانڈراں نے فری شامی فوج دے متفقہ کمانڈ ڈھانچے اُتے اتفاق کيتا سی۔ شرکاء نے 30 رکنی سپریم ملٹری کونسل دا انتخاب کيتا ، جس نے فیر جنرل سلیم ادریس نو‏‏ں چیف آف اسٹاف منتخب کيتا۔ ادریس نو‏‏ں بعد وچ عبد الہ الا البشیر نے تبدیل کيتا۔ <ref name=":0" /> ایف ایس اے دا باقاعدہ رہنما اس دا [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] [[کرنل]] ریاض الاساد اے ۔ اُتے ، فوج دا موثر فوجی رہنما ، اس د‏ی سپریم ملٹری کونسلز دے چیف آف اسٹاف ، بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ البشیر نيں ۔ جنرل البشیر دے تھلے پنج ڈپٹی چیف اسٹاف نيں جو شام دے پنج مختلف علاقےآں دے انچارج ني‏‏‏‏ں۔ عملے دے انہاں نائب سربراہان وچ دو [[محافظہ ادلب|ادلیب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:right; margin:1em; font-size:85%;" |+ فری شامی فوج <br />بریگیڈ کمانڈر ! کمانڈر ! بریگیڈ |- | عبد الرحمن شیخ علی | خالد بن ولید <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Holliday|first1=Joseph|title=Syria's Armed Opposition|date=March 2012|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|accessdate=25 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> |- | لیفٹیننٹ عبدالرزاق ٹلاس | الفاروق <ref name="youtube1">[https://www.youtube.com/watch?v=LhUz77ihRcU 1 week with the "free syrian army" – Feb 2012 – Arte reportage 1 of 2]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref> |- | عبدل قادر صالح | التوحید |- | احمد ابو عیسیٰ | سکور الشام |- | مہدی الحارتی <small>(سابق)</small> | لیوا العامہ |} فری سیرین آرمی دے ملک بھر وچ فیلڈ یونٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ یونٹ نو علاقائی کمانڈراں د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ نيں جو حمص ، حما ، ادلیب ، دیر الزور ، دمشق ، حلب تے لٹاکیہ صوبےآں وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی کمانڈراں وچ کرنل قاسم سعد الدین شامل نيں جو صوبہ حمص وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کرنے والے کرنل خالد الحبوث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریجنل کمانڈر کرنل ریاض اسد د‏‏ی براہ راست آپریشنل کمانڈ وچ نيں تے تقریبا calls روزانہ کانفرنس کال کردی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|title="الجيش الحر" يعلن عن تشكيل القيادة المشتركة له في الداخل, أخبــــــار|publisher=Aawsat.com|date=30 March 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084900/http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|archivedate=1 August 2013}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|title=US Authorizes Financial Support For the Free Syrian Army – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910214235/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|archivedate=10 September 2013}}</ref> داخلی مواصلات تے کارروائیاں دے ل، دے پاس انٹرنیٹ اُتے مبنی اک وسیع مواصلا‏تی نیٹ ورک نظر آندا اے جس وچ ریاستی سیکیورٹی نے گھس جانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="spiegel.de"/><ref name="thedailybeast1">[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/05/bab-amro-s-last-stand-the-final-days-of-the-syrian-rebel-stronghold.html Baba Amr’s Last Stand: The Final Days of the Syrian Rebel Stronghold]. The Daily Beast (5 March 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+ مفت شامی فوج <br /><br />مقامی فیلڈ یونٹ <ref name="Abdulhamid">{{حوالہ ویب|last=Abdulhamid|first=Ammar|title=Syrian Revolution Digest|url=http://syrianrevolutiondigest.blogspot.com/search?updated-max=2011-10-16T23:52:00-07:00&max-results=7|accessdate=16 October 2011}}</ref> ! بٹالین تے مقام |- |{{Div col}} − * [[Farouq Brigades]] ([[حمص]] city) * Ammar bin Yassir battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UK0mhVIlcIA 28 2 Idlib أوغاريت ادلب, اعلان تشكيل كتيبة عمار بن ياسر]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * [[Death of Hamza Ali Al-Khateeb|Hamzah Al-Khateeb]] battalion ([[محافظہ ادلب]] city) * Al-Furqan battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=67aMwoWX5fE ادلب كللي تشكيل كتيبة الفرقان في الريف الشمالي27 2 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Harmoush battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref name=Mouterde>{{cite news|last=Mouterde|first=Perrine|title='Free Syrian Army' poses growing threat to Assad|url=http://www.france24.com/en/20111014-free-syria-army-opposition-bashar-al-assad-exile-turkey-batallion|accessdate=16 October 2011|publisher=France 24|date=14 October 2011}}</ref> * Martyrs Ma'arat Nu'man battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J1IcACq6nHg تشكيل كتيبة شهداء معرة النعمان تابعة للواء محمد الفاتح]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Shield of Islam battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_wyUREk85M الأعلان عن تشكيل كتيبة درع الاسلام 25 February 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[صلاح الدین ایوبی]] battalion ([[جسر الشغور]]) * [[Ibrahim Qashoush|Qashoush]] battalion ([[حماہ]] city)<ref>[http://syriarevolts.wordpress.com/ Syria Revolts|Documenting the Syrian uprising] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826143454/http://syriarevolts.wordpress.com/ |date=26 August 2013}}. Syriarevolts.wordpress.com. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[Abu'l-Fida|Aboul Fidaa]] battalion ([[حماہ]] province) * Saad Bin Moaz battalion ([[محافظہ حماہ|Hama]] province) * [[معاویہ بن ابو سفیان]] ([[دمشق]] city) * Houriyeh battalion ([[محافظہ حلب]] city) * Ababeel battalion ([[محافظہ حلب]] province) * Lions of Shahba battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tv4BH-TwQUw تشكيل الكتيبة أسود الشهباء تابعة للجيش السوري الحر]. YouTube (3 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Saad Allah Al-Jabiri battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6OqYn6MW_18. حلب تدخل الثورة من اوسع ابوابها كتيبة سعد الله الجابري.] YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Omari battalion ([[محافظہ درعا]]/[[حوران]]) * [[سلطان الاطرش]] battalion ([[محافظہ السویداء]]) * Qassam battalion ([[جبلہ]]) * Suqur battalion ([[لاذقیہ]]) * Samer Nunu battalion ([[محافظہ طرطوس]]) * [[Mashaal Tammo|Mishaal Tammo]] battalion ([[قامشلی]]) * Odai Al-Tayi battalion ([[الحسکہ]]) * [[عمر بن خطاب]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]] city)<ref>[http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 Lebanon news – NOW Lebanon -Assad is growing weaker]. NOW Lebanon (3 October 2011). Retrieved on 2012-03-24. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111005042659/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 |date=5 October 2011}}</ref> * Moaz Al-Raqad battalion ([[محافظہ دیر الزور]] province) * [[تکبیر (مذہب)]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]]) * Dawn of Freedom battalion ([[حمص]] province) * Ramy Al-Sayeed battalion ([[حمص]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ujy2X3GzqWU تشكيل كتيبة تكريم لروح الشهيد رامي السيد في حمص]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Tel Kalakh Martyrs' battalion ([[حمص]] province) * Ahmad Nayif Al-Sukhni battalion ([[محافظہ الرقہ]]) * [[ابو عبیدہ بن جراح]] battalion ([[محافظہ دمشق]] province) * Sham Falcons, eight battalions (Jabal al-Zawiya)<ref>{{cite web|last=Shelton |first=Tracey |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |title=Inside Syria: Who Arms the Rebels? |publisher=PBS |date=7 June 2012 |accessdate=31 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829060303/http://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |archivedate=29 August 2013 |df=dmy}}</ref> {{Div col end}} |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+Free Syrian Army <br /><br /> Regional Military Councils<ref>{{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}</ref> !Commander !Province |- |Col. Khaled al-Haboush |Damascus |- |Col. Abdel Jabbar al-Oqaidi <br /><br /> <small>(25,000–30,000 troops)</small> |Aleppo<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|accessdate=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060652/http://timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|archivedate=4 March 2016}}</ref> |- |Col. Qassim Suad al-Din |Homs |- |Col. Abdel Hamid Alshawi |Hama |- |Col. Afeef Suleiman |Idlib |- |Capt. Qais Qataneh, Lt. Sharif <br /><br /> Kayed <small>(council members)</small> |Daraa |- |Anas Abu Malik |Latakia<ref name="al-monitor.com"/> |- |Unknown |Deir al-Zor |} فری سیرین آرمی نے گوریلا فورس د‏‏ی تشکیل تے تدبیر اختیار کيت‏یاں نيں۔ اک خاص فیلڈ یونٹ جداں کہ کالک شہداء بریگیڈ د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں 400 جنگجوواں دے درمیان چھ تو‏ں 10 افراد دے جنگی یونٹاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ یونٹ وچ ہر فرد ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس اے جداں اک دے [[اے۔کے 47|47]] تے مجموعی طور اُتے جنگی یونٹ آر پی جی لانچر تے لائٹ [[مشین گن]] تو‏ں لیس ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> مفت شامی فوج دے یونٹ مختلف کماں وچ مہارت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرحداں دے نیڑے والی اکائیاں لاجسٹک تے زخمی فوجیاں د‏‏ی ملک تو‏ں باہر آوا جائی تے ملک وچ آوا جائی دے طبی سازوسامان ، مادی سامان تے اسلحہ تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ہور یونٹ جداں فرق بریگیڈس جو شہر حمص وچ واقع نيں عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ فاروق بریگیڈ FSA بٹالین دے زیادہ فعال اکائیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی قیادت سابق وزیر دفاع مصطفیٰ ٹلاس دے بھتیجے لیفٹیننٹ عبد الرزاق ٹلاس نے کيتی۔ <ref name="youtube1"/> لیفٹیننٹ ٹلاس پہلے عیب سازاں وچو‏ں اک سی تے اوہ شام د‏‏ی بغاوت د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 500-2،000 فوجیاں د‏‏ی یونٹ نے حمص وچ شامی فوج نو‏‏ں شامل کيتا اے تے شامی چوکیو‏ں تے کمانڈ سنٹرز اُتے چھاپہ ماریا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated2"/><ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/02/28/a-syrian-rebel-s-first-hand-report-on-the-fighting-and-bombing-in-homs.html A Syrian Rebel’s Firsthand Report on the Fighting and Bombing in Homs]. ''The Daily Beast'' (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref><ref name="AL">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012334752803236.html|title=UN chief criticises 'atrocious' Homs assault|publisher=Aljazeera.com|accessdate=31 August 2013}}</ref> {{بمطابق|2012|01}} ، فوج دے پاس تقریبا 37 بٹالین نامی بٹالین یونٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 17-23 لڑائی وچ مصروف دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Abdulhamid"/><ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3447 The Free Syrian Army Bleeds the Assad Regime]. Washington Institute. 27 January 2012</ref> اکتوبر 2012 وچ [[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]] نے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے "کسی چھتری د‏‏ی اصطلاح تو‏ں زیادہ کدی نئيں سی جس نے اسد د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑنے والے ڈیفٹرس تے مسلح شہریاں دے ڈھیلے حق رائے دہی نو‏‏ں سیاسی کور فراہ‏م کیہ سی" تے کچھ یونٹ محض چند درجن جنگجوواں اُتے مشتمل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|title=Syria's Up-and-Coming Rebels: Who Are the Farouq Brigades?|website=TIME|date=5 October 2012|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=8 May 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190508203239/http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> === 2013 - اسلام پسنداں دا عروج === [[فائل:Smc-structure.jpg|کھبے|thumb| شام دے قومی اتحاد دا فوجی ونگ ، سپریم ملٹری کونسل دا ڈھانچہ ، 2013 دے آخر تک]] اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے]] مت .حدہ نے ایف ایس اے دے اس وقت دے چیف آف اسٹاف ، نا اہل جنرل سلیم ادریس د‏‏ی سربراہی وچ ، ملٹری کونسل دے ذریعے ، شامی باغیاں نو‏‏ں 3 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر علانیہ امداد منتقل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|title=Syrian rebel leader Salim Idriss admits difficulty of unifying fighters|website=McClatchyDC|accessdate=19 September 2014|date=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006092133/http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|archivedate=6 October 2014}}</ref><ref name=":0" /> اپریل - مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے نے اسلامی تنظیم النصرہ فرنٹ تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں ہرایا سی جو اسد مخالف قوت دے نال سب تو‏ں بہتر لیس ، مالی اعانت تے حوصلہ افزائی کررہیا سی ، ''[[دی گارڈین|انہاں]]'' نے شام بھر وچ ایف ایس اے کمانڈراں دے انٹرویو دے بعد ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا۔ ایف ایس اے دے کمانڈر بشا نے کہیا کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 3 ہزار ایف ایس اے دے جنگجو النصرہ اُتے چلے گئے سن ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایف ایس اے دے پاس اسلحہ تے گولہ بارود دا فقدان ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دے اک ہور کمانڈر نے کہیا کہ النصرہ دا اسلامی نظریہ وی ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ اک مغربی سفارت کار نے ایہ مشورہ دتا کہ نصرہ صاف ستھرا ، بہتر تے مضبوط تر ہوئے گا: "جنگجو اک گروپ تو‏ں دوسرے گروہ د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں" ، لیکن آپ ایہ نئيں کہہ سکدے کہ عام طور اُتے نصرا د‏‏ی رفتار دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے دے رہنما ، سلیم ادریس نے کہیا سی کہ "باغی" بری طرح تو‏ں بکھرے ہوئے سن تے انھاں صدر بشار الاسد د‏‏ی حکومت گرانے دے لئی درکار فوجی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ ادریس نے کہیا کہ اوہ ملک گیر کمانڈ ڈھانچے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اسلحہ تے اسلحہ ، کاراں دے لئی ایندھن تے رسد تے تنخواہاں دے لئی رقم د‏‏ی کمی اس کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہی ا‏‏ے۔ ادریس نے کہیا ، "لڑائیاں ہن اِنّی آسان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ "اب انہاں دا متحد ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ لیکن انہاں نو‏ں باقاعدہ فوج د‏‏ی طرح کم کرنے دے انداز وچ متحد کرنا حالے وی مشکل ا‏‏ے۔ " انہاں نے النصرہ فرنٹ دے نال کسی وی طرح دے تعاون تو‏ں انکار کيتا لیکن اک ہور اسلام پسند گروہ احرار الشام دے نال مشترکہ کارروائیاں دا اعتراف کيتا۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/><ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے ہور اسلام پسند گروہاں د‏‏ی ترقی نے ، 2013 دے نصف نصف دے دوران ، ایف ایس اے دے ہزاراں افراد نو‏‏ں مایوسی دا نشانہ بنایا جو ایہ محسوس کردے نيں کہ حکومت دے خلاف انہاں دا اپنا انقلاب انہاں تو‏ں چرا لیا گیا ا‏‏ے۔ صوبہ حمص دے علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے شامی فوج دے وچکار لڑائی عملی طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ <ref name=":0" /> 11 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، [[لاذقیہ|لاٹاکیہ دے]] شمال وچ ، اک جہادی گروپ نے اک ایف ایس اے افسر [[لاذقیہ|کوقتل کردتا]] ۔ اگست 2013 دے وسط وچ ، ایف ایس اے دے وفد نے صدر اسد دے اک عہدیدار نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ حکومت تے ایف ایس اے دے وچکار جنگ دے "شام دے حل" دے بارے وچ گل گل د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جا.۔ حکومت نے "شامی وطن دے اندر مکالمہ" دے لئی اس تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چھ ہفتےآں دے بعد ، حلب دے باغیاں دے زیر قبضہ ست علاقےآں وچ ، سول ملازمین ملازمت اُتے واپس آسکدے نيں تے سرکاری ادارے تے اسکول دوبارہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> [[سلفی تحریک|سلفی]] - جہادی وچ رہنما محمد شلابی [[اردن]] ، وی ابو سیاف، وچ جولائ‏ی 2013 وچ بیان کيتا گیا اے دے طور اُتے جانیا جاندا ''عمون نیوز'' اختلافات FSA دے اغراض و الاسد دے خلاف شام وچ لڑ ہور سنی ملیشیا وچو‏ں انہاں لوکاں دے درمیان موجود اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleno=22322#.Ueh5fPmTjoI|title=Jordanian Salafist Leader Foresees Conflict with Secular Syrian Opposition|publisher=En.ammonnews.net|date=16 July 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> نومبر 2013 وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے مقامی لوکاں نے شکایت کيت‏ی سی کہ النصرہ فرنٹ دے برعکس ، ایف ایس اے دے نال جڑے ہوئے گروپ تیزی تو‏ں بدعنوان ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jamie Dettmer|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/01/12/syria-s-rebel-rivalry-between-jihadists-and-fsa.html|title=Syria's Rebel Rivalry Between Jihadists and FSA|website=The Daily Beast|date=12 January 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> اس دے علاوہ ، 2013 وچ ، امریکی سینئر فوجی عہدیداراں نے اپنا ناں ظاہر نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے اظہار خیال کيتا کہ پینٹاگون دا اندازہ اے کہ "انتہا پسند اسلام پسند گروہ" باغی گروپاں وچ "50 فیصد تو‏ں زیادہ" تشکیل پاندے نيں جو "شام وچ روز بروز بڑھدے ہوئے" فیصد دے نال آزاد شامی فوج دے طور اُتے شناخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref name="nbc2013">[https://www.nbcnews.com/news/other/extremist-element-among-syrian-rebels-growing-worry-f8C11115141 "Extremist element among Syrian rebels a growing worry"], NBC News.</ref><ref name=":0" /> === 2014 - ایف ایس اے وچ کمی ، داعش دا عروج === ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے ایف ایس اے جداں گروہاں دے لئی 2014 وچ داعش دے ظہور نو‏‏ں اختتام دا آغاز قرار دتا سی جسنو‏ں امریکا نے اعتدال پسند باغی قرار دتا سی۔ <ref name="doesnot3"/> ایس ایم سی ، ایف ایس اے [[آزاد شامی فوج|کا]] باقاعدہ [[آزاد شامی فوج|کمانڈ ڈھانچہ]] ، [[محافظہ حلب|حلب گورنریٹ]] وچ 2014 دے دوران وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں آہستہ آہستہ ٹُٹ گیا۔ مثال دے طور اُتے ، آئی بی ٹی نو‏‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، حزظ موومنٹ نو‏‏ں 2014 وچ امریکی حکومت تو‏ں تقریبا 6 ملین ڈالر موصول ہوئے سن ، جو 5،000 فوجیاں اُتے مشتمل اک فورس دے لئی اک مہینہ وچ ، 500،000 بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، ایف ایس اے دے کرنل قاسم سعیدی ڈائن نے اعلان کيتا سی کہ "پچھلے مہینےآں وچ فوجی کمان وچ فالج د‏‏ی وجہ سے" چیف آف اسٹاف ادریس نو‏‏ں بریگیڈیئر جنرل عبد الہ الا البشیر دے نال تبدیل کر دتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، 49 دھڑے اک دوسرے دے نال ساؤتھرن فرنٹ (جبہت الجنبی) وچ جمع ہوئے۔ <ref name="Roche">Cody Roche [https://www.bellingcat.com/news/mena/2016/08/13/syrian-opposition-factions-in-the-syrian-civil-war/ Syrian Opposition Factions in the Syrian Civil War], Bellingcat, 13 August 2016</ref><ref name=":0" /> مارچ وچ ، ایف ایس اے تے اردن دے ذرائع تے ویڈیو شواہد نے دسیا کہ ایف ایس اے نو‏‏ں اردن دے راستے تو‏ں اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی سعودی کھیپ موصول ہوئی سی تے انھاں نے النصرہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں $ 15،000 وچ فروخت کيتا سی۔ [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) دے اک اعلیٰ سطحی کمانڈر ، ابو یوسف نے اگست 2014 وچ کہیا سی کہ ایف ایس اے دے بہت سارے ارکان جنہاں نو‏ں امریکا تے ترکی تے عرب فوجی افسران نے تربیت حاصل کيت‏ی سی ، ہن اوہ واقعتا داعش وچ شامل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ "مشرقی شام وچ ، ہن کوئی مفت شام د‏‏ی فوج موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ شام دے تمام آزاد فوج دے لوک [اوتھ‏ے] دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name=":0" /> 25 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، [[آزاد شامی فوج|سپریم ملٹری کونسل]] نے شام د‏‏ی عسکری کونسل دے نال اتحاد کردے ہوئے اسد تے نو اعلان کردہ [[داعش|اسلامی ریاست عراق تے لیونت]] (داعش) دے خلاف لڑنے دے لئی متحد ہو.۔ <ref name="SyriacMilitaryCouncil">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/09/25/world/meast/us-syria-rebel-agreement/|last=Bronstein|first=Scott|last2=Griffin|first2=Drew|title=Syrian rebel groups unite to fight ISIS|publisher=CNN|date=26 September 2014|accessdate=27 April 2016}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر / اکتوبر 2014 وچ ، [[کرد]] مبنی [[خبر رساں ایجنسی|پریس ایجنسی]] اے آر اے نیوز تے یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز دے مطابق'' ، شمالی شام وچ ایف ایس اے بریگیڈ ، خاص طور اُتے [[کوبانی]] علاقے ( [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] ) فرات دے تحت کرد عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) دے نال متحد ہوئے۔ داعش تے اسد حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آتش فشاں دا مشترکہ آپریشن روم ، خاص طور اُتے لیوا ثوار الرقہ (انقلابی انقلاب دے انقلاب) ، ۔ <ref name="ara13sept">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|title=YPG and FSA launch joint military operations against Islamic State in northern Syria|last=Ali|first=Jan|publisher=ARA News|date=13 September 2014|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913032746/http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|archivedate=13 September 2014}}</ref><ref name=":0" /> اکتوبر وچ ، شام انقلابی فرنٹ (ایس آر ایف) - ایف ایس اے دے اتحاد نے ایف ایس اے د‏‏ی قیادت [[آزاد شامی فوج|ایس ایم سی دے]] خلاف ورزی کردے ہوئے - النصرہ دے ذریعہ ادلیب تو‏ں بے دخل کر دتا۔ نومبر 2014 وچ ریٹائرڈ اردن دے جنرل فائز الدویری دے مطابق ، جنوبی شام تے حلب دے آس پاس د‏ی جیباں دے علاوہ ، "ایف ایس اے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے ہن اس دا کوئی مؤثر وجود موجود نئيں ا‏‏ے۔" <ref name="reuters-2014">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKCN0IX11I20141113|title=Syria rebels in south emerge as West's last hope as moderates crushed elsewhere|publisher=13 November 2014|accessdate=13 November 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[جرمنی|جرمن]] صحافی جورجن ٹوڈن ہفر نے ، 2014 دے آخر وچ ، [[داعش|داعش دے زیر]] اقتدار علاقے وچ دس دن دا دورہ کيتا ، سی این این نو‏‏ں دسیا کہ داعش د‏‏ی قیادت نے انہاں تو‏ں کہیا سی: جے ایف ایس اے نو‏‏ں کوئی چنگا ہتھیار مل جاندا اے ، تاں اوہ ساڈے پاس بیچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے ساڈے بہترین اسلحہ بیچنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> === 2015 ء - روسی مداخلت ، ایس ڈی ایف دا عروج === اکتوبر 2015 دے بعد ، متعدد گروہ جو شمالی شام وچ ایف ایس اے دے حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کردے نيں ، نويں قائم شدہ تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ملیشیا د‏‏ی چھتری تنظیم وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="join-SDF">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/|title=15 opposition brigades in Idlib, Aleppo join SDF forces|date=18 November 2015|website=[[Syria Direct]]|accessdate=20 April 2016|archivedate=25 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925122913/https://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، امریکن انسٹی ٹیوٹ برائے مطالعہ جنگ دے مطابق ، ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے گروپ حالے وی حلب تے حما تے جنوبی شام وچ موجود سن تے ایف ایس اے ہن وی "باغی گروپاں دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ سیکولر" سی جو لڑ رہیا سی۔ اسد حکومت ، لیکن [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|30 ستمبر 2015 تو‏ں شام وچ روسی فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آچک‏ی اے ]] ۔ <ref name="ISWDec2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|last=Alami|first=Mona|date=31 December 2015|publisher=Al-Monitor ([[Institute for the Study of War]])|accessdate=27 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، [[استنبول]] اُتے مبنی تھنک ٹینک عمراں دیراست نے FSA دے خود ساختہ گروپاں دا تخمینہ لگایا جس وچ مختلف سائز دے ہزاراں گروہاں وچ پھیلے ہوئے تقریبا 35،000 جنگجو سن ۔ چھوٹے گروپاں تے مقامی ملیشیاواں دے ہزارہیا دے نال نال اک اک ہزار دے نیڑے جنگجوواں دے 27 وڈے دھڑے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|date=31 December 2015|accessdate=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name=":0" /> === 2016 - حلب د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ ، ترکی د‏‏ی مداخلت === ==== داعش تے ایس ڈی ایف دے خلاف ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائیاں وچ ایف ایس اے ==== [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) تے شامی ڈیموکریٹک فورسز دے خلاف شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترک فوج د‏‏ی مداخلت ، 24 اگست 2016 تو‏ں شروع ہونے والے ، "آپریشن فرات شیلڈ" دے ناں تو‏ں ، شام وچ ایف ایس اے د‏‏ی شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں بھیج کر شروع کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ ترک کوچ <ref name="monitor27Sep16">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|title=Turkey faces decision over boots on the ground in Syria|last=Gursel|first=Kadri|date=27 September 2016|publisher=Al-Monitor|accessdate=28 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927211206/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|archivedate=27 September 2016}}</ref> اوہ باغی جو ترک فوج دے نال منسلک علاقے وچ سرگرم نيں ، میڈیا نو‏‏ں اکثر انھاں شامی قومی فوج (ایس این اے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 24 اگست د‏‏ی صبح ، ترک فورسز نے جارابلس وچ داعش دے ٹھکانےآں دے خلاف شدید توپ خانے تو‏ں اگ بھڑکانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں کہ ترک فضائیہ نے فضا تو‏ں 11 اہداف اُتے بمباری کيتی۔ اس دن دے آخر وچ ، ترکی دے اہ‏م جنگی ٹینکاں دے بعد پک اپ ٹرکس ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جارہیا سی کہ اوہ ترکی دے حمایت یافتہ شامی باغیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جارہیا اے ، <ref name="bbc.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> تے ترک اسپیشل فورسز نے سرحد عبور کردے ہوئے سیکڑاں ایف ایس اے جنگجوواں دے نال شامل ہوئے گئے جدو‏ں زمینی فوج نے حملہ کيتا۔ شہر. امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی طیارےآں نے ترک افواج د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="BBC News 2016 Turkey">{{حوالہ ویب|title=Turkey-backed rebels take Syrian town|website=BBC News|date=2016-08-24|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|accessdate=2020-02-17}}</ref> ایف ایس اے نے کہیا کہ داعش دے جنگجوواں دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیشرفت سست سی۔ <ref name=":0" /> چند گھنٹےآں دے جارحانہ دے آغاز دے بعد، ترکی سپیشل فورسز تے شام فوج اپنا پہلا پنڈ تل کتلیجا ، مضبوط بنانے دے لئی اس تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے آئی ایس آئی ایل دے جنگجوواں نے [[جرابلس]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیلاق الشام د‏‏ی سرکاری میڈیا ونگ دے مطابق.<ref name="first village">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/|title=Turkish-led forces capture first village in northern Syria|website=[[al-Masdar News]]|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005024546/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/}}</ref> کچھ دیر بعد ، ایف ایس اے نے ہور چار دیہات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-24/turkey-launches-operation-on-syrian-border/7782078|title=Turkish military, US-led coalition launch operation to sweep Islamic State from Syrian town|publisher=ABC News|date=24 August 2016|accessdate=24 August 2016}}</ref> قبضہ ک‏ر ليا جنہاں وچ تل شیر ، الوانیہ تے دو ہور دیہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Timeline">{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/operation-euphrates-shield-timeline-2517043|title=Operation Euphrates Shield: Timeline|publisher=Yeni Şafak|date=25 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/turkey-backed-opposition-forces-enter-daeshs-stronghold-2516710|title=Turkey-backed opposition forces enter Daesh's stronghold|publisher=Yeni Şafak|date=24 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، ترکی تے امریکا دے حمایت یافتہ باغیاں دے سرحدی شہر جاربولس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جس وچ داعش نے بوہت گھٹ مزاحمت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T|title=Turkish and US-backed Syrian rebels have captured a key ISIS border crossing|website=Business Insider|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=26 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110432/http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T}}</ref><ref name="edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/08/24/middleeast/turkish-troops-isis-syria-operation/|title=Turkey sends tanks into Syria to battle ISIS|publisher=CNN|date=24 August 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے وی اطلاع دتی اے کہ ایف ایس اے نے شہر دے تقریبا تمام حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=IS conflict: Turkey-backed Syrian rebels 'take Jarablus'|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے دسیا اے کہ داعش دے جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس حملے دے سامنے [[الباب|الباب د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/syria-turkish-backed-rebels-seize-jarablus-isil-160824162712114.html|title=Syria: Turkish-backed rebels 'seize' Jarablus from ISIL|publisher=Al Jazeera|date=25 August 2016}}</ref> ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے [[عمارنہ|امرنا]] تے نیڑےی عین [[عمارنہ|البیڈا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Cairo/Damasco/Estambul 2016">{{حوالہ ویب|last=Cairo/Damasco/Estambul|first=DPAEl|title=Al menos 35 civiles muertos en dos bombardeos turcos en el norte de Siria|website=ELMUNDO|date=2016-08-28|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/08/28/57c2a698e2704e955e8b456e.html|language=es|accessdate=2020-02-17}}</ref> 3 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی نے اضافی طور اُتے شام دے قصبے الرائے وچ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی ٹینکاں نو‏‏ں مشرق تو‏ں شہر تو‏ں جارابلس دے مغرب وچ باغیاں دے زیر قبضہ دیہاتاں د‏‏ی طرف منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ایہ حملہ [[صوبہ کیلیس|صوبہ قلیس]] تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں داعش دے راکٹ حملےآں تو‏ں اکثر نشانہ بنایا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1190GT|title=Turkish tanks roll into Syria, opening new line of attack|website=Reuters}}</ref> شام لشکر تے حمزہ ڈویژن نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے عرب ایزہ دے جنوب وچ چار پنڈ (فرسان ، لیلا ، کینو تے نجمہ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ امریکا نے دسیا کہ اس نے شام وچ نويں تعینات کردہ ہیمارس سسٹم دے ذریعے ترکی شام شام دے نیڑے داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/03/isis-us-military-syria-turkey-border|title=US forces hit Isis targets in Syria with mobile rocket system, official says|website=The Guardian|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-09-04/us-forces-strike-is-targets-near-syria-turkey-border/7812276|title=Turkish tanks open new line of attack in Syria's north|publisher=ABC News|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> ايس‏ے دوران ترک مسلح افواج نے اطلاع دتی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے دو پنڈ تے اک ہوائی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/more-turkish-tanks-enter-syria-new-front-1097053372|title=More Turkish tanks enter Syria in new front|publisher=[[Middle East Eye]]|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> فتاق کما امرت دے اک عہدیدار نے ایہ وی دسیا کہ باغیاں نے قصبے دے مشرق تے جنوب وچ اٹھ دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے دو ہور دیہات وچ پیش قدمی دے نال دریائے سجور دے نیڑے تن دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے اک پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=50190 The "Islamic state" almost lost the rest of its border with Turkey and the outside world] SOHR (3 September 2016)</ref> انقرہ وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی فورسز نے شام وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے رات دے وقت داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ ترکی وچ واقع ہیمارس دا استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/|title=Around 50 US soldiers arrive in Turkey to use newly-deployed HIMARS system|website=Hürriyet Daily News|accessdate=21 September 2016}}</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی مسلح افواج دے مطابق ، آپریشن فرات شیلڈ دے اک حصے دے طور اُتے ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے شمالی شام دے ہور نو دیہاتاں نو‏‏ں داعش تو‏ں پاک کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/asia/2016/09/05/nine-more-syrian-villages-cleared-of-daesh-terrorists-by-the-fsa-turkish-army|title=Nine more Syrian villages cleared of Daesh terrorists by the FSA: Turkish army|website=Daily Sabah|date=5 September 2016|accessdate=6 September 2016}}</ref> 7 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس علاقے نو‏‏ں داعش تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، تقریبا 300 شامی شہریاں نے شام وچ [[جرابلس|جارابلس]] واپس جانا شروع کيتا سی ، جدو‏ں ترکی نے آپریشن فرات شیلڈ دا آغاز کيتا سی تب تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی پہلی باضابطہ واپسی دا اشارہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654|title=Syrians return to Jarablus from Turkey after DAESH ousted|publisher=TRT World|accessdate=8 September 2016|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122181617/https://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654}}</ref> 14 ستمبر تک ، مجموعی طور اُتے 1،900 شامی مہاجرین ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے ذریعہ اس علاقے وچ واپس آئے ، خاص طور اُتے جرابلس تے اوبانبی (الرائے) نو‏ں۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے جارابلس تے الرائے محاذاں تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی اے تے اس دے جنگجو تے سامان حلب شہر ، حما تے لٹاکیہ دے محاذاں وچ منتقل کر دتے جاواں گے۔ <ref name="withdraw">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|title=Mountain Hawks Brigade withdraw from Euphrates Shield and head to Aleppo|website=ARA News|date=17 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921061251/http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|archivedate=2016-09-21|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ( نادرن الباب د‏‏ی جارحیت وی دیکھو (ستمبر 2016) ) ایف ایس اے نے بنیادی طور اُتے سلطان مراد ڈویژن دے زیر انتظام ، داعش تو‏ں ہور چار دیہاتاں دا کنٹرول سنبھال لیا تے ، ترک اسپیشل فورس دے نال ، مبینہ طور اُتے چھوٹے تے داخل ہوئے د‏‏ی اسٹریٹجک شہر اخترین دے مشہور شہر اُتے اک منصوبہ بند حملے دے لئی جس طرح نرمی [[دابق]] . {{حوالہ درکار|date=July 2019}} ایہ قصبہ انھاں نے 6 اکتوبر نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ Turkish-backed rebels capture important town from ISIS in northern Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126175622/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ |date=2018-01-26 }} [[Al-Masdar News]] (6 October 2016)</ref> {{Better source|not reliable|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 9 اکتوبر نو‏‏ں ترکی تے اس تو‏ں وابستہ باغیاں نے اخترین تے اس دے آس پاسنو‏ں لے ک‏ے البب تے دبیق دے وچکار سپلائی روٹ اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اعلان کيتا کہ مارے ، اختررین تے کافرگان دے درمیان دا علاقہ ، جس وچ داعش دے زیر انتظام دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں نيں ، ساوران تے دبیق ، اک فوجی زون۔ ايس‏ے دن ایہ کارروائی تن مختلف محاذاں تو‏ں دبیق د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، شہر دے شمال ، جنوب تے مشرق تو‏ں تے ست دیہاتاں نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز نے اپنی گرفت وچ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/sayed_ridha/status/785120049270972420|publisher=Hassan Ridha|title=FSA advance towards Dabiq and Sawran|date=9 October 2016|accessdate=9 October 2016}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|<span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (January 2018)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے </span>]]'' &#x5D;</sup> 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک افواج تے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس دے شمال تے شمال مغرب تو‏ں ساوران قصبے جانے والے راستے وچ تمام بستیاں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے اس نے سواران دے مشرق د‏‏ی آخری آبادی ، اتمیلات قصبے وچ دھکیلنا شروع کر دتا۔ اک ہفتہ بعد ، اس علاقے دے چاراں طرف شدید جھڑپاں دے بعد ، 16 اکتوبر نو‏‏ں ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی سربراہی وچ ایف ایس اے نے پہلے سورن دا کنٹرول سنبھال لیا تے دبیق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ساورن دے فورا بعد ہی ، دبیق نو‏‏ں وی لے لیا گیا تے باغی فوجاں اسنوبل د‏‏ی طرح جنوب د‏‏ی طرف چلی گئياں تاکہ قباسین تے باب نو‏‏ں نشانہ بنانے دے اگلے مرحلے اُتے اگے ودھنے تو‏ں پہلے اس نويں علاقے نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا جائے۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک فوج تے ایس این اے فورسز نے اپنی کارروائی دا آغاز الباب د‏‏ی طرف کيتا تے پہلے دن ہی 7 پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گوزے ، بروزے ، الوش ، آق برہان ، قر کالبن ، طلعتائن تے شودود۔ {{Better source|not reliable|date=February 2020}} 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ناردرن تھنڈر بریگیڈ نے "پی دے کے" تے انقلابیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کيتا تے انہاں نو‏ں انتباہ دتا کہ اوہ 48 گھنٹےآں دے اندر ریفات نو‏‏ں چھڈ دے جس دے بعد اوہ اس شہر اُتے حملہ کرن گے۔ <ref name="The New Arab">{{حوالہ ویب|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/10/19/fsa-poised-for-showdown-with-kurdish-forces-in-aleppo|title=FSA poised for showdown with Kurdish forces in Aleppo|website=The New Arab|date=19 October 2016}}</ref> 22 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک حمایت یافتہ باغیاں نے ٹیل رفعت دے بالکل مشرق وچ ، شیخ عیسیٰ نو‏‏ں گھیر لیا۔ ترک توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تے ہوائی حملےآں دا مرکز مرکزی طور اُتے ریفعت ، شیخ عیسیٰ تے مغربی الباب وچ ایس ڈی ایف دے زیر انتظام دیہات اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ٹینک شام وچ مغرب تو‏ں ، حطے دے علاقے تو‏ں ادلیب خطے تک ، پی وائی ڈی دے زیر انتظام افرین کنٹون دے جنوب دے آخری حصے تک داخل ہوئے تے تل رفعت تے [[عفرین، شام|آفرین]] نو‏‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے کھڑے رہ‏‏ے۔ 25 اکتوبر تک ، ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ ایس ڈی ایف نے اپنے زیر اقتدار دیہات تے عہدےآں اُتے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں دے تمام حملے پسپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="repel">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|title=US denies involvement in Tukey's campaign against the SDF, expresses concern|publisher=ARA News|date=25 October 2016|accessdate=27 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026162628/http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|archivedate=26 October 2016}}</ref> ==== حلب د‏‏ی کارروائیاں وچ شرکت (ستمبر – دسمبر) ==== ستمبر تے اکتوبر 2016 وچ مرکزی دھارے دے مغربی خبراں دے ذرائع نے مشورہ دتا سی کہ حلب دے اطراف وچ ہونے والی دو کارروائیاں وچ ایف ایس اے دے کردار دا تذکرہ یا تجویز پیش کردے ہوئے " '''فری سیرین آرمی''' " حالے وی کافی فوج یا ملیشیا د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ (مشرقی) حلب اُتے ستمبر 2016 دے آخر وچ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے مطابق]]'' ، دفاعی باغی گروپاں وچو‏ں کچھ نے اپنی شناخت آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے) دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اکتوبر – نومبر وچ حلب د‏‏ی طرف تو‏ں شامی اسد د‏‏ی سرکاری فوجاں دے خلاف باغی فوجاں د‏‏ی کارروائی دے دوران ، [[فرانس]]یسی ''لی فِگارو'' نے لکھیا: "22 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، حلب وچ حکومت کیت‏‏ی فوج تے باغیاں دے وچکار اک بار فیر تشدد شروع ہويا۔ (…) النصرہ فرنٹ ('فتح دے لئی فتح') دے زیر اثر باغی گروپاں نے مشرقی حلب دے جنگجوواں نو‏‏ں عام طور اُتے متحرک کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد شامی فوج دے اعتدال پسنداں نے مغربی حلب دے باشندےآں نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تو‏ں فاصلہ رکھنے دا مشورہ دتا ا‏‏ے۔ " <ref>{{In lang|fr}} [http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/23/01003-20161023ARTFIG00136-les-armes-parlent-de-nouveau-a-alep.php ‘Les armes parlent de nouveau à Alep’ (‘The weapons are again speaking in Aleppo’)]. ''Le Figaro'', 23 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> [[نیدرلینڈز|ڈچ]] ''این آر سی ہینڈلز بلڈ'' نے لکھیا اے: "شامی باغی گروپاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں مشرقی حلب دا محاصرہ توڑنے دے لئی اک وڈی کارروائی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے اعلان کيتا: "یہ اک بہت وڈی جنگ ہوئے گی ، جس وچ تمام باغی گروہ حصہ لاں گے۔" <ref>{{In lang|nl}} [http://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/28/syrie-rebellen-lanceren-offensief-aleppo-5034514-a1529143 ‘Syrië: Rebellen lanceren offensief Aleppo’ ('Syria: Rebels launch offensive Aleppo')]. ''NRC Handelsblad'', 28 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے لکھیا اے: "شامی باغیاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں [شامی] فوج اُتے جوابی حملہ کيتا ، جس دا مقصد مشرقی حلب اُتے محاصرہ توڑنا سی (…) اس حملے وچ جبہت فتح الشام تے آزاد شام د‏‏ی فوج دے بینر دے تحت لڑنے والے گروپ شامل سن ۔ " <ref>[https://www.nytimes.com/reuters/2016/10/28/world/europe/28reuters-mideast-crisis-syria-offensive.html ‘Syrian Rebels Launch Aleppo Counter-Attack to Break Siege’]. ''The New York Times'', 28 October 2016. Retrieved 30 October 2016.</ref> 14 نومبر 2016 نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی اے کہ اس تو‏ں پہلے نومبر وچ " زنکی گروپ تے اتحادی جہادی جبہت فتح الشام نے مشرقی حلب وچ فتاقیم دھڑے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، جو ایف ایس اے دا حصہ اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN1391MA|title=Syrian rebels battle each other north of Aleppo|website=Reuters|date=14 November 2016}}</ref> === 2017 ء - داخلی تقسیم ، شامی قومی فوج دا عروج === [[فائل:Al-Bab military council.png|سجے|thumb| [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] دوران شامی نیشنل آرمی دے جنگجو]] سال 2017 نے FSA نو‏‏ں ہور تقسیم کردے دیکھیا۔ شام د‏‏ی عبوری حکومت دے بینر تلے کم کرنے والے باغی دھڑے اک متحدہ مسلح گروہ وچ ضم ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف د‏‏ی عبوری حکومت دے سربراہ تے وزیر دفاع ، جواد ابو حتاب نے ، صوبہ حلب دے قصبے ازاز وچ اعتدال پسند باغی کمانڈراں نال ملاقات دے بعد اپنی باضابطہ تشکیل دا اعلان کيتا۔ نويں تشکیل پانے والی تنظیم وچ 22،000 جنگجو نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ترکی نے تربیت دتی اے تے اس تو‏ں لیس کيتا ا‏‏ے۔ 23 فروری 2017 نو‏‏ں ، [[الباب|باب باب دے]] اہ‏م شہر نو‏‏ں ، ایس این اے نے قباسین تے بیزاہ دے نال نال ، [[الباب د‏‏ی لڑائی|مکمل طور اُتے داعش]] تو‏ں [[الباب د‏‏ی لڑائی|قبضہ کرلیا]] ۔ 25 فروری 2017 تک ، ترکی وچ 50،000 شامی مہاجرین انہاں علاقےآں وچ واپس آئے نيں جو ایس این اے دے ذریعہ داعش تو‏ں لیا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، ملک دے جنوب وچ اردن دے نال سرحد اُتے ، ایف ایس اے یونٹ (سب تو‏ں وڈا سوڈرن فرنٹ ) شارع حکومت تے داعش دے نال درہ تے قینیطرا گورنریٹس وچ مورچہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، ستمبر 2017 وچ ، ایف ایس اے دے بانی ، کرنل ریاض الاسد ، شامی سالویشن گورنمنٹ (ادلیب گورنریٹ وچ موجود شامی اپوزیشن د‏‏ی اک متبادل حکومت ) دے فوجی امور دے نائب وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017}}</ref><ref>[http://www.shaam.org/news/syria-news/تعريف-بالاسم-وكامل-التفاصيل-لـ-11-وزيراً-في-حكومة-الإنقاذ-في-الداخل-السوري.html Syria news] Shaam network</ref> === 2018 - ایف ایس اے جیب تو‏ں شمالی د‏‏ی طرف ودھ گیا ، شامی قومی فوج نے نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا === 21 فروری نو‏‏ں بعثت د‏‏ی حکومت نے دمشق دے مشرق وچ باغیاں دے زیر قبضہ غوطہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ آپریشن اک تیز فضائی مہم دے نال شروع ہويا۔ 7 اپریل 2018 نو‏‏ں ، [[دوما، شام|ڈوما]] شہر وچ اک کیمیائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے۔ سائٹ اُتے موجود طبی ماہرین نے دسیا کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی وجہ [[کلورین]] تے سارین گیس د‏‏ی نمائش سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/08/dozens-reported-dead-chemical-attack-insyria-us-blames-russia/|first5=Steven|accessdate=9 April 2018|date=8 April 2018|last7=Emanuel|first7=Louis|last6=Riley-Smith|first6=Ben|last5=Swinford|last4=Ensor|title=Russia blames Israel for attack on Syrian air base as pressure mounts over gas atrocity|first4=Josie|last3=Crilly|first3=Rob|last2=Krol|first2=Charlotte|last=Graham|first=Chris|website=The Daily Telegraph}}</ref> اس واقعے دے بعد ، شامی بعثت د‏‏ی سرکاری فوجاں ڈوما شہر اُتے داخل ہوگئياں تے اپنا کنٹرول قائم کر لین۔ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی شام د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، جو جون وچ شروع ہويا سی ، روسی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں شامی فوج اردن د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی تے نصیب بارڈر کراسنگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=aljazeera.com|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3|title=Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией|date=6 July 2018|publisher=|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref name=":0" /> 20 جنوری نو‏‏ں ، ایس این اے نے شام وچ کرد اکثریت‏ی ڈیموکریٹک یونین پارٹی (پی وائی ڈی) دے خلاف ، کرد اکثریت‏ی آفرین کینٹن تے شمالی شام وچ شاہبہ کینٹن دے تل رفعت ایریا وچ سرحد پار آپریشن شروع کيتا ، اس دا مسلح ونگ عوامی تحفظ یونٹس (وائی پی جی) تے شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) د‏‏ی پوزیشناں<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/01/erdogan-operation-syria-afrin-begun-180120120424928.html|title=Erdogan: Operation in Syria's Afrin has begun|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/416492-erdogan-syria-afrin-operation/|title=Turkish field op against Afrin Kurds 'de facto underway' – Erdogan|publisher=RT|location=Russia}}</ref> ۔ <ref>[[Mustafa Aydın]]. [http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/mustafa-aydin/public-support-for-cross-border-operations-126603 Public support for cross-border operations] [[Hürriyet Daily News]], 1 February 2018.</ref> 18 مارچ نو‏‏ں ، آپریشن زیتون برانچ آفرین وچ آپریشن دے 58 ويں دن ، ایس این اے نے افرین نو‏‏ں وائی پی جی تو‏ں پھڑ لیا۔ اس لڑائی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اسٹریٹجک فتح دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی ، کیونجے اس تو‏ں نیڑےی صوبہ ادلیب وچ اک زمینی راہداری کھل جائے گی۔ <ref name=":0" /> === 2019 - ایس این اے دا شمال مشرقی شام وچ حملہ === 6 مئی نو‏‏ں ، شامی حکومت نے ، [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ایرو اسپیس فورسز دے]] نال مل ک‏ے ، شمال مغربی شام وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں دے خلاف اک زمینی کارروائی دا آغاز کيتا ، جس دے جواب وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں گروہاں دے ذریعہ حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے بار بار حملے کیتے گئے۔ تباہ کن زون دے اندر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article230156544.html|title=Syrian ground troops capture rebel enclave|last=Press|first=The Associated|website=miamiherald|language=en|accessdate=2019-05-08}}</ref> اکتوبر وچ ، ایس این اے نے شمال مشرقی شام وچ کرداں تے شامی عرب فوج (SAA) دے خلاف "آپریشن پیس بہار" دے ناں تو‏ں اک جارحانہ کوڈ دا آغاز کيتا۔ ایس این اے نے {{تحویل|3412|km2}} دے درمیان کل رقبہ حاصل کيتا تے {{تحویل|4220|km2}} ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/ypg-pkk-terror-group-as-dangerous-as-daesh-erdogan/1625176|title=YPG/PKK terror group as dangerous as Daesh: Erdogan|website=aa.com.tr}}</ref> تے ، ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] سمیت 68 بستیاں ، ابیاد ، سلوک ، مابروکیا تے مناجر نو‏‏ں بتاواں تے ایم 4 ہائی وے کٹ داں <ref name="8days">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144313|title=8 days of Operation "Peace Spring": Turkey controls 68 areas, "Ras al-Ain" under siege, and 416 dead among the SDF, Turkish forces and Turkish-backed factions|date=17 October 2019}}</ref><ref name="auto14">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343053|title=قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}</ref> === 2020 - دارا وچ سرکاری فوج دے نال ایف ایس اے د‏‏ی جھڑپ === [[فائل:Daraa Clashes (March 2020).svg|کھبے|thumb|299x299px| درہ شورش حملےآں دا نقشہ دکھا رہیا اے ]] یکم مارچ ، 2020 وچ درہ جھڑپاں شروع ہوئیاں ۔ صنعاءین تے درہ گورنری دے ہور علاقےآں وچ ایف ایس اے دے باغی سیلاں دے خلاف حکومت دے حفاظتی آپریشن دے آغاز دے بعد جھڑپاں شروع ہوئیاں جو 2018 تو‏ں فعال ني‏‏‏‏ں۔ اس کریک ڈاؤن دے نتیجے وچ صوبہ بھر وچ باغیاں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا باعث بنی جس دے نتیجے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنہ 2018 وچ ہونے والی کارروائی دے بعد تو‏ں اس پیمانے اُتے غیریقینی سطح اُتے لڑائی دا سبب بنی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2020/03/unrest-in-deraa-interview|title=Unrest in Deraa: Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20190830-cradle-of-syria-s-uprising-turns-into-chaotic-south|title=Cradle of Syria's uprising turns into 'chaotic' south|date=August 30, 2019|website=France 24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-syrias-daraa-are-getting-out-hand|title=Tensions in Syria's Daraa are getting out of hand|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156767|title=Regime forces seize residential complex east of Daraa's Tafas|last=|first=|date=12 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> فروری 2020 اُتے 29 شامی فوجی یونٹاں تو‏ں متحرک 4th دے آرمرڈ ڈویژن تے 9th دے بکتربند ڈویژن تیاری وچ الناسماین، باغیاں موجود سن جتھ‏ے شہر دے مغربی علاقےآں وچ اک سیکیورٹی آپریشن دے لئی.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/unrest-in-south-west-syria-erupts-into-urban-warfare-1.989980|title=Unrest in south-west Syria erupts into urban warfare|last=|first=|date=8 March 2020|website=The National|accessdate=18 March 2020}}</ref> اگلے ہی دن یکم مارچ نو‏‏ں صنمین دا شامی فوج نے محاصرہ کيتا جس نے شہر وچ باغی خلیاں دے خلاف سیکیورٹی آپریشن شروع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/|title=Syrian Army launches new anti-terror operation in Daraa|first=|last=|date=March 1, 2020|access-date=October 1, 2020|archivedate=March 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310201951/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/}}</ref> جس دے نتیجے وچ شدید لڑائی ہوئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156071|title=Fierce clashes erupt in Al-Sanamayn as regime forces storm the city using heavy weapons}}</ref> جس وچ تن شہری ہلاک ہوئے گئے۔ فوجی کارروائی دے جواب وچ ، درعا دے مغربی تے مشرقی پینڈو علاقےآں وچ باغی حملے کیتے گئے۔ مغربی [[درعا|درہ]] شہر دے [[درعا|نواحی]] علاقے جیلین ہاؤسنگ وچ باغیاں نے اک آرمی چوکی اُتے حملہ کيتا تے چار اہلکاراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے الکرک الشرقی وچ چوتھ‏ی ڈویژن دے دو فوجیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا تے درعا دے مغرب وچ رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ <ref name="respond">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156084|title=Local gunmen respond to regime security crackdown in Al-Sanamayn by attacking regime positions in east and west Daraa}}</ref> شامی فوج نے طفاس قصبے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے تن باغی ٹینک د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ <ref name="alert">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156142|title=Daraa's Al-Sanamin: security alert and demonstrations take place in different cities and towns of Daraa, and several killed or wounded during clashes}}</ref> باغیاں نے کراک تے الجولان شہراں وچ چوکیو‏ں اُتے وی قبضہ کيتا ، جس وچ انہاں نے فضائیہ انٹیلی جنس دے متعدد ارکان نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ قصبے مزیریب وچ ، باغیاں نے تمام داخلی رستےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک سرکاری عمارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ ک‏ر ليا۔ انہاں نے نوا ، مزیریب تے کرک وچ وی راستے بند رکھے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20(2).pdf|title=March 1 Attacks on Regime Positions Demonstrate Growing Strength of Southern Syria Insurgency|last=|first=|date=March 1, 2020|website=Institute for the Study of War|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=September 13, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913032157/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20%282%29.pdf|url-status=dead}}</ref> درعا البلاد وچ نامعلوم مسلح افراد دے ذریعہ اک فوجی اپنے گھر دے سامنے ماریا گیا تے مغربی پینڈو علاقےآں وچ تن فوجیاں د‏‏ی لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="unidentified">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156148|title=Daraa: several unidentified bodies found and unknown gunmen assassinate regime soldier}}</ref> اگلے دن تک ، السنامائن وچ ہونے والی جھڑپاں وچ ست باغی <ref name="reconcileorleave">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156239|title="Reconcile with regime or leave to N Syria": Russia mediates a deal between Syrian regime and former fighters in Daraa}}</ref> تے ست شہری مارے گئے۔ <ref name="cradle">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/tensions-escalate-deraa-cradle-syrian-revolution-200304110051998.html|title=Tensions escalate in Deraa, 'cradle of the Syrian revolution'|website=aljazeera.com}}</ref><ref name="arrive">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156306|title=Former fighters arrive in N Syria after rejecting reconciliation with Syrian regime in Daraa}}</ref> حکومت‏ی دستے تن فوجیاں دے مارے جانے دے بعد جیلین تو‏ں واپس اپنے بیرکاں وچ چلے گئے۔ <ref name="targets">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=19 March 2020}}</ref> اس دن دے آخر وچ ، شامی فوج تے وفادارےآں نے اس شہر اُتے گولہ باری شروع کردتی ، اٹھ شہری ہلاک تے چار زخمی ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zaitunagency.net/18535/|title=The Assad regime is committing a massacre of civilians west of Daraa|language=ar|last=|first=|date=18 March 2020|website=Zaitun Agency|accessdate=18 March 2020|archivedate=13 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913044712/https://www.zaitunagency.net/18535/}}</ref> شامی فوج نے وی تسیل نامی قصبے اُتے گولہ باری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights}}</ref> صوبہ [[محافظہ السویداء|سوئیڈا]] وچ حکومت‏ی فورسز تے "شیخ الکرما" دے ناں تو‏ں اک مقامی [[دروز|ڈروز]] مسلح گروہ دے وچکار پرتشدد مظاہرے بڑھدے گئے۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، اسو-سوڈا گورنری وچ واقع ، سلکاد شہر دے نیڑے اک چوکی اُتے ، شیخ الکرمہ گروپ سرکاری فوج دے نال جھڑپ وچ ہويا۔ انہاں جھڑپاں وچ اک شامی فوجی تے چار مقامی جنگجوواں دے ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی ا‏‏ے۔ 27 مارچ نو‏‏ں ، بوسرا الشام دے مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں صوبے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کرنے تے القوریہ قصبے اُتے حملہ کرنے دے بعد پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ انہاں نو‏ں شامی فوج تے حکومت نواز مقامی دھڑاں نے پسپا کر دتا۔ جھڑپاں وچ حملہ آوراں وچو‏ں چار تے مقامی دھڑاں دے دس ارکان ہلاک ہوئے گئے سن تے چھ جنگجوواں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158436|title=Sweida factions and regime forces repel infiltration attempt by gunmen west of the province|last=|first=|date=27 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=28 March 2020}}</ref><ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158472|title=Al-Quraya dramatic developments: Armed groups in Bosra Al-Sham execute six local fighters from Al-Suwaidaa captured yesterday|last=|first=|date=28 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> == آزآد شامی فوج دے نال مسلح گروہ == [[فائل:Afrine 2018 ASL Jandiris.jpg|thumb| 11 فروری 2018 ، شمالی حلب دے پینڈو علاقےآں ، جندریز ضلع دے نیڑے مفت شامی فوج دے جنگجو]] === اصل ایف ایس اے یونٹس === 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ریاض الاسد دے ذریعہ ایف ایس اے دے قیام دے اعلان دے دوران ، انہاں نے 4 چھوٹے ذیلی فہرستاں درج کيتیاں جنہاں وچ ایف ایس اے دے بانی ممبراں دا دعوی کيتا گیا سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|website=Aawsat|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archivedate=26 November 2015}}</ref> * حمزہ الخطیب بٹالین * فریڈم بٹالین * صلاح الدین بٹالین * القشش بٹالین === اہ‏م گروپس جو کسی وقت کسی وقت FSA دا حصہ رہے نيں === ==== شمال مغربی شام ==== * {{flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[پہلا کوسٹل ڈویژن|پہلی کوسٹل ڈویژن]] اک باغی گروہ اے جو اک ابتدائی آپریٹر سی تے امریکا تے [[قطر|قطر دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ میزائل میزائل دے سب تو‏ں مفید تے موثر استعمال کنندگان وچ سی۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|last=hasanmustafas|date=8 May 2015|publisher=|accessdate=1 September 2016|تاريخ-الأرشيف=2 June 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|url-status=dead}}</ref> * پہلی انفنٹری بریگیڈ * 16 ويں ڈویژن اک باغی گروپ [[حلب|سی]] جو [[حلب]] شہر دے گرد سرگرم [[حلب|سی]] جو جولائ‏ی 2016 تو‏ں ناکارہ ا‏‏ے۔ * {{flagicon image|Flag of the 101st Infantry Division (Syrian rebel group) alternate.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[101 واں انفنٹری ڈویژن (شامی باغی گروپ)|101 واں انفنٹری ڈویژن]] اک باغی گروپ اے جو TOW میزائلاں دا ابتدائی آپریٹر سی۔ <ref name="ts">{{حوالہ ویب|url=http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|title=Exclusive Interview: Former MIG pilot recounts audacious defection, talks TOW missiles|website=Tahrir Souri|date=6 June 2014|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608054515/http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|archivedate=8 June 2014}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]]{{flagicon image|Flag of the Army of Mujahedeen (Syria).svg}} [[مجاہدین د‏‏ی فوج]] پہلے اک آزاد سنی اسلام پسند اتحاد سی ، لیکن بعد وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ ہور چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کرنے دے بعد اسنو‏ں ایف ایس اے دے ناں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔ * سنٹرل ڈویژن اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ادلب|ادلب گورنریٹ]] تے [[محافظہ حماہ|حما]] [[محافظہ ادلب|گورنریٹریٹ]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ * فتاق یونین حلب وچ اک اسلامی باغی گروپ اے ، ایسی متضاد اطلاعات نيں کہ آیا اوہ خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{Flagicon|Syrian opposition}}[[مفت ادلیب آرمی|فری ادلیب آرمی]] ستمبر 2016 وچ شمال مغربی شام وچ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تن گروپاں دے لئی چھتری دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ ** [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}}[[شمالی ڈویژن (شامی باغی گروپ)|ناردرن ڈویژن]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ]] ** [[فائل:Insignia of the 13th Division.svg|ربط=[[:en:File:Insignia of the 13th Division]].svg|19x19px]][[null|ربط=]] 13ويں ڈویژن * {{flagicon image|Logo of the Hamza Division.jpg}}[[null|ربط=|حدود]] [[حمزہ ڈویژن (حلب)|حمزہ ڈویژن]] [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ کم کرنے والا اک باغی گروپ اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا تے [[ترکی]] نے تربیت یافتہ تے لیس کيتا اے تے اس دے اک ذیلی گروپ نو‏‏ں TOW میزائل مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enabbaladi.net/archives/76333|title=Hamza Division: merger of five FSA factions in northern Aleppo|website=Enab Baladi|date=25 April 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|title=BMG-71 TOW ATGM Syrian Opposition groups in the Syrian Civil War|website=Badly Xeroxed|date=30 June 2016|accessdate=22 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128074803/https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|archivedate=28 January 2018}}</ref> * ہز موومنٹ اک امریکی حمایت یافتہ باغی گروپ سی جس نے TOW میزائلاں تو‏ں لیس کيتا سی جس نے مارچ 2015 وچ لیونٹ فرنٹ وچ تحلیل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ * {{Flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[جیش الازاہ]] اک باغی گروپ اے جو بنیادی طور اُتے حما وچ سرگرم اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}}[[جےش النصر|جیش النصر]] شمال مغربی شام وچ سرگرم عمل باغیاں دا اک وڈا گروہ ا‏‏ے۔ <ref name="The Syrian Observer">{{حوالہ ویب|url=http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room|title=Idleb, Hama Rebels Unite Under 'Army of Victory' Operations Room|website=The Syrian Observer|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110819/http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room}}</ref> * جیش التحریر اک باغی اتحاد اے جو فروری 2016 وچ قائم ہويا سی تے ہما ، ادلیب تے حلب وچ کم کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181335/https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archivedate=23 June 2016|title=Five Factions Merge under the Name "Jaish Al Tahrir"|website=RFS Media Office|date=24 February 2016}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the al-Moutasem Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[معتصم بریگیڈ]] اک ایف ایس اے گروپ اے تے اوہ امریکا دے فراہ‏م کردہ ہتھیاراں دے جامع ہتھیاراں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Daily Beast">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/russia-is-trying-to-poach-us-trained-rebels-with-unlimited-weapons-in-syria|title=Russia Is Trying to Poach U.S.-Trained Rebels With 'Unlimited' Weapons in Syria|website=The Daily Beast|accessdate=9 September 2017}}</ref> * لیوا احرار سوریا حلب دے آس پاس کم کردے نيں تے 2012 تو‏ں ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے اس د‏ی نشان دہی کيتی گئی سی ، لیکن بعد وچ شام لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}}[[سلطان مراد ڈویژن]] ، [[شامی ترکمان بریگیڈ|شام د‏‏ی ترکمن بریگیڈاں وچ ]] تو‏ں اک اے جسنو‏ں [[ترکی]] نے 2015 وچ سپورٹ کيتا سی تے اسنو‏ں طویل عرصے تو‏ں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ * التوحید بریگیڈ نے 2012 دے وسط وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کيت‏ی سی ، 2012 تے 2013 دے آخر وچ شامی اسلامی لبریشن فرنٹ تے اسلامی محاذ وچ شامل ہويا سی تے 2014 دے آخر وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔ * لیونٹ فرنٹ دراصل اک آزاد سنی اسلام پسند تے سلفی اتحاد سی جو حلب تے [[اعزاز (شہر)|آزاز دے]] گرد کم کردا سی جس وچ اسلامی محاذ ، حرکت نور الین زینکی ، ایف ایس اے دے ناں تو‏ں فاسٹقیم یونین تے لیوا احرار شام تے صداقت تے ترقیا‏ت‏‏ی محاذ اُتے مشتمل سی ۔ اس دے فورا بعد ہی ، تمام اصل گروپ چھڈ گئے تے لیونٹ فرنٹ منقطع ہوئے گیا۔ اُتے ، ہزم موومنٹ ، تھیور الشام بٹالین ، سابق التوحید بریگیڈ تے شمالی طوفان بریگیڈ دے ذریعہ اک نواں لیونٹ فرنٹ تشکیل دتا گیا سی تے اس نويں گروپ نے سن 2016 دے اوائل وچ ایف ایس اے دے اک حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنا شروع کيتا سی۔ * وکٹری بریگیڈز اک باغی اتحاد سی جو جون 2016 وچ عزاز وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ اس گروپ وچ چھتری دا کم کيتا جا سک‏‏ے جس نے علاقے وچ ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت د‏‏ی سی۔ اُتے ، اس د‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، اس دے رہنماواں نو‏‏ں روس دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ لیونٹ فرنٹ نے گرفتار کيتا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|title=Levant Front detains founder of Victory Brigades in the countryside north of Aleppo|website=ARA News|date=8 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610132958/http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|archivedate=2016-06-10|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ==== شامی ڈیموکریٹک فورسز ==== [[فائل:Saadoun al-Faisal (Abu Laya).png|کھبے|thumb| ابو لیلیٰ (سجے) شامی ڈیموکریٹک فورسز وچ شامل ایف ایس اے دے اک نمایاں کمانڈر سن ۔ مخلوط کرد تے عرب نسل نال تعلق رکھنے والے ، اس نے منیبج حملے دے دوران ہلاک ہونے تک فری شام بریگیڈ ، کرد فرنٹ ، تے شمالی سن بٹالین دے نال لڑی۔]] * فرات جرابولس بریگیڈس نومبر 2015 وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز دا حصہ بننے دے بعد تو‏ں ایف ایس اے دے عہدے دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="hawar">{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|title=Who are the Euphrates Jarabulus Brigades?|website=[[Hawar News Agency]]|date=22 November 2015|accessdate=20 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124123256/http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|archivedate=2015-11-24|url-status=dead}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] [[انقلابیاں د‏‏ی فوج|فوج د‏‏ی انقلابی]] مئی 2015 وچ قائم ہونے والا اک باغی اتحاد اے تے ایہ اکتوبر 2015 دے قیام دے بعد تو‏ں [[شامی ڈیموکریٹک فورسز|شام دے جمہوری قوتاں]] دا اک حصہ ، شمال مغربی شام وچ کم کردا اے تے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی شناخت جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="join-SDF"/> ** ناردرن سن بٹالین ** جبہت اکراد نے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے پہچانا ، لیکن اگست 2013 وچ ایف ایس اے د‏‏ی حلب فوجی کونسل تو‏ں کڈ دتا گیا ** [[null|ربط=|حدود]] [[سیلجوک بریگیڈ|سلجوق بریگیڈ]] * ناردرن ڈیموکریٹک بریگیڈ ، ایف ایس اے گروپ جو 2015 وچ ایس ڈی ایف وچ شامل ہويا تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ مندا اے ==== جنوبی شام ==== * نیو شامی آرمی اک باغی گروہ اے جس د‏‏ی بنیاد ربط نے رکھی سی [[null|ربط=|حدود]] [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] 2015 وچ تے مشرقی شام وچ کم کررہیا اے جو خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="SOF">{{حوالہ ویب|url=http://sofrep.com/44371/cia-funded-sof-trained-new-syrian-army-hits-ground/|title=CIA Funded and SOF Trained: The New Syrian Army Hits the Ground|website=SOF Rep|accessdate=17 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|title=The Ghosts of the Desert: Fighting ISIS from within|publisher=Conflict News|website=Rao Kumar|date=12 August 2016|accessdate=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815042610/http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|archivedate=15 August 2016}} Retrieved 16 August 2016.</ref> * شہید احمد ال عبدو د‏‏ی فورسز اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ریف دمشق|رف دمشق گورنری]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://notgeorgesabra.wordpress.com/2014/10/21/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups/|title=The Moderate Rebels: A Complete and Growing List of Vetted Groups|website=Democratic Revolution, Syrian Style|date=21 October 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> * علویہ الفرقان <ref>https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/11/iwr_20161123_free_syrian_army1.pdf</ref> ===== پہلے ===== * الرحمن لشکر [[دمشق|دمشق دے]] نواحی علاقےآں وچ سرگرم باغی گروہ سی جو کدی کدائيں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/> * {{flagicon image|Logo of the Southern Front.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[سدرن فرنٹ (شامی باغی گروپ)|ساؤتھرن فرنٹ]] جنوبی شام وچ باغی گروپاں دا اتحاد سی ، جس وچ سیکولرسٹ تو‏ں اعتدال پسند [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسند سن ]] تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے د‏‏ی جنوبی شاخ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے 2015 دے وسط وچ 54 تو‏ں وابستہ گروپ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|first=Haid|last=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=30 August 2015}}</ref> تے 2016 دے وسط تک 58 گروپاں وچ 25-30،000 جنگجو سن ۔ <ref name="Roche"/> ** انقلابی فوج [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] وچ کم کرنے والا اک وڈا باغی اتحاد سی۔ * ساؤتھ آرمی اک باغی اتحاد سی جو اکتوبر 2015 وچ قائم ہويا سی تے جنوبی شام وچ کم کر رہیا سی۔ <ref name="mmedia.me">{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|title=New FSA alliance formed in southern Syria|date=26 October 2015|website=mmedia.me|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071702/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|archivedate=8 December 2015}}</ref> * [[محافظہ درعا|در Tribہ گورنری]] وچ آرمی آف فری ٹرائب اک قبائلی اتحاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|title=Jordan-backed tribesmen supporting FSA offensive|date=4 December 2015|accessdate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410073854/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|archivedate=10 April 2016}}</ref> == فری شامی آرمی گروپاں دے لئی بین الاقوامی تعاون == امریکا د‏‏ی اوبامہ انتظامیہ نے ایف ایس اے دے بینر تلے لڑنے والے ، کچھ ناں نہاد "اعتدال پسند" ، گروپاں د‏‏ی فوجی طور اُتے مدد کرنے دا اعتراف کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ ایف ایس اے نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[ترکی]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[سعودی عرب]] تے ہور [[خلیجی ملکاں|خلیجی ریاستاں دی]] اوبامہ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطر خواہ اسلحہ ، مالی اعانت تے ہور تعاون حاصل [[خلیجی ملکاں|ہے]] ۔ نو تشکیل شدہ ٹرمپ انتظامیہ دے تحت جولائ‏ی 2017 تک ، ریاستہائے متحدہ وچ ایف ایس اے دے لئی حمایت ختم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ === امریکا ، ترکی ، قطر ، سعودی عرب تے ہور تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل === [[فائل:Free Syrian Army M2 Browning in northern Aleppo.png|سجے|thumb|250x250px| ایف ایس اے دے اک لڑاکا نومبر 2016 وچ شمالی حلب وچ امریکی ساختہ ایم 2 براؤننگ ہیوی مشین گن بھری ہوئی اے ۔]] فروری 2012 وچ برطانیہ نے ایف ایس اے نو‏‏ں مواصلات دے جدید آلات بھیجنے دا وعدہ کيتا تاکہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد کرن۔ <ref>[http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues Syrian Freedom, We'll help rebels overthrow Syrian murderers: Hague's warning to dictator Assad over escalation in violence #Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320051039/http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues |date=2013-03-20 }}. Syrianfreedomls.tumblr.com (7 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> یکم مارچ 2012 نو‏‏ں کویت د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایف ایس اے د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ مئی دے وسط تک ، ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف دے کارکناں تے غیر ملکی عہدیداراں دے مطابق ، ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی خریداری دے لئی خلیج فارس دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں اہ‏م مالی مدد ملنا شروع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اپریل 2012 وچ ، لبنان د‏‏ی بحریہ نے [[سیرالیون|سیرا لیون سے]] رجسٹرڈ جہاز نو‏‏ں روک لیا جس وچ وڈی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ فری شامی فوج دا مقدر ا‏‏ے۔ کچھ ہتھیاراں اُتے لیبیا دا لیبل لگیا سی۔ <ref>"Lebanon holds ship 'carrying weapons for Syria rebels." BBC News. 29 April 2012. Accessed 29 April 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17885085</ref> جولائ‏ی 2012 وچ ، واشنگٹن ڈی سی وچ واقع سیرین سپورٹ گروپ نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ تو‏ں فری شامی فوج نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی کلیئرنس مل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/28/us-authorizes-financial-support-to-free-syrian-army|title=US Authorizes Financial Support to Free Syrian Army|location=LB|publisher=Ya Libnan|date=28 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> اگست 2012 تک ، امریکی صدر اوبامہ نے 'شامی باغیاں' - خاص طور اُتے FSA — نو‏‏ں رقم ، ہتھیاراں تے سامان د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ <ref>''[[NRC Handelsblad]]'', 26 August 2016.</ref> دسمبر 2012 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار ایف ایس اے دے اک اجلاس وچ شریک سن جس نے اک نويں قیادت کونسل دا انتخاب کيتا۔ دسمبر 2012 تک بین الاقوامی سفارتی اجتماعی ' فرینڈز آف سیریا گروپ ' نے غیر طے شدہ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ دسمبر 2012 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب نے ہور باغی گروپاں دے علاوہ ، ایف ایس اے دے نال شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں کروشیا تو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی اس وقت د‏‏ی کوآرڈینیشن کمیٹی ، سپریم ملٹری کونسل دے توسط تو‏ں شامی باغیاں دے لئی 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر قانونی امداد فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/> جون 2013 وچ ، باغیاں نو‏‏ں اطلاع ملی کہ 4 کلومیٹر د‏‏ی حدود تے 90 فیصد درستی دے نال 250 9 ایم 113 کونکورس اینٹی ٹینک میزائل ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shmulovich|first=Michal|url=http://www.timesofisrael.com/middle-east-state-reportedly-sends-rebels-antitank-missiles/|title=Middle East state reportedly sends rebels antitank missiles|website=Times of Israel|date=18 June 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref> اپریل 2014 وچ ، امریکی بروکنگ انسٹی ٹیوشن وچ چارلس لِسٹر دے مطابق ، 40 مختلف باغی گروپاں نے سب تو‏ں پہلے امریکی ساختہ بی جی ایم 71 ٹیو میزائل سی آئی اے دے ذریعے حاصل کرنا شروع کیتے۔ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تے ہور باغی گروپاں نے آن لائن میزائل لانچنگ د‏‏ی ویڈیوز شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="crowcroft">{{حوالہ ویب|last=Crowcroft|first=Orlando|title=Syrian sniper: US TOW missiles transform CIA-backed Syria rebels into ace marksmen|url=http://www.ibtimes.co.uk/syrian-sniper-us-tow-missiles-transform-cia-backed-syria-rebels-into-ace-marksmen-fight-against-1526468|accessdate=29 February 2016|website=International Business Times|date=30 October 2015}}</ref> دسمبر 2014 وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹڈی آف وار نے اطلاع دتی کہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت ملٹری آپریشن کمان اردن د‏‏ی سرحد اُتے درعا وچ ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی تربیت تے مدد دے مشن د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے 2014 دے آخر وچ دسیا سی کہ امریکا تے یورپی دوستاں نے "حالیہ برساں وچ " شامی "باغی گروہاں" نو‏‏ں تربیت ، مالی تے فوجی مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، جس وچ کم و بیش ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ انہاں وچ ایف ایس اے وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ داعش دے اک کمانڈر نے دسیا کہ ایف ایس اے دے باغی جنہاں نے سن 2014 وچ داعش دا مقابلہ کيتا سی ، نے جنوبی [[ترکی]] وچ نیٹو دے اک اڈے وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[ترکی]] تے [[عرب قوم|عرب]] فوجی افسران تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔ [[نیدرلینڈز|ڈچ]] حکومت نے دسمبر 2014 وچ کہیا سی کہ اس 59 ماہ وچ امریکا دے زیرقیادت مضبوط ملکاں نے جو برسلز وچ برپا ہويا سی ، اوہ "اعتدال پسند شام د‏‏ی حزب اختلاف" د‏‏ی عسکری حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="D.brief15Dec2014">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 Letter of the Dutch government to Parliament, 15 December 2014: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034459/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. Retrieved 17 March 2016.</ref> انہاں د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ واضح ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دے بعد ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ 'اعتدال پسند شام د‏‏ی مخالفت' دا مطلب سی: کچھ ، لیکن سبھی نئيں ، اوہ گروپ جو آزاد شامی فوج دا حصہ نيں - لیکن ایف ایس اے گروپاں دا ناں دینے تو‏ں قطعی انکار کر دتا جس د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ <ref name="Vragen4Feb2015,q.22">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 Questions from Dutch Parliament, answers from Dutch government. 4 February 2015: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 527)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034349/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. (Question 22.) Retrieved 21 March 2016.</ref> [[فائل:Brigade de la Tempête du Nord 1-2-2018.jpg|thumb| آفرین ، فروری 2018 وچ ترک فوجی کارروائی دے دوران شمالی طوفان برگیڈ دے جنگجو]] 2014 دے بعد تو‏ں ، جنوبی ، وسطی تے شمالی شام وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کرنے والے درجناں باغی گروپاں نو‏‏ں بی جی ایم 71 ٹو ڈبلیو میزائل فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2015 وچ ، کارٹر سینٹر نے فری شامی آرمی دے جنوبی محاذ دے اندر 23 گروپس نو‏‏ں لسٹ وچ شامل کيتا سی جنہاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOWs دا استعمال کردے ہوئے دستاویزی دستاویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی تے وسطی شام وچ ٹورڈوز دے نال فراہ‏م کردہ گروپاں وچ حزم موومنٹ ، 13ويں ڈویژن ، شام انقلابی فرنٹ ، یرموک آرمی ، نائٹس آف جسٹس بریگیڈ تے 101 واں ڈویژن شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے لکھیا اے کہ امریکا نے ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ گروپاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ برساں تو‏ں امریکی [[سی آئی اے]] پروگرام دے ذریعے بھیجی ا‏‏ے۔ <ref name="banco">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebel-groups-merge-take-assad-deraa-deep-divisions-remain-1984616|title=Syrian Rebel Groups Merge To Take On Assad In Dera'a, But Deep Divisions Remain|date=26 June 2015|website=International Business Times|last=Banco|first=Erin|accessdate=28 February 2016}}</ref> اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ( [[سی آئی اے]] ) تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں نے ٹواڈ میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ ستمبر تے اکتوبر 2015 دے درمیان شام دے سرکاری ٹینکاں دے خلاف ٹاور میزائل حملےآں وچ 850 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="crowcroft"/> نومبر 2015 وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروپاں نے متعدد ویڈیوز جاری کيت‏یاں سن جنہاں وچ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی سرکاری فورسز دے خلاف توڈ میزائل لانچ کرنے دا دکھایا گیا سی۔ روسی تے شام دے ذرائع دے مطابق ایہ میزائل ترکی د‏‏ی سرزمین دے ذریعے پہنچائے گئے سن ۔ اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ، سعودی عرب تے قطر نے واضح طور اُتے TOW میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ہور بی بی سی نے اکتوبر 2015 وچ ایہ اطلاع وی دتی سی کہ اک سعودی عہدیدار نے ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں 500 ٹو ڈبلیو میزائلاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bender">{{حوالہ ویب|last=Bender|first=Jeremy|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|accessdate=29 February 2016|website=Business Insider|date=9 October 2015}}</ref> امریکا نے کافی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، عموما مشرقی یورپ تو‏ں سوویت قسم دے شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں آپریشن ٹمبر سائکیمور دے تحت فراہ‏م کیہ گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ''جین دے ڈیفنس ویکلی'' نے دسمبر 2015 وچ شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں 994 ٹن ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی (بشمول پیکیجنگ تے کنٹینر وزن) د‏‏ی کھیپ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ امریکی حکومت کیت‏‏ی فیڈرل بزنس مواقع د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہتھیاراں دیاں قسماں تے کھیپ دے وزن د‏‏ی اک تفصیلی لسٹ حاصل کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ === غیر ملکی جنگجو === [[لیبیا|لیبیا دی]] قومی عبوری کونسل نے نومبر 2011 وچ مبینہ طور اُتے 600 جنگجو یا اس تو‏ں زیادہ لیبیا د‏‏ی قومی لبریشن آرمی نو‏‏ں فری شام د‏‏ی فوج دے پاس روانہ کيتا سی ، جو شام دے راستے ترکی دے راستے داخل ہويا سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171019181023/https://www.albawaba.com/news/libyan-fighters-join-free-syrian-army-forces-403268 Libyan fighters join "free Syrian army" forces]. Al Bawaba (29 November 2011). Retrieved on 2012-03-24.</ref> ایف ایس اے دے اندر سرگرم غیر ملکی عسکریت پسنداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مئی 2012 دے آخر وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے نال انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اطلاع ملی سی کہ 300 لبنانیاں نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے الجیریا ، تیونسی ، اردنی تے جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وی تصدیق ہوئے گئی۔ <ref name="dailystar.com.lb">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M|title=Lebanese join the Free Syrian Army's struggle|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=28 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M}}</ref> ایف ایس اے دے اک رہنما نے اے ایف پی دے نمائندے نو‏‏ں دسیا کہ شام د‏‏ی فوج دے نال جھڑپاں وچ لیبیا دے پنج جنگجو ہلاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے رہنما نے متعدد غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ ایتھ‏ے مختلف قومیتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل کرائسس گروپ نال تعلق رکھنے والے پیٹر ہارلنگ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب فی الحال بوہت گھٹ اے ، لیکن اس دے بعد سعودی عرب تے قطر نے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے دے لئی حمایت دا اعلان کرنے دے بعد اس وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> کروشین جنرل مارینکو کریسی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 40 تو‏ں 60 سال د‏‏ی عمر دے درمیان 80 تو‏ں 100 دے درمیان کریٹ پارٹیاں آزاد شامی فوج د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کروشین جنگ آزادی (1991–95) یا [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (1992–95) نال تعلق رکھنے والے سابق فوجی نيں ، لیکن اوہ عراق جنگ (2003–11) ، [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] ، تیونس دے انقلاب تے مصری انقلاب وچ وی بطور فوجی لڑے سن ۔ کریئس نے دسیا کہ کچھ سیکیورٹی دے فرائض سر انجام دے رہے نيں ، انسٹرکٹر جدو‏ں کہ دوسرے قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ بہت اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ نيں تے "اوہی نيں جو شاید مارے جانے د‏‏ی بجائے ماراں گے"۔ کریئس نے دسیا کہ "امیر غیر ملکی عطیہ دہندگان" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ادائیگی اک دن وچ 2،000 [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر تک]] ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا بلقان تو‏ں آرہی FSA د‏‏ی مدد دے لئی رضاکاراں د‏‏ی اکثریت نيں کہ البانی . [[بلغراد]] فوجی حلفےآں دے نیڑےی ذرائع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ کوسوو لبریشن آرمی دے سابق ارکان وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ زیادہ تر اوہ انسٹرکٹر نيں جو باغیاں نو‏‏ں زیادہ تر شہری تے [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی تربیت دیندے نيں]] ۔ کوسوو لبریشن آرمی دے اک ممبر د‏‏ی پہلی ہلاکت دا اعلان 13 نومبر نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے ترک سرحد دے نیڑے دے ایل اے دا اک سابق ممبر نعمان ڈیمولی ماریا گیا۔ ال مانیٹر دے مطابق ، ایف ایس اے دے اندر ترکمان بریگیڈ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ترکی تو‏ں داخل ہونے والے درجناں [[کویت|کویت دے]] رضا کاراں نے ایف ایس اے د‏‏ی صفاں وچ مقابلہ کيتا۔ رضاکاراں نو‏‏ں گرفتاری د‏‏ی صورت وچ احتیاطی تدابیر دے طور اُتے شامی آئی ڈی دتیاں گئیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ مسلح ہوئے ک‏ے شام دے وکھ وکھ سینواں اُتے لڑنے دے لئی بھیجے جاواں۔ <ref name=":0" /> == اک لڑائی قوت دے طور اُتے FSA د‏‏ی عملداری تے اتحاد اُتے بحثاں == 2013 وچ ، امریکی نشریات‏‏ی نیٹ ورک این بی سی نیوز نے دسیا کہ ایف ایس اے "صرف ناں د‏‏ی اک فوج ا‏‏ے۔ ایہ سیکڑاں چھوٹی چھوٹی اکائیاں اُتے مشتمل اے ، کچھ سیکولر ، کچھ مذہبی۔ خواہ مرکزی دھارے وچ ہوئے یا بنیاد پرست۔ دوسرے خاندانی گروہ یا محض مجرم ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="nbc2013"/><ref name=":0" /> کئی سالاں دے دوران ، ''انڈیپنڈنٹ کے'' بوہت سارے صحافیاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، نومبر 2014 وچ ، [[رابرٹ فسک|رابرٹ فِسک]] نے ایف ایس اے د‏‏ی اک تصویر نو‏‏ں بے ضرر تے مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھِچیا۔ <ref name="doesnot1">[[رابرٹ فسک|Robert Fisk]]. {{Cite av media|}}</ref> اس دے علاوہ ، اکتوبر 2015 وچ ، انہاں نے دسیا کہ ایف ایس اے دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے سن تے انہاں دے جنگجوواں نے النصرہ فرنٹ یا داعش تو‏ں انکار کر دتا سی یا کچھ بکھرے ہوئے چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ ریٹائر ہوئے گئے سن تے ایہ وی دسیا سی کہ امریکی حکومت پہلے ہی لاپتہ ہونے دا اعتراف کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایف ایس اے۔ <ref name="doesnot2">[https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html "Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys"] ′′[[The Independent]]′′, 4 October 2015. Retrieved 28 April 2016.</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، انہاں دے ساتھی پیٹرک کاک برن نے بیان دتا کہ "فری سیرین آرمی ہمیشہ دھڑاں د‏‏ی اک موزیک سی تے ہن وڈی حد تک بے اثر ا‏‏ے۔" <ref name=":0" /> مارچ 2015 وچ ، شام دے اک ممتاز کارکن ، رامی جارح نے دعوی کيتا: "فری سیرین آرمی ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں اے ، لوک حالے وی شام وچ اصطلاح استعمال کردے نيں تاکہ ایسا لگدا اے جداں باغیاں دا کچھ طرح دا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ لیکن واقعتا ایسا نئيں ا‏‏ے۔ " <ref name="doesnot3"/><ref name=":0" /> مئی 2015 وچ ، النصرہ فرنٹ دے ترجمان نے کہیا سی کہ صرف جنوبی شام وچ ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد تقریبا 60،000 اے ، اگرچہ دسمبر 2015 وچ اک ہور نصرہ رہنما نے ایف ایس اے دے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی حیرت تے شدید ناراضی د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ سوشل میڈیا اُتے شام۔ <ref name="Julani">{{حوالہ ویب|url=http://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria|title=Wave of resentment over words of al-Golani in Syria|publisher=Orient News|date=31 December 2015|accessdate=4 May 2016|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224144346/https://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria}}</ref><ref name=":0" /> جون 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ سنہ 2014 وچ شام دے میدان جنگ وچ داعش دے ظہور دے بعد تو‏ں ، ایف ایس اے نے "سب کچھ ختم کر دتا سی" ، <ref name="banco"/> تے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی باقیات فوج دے اتحاد وچ شامل ہوئے گئیاں نيں دمشق دے جنوب ، ڈیرہ اُتے حملہ وچ فتح (اسلام پسند) تے ساؤتھرن فرنٹ (سیکولر ازم تو‏ں لے ک‏ے اعتدال پسند مذہبی <ref name="Hai">{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|last=Haid|first=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=29 February 2016}}</ref> ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ستمبر 2015 وچ اک باغی کرنل نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ 500 ملین امریکی امدادی پروگرام دے تحت امریکا تو‏ں منظور شدہ جنگجوواں دا تھوڑا سا حصہ ہی تربیت ، اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کر رہیا اے تے اس مواد دا بیشتر حصہ النصرہ فرنٹ دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ .<ref name="CBS News 2015 draws line">{{حوالہ ویب|title=U.S. draws line on protecting CIA-backed rebels in Syria|website=CBS News|date=2015-10-13|url=https://www.cbsnews.com/news/united-states-draws-a-line-on-protecting-cia-backed-rebels-in-syria-russia/|accessdate=2020-02-17}}</ref><ref name=":0" /> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تے [[روئٹرز|رائٹرز]] سمیت مغربی ذرائع دے مطابق ، 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام وچ ]] اپنی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|فوجی مداخلت دے]] اک حصے دے طور اُتے ، روس نے ایف ایس اے <ref name="bbc24Oc15">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34627441 Syria war: Russia 'is ready to assist FSA rebels']. ''BBC News'', 24 October 2015. Retrieved 5 May 2016.</ref> جداں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|date=1 October 2015|website=Reuters}}</ref> تے دے طور اُتے شناخت شدہ گروپاں اُتے فضائی حملے شروع کیتے۔ پاک فوج دے عما نے ايس‏ے دن روس دے فضائی حملےآں تو‏ں میزائلاں دے نشانہ بننے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-russia-rebels-idUKKCN0RU1XH20150930|title=Western-backed Syrian rebel group says hit by Russian air strikes|date=30 September 2015|website=Reuters}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، روسی سرکاری میڈیا نے وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق دسیا: "وہ سانو‏ں فری سیرین آرمی دے بارے وچ دسدے نيں ، لیکن ایہ کتھے اے ؟ ایہ اک پریت گروہ اے ، اس دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں اے (۔ . . ) ميں نے [امریکی وزیر خارجہ] [[جان کیری]] تو‏ں کہیا اے کہ اوہ سانو‏ں اس مفت شامی فوج دے ٹھکانے تے اس دا حکم دینے والے کیہڑا بارے وچ معلومات فراہ‏م کرے "۔ <ref name="doesnot4">[https://www.rt.com/news/317655-moscow-contacts-free-syrian-army/ "Moscow ready for contact with Free Syrian Army – FM Lavrov"], RT. 5 October 2015.</ref><ref name=":0" /> == ایف ایس اے تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا == 20 مارچ 2012 نو‏‏ں ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اپوزیشن نو‏‏ں اک کھلا خط جاری کيتا (بشمول ایف ایس اے) ، جس وچ انہاں اُتے اغوا ، تشدد تے پھانسی دا ارتکاب کرنے دا الزام عائد کيتا گیا تے انہاں غیر قانونی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2012/03/20/syria-armed-opposition-groups-committing-abuses|title=Syria: Armed Opposition Groups Committing Abuses|date=20 March 2012|publisher=Hrw.org|accessdate=31 August 2013}}</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] زیر انتظام " شامی عرب جمہوریہ دے بارے وچ انہاں نوںائری دے آزادانہ عالمی کمیشن " نے خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ہی شام وچ جنگی جرائم دا دستاویز کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ باغیاں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، لیکن ایہ کہ اوہ ریاستی فورسز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی "کشش ثقل ، تعدد تے پیمانے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے"۔ <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> کچھ FSA تو‏ں منسلک گروہاں نو‏‏ں وی اسلام پسنداں دے نال مبینہ وابستگی اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2018}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2012 وچ ، ایف ایس اے اُتے مختصر طور اُتے متعدد قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سرکاری فوجی یا شبیہہ نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|title=PBS News Hour, August 1, 2012|publisher=Pbs.org|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829072254/http://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|archivedate=29 August 2013}}</ref> تے اوہ لوک جنہاں دا دعویٰ اے اوہ مخبر ني‏‏‏‏ں۔ دمشق وچ اک باغی کمانڈر نے کہیا کہ انہاں مہینےآں دے دوران اس د‏ی یونٹ نے شاید 150 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی کہ "ملٹری کونسل" نو‏‏ں مخبر معلوم ہويا سی۔ انہاں نے وضاحت کيتی: "جے کسی شخص اُتے مخبر ہونے دا الزام لگایا جاندا اے تاں ، اس دا فیصلہ فوجی کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں یا تاں پھانسی دے دتی جائے یا رہیا کيتا جائے "۔ <ref name="mcclatchy1">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|title=Accounts of Syria rebels executing prisoners raise new human rights concerns|last=Allam|first=Hannah|date=3 August 2012|publisher=Mcclatchydc.com|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815172353/http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|archivedate=15 August 2013}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مشرق وسطی دے محقق ندیم ہوری نے استدلال کيتا کہ "جان بجھ کر کسی نو‏‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ اک شبیہہ نو‏‏ں ، جدو‏ں اوہ لڑائی تو‏ں باہر ہوئے جاندا اے ، قتل کرنا اک جنگی جرم اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ ایہ شخص کتنا بھیانک ہوسکدا اے "۔ 10 اگست 2012 نو‏‏ں ، اک رپورٹ وچ اس گل دا اشارہ کيتا گیا کہ ہیومن رائٹس واچ اس طرح دے قتل دے لئی باغی قوتاں د‏‏ی تفتیش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے نے اپنی طرف تو‏ں ایہ بیان کيتا اے کہ اوہ انہاں جنگجوواں نو‏‏ں مقدمے وچ ڈالاں گے جنہاں نے غیر قانونی ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name=":0" /> 2012 وچ ، گواہاں نے باغیاں دے ذریعہ 'قبر بہ ازخود مقدمہ چلانے' د‏‏ی وی اطلاع دتی جس وچ اک مبینہ سرکاری فوجی نو‏‏ں پہلے تو‏ں بنی قبر دے نال مذاق دا مقدمہ دتا گیا سی تے ایف ایس اے عمرو بن العاص بریگیڈ دے ممبراں نے موقع اُتے ہی اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی۔ اک باغی نے کہیا: "ہم اسنو‏ں سِدھے قبر اُتے لے گئے تے ، گواہاں دے بیانات سننے دے بعد ، اساں اسنو‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside|title=Expert: Peace for Syria will not come from the outside|accessdate=31 August 2013|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505094800/https://www.ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside}}</ref><ref name=":0" /> اطلاعات دے مطابق ، '''داؤد بٹالین''' ، '''جبل الزوویہ دے علاقے''' وچ سرگرم اے ، 2012 وچ مبینہ بم دھماکےآں وچ گرفتار فوجیاں نو‏‏ں استعمال کردا سی۔ اس وچ پکڑے گئے فوجی نو‏‏ں بارود تو‏ں بھری گڈی وچ باندھنا تے اسنو‏ں فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے جانے دے لئی مجبور کرنا شامل سی ، جتھ‏ے بارودی مواد نو‏‏ں دور تو‏ں پھٹا دتا جائے گا۔ <ref name="mcclatchy1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|title=Rebel gROupS In Jebel Al-ZAwIyAH|accessdate=31 August 2013|تاريخ-الأرشيف=9 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171009195044/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2012 وچ ، اقوام متحدہ نے کچھ معتبر الزامات نوٹ کیتے کہ ایف ایس اے سمیت باغی قوتاں بچےآں نو‏‏ں فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی کررہیاں نيں ، اس دے باوجود ایف ایس اے د‏‏ی پالیسی وچ 17 سال تو‏ں کم عمر دے کسی نو‏‏ں وی بھرتی نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/free-syrian-army-accused-recruiting-children-read-more|title=Free Syrian Army accused of recruiting children|date=12 June 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 August 2013}}</ref> اک باغی کمانڈر نے دسیا کہ اس دا 16 سالہ بیٹا سرکاری فوج تو‏ں لڑدے ہوئے فوت ہوئے گیا سی۔ <ref name=":0" /> اگست 2012 دے اوائل وچ انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے اک نمائندے نے اعلان کيتا سی کہ ، بین الاقوامی خدشےآں دے جواب وچ ، ایف ایس اے یونٹ قیدیاں دے نال سلوک دے سلسلے وچ [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] د‏‏ی ہدایتاں اُتے عمل کرن گے تے اس دے اغوا کاراں د‏‏ی خوراک ، طبی امداد تے انعقاد د‏‏ی ضمانت دین گے۔ جنگی علاقےآں تو‏ں دور علاقےآں۔ انہاں نے ریڈ کراس دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نظربند سہولیات دا معائنہ کرنے د‏‏ی وی دعوت دتی۔ <ref name="mcclatchy1"/> 8 اگست نو‏‏ں ، ایف ایس اے کمانڈراں نے 11 نکاندی ضابطہ اخلاق تقسیم کيتا جس اُتے دستی طور اُتے بریگیڈ دے متعدد کمانڈراں تے باغی رہنماواں نے دستخط کیتے سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ تمام جنگجوواں نو‏‏ں "انسانی حقوق دا احترام کرنا چاہیے … ساڈے روادار مذہبی اصولاں تے بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون - اوہی انسانی حقوق جس دے لئی اسيں اج جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC|title=Syria rebel atrocities on video spark outrage|date=14 August 2012|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019200142/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC}}</ref><ref name=":0" /> ایف ایس اے دا حصہ سمجھ‏‏ے جانے والے گروپاں دے ذریعہ کچھ نمایاں مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی ٹائم لائن: * 22 مئی 2012 نو‏‏ں ، شمالی طوفان برگیڈ نے ایران تو‏ں آنے والے 11 لبنانی عازمین نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں چار شامی فضائیہ دے فضائی حملے وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے باقی نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے رہیا کر دتا گیا سی۔ * 20 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، عراق دے نائب وزیر داخلہ ، عدنان الاسدی نے کہیا کہ عراقی سرحدی محافظاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں اک سرحدی چوکی دا کنٹرول سنبھالنے ، شامی فوج دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں حراست وچ لینے تے 22 شام نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں پہلے اس دے بازو تے پیراں نو‏‏ں کٹتے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ فوجیاں. * 21 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، ترکی دے ٹرک ڈرائیوراں نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيتا تاں ایف ایس اے دے ممبراں نے انہاں دے ٹرک چوری کرلئے۔ انہاں نے دسیا کہ سامان پرتن دے بعد کچھ ٹرک جل گئے سن تے کچھ اپنے ڈرائیوراں نو‏‏ں واپس فروخت کر دتے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20130514023405/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcxqjKt6Y5Xfl2EVPq4U09_ypUvw?docId=CNG.14ee08cd81a96d23327fb33afcb2654e.631 Turkish truck drivers accuse rebel fighters of looting], AFP, 21 July 2012</ref> * جنگی جرائم تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایف ایس اے نے جولائ‏ی 2012 دے بعد لٹاکیہ وچ پنج علوی فوجیاں د‏‏ی پھانسی اک جنگی جرم سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "اس مثال وچ ، ایف ایس اے نے بغیر کسی عمل دے پھانسی دے جنگی جرم دا ارتکاب کيتا۔" <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> * 13 اگست 2012 نو‏‏ں ، حلب دے صوبے وچ ، تن ویڈیوز دا اک سلسلہ منظر عام اُتے آیا جس وچ بظاہر باغی افواج دے ذریعہ قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے بقول ، چھ ڈاک دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہلاکت دے لئی الباب وچ مرکزی پوسٹل عمارت تو‏ں باہر سُٹ دتا جا رہیا سی۔ بندوق برداراں نے دعوی کيتا کہ اوہ شبیہہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="abc14aug">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2012-08-14/outrage-as-grisly-syria-video-shows-bodies-thrown-from-roof/4196550|title=Uproar as footage shows Syrian rebel atrocities|date=14 August 2012|publisher=Abc.net.au|accessdate=1 September 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|title=Video Appears to Portray Harsh Tactics By Syrian Rebels|publisher=Al-monitor.com|accessdate=1 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514183517/http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|archivedate=14 May 2013|date=17 August 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012814152542741795.html|title=Free Syrian Army accused of brutality|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 September 2013}}</ref> * 9 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے نے حلب وچ واقع حیات اسپتال تے سنٹرل اسپتال دے نیڑے کار بم پھٹا۔ شام دے سرکاری میڈیا دے مطابق ، گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک تے 64 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے نے دعوی کيتا اے کہ فوج نے اسپتالاں د‏‏ی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے انہاں نو‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ * 10 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے دے ہاکس آف شام بریگیڈ نے ہانانو فوجی اڈے وچ پکڑے گئے 20 تو‏ں ودھ شامی فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ * 2 نومبر 2012 نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے الصدیق بٹالین نے شام دے ممتاز اداکار محمد رفح نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شبیہہ دا رکن سی تے اس وچ بندوق تے فوجی شناخت سی۔ * مئی 2013 وچ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ اک شامی فوجی د‏‏ی لاش تو‏ں باغی اعضاء کٹنے تے اس دے منہ وچ ڈالدے ہوئے دکھایا گیا سی ، "گویا اوہ اس تو‏ں کٹ رہیا اے "۔ انہاں نے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی مثال اُتے عمل کرن تے علاوی فرقے نو‏‏ں دہشت گردی تو‏ں دوچار کرن ، جو زیادہ تر اسد د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے اس فوٹیج د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا اے کہ "دشمناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مسخ کرنا جنگی جرم اے "۔ ایہ باغی خالد الحمد سی ، جسنو‏ں نامزد ڈی گیری "ابو ساکر" ، آزاد عمر الفرق بریگیڈ دے اک کمانڈر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی نے اسنو‏ں ایف ایس اے دے فاروق بریگیڈ دا اک شاٹ قرار دتا اے ، جدو‏ں کہ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا اے کہ ایہ "معلوم نئيں" اے کہ آیا ایہ بریگیڈ ایف ایس اے دا حصہ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے شام دے قومی اتحاد نے کہیا کہ ابو ساکر نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت کيت‏ی جائے گی۔ ابو ساکر نے کہیا کہ اس مسخ دا بدلہ لیا گیا سی۔ اس نے سپاہی دے سیل فون اُتے اک ایسی ویڈیو لبھن دا دعوی کيتا اے جس وچ سپاہی نے اک عورت تے اس د‏ی دو بیٹیاں دے نال جنسی زیادتی د‏‏ی اے تے اسد دے وفادارےآں د‏‏ی ہور ویڈیوز دے نال ، جنہاں وچ بچےآں سمیت لوکاں نو‏‏ں زیادتی ، تشدد دا نشانہ بنانا ، قتل کرنا تے قتل کيتا گیا سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ جے جنگ جاری رہندی تاں "تمام شامی عوام" انہاں جداں ہوجاواں گے۔ اوہ شام دے فوج دے ذریعہ 6 اپریل 2016 نو‏‏ں شمال مغربی صوبہ لٹاکیہ ميں ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ القاعدہ تو‏ں منسلک النصرہ فرنٹ تو‏ں وابستہ سی ۔ * دسمبر 2012 وچ ، عسکریت پسنداں نے این بی سی دے چیف غیر ملکی نمائندے رچرڈ اینجیل دے آس پاس چھ صحافیاں د‏‏ی این بی سی نیوز ٹیم نو‏‏ں اغوا کيتا سی ۔ اینگل نے ابتدا وچ حکومت دے حامی شبیہہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا سی ، لیکن اس دا نتیجہ ایہ نکلیا اے کہ غالبا ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروہ ''شمالی ادلیب فالکن بریگیڈ سن ۔'' * جولائ‏ی 2013 دے بعد تو‏ں، النصرہ فرنٹ ، دوسرے مسلح گروہاں دے نال تعاون وچ اوقات وچ ، الیوسفیہ وچ کرد شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا اک سلسلہ باہر کيتا [[قامشلی]] تے الاسدیہ ( [[الحسکہ]] ). داعش ، النصرہ ، اسلامی محاذ تے ایف ایس اے گروپاں دے اک چھاپے دے دوران ، جنگجوواں نے اسدیہیا وچ اک کرد یزیدی شخص نو‏‏ں قتل کيتا جس نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/Session25/Documents/A-HRC-25-65_en.doc|title=Report of the independent international commission of inquiry on the Syrian Arab Republic: Twenty-fifth session|website=UN Human Rights Council}}</ref> * ستمبر २०१ in وچ داعش تو‏ں جارابلس قصبے اُتے داعش دے قبضے دے بعد ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ملیشیا نے خود نو‏‏ں YPG دے چار ممبراں اُتے تشدد دا نشانہ بنا‏تے ہوئے تصاویر شائع کيتیاں ، جنھاں باغی گروپ نے پھڑ لیا سی ، جدو‏ں کہ ، وائی پی جی دے دعوے دے مطابق ، انخلا کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، شہریاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|title=YPG holds Turkey-backed rebels accountable for torturing Kurdish fighters|date=1 September 2016|publisher=ARA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915165423/http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|archivedate=15 September 2016}}</ref> * ایف ایس اے گروپ آف آرمی آف فتح نے شہریاں سمیت بچےآں نو‏‏ں وی قیدی بنا لیا اے ، جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے [[لاذقیہ|لٹاکیہ تو‏ں اے ]] ۔ انہاں وچو‏ں 112 فروری 2017 وچ قیدی تبادلے دے اک حصے دے طور اُتے رہیا ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-prisoners-idUSKBN15M29G|title=Syrian government, rebels swap more than 100 prisoners in Hama|date=7 February 2017|website=Reuters}}</ref> === نوعمر سپاہی === ایف ایس اے دا ذکر 2014 ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کیہ گیا سی جس وچ غیر ریاستی مسلح گروہاں دے ذریعہ بچےآں دے فوجی استعمال کرنے دے وسیع پیمانے اُتے رواج د‏‏ی تفصیل دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایف ایس اے دے نال لڑنے والے 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا انٹرویو کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/22/syria-armed-groups-send-children-battle|title=Syria: Armed Groups Send Children into Battle|website=Human Rights Watch}}</ref> 2014 وچ ، اقوام متحدہ نے تصدیق د‏‏ی کہ فری شامی فوج نے 142 تو‏ں زیادہ چائلڈ فوجی بھرتی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ نے دسیا اے کہ "ایف ایس اے دے ٹکڑے ہونے دے نتیجے وچ مقامی تے متغیر بھرتی ، تربیت تے تنخواہ دے طریقےآں دا نتیجہ نکلیا ا‏‏ے۔ مسلح لڑائیاں دے دوران ، بچےآں نو‏‏ں لڑائی ، زخمیاں وچ شرکت یا پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی واقعات ریکارڈ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ " <ref name=":0" /> سنہ 2016 وچ ، اقوام متحدہ نے ہور 62 ایداں دے معاملات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جتھ‏ے فری شامی فوج نے چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی تے استعمال کيتا سی۔ <ref name=":0" /> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[شامی مسلح افواج]] * [[شامی ڈیموکریٹک فورسز]] * فتح د‏‏ی فوج * [[داعش|دولت اسلامیہ عراق و لیوانت]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{یوٹیوب|SZcCbIPM37w|Original video declaration of formation}} {{In lang|ar}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=2012-05-12 }} * {{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }} * {{حوالہ رسالہ|date=March 2013|title=The Free Syrian Army|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327170113/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf |date=2014-03-27 }} {{گٹھ کومنز|Free Syrian Army}} {{Syrian civil war}} [[گٹھ:2011ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:شام وچ 2011ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] 4ldhwu65fu03twx4flsnjdxlbsars9h 0 94116 712175 663746 2026-09-28T21:38:34Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Muhammad2.png|Muhammad2.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712175 wikitext text/x-wiki {{علی}} '''[[علی بن ابی طالب]]''' اسلامی تریخ د‏‏ی اک نمایاں شخصیت نيں، اک جلیل القدر [[عشرہ مبشرہ|جنت د‏‏ی بشارت پانے والےآں]] وچ شامل [[صحابی]]، [[خلافت راشدہ]] وچ چوتھے خلیفہ تے [[اہل تشیع]] دے نزدیک پہلے [[امامت (اہل تشیع)|امام]]۔ آپ [[ابو طالب بن عبد المطلب]] دے بیٹے سن، مگر، آپ د‏‏ی پرورش [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] دے گھر ہوئی، بچپن وچ [[اسلام]] قبول کيتا، غزوات وچ شرکت کيتی، [[صلح حدیبیہ]] دا عہد تے [[قرآن|کتابت وحی]] دا شرف آپ نو‏‏ں حاصل ہويا۔ محمد {{درود}} د‏‏ی بیٹی [[فاطمہ زہرا]] نال شادی ہوئی، [[حسن ابن علی|حسن]] و [[حسین ابن علی|حسین]] آپ دے بیٹے سن ۔ حسن نے آپ دے بعد 6 ماہ خلافت سنبھالی جدو‏ں کہ حسین نو‏‏ں [[سانحۂ کربلا]] وچ شہید کيتا گیا۔ [[زینب بنت علی|زینب]] تے [[ام کلثوم بنت علی|ام کلثوم]] آپ د‏‏ی بیٹیاں سن۔ == شجرۂ نسب == {{chart/start}} {{chart| | | | | |Ki|~|~|y|~|~|~|Ft|Ki=[[کلاب بن مرہ]]|Ft=[[فاطمہ بنت سعد]]<br /> [[ازد|بنو ازد]]}} {{chart| | | | | | |,|-|-|-|'}} {{chart| | | | | |Qu|~|~|y|~|~|~|Hb|Qu=[[قصی بن کلاب]]|Hb=[[حبہ بنت ہلیل]] <br /> [[بنو خزاعہ]]}} {{chart| | | | | | |,|-|-|-|'}} {{chart| | | | | |Am|~|~|y|~|~|~|At|Am=[[عبد مناف بن قصی]]|At=[[عاتکہ بنت مرہ]] <br /> [[بنو ہوازن]]}} {{chart| | | | | | | | | | |!}} {{chart| | | |Sal|~|y|~|Ha|~|y|~|Qa|Sal=[[سلمیٰ بنت عمرو]] <br /> [[بنو نجار]]|Ha=[[ہاشم بن عبد مناف]]|Qa=قیلہ بنت عمرو <br /> [[بنو خزاعہ]]}} {{chart| | | | | | | |!| | | | | |!}} {{chart| |Fa|~|y| Sh| | | | As|Fa=[[فاطمہ بنت عمرو]]<br />[[بنی مخزوم]]|Sh=[[عبدالمطلب]]|As=[[اسد بن ہاشم]]}} {{chart| | |,|-|-|(| | | | | | | |!}} {{chart| | |!| |Abt|~|~|y|~|~|Fm|Abt=[[ابو طالب بن عبد المطلب]]|Fm=[[فاطمہ بنت اسد]]}} {{chart| | |!| | | |,|-|-|+|-|-|v|-|-|v|-|-|v|-|.}} {{chart| |Abd| |Ta| |!| |Aq| |!| |Fk|!|Abd=[[عبد اللہ بن عبد المطلب]]|Ta=[[طالب ابن ابی طالب]]|Aq=[[عقیل ابن ابی طالب]]|Fk=[[ام ہانی بنت ابی طالب]]}} {{chart| | |!| | | | | | |!| | | | | |!| | | | |!|}} {{chart| |Mu| | | | |Ja| | | | |!| | | |Ju|Mu=[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] |Ja=[[جعفر ابن ابی طالب]]|Ju=[[جمانہ بنت ابی طالب]]}} {{chart| | |!| | | | | | | | | | | | |!}} {{chart| |Fm|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|Ali|Fm=[[فاطمہ زہرا]][[فائل:Fatimah Calligraphy.png|40px]]|Ali='''[[علی بن ابی طالب]]'''[[فائل:Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg|40px]]}} {{chart/end}} == تفصیل == :چچا دے دادا: [[عبدالمطلب]] ('عبد المطلب ابن ہاشم)، ویکھو [[شجرہ نسب محمد بن عبداللہ|شیبہ بن ہاشم عبد المطّلب]] :چچا د‏‏ی دادای: [[فاطمہ بنت عمرو]] :والد: [[ابو طالب بن عبد المطلب]] :والدہ: [[فاطمہ بنت اسد]] ::بھائی: [[جعفر ابن ابی طالب]] :::بھتیجا: [[عون ابن جعفر]] — :::بھتیجا: [[عبداللہ بن جعفر]] — ''شادی [[زینب بنت علی]] ::::نسبی پوت‏ا: عون بن عبد اللہ تے محمد بن عبد اللہ — ''وفات [[واقعہ کربلا]] ::بھائی: [[عقیل ابن ابی طالب]] :::بھتیجا: [[مسلم ابن عقیل]] — ''سانحۂ کربلا تو‏ں پہلے وفات ::::بھائی دا دھوہت‏‏ا: محمد بن مسلم تے ابراہیم بن مسلم — ''سانحۂ کربلا تو‏ں پہلے وفات ::بھائی: [[طالب ابن ابو طالب]] ::بہن: [[ام ہانی بنت ابی طالب]] ::بہن: [[جمانہ بنت ابی طالب]] ::'''خود''': [[علی بن ابی طالب]] :سُسر: [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] دے لئی، ویکھو [[شجرہ نسب محمد بن عبداللہ]]<ref name=":2">{{cite web|last=Books|first=Happy|title=Family Tree of Ali ibn Abi Taalib|url=http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=80|publisher=Happy Books|accessdate=2 July 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061648/http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=80|dead-url=yes}}</ref> ::بیوی: [[فاطمہ زہرا]] — محمد الرسول اللہ د‏‏ی بیٹی :::بیٹی: [[زینب بنت علی]] — ''سانحۂ کربلا دے وقت موجود سن'' :::بیٹی: [[ام کلثوم بنت علی]] -''<ref>{{Cite book|title = Majalis ul-Mo’mineen|last = Shustari|first = Qazi Nurullah|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 85–89}}</ref><ref>{{Cite book|title = Al-Shaafi|last = al-Murtaza|first = Sharif|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 116}}</ref><ref>{{Cite book|title = Sharh Nahj ul-Balagha|last = Al-Hadid|first = Hibatullah|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 124|volume = 3}}</ref><ref>{{Cite book|title = Bihar al-Anwar|last = Majlisi|first = Muhammad Baqir|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 621}}</ref><ref>{{Cite book|title = Hadiqat al-Shi’a|last = Ardabili|first = Muqaddas|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 277}}</ref><ref>{{Cite book|title = Masa'ib un-Nawasib|last = Shustari|first = Qazi Nurullah|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 170}}</ref><ref>{{Cite book|title = Masalik al-Ifham fi Sharh Shara-il-Islam|last = Al-Amili|first = Zayn al-Din al-Juna'i|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = |volume = 1|chapter = Lawahiq-al-‘Aqd}}</ref><ref>{{Cite book|title = Muntahi al-Aamal|last = Qumi|first = Abbas|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 186|volume = 1}}</ref><ref>{{Cite book|title = Life of Fatemeh Zahra(SA)|last = Shahidi|first = Sayyed Ja'far|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 263–265}}</ref><ref>{{Cite book|title = Mir'at ul-Uqool|last = Baqir|first = Muhammad|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 199|volume = 21}}</ref><ref>{{Cite book|title = Al-Mabsoot|last = Al-Tusi|first = Nasir Al-Din|publisher = |year = |isbn = |location = |pages = 272|volume = 4}}</ref> :::بیٹا: [[محسن بن علی]] — ''پیدائش تو‏ں پہلے وفات ''([[اہل تشیع]])'' یا بچپن وچ ''([[اہل سنت]])'' :::بیٹا: [[حسن ابن علی]] — ''زہر تو‏ں وفات ::::پوت‏ا: [[قاسم بن حسن]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: [[ميثم بن حسن]] ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: [[عبداللہ بن حسن]] ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: [[حسن المثنیٰ]] ::::پو‏تی: [[فاطمہ بنت حسن]] :::::پڑپوت‏ا: عبد اللہ ابن حسن المثنیٰ ::::::پو‏تے دا پڑپوت‏ا: [[امام محمد نفس الزکیہ]] :::بیٹا: [[حسین ابن علی]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے، ہور ویکھو [[شجرۂ نسب حسین بن علی]] ::::پو‏تی: [[سکینہ بنت حسین]] — ''سانحۂ کربلا دے وقت، اوتھ‏ے موجود سن، زندہ بچ رہیاں۔ ::::پوت‏ا: [[علی اکبر]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: [[علی اصغر بن حسین]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: [[زین العابدین]] — ''سانحۂ کربلا وچ زندہ بچ جانے والے واحد مرد :::::پڑپوت‏ا: [[محمد باقر]] :::::پڑپوت‏ا: [[زید ابن علی]] ::بیوی: [[امامہ بنت زینب]] :::بیٹا: [[ہلال ابن علی]] ::بیوی: [[ام البنین]] :::بیٹا: [[عباس بن علی]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: عبید اللہ ابن العباس ::::پوت‏ا: [[فضل ابن عباس]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::::پوت‏ا: [[قاسم بن عباس]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے :::بیٹا: عبد اللہ ابن علی — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے :::بیٹا: [[جعفر بن علی]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے :::بیٹا: [[موسیٰ بن علی]] — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے ::بیوی: ليلى بنت مسعود :::بیٹا: [[عبید اللہ بن علی]] :::بیٹا: [[ابوبکر بن علی]] ::بیوی: [[خولہ بنت جعفر]] :::بیٹا: [[محمد ابن حنفیہ]] ::بیوی: [[اسماء بنت عمیس]] :::بیٹا: یحییٰ بن علی 61ھ وچ وفات :::بیٹا: محمد صغر بن علی — ''میدان کربلا وچ شہید ہوئے :::نواسی: [[ام کلثوم بنت ابوبکر]] :::دھوہت‏‏ا: [[محمد بن ابوبکر]] :::دھوہت‏‏ا: [[عبد اللہ بن ابوبکر]] :چچا: [[حمزہ بن عبد المطلب]] :چچا: [[عبد اللہ بن عبد المطلب]] — والد محمد الرسول اللہ :چچی: [[آمنہ بنت وہب]] — والدہ محمد الرسول اللہ ::جچا زاد: [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] :::عم زاد د‏‏ی بیٹی: [[فاطمہ زہرا]] == آپ د‏‏ی اولاد دے شجرات نسب == {{chart/start|علیgn=center}} {{chart | | | | | | | | | | | | |FTZ |-|-|v|-|-|علی|-|-|-|-|v|HBJ | | | | | |FTZ=[[فاطمہ زہرا|فاطمہ]] بنت [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]]<br />''<small>([[شجرہ نسب محمد بن عبداللہ|شجرہ نسب]])</small>'' |boxstyle_FTZ=background-color:LightGreen;|علی=[[علی بن ابی طالب|علی]] ابن [[ابو طالب بن عبد المطلب|ابوطالب]]<br />''<small>([[شجرۂ نسب علی ابن ابی طالب|شجرہ نسب]])</small>'' |boxstyle_علی=background-color:Turquoise; |HBJ=[[خولہ بنت جعفر]]<br />''<small>([[شجرۂ نسب علی ابن ابی طالب|شجرہ نسب]])</small>''|boxstyle_HBJ=background-color:LightBlue;}} {{chart | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|.| |`|-|.| | | | |}} {{chart | | | | | | | | | | | | |HAS | | | | | | | | | |HUS | |IHA | | | | | |HAS=حسن ابن علی |HUS=[[حسین ابن علی]]<br />''<small>([[شجرۂ نسب حسین بن علی|شجرہ نسب]])</small>'' |IHA=[[محمد ابن حنفیہ]] |boxstyle_IHA=background-color:Azure;|boxstyle_HAS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HUS=background-color:#E0FFD1;}} {{chart | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|v|-|.| | | |!| | | |)|-|-|-|.|}} {{chart |MHM | |ZAA | |QAS | |HAS | |ABB |!|FAT |v|ZAU | |علی | |ABU|ZAA=زید |QAS=[[قاسم بن حسن|قاسم]]|HAS=حسن المثنیٰ|ZAU=[[زین العابدین]] |علی=علی |MHM=محمد |ABB=ابوبکر |ABU=[[عبداللہ حنیفہ|ابو ہاشم]] |FAT=[[فاطمہ بنت حسن]]|boxstyle_QAS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ZAA=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_FAT=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_MHM=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ABB=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HAS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ZAU=background-color:#E0FFD1;|boxstyle_ABU=background-color:Azure;|boxstyle_علی=background-color:Azure;}} {{chart | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |,|-|+|-|.| |!| |!| | | |!| | | | |}} {{chart |HAZ | |YAH | |MUH | | |!| | |ABD |!|TAL |!| |!| | |HSN | |EBU | | | HAZ=[[حسن بن زید|حسن]] |YAH=یحییٰ |MUH=محمد |ABD=عبد اللہ |TAL=طلحہ |HSN=حسن |boxstyle_HAZ=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_YAH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_MUH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ABD=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_TAL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HSN=background-color:Azure;|EBU=[[ابوبکر صدیق]]<br />''<small>([[شجرۂ نسب ابوبکر صدیق|شجرہ نسب]])</small>'' |boxstyle_EBU=background-color:Orange;}} {{chart | |:| | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|^|-|.| |!| |!| | | |!| | | |!| | |}} {{chart |ZAY | | | | | | | | | | |!| | |MAY | |UMM |!| |!| | |علی | |MEB | |ZAY=[[حسن ابن زید|حسن]] ''([[علوی طبرستان|علوی]])'' |علی=علی |MAY=میمونہ |UMM=ام الحسین|boxstyle_ZAY=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_علی=background-color:Azure; |boxstyle_MAY=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_UMM=background-color:#FFFFCC; |MEB=[[محمد بن ابی بکر]]|boxstyle_MEB=background-color:Orange;}} {{chart | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| |!| |!| | | |!| | | |!| |}} {{chart |ABD | |DAU | |HAH | |IBR | |DJA | |MUH |!| |!| | |HAA | |QBM | |ABD=عبداللہ |DAU=داؤد |HAH=حسن |IBR=ابراہیم |DJA=جعفر |MUH=محمد |HAA=حسن |QBM=[[قاسم بن محمد بن ابی بکر]]| boxstyle_ABD=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_DAU=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HAH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_IBR=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_DJA=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_MUH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HAA=background-color:Azure; |boxstyle_QBM=background-color:Orange;}} {{familytree | |!| | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| |`|~|#|~|-|-|.| | | |!| | | |}} {{chart | |!| | |SUL | |ALH | |ISM | |HAS | |ALB | | |!| | |MUH |v|FAR | |SUL=سلیمان |ALH=علی |ISM=اسماعیل |HAS=حسن |ALB=علی |MUH=[[محمد باقر]]|FAR=[[ام فروہ بنت قاسم]] |boxstyle_MUH=background-color:Yellow; |boxstyle_SUL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ALH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ISM=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HAS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ALB=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_FAR=background-color:Orange;}} {{chart | |!| | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| |`|-|.|}} {{chart | |!| | |SUL | |FAK | |IBR | |HAS | |HUS |F|UMA | |ZAY | |JAS |SUL=[[سلیمانیہ سلطنت|سلیمانیہ<br />یمن<br />اور مکہ]] |FAK=حسین<br />شعیب فخخ |IBR=ابراہیم<br />طباطبائی |HAS=حسن |HUS=حسین |UMA=عمر الاشرف|ZAY=[[زید ابن علی]]|JAS=[[جعفر الصادق]] |boxstyle_SUL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_FAK=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_IBR=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HAS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HUS=background-color:#E0FFD1; |boxstyle_UMA=background-color:#E0FFD1; |boxstyle_ZAY=background-color:#E0FFD1; |boxstyle_JAS=background-color:Khaki;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | |)|-|-|-|.| | | |!| |:| |,|-|v|-|(| | | |!|}} {{chart | |!| | | | | | | | | | |MUH | |KAS | |UBA |:|YAH |!|IDR | | |!| |MUH=محمد |KAS=قاسم الرسی |UBA=عبید اللہ |YAH=یحییٰ |IDR=ادریس | |boxstyle_MUH=background-color:#FFFFCC;|boxstyle_KAS=background-color:#FFFFCC;|boxstyle_UBA=background-color:#E0FFD1; |boxstyle_YAH=background-color:#E0FFD1;|boxstyle_IDR=background-color:#E0FFD1;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | |:| |,|-|^|-|.| | | |!|}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | |IMA | |HAU |J|HHS | |HHY |~|7|!| |IMA=[[امات زیدیہ|امامت<br /> زیدیہ]] |boxstyle_IMA=background-color:#FFFFCC; |HHS=حسن |boxstyle_HHS=background-color:#E0FFD1; |HHY=حسین |boxstyle_HHY=background-color:#E0FFD1; |HAU=[[حسن اطروش]] |boxstyle_HAU=background-color:#E0FFD1;}} {{chart | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| | |:|!|}} {{chart |MUS | |YAH | |IBR | |IDR | |SUL | |MUH | |DJA | |ISA | |:|!| |MUS=موسی الدجون |YAH=یحییٰ |IBR=ابراہیم |IDR=[[ادریس اول]] |SUL=سلیمان |MUH=[[محمد نفس الزکیہ]] |DJA=جعفر |ISA=عیسیٰ |boxstyle_MUS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_YAH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_IBR=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_IDR=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SUL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_MUH=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_DJA=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ISA=background-color:#FFFFCC;}} {{chart | |)|-|-|-|v|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | |:|!|}} {{chart |IBR | |علی | |ABD | |IDR | |SUL | |SHM | |SHS | |YBU |~|J|!| |علی=علی |IBR=ابراہیم |ABD=عبد اللہ |IDR=[[ادریسی سلطنت]] اور<br />[[بنو حمود|حمودی<br /> اسپین]] |SUL=سلیمانانِ<br /> [[المغرب]] |SHM=شریفانِ<br /> [[مراکش]] |SHS=شریفانِ<br /> [[سوسہ|سوس]] |boxstyle_علی=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_IBR=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ABD=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_IDR=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SUL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SHM=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SHS=background-color:#FFFFCC; |YBU=[[یحیی بن زید]] [[کوفہ]]|boxstyle_YBU=background-color:#E0FFD1;}} {{chart | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|(|}} {{chart |YUS | |HUS | | |!| | | | | | |ISM | |ABD | |MUS | |ISH | |MUH |HUS=حسین<br />[[بنو خیضر]] |YUS=یوسف<br />[[بنو خیضر]] |ISM=[[اسماعیل ابن جعفر]] |ABD=[[عبد اللہ افتا]] |MUS=[[موسی کاظم]] |ISH=اسحاق |MUH=[[محمد ابن جعفر الصادق (الدیباج)|محمد<br />الدیباج]] |boxstyle_HUS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_YUS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_ISM=background-color:Khaki; |boxstyle_ABD=background-color:Khaki; |boxstyle_MUS=background-color:Khaki; |boxstyle_ISH=background-color:Khaki; |boxstyle_MUH=background-color:Khaki;}} {{chart | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |!| | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | | |}} {{chart |BAN | |MUS | |SAL | |SUL | |MUH | |MAE | |RID | |AHM | | | | |BAN=[[بنو اخضیر]] |MUS=موسیٰ |SAL=صالح |SUL=سلیمان |MUH=[[محمد ابن اسماعیل]] |AHM=[[شاہ چراغ]] |RID=[[علی رضا]] |MAE=[[محمد ابن عبد اللہ الافتا|محمد ابن عبد اللہ]] |boxstyle_BAN=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_MUS=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SAL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SUL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_MUH=background-color:Khaki; |boxstyle_AHM=background-color:Khaki; |boxstyle_RID=background-color:Khaki; |boxstyle_MAE=background-color:Khaki;}} {{chart | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | | |}} {{chart |MUK | |KAT | |SAL | |SUL | |HID | | | | | |MUH | | | | | | | | |MUK= محمد ابن یوسف|KAT=بنو قتادہ ([[بنو ہاشم|ہاشمی]]) بنو فلیتہ |SAL=بنو صالح<br /> |SUL=سلیمانی<br />شریف |HID=پوشیدہ ائمہ |MUH=[[محمد تقی]] |boxstyle_KAT=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SAL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_SUL=background-color:#FFFFCC; |boxstyle_HID=background-color:Khaki; |boxstyle_MUH=background-color:Khaki; |boxstyle_MUK=background-color:#FFFFCC;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|(| | | | | | | | |}} {{chart |YUS | | | | | | | | | | | | | |FAT | |MUS | |HAD | | | | | | | | |YUS=یوسف ابن محمد|FAT=[[سلطنت فاطمیہ]] |MUS=[[موسیٰ مبرقع]] |HAD=[[علی نقی]] |boxstyle_FAT=background-color:Khaki; |boxstyle_MUS=background-color:Khaki; |boxstyle_HAD=background-color:Khaki; |boxstyle_YUS=background-color:#FFFFCC;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | |}} {{chart |ISM | | | | | | | | | | | | | |ALA | |MUH | |ASK | |DJA | | | |ISM=اسماعیل ابن یوسف| ALA=[[نزاری اسماعیلی ریاست|قلعہ الموت دا امام]] |MUH=[[محمد بن علی الہادی|محمد]] |ASK=[[حسن بن علی عسکری]] |DJA=جعفر |boxstyle_ALA=background-color:Khaki; |boxstyle_MUH=background-color:Khaki; |boxstyle_ASK=background-color:Khaki;|boxstyle_DJA=background-color:Khaki; |boxstyle_ISM=background-color:#FFFFCC;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | |}} {{chart |HAS | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |MAH | | | | | | | | |HAS=حسن ابن اسماعیل|MAH=[[محمد بن حسن مہدی]] |boxstyle_MAH=background-color:Khaki; |boxstyle_HAS=background-color:#FFFFCC;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{chart |AHM | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |AHM=احمد ابن حسن |boxstyle_AHM=background-color:#FFFFCC;}} {{chart | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{chart |AMJ | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |AMJ=ابو المقلد جعفر<ref name="Madelung792">Madelung, "Al-Ukhaydir," p. 792</ref> |boxstyle_AMJ=background-color:#FFFFCC;}} {{chart/end}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{مذہبی شخصیتاں دے شجرات نسب|}} [[گٹھ:تریخ مشرق وسطی]] [[گٹھ:علوی شاہی گھرانے]] [[گٹھ:علی ابن ابی طالب]] [[گٹھ:مسلماناں دے شجرۂ نسب]] [[گٹھ:ہاشمی شخصیتاں]] [[گٹھ:شیعیت]] csctjh4z2ojsf35wxykl4tt66wko3gw 0 94818 712222 644684 2026-09-29T09:24:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712222 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | name = ثناء خان | image = File:Sana Khan in a special photoshoot for Diwali 2017 (02) (cropped).jpg }} '''ثناء خان''' ([[انگریزی زبان|انگریزی]]: Sana Khan؛ [[ولادت]]: 21 اگست 1988ء) سابقہ [[بالی وڈ|بھارتی فلمی اداکارہ]] نيں۔<ref name="firstbreak">{{cite news|last=Kumar|first=S. R. Ashok|title=My First Break – Sana Khan|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article108752.ece|accessdate=17 November 2012|newspaper=The Hindu|date=18 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119202045/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article108752.ece|archivedate=19 January 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food/food-features/Celeb-cook-in-Sana-Khan/articleshow/54749984.cms|title=Celeb cook in: Sana Khan|accessdate=23 December 2019}}</ref> اوہ [[بالی وڈ|ہندی]]، [[ملیالم سنیما|ملیالم]]، [[تمل سنیما|تمل]]، کنڑا تے [[تیلگو سنیما|تیلگو]] بولی د‏‏ی فلماں وچ کم کرچک‏ی نيں۔ ثنا خان اک بھارتی اداکارہ، ماڈل اتے نچار اے۔[3] خان نے اپنے کیریئر دی شروعات ماڈلنگ نال کیتی اتے بعد وچ اشتہاراں اتے فیچر فلم وچ نظر آئی۔ اوہ دکھنی بھارتی فلم، ٹی۔ وی۔ اشتہاراں، فلماں وچ آئیٹم ناچ اتے ریالٹی شو وچ کم کیتا۔ اوہ پنج بھاشاواں وچ 14 فلماں اتے 50 دے قریب اشتہاراں وچ کم کر چکی اے۔ ==شروعاتی جیون== ثنائ خان دا جم ممبئی وکھے ہویا۔ اسدے پیؤ کانپور تو تے اسدی ماں جی ممبئی تو سن۔[4] خان نے اپنی سکولی پڑھائی ہائی سکول (12ویں گریڈ) تک ہی کیتی اتے ماڈلنگ سرو کر دتی۔ ==کریئر== ===فلماں=== ثنا خان نے 2005 وچ گھٹ بجٹ والی بالغ ہندی فلم "ییہی اے ہائی سوسائٹی" وچ اپنی اداکاری دی شروعات کیتی۔[5] اس نے بعد وچ ٹیلیوژن وگیاپناں اتے ہور وگیاپناں وچ دکھائی دینا شروع کر دتا۔ خان دی پہلی تامل فلم سلمبٹم، لکشمی مووی میکرس ولوں نرمت، دسمبر 2008 وچ رلیز ہوئی سی۔[6] فلم دی مکھ اداکارہ سیلمبرسن، جس نے پہلاں سائین کیتا سی اتے پھر اس نوں اپنی فلم کیتون وچ اک کردار لئی چھڈّ دتا سی، نے شاہ رخ خان دے نال اس دا اشتہار دیکھن توں بعد اس نوں سلامبٹم وچ مکھ کردار لئی دوبارہ بلایا۔ اس نے د ہندو نال اک انٹرویو وچ کیہا، "سلمبرسن اپنی فلم سلمبٹم لئی اک نویں چہرے دی بھال وچ ممبئی آئی سی۔ اتھے اس نے مینوں دیکھیا اتے مینوں چنیا۔ مینوں پتہ سی کہ مینوں تامل فلم صنعت وچ وڈا بناؤن لئی سخت محنت کرنی پویگی۔"[7] خان فلم نوں اپنا پہلا بریک مندے ہن۔ اس نے جانو، اک بول چال والی، ٹومبوئیش براہمن پنڈ دی کڑی، دے اس دے چترن لئی تعریف حاصل کیتی اتے سنگاپور وچ 2009 دا ITFA سبتوں ودھیا نویں اداکارہ اوارڈ جتیا۔[8][9] مارچ 2010 وچ، اس دی اگلی تمل فلم، تھمبیکو اندھا اورو، رلیز ہوئی سی۔ اسے سال بعد وچ، خان نے تیلگو فلم صنعت وچ قدم رکھیا، نومبر 2010 وچ رلیز ہوئی نندامری کلیان رام دی کلیانرام کاٹھی وچ دکھائی دتی۔ خان دی اگلی رلیز فروری 2011 دی دوبھاشی تھرلر گگنم/پیانم سی - ترتیب وار تیلگو اتے تامل وچ شوٹ کیتی گئی سی - جو اک ایئرکراپھٹ ہائیجیک تھیم اُتے بیسڈ سی۔ مئی 2011 وچ، خان نے گولڈن موویز 'کول۔.۔سکتھ ہاٹ ماگا' نال کنڑ فلماں وچ قدم رکھیا۔ ستمبر 2011 وچ[10]، اس دی اگلی تامل فلم، آئرام ولکو، رلیز ہوئی، جس وچ اس نے اک مدرائی کڑی دا کردار نبھائی۔ مارچ 2012 دی تیلگو فلم مسٹر نوکییا وچ، خان نے اک پبّ وچ اک ویٹریس دا کردار نبھائی[11]، جس نال فلم وچ گلیمر ودھیا۔ خان نے اپنی ملیالم فلم کلائیمیکس نال شروعات کیتی، ہندی فلم د ڈرٹی پکچر اُتے مشتمل، دکھنی بھارتی اداکارہ سلک سمتا دا کردار نبھائی۔[12][13][14] خان نوں بلو اوشیئن پکچرز ولوں نرمت اسدی چھیویں تامل فلم، تھلائیون لئی وی سائین کیتا گیا سی۔[15] خان نے 24 جنوری 2014 نوں رلیز ہوئی بالیوڈّ فلم "جےَ ہو"[16]، وچ مکھ مخالف ڈینی ڈینجونگپا دی دھی دا کردار نبھائی۔ اس نے شرمن جوشی اتے گرمیت چودھری دے نال فلم "وجاہ تم ہو" کیتی۔[17] ایہہ فلم باکس آفس انڈیا اُتے پھلاپ رہی سی۔[18][19][20] فلم وچ گرمیت اتے رجنیش دگل نال اس دے بولڈ سینز دی یوٹیوب اُتے ٹریلر رلیز ہون توں بعد کافی چرچہ ہوئی سی۔ خان نے ٹائلٹ: ایک پریم کہانی وچ اک خاص کردار نبھائی[21][22] جس وچ اوہ اکشے کمار دی پریمکا دا کردار نبھاؤندی نظر آئی۔ اس دی آؤن والی فلم ٹوم، ڈک اینڈ ہیری 2 اے جس وچ آفتاب شوداسانی اتے شرمن جوشی نال سکرین شعر کیتی گئی اے۔ ===ٹیوی اشتہار=== خان نے جولائی 2007 وچ شریش کندر ولوں ڈاریکٹ اک کاسمیٹک وپاری سمیت 50 توں ودھ اشتہار فلماں وچ کم کیتا اے۔[23] اس نے ڈیؤڈورینٹ برانڈ سیکریٹ ٹینپٹیشن، Yatra.com, اتے Xbox 360 ویڈیو گیم کنسول لئی اشتہار وی کیتے ہن۔ مارچ 2007 وچ، مرداں دے انڈرویئر برانڈ امل ماچو لئی خان دے ٹیوی کمرشیئل وچ اس نوں بھڑکاؤ روپ وچ کجھ انڈرویئراں نوں رگڑدے اتے دھوتے، اک اؤرگیزم دی نقل کردے ہوئے دکھایا گیا سی۔[24] اس نے بہت اختلاف پیدا کیتا اتے بھارت سرکار ولوں جنسی اشلیلتا دے بنیاد اُتے پابندی لگا دتی گئی سی۔[25] خان نے ٹپنی کیتی، "پابندی بارے بھلّ جاؤ اتے لوکاں نے میرے خلاف مورچے (خلاف) کیتے اتے بمبئی وچ میرے پوسٹر ساڑ دتے۔ اسدے انت وچ تعمیری کھیتر دے لوکاں نے اسنوں پسند کیتا اے۔" کمپنی نے خان نوں دوبارہ نامزد کیتا، اک گولی مار دتی۔ اک وکھرے تھیم دے نال وپاری دا سیکول، اتے اسنوں فروری 2008 وچ رلیز کیتا گیا۔ ===بگّ بوس=== اکتوبر 2012 وچ، خان رئیلٹی ٹیوی شو بگ بردر، بگّ بوس دے بھارتی اڈیشن دے چھویں سیزن وچ اک مشہور مقابلہ باز سی۔ شو وچ داخل ہون توں پہلاں، اس نے کیہا، "میں اپنی عمر اتے اس حقیقت نوں درساؤن جا رہی ہاں کہ میں سبھ توں چھوٹی ہاں۔ میں بناں کسے تیاری دے گھر وچ جا رہی ہاں۔ میں سویچلت ہو کے دنیا نوں اصل وچ دکھاؤنا چاہندی ہاں۔"[26] اس نے شو توں بہت مشہوری حاصل کیتی اتے انت تک شو وچ بنے رہن وچ کامیاب رہی، حالانکہ اوہ تیجے تھاں اُتے رہی۔ اس نے پیٹیائی نوں دسیا، "میں سکھرلے تناں اُتے پہنچ کے خوش ہاں۔ مینوں اسدی امید نہیں سی۔"[27] ==نجی جیون== فروری 2019 وچ، خان نے کوریؤگرافر میلون لئیس نال اپنے رشتے دی تائید کیتی۔[28] اوہ فروری 2020 تک وکھ ہو گئے ہن۔[29] 8 اکتوبر 2020 نوں، خان نے انسٹاگرام اُتے اک سندیش پوسٹ کیتا جس وچ کیہا گیا کہ اوہ منورنجن صنعت چھڈّ رہی اے اتے "منکھتا دی سیوا کریگی اتے اپنے سرجن ہار دے حکماں دی پالنا کریگی۔"[30][31] 21 نومبر 2020 نوں، خان نے صورتَ وچ اسلامک مفکر مفتی انس سعید نال ویاہ کروا لیا۔[32][33][34] [[تصویر:Sana_Khan's_bash.jpg|thumb|387x387px|ثنا خان 2013 وچ]] ثناء خان د‏‏ی ولادت 21 اگست 1988ء نو‏‏ں [[ممبئی]] دے [[دھراوی]] علاقے وچ ہوئی۔ اس دے والد [[ملیالی]] مسلما‏ن نيں جو [[کیرلا]] دے [[کنور]] تو‏ں تعلّق رکھدے نيں تے انہاں د‏‏ی والدہ سعیدہ [[ممبئی]] تو‏ں نيں۔<ref name="Simbu’s new girl">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-11-09/news-interviews/27900315_1_simbu-silambattam-tamil-films|title=Simbu's new girl|publisher=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|accessdate=27 October 2009|first1=Sreedhar|last1=Pillai|date=9 November 2008|archivedate=25 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025064319/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-11-09/news-interviews/27900315_1_simbu-silambattam-tamil-films}}</ref> 8 اکتوبر 2020ء کو، خان نے [[انسٹا گرام|انسٹاگرام]] اُتے اک پیغام پوسٹ کيتا جس وچ کہیا گیا کہ اوہ تفریحی صنعت چھڈ رہیاں نيں تے "انسانیت د‏‏ی خدمت کرن گی تے اپنے خالق دے حکم د‏‏ی پیروی کرن گی۔"<ref>{{cite news|last1=Raghuvanshi|first1=Aakanksha|title="My Happiest Moment": Bigg Boss Alumnus Sana Khan Quits Showbiz|url=https://www.ndtv.com/entertainment/my-happiest-moment-bigg-boss-alumnus-sana-khan-quits-showbiz-2307412|accessdate=9 اکتوبر 2020|work=NDTV.com|date=9 اکتوبر 2020}}</ref><ref>{{cite news|title=Sana Khan quits showbiz, says 'want to serve humanity'|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/sana-khan-quits-showbiz-says-want-to-serve-humanity-6717090/|first=Sana|last=Farzeen|accessdate=9 اکتوبر 2020|work=The Indian Express|date=9 اکتوبر 2020|language=en}}</ref> 21 نومبر 2020ء نو‏‏ں ثناء نے [[سورت، گجرات|سورت]] وچ اسلامی عالم مفتی انس نال شادی کيتی۔<ref>{{Cite news|title=Bigg Boss 6 fame Sana Khan gets married to Mufti Anas in Surat after quitting showbiz|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-6-fame-sana-khan-gets-married-to-mufti-anas-in-surat-after-quitting-showbiz/articleshow/79341640.cms|date=21 نومبر 2020|accessdate=21 نومبر 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Sana Khan ties knot with Mufti Anas in Gujarat|url=https://www.siasat.com/sana-khan-ties-knot-with-mufti-anas-in-gujarat-2028436/|date=21 نومبر 2020|accessdate=22 نومبر 2020}}</ref> ==فلماں== Sana Khan in a 2013 part خان نے اپنے فلمی کریئر دی شروعات ہندی فلم جہیں اے ہائی سوسائٹی 2005 نال کیتی۔[35] == فلموگرافی == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 67px;" !سال ! فلم !کردار ! بولی |- | 2007 |''بمبے تو گوا'' |''مہمان کردار'' | ہندی |- | 2007 |''ڈن ڈن ڈن گول'' |مہمان کردار |ہندی |- | 2008 |''سلاموتن'' | جانوں | تامل |- | 2008 |''ہلاّ بول'' | ثانیہ<br> | ہندی |- | 2010 | | دویا | تامل |- | 2010 |''کلیانرام کتھی'' |انجلی |تیلگو |- | 2011 | ''گاگانام'' | سندھیا | تیلگو |- | 2011 |''پیانام'' | سندھیا | تامل |- | 2011 |''کول...سکتھ ہوٹ ماگا'' | کاجل |کنڑ |- |2011 |''آئیرام ولاکُ'' | میگھا | تامل |- | 2012 | ''مِ. نوکایا'' | شلپا | تیلگو |- | 2013 | ''اورُ نادانگائن ڈائری'' | پونگکڑی/سمتا | تامل |- | 2013 | ''کلائمیکس'' | پونگکڑی/سپریا |ملیالم |- | 2013 | ''تھالون'' | تامل |- | 2014 | ''[[جےَ ہو (فلم)|جےَ ہو]]'' | گریہہ منتری دی کڑی | ہندی |- | 2016 | ''وجہ تم ہو'' | سیاۃ | ہندی |- | 2017 | ''ٹوئلیٹ: ایک پریم کتھا'' | ہندی |- | 2017 | ''ٹوم، ڈکّ اینڈ ہیری 2'' | ہندی |} === ٹیلیوژن=== * 2012 ''بگّ-باس 6''<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/BIGG-BOSS-6-grand-finale-Urvashi-Dholakia-is-the-winner/Article1-988914.aspx|title=BIGG BOSS 6 grand finale: Urvashi Dholakia is the winner|publisher=Hindustan Times|access-date=13 January 2013|archive-date=12 نومبر2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112235158/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/BIGG-BOSS-6-grand-finale-Urvashi-Dholakia-is-the-winner/Article1-988914.aspx|dead-url=yes}}</ref> * 2015 ''بگ باس ہلہ بول!''<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/biggboss8/bigg-boss-8-sana-khan-is-the-fifth-challenger/article1-1302612.aspx|title=Bigg Boss 8: Sana Khan is the fifth challenger|date=January 2, 2015|publisher=Hindustan Times|access-date=January 2, 2015|archive-date=جنوری2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102132624/http://www.hindustantimes.com/entertainment/biggboss8/bigg-boss-8-sana-khan-is-the-fifth-challenger/article1-1302612.aspx|dead-url=yes}}</ref> * 2015 ''فیئر فیکٹر: خطروں کے کھلاڑی (سیزن 6)'' * 2015 ''کلر کراؤکے اٹکا تو لٹکا'' * 2015 ''[[بگ بوس (سیزن 9)|بگّ-باسگ 9]]'' * 2016 ''کامیڈی نائٹ بچاؤ'' * 2016 ''کومیڈی نائٹ لائیو'' * 2016 ''[[بگ بوس (سیزن 10)|بگّ-باسگ 10]]'' == ہور ویکھو == * [[بھارتی فلمی اداکاراواں د‏‏ی لسٹ|بھارتی فلمی اداکارا واں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارتی سنیما]] == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Sana Khan|{{PAGENAME}}}} [[گٹھ:1987 دے جم]] [[گٹھ:1988 دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بگ باس دے شرکا]] [[گٹھ:بھارتی خواتین ماڈل]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:کنڑا سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالی شخصیتاں]] [[گٹھ:ممبئی د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں عورتاں ماڈل]] [[گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی ٹیلی ویژن د‏‏ی اداکاراواں]] {{بھارتی اداکار نامکمل}} dc8vgqe3cyhho0ephhe0v1r7zjmnqb9 0 98877 712186 643123 2026-09-29T01:38:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712186 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ارشد وارثی | image = ArshadWarsi.jpg | imagesize = | alt = ارشد وارثی | caption = وارثی اک کتاب نوں جاری کرن موقعے | birthname = | birth_date = 19 اپریل 1968 (عمر 50)<!-- Birthdate must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs. No IMDb. No public records. See WP:BLPPRIVACY --> | birth_place = [[ممبئی]]، [[مہانراشٹر]]، [[بھارت]] | death_date = | death_place = | othername = | occupation = {{hlist|اداکار|پٹھورتی گلوکار|ٹیلیوژن پیشکرتا|نرماتا}} | yearsactive = 1996–حال | spouse = {{marriage|ماریہ گوریتی|1999}} | website = {{Official website|http://www.arshadwarsi.net/}} | nationality = بھارتی }} '''ارشد وارثی''' (جم 19 اپریل 1968) اک بھارتی فلمی اداکار اتے پروڈیؤسر اے۔<ref>{{cite news|title=The success story of the circuit of Bollywood: Arshad Warsi|url=http://www.thegenxtimes.com/editorials/the-success-story-of-the-circuit-of-bollywood-arshad-warsi/|work=The GenX Times|publisher=The GenX Times|accessdate=9 اپریل 2017|date=9 اپریل 2017|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224203019/http://www.thegenxtimes.com/editorials/the-success-story-of-the-circuit-of-bollywood-arshad-warsi/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-11/news-interviews/31144711_1_arshad-warsi-jolly-llb-holi|title=Holi, Arshad Warsi style|work=The Times of India|publisher=The Times Group|accessdate=2021-01-03|archivedate=2014-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202112823/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-11/news-interviews/31144711_1_arshad-warsi-jolly-llb-holi}}</ref> اسنے 1996 وچ ''تیرے میرے سپنے'' فلم نال شروعات کیتی سی، اُتے ایہہ فلم کامیاب رہی سی۔ اسنوں خاص کرکے ہاس-رسس فلم ''منا بھائی ایم۔بی۔بی۔ایسّ۔'' وچ سرکٹ دے کردار کرکے پچھان ملی سی اتے بعد وچ اوہ ''لگے رہو منا بھائی'' (2006) & ہاس-رس سیریز "گولمال" وچ نظر آیا سی۔ گولمال دی اس سیریز وچ اوہ مادھوَ نانم دے پاتر وجوں ساہمنے آیا سی۔ لگے رہو منا بھائی لئی اسنوں سبھ توں ودھیا کومک کردار لئی سبھ توں ودھیا اداکار دا فلمپھیئر انعام ملیا سی۔ اس توں علاوہ اوہ 2010 دی ''عشقیہ'' فلم وچ ببن دے کردار کرکے وی مشہور ہویا سی اتے پھیر ''ڈیڈھ عشقیہ'' (2014) فلم توں بعد اوہ 2013 دی ''جولی ایلئیلبی'' فلم وچ اداکار وجوں آیا سی۔ اس ویلے اسدا نانم ہندی فلمی دنیا دے بہترین اداکاراواں وچوں لیا جاندا اے۔ == شروعاتی زندگی اتے سکھیا == وارثی دا جم [[ممبئی]] دے اک [[مسلم]] پروار وچ ہویا سی۔ اسدے پیؤ دا نانم احمد علی خان سی۔ اسنے اپنی سکولی سکھیا [[مہانراشٹر]] دے ناشک ضلعے دے برنیس سکول، دیولالی توں کیتی سی۔ ایہہ بورڈنگ سکول سی۔ <ref>{{cite news|title=Arshad rejects politics but will give Sanjay 'moral' support|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_arshad-rejects-politics-but-will-give-sanjay-moral-support_1226829|work=Daily News and Analysis|publisher=Diligent Media Corporation|accessdate=11 مارچ 2011|date=1 فروری 2009}}</ref> 14 سال دی عمر وچ ہی اوہ اکلا رہِ گیا اتے اسنوں اپنے ایہناں دناں وچ ممبئی وچ رہن لئی کافی جدوجہد کرنا پیا۔<ref>{{cite news|title=On a roll: Meet Arshad Warsi – the real life hero of the rags-to-riches story|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/11/18/stories/2003111800230400.htm|work=The Hindu|publisher=The Hindu Group|accessdate=11 مارچ 2011|date=18 نومبر 2003|archivedate=2011-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110529103701/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/11/18/stories/2003111800230400.htm}}</ref> اسنے 10ویں توں بعد سکول چھڈّ دتا۔<ref name=PL>{{cite news|author1=Times News Network|title=I cannot find another woman like my wife: Arshad Warsi|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/I-cannot-find-another-woman-like-my-wife-Arshad-Warsi/articleshow/18878477.cms|accessdate=29 مئی 2015|work=The Times of India |publisher=The Times Group|date=10 مارچ 2013}}</ref> == شروعاتی فلمی جیون == وارثی دی وتی حالت کارن اسنوں 17 سال دی عمر دوران گھر-گھر جا کے سامان ویچنا پیا۔ پھر بعد وچ اسنے فوٹو لیب وچ کم کیتا۔ اس ویلے دوران ہی نچنا اسدی روچی بن گئی اتے اوہ ممبئی دے اکبر سامی دے ڈانس گروپ نال رل گیا۔ پھر 1991 وچ اسنے اک بھارتی ناچ مقابلہ جتیا اتے ماڈرن جیز گٹھ وچ وی اسنے 1992 عالمی ناچ چیمپیئن شپ، لنڈن وچ چوتھا ستھان حاصل کیتا۔ اس ویلے اوہ 21 سالاں دا سی۔ پھر اسنے اپنا ناچ سٹوڈیؤ شروع کیتا، جسدا نانم "اؤسم" رکھیا۔ اس ویلے دوران ہی اسنوں ماریہ گوریتی ملی۔ اوہ سینٹ اینڈریو کالج دی ودیارتھن سی۔ == نجی زندگی == [[File:Maria-Goretti-Arshad-Warsi-Family.jpg|thumb|right|وارثی اپنی بیوی ماریہ گوریتی اتے بچیاں نال 2010 وچ]] وارثی دا ویاہ 14 فروری 1999 نوں اداکارہ ماریہ گریتی نال ہویا سی۔ 10 اگست 2004 نوں اونھا دے گھر پتر نے جم لیا اتے اسدا نانم زیکے وارثی رکھیا۔ ماریہ اتے زیکے ایہہ دوویں ''سلام نمستے'' وچ وی نظر آئے سن۔ پھر 2 مئی 2007 نوں اک لڈکی نے ایہناں دے گھر جم لیا اتے اسدا نانم زینے زوئے وارثی رکھیا گیا۔ اپنے سکول دے دناں ویلے وارثی اک قومی پدھر دا جمناسٹ سی۔<ref>{{cite news|title=Meet the gymnast: Arshad Warsi Interview|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/interview_meet-the-gymnast_1295042|work=Daily News and Analysis|publisher=Diligent Media Corporation|accessdate=25 مئی 2010}}</ref> == فلماں == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"|سرلیکھ ! scope="col"|سال ! scope="col"|کردار ! scope="col" class="unsortable"|نوٹس ! scope="col" class="unsortable"|{{Abbr|حوالے|حوالے}} |- !scope="row" align="left"|''[[کاش]]'' | style="text-align:center;"|1987 | style="text-align:center;"|— |معاون ڈریکٹر | style="text-align:center;"| |- !scope="row" align="left"|''[[ٹھکانہ (فلم)|ٹھکانہ]]'' | style="text-align:center;"|1987 | style="text-align:center;"|— |معاون ڈریکٹر | style="text-align:center;"| |- !scope="row" align="left"|''[[آگ سے کھیلینگے]]'' | style="text-align:center;"|1989 |گیت وچ ڈانسر | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite AV media|title=Aag Se Khelenge|publisher=Pravesh Productions|year=2005| medium=Motion picture|location=India|last= Shetty|first=Bhaskar|language=Hindi}}</ref> |- !scope="row" align="left"|''روپ کی رانی چوروں کا راجا'' | style="text-align:center;"|1993 |style="text-align:center;"|— |کوریؤگرافر |style="text-align:center;"|<ref name=Roop>{{cite news|last1=Kumar|first1=Anuj|title=Circuit is charged|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/circuit-is-charged/article4602497.ece|accessdate=22 دسمبر 2014|work=The Hindu|publisher=The Hindu Group|date=10 اپریل 2013|location=New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110225319/https://www.thehindu.com/features/cinema/circuit-is-charged/article4602497.ece|archivedate=2020-01-10}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[تیرے میرے سپنے (1996 فلم)|تیرے میرے سپنے]]'' | style="text-align:center;"|1996 | بالو || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chopra |first1=Anupama |authorlink1=Anupama Chopra |title=A prince and pauper tale |url=http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-tere-mere-sapne-starring-chandrachur-singh-arshad-warsi/1/282831.html |accessdate=18 دسمبر 2014 |work=India Today |publisher=Living Media |date=31 دسمبر 1996 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219181612/http://indiatoday.intoday.in/story/movie-review-tere-mere-sapne-starring-chandrachur-singh-arshad-warsi/1/282831.html |archivedate=19 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[بے تابی]]'' | style="text-align:center;"|1997 | وکی/چیتن | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chopra |first1=Anupama |authorlink1=Anupama Chopra |title=Film without fizz |url=http://indiatoday.intoday.in/story/film-review-betaabi-starring-chandrachur-singh-arshad-warsi/1/274806.html |accessdate=18 دسمبر 2014 |work=India Today |publisher=Living Media |date=15 ستمبر 1997 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219181615/http://indiatoday.intoday.in/story/film-review-betaabi-starring-chandrachur-singh-arshad-warsi/1/274806.html |archivedate=19 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[میرے دو انمول رتن]]'' | style="text-align:center;"|1998 | {{sort|نرین|نرندر (نرین)}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Mere Do Anmol Ratan (1998) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/505120 |accessdate=18 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218174238/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/505120 |archivedate=18 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ہیرو ہندوستانی]]'' | style="text-align:center;"|1998 | رومی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Hero Hindustani (1998) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54510 |accessdate=18 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218173147/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54510 |archivedate=18 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ہوگی پیار کی جیت]]'' | style="text-align:center;"|1999 | Kishan || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Hogi Pyar Ki Jeet (1999) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201835 |accessdate=18 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218173748/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201835 |archivedate=18 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ترطاقت]]'' | style="text-align:center;"|1999 | {{sort|ملہوترا|ساگر ملہوترا}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Trishakti (1999) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508491 |accessdate=3 فروری 2015 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203172833/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508491 |archivedate= 3 فروری 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''گھاتھ'' | style="text-align:center;"|2000 | دواکر || خاص اندراز | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Movie Review: Ghaath |url=http://www.sify.com/movies/ghaath-review-bollywood-6007667.html |accessdate=3 فروری 2015 |publisher=[[Sify]] |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924172149/http://www.sify.com/movies/ghaath-review-bollywood-6007667.html |archivedate=24 ستمبر 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite news|last1=Das |first1=Ronjita |url=http://www.rediff.com/movies/2000/dec/09ghaath.htm |title=A cop-out! |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Rediff.com |date=9 دسمبر 2000 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924140623/http://www.rediff.com/movies/2000/dec/09ghaath.htm |archivedate=24 ستمبر 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[مجھے میری بیوی سے بچاؤ]]'' | style="text-align:center;"|2001 | روکی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Mujhe Meri Biwi Se Bachaao (2001) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201568 |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220044949/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201568 |archivedate=20 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''جانی دشمن: اک انوکھی کہانی'' | style="text-align:center;"|2002 | عبدل || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Lalwani |first1=Vickey |title=The prodigal son returns |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/12kohli.htm |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Rediff.com |date=12 اگست 2002 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924141629/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/12kohli.htm |archivedate=24 ستمبر 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''ویسا بھی ہوتا اے حصہ II'' | style="text-align:center;"|2003 | {{sort|سیال|پنیت سیال}}|| | style="text-align:center;"|<ref>{{cite journal|title=Showtime|journal=Outlook|publisher=Hathway Investments|date=2003|volume=43|issue=47–51|page=73|oclc=47704248}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''منا بھائی ایم۔بی۔بی۔ایس۔'' | style="text-align:center;"|2003 | سرکٹ | | style="text-align:center;"|{{Sfn|نرویکر|2012|p=265}} |- !scope="row" align="left"| ''[[ہل چل (2004 فلم)|ہل چل]]'' | style="text-align:center;"|2004 | لکی || | style="text-align:center;"|{{Sfn|نرویکر|2012|p=265}} |- !scope="row" align="left"| ''[[کچھ میٹھا ہو جائے]]'' | style="text-align:center;"|2005 | {{sort|خان|منیجر خان}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Kuch Meetha Ho Jaaye (2005) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533340 |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140901092245/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533340 |archivedate= 1 ستمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[مینے پیار کیوں کیا؟]]'' | style="text-align:center;"|2005 | وکی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Adarsh |first1=Taran |authorlink1=Taran Adarsh |title=Movie Review: Maine Pyaar Kyun Kiya |url=http://www.sify.com/movies/maine-pyaar-kyun-kiya-review-bollywood-13896360.html |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Sify |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318095225/http://www.sify.com/movies/maine-pyaar-kyun-kiya-review-bollywood-13896360.html |archivedate=18 مارچ 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''سحر'' | style="text-align:center;"|2005 | {{sort|Kumar|SSP Ajay Kumar}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite journal|title=Showtime: Sehar|journal=Outlook|publisher=Hathway Investments|date=2005|volume=45|issue=26–34|page=65|oclc=47704248}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''سلام نمستے'' | style="text-align:center;"|2005 | {{sort|ماتھر|رنجن ماتھر}} || | style="text-align:center;"|{{Sfn|Stoddart|Weigold|2011|p=192}} |- !scope="row" align="left"| ''چاکلیٹ'' | style="text-align:center;"|2005 | ٹبی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Kamath |first1=Sudhish |title=Shoplifted and shopworn |url=http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/09/23/stories/2005092303000200.htm |accessdate=19 دسمبر 2014 |work=The Hindu |publisher=[[The Hindu Group]] |date=23 ستمبر 2005 |location=Chennai |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227052956/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2005/09/23/stories/2005092303000200.htm |archivedate=27 فروری 2008 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[واہ! لائیف ہو تو ایسی!]]'' | style="text-align:center;"|2005 | فقیرا || خاص اندراز | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Vaah! Life Ho Toh Aisi (2005) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508699 |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214095739/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508699 |archivedate=14 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''گولمال: فن انلمٹڈ'' | style="text-align:center;"|2006 | مادھوَ || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite journal|title=Golmaal: Fun Unlimited|journal=Outlook|publisher=Hathway Investments|date=2006|volume=46|issue=26–38|page=70|oclc=47704248}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''اینتھنی کون اے؟'' | style="text-align:center;"|2006 | {{sort|چودھری|چمپک چودھری}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Lalwani |first1=Raj |title=Anthony Kaun Hai? Watch it for Arshad |url=http://www.rediff.com/movies/2006/aug/04anthony.htm |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Rediff.com |date=4 اگست 2006 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140823044034/http://www.rediff.com/movies/2006/aug/04anthony.htm |archivedate=23 اگست 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[لگے رہو منا بھائی]]'' | style="text-align:center;"|2006 | سرکٹ || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite journal|title=Lage Raho Munna Bhai|journal=The Herald|date=2007|volume=38|issue=1–3|page=237|publisher=Pakistan Herald Publications|location=Karachi, Pakistan|oclc=1589238}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''قابل ایکسپریس'' | style="text-align:center;"|2006 | {{sort|کپور|جےَ کپور}} || | style="text-align:center;"|{{Sfn|راج|2009|p=185}} |- !scope="row" align="left"| ''دھمال'' | style="text-align:center;"|2007 | {{sort|شریاصل|آدتیا عادی شریواستو}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Dhamaal (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54363 |accessdate=4 فروری 2015 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204171910/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54363 |archivedate= 4 فروری 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[دھن دھنا دھن گول]]'' | style="text-align:center;"|2007 | شان || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Dhan Dhana Dhan Goal (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508842 |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219214806/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508842 |archivedate=19 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ہلاّ بول]]'' | style="text-align:center;"|2008 | آپ | خاص اندراز | style="text-align:center;"|<ref>{{cite AV media|title=Halla Bol|publisher=Indian Films; Sunrise Pictures|year=2008| medium=Motion picture|location=India|last= Santoshi|first=Rajkumar|authorlink=Rajkumar Santoshi|language=Hindi}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''سنڈے'' | style="text-align:center;"|2008 | بلو || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Kaplish |first1=Rajiv |title=Ajay tries to be funny, but fails |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080126/ttlife1.htm |accessdate=19 دسمبر 2014 |work=The Tribune (Chandigarh) |date=26 جنوری 2008 |location=Chandigarh |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304034138/http://www.tribuneindia.com/2008/20080126/ttlife1.htm |archivedate= 4 مارچ 2016 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''کریزی 4'' | style="text-align:center;"|2008 | راجا || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Adarsh |first1=Taran |authorlink1=Taran Adarsh |title=Krazzy 4 movie review |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/465/Krazzy%204 |accessdate=3 فروری 2015 |publisher=Bollywood Hungama |date=11 اپریل 2008 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203171453/http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/465/Krazzy%204 |archivedate= 3 فروری 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''مسٹر بلیک مسٹر وائیٹ'' | style="text-align:center;"|2008 | Kishen || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Kazmi|first1=Nikhat|authorlink1=Nikhat Kazmi|title=Mr White Mr Black: Movie review|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Mr-White-Mr-Black/movie-review/3005489.cms|accessdate=19 دسمبر 2014|work=The Times of India|publisher=The Times Group|date=2 مئی 2008}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[گولمال ریٹرنس]]'' | style="text-align:center;"|2008 | {{Sort|مادھوَ|ایسیپی مادھوَ}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|author1=Mona |title=Spoof saga |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20081031/ttlife1.htm |accessdate=3 فروری 2015 |work=The Tribune (Chandigarh) |date=31 اکتوبر 2008 |location=Chandigarh |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303215243/http://www.tribuneindia.com/2008/20081031/ttlife1.htm |archivedate= 3 مارچ 2016 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''کس سے پیار کروں'' | style="text-align:center;"|2009 | سدھمطلب || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Kisse Pyaar Karoon (2009) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533339 |accessdate=19 دسمبر 2014 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214032448/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533339 |archivedate=14 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''ایک سے برے دو'' | style="text-align:center;"|2009 | طوطی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Ek Se Bure Do |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/534276 |accessdate=4 فروری 2015 |publisher=Bollywood Hungama |date=10 اپریل 2009 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204171904/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/534276 |archivedate= 4 فروری 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''شورٹکٹ'' | style="text-align:center;"|2009 | راجو || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chopra |first1=Sonia |title=Review: Shortkut: The Con is On |url=http://www.sify.com/movies/review-shortkut-the-con-is-on-review-bollywood-14898968.html |accessdate=3 فروری 2015 |publisher=Sify |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924200053/http://www.sify.com/movies/review-shortkut-the-con-is-on-review-bollywood-14898968.html |archivedate=24 ستمبر 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''عشقیہ'' | style="text-align:center;"|2010 | ببن || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Kazmi|first1=Nikhat|authorlink1=Nikhat Kazmi|title=Ishqiya movie review|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Ishqiya/movie-review/5509464.cms|accessdate=19 دسمبر 2014|work=The Times of India|publisher=The Times Group|date=28 جنوری 2010}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''ہم تم اور گوشٹ'' | style="text-align:center;"|2010 | {{sort|Suri|ارمان سوری}} | Also credited for production, story, screenplay, and dialogues | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Hum Tum Aur Ghost (2010) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/528695 |accessdate=3 فروری 2015 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331120747/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/528695 |archivedate=31 مارچ 2015 |df=}}</ref><ref>{{cite news|last1=Udasi|first1=Harshikaa|title=In her own niche|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/in-her-own-niche/article257110.ece|accessdate=18 دسمبر 2014|work=The Hindu|publisher=The Hindu Group|date=18 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200311142416/https://www.thehindu.com/features/cinema/In-her-own-niche/article16576606.ece|archivedate=2020-03-11}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[گولمال 3]]'' | style="text-align:center;"|2010 | مادھوَ || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Rao |first1=Renuka |title=Review: 'Golmaal 3' is a side-splitting, out-and-out entertainer |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-review-golmaal-3-is-a-side-splitting-out-and-out-entertainer-1462515 |accessdate=19 دسمبر 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation |date=5 نومبر 2010 |location=Mumbai |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219153039/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-review-golmaal-3-is-a-side-splitting-out-and-out-entertainer-1462515 |archivedate=19 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''فالتو'' | style="text-align:center;"|2011 | گوگل || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Pathak |first1=Ankur |title=Review: Not a FALTU idea after all |url=http://www.rediff.com/movies/review/review-faltu/20110401.htm |accessdate=18 دسمبر 2014 |publisher=Rediff.com |date=1 اپریل 2011 |location=Mumbai |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218175150/http://www.rediff.com/movies/review/review-faltu/20110401.htm |archivedate=18 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''ڈبل دھمال'' | style="text-align:center;"|2011 | عادی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Kazmi|first1=Nikhat|authorlink1=Nikhat Kazmi|title=Double Dhamaal movie review|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Double-Dhamaal/movie-review/8951638.cms|accessdate=18 دسمبر 2014|work=The Times of India|publisher=The Times Group|date=23 جون 2011}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''لوَ بریکپس زندگی'' | style="text-align:center;"|2011 | style="text-align:center;"|— | خاص اندراز | style="text-align:center;"|<ref>{{cite AV media|title=Love Breakups Zindagi|publisher=Born Free Entertainment|year=2011| medium=Motion picture|location=India|last=Sangha|first=Sahil|language=Hindi}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''جیتینگے ہم'' | style="text-align:center;"|2011 |{{Unknown}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Jeetenge Hum (2011) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/504544 |accessdate=28 مئی 2015 |publisher=Bollywood Hungama |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150528101705/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/504544 |archivedate=28 مئی 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[عجب غضب لوَ]]'' | style="text-align:center;"|2012 | بزنس مین || خاص اندراز | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chatterjee|first1=Suprateek|title=Suprateek Chatterjee's review: Ajab Gazabb Love|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/reviews/suprateek-chatterjee-s-review-ajab-gazabb-love/article1-950667.aspx|accessdate=20 دسمبر 2014|work=Hindustan Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121027015619/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Suprateek-Chatterjee-s-review-Ajab-Gazabb-Love/Article1-950667.aspx|archivedate=27 اکتوبر 2012|publisher=HT Media|date=26 اکتوبر 2012}}</ref> |- !scope="row" align="left"|''ضلع غازیاباد'' | style="text-align:center;"|2013 | {{sort|Gujjar|مہیندر فوجی بینسلا گجر}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Critics' review: Zila Ghaziabad is a bad attempt at Dabangg style movie|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/critics-review-zila-ghaziabad-is-a-bad-attempt-at-dabangg-style-movie/article1-1015679.aspx|accessdate=4 فروری 2015|work=Hindustan Times|publisher=HT Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205105702/http://www.hindustantimes.com/bollywood/critics-review-zila-ghaziabad-is-a-bad-attempt-at-dabangg-style-movie/article1-1015679.aspx|archivedate=5 فروری 2015|date=22 فروری 2013|location=New Delhi}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''جولی ایل۔ایل۔بی۔'' | style="text-align:center;"|2013 | {{sort|تیاگی|جگدیش تیاگی (جولی)}} | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chopra|first1=Anupama|authorlink1=Anupama Chopra|title=Anupam Chopra review: Jolly LLB|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/reviews/anupama-chopra-s-review-jolly-llb/article1-1027091.aspx|accessdate=18 دسمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315211608/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Jolly-LLB/Article1-1027091.aspx|archivedate=15 مارچ 2013|work=Hindustan Times|publisher=HT Media|date=15 مارچ 2013}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ربا میں کیا کروں]]'' | style="text-align:center;"|2013 | شرون || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Mohanty |first1=Debdutta |title=Cheating lessons go awry |url=http://www.deccanherald.com/content/348791/cheating-lessons-go-awry.html |accessdate=19 دسمبر 2014 |work=Deccan Herald |date=3 اگست 2013 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219152825/http://www.deccanherald.com/content/348791/cheating-lessons-go-awry.html |archivedate=19 دسمبر 2014 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''مسٹر جوئے بی۔ کروالو'' | style="text-align:center;"|2014 | {{sort|کروالو|جوئے بی۔ کروالو}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Kaushal|first1=Sweta|title=Movie review: watch Mr Joe B Carvalho for Vijay Raaz, Arshad Warsi|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/movie-review-watch-mr-joe-b-carvalho-for-vijay-raaz-arshad-warsi/article1-1168851.aspx|accessdate=19 دسمبر 2014|work=Hindustan Times|publisher=[[HT Media]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103215024/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/movie-review-watch-mr-joe-b-carvalho-for-vijay-raaz-arshad-warsi/article1-1168851.aspx|archivedate=3 جنوری 2014|date=3 جنوری 2014|location=New Delhi}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''ڈیڈھ عشقیہ'' | style="text-align:center;"|2014 | ببن || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Iyer |first1=Meena |title=Dedh Ishqiya movie review |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Dedh-Ishqiya/movie-review/28591895.cms |accessdate=18 دسمبر 2014 |work=The Times of India |publisher=The Times Group |date=9 جنوری 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622095953/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Dedh-Ishqiya/movie-review/28591895.cms |archivedate=22 جون 2015 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ویلکم 2 کراچی]]'' | style="text-align:center;"|2015 | شمی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Arshad Warsi returns with Welcome to Karachi trailer|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/arshad-warsi-returns-with-welcome-to-karachi-trailer/article1-1337067.aspx|accessdate=15 مئی 2015|work=Hindustan Times|publisher=HT Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414165606/http://www.hindustantimes.com/bollywood/arshad-warsi-returns-with-welcome-to-karachi-trailer/article1-1337067.aspx|archivedate=14 اپریل 2015|date=14 اپریل 2015|location=New Delhi}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[گڈو رنگیلا]]'' | style="text-align:center;"|2015 | رنگیلا || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|author1=Indo-Asian News Service|title=Fans demand 'Jolly LLB 2' from Arshad Warsi|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Fans-demand-Jolly-LLB-2-from-Arshad-Warsi/articleshow/38065171.cms|accessdate=19 دسمبر 2014|work=The Times of India|publisher=The Times Group|date=9 جولائی 2014}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''{{sort|لیجنڈ آف مچیل مشرا|لیجنڈ آف مچیل مشرا}}'' | style="text-align:center;"|2016 | {{sort|مشرا|مچیل مشرا}} || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Arshad Warsi's 12 different wigs for The Legend of Michael Mishra|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Arshad-Warsis-12-different-wigs-for-The-Legend-of-Michael-Mishra/articleshow/31850788.cms|accessdate=15 مئی 2015|work=The Times of India|publisher=The Times Group|date=11 مارچ 2014}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ارادہ (2017 فلم)|ارادہ]]'' | style="text-align:center;"|2017 | {{sort|Mishra|ارجن مشرا}}|| | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Jhunjhunwala |first1=Udita |title=Film Review: Irada |url=http://www.livemint.com/Leisure/Row2TbG0ldmhiGD32pYOxM/Film-Review-Irada.html |accessdate=22 اپریل 2017 |work=Mint|publisher=HT Media |date=17 فروری 2017 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170217154441/http://www.livemint.com/Leisure/Row2TbG0ldmhiGD32pYOxM/Film-Review-Irada.html |archivedate=17 فروری 2017 |df=}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[گولمال اگین]]'' | style="text-align:center;"|2017 | مادھوَ || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Golmaal Again Movie Review: Ajay Devgn Almost Makes This Film Watchable|url= https://www.ndtv.com/entertainment/golmaal-again-movie-review-ajay-devgn-almost-makes-this-film-watchable-1764970|last=Sen|first=Raja|publisher=NDTV|accessdate=22 اکتوبر 2017|date=20 اکتوبر 2017}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''[[ٹوٹل دھمال]]'' | style="text-align:center;"|2018 | عادی || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Sonali|first1=Kriti|title=Total Dhamaal: Anil Kapoor, Madhuri Dixit starrer gets a release date, Riteish Deshmukh happy to be a part|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/total-dhamaal-anil-kapoor-madhuri-dixit-release-date-riteish-deshmukh-4986533/|accessdate=17 مارچ 2018|work=The Indian Express|date=17 دسمبر 2017|location=Bengaluru}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''پھروڈ سائیاں'' | style="text-align:center;"|2018 | || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Joshi|first1=Khusbhoo|title='Fraud Saiyyan' Arshad Warsi shoots at Raisen Fort near Bhopal|url=http://www.hindustantimes.com/bhopal/fraud-saiyyan-arshad-warsi-shoots-at-raisen-fort-near-bhopal/article1-1283228.aspx|accessdate=28 مئی 2015|work=Hindustan Times|publisher=HT Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150127224353/http://www.hindustantimes.com/bhopal/fraud-saiyyan-arshad-warsi-shoots-at-raisen-fort-near-bhopal/article1-1283228.aspx|archivedate=27 جنوری 2015|date=6 نومبر 2014|location=Bhopal}}</ref> |- !scope="row" align="left"| ''بھایاجی سپرہٹّ'' | style="text-align:center;"|2018 | || | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Shukla|first1=Richa|title=Neerraj Pathak shoots for 'Bhaiyyaji Superhit' in Udaipur|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Neerraj-Pathak-shoots-for-Bhaiyyaji-Superhit-in-Udaipur/articleshow/23106529.cms|accessdate=19 دسمبر 2014|work=The Times of India|publisher=The Times Group|date=27 ستمبر 2013}}</ref> |} <!-- Please add a film only when a reliable source reports that filming has begun. See [[WP:CRYSTAL]] --> == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == {{Commons category|Arshad Warsi}} * {{IMDb name|0451174|name=ارشد وارثی}} * {{Official website|http://www.arshadwarsi.net/}} [[گٹھ:جم 1968]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکار]] [[گٹھ:بھارتی گلوکار]] [[گٹھ:بھارتی مسلمان]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:فلمفیئر انعام جیتو]] [[گٹھ:21 ویں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی اداکار]] 873opg0e734eomt74zr78fjajl6tdg4 0 98884 712192 711944 2026-09-29T04:29:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712192 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=اوکا گور|image=Avika Gor at the protest against Delhi rape case.jpg|caption=گور دلی گینگ ریپ کیس دے خلاف وچ|birth_name=اوکا سمیر گور|birth_date={{Birth date and age|1997|06|30|df=yes}}|birth_place=[[ممبئی]]، [[مہاراشٹر]]، [[بھارت]]|nationality=بھارتی|occupation=[[اداکارہ]]|years_active=2008–ہن}}'''اوکا گور''' (جم 30 جون 1997) <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/avika-gor-turns-19-happy-birthday-sasural-simar-ka-manish-raisinghan-lifetv-17189-2016-06-30|title=Avika Gor turns 19, brings in her birthday with Sasural Simar Ka actor Manish Raisinghan?|last=جون 30|first=India Today Web Desk|last2=جون 30|first2=2016UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2020-04-21|last3=Ist|first3=2016 12:14}}</ref> اک بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ مکھ طور اُتے ٹالیوڈّ فلم انڈسٹری اتے ہندی ٹیلی وژن سوپ اوپیرا وچ کم کردی اے۔ اوہ ہندی ٹیلیوژن دی لڑی ''[[بالکا ودھو]]'' وچ انندی دے کردار نبھاؤن لئی جانی جاندی اے۔ اس دیاں کجھ کامیاب فلماں وچ ائیلا جمپالا (2013)، سنیما چوپستھا ماوا (2015) اتے راجو گڑی گدھی 3 (2019) شامل ہن۔ == کریئر == اسنے ہندی ٹیلیوژن دی شروعات سال 2008 وچ [[بالکا ودھو]] نال کیتی سی۔ اسنے ٹالیوڈّ وچ اپنی فلم سنیما دی شروعات 2013 وچ ائیلا جمپالا نال کیتی سی۔ اوکا نے تیجی دکھنی بھارتی قومانتری فلم اوارڈاں وچ سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی فلم ائیلا جمپالا (2013) وچ اسدے کردار لئی سائیما انعام حاصل کیتا سی۔ == ٹیلیوژن == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !سال ! شو ! بولی ! کردار ! نوٹ |- | 2008–2010 ! scope="row" | ''[[بالکا ودھو]]'' | rowspan="6" | [[ہندی بولی|ہندی]] | انندی جگدیش سنگھ | بال کلاکار / عورت لیڈ<br /><br /><br /><br /> ڈیبیو سوپ اوپیرا |- | 2009 ! scope="row" | ''انڈیا'ج گوٹ ٹیلینٹ (سیزن 1)'' | مہمان / انندی | شاندار احتتام وچ مظاہرہ |- | 2008 ! scope="row" | ''شہزادہ اریان'' | نوجوان شہزادی بھیروی | عورت لیڈ |- | 2011–2016 ! scope="row" | ''[[سسرال سمر کا]]'' | رولی سدھنت بھاردواج | عورت لیڈ |- | 2012 ! scope="row" | ''جھلک دکھلا جا (موسم 5)'' | مقابلے باز | وائیلڈ کارڈ داخلہ کرن والا |- | 2014 ! scope="row" | ''بے انتہا'' | مہمان / رولی | ہولی ایپیسوڈ لئی |- | 2014 ! scope="row" | ''کونچیم ٹچ لو انٹے چیپٹا ایس 1'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | مہمان | ایپیسوڈ 11 |- | 2015 ! scope="row" | ''کامیڈی نائیٹس بچاؤ'' | rowspan="6" | [[ہندی بولی|ہندی]] | مہمان | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[بگّ بوس (سیزن 11)|بگّ بوس 11]]'' | مہمان | اس دے شو لاڈو نوں مُتحرک کرن لئی |- | 2017–2018 ! scope="row" | ''لاڈو - ویرپر کی مردانی'' | انشکا سنگوان / انشکا یوراج چودھری / جہی سیٹھی | عورت لیڈ |- | rowspan="5" | 2019 ! scope="row" | ''فیئر پھیکٹر: ختروں کے کھلاڑی 9'' | مقابلے باز | دوجے ہفتے ختم ہویا |- ! scope="row" | ''رسوئی چیمپین 5'' | بھاگیدار | |- ! scope="row" | خطرہ خطرہ | مہمان | |- ! scope="row" | ''کونچیم ٹچ لو انٹے چیپٹا ایس 4'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | مہمان | قصہ 14 |- ! scope="row" | ''سکستھ سینس ایس 3'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | بھاگیدار | |- |} == فلموگرافی == {| class="wikitable" |+کنجی | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |فلماں نوں اشارہ کردا اے جو اجے جاری نہیں کیتیاں گئیاں ہن |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%;" ! scope="col" |سال ! scope="col" | سرلیکھ ! scope="col" | کردار ! scope="col" | بولیاں ! scope="col" | نوٹ ! class="unsortable" scope="col" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | 2009 ! scope="row" | ''مارننگ واک'' | گارگی | rowspan="3" | [[ہندی بولی|ہندی]] | بال اداکار وجوں | |- | 2010 ! scope="row" | ''پاٹھشالا'' | اوکا | بال اداکار وجوں | |- | 2012 ! scope="row" | ''تیز'' | پیا رینا | بال اداکار وجوں | |- | 2013 ! scope="row" | ائیلا جمپالا | عما دیوی | rowspan="4" | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | فیمیل لیڈ وجوں ڈیبیو | |- | 2014 ! scope="row" | ''لکشمی راوے ماں انترک'' | لکشمی | | |- | 2015 ! scope="row" | ''سنیما چوپستھا ماوا'' | پرنیتا چیٹرجی | | |- | 2015 ! scope="row" | ''تھانُ نینُ'' | کیرتھی | | |- | 2015 ! scope="row" | کیئر آف پھٹپاتھ 2 | گیتا | [[کنڑ بولی|کنڑ]] | | style="text-align:center;" | <ref name="Care of Footpath 2">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums|title=Avika Gor comes to Sandalwood|date=7 جنوری 2014|work=The Times Of India|accessdate=2021-01-03|archivedate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110160855/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums}}</ref> |- | 2015 ! scope="row" | کل دیم ینگ | گیتا | ہندی | | |- |2015 ! scope="row" | ''مانجا'' | کیرتھی | rowspan="2" | تیلگو | | |- |2016 ! scope="row" | ''ایکادکی پوتھاوُ چناودا'' | عائشہ / عملہ | | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nikhil-to-revisit-his-Happy-Days-look-in-Ekkadiki-Pothavu-Chinnavada/articleshow/52689103.cms|title=Nikhil to revisit his Happy Days look in Ekkadiki Pothavu Chinnavada|last=Nayak|first=Elina Priyadarshini|date=16 جنوری 2017|website=The Times of India|access-date=5 مئی 2017}}</ref> |- | 2019 ! scope="row" | ''ناٹسروابھوما'' | لاڑی | کنڑ | "تاج سماچارا" گانے وچ خاص روپ | |- | 2019 ! scope="row" | ''راجُ گڑی گادھی 3'' | مایہ | تیلگو | | |} == چھوٹیاں فلماں == {| class="wikitable sortable" !سال ! فلم ! بولی ! نوٹ ! class="unsortable" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | 2016 ! scope="row" | ''انکہی باتیں'' | ہندی | | style="text-align:center;" | <ref name="ht1">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/tv/i-took-a-break-to-understand-what-i-want-avika-gor/story-Vaw9d6VS1IO1Eu9IMPbyMP.html|title=I took a break to understand what I want: Avika Gor|date=19 مئی 2017|work=Hindustan Times|access-date=5 جون 2017}}</ref> |- | 2017 ! scope="row" | ''آئی، می، مائیسیلف'' | ہندی | لکھاری وی | style="text-align:center;" | |- |} == اوارڈ اتے نامزدگی == {| class="wikitable" !سال ! اوارڈ تقریب ! گٹھ ! شو / فلم ! نتیجہ |- | rowspan="2" | 2008 | rowspan="2" | 8 ویں بھارتی ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ | سبتوں ودھیا بال کلاکار | rowspan="5" | ''[[بالکا ودھو]]'' |rowspan="2" {{Won}}<ref name="ITA 2008">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |title=The Idea ITA Awards, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820113249/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |archivedate=20 اگست 2010}}</ref><ref name="ITA 2008 Nominees">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |title=IndianTelevisionAcademy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217190145/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |archive-date=17 فروری 2012|date=24 اکتوبر 2008}}</ref> |- | سبتوں ودھیا اداکارہ - ڈرامہ (جیوری) |- | rowspan="2" | 2009 | 12 واں راجیو گاندھی قومی انعام | ینگ پروڈیجی |{{Won}}<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-gandhi-awards-presented/article209749.ece|title=Rajiv Gandhi awards presented|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=20 اگست 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305004929/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-gandhi-awards-presented/article209749.ece|archivedate=2014-03-05|accessdate=2021-01-03}}</ref><ref>[http://www.sify.com/movies/shahid-katrina-win-rajiv-gandhi-national-award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html Shahid, Katrina win Rajiv Gandhi National Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021155358/http://sify.com/movies/Shahid-Katrina-win-Rajiv-Gandhi-National-Award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html |date=2010-10-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021155358/http://sify.com/movies/Shahid-Katrina-win-Rajiv-Gandhi-National-Award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html |date=2010-10-21 }}۔ Sify.com. Retrieved on 27 نومبر 2015.</ref> |- | 9 ویں بھارتی ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ | rowspan="2" | سبتوں ودھیا بال کلاکار |{{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |title=The Idea ITA Awards, 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909212242/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |archivedate=9 ستمبر 2015}}</ref> |- | 2010 | 10 ویں انڈین ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ |{{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820113113/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010 |url-status=dead |archive-date=20 اگست 2010 |title=The ITA Awards » The Indian Television Academy Awards|work=IndianTelevisionAcademy.com|date=27 نومبر 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |title=The 10th Indian Television Academy Awards – Top −4|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201183607/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |archive-date=1 فروری 2014 |work=IndianTelevisionAcademy.com |date=6 اکتوبر 2010}}</ref> |- | 2014 | تیجا دکھن بھارتی قومانتری مووی اوارڈ | rowspan="2" | سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی سما اوارڈ | rowspan="2" | ائیلا جمپالا |{{Won}} |} == ایہہ وی ویکھو == * [[:en:List of Indian television actresses|بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں دی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہری لنک == * {{IMDb name|2203296}} * {{بالیوڈّ ہنگامہ|avika-gor}} * Avika Gor on Instagram [[گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی بال اداکاراواں]] [[گٹھ:جم 1997]] [[گٹھ:زندہ لوک]] j64w5m1cgrr4pkvoqx2aol34a2rzq0z 0 101362 712224 708666 2026-09-29T10:33:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712224 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=جیوتسنا شریکانت|image=Jyotsna Srikanth.jpg|caption=لائیو سنگیت تقریب، 2011|birth_date=<!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} -->|birth_place=[[بنگلور]]|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|nationality=[[بھارت]]|known for=[[کرناٹک سنگیت]]، [[مغربی سنگیت]]}} '''جیوتسنا شریکانت''' اک بھارتی وائلن اتے سنگیتکار ہن جو کہ کرناٹکسنگیت اتے [[مغربی کلاسیکل سنگیت]] دا مظاہرہ کردے ہن۔ == شروعاتی زندگی == جیوتسنا شریکانت دا جم اک [[آندھرا پردیش|آندھرپردیش]] سنگیت پروار وچ [[بنگلور]]، بھارت وکھے ہویا۔ اس دی ماں، رتنا شریکانت، اک کرناٹک سنگیتکار اتے استاد ہن۔<ref name="nie2012">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/cities/bangalore/article1327393.ece|title=Re-inventing the wheel|date=5 نومبر 2012|location=Bangalore|newspaper=The New।ndian Express|author=Nivedita K G|accessdate=2021-02-24|archivedate=2014-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322120703/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/article1327393.ece}}</ref> == سنگیتک جیون == === سکھلائی === جیوتسنا دے سنگیت دی سکھلائی پنج سال دی عمر وچ اس دی کارناٹک گائکاں ماں دے ماتحت شروع ہوئی۔<ref name=dh2007>{{cite news|newspaper=Deccan Herald|title=Stringing passion and profession!|date=8 دسمبر 2007|url=http://archive.deccanherald.com/content/Dec82007/she2007120740002.asp|author=Geetha Srinivasan|accessdate=19 نومبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322111539/http://archive.deccanherald.com/content/Dec82007/she2007120740002.asp|archive-date=22 مارچ 2014|url-status=dead|archivedate=2014-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322111539/http://archive.deccanherald.com/content/Dec82007/she2007120740002.asp}}</ref> ایہہ کوچنگ دا اک سخت پروگرام سی، جس وچ روزانہ چھ گھنٹے مشق کیتا جاندا سی، اتے تہوار دے ویلے دوران کسے تقریب وچ حصہ لینا ہندا سی۔ چھ سال دی عمر وچ، اس نے سنگیت ماہر کنکدی ویدیاناتھن ولوں اک وائلن پیشکاری وچ شرکت کیتی، جس نے اس آلہ وچ جیوتسنا دلچسپی پیدا کیتی۔<ref name=bmirror>{{cite news|newspaper=Bangalore Mirror|author=Aruna Chandaraju|date=16 جنوری 2011|url=http://www.bangaloremirror.com/article/81/201101162011011602265525448e13f50/Stringing-it-right.html|archive-url=https://archive.today/20130118011651/http://www.bangaloremirror.com/article/81/201101162011011602265525448e13f50/Stringing-it-right.html|url-status=dead|archive-date=18 جنوری 2013|title=Stringing it right|accessdate=19 نومبر 2012|archivedate=2013-01-18|archiveurl=https://archive.today/20130118011651/http://www.bangaloremirror.com/article/81/201101162011011602265525448e13f50/Stringing-it-right.html}}</ref> اس نے کلاسیکل انڈیا دے وائلن دے پرمکھ سنگیتکار آر۔ کے۔ کیشومورتی دے ماتحت سکھلائی شروع کیتی۔ اس دا پہلا سولو سنگیت تقریب نوں سال دی عمر وچ ہویا سی۔ جیوتسنا نے پورن وائلنسٹ بنن لئی مغربی کلاسیکل سٹائل دی سکھیا دی لودھ جاپی اتے بنگلور سکول آف میوزک وچ اس ودھا وچ اپنی سکھلائی دی شروعات کیتی۔ ودھیرے انت سکھلائی لئی، اوہ چینئیّ جتھے اس نال وی۔ایس۔ نرسمہن، اک سولو وائلنسٹ، وی پڑھن گیا سی جو کہ مشہور بھارتی سنگیتکار الییاراجا نال کم کردے ہن۔<ref name=hindu2011>{{cite news|newspaper=The Hindu|author=Geetha Srinivasan|title=East meets west|date=8 اپریل 2011|accessdate=19 نومبر 2012|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1610133.ece?textsize=small&test=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322121204/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1610133.ece?textsize=small&test=2|archivedate=2014-03-22}}</ref> اس نے رائل سکول آف میوزک، لنڈن توں اپنی گریڈنگ حاصل کیتی۔ === کیریئر === جیوتسنا دی شروعاتی سنگیت فلم انڈسٹری وچ آیا سی، ایہہ فلم ہامسالیکھا اتے الایاراجا ورگے نردیشکاں دے ڈریکشن ہیٹھ بنائی گئی سی۔ اس نے دو سو توں ودھ دکھن بھارتی فلماں لئی کردار نبھایا اے۔ اس دے ویاہ توں بعد، اوہ لنڈن چلی گئی، جتھے اس نے ڈوکومینٹری (ڈسکوری اتے نیشنل جیؤگراپھک اُتے)، ٹیلی سیریئلز، دے سنگیت دے سکوراں لئی اپنا بھنڈار ودھا دتا، اس توں علاوہ زمین سنگیت سماگماں جویں کہ ڈبلیو۔او۔ایم۔اے۔ڈی (WOMAD)، ریڈ وائلن فیسٹیول، کلیولینڈ سنگیت میلہ، اتے بی۔بی۔سی۔ پرومز وچ وی شامل ہویا۔ جیوتسنا جیز اتے پھیوزن وی کردی اے، اتے پھیوزن ڈریمز ناں دی اک ٹریپ قائم کیتی اے۔ اس نے کلاسیکل گٹارسٹ سائیمن تھیکر، اتے پھلیمینکو/جیز دے گٹارسٹ ایڈوارڈو نئیبلا دے نال نال پھیڈو سیکسوپھونسٹ ریؤ کیاؤ نال مل کے کم کیتا اے۔ جیوتسنا نے کیمبرج یونیورسٹی اتے لورپول یونیورسٹی وکھے بھارتی اتے مغربی کلاسیکل وائلن وچکار تقابلی تکنیکاں اُتے بھاشن دتا اے۔ اس نے آؤن والیاں بھارتی کلاکاراں نوں ینائیٹڈ کنگڈم وچ مظاہرہ کرن وچ مدد لئی اک نیہہ رکھی، اتے دان لئی فنڈ اکٹھے کیتے۔<ref name=dh2011>{{cite news|newspaper=Deccan Herald|title=Enriching Melody|date=11 اپریل 2011|url=http://www.deccanherald.com/content/152747/content/214289/in-class-her-own.html}}</ref> 2012 وچ، اس نے لنڈن انٹرنیشنل آرٹس فیسٹیول، کارناٹک، پھیوزن، لوک اتے بالکن سنگیت دے نال نال سائیپرس اتے بھارت دے ناچ پردرشناں دی اک لڑی دا انعقاد کیتا۔ جیوتسنا نے اپنے کارناٹک سنگیت دے کیریئر نوں اک اکلے اتے شراکت دار ڈاکٹر ایم۔ بالامرلیکرشن<ref name=toi2012>{{cite news|newspaper=The Times of India|date=7 جنوری 2012|title=Balamuralikrishna flips 81, says he's 18|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-07/bangalore/30601716_1_carnatic-music-fusion-music-jugalbandi-concerts|accessdate=19 نومبر 2012|archivedate=2014-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140218030938/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-07/bangalore/30601716_1_carnatic-music-fusion-music-jugalbandi-concerts}}</ref>، قادری گوپالناتھ<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b011cfw5|title=Darbar Festival 2011, Episode 2|publisher=BBC Radio 3|year=2011}}</ref>، چتروینا رویکیرن، رنجنی-گائتری، سدھا راگناتھن، جینتی کمریش، سنجے سبراہمنین، نتیاسری مہادیون، آر کے شریکانتن اتے ارنا سیرام وجوں جاری رکھیا۔<ref name=darbar>{{cite web|work=Darbar Festival|title=Festival at a glance|year=2012|url=http://www.darbar.org/Darbar_Festival_2012_at_a_Glance.pdf|format=PDF}}</ref> سریکانت انبھاہاں رتی سنگیتکاراں تیاگاراجا، پرندرا دسارو، پپنسم سوان، اناماچاریا، متھومالک دیکشتار، شیاما ساستری اتے میسور واسودیواچار وچ مہارت رکھدے ہن۔ جیوتسنا لنڈن انٹرنیشنل آرٹس فیسٹیول دی میزبانی کردی اے اتے یو۔کے۔ وچ دھرو آرٹس دے فنی ڈریکٹر اے۔ === تعریف === اس دی وائلن وجاؤن اتے سنگیت دی سٹائل نوں "ادبھتّ" منیا جاندا اے۔<ref>{{cite news|newspaper=The Independent|author=Michael Church|date=28 جولائی 2011|accessdate=19 نومبر 2012|title=BBC Proms 16/17: BBC NOW/Fischer/Arditti/World Routes Academy, Royal Albert Hall (3/5, 4/5)|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/classical/reviews/bbc-proms-1617-bbc-nowfischerardittiworld-routes-academy-royal-albert-hall-35-45-2327493.html}}</ref> 2008 وچ، اس نے لنڈن دے ٹرنٹی کالج آف میوزک توں کارناٹک سنگیت وچ اک فیلوشپ حاصل کیتی۔ [[File:Jyotsna Srikanth at the BBC Proms concert, 2011.JPG|thumb|Concert at BBC Proms]] == نجی جیون == جیوتسنا اک ابھیاسک روگ سائنسدان اے، جس نے بنگلور میڈیکل کالج، بھارت توں کلینکل پیتھولوجی وچ ایم۔بی۔بی۔ایس۔ اتے پوسٹ گریجوئیٹ ڈگری حاصل کیتی۔ اس دا ویاہ کے۔وی۔ سریکانت شرما نال ہویا تے اوہناں دے دو بچے ہن اتے لنڈن وچ رہندے ہن۔ == ڈسکوگرافی == * [http://indianviolin.eu/discography/ ''Carnatic Lounge''، Times Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422100549/http://indianviolin.eu/discography/ |date=2021-04-22 }}، 2011. * ''Chants for Children''، Theme Musik, 2011. * [http://www.layamusic.in/store/index.php?route=product/product&manufacturer_id=16&product_id=1696 ''Carnatic Jazz''، Swathi Sanskriti]، 2011. * ''Alaiapayudhe''، CD Baby, 2010. * ''Fusion Dreams''، CD Baby, 2008. * ''Insight''، Fountain Music, 2008. * ''Life''، Earthnbeat, 2007. * [https://g.co/kgs/DQu33B Carnatic Connection, 2016] == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == {{Commons category|Jyotsna Srikanth}} * [http://www.indianviolin.eu/Jyotsna.html Jyotsna Srikanth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710084650/http://indianviolin.eu/Jyotsna.html |date=2017-07-10 }} * [http://liaf.co.uk/ London International Arts Festival] * [https://sites.google.com/site/dhruvafoundationgbbo00/ Dhruv Arts] * [http://www.knowyourstar.com/jyotsna-srikanth-interview/ Interview with Know Your Star] [[گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی سنگیتکار]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:بھارتی خواتین کلاسیکل سنگیتکار]] 8absplkct37vnuzxl59lx1o4kfe2f99 0 102870 712191 710960 2026-09-29T03:56:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712191 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} [[تصویر:Anasuya_Sengupta_2013.jpg|thumb|333x333px| سینگپتا نے 2013 وچ۔]] '''انسویا سینگپتا''' اک [[بھارت|بھارتی]] [[انٹرنیٹ|شاعر، لکھاری، کارکن، اتے انٹرنیٹّ]] اتے حاشیے دیاں آوازاں دی نمائندگی کرن والا اک ماہر اے|<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/oct/05/internet-white-western-google-wikipedia-skewed|title=We're all connected now, so why is the internet so white and western? {{!}} Mark Graham and Anasuya Sengupta|last=Graham|first=Mark|date=2017-10-05|work=The Guardian|access-date=2018-09-19|last2=Sengupta|first2=Anasuya|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06fdxyx|title=Who edits Wikipedia?، Newshour – BBC World Service|website=BBC|language=en-GB|access-date=2018-09-19}}</ref> == شروع دا جیون == سینگپتا دا جم 1974 وچ اسدے پیؤ ابھجیت سینگپتا، اک سینئر بھارتی پرشاسنک اہلکار اتے اسدی ماں، پوئل سینگپتا ( né e) دے گھر ہویا سی۔ امبکا گوپالکرشنن )، اک اداکارہ، بچیاں دے ساہت دی لکھاری، اتے [[ناٹک کار]] ۔<ref name="early life">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3020008.stm|title=Indian's silence speaks to Hillary|last=Beary|first=Habib|date=27 جون 2003|work=BBC News|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20040610024048/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3020008.stm|archive-date=10 جون 2004}}</ref> اسنے اپنا بچپن اتر کرناٹک، دکھنی بھارت دے اک کھیتر وچ بتیت کیتا|{{حوالہ لوڑیندا|date=جولائی 2020}} اس دی پرورش بارے سینگپتا نے ٹپنی کیتی، "میں اک پروار وچ وڈا ہویا ہاں جو سماجی نیاں لئی پرعزم اے۔" <ref name="early life"/> اوہ انگریزی، ہندی، کنڑ، بنگالی، تامل اتے ملیالم بولدی اے۔ <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.womensmediacenter.com/shesource/expert/anasuya-sengupta|title=Anasuya Sengupta – SheSource Expert – Women's Media Center|website=www.womensmediacenter.com|language=en|access-date=2018-10-24}}</ref> == سکھیا == اسنے 1992 وچ نیشنل پبلک سکول، اندرا نگر توں اپنی 12 ویں جماعت پوری کیتی۔ سینگپتا نے لیڈی شری رام کالج فار وومین، معاشیات وچ اپنی بی۔اے۔ حاصل کیتی [[نویں دلی|، جو نویں دلی، بھارت]] وچ [[دلی یونیورسٹی]] دی اک آئینی کالج اے، جتھے اسنے 1995 وچ سنماناں نال گریجوئیشن کیتی|<ref name="poem">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html|title=DU passout's poem inspired chapter in Clinton's autobiography|last=Staff writers|date=20 جولائی 2009|work=Hindustan Times|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171126065615/http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html|archive-date=26 نومبر 2017|language=en|accessdate=2021-03-16|archivedate=2017-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126065615/http://www.hindustantimes.com/delhi-news/du-passout-s-poem-inspired-chapter-in-clinton-s-autobiography/story-81j9laztOZpOiF8JWYN3hO.html}}</ref><ref name="poem-2"/><ref name="Verveer Azzarelli 2015">{{Cite book|url=https://archive.org/details/fastforwardhowwo0000verv|title=Fast Forward: How Women Can Achieve Power and Purpose|last=Melanne Verveer|last2=Kim K. Azzarelli|date=6 اکتوبر 2015|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-544-52800-0|page=[https://archive.org/details/fastforwardhowwo0000verv/page/4 4]|access-date=25 نومبر 2017|url-access=registration}}</ref> اس نوں لیڈی شری رام کالج فار وومین دی اک پرمکھ طالب علم وجوں جانیا جاندا اے سینگپتا نوں اسدی شاعری "چپّ" دا اک حصہ 2014 دے جینڈرلیج اکادمک کانگرس وچ سناؤن لئی بلایا گیا سی، جو اس دے انڈر گریجو ایٹ الما میٹر وکھے ہوئی سی | <ref>{{Cite web|url=http://dubeat.com/2014/03/lsr-genderknowledge-day-1-sun-lo-ab-sab-baat-humari-ab-din-hai-humara-raat-humaari/|title=Kamla Bhasin, Nivedita Menon and Vrinda Grover lead day one at LSR Genderknowledge|last=Bains|first=Bani|date=2014-03-06|website=DU Beat|language=en-US|access-date=2018-12-15}}</ref> 1998 وچ، اس نے روڈز سکالر دے طور اُتے مطالعہ کردیاں [[آکسفورڈ یونیورسٹی|آکسفورڈ یونیورسٹی دی]] مہارانی ایلزابیتھ ہاؤسس توں ترقی ادھئیناں وچ ماسٹر فلاسفی دی ڈگری حاصل کیتی|<ref name="early life"/><ref name="Anasuya Sengupta">{{Cite web|url=http://sanmathi.org/anasuya/|title=Anasuya Sengupta – gladly beyond any distance|website=sanmathi.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819182705/http://sanmathi.org/anasuya/|archive-date=19 اگست 2017|access-date=1 دسمبر 2017}}</ref> بعد وچ اسنے آکسفورڈ وچ سیاست وچ اپنا ڈاکٹورل کم کرناٹک وچ پولیس وچ رسمی اتے غیر رسمی structuresانچیاں اتے ابھیاساں دا مطالعہ کیتا|<ref>{{Cite web|url=https://southasia.berkeley.edu/speakers-8|title=Speakers {{!}} Institute for South Asia Studies|date=2016-05-24|website=southasia.berkeley.edu|language=en|access-date=2018-10-24|archive-date=2018-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025071138/https://southasia.berkeley.edu/speakers-8|dead-url=yes}}</ref> پال امر دی کتاب ''نِ Rac ریسیئل مشنس آف پولسنگ: انٹرنیشنل پرسپیکٹوز Evن ایوولونگ لاء دے مطابق،'' آکسفورڈ وکھے اس دے تھیسس دا سرلیکھ سی "ایمبیڈڈ جاں سٹکّ: سٹڈی آف د انڈین سٹیٹ، سوشل انسٹیچِ ۔شنز اینڈ سٹیٹ کیپسٹی ان امبیڈنیس"۔ <ref name=":2">{{Cite book|title=New racial issues [missions] of policing : international perspectives on evolving law-enforcement politics|last=Amar|first=Paul|date=2010|publisher=Routledge|pages=iix|oclc=730006171}}</ref> سینگپتا نے اس کتاب دے اک باب دا یوگدان پایا، جسدا سرلیکھ اے، "تجزیہ، گٹھ، اتے دعوہ: انڈیاز وچ پولیس ولوں جاتی اتے نسل واد اُتے انسائیٹس۔" اس توں علاوہ، سینگپتا 2007–2009 تک برکلے، کیلیفورنیا یونیورسٹی وکھے وجٹ سکالر سن|<ref name=":0"/> == کم اتے سرگرمی == ریاست ہائے متحدہ دی سابقہ sSld Pjdoh [[ہلیری کلنٹن|منتری ہلیری کلنٹن]] مارچ 1995 وچ سینگپتا دی اک شاعری بارے جانو ہو گئی، جدوں کلنٹن پہلی wasرت سی اتے بھارت گئی سی۔ بعد وچ، کلنٹن نے اسدی ورتوں دلی وچ اپنے بھاشناں اتے چین دے [[بیجنگ]] [[اقوام متحدہ|وچ اقوام متحدہ دی]] خاتون کانفرنس وچ کیتی۔ <ref name="poem"/><ref name="poem-2"/><ref name="poem-3">{{Cite web|url=http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-news-photo/2165145#indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-meeting-picture-id2165145|title=Indian social worker Anasuya Sengupta ta|website=Getty Images|archive-url=https://web.archive.org/web/20171126065615/http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-news-photo/2165145#indian-social-worker-anasuya-sengupta-talks-about-her-1995-meeting-picture-id2165145|archive-date=26 نومبر 2017|access-date=26 نومبر 2017}}</ref><ref name="Verveer Azzarelli 2015"/><ref name="early life"/><ref name="poem-4">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/08/07/stories/2003080700520200.htm|title=The Hindu : A poem that moved a Clinton|last=Chakravarthy|first=Smitha|date=7 اگست 2003|work=The Hindu|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20040117200918/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/08/07/stories/2003080700520200.htm|archive-date=17 جنوری 2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040117200918/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/08/07/stories/2003080700520200.htm|archivedate=2004-01-17|accessdate=2021-03-16}}</ref> : ("چپّ" توں انش): بہت سارے دیساں وچ بہت ساریاں عورتاں چپّ دی اکو بولی بولدیاں ہن شاعری نے کلنٹن نوں اپنی سوے-جیونی، ''لونگ ہسٹری دے'' سرلیکھ، “چپّ اتھے نہیں بولیا” سرلیکھ نال اک باب لکھن لئی وی متاثر کیتا۔ <ref name="poem"/><ref name="poem-2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/03/30/world/hillary-clinton-finding-a-new-voice.html|title=Hillary Clinton Finding a New Voice|last=Purdum|first=Todd S.|date=30 مارچ 1995|work=The New York Times|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118003625/http://www.nytimes.com/1995/03/30/world/hillary-clinton-finding-a-new-voice.html|archive-date=18 نومبر 2017}}</ref><ref name="poem-3"/><ref name="Verveer Azzarelli 2015"/><ref name="Amar 2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pVbcAAAAQBAJ&pg=PT207|title=New Racial Missions of Policing: International Perspectives on Evolving Law-Enforcement Politics|last=Paul Amar|date=13 ستمبر 2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-98903-5|page=207}}</ref><ref name="early life"/> سینگپتا نے ساڈے سپنیاں دا بچاء کرنا سہِ-اڈیٹیڈ کیتا '': گلوبل فیمینسٹ آوازاں لئی نویں پیڑھی'' ''(2005) جسدی بھین نمیبیا'' ولوں مطابق جائزہ کیتی گئی۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html|title=Defending Our Dreams: Global Feminist Voices for a New Generation|date=دسمبر 2005|work=Sister Namibia|access-date=2 ستمبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903215155/https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html|archive-date=2018-09-03|via=HighBeam Research|accessdate=2021-03-16|archivedate=2018-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180903215155/https://www.highbeam.com/doc/1G1-144484770.html}}</ref> ''وومین ریوِ of Books'' '' بکز نے ساڈے سپنیاں دی حفاظت کرن'' وچ اسدے لیکھ دی تعریف کردیاں اس نوں نسائیت اتے غریبی دے خاتمے بارے اک "دوردرشی" کم دسیا اے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html|title=New Dreams, New Faces|last=Humphrey|first=Michelle|date=جولائی 2006|work=The Women's Review of Books|access-date=2 ستمبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920041017/https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html|archive-date=2018-09-20|via=HighBeam Research|accessdate=2021-03-16|archivedate=2018-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920041017/https://www.highbeam.com/doc/1G1-149023536.html}}</ref> ''مشق وچ مشق وچ،'' اک سمیکھئک ٹپنی کردا اے کہ "سپنے ویکھن اتے منصوبہ بندی دے وچکار تعلق سبھ توں ودھ گرفت کرن والا عنصر اے جو کتاب اپنے پاٹھکاں لئی پیش کردی اے۔ اس دے نوجوان یوگدان پاؤن والیاں دے سپنے، نویں درشن، نویں ہنر اتے ترقی اتے نسائیت متعلق نویں نظریہ دا کارکردگی کر رہے ہن، جو سماجی نیاں اتے عورتاں دے حقاں نوں مُتحرک کرن دیاں پالیسیاں وچ اک ممکنہ کامیابی پیش کردے ہن۔ ” <ref>{{Cite journal|last=Alvarez-Manzano|first=Yessica|date=2006|title=Review of Defending Our Dreams: Global Feminist Voices for a New Generation|journal=Development in Practice|volume=16|issue=2|pages=227–229|jstor=4029884}}</ref> ''[[پھیمینسٹ سٹڈیز|فیمینسٹ مطالعہ]]'' نے کتاب دی تعریف کردیاں لکھیا، "ایہہ کھنڈ قومانتری رجھاناں بارے مکھ فیمینسٹ دی سوچ دا مجموعہ کرن لئی، اک حیرانی جنک طور اُتے شراکت دار کھاتہ حاصل کردا اے۔" <ref>{{Cite journal|last=Porter|first=Marilyn|date=Spring 2007|title=Transnational Feminisms in a Globalized World: Challenges, Analysis, and Resistance|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=brd&AN=505239897&site=ehost-live|journal=Feminist Studies|volume=33|issue=1|pages=43–63|url-access=subscription|via=EBSCOhost}}</ref> - ودھیرے جانکاری لئی ہیٹھاں اشاعتاں حصہ دیکھو۔ [[تصویر:Wikimania_20170811-7580.jpg|right|thumb| سینگپتا ''(بالکل سجے)'' [[مانٹریال|مونٹریئل]] [[وکیمینیا|وچ وکیمانیا]] 2017 وچ اک پینل وچار وٹاندرے وچ]] سینگپتا کیلیفورنیا دے [[سان فرانسسکو|سین پھرانسسکو]] وچ [[وکیمیڈیا ادارہ|وکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] وچ مکھ گرانٹمیکنگ اہلکار سن۔<ref name="grantmaker">{{Cite news|url=http://www.alliancemagazine.org/blog/just-published-interview-with-anasuya-sengupta-of-the-wikimedia-foundation/|title=Just published: interview with Anasuya Sengupta of the Wikimedia Foundation – Alliance magazine|last=Hartnell|first=Caroline|date=9 اکتوبر 2013|work=Alliance magazine|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912120324/http://www.alliancemagazine.org/blog/just-published-interview-with-anasuya-sengupta-of-the-wikimedia-foundation/|archive-date=12 ستمبر 2015}}</ref><ref name="interview 2013">{{Cite news|url=https://nonprofitquarterly.org/2013/09/24/the-radical-passion-economy-of-wikipedia-an-interview-with-anasuya-sengupta/|title=The Radical Passion Economy of Wikipedia: An Interview with Anasuya Sengupta – Non Profit News {{!}} Nonprofit Quarterly|last=McCambridge|first=Ruth|date=24 ستمبر 2013|work=NPQ: Nonprofit Quarterly|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035144/http://nonprofitquarterly.org/2013/09/24/the-radical-passion-economy-of-wikipedia-an-interview-with-anasuya-sengupta/|archive-date=4 مارچ 2016}}</ref> [[metawiki:Whose Knowledge?|اوہ کس دے علم]] دی شریک بانی اے، اک گروہ، جو کہ ایشیا، افریقہ اتے لاطینی امریکہ سمیت، دنیا دے حاشیے اُتے knowledgeنلائین علم اتے جانکاری وچ سدھار لیاؤن لئی قائم کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://news.mit.edu/2018/mit-libraries-host-grand-challenges-summit-0330|title=MIT Libraries host Grand Challenges Summit|date=30 مارچ 2018|work=MIT News|access-date=2 ستمبر 2018}}</ref> اوہ سکو باtersٹرس اتے ایڈیل ورانا دے نال تنظیم دی معاون ڈائریکٹر وجوں کم کردی اے۔ گروہ نوں "اک انٹرنیٹ، بہو-لسانی مہم دے طور اُتے دسیا گیا اے کہ اوہ انٹرنیٹ نوں سبھ دے لئی اتے توں بنے رہن لئی دوبارہ سوچ کرن لئی۔" {{حوالہ لوڑیندا|date=جولائی 2020}} اکتوبر 2018 تک، اس دے انٹرنیٹ نوں گھٹاؤن دے کم نوں شٹلورتھ فاؤنڈیشن دی فیلوشپ ولوں اہلت کیتا گیا اے۔<ref name="Whose Knowledge">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/profile/anasuya-sengupta|title=Anasuya Sengupta|date=5 اکتوبر 2017|work=The Guardian|access-date=26 نومبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006150528/https://www.theguardian.com/profile/anasuya-sengupta|archive-date=6 اکتوبر 2017}}</ref> ڈجیٹل لائبریری فیڈریشن دے 2018 فورم وچ اسنے دتے اک مکھ بھاشن وچ، سینگپتا نے انٹرنیٹ نوں olہِ-۔یری کرن دے اپنے کم تے گل کیتی|اسنے کیہا، “سچیں بااختیار بنانا دے مرکز وچ [انٹرنیٹ اے] گھمنا۔ بہت سارے طریقیاں نال، تشدد اتے انیاں دا سنکٹ جسدا اج اسیں ساہمنا کردے ہاں محسوس ہندا اے کہ اوہ بے لوڑی دے اشارہ دے جڑھ وچ پھسے ہوئے ہن۔ ” <ref name=":1">Sengupta, Anasuya. [https://forum2018.diglib.org/wp-content/uploads/sites/18/2018/11/DLF-Forum-2018-Opening-Plenary-and-Keynote.pdf "Decolonizing Knowledge, Decolonizing the Internet: An Agenda for Collective Action."] Digital Library Federation. DLF Forum Opening Plenary, Las Vegas, NV. Retrieved 10 دسمبر 2018.</ref> سینگپتا نے انٹرنیٹّ اتے لائبریریاں دی اہمیت اتے عالمی دیاں بولیاں دی ودھیرے نمائندگی دی لوڑ بارے وچار وٹاندرے کیتے۔ سینگپتا نے اپنے پلیٹ فارم دی ورتوں میڈیا وچ علم دے olہن دی وکالت کرن لئی کیتی اے۔ 11 جولائی، 2016 نوں، اسنے انڈین ایکسپریس لئی کیلیفورنیا وچ سماجک-سائنس دیاں پاٹھ کتاباں وچ سودھ کرن دی ضرورت بارے تھینموزی سندراراجن، ہرجیت کور اتے عمر ملک نال معاون لکھاری بنایا۔ <ref name=":3">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/blogs/california-textbooks-the-next-stage-of-the-battle/|title=California textbooks: The next stage of the battle|date=2016-07-11|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2018-12-14}}</ref> اس لیکھ وچ لکھاری ایہہ دلیل دندے ہن کہ [[ہندوتو|کیلیفورنیا دیاں پاٹھ-کتاباں نوں سودھن دی کوشش وچ ہندوتوی]] لابی نے دوسرے بھائیچاریاں (جویں کہ دلت لوکاں، جنہاں دے نال کم کیتا اے) دی پچھان حاشیے اُتے کر دتی اے۔ اوہ کجھ مذہبی جاں نسلی گروہاں، خاصکر مسلماناں بارے جھوٹھے برتانتاں نوں ختم کرن لئی پاٹھ کتاباں وچ تریخی غلطیاں نوں ہٹاؤن دی وکالت وی کردے ہن۔ اس توں علاوہ، سینگپتا نوں ہور وڈے میڈیا آletsٹلیٹاں وچ انٹرنیٹ دے olہن لئی کم کرن لئی شامل کیتا گیا اے، جس وچ بیبیسی نیوز ، [[د گارڈیئن|دِ گارڈیئن]]، میل اینڈ گارڈیئن اتے دی اٹلانٹک شامل ہن|<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06fdxyx|title=BBC World Service – Newshour, Who edits Wikipedia?|website=BBC|language=en-GB|access-date=2018-12-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/oct/05/internet-white-western-google-wikipedia-skewed|title=We're all connected now, so why is the internet so white and western? {{!}} Mark Graham and Anasuya Sengupta|last=Graham|first=Mark|date=2017-10-05|work=The Guardian|access-date=2018-12-14|last2=Sengupta|first2=Anasuya|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mg.co.za/article/2018-07-22-wiki-foundation-wants-to-decolonise-the-internet/|title=Wiki foundation wants to 'decolonise the internet'|last=Welle|first=Deutsche|website=The M&G Online|language=en|access-date=2018-12-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/08/hillarys-voice/493565/|title=What Criticisms of Hillary's Voice Say About Our Hidden Biases|last=Khazan|first=Olga|date=2016-08-01|website=The Atlantic|language=en-US|access-date=2018-12-14}}</ref> 11 دسمبر 2018 نوں سینگپتا اتے کلاؤڈیا پوجو نے کس دے علم ولوں [https://whoseknowledge.org/our-stories-our-knowledges-the-full-series/ اک سروت لڑی "ساڈیاں کہانیاں، ساڈیاں جانکاریاں" جاری کیتی۔] اس نوں چار حصیاں وچ ونڈیا گیا اے: “حصہ Our: ساڈیاں کہانیاں اتے علم نوں اعلان کرنا،” “حصہ:: کمِ Communityنٹی نولیج بناؤن لئی تبدیلی دیاں عادتاں،” “حصہ Know: وکیپیڈیا وچ ساڈا علم جوڑنا،” اتے “حصہ:: شراکت دار کویں بننا اے اتے چنگے مہمان بنو۔ " ایہہ لڑی طاقت دے structuresانچیاں اُتے مرتکز اے جو حاشیے' تے آوازاں نوں چپّ کراؤندی اے، اوہناں کمِ communitiesنٹیاں لئی چٹے بستیوادی structuresانچیاں ولوں اوہناں اُتے پائے گئے ایپیسیٹیمک رکاوٹاں نوں دور کرن دی مشق، ایہناں یتناں وچ کس دے علم دا کم، اتے اوہناں شراکت دار لوکاں لئی صلاحَ جو تجزیہ نوں گھٹاؤن وچ شامل ہونا چاہندے ہن انٹرنیٹّ|<ref>{{Cite web|url=https://whoseknowledge.org/new-resource-our-stories-our-knowledges/|title=New Resource! Our Stories, Our Knowledges|website=Whose Knowledge|language=en-US|access-date=2018-12-13}}</ref> ستمبر 2018 وچ، آکسفورڈ انٹرنیٹّ انسٹیچیوٹ نے سینگپتا نوں انٹرنیٹّ اتے سوسائٹی اوارڈ نال اعزازی کیتا جس دے علم اُتے اس دے کم لئی؛ نانی جینسن روینٹلو نوں ڈجیٹل پھریڈم فنڈ اُتے کم کرن لئی اس اعزاز نال اعزازی وی کیتا گیا، جو اک ادارہ جو مقدمے بازی راہیں یورپ وچ ڈجیٹل حقاں دی ترقی ول کم کردی اے۔ == اشاعتاں اتے سکالرشپ == === ''ساڈے سپنیاں دا بچاء: نویں پیڑھی لئی گلوبل فیمینسٹ آواز'' ۔ === اس کتاب وچ آسٹریلیا، بارباڈوس، کینیڈا، بھارت، نیپال، دکھنی افریقہ، تنزانیا، یوکے، اروگوے، یوئیسئے اتے وینزوئیلا توں اٹھاراں وکھ وکھ فیمینسٹ لکھن دی خاصیت اے۔ ایہہ فیمینسٹ سماجک-سیاسی موضوعاں نوں دباؤن اُتے وچار وٹاندرا کردے ہن جس وچ عورتاں دے حق، معیشت، جنسی پچھان، تکنالوجی اتے نوینتا، اتے لنگ-بیسڈ سیاسی لہراں دے ترقی شامل ہن|ولسن، سینگپتا اتے اوانز ولوں وکھ-وکھ سماجک-آرتھکک، بھو-سیاسی اتے نسلی پچھوکڑ توں فیمینسٹ برتانتاں نوں اکٹھے کرن دی کوشش وچ اس دا تجزیہ اتے اڈیٹنگ کیتا گیا سی۔ <ref>{{Cite book|title=Defending our dreams : global feminist voices for a new generation|url=https://archive.org/details/defendingourdrea0000unse|date=2005|publisher=Zed Books|others=Wilson, Shamillah.، Sengupta, Anasuya.، Evans, Kristy.، Association for Women's Rights in Development.|isbn=1-84277-726-2|location=London|oclc=60590190}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dissentmagazine.org/wp-content/files_mf/1390330613d5Porter.pdf|title=Defending Our Dreams: Global Feminist Voices for a New Generation|last=Porter|first=Elizabeth|date=2006|website=Dissent Magazine|access-date=9 نومبر 2018}}</ref> == ایہہ وی ویکھو == * وکیپیڈیا اُتے لنگ پکھپات * ریڈ وچ عورتاں * [[metawiki:Whose Knowledge?|جس دا علم]] == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * [https://whoseknowledge.org/ کس دا علم؟]{{snd}}سرکاری ویبسائیٹ * انسویا سینگپتا * [https://southasia.berkeley.edu/about-2 انسٹیچیوٹ فار ساؤتھ ایشیا سٹڈیز، یوسی برکلے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200904145025/https://southasia.berkeley.edu/about-2 |date=2020-09-04 }} * [http://theaerogram.com/is-everyone-welcome-here-a-poster-campaign-against-hate/ نفرت خلاف پوسٹر مہم] * [http://sanmathi.org/anasuya/wp-content/uploads/sites/3/2016/12/AnasuyaSengupta-CV-2016.pdf وٹے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920040958/http://sanmathi.org/anasuya/wp-content/uploads/sites/3/2016/12/AnasuyaSengupta-CV-2016.pdf |date=2018-09-20 }} * [https://lists.gt.net/wiki/foundation/282375 ڈبلیوئیمئیپھ نے سینگپتا دا 2013 وچ گرانٹ پروڈیؤسر وجوں استقبال کیتا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920041020/https://lists.gt.net/wiki/foundation/282375 |date=2018-09-20 }} * [http://www.worldaffairs.org/event-calendar/speaker-directory/anasuya-sengupta عالمی معاملے بائیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920041012/http://www.worldaffairs.org/event-calendar/speaker-directory/anasuya-sengupta |date=2018-09-20 }} [[گٹھ:جم 1974]] [[گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا]] [[گٹھ:زندہ لوک]] dqudzmu7b8ofh0gddx0rjfevf22p2e3 0 103099 712188 706594 2026-09-29T03:29:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712188 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = امائرہ دستور | التصویر =Amyra Dastur snapped during photoshoot (2) (cropped).jpg | othername = ایمی روہنٹن دستور | birth_date = {{birth date and age|df= yes | 1993|5|07}} | birth_place = ممبئی، بھارت | occupation = [[اداکارہ]] | height = {{height | فٹ = 5 | in = 7}} | religion = [[زرتشتیت|پارسی]] | website = http://www.amayradastur.tk }} '''امائرہ دستور''' (ولادت: 7 مئی 1993ء)<ref name="bd1">{{Cite web|title=Amyra Dastur celebrates her 22nd birthday in Thailand|work=Mid-Day|date=12 May 2015|access-date=2016-07-28|url=http://www.mid-day.com/articles/amyra-dastur-celebrates-her-22nd-birthday-in-thailand/16202150|archive-date=29 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429070554/https://www.mid-day.com/articles/amyra-dastur-celebrates-her-22nd-birthday-in-thailand/16202150|url-status=live}}</ref><ref name="bd2">{{Cite web|title=Amyra's flaunts her bikini in Thailand|author=TNN|work=The Times of India|date=9 May 2015|access-date=2016-07-28|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Amyras-flaunts-her-bikini-in-Thailand/articleshow/47211243.cms|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423074129/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Amyras-flaunts-her-bikini-in-Thailand/articleshow/47211243.cms|url-status=live}}</ref> اک بھارتی فلم اداکارہ نيں جنھاں نے ہندی، تمل، بین الاقوامی تے تیلگو فلماں وچ اداکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔۔<ref>[http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jun/100613-a-royal-gift-for-manish-tiwary.htm A royal gift for Manish Tiwary<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106043213/http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jun/100613-a-royal-gift-for-manish-tiwary.htm |date=2014-01-06 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Issaq: Amyra’s headstrong nature helped her bag debut film {{!}} Hindi Movie News – Times of India<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-12/news-interviews/40535872_1_issaq-romeo-and-juliet-dhaval-gada |access-date=2021-03-24 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105053/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-12/news-interviews/40535872_1_issaq-romeo-and-juliet-dhaval-gada |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-12/news-interviews/40535872_1_issaq-romeo-and-juliet-dhaval-gada|title=Amyra's headstrong nature helped her bag debut film|work=The Times of India|access-date=15 July 2013|archive-date=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105053/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-12/news-interviews/40535872_1_issaq-romeo-and-juliet-dhaval-gada|url-status=live}}</ref> انہاں نے اپنے کیریئر د‏‏ی شروعات 16 سال د‏‏ی عمر وچ بطور ہندوستانی ماڈل نال کيتی تے کلین اینڈ کلئیر ، [[ایئرٹیل]] ، گارنیئر تے مائیکرو میکس ورگے وڈے برانڈ دے اشتہار وچ کم کيتا۔ == مڈھلا جیون تے کیریئر == امائرہ دستور نے اپنی تعلیم [[کیتھڈرل اینڈ جان کینون اسکول]] تو‏ں شروع کیتی۔ انہاں نے اپنی ثانوی تعلیم [[دھیرو بھائی امبانی انٹرنیشنل اسکول]] تو‏ں شروع کيتی سی لیکن اوہ اداکاری دے سلسلے وچ باہر ہوگئياں۔ امائرہ دستور پارسی نيں تے اوہ گھر وچ انگریزی تے گجرا‏تی بولدی نيں۔<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-never-really-wanted-to-act-for-fame-Amyra-Dastur/articleshow/21861008.cms|title=I never really wanted to act for fame: Amyra Dastur|work=The Times of India|access-date=16 August 2013|archive-date=22 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722032527/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-never-really-wanted-to-act-for-fame-Amyra-Dastur/articleshow/21861008.cms|url-status=live}}</ref> اوہ فی الحال ممبئی دے ایچ آر کالج وچ زیر تعلیم نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/I-am-not-a-romantic-person-Amyra-Dastur/Article1-1101793.aspx|title=I am not a romantic person: Amyra Dastur|work=Hindustan Times|access-date=16 August 2013|archive-date=15 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815070635/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/I-am-not-a-romantic-person-Amyra-Dastur/Article1-1101793.aspx|url-status=live}}</ref> امائرہ دستور نے اشتہارات وچ بطور ماڈل اپنے کیریئر دا آغاز کيتا۔ انہاں نے ہندی سنیما وچ اداکاری دا آغاز منیش تیواری دے رومانوی ڈراما اساق تو‏ں کیا، جس وچ انہاں دے نال پرتیک بابر وی سن ۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/juliet-comes-to-benaras/article4927906.ece|title=Juliet comes to Benaras|author=Priya Sharma|newspaper=The Hindu|date=2013-07-18|access-date=16 August 2013|archive-date=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105105053/http://www.thehindu.com/features/cinema/juliet-comes-to-benaras/article4927906.ece|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105105053/http://www.thehindu.com/features/cinema/juliet-comes-to-benaras/article4927906.ece|archivedate=5 November 2013|accessdate=24 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1854808/report-director-manish-tiwary-talks-about-his-film-issaq-prateik-babbar-and-amyra-dastur|title=Director Manish Tiwary talks about his film Issaq, Prateik Babbar and Amyra Dastur|work=dna|date=2013-06-29|access-date=15 July 2013|archive-date=6 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706025534/http://www.dnaindia.com/entertainment/1854808/report-director-manish-tiwary-talks-about-his-film-issaq-prateik-babbar-and-amyra-dastur|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jul/030713-prateik-goes-down-on-his-knees-for-amyra-dastur.htm|title=Prateik goes down on his knees for Amyra Dastur|work=mid-day.com|access-date=15 July 2013|archive-date=6 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706225225/http://www.mid-day.com/entertainment/2013/jul/030713-prateik-goes-down-on-his-knees-for-amyra-dastur.htm|url-status=live}}</ref> == فلماں == {| class="wikitable" |- ! سال ! فلم ! کردار ! زبان |- | 2003ء || ''عسّک (عشق)''||بچی کشیپ||ہندی |- | 2015ء || ''انے گان''||سمُدھرا، کلیانی، شین باگوالی، مدھمدا (چارکردار)||تامل، تلیگو |- | 2015ء || ''مسٹر ایکس (فلم)''||سیا ورما||ہندی |- | 2016ء || ''ٹکٹ ٹو بالی وڈ''||(زیر تکمیل)||ہندی |- |} == حوالے == <div class="reflist " style=" list-style-type: decimal;"> {{حوالے}}</div> == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|5711339}} [[گٹھ:1993 دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:گجرات (بھارت) دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی د‏‏ی پارسی شخصیتاں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:پارسی شخصیتاں]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] h1119j5bmrv994roz4ckt1vkvarfosz 0 103641 712184 642941 2026-09-29T00:43:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712184 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا لکھاری|name=آنند مادھون|image=|birth_date={{birth year and age|1979}}|birth_place=[[تملناڈو]]، [[بھارت]]|occupation=[[ناول کار]]|nationality=[[بھارتی]]-کینیڈیئن|notableworks=''د سٹرائک''|spouse=|website=}}'''آنند مادھون''' اک اے [[بھارت|بھارتی]] - کینیڈیئن [[لکھاری]] اے، جس نوں ڈائن اوگلوی پرائز 2013 نال اعزازی کیتا گیا، ایہہ اوارڈ [[ایل۔جی۔بی۔ٹی|ایلجیبیٹی]] لکھاریاں دے اعزاز لئی ہندا اے۔<ref name="quill">[http://www.quillandquire.com/awards/2013/06/27/c-e-gatchalian-wins-dayne-ogilive-prize/ "C.E. Gatchalian wins Dayne Ogilive Prize"]۔ ''[[Quill & Quire]]''، 27 جون 2014.</ref> اسدا جم اتے پالن پوشن [[تمل ناڈو|تاملناڈو]]، [[بھارت]] وچ ہویا<ref name="ibn">[http://ibnlive.in.com/news/anand-mahadevans-the-strike-inspired-by-1987-train-siege/93889-40.html "Anand Mahadevan's The Strike inspired by 1987 train siege"] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20141120025555/http://ibnlive.in.com/news/anand-mahadevans-the-strike-inspired-by-1987-train-siege/93889-40.html |date=2014-11-20 }}۔ ''[[IBN Live]]''، 8 جون 2009.</ref> اتے مہادیون مطالعہ کرن لئی اوہ 17 سال دی عمر وچ [[ ریاست ہائے متحدہ امریکہ]] چلا گیا۔ اوہ 2002 وچ [[کینیڈا|کینیڈا]] چلا گیا<ref name="rula">[http://library.ryerson.ca/asianheritage/authors/mahadevan/ Asian Heritage in Canada: Anand Mahadevan]۔ [[Ryerson University]] Library and Archives.</ref> اتے ٹورانٹو سکول یونیورسٹی وچ سائنس اتے ہمبر سکول فار رائیٹرز وچ تعمیری لکھت بارے پڑھاؤنیا۔ ''د سٹرائیک''، اک نوجوان [[تامل]] آدمی دے [[ ہم جنس پرست]] جنسی جاگروکتا بارے اسدا پہلا ناول، 2006 وچ ٹیئیسار پبلیکیشنز ولوں کینیڈا وچ شائع ہویا۔<ref name="hindu">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/striking-out-on-his-own/article637636.ece "Striking out on his own"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129055819/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/striking-out-on-his-own/article637636.ece |date=2014-11-29 }}۔ ''[[The Hindu]]''، 2 جولائی 2009.</ref> اسدا اشاعتاں بھارت وچ 2009 وچ ہویا سی۔ اسدا دوجا ناول عارضی طور اُتے ''امریکی صوفی'' سرلیکھ والا، مستقبل دے اشاعتاں لئی تیار کیتا گیا اے۔<ref name="rula"/> اوہ [[بھارتی دنڈ ودھان دی دھارا 377|بھارتی دنڈاولی دی دھارا 377]] نوں ختم کرن دی مہم دا سرگرم حامی وی رہا اے، جسنے بھارت وچ ہم جنس پرستی نوں اپرادھ بنایا سی۔<ref>[https://www.theglobeandmail.com/news/world/indias-gays-should-celebrate-but-danger-lies-ahead/article4278248/ "India's gays should celebrate, but danger lies ahead"]، ''[[The Globe and Mail]]''، 3 جولائی 2009.</ref> اس توں بعد اس نے 2015 دے ڈینے اوگیلوی انعام لئی جیوری اُتے سیوا کیتی اتے ایلیکس لیسلی نوں اس سال دے وجیتا وجوں چنیا گیا۔<ref>[http://www.quillandquire.com/awards/2015/06/08/alex-leslie-wins-2015-dayne-ogilvie-prize-for-lgbt-emerging-writers/ "Alex Leslie wins 2015 Dayne Ogilvie Prize for LGBT Emerging Writers"]۔ ''[[Quill & Quire]]''، 8 جون 2015.</ref> == کم == * ''د سٹرائک'' (2006) == حوالے == [[گٹھ:بھارت دے ایلبیجیٹی لکھاری]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:بھارتی مرد ناول کار]] [[گٹھ:جم 1979]] [[گٹھ:ایلجیبیٹی ناول کار]] gefg51x418iatcv2ynmtiircygsslpl 0 109397 712196 698958 2026-09-29T05:01:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712196 wikitext text/x-wiki {{Azerbaijanis}}{{Infobox ethnic group|group=آذری‌های ایرانی|native_name={{درشت|ایران آذربایجانلیلاری}}|population={{پرچم|ایران}}: ۱۵–۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} میلیون<ref>{{cite news|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46833/Azerbaijani |title=Azerbaijani (people) |publisher=[[دانشنامه بریتانیکا|Encyclopædia Britannica]] |year= |accessdate=3 September 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.omniglot.com/writing/azeri.htm |title=Azerbaijani (آذربایجانجا دیلی / Азәрбајҹан дили / Azərbaycan dili)|publisher=omniglot |year= |accessdate=3 September 2015}}</ref>{{سخ}} ۱{{lang|ur|۶}}٪ معادل ۱۳٬{{lang|ur|۶}}۰۰٬۰۰۰ بر اساس جمعیت ایران در سال ۱۳۹۵ (آمار سازمان سیا)،<ref>{{cite news|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |title=Iran |publisher=[[اطلاعات‌نامه جهان|The World Factbook]] |year= |accessdate=26 August 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archivedate= 3 February 2012 |df=}}</ref><ref>{{cite news|پیوند=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |عنوان=Iran |ناشر=[[کتابخانه کنگره|Library of Congress]] |تریخ=May 2008 |accessdate=26 August 2013}}</ref> ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪ [[جمعیت‌شناسی ایران|جمعیت ایران]]<ref name="Iran Peoples">{{یادکرد وب|پیوند=http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |عنوان=Iran Peoples |ناشر=[[فهرست دانشنامه‌های اینترندی|Looklex Encyclopaedia]] |تریخ= |accessdate=2013-07-27}}</ref>{{سخ}} [[ایرانیان آذری مقیم خارج]]{{سخ}}{{flagcountry|Turkey}}: ۵۳۰٬۰۰۰<ref>{{cite news|url=http://www.ethnologue.com/country/tr/languages |title=Languages in Turkey |publisher=[[اتنولوک|Ethnologue]] |year= 2013 |accessdate=26 August 2013}}</ref>{{سخ}}{{flagcountry|Azerbaijan}}: ۲{{lang|ur|۴}}۸٬۰۰۰<ref>{{cite news|url=http://www.ethnologue.com/country/AZ |title=Immigrant Languages in Republic of Azerbaijan |publisher=[[اتنولوک|Ethnologue]] |year= 2013 |accessdate=26 August 2013}}</ref>{{سخ}}{{flagcountry|Canada}}: ۵۰٬۰۰۰–{{lang|ur|۶}}۰٬۰۰۰<ref>[http://www.news.az/articles/18085 Azerbaijani diaspora in Canada – by Reza Moridi]</ref>{{سخ}}{{flagcountry|USA}}: {{lang|ur|۴}}۰٬{{lang|ur|۴}}۰۰<ref>{{Cite web |title=Iranian Studies Group at MIT, Iranian-American Community Survey Results, 2005 Web.mit.edu. Retrieved November 28, 2011 |url=http://web.mit.edu/isg/survey.htm |access-date=October 3, 2021 |archive-date=November 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125033802/http://web.mit.edu/isg/survey.htm |dead-url=yes }}</ref>{{سخ}}{{flagcountry|Germany}}: نامعلوم{{سخ}}{{flagcountry|France}}: نامعلوم{{سخ}}{{flagcountry|UK}}: نامعلوم|popplace=مناطق سندی: [[استان آذربایجان شرقی|آذربایجان شرقی]]{{•}} [[استان آذربایجان غربی|آذربایجان غربی]]{{•}} [[استان اردبیل|اردبیل]]{{•}} [[استان زنجان|زنجان]]{{•}} شرق و شمال [[استان همدان|همدان]]{{•}} جنوب و غرب [[استان قزوین|قزوین]]{{سخ}}اقلیت: [[استان مرکزی|مرکزی]]{{•}} [[استان گیلان|گیلان]]{{•}} [[استان کردستان|کردستان]]{{•}} [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]]{{•}} [[استان گلستان|گلستان]]{{سخ}}[[مهاجرت داخلی]]: [[استان تهران|تهران]]{{•}} [[استان البرز|البرز]]{{•}} [[استان قم|قم]]{{•}} [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]|languages=[[ترکی آذربایجانی]]|religions=[[شیعه]]{{سخ}} اقلیت [[سنی]]، [[اهل حق]]، [[علویان (ترکیه)|علوی]] و [[آیین بهایی|بهایی]]<ref name="ref99" />}} '''ایرانی آذری''' (به [[آذری]] آبائی ایران د‏‏ی آبادی بولنے والےآں دے بعد ، ایران دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ ، اکثر ملک دے شمال مغرب وچ مغربی [[بحیرہ قزوین|کیسپین سمندر]] تو‏ں لےک‏ے [[بحیرہ ارومیہ|ارمیا جھیل دے]] درمیان زیادہ تو‏ں زیادہ آبادی بندی ا‏‏ے۔ <ref name="ref99" /> آذربائیجانیاں [[مادری زبان|کی مادری زبان]] [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترک اے ]] ، جسنو‏ں آذری وی کہیا جاندا اے ، تے اس دا ڈھانچہ [[ترکی زبان|استنبول ترک د‏‏ی طرح اے ]] لیکن نسبتا مختلف گرائمر دے نال۔ <ref name="ref99" /> آذریاں وچو‏ں نصف شہری باشندے نيں ، اس ایرانی نسل دے سب تو‏ں وڈے شہر [[تبریز|بالترتیب تبریز]] ، [[ارومیہ (ایران)|ارمیہ]] ، [[اردبیل]] ، [[زنجان]] ، [[خوی|کھوئے]] تے [[مراغہ]] نيں۔ <ref name="ref99" /> [[تہران|اس دے علاوہ انہاں وچ تہران دی]] آبادی دا اک تہائی حصہ وی شام‏ل اے <ref name="ref99" /> [[ہمدان|وہ ہمدان]] ، [[قزوین]] تے [[کرج|کاراج]] جداں شہراں وچ وی رہندے نيں۔ <ref name="ref99" /> آذریاں د‏‏ی زیادہ تر آبادی ایرانی سبھیاچار دے نال [[اہل تشیع|شیعہ]] مسلما‏ن نيں ، تے شیعہ اسلام د‏‏ی بنیاد اس ایرانی نسب نے پورے ایران وچ صفوی دور دے دوران رکھی۔ [[آذربائیجانی زبان|ایتھنولوجسٹ نے 2016 وچ ایران وچ آذربائیجانی ترک]] بولنے والےآں د‏‏ی آبادی دا [[ایتھنولوک|تخمینہ 10،900،000 لگایا]] تے اسنو‏ں شمال مغربی تے وسطی ایران وچ پھیلنے اُتے غور کيتا۔ <ref>https://www.ethnologue.com/country/IR/languages</ref><ref>https://www.ethnologue.com/language/azb</ref> == تریخ == آذربائیجان اسلام دے بعد د‏‏ی تریخ وچ سیاسی تبدیلی دے سب تو‏ں اہ‏م مراکز وچو‏ں اک رہیا اے ، خاص طور اُتے ایران اُتے منگول حکومت دے کمزور ہونے دے بعد۔ آذربائیجان دے لوک عموما انہاں بُڈھے لوکاں د‏‏ی باقیات نيں جو [[ایرانی زباناں|ایرانی زباناں بولدے]] سن تے حالے تک اس علاقے وچ ترک تارکین وطن دے نال جزوی طور اُتے موجود نيں۔ گیارہويں تے بارہويں صدی عیسوی وچ [[اوغوز ترک|اوغز ترکاں دی]] عظیم ہجرت نے [[اناطولیہ|آہستہ آہستہ آذربائیجان دے نال نال اناطولیا نو‏‏ں بھی]] متحد کيتا۔ آذری ترک شیعہ تے صفوی خاندان دے بانی نيں۔ اوہ اک نال رہندے نيں ، حالانکہ موغن دے میدان وچ چرواہے نيں جنہاں دا ناں ایل سن (سابقہ: شاہسون ) اے جنہاں د‏‏ی تعداد تقریبا 100 100،000 ا‏‏ے۔ [[رضا شاہ پہلوی|وہ ، رضا شاہ دے دور]] وچ ایران دے ہور خانہ بدوشاں د‏‏ی طرح ، یک زوجہ زندگی گزارنے اُتے مجبور سن ۔ زیادہ تر آذربائیجانی اپنے آپ نو‏‏ں ترک سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں ترک کہیا جاندا اے ، لیکن اوہ اپنی ایرانی شناخت اُتے وی اصرار کردے نيں ، جو نہ صرف مذہبی تعلقات تو‏ں مضبوط ہُندی اے - شیعہ ہونے دے ناطے اناتولیا دے سنی ترکاں دے خلاف - بلکہ ثقافتی ، تاریخی تے معاشی عوامل تو‏ں بھی۔ <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey#1</ref> ترک قبضے دے بعد آذربائیجان دا علاقہ گہری نسلی تے لسانی تبدیلی تو‏ں گزریا۔ اس رجحان د‏‏ی بنیادی وجہ آذربائیجان دا جغرافیائی محل وقوع سی ، جتھے اسلامی علاقے د‏‏ی مغربی سرحداں اُتے مقدس جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں ترک قبیلے جو وسطی ایشیا تو‏ں حالے آئے سن جمع ہوئے۔ انہاں نے میداناں وچ سفر کيتا تے وڈے پیمانے اُتے خانہ بدوش زمین نو‏‏ں پھیلایا ، تے مغربی قفقاز تے [[طرابزون|جنوبی ٹریبزون سلطنت وچ کرسچن جارجیا دے مرطوب ، جنگلاندی نشیبی علاقےآں وچ عیسائیاں نے انہاں دا مقابلہ کيتا۔ ]] آذربائیجان ، خانہ بدوش ہجرت دے راستے دے اختتام اُتے - البرز دے جنوب وچ خشک بیسن دے نال کیسپین جنگل دے جنوب وچ - اک ایسا علاقہ سی جتھے نويں آنے والے فتح تے فتح ک‏ر سکدے سن ۔ ایہ اک طویل تے پیچیدہ عمل سی۔ بھانويں اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ستويں صدی عیسوی دے آغاز دے بعد تو‏ں جنوبی قفقاز وچ وکھ تھلگ ترک گروہ نمودار ہوئے نيں ، لیکن ایہ گیارہويں تے بارہويں صدی عیسوی / پنجويں تے چھیويں صدی ہجری دے آغاز تک نئيں سی کہ پہلی وسیع آبادیاں جگہ ایہ خاص طور اُتے مشرقی جنوبی قفقاز دے نیم خشک میداناں ، موجودہ شمالی آذربائیجان ، اران تے موغان صوبےآں وچ سی ، لیکن کاسرانی-شیروان حکومت دے باہر ، جو نسبتا برقرار ا‏‏ے۔ انہاں شمالی مراکز د‏‏ی تشکیل تیز سی۔ منگول قبضے تو‏ں پہلے وی ، ایران تے موغان وچ ترکمان "ٹڈیاں تے ٹڈیاں د‏‏ی طرح ہجوم سن ۔" موغن ، جسنو‏ں ہن وی عرب جغرافیہ داناں دا شہر سمجھیا جاندا اے ، ستويں / تیرہويں صدی عیسوی دے آغاز وچ سی ، ابن یاقوت دے مطابق ، اک ایسا علاقہ جتھے صرف دیہا‏تی اپنے مویشی چراندے سن تے صرف ترکمان آباد سن ۔ تیرہويں صدی دے دوسرے نصف وچ ، قزوینی دے مطابق ، ایہ ترکمان خانہ بدوشاں دے لئی سردیاں دے راستے تو‏ں زیادہ کچھ نئيں سی۔ اس عرصے دے دوران ، ترکمان جھیل ارمیا دے مغرب وچ پائے گئے تے کچھ گروہ شاہرازور دے علاقے وچ کردستان وچ پائے گئے ، لیکن عام طور اُتے ، اوہ پورے جنوبی آذربائیجان وچ تعداد وچ کم سن ، جتھے سرحداں دے نال جمع ہونے دا کوئی اثر نئيں سی۔ منگول یلغار دے دوران ، زیادہ تر نرسیڈ اناطولیہ پہنچ چکے سن ، لیکن جنوبی آذربائیجان وچ میرگاہ ، کھوئی ، جھیل ارمیا دے ارد گرد دے نال نال قزوین تے زنجان دے پہاڑاں وچ ترکاں یا مولویاں دے متعدد نويں گروہاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ . اس دے علاوہ ، ابوسعید د‏‏ی وفات دے بعد ، ترک جو اناطولیہ (جلائیری تے چوپانلو) منتقل ہو گئے سن ، ایران واپس آنے لگے۔ ایہ تحریک قارا کوئنلو تے آق کوئنلو ادوار دے دوران جاری رہی ، تے لسانی کمپوزیشن یقینی طور اُتے اس وقت تک اک اعلیٰ درجے تک پہنچ گئی۔ لیکن بلاشبہ صفوی دور وچ فیصلہ کن مرحلہ شیعہ نو‏‏ں ایران دا ریاستی مذہب قرار دینا سی ، جدو‏ں کہ عثمانی حکومت سنی مومن رہی۔ شہری مراکز دے باہر قبیلے دے درمیان شیعہ پروپیگنڈے نے اناطولیائی قبیلے نو‏‏ں ریاستی مذہب د‏‏ی پیروی کرنے تے ایران واپس آنے اُتے اکسایا۔ ایہ ہجرت 1500 وچ شروع ہوئی جدو‏ں شاہ اسماعیل نے [[ارزنجان|ارجنجان دے علاقے وچ غزل باش قبیلے نو‏‏ں جمع کيتا۔ ]] ایہ کشش اناطولیہ دے علاقے تے تکلو بستی تک محسوس کيت‏ی گئی ، جس نے 15000 اونٹھاں دے نال مل ک‏ے بعد وچ ایران وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ خانہ بدوش بلاشبہ تحریک د‏‏ی اکثریت اُتے مشتمل نيں ، حالانکہ اس نے چھدم علامتاں تے ایتھ‏ے تک کہ کساناں نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ گیارہويں / سولہويں صدی عیسوی دے اختتام اُتے ، شاہ عباس اول د‏‏ی طرف تو‏ں عظیم شاہسن کنفیڈریشن د‏‏ی تنظیم نے آذربائیجان وچ ترکاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے آمد نو‏‏ں تیز کيتا ، تے ایہ علاقہ ، کچھ وکھ تھلگ بولنے والی آبادیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، بلاشبہ اس دور وچ ایہ عرصہ. شاہ عباس دے وقت تو‏ں نادر شاہ تک ، بوہت سارے آذری ازبکاں دے خلاف سرحداں د‏‏ی حفاظت دے لئی مشرق خراسان منتقل ہوئے۔ لیکن خانہ بدوشاں د‏‏ی حتمی آبادکاری اُتے اس دا کوئی خاص اثر نئيں ہويا۔ اس عرصے دے دوران ، آذری بولی مشرقی علاقےآں جداں ابھار وچ وی بولی جاندی سی۔ 1645 وچ چالبی دے آذربائیجان دے دورے دے وقت ، ترک ، جو کہ نچلے طبقے وچ تبریز وچ عام سی ، فارسی دے نال نال قزوین وچ وی بولی جاندی سی۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=[[خاویر پلانول|X. de Planhol]]|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-i|عنوان=AZERBAIJAN i. Geography|ناشر=EIr|تریخ=|تریخ بازدید=۲۲ دسامبر ۲۰۱{{lang|ur|۴}}}}</ref> === سلجوق دور۔ === اس عرصے دے دوران جدو‏ں [[عباسی خلافت]] آذربائیجان وچ تقریبا اپنی طاقت کھو چک‏ی سی ، سالاریاں ، ساجیاں ، روندیاں تے [[آل بویہ]] د‏‏ی مقامی حکومتاں نے آذربائیجان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ 11 ويں صدی دے آغاز وچ آذربائیجان نے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا دے]] ترک قبیلے د‏‏ی میزبانی کيتی۔ اس علاقے وچ داخل ہونے والا پہلا ترک خاندان [[سلطنت غزنویہ|غزنوی]] سن ، جو شمالی [[افغانستان]] تو‏ں آئے سن تے 1030 عیسوی وچ آذربائیجان نو‏‏ں اپنے نال ملیا لیا سی۔ تھوڑی دیر دے بعد ، [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] نے اس علاقے وچ غزنویاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ سلجوک دور دے دوران ، سلجوک اتاباکس ، جو مرکزی حکومت دے تابع سن ، مقامی حکومتاں نو‏‏ں کنٹرول کردے سن ۔ اس دوران آذربائیجان ملک دے اہ‏م ثقافتی مراکز وچو‏ں اک بن گیا ، تے ملک دے بوہت سارے نمایاں لوک ، جنہاں وچو‏ں بیشتر مسلما‏ن سائنسدان تے کاریگر سن ، اس خطے وچ آئے۔ 1225 عیسوی وچ خوارزمشاہاں دا ظہور سلجوق اتباکان حکومت دے معدوم ہونے دا سبب بنیا۔ === منگولاں تے الخاناں دے دوران۔ === [[منگول|منگولاں دی]] طرف تو‏ں آذربائیجان اُتے قبضے دے بعد آذربائیجان ایران دے ہور حصےآں د‏‏ی طرح تباہ ہوگیا۔ منگولاں دے حملے دے بعد [[ایل خانی|الخاناں]] نے اقتدار سنبھال لیا۔ انہاں نے آذربائیجان نو‏‏ں اس دے سازگار آب و ہو‏‏ا د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا ، ہور اشنکٹبندیی تے آب و ہو‏‏ا والے علاقےآں تو‏ں بچنے دے لئی جو انہاں د‏‏ی شکست دا باعث بنے۔سرپرست راجگڑھ بالترتیب مراغہ (1265–1256 ) ، تبریز (1306–1265 ) تے سلطانیہ (1335–1306 ) سن ۔ آذربائیجان دے الخانیت دے دوران ، اس نے ترقی تے ترقی کيتی۔ <ref name="rohan.sdsu.edu" /> اس عرصے دے دوران ، ہور ترک تارکین وطن آذربائیجان دے علاقے وچ آباد ہوئے۔ <ref>Shaffer, Brenda, Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity, MIT Press, 2002.</ref> {{آذری-ایران}} === آق‌قویونلو و قراقویونلو دا دور۔ === پندرہويں صدی عیسوی وچ ، [[امیر تیمور|تیمور دی]] اولاد ، [[آق قویونلو|آق قیونلو]] تے [[قرہ قویونلو|قراقیونلو دے]] ترکاں نے آذربائیجان دے علاقے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ [[تیموری سلطنت|چونکہ اوہ تیموریاں دے]] اہ‏م حریف سن ، آذربائیجان نو‏‏ں ترکاں نے بار بار فتح کيتا تے وڈے پیمانے اُتے تباہی ہوئی۔ <ref name="ReferenceA">Atabaki, Touraj, Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran, I.B.Tauris, Aban 14, 1379 AP.</ref> لیکن اک عرصے وچ ، خاص طور اُتے قرقیونلس (1438–67 ) دے دور وچ ، جدو‏ں [[تبریز]] راجگڑھ بن گیا ، آذربائیجان اُتے تھوڑی دیر دے لئی امن تے خوشحالی دا راج رہیا۔ <ref name="همان">همان</ref> ہور ، بوہت سارے ترک بولی بولنے والے گروہ جو صفوی خاندان د‏‏ی حمایت کرنا چاہندے سن اوہ دیار باقر ، [[سرزمین شام|شام]] ، [[اناطولیہ]] تے [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپین]] [[دیار بکر|سے ہجرت ک‏ر ک‏ے]] اردبیل آئے ، جو طویل عرصے تو‏ں اس خطے وچ سیاسی تبدیلی دے اہ‏م ترین مراکز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>طاهری، ابوالقاسم، تریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تو‏ں مرگ شاه عباس، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰، ص. ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸.</ref> === صفوی دور۔ === صفوی [[اسماعیل صفوی|حکومت 880 وچ شاہ اسماعیل صفوی]] د‏‏ی قیادت وچ قائم ہوئی۔ پہلے صفوی راجگڑھ [[تبریز|تبریز دا]] شہر سی جسنو‏ں بعد وچ عثمانی حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں [[قزوین]] تے فیر [[اصفہان]] منتقل کر دتا گیا۔ شاہ اسماعیل صفوید اک مقامی ترک بولنے والا سی <ref>Shah Isma'il reportedly only learned Persian as a young adult. See E.Denison Ross, "The Early years of Shah Isma'il," Journal of Royal Asiatic Society (1896), p. 288.</ref> جو [[اردبیل|اردبیل وچ پیدا ہويا]] تے اس نے اپنا بچپن تے جوانی گزاری۔ انہاں نو‏ں "غلطی" تخلص دے تحت [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی]] شاعری دے اہ‏م ترین شاعراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی۔ بھانويں صفویاں دے بعد زیادہ تر ایرانی سنی سن ، صفویاں نے زیادہ تر ایرانیاں نو‏‏ں شیعہ بنا دتا تے ایران نو‏‏ں اس نظریے دے تحت متحد کيتا۔ <ref>Roger Savory, Iran Under the Safavids, (London Cambridge Press,1980), p.29.</ref><ref name="Shaffer, Brenda 2002">Shaffer, Brenda, Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity, MIT Press, p. 2002. 19.</ref> [[اسلام|صفوی اسلامی]] حکومت دے بعد پہلی حکومت سی جس نے ایران دے تمام حصےآں اُتے اک جھنڈے دے تھلے پابندی عائد کيتی تے ایران د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں اس ملک د‏‏ی اسلام تاں پہلے سرحداں تک ودھایا۔ اوہ ایران نو‏‏ں اک علاقائی طاقت دے طور اُتے دوبارہ قائم کرنے دے قابل سن ۔ [[قزلباش|قزل باش]] صفوی فوج د‏‏ی اہ‏م قودیاں سن۔ انہاں افواج وچ زیادہ تر [[آذربائیجان]] تے مشرقی اناطولیہ دے قبیلے دے لوک شام‏ل سن جو [[شاہ اسماعیل]] د‏‏ی حمایت دے لئی آذربائیجان دے علاقے وچ ہجرت کر چک‏‏ے سن ۔ شاہ عباس عظیم نے انہاں وچو‏ں کچھ قبیلے نو‏‏ں ملیا دتا تے اک قبیلہ بنا دتا جس دا ناں شاہسون (شاہ نال محبت کرنے والا) اے جو ہن آذربائیجان دے مختلف حصےآں وچ رہندا اے جداں دشت موغن ، اردبیل ، خامسے تے خارقان ضلعے (زنجان تے تہران دے درمیان واقع)۔ صفوی دور دے دوران آذربائیجان خوشحالی تے تباہی دے ادوار تو‏ں گزر چکيا ا‏‏ے۔ اس دور وچ ، خاص طور اُتے شاہ اسماعیل دے دور وچ ، اردبیل ، تبریز تے کھوئے جداں شہراں اُتے بہت زیادہ توجہ دتی گئی۔ <ref>طاهری، ابوالقاسم، تریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تو‏ں مرگ شاه عباس، تهران:شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰، ص. ۲۰۱–۲۰۰.</ref> کھوئے اس وقت اک آبادی والا شہر سی۔ وینس دا تاجر کھوئی حکومت نو‏‏ں اک منزلہ محل دے طور اُتے بیان کردا اے جس وچ انتہائی شاندار ہال تے کمرےآں نو‏‏ں شاندار مجسماں تے پینٹنگز تو‏ں آراستہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ تبریز شہر نے وی اپنی معاشی اہمیت دوبارہ حاصل کرلئی تے ایران د‏‏ی شمالی زمیناں دا کچا ریشم [[حلب|اس طرح حلب]] تے [[دمشق]] [[بصرہ|چلا گیا ، تے دیبا زربفت بصرہ]] تے کافہ یا کافہ تے طفطہ زربافت [[کاشان]] تے [[یزد|پرند یزدی دے]] [[بازار تبریز|تبریز مارکیٹ]] وچ بوہت سارے گاہک سن ۔ <ref>طاهری، ابوالقاسم، تریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تو‏ں مرگ شاه عباس، تهران:شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰، ص. ۲۰۱–۲۰۲.</ref> اردبیل ، صفویاں د‏‏ی اصلیت تے صوفیاں دے مزار دے طور اُتے ، صفویاں دے سب تو‏ں اہ‏م روحانی شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی تے انہاں نے اس شہر دے دفاع نو‏‏ں بہت اہمیت دی۔ صفوی دور وچ آذربائیجان د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی اک ہور وجہ [[طرابزون|ترابزون]] تے ایران دے ہور حصےآں دے درمیان اسٹریٹجک تجارتی راستہ ا‏‏ے۔ <ref>Struggle for Power in Iran, I.B.Tauris, Aban 14, 1379 AP.</ref> [[سلطنت عثمانیہ|صفوی تے عثمانی]] سلطنتاں وچ سب تو‏ں اگے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ کئی بار تباہ ہويا ، تے اس دوران ، [[مراد رابع|1635 وچ سلطنت عثمانیہ دے سلطان مراد چہارم دی]] مہم ، جو تبریز د‏‏ی فتح دے بعد ہور کھنڈرات نئيں چھڈی ، اک سی انتہائی افسوسناک حملےآں وچو‏ں <ref name="ReferenceA">Atabaki, Touraj, Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran, I.B.Tauris, Aban 14, 1379 AP.</ref> === معاصر تریخ === ==== آئینی انقلاب ==== ایران روس جنگاں وچ براہ راست شرکت [[روسی زار شاہی|کے نال نال روس]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں دے]] نال اس دے تجارتی تعلقات د‏‏ی [[تبریز|وجہ تو‏ں تبریز]] نے پہلے ہی ایران دے کئی حصےآں وچ ایران د‏‏ی پسماندگی دا حل تلاش کيتا سی۔ اس وجہ تو‏ں ، آذربائیجان دے اشرافیہ نے 1284 تو‏ں 1288 دے سالاں وچ ایرانی آئینی انقلاب دے واقعات وچ نسبتا تیاری تے سرگرمی دے نال حصہ لیا۔ ستمبر 1285 وچ تبریز ایسوسی ایشن دے ناں تو‏ں اک کونسل قائم کيتی گئی جس دا مقصد پارلیمنٹ وچ بھیجے جانے والے وکلاء دا انتخاب کرنا سی ، لیکن جلد ہی ہور کم جداں مقامی معاملات نو‏‏ں سنبھالنا تے لوکاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں سنبھالنا اس دے سپرد کر دتا گیا۔ <ref>اتابکی، تورج. آذربایجان در ایران معاصر. ترجمهٔ محمد کریم اشراق. تهران: نشر توس، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}. صفحه {{lang|ur|۴}}۱ تو‏ں {{lang|ur|۴}}۳</ref> اس انجمن نے تہران وچ پارلیمنٹ دے معاملات وچ براہ راست تے بالواسطہ مداخلت د‏‏ی تے ماضی دے آمرانہ حالات وچ واپسی نو‏‏ں روکنے دے لئی مبصر دا کردار ادا کيتا۔ <ref name="همان. صفحه {{lang|ur|۴}}۳">همان. صفحهٔ {{lang|ur|۴}}۳</ref> مثال دے طور اُتے ، [[محمد علی شاہ قاجار|محمد علی مرزا دے]] [[تہران]] وچ تخت نشین ہونے دے بعد ، انجمن نے شاہ تو‏ں کہیا کہ اوہ تحریری طور اُتے تصدیق کرن کہ ایران د‏‏ی حکومت اک مکمل آئینی حکومت ا‏‏ے۔ ''شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں قوم د‏‏ی نجات تے امید دے راستے کا'' اعلان شائع کرکے پارلیمنٹ وچ اپنی مخالفت دا اعلان کرنے دے بعد تبریز ایسوسی ایشن نے فوری طور اُتے خراسان ، کرمان ، [[صوبہ فارس|فارس]] تے [[اصفہان|اصفہان دی]] [[خراسان|صوبائی ایسوسی ایشنز نو‏‏ں ٹیلی]] [[کرمان|گرام کیا]] ، جس وچ انہاں نے شاہ نو‏‏ں ''ملک تے قوم دے نال غدار ،'' اس نے تمام ایرانی بھائیاں تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ اٹھاں تے عظیم الشان اسمبلی تے آئین د‏‏ی حفاظت کرن۔ <ref name="همان. صفحه {{lang|ur|۴}}۳" /> تن دن بعد ، شاہ نے پارلیمنٹ اُتے بمباری دا حکم دتا۔ <ref name="همان. صفحه {{lang|ur|۴}}۳" /> جدو‏ں گرینڈ اسمبلی اُتے بمباری د‏‏ی خبر تبریز پہنچی تاں ایسوسی ایشن نے فورا مہینےآں پہلے تربیت یافتہ ملیشیا نو‏‏ں ایداں دے دن دے لئی طلب کيتا تاکہ حکومت دے خلاف شہر دے کچھ حصے وچ اپنی پوزیشن مضبوط کر سک‏‏ے۔ شہر نو‏‏ں فورا آئین پرستاں تے بادشاہت پسنداں دے درمیان تقسیم کر دتا گیا ، تاکہ امیرخیز ، مرالان تے گلی دے محلے آئین سازاں دے ہتھو‏ں وچ آگئے تے باقی شہر ، سورکھاب ، دیوچی تے ششکلان دے پڑوس ، ہتھو‏ں وچ آگئے۔ بادشاہت پسنداں تے قدامت پسنداں د‏‏ی <ref>اتابکی، تورج. آذربایجان در ایران معاصر. ترجمهٔ محمد کریم اشراق. تهران: نشر توس، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}. صفحه {{lang|ur|۴}}۳ تو‏ں {{lang|ur|۴}}۵</ref> آذری دستور پسند ملیشیا ، ستار خان تے باقر خان د‏‏ی قیادت وچ ، ایرانی آئینی تحریک وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے تبریز نو‏‏ں قاجار حکومت دے ظلم دے خلاف مزاحمت دے اہ‏م اڈےآں وچ تبدیل کر دتا۔ اس عرصے دے دوران ، تبریز وچ صورتحال مرکزی حکومت کیت‏‏ی افواج تے روسی افواج دے خلاف مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت کشیدہ سی جو [[محمد علی شاہ قاجار|محمد علی شاہ د‏‏ی درخواست اُتے جائے وقوعہ اُتے داخل ہوئی سی۔]] [[احمد کسروی|کسراوی دے]] مطابق ، گیارہ مہینےآں دے دوران ، یعنی 20 جمادی الاول 1326 ھ تو‏ں اٹھ ربیع الثانی 1327 ہجری تک ، تبریز دے لوکاں نے ، ستار خان د‏‏ی قیادت وچ ، تِیہہ ہزار تو‏ں ودھ حملہ آور قوتاں دے خلاف مزاحمت کيتی۔ عین الدولہ ، صمد شجاع الدولہ تے شجاع نظام مرندی د‏‏ی کمان وچ ۔ <ref>کسروی، احمد. ''تریخ مشروطیت ایران'' چاپ چهاردهم جلد دوم ص {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲{{lang|ur|۶}}</ref> [[قفقاز|کاکیشین]] ایرانیاں دا اک گروپ وی تبریز دے لوکاں وچ شام‏ل ہويا تے کاکیشس مجاہدین دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ علی خان ، حیدر خان امو اوغلی دے اتحادیاں وچو‏ں اک ، تے اس دے اتحادیاں نے تبریز مجاہدین نو‏‏ں وی تشکیل دتا۔ <ref name="همان">همان</ref> آذربائیجان ، ایران دے ہور شہراں دے مجاہدین نے وی ستار خان تے ہور تبریز مجاہدین وچ شمولیت اختیار کيتی۔ انہاں آئین سازاں وچ حاج باباخان اردبیلی وی شام‏ل سن ، جو [[اردبیل]] وچ اک گروپ وچ شام‏ل ہوئے تے تبریز آزادی پسنداں تے آئین پرستاں د‏‏ی صف وچ شام‏ل ہوئے۔ ہور ، سرکاری افواج د‏‏ی طرف تو‏ں تبریز دے محاصرے تے تبریز-جلفہ روڈ د‏‏ی بندش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شہر وچ شدید قحط تے قحط پيا ، جس تو‏ں آزادی پسنداں دے لئی مشکلات پیدا ہوئیاں۔ محاصرے دے دوران پورے ایران وچ آئین سازاں تے تبریز دے آئین پرستاں دے درمیان سخت ہمدردی سی کیونجے تبریز د‏‏ی شکست دا مطلب آزادی د‏‏ی شکست سی۔ تبریز دے آئین سازاں د‏‏ی جانب تو‏ں تہران نو‏‏ں بھیجے گئے ٹیلی گرام وچ لکھیا گیا:{{Centered pull quote|آذربایجانی بدبخت، به رغم مفتریات، نه شرارت‌طلب است و نه یاغی و نه دعوی سلطنت دارد، نه خیال استقلال و انفکاک. نه شور خون‌ریزی در سر دارد، نه هوای انتقام. در هر فرصتی به مدعیان خود و به تمام عالم اعلام کرده که مقصودِ مقدس و معشوقه گمشده وی، مشروطیت سلطنتِ ابد مدتِ ایران است و کعبه محبوب وی، دارالشورای ملی تهران، و قاضی عدل و حاکم رفیع همه اختلافات، همان کتاب مقدس قانون اساسی است.}} <ref>اتابکی، تورج. آذربایجان در ایران معاصر. ترجمهٔ محمد کریم اشراق. تهران: نشر توس، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۶}}. صفحهٔ {{lang|ur|۴}}۵</ref><ref>کسروی، احمد. تریخ مشروطه ایران. جلد اول، چاپ چهاردهم. تهران: [[نشر امیرکبیر]]. ۱۳۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}. صفحهٔ ۳۰۸.</ref> رچرڈ کاتم دے مطابق ، تبریز مزاحمت نے پورے ملک وچ ایرانی لبرل قوم پرستاں نو‏‏ں بااختیار بنایا تے محمد علی شاہ دے استعفیٰ دا باعث بنے۔ <ref>Richard Cottam, ''Nationalism in Iran'', 121</ref> ==== جدید ایرانی قوم پرستی د‏‏ی تشکیل وچ آذری دانشوراں دا کردار ==== آذری ایرانی قوم پرستی دے پہلے بانیاں وچو‏ں سن ، خاص طور اُتے آئینی تحریک دے آغاز دے نال۔ [[میرزا فتح علی آخوندزادہ|مرزا فتح علی اخوندزادہ]] [[شکی|، جو شکی]] دے خانات وچ نوخے شہر وچ پیدا ہوئے [[قاجار خاندان|اور قجر ایران]] تے موجودہ جمہوریہ آذربائیجان دے علاقے دا حصہ نيں ، معاصر ایران وچ ایرانی قوم پرستی دے علمبردار نيں۔ [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] دوران ، پان ترکزم دا [[ایران|نظریہ ایران]] ، [[قفقاز]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا دے]] ترک بولنے والے علاقےآں اُتے مرکوز سی۔ انہاں دا بنیادی ہدف آبادی نو‏‏ں انہاں سیاسی ادارےآں تو‏ں وکھ ہونے د‏‏ی ترغیب دینا سی جنہاں تو‏ں اوہ تعلق رکھدے سن تے نويں "پینتھرکی ہوم لینڈ" وچ شام‏ل ہونا سی۔ انہاں دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں آذری دانشوراں دا اک چھوٹا جہا گروہ آذربائیجان دے لوکاں دے درمیان ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دا مضبوط حامی بن گیا ، جو پینتھرسٹاں دے ارادےآں د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ آئینی انقلاب دے بعد ، بوہت سارے آذری جمہوریت پسنداں نے پان ترکزم د‏‏ی توسیع پسندانہ پالیسیاں تے ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دے لئی خطرے دے جواب وچ قوم پرستی اختیار کيتی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں ایرانی ازم تے لسانی ہ‏م آہنگی دوسرےآں دے خلاف دفاعی پالیسی دے طور اُتے شروع ہوئی۔ ظہور دے برعکس ، ایران دے آذری اس دفاعی قوم پرستی دے اہ‏م جدت پسند سن ۔ انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دا تحفظ اک محفوظ ، قانون د‏‏ی پاسداری کرنے والے معاشرے د‏‏ی طرف پہلا قدم ہوئے گا۔ اس تناظر وچ ، اوہ اپنی سیاسی وفاداری نو‏‏ں اپنی نسلی تے علاقائی وابستگیاں تو‏ں زیادہ اہ‏م سمجھدے سن ۔ انہاں قومی پالیسیاں نو‏‏ں اپنانے تو‏ں اس نسلی گروہ د‏‏ی ثقافتی قوم پرستی دے ظہور د‏‏ی راہ ہموار ہوئی۔ <ref name="RecastingAtabaki">Touraj Atabaki, “Recasting Oneself, Rejecting the Other: Pan-Turkism and Iranian Nationalism” in Van Schendel, Willem(Editor). Identity Politics in Central Asia and the Muslim World: Nationalism, Ethnicity and Labour in the Twentieth Century. London, GBR: I. B. Tauris & Company, Limited, 2001. Actual Quote: {{اقتباس بند|As far as Iran is concerned, it is widely argued that Iranian nationalism was born as a state ideology in the Reza Shah era, based on philological nationalism and as a result of his innovative success in creating a modern nation-state in Iran. However, what is often neglected is that Iranian nationalism has its roots in the political upheavals of the nineteenth century and the disintegration immediately following the Constitutional revolution of 1905– 9. It was during this period that Iranism gradually took shape as a defensive discourse for constructing a bounded [[territorial entity]] – the ‘pure Iran’ standing against all others. Consequently, over time there emerged among the country’s intelligentsia a political xenophobia which contributed to the formation of Iranian defensive nationalism. It is noteworthy that, contrary to what one might expect, many of the leading agents of the construction of an Iranian bounded territorial entity came from non Persian-speaking ethnic minorities, and the foremost were the Azerbaijanis, rather than the nation’s titular ethnic group, the Persians. .... In the middle of April 1918, the Ottoman army invaded Azerbaijan for the second time. … Contrary to their expectations, however, the Ottomans did not achieve impressive success in Azerbaijan. Although the province remained under quasi-occupation by Ottoman troops for months, attempting to win endorsement for pan-Turkism ended in failure. … The most important political development affecting the Middle East at the beginning of the twentieth century was the collapse of the Ottoman and the Russian empires. The idea of a greater homeland for all Turks was propagated by pan-Turkism, which was adopted almost at once as a main ideological pillar by the Committee of Union and Progress and somewhat later by other political caucuses in what remained of the Ottoman Empire. On the eve of World War I, pan-Turkist propaganda focused chiefly on the Turkic-speaking peoples of the southern Caucasus, in Iranian Azerbaijan and Turkistan in Central Asia, with the ultimate purpose of persuading them all to secede from the larger political entities to which they belonged and to join the new pan-Turkic homeland. Interestingly, it was this latter appeal to Iranian Azerbaijanis which, contrary to pan-Turkist intentions, caused a small group of Azerbaijani intellectuals to become the most vociferous advocates of Iran’s territorial integrity and sovereignty. If in Europe ‘romantic nationalism responded to the damage likely to be caused by modernism by providing a new and larger sense of belonging, an all-encompassing totality, which brought about new social ties, identity and meaning, and a new sense of history from one’s origin on to an illustrious future’,(42) in Iran after the Constitutional movement romantic nationalism was adopted by the Azerbaijani Democrats as a reaction to the irredentist policies threatening the country’s territorial integrity. In their view, assuring territorial integrity was a necessary first step on the road to establishing the rule of law in society and a competent modern state which would safeguard collective as well as individual rights. It was within this context that their political loyalty outweighed their other ethnic or regional affinities. The failure of the Democrats in the arena of Iranian politics after the Constitutional movement and the start of modern state-building paved the way for the emergence of the titular ethnic group’s cultural nationalism. Whereas the adoption of integrationist policies preserved Iran’s geographic integrity and provided the majority of Iranians with a secure and firm national identity, the blatant ignoring of other demands of the Constitutional movement, such as the call for formation of society based on law and order, left the country still searching for a political identity.}}</ref> ==== آذربائیجان وچ دوسری جنگ عظیم تے سوویت مداخلت ==== 1324 وچ ، جدو‏ں سوویت افواج آذربائیجان اُتے قابض سن ، آذربائیجان د‏‏ی خودمختار حکومت [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] رہنماواں دے فیصلے تو‏ں قائم ہوئی۔ <ref name="Dewaal">Thomas De Waal, "The Caucasus: an introduction", Oxford University Press US, 2010. pp 87: "Soviet troops moved into Iranian, and a shored lived "[[حکومت خودمختار آذربایجان|Azerbaijan People's Government]] in Iran," led by the Iranian Azerbaijani Communist [[سید جعفر پیشه‌وری|Ja'far Pishevari]], was set up in Tabriz in 1945–46. But the Soviet-backed puppet state collapsed in 1946 after Soviet forces withdrew, again under Western pressure.</ref><ref>Cold War International History Project-Collection- 1945–46 Iranian Crisis. http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=1945-46%20Iranian%20Crisis {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715220624/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=1945-46%20Iranian%20Crisis |date=2010-07-15 }}</ref> آذربائیجان د‏‏ی حکومت دے بیشتر علاقےآں وچ جعفر پشیوری د‏‏ی زیرقیادت حکومت تقریبا اک سال تک حکومت کردی رہی تے بالآخر سوویت حکومت کہ فرقے تو‏ں اگے علیحدگی پسنداں دے لئی عوامی حمایت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی امید نئيں سی [[ہیری ٹرومین|صدر ٹرومین]] جو داخل ہويا اس دے علاوہ ، ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں جو مراعات ملیاں سن (جسنو‏ں بعد وچ ایرانی پارلیمنٹ نے منظور نئيں کیا) اسنو‏ں آذربائیجان دا علاقہ چھڈنے اُتے مجبور کيتا۔ <ref name="SW">“As it turned out, the Soviets had to recognize that their ideas on Iran were premature. The issue of Iranian Azerbaijan became one of the opening skirmishes of the Cold War, and, largely under the Western powers' pressure, Soviet forces withdrew in 1946. The autonomous republic collapsed soon afterward, and the members of the Democratic Party took refuge in the Soviet Union, fleeing Iranian revenge.. In Tabriz, the crowds that had just recently applauded the autonomous republic were now greeting the returning Iranian troops, and Azerbaijani students publicly burned their native-language textbooks. The mass of the population was obviously not ready even for a regional self-government so long as it smacked of separatism”. (Swietochowski, Tadeusz 1989. "Islam and the Growth of National Identity in Soviet Azerbaijan", Kappeler, Andreas, Gerhard Simon, Georg Brunner eds. Muslim Communities Reemerge: Historical Perspective on Nationality, Politics, and Opposition in the Former Soviet Union and Yugoslavia. Durham: Duke University Press, pp. 46-60.)</ref> سوویت قابض افواج تو‏ں آذربائیجان دا انخلا ، [[ايرانی فوج|علاقے وچ ایرانی فوج دی]] تعینا‏‏تی تے فرقہ دے ارکان دے نال آذربائیجانی عوام د‏‏ی وسیع جدوجہد نے اس حکومت دا تختہ الٹ دتا تے اس دے اہ‏م اراکین د‏‏ی سوویت یونین د‏‏ی طرف پرواز کيتی۔ ==== ایرانی آذریاں د‏‏ی سوویت آذربائیجان وچ ہجرت۔ ==== 1230 د‏‏ی دہائی وچ ۔ بوہت سارے ایرانی آذریاں نے آذربائیجان-قفقاز دے نويں ترقی یافتہ علاقے وچ کم تلاش کرنے د‏‏ی امید وچ [[سلطنت روس|روسی سلطنت د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔]] 1246 ھ وچ ۔ [[قوبا|قبا]] شہر وچ تقریبا 14،000 افراد کم کردے سن ۔ <ref>Сумбатзаде А. С. Рост торгового земледелия в Азербайджане во второй половине XIX века (К вопросу о развитии российского капитализма вширь) // Вопросы истории. — М. : Изд-во «Правда», Апрель 1958. — № 4. — С. 123.</ref> 1265 ھ وچ اک رپورٹ۔ اس تارکین وطن گروپ د‏‏ی صورت حال تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ایرانیاں نے مقامی لوکاں نال شادی کيتی تے شہر دے آس پاس دے دیہات تے دیہاتاں وچ آباد ہوئے۔ اس تارکین وطن گروپ دے بچے عام طور اُتے آس پاس د‏ی آبادی تو‏ں جذب تے جذب ہُندے سن ۔ <ref>[http://books.google.ca/books?id=OKknAAAAYAAJ&pg=PA164 Экономический быт государственных крестьян в южной части Кубинского уезда Бакинской губернии] (comp. by Yagodynsky).</ref> 19 ويں صدی دے آخر وچ ، [[باکو|باکو دی]] تیل د‏‏ی صنعت دے پھلنے پھُلن د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ شہر ایرانی آذری تارکین وطن دے لئی اک نويں منزل بن گیا۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ ، ایہ تارکین وطن باکو وچ تیل د‏‏ی کل صنعت دا تقریبا 50 فیصد بندے سن ۔ <ref>Реза Годс М. Иран в XX веке: политическая история. — М. : Наука, 1994. — С. 33.</ref> ==== اسلامی جمہوریہ دے دوران ==== [[فائل:Ali Khamenei delivers Nowruz message 02.jpg|کھبے|thumb|255x255px| اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی قیادت سید علی خامنہ ای]] 1978 وچ اسلامی انقلاب دے بعد ، قوم پرستی دے نظریے نے مذہبی نظریے نو‏‏ں اک متحد عنصر دے طور اُتے راستہ دتا۔ آذریاں د‏‏ی اک وڈی تعداد [[اسلامی جمہوریہ|اسلامی جمہوریہ دے]] اعلیٰ عہدیدار بن گئے ، جنہاں وچ [[سید علی خامنہ ای]] ، علی مشکینی ، انجینئر [[مہدی بازرگان|مہدی بازارگن ،]] تے [[میر حسین موسوی|انجینئر میر حسین موسوی]] شام‏ل نيں۔ آذریاں نو‏‏ں ہن ایران وچ سب تو‏ں اہ‏م صنعتی تے زرعی پیداواری سمجھیا جاندا اے <ref name="ReferenceB2">{{یادکرد|نویسنده=احمدی، حمید|عنوان=قومیت و قومگرایی در ایران، افسانه و واقعیت|ناشر=نشر نی|شهر=تهران|تریخ=۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸}}</ref>۔ آذربائیجان چاول نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے زرعی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ایران وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceB3">{{یادکرد|نویسنده=احمدی، حمید|عنوان=قومیت و قومگرایی در ایران، افسانه و واقعیت|ناشر=نشر نی|شهر=تهران|تریخ=۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸}}</ref><ref name="ReferenceB" /> تبریز ایران د‏‏ی آٹوموبائل ، مشین تے ٹریکٹر انڈسٹری دا اک اہ‏م مرکز اے تے اپنی آئل ریفائنری دے نال ایہ ملک دے مغربی صوبےآں نو‏‏ں زیادہ تر ایندھن فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB" /><ref>ربیع بدیعی، جغرافیای مفصل ایران (تهران:۱۳{{lang|ur|۶}}۲)، ص {{lang|ur|۴}}۵۸</ref> آذری تاجراں نے تہران مارکیٹ نو‏‏ں اک اہ‏م تجارتی مرکز وچ تبدیل کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اے تے ہن وی [[بازار تہران|تہران مارکیٹ]] وچ بہت زیادہ اثر و رسوخ رکھدے نيں۔ <ref name="ReferenceB" /><ref>Farhad Malekafzali, and Robert G. Moster, "Primordial and Instrumental Identities of Ethnic Collective Movements: The Case of Azeri Nationalism," Canadian Review of Studies in Nationalism, 19, nos. 1-2 (1992): 34-35</ref><ref name="ReferenceB4">{{یادکرد|نویسنده=احمدی، حمید|عنوان=قومیت و قومگرایی در ایران، افسانه و واقعیت|ناشر=نشر نی|شهر=تهران|تریخ=۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸}}</ref> ==== اقليتی حقوق دے نقطہ نظر تاں۔ ==== بین الاقوامی اقليتی حقوق گروپ اک [[غیر سرکاری تنظیم|غیر سرکاری تنظیم اے ]] جو اقلیتاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔ ایہ عصر حاضر دے ایران وچ آذری عوام د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں ایويں بیان کردا اے: {{Centered pull quote|با وجود داشتن سابقه بیانات سیاسی در اواسط دهه ۱۹۰۰ میلادی، اما آذری‌ها تمایل دارند توسط دولت مرکزی ایران شناسایی شوند. تعدادی از آذری‌ها در حوادث منجر به [[انقلاب مشروطه]]، [[جبههٔ ملی]] و [[انقلاب ۱۳۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} ایران|انقلاب ۱۳۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}]] نقش چشمگیری داشته‌اند. دارای هویت [[شیعه]] مشترک، مشارکت وسیع در [[اقتصاد ایران]]، حضور بسیاری از آذری‌ها در [[تهران]] در درجه اول به دنبال نفوذ در سیاست ایران هستند تو‏ں فراخوانی استقلال. نارضایندی مداوم خود را در برابر دولت در درجه اول برای برخی از حقوق زبانی و فرهنگی خود در شهرهایی نظیر [[تبریز]] و [[ارومیه]] ابراز داشته‌اند. در طول سال‌های گذشته، درگیری با نیروهای امنیندی یا تلاش برای خودمختاری نداشته‌اند. نمایندگی [[رهبر ایران]] در [[استان آذربایجان شرقی]]؛ [[آیت الله مجتهد شبستری]] اعلام کرد: تنها [[جمهوری آذربایجان]] می‌تواند به [[ایران]] ملحق شود.}} == جینیات == آذری لوک غالبا قدیم ایرانی قبیلے تو‏ں نيں ، جداں میڈیس۔ <ref>https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0041252</ref> ایران د‏‏ی آذری آبادی وچ mtDNA دے سالماندی تنوع دا مطالعہ کرنے دے لئی آذربائیجان (ایران) دے مختلف حصےآں وچ رہنے والے آذری افراد دے 133 نمونے منتخب کیتے گئے۔ انہاں افراد دا خون ایم ٹی ڈی این اے د‏‏ی تطہیر دے لئی جمع کيتا گیا سی تے پی سی آر-آر ایف ایل پی طریقہ تو‏ں پاک ایم ٹی ڈی این اے دا مطالعہ کيتا گیا سی۔ چودہ ہاپلوک گروپس د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی ، جنہاں وچو‏ں 82 فیصد یورپی مخصوص ہیپلگروپ سن ۔ ہیپلگروپ ایچ سب تو‏ں عام ہیپلگروپ سی تے 79 ہاپلوٹائپس د‏‏ی شناخت کيتی گئی۔ اس مطالعے وچ ، ایرانی آذریاں د‏‏ی اک متفاوت آبادی دیکھی گئی جس وچ تمام ایشیائی ، یورپی تے افریقی ہیپلوگروپ دیکھے گئے۔ ہور آبادیاں دے نال موجودہ مطالعہ دے haplogroups دا موازنہ ایران دے آذری آبادی ہور ایرانی آبادیاں د‏‏ی طرح اے کہ دکھایا.<ref>https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=143615</ref> اوہ معمولی ثقافتی اختلافات نيں تے کدی کدی وی مختلف زباناں بولدے نيں بھانويں، اوہ اک عام جینیات‏ی نژاد تے ایہ عام اصل اے واپس اصل آبادی د‏‏ی طرف جاندا اے جو تقریبا ten دس تو‏ں گیارہ ہزار سال پہلے ایرانی سطح مرتفع دے جنوب مغربی علاقےآں وچ رہندی سی۔ <ref>https://www.bbc.com/persian/science/2012/05/120515_l10_ashrafian_clarification</ref> کرداں تے ایران دے آذریاں دے درمیان اک مضبوط جینیات‏ی تعلق اے ، جینیات‏ی ٹیسٹ کيتے گئے انہاں آبادیاں تے ایران دے ہور وڈے نسلی گروہاں دے درمیان کوئی خاص فرق نئيں دکھایا گیا۔ موجودہ نتائج دے مطابق ایسا لگدا اے کہ ایران دے جدید کرد تے آذری اک مشترکہ جینیات‏ی اصل نال تعلق رکھدے نيں۔ <ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1744-313X.2007.00723.x</ref> == کمیونٹی وچ موجودگی۔ == === سیاست دے میدان وچ ۔ === [[پرونده:Mirhossein_musavi_in_Zanjan_By_Mardetanha_video.ogv|thumb|244x244px|سخنرانی میرحسین موسوی به بولی ترکی آذربایجانی در جمع هواداران خود در شهر [[زنجان]]، انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸.]] [[انقلاب ایران|1979 دے ایرانی انقلاب دے]] بعد د‏‏ی مدت وچ آذریاں نے ایران د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسی وچ فعال کردار ادا کيتا اے تے ملک وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز رہے نيں۔ انقلاب دے بعد ، [[مہدی بازرگان|بازارگن نے]] عارضی حکومت دے ناں تو‏ں پہلی کابینہ تشکیل دی۔ <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/56996/Mehdi-Bazargan Britannica Encyclopedia. Mehdi Bazargan.]</ref> اپنی صدارت دے دوران ، [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] [[ایران عراق جنگ|ایران عراق جنگ دے]] دوران مسلسل دو مدتاں دے لئی ملک دے دوسرے اہ‏م عہدے اُتے [[میر حسین موسوی|فائز رہنے والے پہلے آذربائیجانی سن ، اس دے بعد میر حسین موسوی نے]] <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/|title=Are there any questions? The Azeris of modern Iran|publisher=The Iranian|last=Salman J. Borhani|date=August 4, 2003|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CUVw88Y?url=http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/|archivedate=25 اوت 2011|accessdate=26 ژوئیه 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/06/2009613121740611636.html|title=Mousavi sees election hopes dashed|publisher=Al Jazeera English|last=Teymoor Nabili|date=13.06.2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTDzg6w?url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/06/2009613121740611636.html|archivedate=4 فوریه 2012|accessdate=26 ژوئیه 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/5514320/The-challenger-who-is-poised-to-seize-Irans-presidency.html|title=The challenger who is poised to seize Iran's presidency|publisher=The Telegraph|date=12.06.2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTFFCVQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/5514320/The-challenger-who-is-poised-to-seize-Irans-presidency.html|archivedate=4 فوریه 2012|accessdate=26 ژوئیه 2014}} Born in north-western Iran in 1941, Mr Mousavi is from the country’s Azeri ethnic minority.</ref> [[روح اللہ خمینی|امام خمینی د‏‏ی وفات دے بعد ،]] ایران د‏‏ی قیادت نے ہن تک علی خامنہ ای نے ملک دے سابق صدر نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا سی، اس لئی کہ اس نے ایران وچ پہلے شخص ہون گے.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26910|title=Azeris unhappy at being butt of national jokes|publisher=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=IRIN|date=25 May 2006|accessdate=2009-06-19|archivedate=2007-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070814165654/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26910}}</ref> اس دے علاوہ ، علی مشکینی 1982 تو‏ں 2007 وچ اپنی زندگی دے اختتام تک [[مجلس خبرگان رہبری|لیڈر شپ ایکسپرٹس د‏‏ی اسمبلی دے]] چیئرمین رہ‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title="Старая гвардия" иранских консерваторов в лицах: аятолла Али Мешкини|publisher=Институт Ближнего Востока|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2006/27-04-06c.htm|date=2008-08-13|author=А. М. Вартанян|lang=ru|accessdate=۲{{lang|ur|۶}} ژوئیه ۲۰۱{{lang|ur|۴}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924033537/http://www.iimes.ru/rus/stat/2006/27-04-06c.htm|archivedate=۲{{lang|ur|۴}} سپتامبر ۲۰۱۵|dead-url=yes}}</ref> ایران عراق جنگ دے دوران ہزاراں آذری رضاکارانہ طور اُتے جنگ وچ گئے ، دوسرے ایرانیاں د‏‏ی طرح ، اصفہان دے بعد اردبیل دے لوکاں دے نال سب تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref name="Iranian">{{حوالہ ویب|url=http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/|title=Are there any questions? The Azeris of modern Iran|publisher=The Iranian|last=Salman J. Borhani|date=August 4, 2003|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CUVw88Y?url=http://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Azeri/|archivedate=25 اوت 2011|accessdate=26 ژوئیه 2014}}</ref> 31 دسمبر 1989 [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|موجودہ نخچیوان خودمختار جمہوریہ]] دے علاقے ایران تے سوویت یونین دے درمیان سرحد عبور کردے نيں ، تے انہاں وچو‏ں ہزاراں [[اراس دریا|نے دہائیاں وچ پہلی بار دریائے اراس]] عبور کيتا تاکہ ایران وچ اپنے ہ‏م وطناں دے نال متحد ہون۔ بعد وچ [[الہام علیوف|آذربائیجان دے صدر الہام علییف]] نے اس دن نو‏‏ں سرکاری چھیويں قرار دتا تے اسنو‏ں دنیا دے آذربائیجانیاں د‏‏ی یکجہت‏ی دا دن قرار دتا۔ <ref>{{cite news|title=Азербайджанцы и мир|publisher=Радио Свободы|url=http://archive.svoboda.org/programs/rtl/2001/RTL.010401.asp|author=Тенгиз Гудава|date=29.12.2010|lang=ru}}</ref> اس وقت روحانی د‏‏ی کابینہ وچ گورنر دے عہدے اُتے فائز آذریاں وچ جمشید انصاری (زنجان دے گورنر) ، غربان علی سعادت (مغربی آذربائیجان دے گورنر) ، ماجد خدابخش (اردبیل دے گورنر) ، اسماعیل جبار زادہ (مشرقی آذربائیجان دے گورنر) تے سید حسین ہاشمی شام‏ل نيں ۔ گورنر تہران) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mehrnews.com/detail/News/2131744|title=سید حسین هاشمی استاندار تهران شد|publisher=[[خبرگزاری مهر]]|date=|accessdate=2013-10-21}}</ref> تے روحانی حکومت دے آذری وزراء وچ حامد چیچیان (وزیر توانائی) تے محمد رضا نعمت زادہ (وزیر صنعت ، کان تے تجارت) شام‏ل نيں۔ شاہندوخت مولاوردی ایران دے سوانیاں تے خاندانی امور دے نائب صدر وی نيں۔ [[مجلس ایران|اسلامی مشاورتی اسمبلی دے]] موجودہ ممبران وچ جو اسمبلی وچ اہ‏م تے کلیدی عہدےآں اُتے فائز نيں ، کالیبار حلقہ تو‏ں ارسلان فتح پور ، اسلامی مشاورتی اسمبلی دے اقتصادی کمیشن تو‏ں مشرقی آذربائیجان ، تبریز حلقہ تو‏ں رضا رحمانی ، مشرقی آذربائیجان انڈسٹری تو‏ں اسلامی مشاورتی اسمبلی دے کمیشن تے کاناں وچ سلماس حلقہ تو‏ں علی اکبر آغائی موغنجوئی نيں ، مغربی آذربائیجان اسلامی مشاورتی اسمبلی دے سول کمیشن دے چیئرمین نيں تے محمد علی پورمختار بہار تے کبودار آہنگ حلفےآں تو‏ں آرٹیکل 90 آئین دے چیئرمین نيں۔ اسلامی مشاورتی اسمبلی دا کمیشن == بشریات == === آبادی === [[فائل:Map of Azerbaijani-inhabited regions of Iran, according to a poll in 2010.png|thumb| ایران دے صوبےآں وچ آذریاں ، قشقیاں ، ترکاں تے ترکمناں د‏‏ی آبادی دا فیصد]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" | style="text-align:right" |قطار۔{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> | انسائیکلوپیڈیا ، تنظیم تے گروپ{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> | آبادی (لکھاں وچ ){{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> | ٪{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> | ذریعہ |- | 1۔ | style="text-align:right" | [[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا|ایرانیکا انسائیکلوپیڈیا۔]] | ۔ | - | |- | ۔ | style="text-align:right" | [[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا|انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا۔]] | ۔ | - | <ref name="autogenerated4">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46833/Azerbaijani Britanica Encyclopedia-Azerbaijani (People)]</ref> |- | 3۔ | style="text-align:right" | [[ایتھنولوک|ماہر امراض نسواں۔]] | 15.5۔ | - | <ref name="autogenerated6">[[ethnologue:azb|Ethnologe-Azerbaijani South Dialect Language]]</ref> |- | 4۔ | [[سی آئی اے|امریک‏‏ی مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی (سی آئی اے)]] | - | ۔ | |- | 5۔ | style="text-align:right" | اقليتی تے مقامی لوکاں دا عالمی انسائیکلوپیڈیا۔ | ۔ | ۔ | |- | 6۔ | style="text-align:right" | نیو امریکا فاؤنڈیشن | - | 21.6۔ | <ref>http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723044939/http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |date=2013-07-23 }}</ref> |- | 7۔ | style="text-align:right" | [[کتاب حقائق عالم|عالمی معلومات دا خط۔]] | - | ۔ | <ref>Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran." CENTRAL ASIAN SURVEY]. ۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}. ۱ (۲۰۰۸): p46. با اشاره به: آمارگیری از وضعیت اجتماعی اقتصادی خانوار، تهران، مرکز آمار ایران، ۱۳۸۲. بنا بر این منبع: در آمارگیری سال ۱۳۸۱/۲۰۰۲ در ایران، ۲۳٫۳ درصد از ایرانیان بولی مادری خود را ترکی آذربایجانی عنوان کردند. جمعیت ایران در آن سال {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}}٬{{lang|ur|۶}}۲۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰{{lang|ur|۴}} نفر برآورد شده‌است.[http://www.faqs.org/docs/factbook/geos/ir.html داده‌نامه سازمان سیا.] که با این حساب شمار آذربایجانی‌زبانان ایران در آن سال ۱۵٬۵۲۳٬۰۹۰ نفر بوده‌است.</ref> |- | 8۔ | style="text-align:right" | [[کتاب حقائق عالم|عالمی معلومات دا خط۔]] | - | ۔ | <ref name="ref20">{{حوالہ ویب|title=Iran # People|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People|accessdate=10 October 2013|archivedate=3 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People}}</ref> |- | 9۔ | style="text-align:right" | لوکلیکس انسائیکلوپیڈیا۔ | ۔ | ۔ | <ref name="Iran Peoples">{{حوالہ ویب |url=http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |title=Iran Peoples |publisher=[[فهرست دانشنامه‌های اینترندی|Looklex Encyclopaedia]] |date= |accessdate=2013-07-27 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm }}</ref> |- | 10۔ | style="text-align:right" | [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|نیشنل لائبریری آف کانگریس]] (فیڈرل ریسرچ ڈویژن) | - | 21. 25۔ | <ref>http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iran/ir_appen.html#table3</ref> |- | ۔ | style="text-align:right" | [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی کانگریس د‏‏ی قومی لائبریری]] (ملکی مطالعہ: ایران) | - | ۔ | <ref>http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf</ref> |- |} === جغرافیائی تقسیم === ایرانی آذری زیادہ تر ملک دے شمال مغرب وچ تے مشرقی آذربائیجان ، [[صوبہ اردبیل|اردبیل]] ، [[صوبہ زنجان|زانجان]] تے [[صوبہ آذربائیجان غربی|مغربی آذربائیجان دے]] [[صوبہ آذربائیجان شرقی|صوبےآں وچ رہندے نيں]] ۔ <ref name="countrystudies.us">http://countrystudies.us/iran/41.htm</ref><ref name="Iran A Country Study">[http://books.google.com/books?id=w7_e4qjR854C&pg=PA123&dq=majority+of+the+population+of+East+Azarbaijan+and+a+majority+of+West+Azarbaijan. &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Iran A Country Study], Author Federal Research Division, Edition reprint, Publisher Kessinger Publishing, 2004, {{آئی ایس بی این|1-4191-2670-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-4191-2670-3}}, Length 340 pages</ref><ref name="Encyclopedia of the Stateless Nations">[http://books.google.com/books?id=Zu5GpDby9H0C&pg=PA1765&dq=majority+of+the+population+of+East+Azarbaijan+and+a+majority+of+West+Azarbaijan. &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CFkQ6AEwCA#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z] Volume 4 of Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World, James Minahan, {{آئی ایس بی این|0-313-31617-1}}, {{آئی ایس بی این|978-0-313-31617-3}}, Author James Minahan, Publisher Greenwood Publishing Group, 2002, {{آئی ایس بی این|0-313-32384-4}}, {{آئی ایس بی این|978-0-313-32384-3}}, Length 2241 pages</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |access-date=2021-10-03 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |dead-url=yes }}</ref> Azeris د‏‏ی اک وڈی تعداد دے صوبےآں وچ وی نيں [[صوبہ کردستان|کردستان]] (کے شہراں [[شہرستان قروہ|Qorveh]] تے [[شہرستان بیجار|Bijar]] ،) [[صوبہ قزوین|قزوین]] ، [[صوبہ ہمدان|Hamedan]] (بنیادی طور اُتے صوبے دے شمال وچ <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/hamadan-i#</ref> تے دے شہراں وچ [[شہرستان رزن|Razan دی]] ، <ref>http://www.hamshahrionline.ir/details/25492 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910151352/http://hamshahrionline.ir/details/25492 |date=2018-09-10 }}</ref> [[شہرستان بہار|بہار]] ، Kaboudar Ahang ، فیمینن ، <ref>http://tebeyanesfahan.tebyan.net/viewPost.aspx?PostID=226095 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102192653/http://tebeyanesfahan.tebyan.net/viewPost.aspx?PostID=226095 |date=2014-01-02 }}</ref> [[شہرستان ہمدان|ہور ہمدان شہر دے]] شمال ، مشرق ، شمال مغرب تے جنوب وچ ، [[شہرستان تویسرکان|ٹیوسرکان دے]] علاقے ، [[شہرستان اسدآباد|اسد آباد]] دیہات ، <ref>http://hamedan.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=13417</ref> [[ہمدان]] شہر وچ اہ‏م اقلیت ) ، [[صوبہ گیلان|گیلان]] ( [[شہرستان آستارا|آستارا]] شہر ، <ref name="autogenerated2">[http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=102834&ParentID=0&BookID=97560&MetaDataID=27846&Volume=1&PageIndex=196&PersonalID=0&NavigateMode=CommonLibrary&Content=کتابخانه تبیان به نقل از دائرةالمعارف بزرگ اسلامی - آستارا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320053349/http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=102834&ParentID=0&BookID=97560&MetaDataID=27846&Volume=1&PageIndex=196&PersonalID=0&NavigateMode=CommonLibrary&Content=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 |date=2015-03-20 }}</ref> [[شہرستان تالش|تاویلیش]] ) ، [[صوبہ مازندران|مازندران]] ( [[شہرستان گلوگاہ|گلگاہ]] <ref name="autogenerated3">[http://www.iranicaonline.org/articles/turkic-languages-overview TURKIC LANGUAGES OF PERSIA: AN OVERVIEW]</ref> ) ، [[صوبہ کرمانشاہ|کرمانشاہ]] ( [[شہرستان سنقر|سونگھر]] <ref name="autogenerated3" /> ) ، [[صوبہ گلستان|گولستان]] ( [[شہرستان گنبد کاووس|گونباد کاووس]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://gonbadcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4670&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |access-date=2021-10-03 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044948/http://gonbadcity.ir/HomePage.aspx?TabID=4670&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR |dead-url=yes }}</ref> ) تے مارکازی ( [[شہرستان کمیجان|کومیجن]] ، <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officekomejan |access-date=2021-10-03 |archive-date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026043943/https://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officekomejan |dead-url=yes }}</ref> [[شہرستان خنداب|Khondab]] ، <ref>http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=20854 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012040307/http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=20854 |date=2015-10-12 }}</ref> دے دیہات [[شہرستان ساوہ|Saveh]] ، <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officesaveh |access-date=2021-10-03 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724022330/https://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officesaveh |dead-url=yes }}</ref> [[شہرستان شازند|Shazand]] ، <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officeshazand |access-date=2021-10-03 |archive-date=2013-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228102018/http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officeshazand |dead-url=yes }}</ref> [[شہرستان اراک|اراک]] ، [[شہرستان زرندیہ|Zarandieh]] <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officezarandiyeh |access-date=2021-10-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103034653/http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officezarandiyeh |dead-url=yes }}</ref> تے Farahan <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://markazi.farhang.gov.ir/fa/moarefi |access-date=2021-10-03 |archive-date=2013-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225045957/http://markazi.farhang.gov.ir/fa/moarefi |dead-url=yes }}</ref> لائیو. [[تہران|ایرانی آذری تہران]] ، [[کرج|کاراج]] ، [[خراسان]] <ref name="autogenerated1">[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vi دانشنامه ایرانیکا AZERBAIJAN vi. Population and its Occupations and Culture]</ref> ( [[مشہد]] ) تے [[قم]] <ref name="autogenerated1" /> شہراں وچ وی [[آذربائیجانی زبان|ترک بولنے]] والےآں د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد بنا‏تے نيں۔ <ref name="Library of Congress Iran">Library of Congress, "Country Studies"- Iran: Azarbaijanis accessed March 2011.</ref> آذری فارسی بولنے والےآں دے بعد تہران شہر تے صوبے دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ ا‏‏ے۔ [[تہران|وہ تہران دی]] آبادی دا 25٪ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://looklex.com/e.o/teheran.htm|title=Tehran|publisher=[[فهرست دانشنامه‌های اینترندی|Looklex Encyclopaedia]]|date=|accessdate=2013-07-04|archivedate=2010-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217025442/http://looklex.com/e.o/teheran.htm}}</ref> تے [[صوبہ تہران|صوبہ تہران دی]] آبادی <ref>National Bibliography Number: 2887141 / plan review and assess the country's culture indicators (indicators Ghyrsbty) {report}: [[صوبہ تہران|Tehran Province]] / General Council of the Order of the Executive Director is responsible for planning and policy: Mansoor Vaezi; run company experienced researchers Us - {{آئی ایس بی این|978-600-6627-42-7}} * Publication Status: Tehran – Institute Press book, published in 1391 * appearance: 296 p: table (the color), diagrams (colored part)</ref> تو‏ں 33٪ <ref name="Library of Congress Iran">"Chapter 2 – The Society and Its Environment: People and Languages: Turkic-speaking Groups: Azarbaijanis" in ''A Country Study: Iran'' Library of Congress Country Studies, [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/irtoc.html#ir0052 Table of Contents], last accessed 19 November 2008</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.refworld.org/docid/469f3a9821.html|title=Assessment for Azerbaijanis in Iran|publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees|UNHCR]]|date=31 December 2003|accessdate=2013-07-05}}</ref> ; ایران دے سب تو‏ں اہ‏م تے سب تو‏ں وڈے آذری شہراں د‏‏ی گیلری۔ <gallery mode="packed"> فائل:Tabriz City Hall.jpg|[[شهرداری تبریز|تبریز بلدیہ محل۔]] فائل:Seh gonbad.jpg|[[سه‌گنبد|ارمیا تھری گنبد ٹاور۔]] فائل:Sheikh-safi.jpg|[[بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی|شیخ صفی الدین اردبیلی دا مقبرہ]] فائل:Jemeh mosque Zanjan.jpg|[[مسجد جامع زنجان|زنجان گرینڈ مسجد]] فائل:Maragheh-observatory.jpg|[[رصدخانه مراغه|مراغہ آبزرویٹری]] فائل:Shams-tabrizi-khoy-7.jpg|[[آرامگاه شمس تبریزی|شمس Tabrizi د‏‏ی قبر]] وچ [[خوی|Khoy]] فائل:Aras Nehri.jpg|[[ارس|دریائے اراس۔]] فائل:Sabalan01.JPG|[[سبلان|سبلان۔]] </gallery> === بیرون ملک === [[فائل:Happy Nowruz E27 jeh.jpg|کھبے|thumb|250x250px| نیو یارک ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] [[نوروز|وچ سالانہ نوروز]] پریڈ وچ ایرانی آذری گروپ پریڈ۔]] آذری ایرانیاں د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد دوسرے بیرونی ملکاں وچ تارکین وطن ، تارکین وطن تے مہاجرین دے طور اُتے رہندی ا‏‏ے۔ آذربائیجانیاں دے سب تو‏ں اہ‏م ہدف ملکاں؛ [[ترکی]] ، [[آذربائیجان]] ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[کینیڈا]] ۔ اج 530،000 لوکاں دے بارے وچ موجود نيں <ref name="autogenerated6">[[ethnologue:azb|Ethnologe-Azerbaijani South Dialect Language]]</ref> وچ [[ترکی]] ، <ref group="پ">این رقم شام‏ل آذری‌های بومی ترکیه در حاشیه مرز ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان در [[استان قارص]] و [[ایغدیر]] ہور می‌شود.</ref> وچ 248،000 لوکاں [[آذربائیجان|آذربایجان جمہوریہ]] ، <ref name="autogenerated7">[http://www.ethnologue.com/country/AZ Ethnologue-Languages in Republic of Azerbaijan]</ref> تے وچ اہ‏م کمیونٹیز [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] <ref name="autogenerated11">[http://www.migrationinformation.org/feature/display.cfm?ID=424 Iran: A Vast Diaspora Abroad and Millions of Refugees at Home Migration Information]</ref><ref name="autogenerated10">[http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/650.html Iranians in America Encyclopedia of Chicago]</ref> 40.400 <ref name="autogenerated12">{{Cite web |title=Iranian Studies Group at MIT, Iranian-American Community Survey Results, 2005 Web.mit.edu. Retrieved November 28, 2011 |url=http://web.mit.edu/isg/survey.htm |access-date=October 3, 2021 |archive-date=November 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125033802/http://web.mit.edu/isg/survey.htm |dead-url=yes }}</ref> 60،000 افراد تک تے 50،000 دے بارے وچ <ref name="autogenerated8">[http://www.news.az/articles/18085 Azerbaijani diaspora in Canada – by Reza Moridi]</ref> [[کینیڈا]] <ref group="پ">[[رضا مریدی]] عضو پارمان کانادا از حوزه انتخابیه [[انتاریو]]، جمعیت ایرانیان آذری در این ناحیه را ۵۰،۰۰۰ الی {{lang|ur|۶}}۰،۰۰۰ برآورد کرده‌است</ref> ۔ ہور برآں آذری ہور ایرانیاں دے نال یورپ ہجرت کر چک‏‏ے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ ہن [[فرانس]] ، [[جرمنی]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ چھوٹی چھوٹی برادریاں وچ رہندے نيں۔ ایرانی آذربائیجانیاں نو‏‏ں [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں دے]] دوران [[سوویت اتحاد|سوویتاں دے]] ذریعے [[قازقستان]] بھیجنے دے بعد اج ملک دے بیشتر ایرانی آذربائیجانی شہراں وچ جلاوطن کر دتا گیا۔ <ref>http://www.tabnak.ir/fa/news/304222 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214538/http://www.tabnak.ir/fa/news/304222 |date=2016-03-03 }}</ref><ref>http://www.hawzah.net/fa/magazine/magart/0/4194/26561</ref> [[فائل:Zanjan Azam Hussainia by Mardetanha1827.JPG|کھبے|thumb|200x200px| زنجان دے عظیم حسینیہ دے سوگوار ایران وچ حسینی دے سب تو‏ں مشہور سوگواراں وچو‏ں اک]] === بولی تے نسل۔ === ایران دے آذریاں د‏‏ی بولی [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترک اے ]] تے انہاں د‏‏ی قدیم بولی آذری [[ایرانی زباناں|ہے جو ایرانی زباناں دے]] خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ <ref>Lazard, Gilbert ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵, “The Rise of the New Persian Language” in Frye, R. N., The Cambridge History of Iran, Vol. 4, pp. 595-632, Cambridge: Cambridge University Press. pp 599 Azarbaijan was the domain of Adhari, an important Iranian dialect which Masudi mentions together with Dari and Pahlavi.</ref> [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترک]] [[اوغوز زباناں|اوغز زباناں دی]] شاخاں وچو‏ں اک اے جو آذری ایرانیاں دے درمیان استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ خود بولی دے علاوہ اس وچ کئی بولیاں شام‏ل نيں جداں افشاری ترک ، شاہسونی ، سونگھاری ، عینالو ۔ <ref name="autogenerated3"/> بولی تے نسل ایرانی آزربائیجان، دے علاوہ وچ [[آذری|Azeris]] خانہ بدوش قبیلے Zyrgrvhsh طرح بشمول Afshar قبیلہ ، <ref name="autogenerated6">[[ethnologue:azb|Ethnologe-Azerbaijani South Dialect Language]]</ref> [[بیات (قبیلہ)|ال باسی]] ، <ref name="autogenerated6" /> ال Baharloo ، <ref name="autogenerated6" /> Shahsavani ، <ref name="autogenerated6" /> Shahsavani ، <ref name="autogenerated6" /> ال Qrhpapaq ، <ref name="autogenerated6" /> القراغزلو ، <ref name="autogenerated6" /> قاجر قبیلہ ، <ref name="autogenerated6" /> قرداغی ۔ === مذہب === ایران دے آذری مذہبی طور اُتے [[اسلام]] تے [[شیعہ اثنا عشریہ|بارہ اماماں دے شیعاں تو‏ں وابستہ نيں]] ۔ <ref name="autogenerated4"/><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://books.google.com/books?id=ye1oAAAAMAAJ|title=Russia & Eurasia Facts & Figures Annual|last=Robertson, Lawrence R.|publisher=Academic International Press|year=2002|isbn=0-87569-199-4|page=210}}</ref> زنجان دے [[ماتمی دستہ|عظیم حسینیہ دے ماتمی جلوس]] ، [[تبریز]] ، <ref>http://hamshahrionline.ir/details/98097 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626220452/http://hamshahrionline.ir/details/98097 |date=2018-06-26 }}</ref> [[ارومیہ (ایران)|ارمیا]] <ref>http://farsnews.ir/newstext.php?nn=13910905000220</ref> تے [[اردبیل]] محرم دے مہینے وچ آذری ایرانیاں دے درمیان [[محرم د‏‏ی عزاداری|اہل بیت دی]] مشہور ماتمی تقریبات وچ شام‏ل نيں۔ کیونجے تقریب Tshtgzary ، <ref>http://www.farsnews.ir/printable.php?nn=8909200255</ref> د‏‏ی طرح پڑھنا، Shahhsyngvyan ، Synhzny تے جو سلسلہ مرداں کسٹم دے انہاں دے درمیان عام اے، شوکگیت ، [[نوحہ]] تے ماتم وچ [[آذربائیجانی زبان|ترکی زبان]] کہیا جاندا اے . تبریز دے تاریخی بازار د‏‏ی ماتمی رسومات نو‏‏ں وی قومی سطح اُتے رجسٹر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>http://ilna.ir/news/news.cfm?id=20329</ref> اُتے ، آذربائیجان وچ تقریبا 200 200،000 ترکاں د‏‏ی اک اقلیت سنی مسلما‏ن (حنفی تے شافعی) نيں جو کہ [[شہرستان ارومیہ|ارمیا شہر دے]] نیڑے رہندے نيں۔ حنفی سنی وی [[شہرستان بیلہ‌سوار|بلیسوار شہر وچ رہندے نيں۔]] اس دے علاوہ، دے پیروکاراں [[اہل حق|اہل]] [[علوی شیعہ|امام]] حق وچ بکھری ہوئے نيں [[شہرستان میاندوآب|Miandoab]] ، Ilkhchi تے وچ علوی مذاہب [[ماکو|اسرائیل]] == سبھیاچار۔ == [[فائل:Iranian Azari Chaykhane.jpg|کھبے|thumb|150x150px| عاشقلر کافی ہاؤس۔]] [[فائل:18th century portrait of Mirza Jahanshah Qara Qoyunlu (r. 1501-1524).jpg|کھبے|thumb|213x213px| [[جہاں شاہ|جہانشاہ قراقونیولو]] آذربائیجانی ادب دے کلاسیکی دور دے مشہور شاعراں دے '''حقیقی تخلص کے''' نال [[قرہ قویونلو|قراقونیو]] دے طاقتور حکمران نيں۔]] [[فائل:Soltaniyeh interiors.jpg|کھبے|thumb|221x221px| [[گنبد سلطانیہ|سلطانی گنبد دا]] اندرونی منظر ، آذری طرز دے مشہور ایرانی فن تعمیرات وچو‏ں اک۔]] آذربائیجانی ادب وچ پہلی معروف شکل شیخ عزالدین پورحسن اسفرینی د‏‏ی اے ، [[غزل|جس نے]] [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی آذربائیجانی]] گیت نظماں اُتے مشتمل دیوان ترتیب دتا۔ <ref name="beale">{{حوالہ کتاب|title=An Oriental Biographical Dictionary|last=Beale|first=Thomas William|publisher=W.H.Allen|year=۱۸۹{{lang|ur|۴}}|isbn=|location=|pages=۳۱۱|author-link=|chapter-url=http://books.google.com/books?id=lxgaAAAAIAAJ&pg=PA311|coauthors=Keene Henry George}}</ref><ref name="caferoglu">A.Caferoglu, "Adhari(Azeri)",in ''Encyclopedia of Islam'', (new edition), Vol. 1, (Leiden, 1986)</ref> ''آذربائیجانی ترک گیت نظماں'' نو‏‏ں حسنوگلو دے ناں تو‏ں رجسٹر کيتا گیا ا‏‏ے۔ چودھواں صدی وچ ، [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] ، [[قفقاز]] تے ایران دے مغربی حصےآں اُتے [[قرہ قویونلو|قارا کیونلو]] تے [[آق قویونلو|آق کویونلو د‏‏ی حکومدیاں سن]] ۔ <ref name="tyrrell1">{{حوالہ کتاب|title=Aesopian Literary Dimensions of Azerbaijani Literature of the Soviet Period, ۱۹۲۰–۱۹۹۰|last=Tyrrell|first=Maliheh S.|publisher=Lexington Books|year=۲۰۰۱|isbn=۰-{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۹۱-۰۱{{lang|ur|۶}}۹-۲|location=|pages=۱۲|author-link=|chapter-url=http://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&pg=PA12|coauthors=}}</ref> انہاں حکومتاں دے دوران ، [[جہاں شاہ|جہانشاہ قراقون یلو]] جداں شاعر ، اپنے ''اصلی'' تخلص دے نال ، اس دور د‏‏ی [[آذربائیجانی زبان|پہلی آذربائیجانی ترک]] تخلیقات نو‏‏ں پِچھے چھڈ گئے۔ 15 ويں صدی وچ [[عمادالدین نسیمی|عماد الدین نسیمی]] [[دیوان (شاعری)|کے ادب]] تے [[غزل|غزل دے]] اسلوب دے تعارف دے بعد [[اسماعیل صفوی|، شاہ اسماعیل]] جداں مشہور آذری شاعراں نے آذربائیجانی ادب د‏‏ی خرابی پھیلا دی۔ آذربائیجان دے شاعر دا انداز ناگورنو 16 ويں تو‏ں عاشق تک سولہويں صدی وچ چلا گیا جدو‏ں ایران وچ صفوی خاندان د‏‏ی حکمرانی مضبوطی تو‏ں ترقی کر گئی۔ تے [[اسماعیل صفوی|اسماعیل اول]] قلمی [[اسماعیل صفوی|غلطی دے]] نال تے بعد وچ "طرز گیوشما ولد شاہ اسماعیل د‏‏ی آمد دے نال [[طہماسپ اول|، شاہ]] طہماسپ تے بعد وچ شاہ عباس دوم نے وی آذربائیجانی ادب د‏‏ی ترقی وچ کم کيتا <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x</ref> تبریزی آرک <ref>http://azerbaijans.com/content_1204_es.html</ref> مشہور شاعر [[آذربائیجانی زبان|Zrbayjanyzban]] کورٹ د‏‏ی دو نقول [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجان]] نے اس جگہ وچ رہندا اے تے [[صائب تبریزی]] شاعر [[تبریز|Tbryzytbar]] لوکاں [[اصفہان|کی]] کلاسیکی عمر دے سب تو‏ں زیادہ مشہور شاعر، جس ستاراں [[غزل|نظماں]] وچ [[آذربائیجانی زبان|ترکی، آذربائیجان]] Srvdhast.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x Azeri Literature in Iran]</ref> آذربائیجانی ادب دا جدید دور ایران وچ صفوی خاندان دے خاتمے دے نال ہويا ، جو اس وقت کلاسیکی دور وچ ادب د‏‏ی ترقی دا باعث بنا سی۔ اس دے بعد ، ملیا پنہ ، جو کہ باشعور تے تھکا ہويا قاسم سی ، صفوی دور دے آخری مشہور شاعراں وچ شمار ہُندا سی۔ [[زند خاندان|زندیہ]] دے دور وچ تقریبا 34 34 سال تے [[خاندان افشار|افشاریاں دے]] نال 60 سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، جدو‏ں دونے خانداناں د‏‏ی حکمرانی سو سال تو‏ں زیادہ نئيں سی ، آذربائیجانی ادب نے صفوی دور د‏‏ی خوشحالی تو‏ں لطف اندوز نئيں کيتا تے شاید شاعراں، ادیباں، مترجمین، ڈرامہ نگار Tilim خان [[حیران خانم|سے Heyran خانم]] ، فاضل خان Sheida، سمجھیا عبدالرزاق Danbali ایران دے آذربایجانی دے اس وقت دے سب تو‏ں زیادہ مشہور فنکاراں وچو‏ں اک. [[ایران]] وچ [[قاجار خاندان|قاجار دی]] طاقت تے حکمرانی دے نال آذربائیجانی ادب اس دور وچ ترقی پذیر ہويا [[آذربائیجان (ایران)|، آذربائیجان]] تے ہور تھ‏‏انو‏اں دے علاوہ زرینشین ایران ، شاعر ، فنکار ، مصنف ، ڈرامہ نگار ، مزاح نگار ، مترجم ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے [[میرزا فتح علی آخوندزادہ|لوک مرزا]] فاطلی [[میرزا فتح علی آخوندزادہ|اخوندزادہ]] ، سمین باقچہبان ، جبار باغچبان ، [[محمد حسین شہریار التبریزی|محمد حسین شہریار]] ، مرزا ابراہیموف ، ایم بی خلخلی ، ابراہیم نے اردبیل ، امیر خسرو اثاثے ، بہار شیروانی ، جنت تبریزی ، البیدہ اردبیل ، حبیب ساحر ، سید باقر اگ ، اباسغولی یحییٰ ، علی فطرت ، اے اے پاکزاد ، غازی غازی ، معجزات شبستاری ، میر جلال پاشایف ، یوسف کلانتاری ، رضا بہاری ، مرزا احمد پرگم تبریزی تے ‌ دا ذکر کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ معاصر دور وچ آذربائیجانی ادب ، جو کہ قاجار خاندان د‏‏ی تحلیل تے رضا خان د‏‏ی حکومت دے آغاز دے نال سی ، زوال پذیر ہويا ، جو معاصر ایران وچ ثقافتی اتحاد تے اس دے استعمال تے اشاعت اُتے پابندی ورگی [[آذربائیجانی زبان|اہ‏م وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ آذربائیجانی ترک]] بولی اُتے ، [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے]] [[آذربائیجانی زبان|بعد ، آذربائیجانی ترک زبان]] دا استعمال تے تعلیم حالے تک ممنوع اے ، لیکن [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترک زبان]] وچ شائع کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ شاعری ، تحریر ، ڈرامہ نگاری دے میدان وچ گزشتہ نصف صدی وچ فنکاراں تو‏ں منسوب کيتا جا سکدا اے ، جداں صمد بہرنگی ، دیدے کاتب ، دخیل مراغی ، رحیم مانزوی اردبیلی ، سعید سلماسی ، عارف اردبیلی ، علی تبریزلی ، کریمی مراغی ، یحییٰ شیدا ، یاد اللہ مفتی۔امینی ، ناصر منظور ، علی ناظم ، تے دا ذکر کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ڈیڈے غورکود ، کوراگلو ، اسلی تے کرم تے حیدر بابائی سلام نو‏‏ں آذربائیجان دے شاندار ادب وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === زبانی ادب۔ === آذربائیجان دے لوکاں دا زبانی ادب آذربائیجان دے لوکاں دے ادب دا اک حصہ اے ، مشہور عقائد ، افسانے ، کہانیاں ، موسیقی ، کہاوت تے زبانی یا زبانی روایات یا نسل در نسل پچھلی نسلاں تو‏ں چھڈی گئیاں نيں۔ بایاندی لوک شاعری یا آذری لوکاں دے زبانی ادب د‏‏ی اک عام شکل ا‏‏ے۔ === فن تعمیر === آذری آرکیٹیکچرل سٹائل ، [[ایرانی فن تعمیر|اسلام دے بعد دے ایرانی فن تعمیر دا]] [[آذربائیجان (ایران)|اک انداز ، آذربائیجان]] نو‏‏ں ایران اُتے [[ایل خانی|الخانیت]] حکومت دے دوران منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس آرکیٹیکچرل سٹائل دے شاندار کم ایران تے پڑوسی ملکاں وچ زندہ نيں۔ آذری ایرانی شہراں تو‏ں منسوب آذری فن تعمیر دے سب تو‏ں اہ‏م سٹائل وچو‏ں [[گنبد سلطانیہ|اک سلطانی گنبد]] تے تبریز دا قلعہ اے ۔ === فن === [[فائل:Ardabil Carpet.jpg|کھبے|thumb|290x290px| اردبیل قالین اک بہترین تے بہترین ایرانی قالین ا‏‏ے۔]] آذربائیجانی فن نو‏‏ں امیر ترین ایرانی فنون وچ [[آذری|سے اک سمجھیا جاندا اے جو آذری لوکاں وچ ]] عام ا‏‏ے۔ آذربائیجانی فن نے [[ایران د‏‏ی تریخ|ایران د‏‏ی پوری تریخ وچ ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔]] آذربائیجانیاں د‏‏ی اک بھرپور تے وکھ سبھیاچار اے ، جس نے آرائشی تے اطلاق شدہ آرٹ دا اک وڈا حصہ بنایا ا‏‏ے۔ آرٹ د‏‏ی ایہ شکل قدیم زمانے وچ جڑدی اے ، جس وچ دستکاری د‏‏ی اک وسیع رینج دکھائی دیندی اے ، جداں زیورات ، دھات‏‏ی کندہ کاری ، قالین بنائی ، کروشیٹ ، خطاطی تے پینٹنگ۔ === لباس === [[فائل:Ashiklar-Tabriz.jpg|کھبے|thumb|200x200px| آذربائیجانی ملبوست نال محبت کرنے والے نوروز د‏‏ی تقریبات دے دوران آذربائیجانی موسیقی پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔]] آذربائیجانی لباس یا روايتی آذربائیجانی لباس ، جو سبھیاچار ، مذہب اور… [[آذری|آذری لوکاں دے]] طویل عمل تو‏ں شروع ہويا ا‏‏ے۔ تے ایہ آذریاں د‏‏ی اک خاص علامت ا‏‏ے۔ === موسیقی === آذربائیجانی موسیقی تو‏ں مراد [[آذری|آذربائیجانی لوکاں د‏‏ی روايتی موسیقی ا‏‏ے۔]] آذربائیجانی فنکار اپنی تخلیقی صلاحیتاں تو‏ں منفرد موسیقی تخلیق کردے نيں۔ [[آذربائیجانی زبان|جو لوک آذربائیجانی ترکی وچ]] اپنی نظماں دے نال اس قسم د‏‏ی موسیقی گاندے نيں انہاں نو‏ں عاشق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آذربائیجان د‏‏ی تفصیل تے اس دے عظیماں د‏‏ی بہادری وچ ، محبت کرنے والے جشن تے سوگ د‏‏ی تقریبات وچ آذربائیجانی موسیقی دے نال نال خوبصورت گیت گاندے نيں تے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف توجہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=پرتال راسخون. نبود شهر در آفاق، خوش‌تر از تبریز. |url=http://www.rasekhoon.net/Article/Show-8864.aspx |access-date=2021-10-03 |archive-date=2021-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003084313/http://www.rasekhoon.net/Article/Show-8864.aspx |dead-url=yes }}</ref> پرجاتیاں د‏‏ی آذربائیجانی موسیقی میخانہ ، آذربائیجانی ٹار ، بالابان ، نقرہ ، بلامہ تے گارمن پرفارمنس آرٹ ہوسکدی ا‏‏ے۔ " عاشق " آذربائیجان (ایران تے جمہوریہ آذربائیجان دونے وچ ) دا اک شاعر تے موسیقار اے جو اپنے گانے نو‏‏ں اک ساز دے نال پیش کردا ا‏‏ے۔ اسلام تاں پہلے دور تو‏ں ترک قوم وچ محبت کرنے والے موجود نيں۔ پریمیاں دا پرانا عنوان "وزن" ا‏‏ے۔ کافی شاپس دے علاوہ ، محبت کرنے والے شادیاں تے ہور تقریبات وچ وی پرفارم کردے نيں۔ محبت کرنے والےآں د‏‏ی بیان کردہ مہاکاوی کہانیاں تو‏ں ، اسيں کوراگلو دا ذکر ک‏ر سکدے نيں ، تے محبت د‏‏یاں کہانیاں تو‏ں ، اسيں اسلی تے کرم دا ذکر ک‏ر سکدے نيں ۔ === تھیٹر === [[آذری|آذربائیجانی تھیٹر آذربائیجان دے لوکاں]] د‏‏ی تخلیقی صلاحیتاں تے فن دا اک عنصر ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، آذربائیجانی نیشنل تھیٹر [[میرزا فتح علی آخوندزادہ|مرزا فتح علی اخوندزادہ دے]] مزاح اُتے مبنی سی ، جو پہلے ممتاز آذربائیجانی ڈرامہ نگار ، مفکر تے فلسفی سن ۔ سب تو‏ں مشہور تھیٹر گروپ اک طویل عرصے تو‏ں تبریز وچ پرفارم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ <ref>http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/159987</ref> اج ، سب تو‏ں مشہور آذربائیجانی تھیٹر آرٹسٹک گروپس جنہاں دا تعلق بابک آرٹ گروپ تو‏ں اے ، بابک نہرین نے پیش کیتے نيں ۔ ارشین مل ایلن آذربائیجانی تھیٹر د‏‏ی اہ‏م قسماں وچو‏ں اک اے جو ایران وچ پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ === رقص۔ === آذربائیجانی رقص آذربائیجانیاں دے لوک ، قدیم تے مدھر رقص نيں۔ جو کہ مختلف قسماں وچ مرد تے سوانیاں رقاصاں د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف محفلاں تے تہواراں جداں ایران دے آذربائیجانیاں وچ شادیاں وچ عام ا‏‏ے۔ === کھانا === [[فائل:Koofteh tabrizi.jpg|کھبے|thumb|200x200px| تبریزی میٹ بالز آذربائیجان دے مشہور پکواناں وچو‏ں اک نيں۔]] آذربائیجانی کھانےآں وچ ، کھانے جداں تبریزی میٹ بالز ، سبزیاں دے ٹکڑے ، پکا ہويا کیما ہويا گوشت ، جام ، پٹی ، مختلف سٹوز ، کالی پاچے ، باسٹرما ، کباب ، کباب چنجے ، آلو انڈے ، قبیلی ، آذربائیجانی سٹو ، جیز بیز ، ہور کباب سٹو ، کباب تے مصالحہ جات جداں تبریزی ، خشیل ، دومہ نج ، بسلوق ، قرابیہ ، نوگھا ، راحت الحکم ، ترخینہ ، بکلاوا ، نوڈلس ، بیکڈ بینز ، قرقہ ، ایرس ، بیکڈ چنے تے ڈوگ سوپ عام نيں۔ == مشہور۔ == == متعلقہ مضامین == {{باب|ایرانی آذری‌ |ایران}} * [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] * [[ایرانی ترک|ایرانی ترک ۔]] * [[قفقاز تے وسطی ایشیا وچ ایرانی ہجرت (19 ويں تے 20 واں صدی)]] == نوٹ == {{حوالے }} == حوالے == {{حوالے }} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:مسلما‏ن برادریاں]] [[گٹھ:ایران دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ترک اقوام]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 5jzetujrvg95d2nbgjcnq5iryuxmeb2 0 118586 712181 675029 2026-09-29T00:17:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712181 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} '''آر۔ شریلیکھا''' (جم ۲۵ دسمبر ۱۹۶۰) [[بھارتی پولیس سیواواں|بھارتی پولیس سیوا]] وچ اکّ اہلکار اے اتے [[کیرلا|کیرل]]، [[بھارت]] توں آئیپیئیس دی پہلی خاتون اہلکار اے۔<ref name="Pres Medal">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/presidents-medal-for-r-sreelekha/article4347063.ece|title=President's medal for R.Sreelekha|date=26 جنوری 2013|work=The Hindu|access-date=26 فروری 2014}}</ref> شریلیکھا اکّ لکھاری وی اے اتے ہن اکّ کامیاب YouTube چینل چلا رہی اے- “ ''سسنیہم شریلیکھا'' ” ''(پیار نال، شریلیکھا)'' اکّ پولیس اہلکار وجوں اپنے تجربے سانجھے کرن لئی۔ اسنے کیرل وچ عوامی کھیتر دیاں ادارےآں لئی مینیجنگ ڈائریکٹر وجوں وی کم کیتا اے۔ [[مرکزی جانچ بیورو|سیبیائی]] وچ اپنے کارجکال دوران، اسنے 'ریڈ شریلیکھا' دا اپنام کمایا۔ == شروعاتی جیون اتے پروار == شریلیکھا دا جم ۱۹۶۰ دے [[کرسمس|کرسمس والے دن]] ہویا سی،<ref name="KCadre">{{Cite web |title=IPS (Kerala Cadre) Civil List as on 01-01-2012 |url=http://www.gadsplais.kerala.gov.in/images/pdf/ips_01-01-2012.pdf |access-date=26 فروری 2014 |publisher=General Administration Department, Government of Kerala}}</ref> پرو۔ اینّ۔ ویلایدھن نائر اتے بی۔ رادھما۔<ref name="kerala">{{Cite web |title=R.Sreelekha, IPS |url=http://www.kerala.com/kerala_Celebrities/celebrity.php?recid=134 |access-date=26 فروری 2014 |publisher=Kerala.com |archive-date=2014-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326104117/http://www.kerala.com/kerala_Celebrities/celebrity.php?recid=134 }}</ref> سریلیکھا دے پیؤ پرو۔ عین۔ ویلایدھن نائر نے بھارتی فوج وچ اکّ سپاہی دے روپ وچ، شراکت دار فوجاں دے نال [[دوجی عالمی جنگ]] لڑی سی۔ شریلیکھا دا ویاہ ڈاکٹر: سیتوناتھ نال ہویا اے، پرو۔ بچیاں دی سرجری، [[سرکاری میڈیکل کالج، ترووننتپرم|میڈیکل کالج ہسپتال، ترووننتپرم]] اتے اکّ پتر اے، گوکل۔ == سکھیا == شریلیکھا نے اپنی سکولی پڑھائی سرکاری ہائر سیکنڈری سکول فار گرلز، کاٹن ہلّ، [[تیروننتپرم|ترووننتپرم]]<ref>{{Cite web |date=2010-02-11 |title=Back to school |url=http://www.hindu.com/mp/2010/02/11/stories/2010021151340100.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140324154747/http://www.hindu.com/mp/2010/02/11/stories/2010021151340100.htm |archive-date=24 مارچ 2014 |access-date=26 فروری 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> توں پوری کیتی جتھے اوہ سنگیت، ناٹک، اینسیسی اتے [[قومی سیوا سکیم|اینئیسئیس]] ورگیاں وکھ-وکھ سرگرمیاں وچ شامل سی۔ پھر اسنے سرکاری کالج فار وومین، ترووننتپرم وچ انگریزی ساہت وچ اپنی بیچلر دی ڈگری پوری کیتی۔ پھر اسنے کیرل یونیورسٹی وچ انسٹیچیوٹ آف انگلش وچ اپنی ماسٹرز<ref name="Pres Medal" /> کیتی۔<ref name="kerala" /> ۲۰۰۵ وچ، سیوا وچ، اسنے [[اندرا گاندھی نیشنل اوپن یونیورسٹی|اگنو]] توں [[انسانی وسیلہ پربندھ|انسانی سروت پربندھن]] وچ [[ماسٹر آف بزنس ایڈمنسٹریشن|ایم۔بی۔اے۔]]<ref name="kerala" /> اس نوں یونائیٹڈ کنگڈم دی سرکار ولوں وکاری چیویننگ فیلوشپ نال اعزازی کیتا گیا سی اتے اسنے ستمبر توں دسمبر ۲۰۱۵ تک کنگز کالج، لنڈن، سائنسز پو پیرس، ایڈنبرگ یونیورسٹی، جنیوا اتے [[آکسفورڈ]] وچ [[سنیکت راشٹر|سنیکت راشٹر دے]] دفتراں وچ فیلوشپ ادھئین کیتے۔ اسنے ۲۰۱۳ وچ [[لنڈن بزنس سکول]] اتے میٹروپولیٹن پولیس (سکاٹلینڈ یارڈ) وچ مڈ-کیریئر سکھلائی پروگرام وچ وی حصہ لیا۔ == کیریئر == '''<big>شروعاتی کیریئر</big>''' پولیس سیوا وچ آؤن توں پہلاں، شریلیکھا، شری ودیادھیراجا کالج وچ بطور لکچرار کم کردی سی۔ اسنے [[بھارتی ریزرو بینک]] لئی اکّ گریڈ بی افسر وجوں وی کم کیتا اتے [[ممبئی]] وچ اکّ انکڑا اہلکار وجوں تعینات سی۔<ref name="Blog">{{Cite web |title=Sreelekha IPS |url=http://sreelekhaips.blogspot.com/ |access-date=26 فروری 2014 |website=Who am I? |publisher=Sreelekha R}}</ref> '''<big>بھارتی پولیس سیوا</big>''' جنوری ۱۹۸۷ وچ، ۲۶ سال دی عمر وچ، شریلیکھا کیرل کیڈر وچ پہلی خاتون آئیپیئیس اہلکار بنی۔ پولیس سیوا وچ شامل ہون توں بعد، اسنے ۳ ضلعیاں، الاپزا، پٹھانمتھٹا<ref>{{Cite web |date=2003-05-01 |title=An officer and a writer |url=http://www.hindu.com/lf/2003/05/01/stories/2003050100740200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185639/http://www.hindu.com/lf/2003/05/01/stories/2003050100740200.htm |archive-date=24 مارچ 2014 |access-date=26 فروری 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> اتے ترسور وچ ضلع پولیس سپرڈینٹ وجوں سیوا نبھائی اے۔ شریلیکھا نے کیرل وچ پولیس سپرڈینٹ اتے [[نویں دلی]] وچ ڈیائیجی وجوں ۴ سال تک [[مرکزی جانچ بیورو]] نال وی کم کیتا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2000/11/08/stories/0408211v.htm|title=Failure to curb abkari-official nexus|date=8 نومبر 2000|work=[[The Hindu]]|access-date=27 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324190617/http://www.hindu.com/2000/11/08/stories/0408211v.htm|archive-date=24 مارچ 2014|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324190617/http://www.hindu.com/2000/11/08/stories/0408211v.htm}}</ref> اس نوں ایرناکلم رینج دے ڈپٹی انسپیکٹر جنرل وجوں ترقی دتی گئی سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2004/09/28/stories/2004092802530300.htm|title=New appointments in Police force soon|date=28 ستمبر 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=26 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20041014021858/http://www.hindu.com/2004/09/28/stories/2004092802530300.htm|archive-date=14 اکتوبر 2004|accessdate=2023-03-04|archivedate=2004-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041014021858/http://www.hindu.com/2004/09/28/stories/2004092802530300.htm}}</ref> ۲۰۰۵ وچ، شریلیکھا نوں کیرل راج سہکاری ربڑ مارکیٹنگ فیڈریشن دی مینیجنگ ڈائریکٹر وجوں تعینات کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817700300.htm|title=Monitoring System to strengthen policing|date=18 اگست 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=26 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205103613/http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817700300.htm|archive-date=5 دسمبر 2007|accessdate=2023-03-04|archivedate=2007-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071205103613/http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817700300.htm}}</ref> جون ۲۰۰۷ وچ، <ref name="kerala" /> اسنوں کیرلا دے سڑک اتے پل ترقی نگم دی مینیجنگ ڈائریکٹر وجوں تعینات کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite web |title=Public Information Officers |url=http://rti.kerala.gov.in/rrti.php?slno=391 |access-date=26 فروری 2014 |publisher=Right to Information, Kerala Government |archive-date=24 مارچ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185230/http://rti.kerala.gov.in/rrti.php?slno=391 |url-status=dead}}</ref> بعد وچ، اسنے اپرادھ شاخاں دے انسپیکٹر جنرل وجوں وی کم کیتا۔<ref>{{Cite web |title=Conference of Directors General of Police of Southern States(press) |url=http://www.keralapolice.org/newsite/news_archive.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304101207/http://www.keralapolice.org/newsite/news_archive.html |archive-date=4 مارچ 2013 |access-date=26 فروری 2014 |publisher=Kerala Police}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/promotions-in-police-force/article315198.ece|title=Promotions in Police force|date=25 اپریل 2009|work=The Hindu|access-date=26 فروری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324190817/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/promotions-in-police-force/article315198.ece|archivedate=2014-03-24|accessdate=2023-03-04}}</ref> اسنے ودھیک وجوں وی سیوا نبھائی۔ ڈی۔جی۔پی۔، آرمڈ پولیس بٹالیئن<ref>{{Cite web |title=IPS officers working as head of departments/offices |url=http://www.gadsplais.kerala.gov.in/images/pdf/ips_head.pdf |access-date=26 فروری 2014 |publisher=General Administration Dept. Government of Kerala}}</ref> سکھلائی لئی وادھو چارج دے نال۔<ref name="KCadre" /> ۱۵ فروری ۲۰۱۴ نوں ADGP وجیلینس،<ref>{{Cite news|url=http://archives.deccanchronicle.com/121105/news-current-affairs/article/perverts-rule-streets|title=Perverts rule streets|date=5 نومبر 2012|work=Deccan Chronicle|access-date=26 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326105016/http://archives.deccanchronicle.com/121105/news-current-affairs/article/perverts-rule-streets|archive-date=26 مارچ 2014|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326105016/http://archives.deccanchronicle.com/121105/news-current-affairs/article/perverts-rule-streets}}</ref> وجوں اسدی تعیناتی توں، اسنوں ADGP (پولیس ہوم گارڈ، کمیونٹی پلسنگ، جینڈر جسٹس اتے نربھیا لئی نوڈل افسر) وجوں تعینات کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Top-cops-shifted-ahead-of-elections/articleshow/30481464.cms|title=Top cops shifted ahead of elections|date=16 فروری 2014|work=Times of India|access-date=26 فروری 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Reshuffle-in-Top-Cop-Echelons/2014/02/16/article2059731.ece#۔Uw5MFPk1eSo|title=Reshuffle in Top Cop Echelons|date=16 فروری 2014|work=The New Indian Express|access-date=26 فروری 2014|archive-date=26 مارچ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326111808/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Reshuffle-in-Top-Cop-Echelons/2014/02/16/article2059731.ece#۔Uw5MFPk1eSo|url-status=dead|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326111808/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Reshuffle-in-Top-Cop-Echelons/2014/02/16/article2059731.ece#۔Uw5MFPk1eSo}}</ref> اوہ بیورو آف پولیس ریسرچ اینڈ ڈویلپمینٹ ولوں جولائی ۲۰۱۲ وچ منعقد ۵ویں نیشنل کانفرنس آف وومین ان پولیس دی آرگینائیزنگ سیکٹری سی،<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/national-meet-of-women-in-police/article3656109.ece|title=National meet of women in police|date=19 جولائی 2012|work=The Hindu|access-date=27 فروری 2014}}</ref> اتے کیرل پولیس فورس وچ لنگ برابری دی اکّ مضبوط وکیل وی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://archives.deccanchronicle.com/130128/news-current-affairs/article/kerala-police-not-women-friendly|title=Kerala police not women-friendly?|date=28 جنوری 2013|work=Deccan Chronicle|access-date=27 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817110933/http://archives.deccanchronicle.com/130128/news-current-affairs/article/kerala-police-not-women-friendly|archive-date=17 اگست 2014|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817110933/http://archives.deccanchronicle.com/130128/news-current-affairs/article/kerala-police-not-women-friendly}}</ref> ایڈیجیپی ہون دے ناطے، شریلیکھا نوں [[کیرلا|کیرل]] دے سیارہ منتری، تروونچور رادھاکرشنن نے کیرل دے اطلاع کمیشنر کے۔ نٹراجن دی شمولیت دی جانچ کرن لئی کیہا سی، جس نے کتھت طور اُتے پولیس دے اکّ ڈی۔ایس۔پی۔ نوں [[وی ایس اچتانندن|وی۔ایس۔]] زمین گھٹالے دے معاملے وچ قصوروار<ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayindian.com/en/story/kerala-information-commissioner-suspended/254/43339/|title=Kerala information commissioner suspended|date=12 نومبر 2012|work=The Sunday Indian|access-date=28 فروری 2014|accessdate=2023-03-04|archivedate=2016-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204195011/http://www.thesundayindian.com/en/story/kerala-information-commissioner-suspended/254/43339/}}</ref> جانچ پوری ہون توں بعد، شریلیکھا نے اطلاع کمیشنر نوں معطل کرن دی سفارش کیتی، جدوں پتہ لگا کہ اہلکار نے اپنے عہدے دی درورتوں کیتی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://archive.tehelka.com/story_main54.asp?filename=Ws121112Kerala.asp|title=Information Commissioner suspended for 'meddling' with police investigation|date=12 نومبر 2012|work=Tehelka|access-date=28 فروری 2014|archive-date=24 مارچ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324190543/http://archive.tehelka.com/story_main54.asp?filename=Ws121112Kerala.asp|url-status=dead}}</ref> اے۔ڈی۔جی۔پی۔ وجیلینس اتے بھرشٹاچار روکو بیورو دے طور اُتے آر۔ شریلیکھا نے کئی ہور معاملیاں دے قصوروار، آئیجی ٹومن جے۔ ٹھاچنکری دے خلاف آمدن توں ودھ جائیداد دے کیس دا چارجشیٹ کیتا۔ بدلے وجوں، ٹھاچنکری نے شریلیکھا اُتے سرکاری اجازت توں پہلاں [[تھائیلینڈ]] دا دورہ کرن لئی اصولاں دی النگھنا کرن دا الزام لگایا۔<ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/many-went-on-such-trips-only-i-got-the-stick-thachankary-plea-to-cat/610112/|title=Many went on such trips, only I got the stick: Thachankary plea to CAT|date=23 اپریل 2010|work=The Indian Express.|access-date=28 فروری 2014}}</ref> شریلیکھا نے سرکار توں ٹومن جے۔ ٹھاچنکری دے خلاف مانہانی دا مقدمہ دائر کرن دی اجازت منگی، اتے ایہہ حاصل کیتی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Govt-for-Reviewing-Thachankarys-Service-Records/2014/01/18/article2005660.ece?service=print|title=Govt for Reviewing Thachankary's Service Records|date=18 جنوری 2014|work=The New Indian Express|access-date=28 فروری 2014|archive-date=5 فروری 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205133625/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Govt-for-Reviewing-Thachankarys-Service-Records/2014/01/18/article2005660.ece?service=print|url-status=dead|accessdate=2023-03-04|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205133625/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Govt-for-Reviewing-Thachankarys-Service-Records/2014/01/18/article2005660.ece?service=print}}</ref> کیرلا وچ ٹرانسپورٹ کمیشنر ہون دے ناطے، اسنے سماویشی سڑک سرکھیا اپاواں ولوں سڑک حادثیاں اتے موتاں نوں کافی حدّ تک گھٹایا اتے ۲۰۱۴ وچ، کیرل وچ ۲۰۱۳ دے انکڑیاں دے مقابلے ۲۹۲ گھٹ موتاں ہوئیاں، جو کہ بھارت وچ اکّ ریکارڈ حصول سی۔ اوہناں دے کارجکال دوران ٹیکساں اتے جرمانیاں توں مالیا ۳۰۰۰ کروڑ روپئے دے سبھ توں اچے پدھر اُتے پہنچ گیا۔ موٹر وہیکل ڈیپارٹمنٹ ای-گورنینس وچ کامیاب ہویا، واہن-سارتھی مکمل ہو گئی اتے راج وچ لگبھگ ۹۸ لکھ واہناں دے واہناں دے ڈپلیکیشناں اتے ڈجیٹل رکارڈاں دا پتہ لگاؤن لئی 'سمارٹ ٹریس' نامک اکّ اینڈرائڈ ایپ بنایا گیا۔ اسنے ٹیکنوپاری وکھے، عالمی بینک دی مدد نال ایشیا دی پہلی روڈ ہیکاتھون دا انعقاد وی کیتا جتھے ۳۰۰ توں ودھ بھاگیداراں نے راج وچ بہتر سڑک سرکھیا لئی اپنیاں تکنیکی کھوجاں دا کارکردگی کیتا۔ کوٹایم وچ پروین قتل کیس دا پتہ لگاؤن اتے اوس ویلے دے - ڈیوائیئیسپی آر شاجی نوں گرفتار کرن اتے کیس دی چارجشیٹ دے ۹۰ دناں دے اندر اسنوں اتے اس دے ساتھیاں نوں عمر قید دی سزا دین لئی، اسنوں سرکار دے میریٹوریئس سروس اوارڈ نال اعزازی کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite web |title=Top police officer arrested in Praveen murder case |url=https://gulfnews.com/world/asia/india/top-police-officer-arrested-in-praveen-murder-case-1.278607}}</ref> اوہ کلیرور سیکس سکینڈل کیس دی جانچ کر رہی اہلکار سی، اتے سیبیائی عدالت نوں رپورٹ کیتی سی کہ کوئی ویائیپی شامل نہیں سی۔ تھامس چانڈی، اکّ اسمبلی ممبر اتے کیپی موہنن اُتے کیس نال جڑے ہون دا الزام اے۔ حالانکہ، شریلیکھا دا عدالت وچ بیان پیڑت دے بیان دے بنیاد اُتے سی، جس نے دوواں نوں بری کر دتا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/no-vip-involved-in-kiliroor-case-ig-clarifies/211869-60-116.html|title=No VIP involved in Kiliroor case, IG clarifies|date=14 دسمبر 2011|work=IBN|access-date=28 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305010852/http://ibnlive.in.com/news/no-vip-involved-in-kiliroor-case-ig-clarifies/211869-60-116.html|archive-date=5 مارچ 2014|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305010852/http://ibnlive.in.com/news/no-vip-involved-in-kiliroor-case-ig-clarifies/211869-60-116.html}}</ref> آر۔سریلیکھا نے بازار قیمت توں ودھ چولاں دی خرید وچ کھپتکارپھیڈّ دیاں بے نیئمیاں اتے [[کوچی]] اتے [[تیروننتپرم|ترووننتپرم]] وچ وکھ-وکھ گوداماں وچ پائیاں گئیاں بے نیئمیاں دی جانچ کیتی<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Ramesh-No-Bid-to-Derail-Consumerfed-Case-Probe/2014/01/12/article1996272.ece#۔UxCl8vk1eSo|title=Ramesh: No Bid to Derail Consumerfed Case Probe|date=12 جنوری 2014|work=The New Indian Express|access-date=28 فروری 2014|archive-date=12 جنوری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112052246/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Ramesh-No-Bid-to-Derail-Consumerfed-Case-Probe/2014/01/12/article1996272.ece#۔UxCl8vk1eSo|url-status=dead|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112052246/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Ramesh-No-Bid-to-Derail-Consumerfed-Case-Probe/2014/01/12/article1996272.ece#۔UxCl8vk1eSo}}</ref> اوہ جولائی ۲۰۱۳ توں ستمبر ۲۰۱۵ تک کیرل دی ٹرانسپورٹ کمیشنر سی، جس دوران سڑک حادثیاں اتے موتاں ہر ویلے دے ہیٹھلے پدھر اُتے سن۔ ٹیکنوپاری ترویندرم وکھے عالمی بینک دی مدد نال اس ولوں منعقد ایشیا دی پہلی سڑک سرکھیا ہیکاتھون اکّ وڈی کامیابی سی۔ ADGP کرائیم ریکارڈ بیورو دے طور اُتے، اسنے کرائیم اتے کرمینل ٹریکنگ نیٹورکنگ سسٹم نوں پورا کیتا اتے پولیس دے نال اکّ عوامی انٹرفیس لئی اکّ انٹرئیکٹو ویبسائیٹ "THUNA" (د ہینڈ یو نیڈ فار اسسٹینس) شروع کیتی۔ ودھیک ڈیجیپی، انٹیلیجینس، کیرلا وجوں جون ۲۰۱۶ توں جنوری ۲۰۱۷ تک، دماغی تناء توں پیڑت پولیس اہلکاراں لئی اکّ کاؤنسلنگ سینٹر HATS (تناء نال نجٹھن لئی مدد اتے مدد) شروع کرن دی تجویز، اوہناں دی مدد کرن لئی جیہناں نوں نشے ورگیاں نجی سمسیاواں ہن۔، سینئر افسراں دے مدعے، خاندانی سمسیاواں، مالی سمسیاواں، کھدکشیاں دے رجھان آدی نوں ڈیپارٹمنٹ ولوں پروانگی دتی گئی اے۔<ref>{{Cite web |title=Home |url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/tomin-thachankary-troubling-me-29-years-sreelekha-cops-vigilance.html}}</ref><ref>{{Cite web |date=فروری 2016 |title=Kerala: Woman IPS officer says fellow ADGP harassing her for 29 years |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kerala-woman-ips-officer-says-fellow-adgp-harassing-her-for-29-years/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala IPS officer alleges harassment by colleague |url=http://gulfnews.com/news/asia/india/kerala-ips-officer-alleges-harassment-by-colleague-1.1662525}}</ref><ref>http://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/010216/kerala-woman-ips-officer-accuses-colleague-of-harassment-for-29{{مردہ کڑی|date=فروری 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} years.html</ref> اسنے ستمبر، ۲۰۱۷ وچ پولیس دے ڈائریکٹر جنرل دے عہدے لئی ترقی حاصل کیتی<ref>{{Cite web |title=Kerala's first woman IPS officer Sreelekha now becomes first woman DGP |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/2017/sep/21/keralas-first-woman-ips-officer-sreelekha-now-becomes-first-woman-dgp-1660341.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=R Sreelekha IPS officer: 'Many tried to prove that IPS is not for a woman' &#124; Kochi News – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/many-tried-to-prove-that-ips-is-not-for-a-woman/articleshow/60840755.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> جنوری ۲۰۱۷ توں جون ۲۰۱۹ تک، اسنے کیرل وچ جیلھاں اتے سدھار سیواواں دے ڈائریکٹر جنرل وجوں کم کیتا۔ اسنے راج دیاں ۵۴ جیلھاں وچ کئی مثبت تبدیلیاں پیش کیتیاں سن جیہناں نوں ہن سدھار مرکزاں وجوں جانیا جاندا اے۔ جون ۲۰۱۷ توں ۱ جون ۲۰۲۰ تک، اوہ کیرلا وچ اکّ نویں بنی پوسٹ، "سوشل پلسنگ اتے ٹریفک" دی مکھی سی اتے کیرل راج پولیس ہیڈکوارٹر وچ تعینات سی۔ اسنے ۱ جون ۲۰۲۰ نوں کیرل فائر اینڈ ریسکیو سروسز دے مکھی وجوں ڈیجیپی وجوں عہدہ سمبھالیا، کیرل وچ آزاد چارج والی پہلی 'خاتون ڈیجیپی' بن گئی۔ اوہ ۳۱ دسمبر ۲۰۲۰ نوں کیرل فائر اینڈ ریسکیو سروسز دے ڈائریکٹر جنرل وجوں، ۳۳ سال اتے ۵ مہینے دی سیوا پوری کرن توں بعد سیوامکت ہوئی۔<ref>{{Cite web |title=R Sreelekha, First woman IPS officer in Kerala retires – ET Government |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/governance/r-sreelekha-first-woman-ips-officer-in-kerala-retires/80050773}}</ref><ref>{{Cite web |title=R Sreelekha, first woman DGP in Kerala, retires from service |url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/r-sreelekha-first-woman-dgp-in-kerala-retires-from-service-1.5322974}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala's first woman IPS officer Sreelekha retires after 33 years of service |url=https://keralakaumudi.com/en/news/mobile/news.php?id=463755&u=keralas-first-woman-ips-officer-sreelekha-retires-after-33-years-of-service}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/sreelekha-set-to-be-first-woman-dgp/article31689117.ece|title=R. Sreelekha, the first woman IPS officer in Kerala, set to be the State's first woman DGP|date=27 مئی 2020|work=The Hindu}}</ref> == میڈل اتے مانتا == * ۲۰۰۴ وچ، ڈیائیجی وجیلینس اتے بھرشٹاچار مخالف بیورو وجوں، شریلیکھا نوں شاندار سیواواں لئی صدر پولیس میڈل نال اعزازی کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite web |title=Republic Day Police Medals, 2004 announced |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=809 |access-date=26 فروری 2014 |website=POLICE MEDALS TO 627 PERSONNEL |publisher=Press Information Bureau}}</ref> * ۲۰۱۳ وچ، ایڈیجیپی وجیلینس اتے بھرشٹاچار روکو بیورو دے روپ وچ، شریلیکھا نوں خاص سیوا لئی صدر پولیس میڈل نال اعزازی کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite web |title=Force Wise/State Wise list of medal awardees to the Police personnel on the occasion of Republic Day 2013 |url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/jan/d2013012501.pdf |access-date=26 فروری 2014 |website=President's Police Medal for Distinguished Service 2013 |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.madhyamam.com/en/node/8488|title=President's police medal for ADGP R Sreelekha IPS|date=25 جنوری 2013|work=Madhyamam|access-date=26 فروری 2014}}</ref> * ۲۰۰۶ وچ، مینیجنگ ڈائریکٹر وجوں اپنے کارجکال دوران، ربڑ بورڈ نے تھائیلینڈ سرکار دا ایشیا وچ ربڑ دا سرووتم نریاتک انعام جتیا۔<ref name="Pres Medal" /> * شریلیکھا نوں یونائیٹڈ کنگڈم سرکار ولوں وکاری چیویننگ فیلوشپ لئی چنیا گیا سی اتے اسنے ستمبر توں دسمبر ۲۰۱۵ تک لنڈن وچ کنگز کالج وچ فیلوشپ وچ حصہ لیا سی۔ اسنے یوکے دی سکاٹلینڈ یارڈ/میٹروپولیٹن پولیس وچ خاص سکھلائی وچ وی حصہ لیا۔ * اسنے ۲۰۰۶ وچ پبلک سروس لئی انڈین اوورسیز اوارڈ جتیا۔ * ساہتی یوگدان لئی پھوکانا انعام اس نوں ۲۰۰۵ وچ دتا گیا سی۔ * ۲۰۰۷ وچ، اس نوں اوس ویلے دے ڈپٹی سپرڈینٹ آف پولیس آر شاجی ولوں پروین نام دے اکّ شہری دی قتل دے سنسنیخیز معاملے دا پتہ لگاؤن لئی کیرل سرکار دا میریٹوریئس سروسز اوارڈ ملیا۔ جانچ توں بعد عدالت نے شاجی نوں قصوروار پایا۔<ref>{{Cite web |title=Top police officer arrested in Praveen murder case |url=https://gulfnews.com/world/asia/india/top-police-officer-arrested-in-praveen-murder-case-1.278607}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala Road Safety Authority (KRSA) and World Bank Group Organize a Hackathon on Road Safety |url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2015/08/18/kerala-road-safety-authority-and-world-bank-group-organize-hackathon-on-road-safety}}</ref><ref>{{Cite web |title=Two-day Kerala Road Safety Hackathon Comes to an End |url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Two-day-Kerala-Road-Safety-Hackathon-Comes-to-an-End/2015/08/24/article2990067.ece |access-date=2023-03-04 |archive-date=2016-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062153/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Two-day-Kerala-Road-Safety-Hackathon-Comes-to-an-End/2015/08/24/article2990067.ece |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/hackathon-for-road-safety-solutions/article7506313.ece|title=Hackathon for road safety solutions|date=6 اگست 2015|work=The Hindu}}</ref> == چنے ہوئے کم == * چیرو مارمارنگل (2005)<ref>{{Cite web |title=IPS officer authors third book |url=http://www.sureshmehrotra.com/archive/2005/May/14-5-2005.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324190357/http://www.sureshmehrotra.com/archive/2005/May/14-5-2005.html |archive-date=24 مارچ 2014 |access-date=27 فروری 2014 |publisher=Whispers in the corridors}}</ref> * نیرازکاپرم (2006)<ref>{{Cite web |title=Neerazhikapuram |url=https://www.amazon.com/nirazhikkapuram-R-Sreelekha-I-P-S/dp/B007E4WRXI/ref=sr_1_4?s=books&ie=UTF8&qid=1393451352&sr=1-4 |access-date=27 فروری 2014 |publisher=Amazon}}</ref> * مارنا دوتھن (2008)<ref>{{Cite book|title=Maranna Doothan|last=Śr̲Īlēkha|first=Ār|date=جنوری 2008|isbn=978-8126419647}}</ref> * کزہلوتھکرن (2009)<ref name="DCBooks">{{Cite web |title=Sreelekha IPS |url=http://onlinestore.dcbooks.com/author/sreelekha-r--i-p-s- |access-date=27 فروری 2014 |publisher=DC Books |archive-date=24 مارچ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185657/http://onlinestore.dcbooks.com/author/sreelekha-r--i-p-s- |url-status=dead}}</ref> * لوٹوس تھینیکل (2009)<ref name="DCBooks" /> * مینسیلے مجھاولو (2011)<ref>{{Cite web |title=Chakshumathi's Cochin Centre opened |url=http://www.chakshumathi.org/ChakshumathisCochinCentreopened.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185531/http://www.chakshumathi.org/ChakshumathisCochinCentreopened.html |archive-date=24 مارچ 2014 |access-date=27 فروری 2014 |publisher=Chakshumathi}}</ref> * نیاما سمرکشنم سٹریکلکو- عورتاں نوں قانونی جاگروکتا بارے اکّ کتاب * کٹیکلم پولکم- پولیس اتے اوہناں دیاں سرگرمیاں بارے بچیاں لئی اکّ کتاب * جاگرکن (۲۰۱۳)- ڈٹیکٹو ناول پبلشر ڈیسی بکس * تھماسوما- کیرل کومدی میگزین وچ جاسوس لڑی اوہ اخباراں اتے رسالیاں وچ نیمت کالم لکھدی اے۔ ونیتا میگزین وچ اسدا کالم، "ماروپرم، د ادر سائیڈ" جو ہن شائع ہو رہا اے، پاٹھکاں ولوں چنگی طرحاں سلاہیا جا رہا اے۔ ساسنیہم شریلیکھا- یوٹیوب چینل https://youtube.com/channel/UCup0QqQP2A95jqYkzJuuU9w == ایہہ وی ویکھو == * کپاجھوم رمن پلے == حوالے == == باہری لنک == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZNdtt-GMUNk ایشیانیٹّ آن ریکارڈ '] تے انٹرویو * https://web.archive.org/web/20150923213053/http://www.dcbooks.com/jagarookan-released.html * https://www.amazon.in/Books-R-Sreelekha/s?ie=UTF8&page=1&rh=n%3A976389031%2Cp_27%3AR%20Sreelekha * http://www.bharatchannels.com/asianet-news-shows-watch-online/sreelekha-ips-transport-commissioner-detective-fiction-released-video_7cf630261.html * http://malayalam.tv.cybernewsblog.com/interview-r-sreelekha-ips-transport-commissioner-in-varthaprabhatham {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213000745/http://malayalam.tv.cybernewsblog.com/interview-r-sreelekha-ips-transport-commissioner-in-varthaprabhatham |date=۲۰۱۵-۰۲-۱۳}} [[گٹھ:بھارتی سول سیوک]] [[گٹھ:کیرلا دیاں عورتاں]] [[گٹھ:بھارتی خاتون پولیس اہلکار]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم ۱۹۶۰]] [[گٹھ:جم 1960]] j6mgy4sba04ajsylax7w7ywlotf4dr2 0 119207 712179 619670 2026-09-28T22:13:56Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Musa_(Moses)1.png|Musa_(Moses)1.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712179 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات نبی |ناں = موسیٰ علیہ السلام |مکمل_نام = موسیٰ بن عمران |جائے_ولادت = [[مصر]] |جائے_وفات = جبل موآب |والد = عمران |والدہ=یوخاند |علاقہ = قوم بنی اسرائیل [[مصر]] |کتاباں = [[تورات]] |صحائف = |شمار = ١٧(سترہ) |دین = اسلام |پیشرو= شعیب علیہ السلام |ہمعصر = [[ہارون علیہ السلام]] |جانشین = ہارون علیہ السلام }} '''موسیٰ علیہ السلام''' اللہ دے برگزیدہ پیغمبروں وچ اک سی. آپ دے بھائی حضرت [[ہارون علیہ السلام]] وی اللہ دے برگزیدہ نبیوں وچ سے اک سن۔ '''موسى''' [[اک]] پیغمبر سی تے [[عبرانی]] انجیل باجوں قنون دین والا تے سردار سی۔ <big>'''موسیٰ علیہ السلام''' اللہ دے برگزیدہ پیغمبراں وچو‏ں اک نيں۔ آپ دے [[بھائی]] [[ہارون|ہارون علیہ السلام]] وی اللہ دے برگزیدہ نبیاں وچو‏ں اک نيں۔</big> == بنی اسرائیل مصر وچ == <big>قرآن عزیز نے حضرت یوسف (علیہ السلام) دے قصہ وچ بنی اسرائیل دا ذکر صرف ايس‏ے قدر کيتا سی کہ حضرت یعقوب (علیہ السلام) تے انہاں دا خاندان حضرت یوسف (علیہ السلام) نال ملن مصر وچ آئے مگر اس دے بعد صدیاں بعد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعات وچ فیر اک مرتبہ قرآن حکیم بنی اسرائیل دے واقعات تفصیل تو‏ں سناندا اے جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف (علیہ السلام) دے زمانے وچ مصر ہی وچ بس گئے سن تے انہاں تمام پچھلی صدیاں وچ انہاں د‏‏ی مصر د‏‏ی تریخ ہی تو‏ں وابستہ رہی اے تورات د‏‏ی ایہ تفصیلات وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کردیاں نيں۔</big> <big>{{اقتباس | 1 = تب فرعون یوسف ((علیہ السلام)) تو‏ں متکلم ہويا تے کہیا کہ تیرا باپ تے تیرے بھائی تیرے دے پاس آئے نيں ‘ مصر د‏‏ی زمین تیرے اگے اے ‘ اپنے باپ تے اپنے بھائیاں نو‏‏ں اس سرزمین دے اک مقام وچ جو سب تو‏ں بہتر اے بسا ‘ جشن د‏‏ی زمین وچ انہاں نو‏ں رہنے دے ‘ تے جے تاں جاندا اے کہ بعضے انہاں دے درمیان چالاک نيں تاں انہاں نو‏‏ں میری مواشی اُتے مختار کر۔ <ref>(پیدائش باب {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}{{lang|ur|٧}} آیات {{lang|ur|۵}}۔ ٦)</ref>}}</big> <big>{{اقتباس | 1 = تے یوسف نے اپنے باپ تے بھائیاں نو‏‏ں ملک مصر د‏‏ی اک بہترین زمین وچ جو رعمسیس د‏‏ی زمین اے ‘ جداں فرعون نے کہیا سی ‘ بٹھایا تے انہاں نو‏ں اس دا مالک کيتا تے یوسف نے اپنے باپ تے بھائیاں تے اپنے باپ دے سب گھرانے د‏‏ی ‘ انہاں دے لڑکے بالاں دے موافق روٹی تو‏ں پرورش کيتی۔ “ <ref>(پیدائش باب {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}{{lang|ur|٧}} آیات ١١‘ ١٢)</ref> ” تے اسرائیل نے مصر د‏‏ی زمین وچ جشن دے ملک وچ سکونت د‏‏ی تے اوہ اوتھ‏ے ملکیتاں رکھدے سن تے اوہ ودھے تے بہت زیادہ ہوئے تے یعقوب مصر د‏‏ی زمین وچ ستر برس جیا ۔ سو یعقوب د‏‏ی ساری عمر اک سو سینتالیس برس د‏‏ی ہوئی۔ “ <ref>(پیدائش باب {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}{{lang|ur|٧}} آیات ٢{{lang|ur|٧}} ۔ ٢٨)</ref> }}</big> <big>تورات وچ ایہ وی مذکور اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) نے فرعون تو‏ں اپنے باپ تے اہل خاندان دے لئی ” ارض جشن “ طلب کيت‏‏ی جو فرعون نے بخوشی انہاں دے سپرد کردتی۔ <ref>(پیدائش باب {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}{{lang|ur|٧}} آیات ٣٠‘ ٣١)</ref> مصر دے نقشہ وچ ایہ جگہ بلبیس دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ اس علاقہ دا اک موجودہ شہر فلوسہ (سفط الحنہ) ا‏‏ے۔ حضرت یوسف (علیہ السلام) دے واقعہ وچ اسيں بتا چکے نيں کہ شہری آبادی تو‏ں دور حضرت یوسف (علیہ السلام) نے اپنے خاندان دے لئی ایہ جگہ غالباً اسلئی منتخب کيتی سی کہ ایتھ‏ے رہ ک‏ے انہاں دے خاندان د‏‏ی بدویانہ زندگی بحالہ باقی رہے گی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں مصری بت پرست انہاں دے نال اختلاط نہ کرسکن گے تے انہاں د‏‏ی مشرکانہ رسوم تے بد اخلاقیاں بنی اسرائیل وچ سرایت نہ کرسکن گی کیونجے مصری لوک چرواہاں ‘ کاشتکاراں تے بدوی لوکاں نو‏‏ں کمتر تے نجس سمجھدے تے انہاں دے نال اختلاط نو‏‏ں معیوب جاندے سن ۔</big> <big>تورات وچ ایہ وی مذکور اے کہ جدو‏ں حضرت یعقوب (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں انہاں نے حضرت یوسف (علیہ السلام) نو‏‏ں بلیا ک‏ے وصیت کيتی کہ مینو‏‏ں سرزمین مصر وچ دفن نہ کيتا جائے بلکہ باپ دادا دے وطن فلسطین وچ میری قبر بنائی جائے۔ حضرت یوسف (علیہ السلام) نے باپ نو‏‏ں اطمینان دلایا تے انتقال دے بعد انہاں دے جسد اطہر نو‏‏ں حنوط (ممی) ک‏ر ک‏ے تابوت وچ رکھیا تے فلسطین لے جا ک‏ے سپرد خاک کيتا۔ حضرت یعقوب (علیہ السلام) نے وفات تو‏ں پہلے ساری اولاد نو‏‏ں جمع کيتا تے حضرت یوسف (علیہ السلام) دے صاحبزاداں افرائیم تے منسی نو‏‏ں وی بلايا تے انہاں سب نو‏‏ں اول دعائے برکت دتی تے محبت و شفقت دے نال انہاں نو‏‏ں نوازیا ‘ اس دے بعد انہاں نو‏‏ں نصیحت کيتی کہ : ” دیکھو میرے بعد اپنے ایمانیات و اعتقادات نو‏‏ں کدرے خراب نہ کرلینا تے خدا دے اس پاک رشتہ نو‏‏ں جو ميں نے تے میرے باپ دادا نے ہمیشہ مضبوط رکھیا مشرکانہ رسوم و عقائد تو‏ں شکست وریخت نہ کردینا۔ “ <ref>(پیدائش باب {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}{{lang|ur|٧}} آیت ٣٠‘ ٣١)</ref></big> <big>قرآن عزیز نے وی یعقوب (علیہ السلام) د‏‏ی اس مقدس وصیت دا انہاں معجزانہ جملےآں وچ ذکر کيتا اے : اَمْ کُنْتُمْ شُھَدَآئَ اِذْ حَضَرَ یَعْقُوْبَ الْمَوْتُ اِذْ قَالَ لِبَنِیْہِ مَا تَعْبُدُوْنَ مِنْم بَعْدِیْ قَالُوْا نَعْبُدُ اِلٰھَکَ وَ اِلٰہَ اٰبَآئِکَ اِبْرَھٖمَ وَاِسْمٰعِیْلَ وَ اِسْحٰقَ اِلٰھًا وَّاحِدًا وَّ نَحْنُ لَہٗ مُسْلِمُوْنَ } <ref>(البقرۃ : ٢/١٣٣)</ref> {{اقتباس | 1 = (اے محمد ) کیہ تسيں اس وقت موجود سن جدو‏ں یعقوب د‏‏ی موت دا وقت سی ‘ جدو‏ں کہ اس نے اپنی اولاد تو‏ں کہیا ” میرے بعد کس د‏‏ی پرستش کرو گے (یعنی کون سا دین اختیار کرو گے ) تاں انہاں نے جواب دتا ” اسيں ايس‏ے اک خدا د‏‏ی پرستش کرن گے جو تیرا تے تیرے باپ دادا ابراہیم ‘ اسماعیل تے اسحاق دا خدا اے تے جس دا کوئی شریک نئيں تے اسيں تاں ايس‏ے دے فرماں بردار نيں۔ }} تورات نے حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دے حالات اُتے وی روشنی پائی اے تے انہاں د‏‏ی عمر تے انہاں د‏‏ی نسل دا وی ذکر حسب ذیل عبارت وچ کیہ اے : اور یوسف تے اس دے باپ دے گھرانے نے مصر وچ سکونت د‏‏ی تے یوسف اک سودس برس جیا ‘ تے یوسف نے افرائیم دے لڑکے جو تیسرے پشت وچ سن دیکھے تے منسی دے بیٹے مکیر دے بیٹے وی یوسف دے گھٹناں اُتے پالے گئے تے یوسف نے اپنے بھائیاں تو‏ں کہیا ميں مردا ہاں تے خدا یقیناً تسيں نو‏‏ں یاد کریگا تے تسيں اس زمین تو‏ں باہر اس زمین وچ جس د‏‏ی بابت اس نے ابراہام تے اسحاق تے یعقوب تو‏ں قسم د‏‏ی اے لے جائے گا ‘ تے یوسف نے بنی اسرائیل تو‏ں قسم لے دے کہیا خدا یقیناً تسيں نو‏‏ں یاد کریگا تے تسيں میری ہڈیاں(یہ عربی محاورہ اے اس دا مطلب اے کہ میرے جسم مبارک نو‏‏ں اپنے نال لیجانا ) نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں لیجائیو ‘ سو یوسف اک سو دس برس دا بوڑھا ہو ک‏‏‏ے مرگیا تے انہاں نے اس وچ خوشبو بھری تے اسنو‏ں مصر وچ صندوق وچ رکھیا۔ “ <ref>(پیدائش باب {{lang|ur|۵}}٠ آیات ٢٢۔ ٢٦)</ref> اور موسیٰ نے یوسف د‏‏ی ہڈیاں نال لاں کیونجے اس نے بنی اسرائیل نو‏‏ں تاکیداً قسم دے دے کہیا سی کہ خدا یقیناً تواڈی خبر گیری کریگا ‘ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں میری ہڈیاں نال لے جائیو۔ “ <ref>(خروج باب ١٣ آیت ١٩)</ref></big> <big>چنانچہ حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں د‏‏ی اولاد نے انہاں دے جسم مبارک نو‏‏ں وی حنوط (ممی) ک‏ر ک‏ے تابوت وچ محفوظ کردتا تے جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ وچ بنی اسرائیل مصر تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے چلے نيں تاں یوسف د‏‏ی وصیت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی انہاں دا تابوت وی نال لے گئے تے نبیاں د‏‏ی سرزمین وچ لیا ک‏ے دفن کردتا۔ ایہ مقام کون سا اے ؟ اس دے متعلق اہل جبرون ایہ کہندے نيں کہ اوہ جبرون وچ مدفون نيں تے حرم خلیلی وچ مکفیلہ دے نیڑے اک محفوظ تابوت دے متعلق ایہ دعویٰ کردے نيں کہ ایہی تابوت یوسف اے لیکن عبدالوہاب مصری اسنو‏ں وہم دسدے ہوئے فرماندے نيں کہ میرے تو‏ں حضرت فاضل محمد نمر حسن نابلسی تے نابلس دے سر کردہ عالم حضرت فاضل امین بک عبدالہادی نے بیان کيتا کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) د‏‏ی ضریح مبارک نابلس وچ اے تے ایہی صحیح اے اس لئی کہ تورات کہندی اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) ارض فرائیم وچ دفن ہوئے تے نابلس ارض فرائیم ہی وچ اے تے اسنو‏ں قدیم زمانہ وچ سکم کہندے سن ۔ <ref>(قصص الانبیاء ص ١٨{{lang|ur|٧}})</ref> بہرحال انہاں تفصیلات تو‏ں ایہ واضح ہوگیا کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف تے حضرت موسیٰ (علیہا السلام) د‏‏ی درمیانی صدیاں وچ مصر وچ آباد رہ‏‏ے۔</big> {{خانۂ معلومات اسلامی نبی |name =موسیٰ بن عمران |image = |image_size = <!-- تصویر کا سائز --> |caption = |title =موسیٰ علیہ السّلام |birth_date = <!-- تاریخ/دن --> |birth_place =مصر |death_date = <!-- تاریخ/دن --> |death_cause =طبعی |death_place =جبل موآب |shrine = مسجد خلیل، فلسطین |father =عمران |mother =[[یوکابد]] |language = <!-- نبی کی زبان --> |occupation = <!-- نبی کا پیشہ --> |region = قوم بنی اسرائیل [[مصر]] |scriptures = [[صحف موسیٰ]] |count = |related_religion = |contemporary = |names_in_holy_books = [[موسیٰ (مذہبی شخصیت)|موسیٰ]] (بائبل) |predecessor_prophet = [[شعیب علیہ السلام]] |successor_prophet = [[ہارون علیہ السلام]] }} == فرعون موسیٰ == <big>گزشتہ واقعات تو‏ں ایہ معلوم ہوچکيا اے کہ ” فرعون “ شاہان مصر دا لقب اے کِسے خاص بادشاہ دا ناں نئيں اے تن ہزار سال ق م تو‏ں شروع ہو ک‏ے عہد سکندر تک فراعنہ دے اکتِیہہ خاندان مصر اُتے حکمران رہے نيں ‘ سب تو‏ں آخری خاندان فارس د‏‏ی شہنشاہی دا جو ٣٣٢ پہلے از مسیح سکندر دے ہتھو‏ں مفتوح ہوگیا انہاں وچو‏ں حضرت یوسف (علیہ السلام) دا فرعون ہیکسوس (عمالقہ) دے خاندان تو‏ں سی جو دراصل عرب خاندان ہی د‏‏ی اک شاخ سی تاں ہن سوال ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے عہد دا فرعون کون اے تے کس خاندان تو‏ں متعلق اے ؟ عام مؤرخین عرب تے مفسرین اسنو‏ں وی ” عمالقہ “ ہی دے خاندان دا فرد دسدے نيں ‘ تے کوئی اس دا ناں ولید بن مصعب بن ریان دسدا تے کوئی مصعب بن ریان کہندا اے تے انہاں وچو‏ں ارباب تحقیق د‏‏ی رائے ایہ اے کہ اس دا ناں ریان یا ریان ابا سی۔ ابن کثیر کہندے نيں کہ اس د‏ی کنیت ابو مرہ سی۔ یہ سب اقوال قدیم مؤرخین د‏‏ی تحقیق اُتے مبنی سن مگر ہن جدید مصری اثری تحقیقات تے حجری کتبات دے پیش نظر اس سلسلہ وچ دوسری رائے سامنے آئی اے اوہ ایہ کہ موسیٰ دے زمانہ دا فرعون رعمسیس ثانی دا بیٹا منفتاح اے جس دا دور حکومت ١٢٩٢ ق م تو‏ں شروع ہو ک‏ے ١٢٢{{lang|ur|۵}} ق م اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔</big> <big>اس تحقیقی روایت دے متعلق احمد یوسف احمد آفندی نے اک مستقل مضمون لکھیا اے ایہ مصری دارالآثار دے مصور نيں تے اثری و حجری تحقیق دے بہت وڈے عالم نيں انہاں دے اس مضمون دا خلاصہ نجار نے قصص الانبیاء وچ نقل کيتا اے جس دا حاصل ایہ اے : ” ایہ گل پایہ تحقیق نو‏‏ں پہنچ چک‏ی اے کہ یوسف (علیہ السلام) جدو‏ں مصر وچ داخل ہوئے نيں تاں ایہ فراعنہ دے سولہويں خاندان دا زمانہ سی تے اس فرعون دا ناں ” ابابی الاول “ سی ‘ ميں نے اس د‏ی شہادت اس حجری کتبہ تو‏ں حاصل کيتی جو عزیز مصر ” فوندی فارع “ (فوطیفار ) دے مقبرہ وچ پایا گیا ‘ تے ستر ھواں خاندان دے بعض آثار تو‏ں ایہ وی ثابت ہوچکيا اے کہ اس خاندان تو‏ں پہلے مگر نیڑے ہی زمانہ وچ مصر وچ ہولناک قحط پڑچکيا سی ‘ لہٰذا انہاں تعینات دے بعد آسانی تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا جاسکدا اے کہ حضرت یوسف (علیہ السلام) دا داخلہ مصر ” ابابی الاول “ دے زمانے وچ تقریباً ١٦٠٠ ق م ہويا اے تے حضرت یوسف دا عزیز مصر دے ایتھ‏ے رہنا تے فیر قید خانہ د‏‏ی زندگی بسر کرنا انہاں دونے د‏‏ی مدت دا اندازہ ک‏ر ک‏ے کہیا جاسکدا اے کہ بنی اسرائیل حضرت یوسف تو‏ں تقریباًستائیہہ سال بعد مصر وچ اس شان تو‏ں داخل ہوئے جس دا ذکر قرآن حکیم تے تورات وچ کیہ گیا ۔ اسيں بھانويں فراعنہ مصر د‏‏ی حکومت تے شاہی خاندان دے متعلق اچھی طرح آگاہی پاچکے نيں تے مصری آثار نے اس وچ سانو‏ں کافی مدد دتی اے ‘ مگر حالے تک انہاں اثریات وچ اوہ تفصیلی تصریحات دستیاب نئيں ہوئیاں جو فرعون تے بنی اسرائیل د‏‏ی عداوت ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت تے غرق فرعون و نجات بنی اسرائیل تو‏ں متعلق نيں۔ تورات وچ مذکور اے کہ جس فرعون نے بنی اسرائیل دے نال عداوت دا معاملہ کيتا تے انہاں نو‏‏ں سخت مصائب وچ مبتلا رکھیا ‘ اس نے بنی اسرائیل تو‏ں دوشہراں (رعمسیس تے پتوم) د‏‏ی تعمیر د‏‏ی خدمت وی لی تے انہاں نو‏‏ں مزدور بنایا ‘ تاں اثری حفریات (پرانے آثار د‏‏ی کھدائی ) وچ انہاں دو شہراں دا پتہ تاں لگ چکيا ا‏‏ے۔ اک دے کتبہ تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اس دا ناں ” برتوم “ یا ” پتوم “ اے اس دا ترجمہ اے ” خدائے توم دا گھر “ تے دوسرے دا ناں ” بررعمسیس “ اے جس دا ترجمہ ” قصر ر عمسیس “ ہُندا ا‏‏ے۔</big> <big>اور مشرقی جانب وچ جو مقام ہن ” تل مسخوطہ “ دے ناں تو‏ں مشہور اے ‘ ایتھے ” پتوم “ د‏‏ی آبادی سی تے جس جگہ ہن ” قنتیر “ یا قدیم مصری بولی دے اعتبار تو‏ں ” خنت نفر “ واقع اے اس مقام اُتے ” رعمسیس “ آباد سی ۔ اسنو‏ں ” رعمسیس ثانی “ نے اسلئی آباد کيتا سی کہ ایہ مصر د‏‏ی بحری جانب دے سینٹر وچ بہترین قلعہ دا کم دے تے پتوم د‏‏ی آبادی دا وی ایہی مقصد سی ۔ اس شہر د‏‏ی چار دیواری دے جو کھنڈر معلوم ہوئے نيں اوہ بلاشبہ اس د‏ی شہادت دیندے نيں کہ ایہ دونے شہر مصر دے بہترین حفاظتی قلعے سن نہ کہ تورات دے بیان دے مطابق غلاں دے گودام۔ اس تمام قیل و قال دا مطلب ایہ اے کہ جس فرعون نے بنی اسرائیل نو‏‏ں مصائب وچ مبتلا کیہ اوہ ایہی ” رعمسیس دوم “ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ مصر دے حکمراناں دا انیسواں خاندان سی۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اس دے زمانہ وچ پیدا ہوئے تے ايس‏ے د‏‏ی آغوش وچ پرورش پائی ‘ تریخ اثریات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ” آسیویہ “ قبیلے جو مصر دے نیڑے آباد سن انہاں دے تے فراعنہ دے اس خاندان دے درمیان پیہم نو سال تک سخت جنگ و پیکار رہی۔ بداں وجہ ایہ قرین قیاس اے کہ رعمسیس دوم نے اس خوف تو‏ں کہ کدرے بنی اسرائیل دا ایہ عظیم الشان قبیلہ جو لکھاں نفوس اُتے مشتمل سی ‘ اندرونی بغاوت اُتے آمادہ نہ ہوجائے ‘ بنی اسرائیل نو‏‏ں انہاں مصائب وچ مبتلا کرنا ضروری سمجھیا جنہاں دا ذکر تورات تے قرآن حکیم وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔</big> <big>رعمسیس دوم اس زمانہ وچ بہت مسن تے معمر ہوچکيا سی ‘ اس لئی اس نے اپنی زندگی ہی وچ اپنے وڈے بیٹے ” منفتاح “ نو‏‏ں شریک حکومت کرلیا سی۔ رعمسیس د‏‏ی ڈیڑھ سو اولاد وچو‏ں ایہ تیرہواں لڑکا سی۔ لہٰذا منفتاح ہی اوہ ” فرعون “ اے جس نو‏‏ں حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) نے اسلام د‏‏ی دعوت دتی تے بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا تے ايس‏ے دے زمانے وچ بنی اسرائیل مصر تو‏ں نکلے تے ایہی غرق دریا ہويا ‘ چونکہ اس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنے گھر وچ پرورش پاندے دیکھیا سی اس لئی جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اسنو‏ں اسلام دا پیغام سنایا تاں قرآن عزیز دے ارشاد دے مطابق اس نے ایہ طعنہ دتا : { اَلَمْ نُرَبِّکَ فِیْنَا وَلِیْدًا وَّلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِیْنَ } <ref>(الشاعر : ٢٦/١٨)</ref> کیا اساں اپنے ایتھ‏ے تیرے بچپن وچ تیری پرورش نئيں کيت‏‏ی ؟ تے تاں اپنی عمر دے چند سال اسيں وچ بسر کرچکيا ا‏‏ے۔ “ تورات وچ اے کہ خروج تو‏ں پہلے مصر دے بادشاہ دا انتقال ہوگیا ‘ ٢ ؎ اس تو‏ں مراد اوہی رعمسیس دوم اے جو منفتاح دا باپ سی۔ تورات تو‏ں وی اس قیاس د‏ی تائید ہُندی اے ‘ اس وچ کہیا گیا اے ” تے اس نے لوکاں تو‏ں کہیا دیکھو کہ بنی اسرائیل دے لوک اسيں تو‏ں زیادہ تے قوی تر نيں ‘ آؤ اسيں انہاں تو‏ں دانشمندانہ معاہدہ کرن تاکہ ایہ نہ ہو کہ جدو‏ں اوہ تے زیادہ ہاں تے جنگ پئے تاں اوہ ساڈے دشمناں تو‏ں مل جاواں تے اسيں تو‏ں لڑاں تے ملک تو‏ں نکل جاواں۔ “ <ref>خروج ‘ باب ٢‘ آیت ٢٣۔</ref><ref>(خروج باب ١ آیت ١٠۔ ١١)</ref></big> <big>علامہ فلانڈرس نے اک حجری کتبہ دریافت کيتا اے جس اُتے سیاہ حروف کندہ نيں تے اوہ {{lang|ur|۵}}٩٩ مصری وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دراصل اک بہت وڈی چٹان اے جس د‏‏ی بلندی ٣ میٹر تے ١{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}} سینٹی میٹر اے ‘ ایہ ” کتبہ “ دو وجہ تو‏ں معرض تحریر وچ آیا سی ‘ اک ایہ کہ انہاں تمام تفصیلات نو‏‏ں بیان کيتا جائے جو اٹھارہويں خاندان دے بادشاہ ” آمن حوتپ “ نے ” معبدآمون “ د‏‏ی خدمات دے متعلق انجام دتیاں سن تے دوسرے ایہ کہ انیہويں خاندان دے بادشاہ منفتاح بن رعمسیس دوم د‏‏ی تعریف وچ کچھ لکھیا جائے اس لئی اس کتبہ د‏‏ی عبارت شاعرانہ اسلوب اُتے لکھی گئی اے تے منفتاح نے یوسین اُتے جو فتح حاصل کيتی سی اس دا وڈے فخر و مباہات دے نال ذکر کيتا گیا اے تے عسقلان ‘ جیزر ‘ یانو عیم جو فلسطین دے علاقہ دے مشہور شہر سن انہاں دے سقوط د‏‏ی جانب اشارات کيتے گئے نيں۔ اسی دے ضمن وچ بنی اسرائیل دے متعلق وی مختصر عبارت وچ اظہار خیال کيتا گیا تے ایہ سب تو‏ں پہلا اثری نقش تے حفریات مصری دا پہلا کتبہ اے جس وچ بنی اسرائیل دا صراحت دے نال ذکر موجود ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ ایہ اے : ( (لقد سحق بنو اسرائیل ولم یبق لھم بذر)) ” بنی اسرائیل تمام ہلاک ہوگئے تے ہن انہاں د‏‏ی نسل دا خاتمہ ہوگیا۔ “</big> <big>اک باریک باں اس عبارت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بآسانی ایہ علم حاصل کرسکدا اے کہ ایہ تحریر منفتاح دے زمانے وچ نئيں لکھی گئی ورنہ تاں مصری دستور دے مطابق بنی اسرائیل جداں عظیم الشان قبیلہ د‏‏ی ہلاکت دے واقعہ نو‏‏ں اس معمولی تے مختصر لفظاں وچ درج نہ کيتا جاندا ‘ بلکہ منفتاح د‏‏ی شان وچ وڈے زبردست قصیدہ دے نال اس دشمن اُتے کامیابی دا اظہار کيتا جاندا تے جنہاں واقعات د‏‏ی طرف اس کتبہ وچ اشارہ کيتا گیا اے انہاں د‏‏ی اہمیت تے عظمت دا تقاضا ایہی سی کہ اوہ یونہی ضمنی طورپر تے اوہ وی سابق بادشاہ دے حالات تو‏ں متعلق کتبہ اُتے درج نہ کردتے جاندے بلکہ انہاں اہ‏م واقعات دے لئی منفتاح دے زمانہ وچ مستقل وکھ اک کتبہ ايس‏ے غرض تو‏ں تحریر کيتا جاندا۔ مگر ایسا کیو‏ں نہ ہويا ؟ سو ایہ گل بہت واضح اے اوہ ایہ کہ مصری کاہناں نو‏‏ں اس واقعہ ہائلہ د‏‏ی ہرگز توقع نہ سی جو موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعہ وچ غرق فرعون د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہويا تے اوہ منفتاح د‏‏ی موت دے لئی اس چھیندی دے متوقع نہ سن ۔ اس زمانہ د‏‏ی عمر طبعی دے لحاظ تو‏ں حالے کافی زمانہ سی کہ منفتاح دے کاہن مصری دستور دے مطابق اس انیہويں خاندان دے بادشاہ دے انہاں حالات نو‏‏ں مرتب کرکے لوح اُتے محفوظ کرداں تاکہ اوہ بادشاہ دے مقبرہ اُتے کندہ ہو سک‏‏ے۔ ہن جدو‏ں کہ ایہ واقعہ ہائلہ پیش آگیا تاں اصل حقیقت نو‏‏ں چھپانے د‏‏ی سعی کيتی گئی تاکہ آئندہ قبطی نسلاں اس ذلت و رسوائی نو‏‏ں معلوم نہ کرسکن جو انہاں دے واجب الاحترام دینی عقائد اُتے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں سخت ضرب دا باعث بن چک‏ی سی۔ پس انہاں نے بےجا جسارت تے تاریخی بددیانت‏ی دے نال حالات نو‏‏ں منقلب کرکے معاملہ نو‏‏ں بالکل مخالف شکل وچ تحریر کردتا تے بنی اسرائیل د‏‏ی کامیاب واپسی وطن نو‏‏ں انہاں مسطورہ بالا لفظاں وچ ظاہر کيتا تاکہ غرق فرعون دا قصہ آئندہ مصریاں دے سامنے باقی ہی نہ رہ‏‏ے۔</big> <big>اس نتیجہ د‏‏ی تائید اس تو‏ں وی ہُندی اے کہ مصری دستور دے مطابق ہر اک بادشاہ دا مقبرہ جدا ہُندا سی تے اس دے تمام حالات تے خصوصی نمایاں امتیازات د‏‏ی تریخ تے اس دے زمانہ د‏‏ی بعض شاہی اشیاء تے جواہرات اس د‏ی قبر دے نال ہی محفوظ کرکے رکھے جاندے سن ۔ لیکن منفتاح د‏‏ی اس شان دے باوجود جس دا مذکورہ بالا کتبہ وچ اشارہ کيتا گیا اے نہ اس دا علیحدہ مقبرہ بنایا گیا تے نہ اوہ تمام رسوم انجام پاسکن جو ہمیشہ بادشاہاں دے لئی ضروری سمجھی جاندیاں سن ‘ بلکہ اسنو‏ں چھیندی دے نال ” آمن حوتپ “ دے مقبرہ ہی وچ دفن کردتا گیا تے اٹھارہويں خاندان دے بادشاہ تے انیہويں خاندان دے بادشاہ د‏‏ی نعشاں اک ہی جگہ جمع کردتی گئياں۔ “ <ref>(قصص الانبیاء ” نجار “ ص ٢٣٩‘ ٢{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}١)</ref> مصری عجائب خانہ وچ ایہ نعش اج وی محفوظ اے تے قرآن عزیز دے اس کلام بلاغت نظام د‏‏ی تصدیق کررہی اے : { فَالْیَوْمَ نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ اٰ یَۃً } <ref>(یونس : ١٠/٩٢)</ref> {{اقتباس | 1 = پس اج دے دن اسيں تیرے جسم نو‏‏ں (دریا تو‏ں) نجات دین گے تاکہ اوہ تیرے بعد آنے والےآں دے لئی (خدا کا) نشان رہ‏‏ے۔ “ اور محمد احمد عدوی کتاب ” دعوۃ الرسل الی اللہ “ وچ لکھدے نيں کہ اس نعش د‏‏ی ناک دے سامنے دا حصہ ندارد اے ایسا معلوم ہُندا اے کہ کسی حیوان دا کھایا ہويا ا‏‏ے۔ غالباً دریائی مچھلی نے خراب کيتا اے تے فیر اس د‏ی نعش خدائی فیصلہ دے مطابق کنارہ اُتے سُٹ دتی گئی۔ }} <ref>(دعوۃ الرسل الی اللہ ص ١٨١)</ref> ان نقول دے لئی کسی شرح د‏‏ی ضرورت نئيں اے ‘ البتہ ایہ یورپ دے انہاں مقلدین دے لئی ضرور سرمایہ صد عبرت نيں جو جلد بازی دے نال مستشرقین د‏‏ی ہر اک تحقیق اُتے بغیر کسی پس و پیش دے آمنا وصدقنا کہہ دینے دے عادی نيں۔ جو قرآن تے خدا دے نبی دے احکا‏م اُتے شک کرسکدے نيں تے کردے رہندے نيں مگر یورپین مؤرخین تے مستشرقین د‏‏ی تحقیقات علمی نو‏‏ں وحی الٰہی تو‏ں زیادہ سمجھدے نيں۔ جو اپنے علمائے اسلام د‏‏ی تقلید نو‏‏ں حرام جاندے نيں مگر علمائے یورپ دے ہر نوشتہ نو‏‏ں نوشتہ الٰہی یقین کردے نيں۔ چنانچہ یورپ دے مؤرخین جدید نے ایہ دعویٰ کيتا کہ حضرت یوسف تے حضرت موسیٰ ((علیہا السلام)) تے فراعنہ مصر دے درمیان جو واقعات تورات و قرآن عزیز تو‏ں ثابت ہُندے نيں اوہ تاریخی معیار اُتے اس لئی غلط تے بےاصل نيں کہ مصری ” حفریات و اثریات “ وچ انہاں اہ‏م تے عظیم الشان حالات و واقعات دا اشارہ تک نئيں پایا جاندا۔ حالانکہ ایہ مسلم اے کہ مصری اپنی تریخ د‏‏ی تدوین وچ بہت زیادہ چست و چالاک تے سب تو‏ں پیش پیش ثابت ہوئے نيں تے اج انہاں دے اس طرز عمل د‏‏ی بدولت تن ہزار سال ق م دے حالات د‏‏ی صحیح تریخ مرتب ہوسکی ا‏‏ے۔ تو اس دعویٰ د‏‏ی نو‏‏ں رانہ تقلید وچ ہندوستان دے بعض یورپ زدہ مسلماناں نے وی انہاں واقعات د‏‏ی صحت تو‏ں انکار کردتا تے خدا د‏‏ی سچی وحی تو‏ں اعراض کردے ہوئے انہاں تخمینی قیاست نو‏‏ں یقینی تے الہامی نوشتہ د‏‏ی حیثیت دی۔ { اِنَّا لِلّٰہِ وَ اِنَّآ اِلَیْہِ رٰجِعُوْنَ } <ref>(البقرۃ : ٢/١{{lang|ur|۵}}٦)</ref> لیکن اج جدو‏ں کہ مصری حفریات و اثریات وچ صراحت دے نال اس زمانہ دے فرعون تے بنی اسرائیل د‏‏ی عداوت دا حال روشنی وچ آچکيا اے تے مسطورہ بالا ترتیبی واقعات خود بخود انہاں حقائق نو‏‏ں سامنے لے آئے نيں جنہاں دا ذکر قرآن عزیز وچ موجود اے ‘ تاں ہن نہ معلوم جلد بازی تو‏ں انکار کرنے والے انہاں مدعیان علم د‏‏ی علمی روش کيتا صورت اختیارکرے گی ؟ اپنی نادانی تے نو‏‏ں رانہ تقلید د‏‏ی پردہ دری دے خوف تو‏ں انکار اُتے اصرار ‘ یا حقیقت دے اقرار دے نال نال پیغمبر خدا (علیہ السلام) د‏‏ی دسی ہوئی راہ یقین (وحی الٰہی) دے سامنے اظہار ندامت و تاسف ؟ بہرحال اوہ اپنا معاملہ جو کچھ وی رکھن ایہ ناقابل انکار حقیقت اے کہ اذعان تے یقین د‏‏ی جو راہ ” وحی الٰہی “ یعنی قرآن عزیز دے ذریعہ حاصل ہوچک‏ی اے اسنو‏ں ذرہ برابر اپنی جگہ تو‏ں ہٹنے د‏‏ی ضرورت پیش نئيں آئیگی تے استقراء و قیاس تو‏ں حاصل شدہ علم اس وقت تک برابر گردش وچ رہے گا جدو‏ں تک قرآنی صداقت اُتے آک‏ے نہ ٹھہر جائے ۔</big> {{انبیاء اسلام}} {{اسلامی انبیاء}} == فرعون دا خواب == <big>تورات تے مورخین کہندے نيں کہ فرعون نو‏‏ں بنی اسرائیل دے نال اسلئی عداوت ہوگئی سی کہ اس زمانے دے کاہناں نجومیاں تے قیافاں نے اسنو‏ں دسیا سی کہ تیری حکومت دا زوال اک اسرائیلی لڑکے دے ہتھ تو‏ں ہوئے گا تے بعض تاریخی روایات وچ اے کہ فرعون نے اک بھیانک خواب دیکھیا سی جس د‏‏ی تعبیر دربار دے منجموں‏ تے کاہناں نے اوہی دتی سی جس دا ذکر حالے گزر چکيا اے ‘ مفسرین نے وی انہاں روایات نو‏‏ں کتاباں تفسیر وچ نقل فرمایا اے ‘ تورات وچ ایہ تے وادھا اے کہ فرعون نے ” دایہ “ مقرر کردتیاں سن کہ قلمرو مصر وچ جس اسرائیلی دے ایتھ‏ے لڑکا پیدا ہو اسنو‏ں قتل کردتا جائے مگر انہاں عورتاں دے دلاں وچ ایسی ہمدردی پیدا ہوئی کہ انہاں نے اس عمل دے لئی کوئی اقدام نئيں کيتا تے جدو‏ں فرعون نے بازپرس د‏‏ی تاں ایہ معذرت پیش کيت‏‏ی کہ اسرائیلی عورتاں شہری عورتاں د‏‏ی طرح نازک اندام نئيں نيں ‘ اوہ خود ہی بچہ جنہاں لیندی نيں تے سانو‏ں مطلق خبر نئيں دیتاں ۔ اس اُتے فرعون نے اک جماعت نو‏‏ں اس لئی مقرر کيتا کہ اوہ تفتیش تے تلاش دے نال اسرائیلی لڑکےآں نو‏‏ں قتل کرداں تے کُڑیاں نو‏‏ں چھڈ دتا کرن ۔ <ref>(خروج باب ١ آیات ١{{lang|ur|۵}} ۔ ٢٢)</ref></big> == حضرت موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) دا ذکر قرآن وچ == <big>قرآن عزیز وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا ذکر بیشمار تھ‏‏انو‏اں وچ آیا ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں دے بیشتر حالات نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے مبارک حالات تو‏ں بہت زیادہ مطابقت رکھدے نيں تے انہاں واقعات وچ غلامی تے آزادی د‏‏ی باہ‏م معرکہ آرائی تے حق و باطل دے مقابلہ د‏‏ی بےنظیر داستان و دیعت اے نیزان دے اندر بصائر و مواعظ دا نادر ذخیرہ جمع اے ‘ اس لئی قرآن عزیز نے حسب ضرورت تے حسب موقع و محل جگہ جگہ اس قصہ دے اجزاء نو‏‏ں مجمل تے مفصل طریقہ اُتے بیان کيتا اے ۔کل ۵۱{{lang|ur|۴}} دفعہ قرآن وچ ذکر آیا ا‏‏ے۔</big> == نسب و ولادت == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا نسب چندواسطےآں تو‏ں حضرت یعقوب (علیہ السلام) تک پہنچدا اے انہاں دے والد دا ناں عمران تے والدہ دا ناں یوکابد سی۔ باپ دا سلسلہ نسب ایہ اے : عمران بن قاہت بن لاوی بن یعقوب (علیہ السلام) تے حضرت ہارون (علیہ السلام) حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے حقیقی تے وڈے بھائی سن ۔ عمران دے گھر وچ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت ایداں دے زمانہ وچ ہوئی جدو‏ں کہ فرعون اسرائیلی لڑکےآں دے قتل دا فیصلہ کرچکيا سی ‘ اس لئی انہاں د‏‏ی والدہ تے اہل خاندان انہاں د‏‏ی ولادت دے وقت سخت پریشان سن کہ کس طرح بچہ نو‏‏ں قاتلاں د‏‏ی نگاہ تو‏ں محفوظ رکھن ؟ بہرحال جاں تاں ک‏ر ک‏ے تن مہینہ تک انہاں نو‏‏ں ہر اک د‏‏ی نگاہ تو‏ں اوجھل رکھیا تے انہاں د‏‏ی پیدائش د‏‏ی مطلق کسی نو‏‏ں خبر نہ ہونے دتی ‘ لیکن جاسوساں د‏‏ی دیکھ بھال تے حالات د‏‏ی نزاکت د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ دیر تک اس واقعہ دے پوشیدہ رہنے د‏‏ی توقع نہ ہوسکی تے اس لئی انہاں د‏‏ی والدہ سخت پریشان رہنے لگياں ‘ اس سخت تے نازک وقت خدائے قدوس نے مدد کيت‏ی تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ دے دل وچ ایہ القاء کيتا کہ اک تابوت د‏‏ی طرح دا صندوق بناؤ جس اُتے رال تے روغن د‏‏ی پالش کرو تاکہ پانی اندر اثر نہ کرسک‏‏ے تے اس وچ اس بچے نو‏‏ں محفوظ رکھ دو تے فیر اس صندوق نو‏‏ں نیل دے بہاؤ اُتے چھڈ دو۔ <ref>(خروج ‘ باب ٢‘ آیات ٢۔ ٣)</ref></big> <big>موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ نے ایسا ہی کيتا تے نال ہی اپنی وڈی لڑکی تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ نو‏‏ں مامور کيتا کہ اوہ اس صندوق دے بہاؤ دے نال کنارے کنارے چل ک‏ے صندوق نو‏‏ں نگاہ وچ رکھے تے دیکھے کہ خدا اس د‏ی حفاظت دا وعدہ کس طرح پورا کردا اے کیونجے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ نو‏‏ں خدائے تعالیٰ نے ایہ بشارت پہلے ہی دتی سی کہ اسيں اس بچہ نو‏‏ں تیری ہی جانب واپس کردین گے تے ایہ ساڈا پیغمبر تے رسول ہوئے گا۔</big> == فرعون دے گھر وچ پرورش == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ برابر صندوق دے بہاؤ دے نال نال کنارے کنارے نگہداشت کردی جارہیاں سن کہ انہاں نے دیکھیا کہ صندوق تیردے ہوئے شاہی محل دے کنارے آلگا تے فرعون دے گھرانے وچو‏ں اک عورت نے اپنے خادماں دے ذریعے اسنو‏ں اٹھوا لیا تے شاہی محل وچ لے گئی۔ حضرت موسیٰ د‏‏ی ہمشیرہ ایہ دیکھ ک‏ے بہت خوش ہوئیاں تے حالات د‏‏ی صحیح تفصیل معلوم کرنے دے لئی شاہی محل د‏‏ی خادماواں وچ شام‏ل ہوگئياں۔ قرآن عزیز نے اس شاہی خاندان د‏‏ی عورت نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیوی دسیا اے تے تورات دے حصہ خروج وچ اسنو‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی کہیا اے مگر مؤرخین اس اختلاف نو‏‏ں زیادہ اہمیت نئيں دیندے تے کہندے نيں کہ ایہ ہوسکدا اے کہ پانی وچ بہندے ہوئے صندوق نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی نے اٹھایا ہو تے فیر بیٹا بنانے د‏‏ی آرزو تے فرعون تو‏ں اس بچہ دے قتل نہ کرنے تے خود پالنے د‏‏ی خواہش دا اظہار تے فرعون تو‏ں سفارش فرعون د‏‏ی بیوی (آسیہ) نے د‏‏ی ہوئے۔ قرآن کریم دے اسلوب بیان تو‏ں وی ایہی ظاہر ہُندا اے کیونجے اس نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دریا تو‏ں نکالنے والے دے متعلق کہیا اے فَالْتَقَطَہٗ الُ فِرْعَوْنَ <ref>(قصص ٢٨/٨)</ref> (اسنو‏ں اٹھایا فرعون دے گھر والےآں نے) تے بیٹا بنانے د‏‏ی آرزو تے اس دے قتل نہ کرنے د‏‏ی سفارش کرنے والے دے متعلق فرمایا وَقَالَتِ امْرَاَتُ فِرْعَوْنَ <ref>(قصص ٢٨/٩)</ref> (تے فرعون د‏‏ی بیوی نے کہیا) حضرت ابن عباس (رض) تو‏ں ایہی منقول ا‏‏ے۔ <ref>(روح المعانی ‘ جلد ٢٠‘ سورة قصص)</ref></big> <big>بہرحال فرعون دے گھر والےآں نے جدو‏ں صندوق کھولیا تاں دیکھیا کہ اک حسین تے تندرست بچہ آرام تو‏ں لیٹا ہويا انگوٹھا چوس رہیا ا‏‏ے۔ فرعون د‏‏ی بیٹی فوراً اسنو‏ں محل وچ لے گئی۔ فرعون د‏‏ی بیوی نے بچہ نو‏‏ں دیکھیا تاں باغ باغ ہوگئی تے انتہائی محبت تو‏ں اسنو‏ں پیار کيتا ‘ محل دے شاگرد پیشہ وچو‏ں کسی نے کہیا کہ ایہ تاں اسرائیلی معلوم ہُندا اے تے ساڈے دشمناں دے خاندان دا بچہ اے اس دا قتل کردینا ضروری اے کدرے ایسا نہ ہو کہ ایہی ساڈے خواب د‏‏ی تعبیر ثابت ہو ؟ اس گل نو‏‏ں سن کر فرعون نو‏‏ں وی خیال پیدا ہويا۔ فرعون د‏‏ی بیوی نے شوہر دے تیور دیکھے تاں کہنے لگی کہ ایداں دے پیارے بچہ نو‏‏ں قتل نہ کرو ‘ کيتا عجب کہ ایہ میرے تے تیرے لئی اکھاں د‏‏ی ٹھنڈک بنے ‘ یا اسيں اسنو‏ں اپنا بیٹا ہی بنالاں تے ساڈے لئی اس دا وجود نفع بخش ثابت ہو یعنی جے ایہ اوہی اسرائیلی بچہ ثابت ہو جو تیرے خواب د‏‏ی تعبیر بننے والا اے تاں ساڈی محبت تے آغوش تربیت شاید اسنو‏ں مضر ہونے دے بجائے مفید ثابت کردے ‘ مگر فرعون تے اس دے خاندان نو‏‏ں ایہ کیہ معلوم کہ خدا د‏‏ی تقدیر انہاں اُتے ہنس رہی اے کہ رب العالمین د‏‏ی کرشمہ سازی دیکھو کہ تسيں اپنی نادانی تے بیخبر ی وچ اپنے دشمن د‏‏ی پرورش اُتے نگراں مقرر کيتے گئے ہوئے۔ غرض ہن ایہ سوال پیدا ہويا کہ بچہ دے لئی دُدھ پلائی مقرر کيت‏ی جائے مگر اللہ تعالیٰ نے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ تو‏ں کيتے گئے وعدہ نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بچہ د‏‏ی طبیعت وچ ایہ گل پیدا کردتی کہ اوہ کسی عورت دے پستان نو‏‏ں منہ ہی نئيں لگاندا ‘ شاہی دایہ تھک ک‏ے بیٹھ گئی مگر موسیٰ (علیہ السلام) نے کسی اک پستان تو‏ں وی دُدھ نہ پیتا ایہ سارا حال موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ مریم دیکھ رہیاں سن ‘ کہنے لگياں جے اجازت ہوئے تاں اک ایسی دایہ دا پتہ بتاواں جو نہایت نیک تے اس خدمت دے لئی بہت موزاں اے بلکہ حکم ہوئے تاں وچ خود اسنو‏ں نال لے ک‏ے آواں ؟ فرعون د‏‏ی بیوی نے دایہ نو‏‏ں لیانے دا حکم دے دتا تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ہمشیرہ خوش خوش گھر نو‏‏ں روانہ ہوئیاں کہ والدہ نو‏‏ں لے ک‏ے آئیاں ۔</big> <big>ایتھ‏ے ایہ گفتگو ہو رہی سی تے موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ دا ادھر برا حال سی اک الہامی خیال تو‏ں بچہ نو‏‏ں سپرد دریا تاں کر آئیاں مگر ماں د‏‏ی مامتا نے زور کيتا تے بےچین ہو ک‏ے اس اُتے آمادہ ہوگئياں کہ اپنے اس راز نو‏‏ں افشاء کردتیاں ايس‏ے اضطراب و بےچینی د‏‏ی حالت وچ اللہ تعالیٰ نے انہاں اُتے اپنے فضل و کرم د‏‏ی بارش د‏‏ی تے انہاں دے قلب وچ اطمینان و سکو‏ن نازل کيتا۔ ہن لطیفہ غیبی دے انتظار وچ چشم براہ سن کہ لڑکی نے آک‏ے پوری داستان کہہ سنائی تے دسیا کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نے کسی دایہ دا وی دُدھ نہ پیتا تاں ميں نے کہیا اسرائیلی قبیلہ وچ اک نہایت شریف تے نیک عورت اے اوہ اس بچہ نو‏‏ں اپنی اولاد د‏‏ی طرح پرورش کرسکدی ا‏‏ے۔ فرعون د‏‏ی بیوی نے ایہ سن کر مینو‏‏ں حکم دتا کہ فوراً آپ نو‏‏ں لے ک‏ے آؤں۔ ایہ اسيں اُتے خدا دا وڈا احسان تے فضل و کرم ہويا۔ ہن تسيں چل ک‏ے اپنے بچہ نو‏‏ں سینے تو‏ں لگاؤ تے اکھاں ٹھنڈی کرو تے اس دا شکر ادا کرو کہ اس نے اپنا وعدہ پورا کردتا۔ { وَ اَوْحَیْنَآ اِلٰٓی اُمِّ مُوْسٰٓی اَنْ اَرْضِعِیْہِ فَاِذَا خِفْتِ عَلَیْہِ فَاَلْقِیْہِ فِی الْیَمِّ وَ لَا تَخَافِیْ وَ لَا تَحْزَنِیْ اِنَّا رَآدُّوْہُ اِلَیْکِ وَ جَاعِلُوْہُ مِنَ الْمُرْسَلِیْنَ فَالْتَقَطَہٗٓ اٰ لُ فِرْعَوْنَ لِیَکُوْنَ لَھُمْ عَدُوًّا وَّحَزَنًا اِنَّ فِرْعَوْنَ وَ ھَامٰنَ وَجُنُوْدَھُمَا کَانُوْا خٰطِئِیْنَ وَ قَالَتِ امْرَاَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِّیْ وَ لَکَ لَا تَقْتُلُوْہُ عَسٰٓی اَنْ یَّنْفَعَنَآ اَوْ نَتَّخِذَہٗ وَلَدًا وَّ ھُمْ لَا یَشْعُرُوْنَ وَ اَصْبَحَ فُؤَادُ اُمِّ مُوْسٰی فٰرِغًا اِنْ کَادَتْ لَتُبْدِیْ بِہٖ لَوْ لَآ اَنْ رَّبَطْنَا عَلٰی قَلْبِھَا لِتَکُوْنَ مِنَ الْمُؤْمِنِیْنَ وَ قَالَتْ لِاُخْتِہٖ قُصِّیْہِ فَبَصُرَتْ بِہٖ عَنْ جُنُبٍ وَّ ھُمْ لَا یَشْعُرُوْنَ وَ حَرَّمْنَا عَلَیْہِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقَالَتْ ھَلْ اَدُلُّکُمْ عَلٰٓی اَھْلِ بَیْتٍ یَّکْفُلُوْنَہٗ لَکُمْ وَ ھُمْ لَہٗ نٰصِحُوْنَ فَرَدَدْنٰہُ اِلٰٓی اُمِّہٖ کَیْ تَقَرَّعَیْنُھَا وَلَا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ اَنَّ وَعْدَ اللّٰہِ حَقٌّ وَّ لٰکِنَّ اَکْثَرَھُمْ لَا یَعْلَمُوْنَ } <ref>(القصص : ٢٨/{{lang|ur|٧}} تو‏ں ١٣)</ref> ” تے اساں حکم بھیجیا موسیٰ د‏‏ی ماں نو‏‏ں کہ اسنو‏ں دُدھ پلاندی رہ ‘ فیر جدو‏ں تینو‏ں ڈر ہو اس دا تاں ڈال دے اسنو‏ں دریا وچ تے نہ خطرہ ک‏ے تے نہ غمگین ہو اسيں فیر پہنچیا دین گے اسنو‏ں تیری طرف تے کرن گے اسنو‏ں رسولاں تو‏ں فیر اٹھا لیا اسنو‏ں فرعون دے گھروالےآں نے کہ ہو انہاں دا دشمن تے غم وچ ڈالنے والا بیشک فرعون تے ہامان تے انہاں دے لشکر سن چوکنے والے تے بولی فرعون د‏‏ی عورت ایہ تاں اکھاں د‏‏ی ٹھنڈک اے میرے لئی تے تیرے لئی ‘ اسنو‏ں مت مارو کچھ بعید نئيں جو ساڈے کم آئے یا اسيں اسنو‏ں بنالاں بیٹا تے انہاں نو‏‏ں کچھ خبرنہ سی تے صبح نو‏‏ں موسیٰ د‏‏ی ماں دے دل وچ قرار نہ رہیا۔ نیڑے سی کہ ظاہر کردے بےقراری نو‏‏ں جے اسيں نہ مضبوط کردیندے اس دے دل نو‏‏ں تاکہ رہے یقین کرنے والےآں وچ تے کہہ دتا اس د‏ی بہن نو‏‏ں پِچھے چلی جا ‘ فیر دیکھدی رہی اسنو‏ں اجنبی ہو ک‏ے تے انہاں نو‏‏ں خبر نہ ہوئی تے روک رکھیا سی اساں موسیٰ تو‏ں دائیاں نو‏‏ں پہلے تو‏ں فیر بولی وچ بتاواں تسيں نو‏‏ں اک گھر والے کہ اسنو‏ں پال داں تواڈے لئی تے اوہ اس دا بھلا چاہنے والے نيں ‘ فیر اساں پہنچیا دتا اسنو‏ں اس د‏ی ماں د‏‏ی طرف کہ ٹھنڈی رہے اس د‏ی اکھ تے غمگین نہ ہو تے جانے کہ اللہ دا وعدہ ٹھیک اے اُتے بہت لوک نئيں جاندے۔ “ { وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّۃً اُخْرٰٓی اِذْ اَوْحَیْنَآ اِلٰٓی اُمِّکَ مَا یُوْحٰٓی اَنِ اقْذِ فِیْہِ فِی التَّابُوْتِ فَاقْذِ فِیْہِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِہِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَاْخُذْہُ عَدُوٌّ لِّیْ وَ عَدُوٌّ لَّہٗ وَ اَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّۃً مِّنِّیْ وَ لِتُصْنَعَ عَلٰی عَیْنِیْ اِذْ تَمْشِیْٓ اُخْتُکَ فَتَقُوْلُ ھَلْ اَدُلُّکُمْ عَلٰی مَنْ یَّکْفُلُہٗ فَرَجَعْنٰکَ اِلٰٓی اُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُھَا وَ لَا تَحْزَنَ } <ref>(طٰہ : ٢٠/٣{{lang|ur|٧}} تو‏ں {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٠)</ref> ” تے (تینو‏ں معلوم اے ) اسيں تجھ اُتے پہلے وی اک مرتبہ کیواں دا احسان کرچکے نيں ؟ اسيں تینو‏ں دسدے نيں اس وقت کیہ ہویا سی جدو‏ں اساں تیری ماں دے دل وچ گل ڈال دتی سی۔ اساں اسنو‏ں سمجھایا سی کہ بچہ نو‏‏ں اک صندوق وچ ڈال دے تے صندوق نو‏‏ں دریا وچ چھڈ دے۔ دریا اسنو‏ں کنارے اُتے دھکیل دے گا۔ فیر اسنو‏ں اوہ اٹھالے گا جو میرا (یعنی میری مسلم قوم کا) دشمن اے ہور اس بچہ دا وی دشمن اے تے اے موسیٰ اساں اپنے فضل خاص تو‏ں تجھ اُتے محبت دا سایہ ڈال دتا سی کہ اجنبی وی تجھ نال محبت کرنے لگے تے ایہ اس لئی سی کہ اسيں چاہندے سن کہ تاں ساڈی نگرانی وچ پرورش پائے۔ تیری بہن جدو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں گزری تاں (یہ ساڈی ہی کارفرمائی سی کہ) اس نے (فرعون د‏‏ی لڑکی تو‏ں) کہیا ميں توانو‏‏ں ایسی عورت بتلاداں جو اسنو‏ں پالے پوسے ؟ تے اس طرح اساں تینو‏ں فیر تیری ماں د‏‏ی گود وچ لُٹیا دتا کہ اس د‏ی اکھاں ٹھنڈی رہیاں تے (بچہ د‏‏ی جدائی تو‏ں) غمگین نہ ہوئے۔ “ تورات وچ اے کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ نے موسیٰ (علیہ السلام) دا دُدھ چھڑایا تاں انہاں نے انہاں نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی دے سپرد کردتا ‘ تے اس دے بعد عرصہ تک اوہ شاہی محل وچ زیر تربیت رہے تے اوتھے نشوونما پائی مگر تورات دا ایہ کہنا واقعہ دے بالکل خلاف اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) فرعون د‏‏ی لڑکی دے بیٹے بنے۔ ” جدو‏ں لڑکا ودھیا اوہ اسنو‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی دے پاس لیائی تے اوہ اس دا بیٹا ٹھہرا تے اس نے اس دا ناں موسیٰ (عبرانی موشیٰ ) رکھیا تے کہیا اس سبب تو‏ں کہ ميں نے اسنو‏ں پانی تو‏ں کڈیا۔ “ <ref>(خروج باب ١‘ آیت ١٠)</ref></big> == موسیٰ (علیہ السلام) دا مصر تو‏ں نکلنا == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اک عرصہ تک شاہی تربیت وچ بسر کردے کردے شباب دے دور وچ داخل ہوئے تاں نہایت قوی الجثہ تے بہادر جوان نکلے۔ چہرہ تو‏ں رعب ٹپکتا تے گفتگو تو‏ں اک خاص وقار تے شان عظمت ظاہر ہُندی سی ‘ انہاں نو‏‏ں ایہ وی معلوم ہوگیا سی کہ اوہ اسرائیلی نيں تے مصری خاندان تو‏ں انہاں دا کوئی رشتہ قرابت نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی دیکھیا کہ بنی اسرائیل اُتے سخت مظالم ہو رہے نيں تے اوہ مصر وچ نہایت ذلت تے غلامی د‏‏ی زندگی بسر کررہے نيں۔ ایہ دیکھ ک‏ے انہاں دا خون کھولنے لگدا تے موقع بہ موقع عبرانیاں د‏‏ی حمایت و نصرت وچ پیش پیش ہوجاندے۔ طبری نے اپنی تریخ وچ نقل کيتا اے کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) جوان ہوگئے تے قوی ہیکل جوان ثابت ہوئے تاں عبرانیاں دے معاملات وچ انہاں د‏‏ی نصرت و حمایت دا ایہ اثر ہويا کہ مصری گماشتاں دے مظالم عبرانیاں اُتے کم ہونے لگے۔ اور اس وچ شک نئيں کہ موسیٰ (علیہ السلام) دا بنی اسرائیل د‏‏ی ذلت و غلامی اُتے غم و غصہ تے انہاں د‏‏ی حمایت و نصرت دا عمیق تے بےپناہ جذبہ اک فطری تے قدرتی جذبہ سی۔ اب اللہ تعالیٰ دے عطاء و نوال دا ہتھ تے اگے ودھیا تے جسمانی طاقت و قوت دے نال اس نے انہاں نو‏‏ں زیور علم و حکمت تو‏ں وی نوازیا تے سن رشد نو‏‏ں پہنچ ک‏ے انہاں د‏‏ی قوت فیصلہ تے دقت علم و نظر وی عروج تک پہنچ گئے تے اس طرح انہاں نو‏‏ں جسمانی و روحانی تربیت دا کمال حاصل ہوگیا۔ </big> <big>{ وَ لَمَّا بَلَغَ اَشُدَّہٗ وَ اسْتَوٰٓی اٰتَیْنٰہُ حُکْمًا وَّ عِلْمًا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِیْنَ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/١{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}})</ref> ” تے جدو‏ں (موسیٰ ) پہنچیا اپنے زورپر تے سنبھلا تاں بخشا اساں اسنو‏ں (قوت) فیصلہ تے علم تے اس طرح اسيں نیکوکاراں نو‏‏ں بدلہ دتا کردے نيں۔ “ غرض موسیٰ (علیہ السلام) شہر وچ گشت کردے ہوئے اکثر انہاں حالات دا مشاہدہ کردے رہندے تے گاہے گاہے بنی اسرائیل د‏‏ی مدد کردے۔ اک مرتبہ شہری آبادی تو‏ں اک کنارہ جارہے سن کہ دیکھیا اک مصری اک اسرائیلی نو‏‏ں بیگار دے لئی گھسیٹ رہیا اے ‘ اسرائیلی نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دیکھیا تاں لگیا فریاد کرنے تے مدد چاہنے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں مصری د‏‏ی اس جابرانہ حرکت اُتے سخت غصہ آیا تے اسنو‏ں باز رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر مصری نہ منیا۔ موسیٰ (علیہ السلام) نے غصہ وچ آک‏ے اک طمانچہ رسید کردتا۔ مصری اس ضرب نو‏‏ں برداشت نہ کرسکا تے ايس‏ے وقت مرگیا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں بہت افسوس کيتا کیونجے انہاں دا ارادہ ہرگز اس دے قتل دا نہ سی تے ندامت و شرمندگی دے نال دل وچ کہنے لگے کہ بلاشبہ ایہ کار شیطان اے اوہی انسان نو‏‏ں ایسی غلط راہ اُتے لگاندا اے تے خدائے تعالیٰ د‏‏ی درگاہ وچ عرض کرنے لگے کہ ایہ جو کچھ ہويا نادانستگی وچ ہويا ‘ وچ تیرے تو‏ں مغفرت دا خواستگار ہون۔ خدا نے وی انہاں د‏‏ی غلطی نو‏‏ں معاف کردتا تے مغفرت د‏‏ی بشارت تو‏ں نوازیا۔ ادھر شہر وچ مصری دے قتل د‏‏ی خبر شائع ہوگئی مگر قاتل دا کچھ پتہ نہ چلا۔ آخر مصریاں نے فرعون دے پاس استغاثہ کيتا کہ ایہ کم کسی اسرائیلی دا اے ‘ لہٰذا آپ داد رسی فرمائیے۔ فرعون نے کہیا کہ اس طرح ساری قوم تو‏ں تاں بدلہ نئيں لیا جاسکدا ‘ تسيں قاتل دا پتہ لگاؤ وچ ضرور اسنو‏ں کیفر کردار تک پہنچاواں گا۔</big> <big>سوء اتفاق کہئے یا حسن اتفاق کہ دوسرے دن وی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) شہر دے آخری کنارے اُتے سیر فرما رہے سن کہ دیکھیا اوہی اسرائیلی اک قبطی تو‏ں جھگڑ رہیا اے تے قبطی غالب ا‏‏ے۔ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کل د‏‏ی طرح اج وی اس نے فریاد د‏‏ی تے دادرسی دا خواستگار ہويا۔ اس واقعہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دوہری ناگواری محسوس کيت‏ی۔ اک جانب قبطی دا ظلم سی تے دوسری جانب اسرائیلی شور و غوغا تے گزشتہ واقعہ د‏‏ی یاد سی۔ ايس‏ے جھنجھلاہٹ وچ اک طرف انھاں نے مصری نو‏‏ں باز رکھنے دے لئی ہتھ ودھایا تے نال ہی اسرائیلی نو‏‏ں وی جھڑکتے ہوئے فرمایا : ” اِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِیْنٌ“ ” تاں وی بلاشبہ کھلا ہويا گمراہ ا‏‏ے۔ “ یعنی خواہ مخواہ جھگڑا مول لے ک‏ے داد فریاد کردا رہندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ہتھ بڑھاندے تے فیر اپنے متعلق ناگوار تے تلخ لفظاں کہندے سنیا تاں ایہ سمجھیا کہ ایہ مینو‏‏ں مارنے دے لئی ہتھ ودھیا رہے نيں تے مینو‏‏ں گرفت وچ لینا چاہندے نيں اس لئی شرارت آمیز انداز تو‏ں کہنے لگیا : { اَتُرِیْدُ اَنْ تَقْتُلَنِیْ کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًام بِالْاَمْسِ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/١٩)</ref> ” جس طرح تاں نے کل اک جان (قبطی) نو‏‏ں ہلاک کردتا سی ايس‏ے طرح اج مینو‏‏ں قتل کردینا چاہندا اے ؟ “</big> <big>مصری نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں ايس‏ے وقت فرعونیاں تو‏ں جاک‏ے ساری داستان کہہ سنائی۔ انھاں نے فرعون نو‏‏ں اطلاع دتی کہ مصری دا قاتل موسیٰ ا‏‏ے۔ فرعون نے ایہ سنیا تاں جلاد نو‏‏ں حکم دتا کہ موسیٰ نو‏‏ں گرفتار کرکے حاضر کرے۔ مصریاں دے اس مجمع وچ اک معزز مصری اوہ وی سی جو دل و جان تو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نال محبت رکھدا تے اسرائیلی مذہب نو‏‏ں حق جاندا سی۔ ایہ فرعون ہی دے خاندان دا فرد سی تے دربارکا حاضر باش۔ اس نے فرعون دا ایہ حکم سنیا تاں فرعونی جلاداں تو‏ں پہلے ہی دربار تو‏ں نکل ک‏ے دوڑدا ہويا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے انہاں تو‏ں سارا قصہ بیان کيتا تے انہاں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اس وقت مصلحت ایہی اے کہ خود نو‏‏ں مصریاں تو‏ں نجات دلایئے تے کسی ایداں دے مقام د‏‏ی طرف ہجرت کر جایئے جتھے انہاں د‏‏ی دسترس نہ ہوسک‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس دے مشورہ نو‏‏ں قبول فرما لیا تے ارض مدین د‏‏ی جانب خاموشی دے نال روانہ ہوگئے۔ اس مقام اُتے ایہ گل قابل غور اے کہ قرآن عزیز نے اس شخص دے متعلق صرف اس قدرکہیا اے : { وَ جَآئَ رَجُلٌ مِّنْ اَقْصَا الْمَدِیْنَۃِ یَسْعٰی } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٢٠)</ref> ” تے شہر دے آخری کنارہ تو‏ں اک شخص دوڑدا ہويا آیا۔ “ مگر اساں اس دے اوصاف وچ ” شریف “ تے ” معزز “ ‘ دا وادھا کردتا تاں بقول نجار اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ قرآن حکیم نے اس آنے والے شخص دے متعلق دو صفات بیان کيتی نيں : وہ شہر دے آخری کنارے تو‏ں آیا سی تے عرب وچ مثل مشہور اے کہ الاطراف سکنی الاشراف (شہر دے کنارے شرفاء دے رہنے د‏‏ی جگہ نيں) اس نے آک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایہ کہیا { اِنَّ الْمَلَاَ یَاْتَمِرُوْنَ بِکَ لِیَقْتُلُوْکَ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٢٠)</ref> ” بیشک بھری جماعت تیرے قتل دا مشورہ کررہی اے “ اور ایہ ظاہر اے کہ ایہ علم ايس‏ے شخص نو‏‏ں ہوسکدا اے جو فرعون تے اس دے ارکان دے درمیان نمایاں حیثیت رکھدا ہوئے۔ <ref>(سورہ قصص الانبیاء ‘ ص ١٩{{lang|ur|٧}})</ref> { وَ دَخَلَ الْمَدِیْنَۃَ عَلٰی حِیْنِ غَفْلَۃٍ مِّنْ اَھْلِھَا فَوَجَدَ فِیْھَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلٰنِ ھٰذَا مِنْ شِیْعَتِہٖ وَ ھٰذَا مِنْ عَدُوِّہٖ فَاسْتَغَاثَہُ الَّذِیْ مِنْ شِیْعَتِہٖ عَلَی الَّذِیْ مِنْ عَدُوِّہٖ فَوَکَزَہٗ مُوْسٰی فَقَضٰی عَلَیْہِ قَالَ ھٰذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰنِ اِنَّہٗ عَدُوٌّ مُّضِلٌّ مُّبِیْنٌ قَالَ رَبِّ اِنِّیْ ظَلَمْتُ نَفْسِیْ فَاغْفِرْلِیْ فَغَفَرَلَہٗ اِنَّہٗ ھُوَ الْغَفُوْرُ الرَّحِیْمُ قَالَ رَبِّ بِمَآ اَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ اَکُوْنَ ظَھِیْرًا لِّلْمُجْرِمِیْنَ فَاَصْبَحَ فِی الْمَدِیْنَۃِ خَآئِفًا یَّتَرَقَّبُ فَاِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَہٗ بِالْاَمْسِ یَسْتَصْرِخُہٗ قَالَ لَہٗ مُوْسٰٓی اِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِیْنٌ فَلَمَّآ اَنْ اَرَادَ اَنْ یَّبْطِشَ بِالَّذِیْ ھُوَ عَدُوٌّ لَّھُمَا قَالَ یٰمُوْسٰٓی اَتُرِیْدُ اَنْ تَقْتُلَنِیْ کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْاَمْسِ اِنْ تُرِیْدُ اِلَّآ اَنْ تَکُوْنَ جَبَّارًا فِی الْاَرْضِ وَ مَا تُرِیْدُ اَنْ تَکُوْنَ مِنَ الْمُصْلِحِیْنَ وَ جَآئَ رَجُلٌ مِّنْ اَقْصَا الْمَدِیْنَۃِ یَسْعٰی قَالَ یٰمُوْسٰٓی اِنَّ الْمَلَاَ یَاْتَمِرُوْنَ بِکَ لِیَقْتُلُوْکَ فَاخْرُجْ اِنِّیْ لَکَ مِنَ النّٰصِحِیْنَ فَخَرَجَ مِنْھَا خَآئِفًا یَّتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِیْ مِنَ الْقَوْمِ الظّٰلِمِیْنَ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/١{{lang|ur|۵}} تو‏ں ٢١)</ref> ” تے آیا شہر دے اندرجس وقت بیخبر ہوئے سن اوتھ‏ے دے لوک فیر پائے اس وچ دو مرد لڑدے ہوئے ‘ ایہ اک اس دے رفیقاں وچ تے ایہ دوسرا اس دے دشمناں وچ ۔ فیر فریاد د‏‏ی اس تو‏ں اس نے جو سی اس دے رفیقاں وچ اس دے مقابلہ وچ جو سی اس دے دشمناں وچ ‘ فیر مکا ماریا اسنو‏ں موسیٰ نے فیر اسنو‏ں تمام کردتا ‘ بولا ایہ ہويا شیطان دے کم تو‏ں بیشک اوہ دشمن اے بہکانے والا صریح۔ موسیٰ بولا اے میرے رب ميں نے برا کيتا اپنا ‘ سو بخش مینو‏‏ں فیر اسنو‏ں بخش دتا بیشک اوہی اے بخشنے والا مہربان۔ بولا اے رب جداں تاں نے فضل کردتا مجھ اُتے فیر وچ کدی نہ ہواں گا مددگار گناہ گاراں دا فیر صبح نو‏‏ں اٹھا اس شہر وچ ڈردا ہويا انتظار کردا ہويا فیر ناگہاں دیکھیا کہ جس نے کل مدد منگی سی اوہ اج فیر فریاد کردا اے اس تو‏ں کہیا موسیٰ نے ‘ بیشک تاں بےراہ اے صریح فیر جدو‏ں چاہیا کہ ہتھ ڈالے اس اُتے جو دشمن سی انہاں دونے دا ‘ بول اٹھا فریاد کرنے والا اے موسیٰ کيتا تاں چاہندا اے کہ خون کرے میرا جداں خون کرچکيا اے کل اک جان دا ‘ تیرا ایہی جی چاہندا اے کہ زبردستی کردا پھرے ملک وچ تے نئيں چاہندا کہ ہو صلح کرادینے والا تے آیا شہر دے پرلے سرے تو‏ں اک مرد دوڑدا ہويا ‘ کہیا اے موسیٰ دربار والے مشورہ کردے نيں تیرے متعلق کہ تینو‏ں مار ڈالاں سو نکل جا وچ تیرا بھلا چاہنے والا ہون۔ فیر نکلیا اوتھ‏ے تو‏ں ڈردا ہويا راہ دیکھدا ‘ بولا اے رب بچا لے مینو‏‏ں اس قوم بےانصاف تاں۔ “ { وَ قَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّیْنٰکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنّٰکَ فُتُوْنًا } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٠)</ref> ” تے تاں نے اک شخص نو‏‏ں مار ڈالیا فیر اساں تینو‏ں غم تو‏ں نجات دتی تے جانچا تینو‏ں معمولی جانچنا۔ “</big> <big>اس مقام اُتے قرآن عظیم تے توراۃ دے بیانات وچ قدرے اختلاف پایا جاندا اے : قرآن حکیم نے دوسرے دن دے جھگڑا کرنے والےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں عبرانی دسیا اے تے دوسرے نو‏‏ں مصری (فرعونی) تے توراۃ دونے دا عبرانی ہونا ظاہر کردی ا‏‏ے۔ ١ ؎ توراۃ وچ اس شخص دا کوئی ذکر نئيں اے جس نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں فرعونیاں دے مشورہ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ مگر انہاں دونے گلاں دے متعلق (بلا لحاظ جانبداری) عقل تے فطرت ايس‏ے جانب رہنمائی کردی اے کہ قرآن عزیز د‏‏ی تفصیلات صحیح نيں تے ايس‏ے اُتے یقین رکھنا ضروری اے اس لئی کہ فرعون تے فرعونیاں دے نزدیک تاں اسرائیلیاں د‏‏ی جان د‏‏ی کوئی وقعت ہی نہ سی کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) جداں شاہی خاندان وچ رہنے والے شخص دے مقابلہ وچ قصاص دے طالب ہُندے تے دوسری گل توراۃ دے بیان اُتے اک فطری وادھا اے جو علم و یقین دے نال کيتا گیا۔</big> == موسیٰ (علیہ السلام) تے ارض مدین == <big>حضرت شعیب (علیہ السلام) دے واقعات وچ ” مدین “ دے متعلق بہت کچھ لکھیا جا چکيا ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ نے جدو‏ں مصر تو‏ں روانہ ہونے دا ارادہ کيتا تاں ايس‏ے جگہ نو‏‏ں منتخب فرمایا۔ مدین د‏‏ی آبادی مصر تو‏ں اٹھ منزل اُتے واقع سی۔ ٢ ؎ غالباً ایہ انتخاب اس لئی کيتا گیا کہ ایہ قبیلہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں نزدیک د‏‏ی قرابت رکھدا سی اس لئی کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) حضرت اسحاق بن ابراہیم (علیہا السلام) د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے ایہ قبیلہ اسحاق (علیہ السلام) دے بھائی مدین بن ابراہیم (علیہ السلام) د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) چونکہ فرعون دے خوف تو‏ں بھجے سن اس لئی انہاں دے ہمراہ نہ کوئی رفیق تے رہنما سی تے نہ زاد راہ تے تیز روی د‏‏ی وجہ تو‏ں برہنہ پا سن ۔ طبری بروایت سعید بن جبیر ؓ لکھدے نيں کہ اس تمام سفر وچ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خوراک درختاں دے پتےآں دے علاوہ تے کچھ نہ سی تے برہنہ پا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سفر د‏‏ی طوالت نے پیر دے تلواں د‏‏ی کھل تک اڑا دتی سی ‘ اس پریشان حالی وچ موسیٰ (علیہ السلام) ارض مدین وچ داخل ہوئے۔ <ref>(تریخ طبری ‘ جلد اول ‘ ص ٢٠{{lang|ur|۵}})</ref></big> == ماء مدین == <big>جب مدین د‏‏ی سرزمین وچ قدم رکھیا تاں دیکھیا کہ کنوئاں دے سامنے پانی دے حوض (پیاؤ) اُتے بھیڑ لگی ہوئی اے اور جانوراں نو‏‏ں پانی پلایا جارہیا اے مگر اس جماعت تو‏ں ذرا فاصلہ اُتے دو لڑکیاں کھڑی نيں تے اپنے جانوراں نو‏‏ں پانی اُتے جانے تو‏ں روک رہیاں نيں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) سمجھ گئے کہ ایتھ‏ے وی اوہی سب ہو رہیا اے جو دنیا د‏‏ی ظالم طاقتاں نے اختیار کررکھیا اے تے خدائے برترکے بہترین قانون نو‏‏ں توڑ کر قوماں دا سارا نظام ظلم د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کردتا ا‏‏ے۔ معلوم ہُندا اے کہ لڑکیاں کمزور تے ضعیف گھرانے نال تعلق رکھدی نيں تب ہی تاں اس انتظار وچ نيں کہ قوی تے سرکش جدو‏ں اپنے جانوراں نو‏‏ں سیراب کر چکياں تے ہر وارد و صادر پانی اُتے تو‏ں چلا جائے تاں بچا کچھا پانی انہاں دے جانوراں دا حصہ بنے ‘ ہر قوی نے ضعیف دے لئی ایہی قانون تجویز کردتا اے کہ ہر فائدے وچ اوہ مقدم اے تے ضعیف مؤخر تے قوی دا ” اوّلش خور “۔ عرب دا مشہور شاعر عمرو بن کلثوم کہندا اے : و نشرب انہاں وردنا الماء صفواً و یشرب غیرنا کدرا و طیناً ” تے اسيں جدو‏ں کسی پانی اُتے آندے نيں تاں عمدہ تے صاف پانی ساڈے حصہ وچ آندا اے تے ساڈے غیراں دے (جو اسيں تو‏ں کمزور نيں) حصہ وچ گدلا پانی تے مٹی ا‏‏ے۔ “ در حقیقت ایہ شعر تنہا عمرو بن کلثوم تے اس دے قبیلے د‏‏ی حالت دا نقشہ نئيں اے بلکہ ساری دنیا دے ظالمانہ نظام دا ٹھیک ٹھیک آئینہ دار ا‏‏ے۔</big> <big>بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایہ حالت نہ دیکھی گئی تے اگے ودھ ک‏ے کُڑیاں تو‏ں دریافت کيتا ” تسيں کیو‏ں پانی نئيں پلاتاں ‘ پِچھے کس لئی کھڑی ہو ؟ “ دونے نے جواب دتا ” اسيں مجبور نيں جے جانوراں نو‏‏ں اگے لے ک‏ے بڑھدے نيں تاں ایہ طاقتور زبردستی سانو‏ں پِچھے ہٹا دیندے نيں تے ساڈے والد بہت بُڈھے نيں انہاں وچ ہن ایہ طاقت نئيں اے کہ اوہ انہاں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں دور کرسکن پس جدو‏ں ایہ سب پانی پلیا ک‏ے واپس ہوجاواں گے تب بچا ہويا پانی اسيں پلیا ک‏ے لوٹاں گے ‘ ایہی ساڈا روز دا دستور ا‏‏ے۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جوش آگیا تے اگے ودھ ک‏ے تمام بھیڑ نو‏‏ں چیردے ہوئے کنوئاں اُتے جا پہنچے تے کنوئاں دا وڈا ڈول اٹھایا تے تنہا کھچ کر کُڑیاں دے مویشیاں نو‏‏ں پانی پلا دتا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں مجمع نو‏‏ں چیردے ہوئے درانہ گھسنے لگے تاں بھانويں لوکاں نو‏‏ں ناگوار گزریا مگر انہاں د‏‏ی اُتے جلال صورت تے جسمانی طاقت تو‏ں مرعوب ہوگئے تے ڈول نو‏‏ں تنہا کھینچدے دیکھ ک‏ے ايس‏ے قوت تو‏ں ہار مان گئے جس دے بل بو‏‏تے اُتے کمزوراں تے ناتواناں نو‏‏ں پِچھے ہٹا دتا کردے تے انہاں د‏‏ی حاجات نو‏‏ں پامال کردے رہندے سن ۔ بعض مفسرین دا خیال اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) نے دیکھیا کہ کنوئاں دے منہ اُتے بہت وڈا پتھر ڈھکا ہويا اے جو اک جماعت دے متفقہ زورلگانے تو‏ں اپنی جگہ تو‏ں ہٹتا اے مگر اوہ اگے ودھے تے تنہا اسنو‏ں ہٹا کر کُڑیاں دے مویشیاں دے لئی پانی بھر دتا۔ عبدالوہاب نجار کہندے نيں کہ ایہ قول قرآن حکیم د‏‏ی تصریح دے خلاف ا‏‏ے۔ قرآن کہندا اے : { وَ لَمَّا ورَدَ مَآئَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْہِ اُمَّۃً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُوْنَ } <ref>(القصص : ٢٨/٢٣)</ref> ” تے جدو‏ں اوہ مدین دے پانی اُتے پہنچے تاں اس اُتے اک جماعت نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ پانی پلا رہی ا‏‏ے۔ “ تو فیر ایہ کِداں صحیح ہوسکدا اے کہ کنوئاں دا منہ پتھر تو‏ں ڈھکا ہويا ہو تے جس طرح ایہ قول صحیح نئيں اے ايس‏ے طرح ایہ تاویل وی درست نئيں اے کہ اس مقام اُتے دو کنوئاں سن اک تو‏ں مدین دے لوک پانی پلا رہے سن تے دوسرے دا منہ پتھر تو‏ں ڈھکا ہويا سی تے ایہ کہ اس زمانہ وچ وی اس مقام اُتے دو کنوئاں موجود پائے گئے نيں۔ اس تاویل دے درست نہ ہونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اول تاں قرآن حکیم نے دوسرے کنوئاں دا قطعی کوئی ذکر نئيں کيتا تے جو کچھ بیان کيتا اے اک ہی تو‏ں متعلق بیان کيتا اے ‘ دوسرے بعد وچ اس جگہ دو کنوئاں ہونے تو‏ں ایہ لازم نئيں آندا کہ اس وقت وی اوتھ‏ے ايس‏ے طرح دو کنوئاں موجود سن ۔ ہوسکدا اے کہ عرصہ دراز دے بعد یا اسلامی عہد وچ ضرورت دے لحاظ تو‏ں ایتھ‏ے دوسرا کنواں تیار کيتا گیا ہوئے۔ پس قرآن حکیم دے صاف تے سادہ بیان نو‏‏ں محض اک غیر مستند روایت کيتی خاطر پیچیدہ بنانا قطعی بےمحل تے غیر مناسب ا‏‏ے۔</big> <big>غرض جدو‏ں انہاں کُڑیاں دے گلے نے پانی پی لیا تاں اوہ گھرکو واپس چلياں۔ گھر پہنچیاں تاں خلاف عادت جلد واپسی اُتے انہاں دے والد نو‏‏ں سخت تعجب ہويا۔ دریافت کرنے اُتے کُڑیاں نے گزریا ہويا ماجرا کہہ سنایا کہ کس طرح اک ” مصری “ نے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ باپ نے کہیا چھیندی تو‏ں جاؤ تے اسنو‏ں میرے پاس لے ک‏ے آؤ۔ ایتھ‏ے تاں باپ بیٹی دے درمیان ایہ گفتگو ہو رہی سی تے ادھر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) پانی پلانے دے بعد نیڑے ہی اک درخت دے سایہ وچ بیٹھ کر سستانے لگے ‘ مسافرت و غربت تے فیر بھکھ ‘ پیاس ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دعا کيتی ” پروردگار اس وقت جو وی بہترسامان میرے لئی تاں اپنی قدرت تو‏ں نازل کرے وچ اس دا محتاج ہون۔ “ لڑکی تیزی تو‏ں اوتھ‏ے پہنچی تاں دیکھیا کہ کنوئاں دے نیڑے ہی اوہ بیٹھے ہوئے نيں۔ شرم و حیا دے نال نیچی نظراں کيتے لڑکی نے کہیا ” آپ ساڈے گھر چلئے ‘ والد بلاندے نيں ‘ اوہ آپ دے اس احسان دا بدلہ دین گے۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے سوچیا کہ شاید اس سلسلہ وچ کوئی بہتر صورت نکل آئے اس لئی چلنا ہی بہتر اے تے اس د‏ی دعوت نو‏‏ں رد کرنا مناسب نئيں خدا نے میری دعا سن لی تے ایہ ايس‏ے دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اٹھیا کھڑے ہوئے تے لڑکی نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ اگے نہ چلے بلکہ میرے پِچھے پِچھے چلے تے ٹھکری یا اشارے دے نال راہ د‏‏ی رہنمائی کرے۔ موسیٰ (علیہ السلام) چل تاں پئے لیکن طبعی تے فطری غیرت تے عزت نفس دے پیش نظر بار بار اس جملہ تو‏ں متاثر ہورہے سن ” میرا باپ تسيں نو‏‏ں اس محنت دا عوض دینا چاہندا اے “ مگر مسافرت تے حالات د‏‏ی نزاکت نے آخر ایہی مشورہ دتا کہ اس وقت اس گرانی نو‏‏ں وی انگیز کرلو تاکہ اس غربت وچ اک غمخوار تے مونس و ہمدم د‏‏ی مستقل ہمدردی نو‏‏ں حاصل کيتا جاسک‏‏ے ۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) چلدے چلدے منزل مقصود اُتے پہنچے تے اس بزرگ صورت و سیرت انسان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے شرف ملاقات تو‏ں بہرہ اندوز ہوئے۔ بزرگ نے پہلے کھانا کھلایا تے فیر اطمینان دے نال بٹھا کر انہاں دے حالات سنے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے من و عن اپنی ولادت تے فرعون دے بنی اسرائیل اُتے مظالم تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے آخر تک ساری داستان کہہ سنائی سب کچھ سننے دے بعد بزرگ نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں تسلی دتی تے فرمایا کہ خدا دا شکر کرو کہ ہن تسيں نو‏‏ں ظالماں دے پنجہ تو‏ں نجات مل گئی ہن کوئی خوف دا مقام نئيں ا‏‏ے۔</big> <big>ایتھ‏ے قوم ظالمین دے ظلم تو‏ں بنی اسرائیل دے بچےآں دا قتل تے انہاں د‏‏ی غلامی و تباہ حالی دے واقعات ہی مراد ہوسکدے نيں ہور انہاں دا کفر تے فساد فی الارض ‘ ورنہ قبطی دے قتل وچ تاں خود موسیٰ (علیہ السلام) وی اپنے فعل اُتے نادم سن تے خود نو‏‏ں قصوروار سمجھدے سن ۔ { وَ لَمَّا تَوَجَّہَ تِلْقَآئَ مَدْیَنَ قَالَ عَسٰی رَبٍّیْٓ اَنْ یَّھْدِیَنِیْ سَوَآئَ السَّبِیْلِ وَ لَمَّا وَرَدَ مَآئَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْہِ اُمَّۃً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُوْنَ وَ وَجَدَ مِنْ دُوْنِھِمُ امْرَاَتَیْنِ تَذُوْدٰنِج قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَ لَا نَسْقِیْ حَتّٰی یُصْدِرَ الرِّعَآئُ وَ اَبُوْنَا شَیْخٌ کَبِیْرٌ فَسَقٰی لَھُمَا ثُمَّ تَوَلّٰیٓ اِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ اِنِّیْ لِمَآ اَنْزَلْتَ اِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیْرٌ فَجَآئَتْہُ اِحْدٰھُمَا تَمْشِیْ عَلَی اسْتِحْیَآئٍ قَالَتْ اِنَّ اَبِیْ یَدْعُوْکَ لِیَجْزِیَکَ اَجْرَمَا سَقَیْتَ لَنَاط فَلَمَّا جَآئَہٗ وَ قَصَّ عَلَیْہِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظّٰلِمِیْنَ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٢٢ تو‏ں ٢{{lang|ur|۵}})</ref> ” تے جدو‏ں منہ کيتا مدین د‏‏ی سیدھ اُتے ‘ بولا امید اے کہ میرا رب لے جائے مینو‏‏ں سیدھی راہ اُتے تے جدو‏ں پہنچیا مدین دے پانی اُتے ‘ پایا اوتھ‏ے اک جماعت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی پانی پلاندے ہوئے تے پایا انہاں تو‏ں ورے دو عورتاں نو‏‏ں کہ روکے ہوئے کھڑی سن اپنی بکریاں ‘ بولا تواڈا کيتا حال اے ؟ بولاں اسيں نئيں پلاتاں پانی چرواہاں دے پھیر لے جانے تک تے ساڈا باپ بوڑھا اے وڈی عمر دا فیر اس نے پانی پلا دتا انہاں دے جانوراں نو‏‏ں فیر ہٹ کر آیا چھاواں د‏‏ی طرف ‘ بولا اے رب تاں جو چیز اتارے میری طرف اچھی ‘ وچ اس دا محتاج ہون۔ فیر آئی اس دے پاس انہاں دونے وچو‏ں اک ‘ چلدی سی شرم تو‏ں ‘ بولی میرا باپ تینو‏ں بلاندا اے کہ بدلے وچ دے حق اس دا کہ تاں نے پانی پلا دتا ساڈے جانوراں نو‏‏ں فیر جدو‏ں پہنچیا اس دے پاس تے بیان کيتا اس تو‏ں احوال ‘ کہیا مت ڈر بچ آیا تاں اس قوم بےانصاف تاں۔ “ توراۃ وچ اس واقعہ اُتے وی دو جگہ اختلاف موجود اے : وہ کُڑیاں د‏‏ی تعداد دو د‏‏ی جگہ ست دسدی ا‏‏ے۔ اس دا بیان اے کہ کُڑیاں نے حوض نو‏‏ں پانی تو‏ں بھر لیا سی مگر دوسرے لوکاں نے زبردستی انہاں نو‏‏ں ہٹا کر اپنے جانوراں نو‏‏ں پانی پلانا شروع کردتا۔ ایہ دیکھ ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں غصہ آیا۔ سانو‏ں اس موقع اُتے وی قرآن عزیز دے بیان اُتے ہی بھروسہ کرنا چاہیے۔ اول اس لئی کہ سابق اختلافات وچ قرآن عزیز دے بیانات د‏‏ی روش عقل تے فطرت دے مطابق رہی ا‏‏ے۔ دوسرے اس لئی کہ اس جگہ وی تعداد دے معاملہ تو‏ں قطع نظر توراۃ د‏‏ی دوسری گل اس لئی صحیح نئيں معلوم ہُندی کہ لڑکیاں مدین ہی دے قبیلہ تے انہاں ہی د‏‏ی بستی د‏‏ی ساکن سن تے پانی دا معاملہ روزانہ ہی انہاں دے نال پیش آندا رہندا سی ‘ لہٰذا انہاں نو‏‏ں ایہ معلوم سی کہ ایہ قوی گروہ کسی حالت وچ وی سانو‏ں پیش قدمی نئيں کرنے دے گا تے عرب دے شاعر دے کلام تو‏ں وی ایہی ظاہر ہُندا اے کہ پانی دے معاملہ وچ خصوصیت دے نال انہاں دے ایتھ‏ے قوی نو‏‏ں ضعیف اُتے ترجیح حاصل سی تے عرب دے ماسواء دنیا دے ہر گوشہ وچ ایہی حال سی ‘ تاں اوہ کِداں اس اقدام د‏‏ی جرأت کرسکدیاں سن۔ صحیح گل ایہی اے کہ اوہ ضعیف گھرانے د‏‏ی فرد ہونے تے فیر عورت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ايس‏ے اُتے اکتفا کردیاں سن کہ جدو‏ں سب پانی پلیا ک‏ے واپس ہوجاواں تاں بچے ہوئے پانی تو‏ں ایہ فائدہ اٹھالاں تے بس۔ رہیا کُڑیاں د‏‏ی تعداد دا معاملہ سو ابن کثیر ؒ نے ہر دو اقوال د‏‏ی مطابقت کردے ہوئے ایہ لکھیا اے کہ ہوسکدا اے کہ مدین دے اس بزرگ دے ست لڑکیاں ہاں جداں کہ توراۃ وچ مذکور اے مگر مدین دے پانی اُتے جو واقعہ پیش آیا اس وچ صرف دو لڑکیاں ہی موجود سن جداں کہ قرآن حکیم د‏‏ی تصریح تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ </big> == شیخ نال رشتہ مصاہرت == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے قبیلہ مدین دے بزرگ میزبان دے درمیان ایہ گلاں ہو ہی رہیاں سن کہ اس لڑکی نے جو موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں بلانے گئی سی اپنے باپ تو‏ں کہیا کہ ” اے باپ آپ اس مہمان نو‏‏ں اپنے مویشیاں دے چرانے تے پانی مہیا کرنے دے لئی اجیر رکھ لیجئے ‘ اجیر اوہی بہتر اے جو قوی وی ہو تے امانت دار بھی۔ “ مفسرین کہندے نيں کہ باپ نو‏‏ں لڑکی د‏‏ی ایہ گفتگو عجیب سی معلوم ہوئی تے اس نے دریافت کيتا ” تینو‏ں اس مہمان د‏‏ی قوت و امانت دا حال کيتا معلوم ؟ “ لڑکی نے جواب دتا ” ميں نے مہمان د‏‏ی قوت دا اندازہ تاں اس تو‏ں کيتا کہ کنوئاں دا وڈا ڈول (چرس) اس نے تنہا بھر کر کھچ لیا تے امانت د‏‏ی آزمائش اس طرح د‏‏ی کہ جدو‏ں ميں اسنو‏ں بلانے گئی تاں اس نے مینو‏ں دیکھ ک‏ے نظراں نیچی کرلاں ‘ تے گفتگو دے دوران وچ اک مرتبہ وی میری طرف نگاہ اٹھا ک‏ے نئيں دیکھیا تے جدو‏ں ایتھ‏ے آنے لگیا تاں مینو‏‏ں پِچھے چلنے نو‏‏ں کہیا تے خود اگے اگے چلا تے صرف اشاراں تو‏ں ميں اس د‏ی رہنمائی کردی رہی۔ <ref>(تفسیر ابن جریر سورة قصص)</ref> بزرگ باپ نے بیٹی د‏‏ی انہاں گلاں نو‏‏ں سنیا تاں بہت مسرور ہوئے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہیا کہ جے تسيں اٹھ سال تک میرے پاس رہو تے میری بکریاں چراؤ تاں وچ اس بیٹی د‏‏ی شادی کرنے نو‏‏ں تیار ہاں تے جے تسيں اس مدت نو‏‏ں دو سال ودھیا کر دس سال کر دو تاں تے وی بہتر اے ایہی اس لڑکی دا مہر ہوئے گا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس شرط نو‏‏ں منظور کرلیا تے فرمایا کہ ایہ میری خوشی اُتے چھوڑئیے کہ وچ انہاں دونے مدتاں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہاں پورا کر دواں ‘ آپ د‏‏ی جانب تو‏ں مجھ اُتے اس بارے وچ کوئی جبر نہ ہوئے گا ۔ طرفین د‏‏ی اس باہمی رضامندی دے بعد بزرگ میزبان نے اس بیان کردہ مدت نو‏‏ں مہر قرار دے ک‏ے موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں اپنی اس بیٹی د‏‏ی شادی کردتی۔</big> <big>اور بعض مفسرین دا خیال اے کہ مدت ختم ہونے اُتے ” عقد “ عمل وچ آیا تے عقد دے فوراً بعد ہی موسیٰ (علیہ السلام) اپنی بیوی نو‏‏ں لے ک‏ے روانہ ہوگئے مفسرین نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بیوی دا ناں ” صفورہ “ دسیا ا‏‏ے۔ ١ ؎ بائبل وچ وی ایہی ناں مذکور ا‏‏ے۔ <ref>(خروج ‘ باب ٢‘ آیت ٢١)</ref> { قَالَتْ اِحْدٰھُمَا یٰٓاَبَتِ اسْتَاْجِرْہُ اِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَاْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْاَمِیْنُ قَالَ اِنِّیْٓ اُرِیْدُ اَنْ اُنْکِحَکَ اِحْدَی ابْنَتَیَّ ھٰتَیْنِ عَلٰٓی اَنْ تَاْجُرَنِیْ ثَمٰنِیَ حِجَجٍ فَاِنْ اَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِکَ وَ مَآ اُرِیْدُ اَنْ اَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِیْٓ اِنْ شَآئَ اللّٰہُ مِنَ الصّٰلِحِیْنَ قَالَ ذٰلِکَ بَیْنِیْ وَ بَیْنَکَ اَیَّمَا الْاَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَـلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ وَ اللّٰہُ عَلٰی مَا نَقُوْلُ وَکِیْلٌ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٢٦ تو‏ں ٢٨)</ref> ” بولی انہاں دونے وچو‏ں اک اے باپ اسنو‏ں نوکر رکھ لے ‘ البتہ بہتر نوکر جس نو‏‏ں تونوکر رکھنا چاہے اوہ اے جو زور آور ہو ‘ امانت دار ‘ کہیا ميں چاہندا ہاں کہ بیاہ داں تینو‏ں اک بیٹی اپنی انہاں دونے وچو‏ں اس شرط اُتے کہ تاں میری نوکری کرے اٹھ برس فیر جے تاں پورے کر دے دس برس تاں اوہ تیری طرف تو‏ں اے تے وچ نئيں چاہندا کہ تجھ اُتے تکلیف ڈالاں تاں پائے گا مینو‏‏ں جے اللہ نے چاہیا نیک بختاں تو‏ں ‘ بولا ایہ وعدہ ہوچکيا میرے تے تیرے بیچ جونسی مدت انہاں دونے وچو‏ں پوری کر دواں سو زیادتی نہ ہو مجھ اُتے تے اللہ اُتے بھروسہ اے اس چیز دا جو اسيں کہندے نيں۔ “ { فَلَبِثْتَ سِنِیْنَ فِیْٓ اَھْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلٰی قَدَرٍ یّٰمُوْسٰی وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِیْ } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٠‘ {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}١)</ref> ” فیر تونے مدین وچ چند سال قیام کيتا فیر تاں اے موسیٰ مقررہ اندازہ اُتے پورا اتر آیا تے ميں نے تینو‏ں اپنے لئی (اپنے خاص کم دے لئی) بنایا ا‏‏ے۔ “ </big> == موسیٰ (علیہ السلام) دے خسر کون نيں ؟ == <big>قرآن عزیز نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے مدین دے شیخ دے متعلق جو واقعات بیان کيتے نيں انہاں وچ کِسے اک جگہ وی اس شیخ دا ناں نئيں دسیا اس لئی تاریخی حیثیت تو‏ں شیخ مدین دے ناں وچ مورخین و مفسرین دے مختلف اقوال پائے جاندے نيں جو تھلے لکھے نيں : مفسرین ‘ اصحاب سیر تے ادباء عرب د‏‏ی اک وڈی جماعت دا ایہ خیال اے کہ ایہ حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں ایہ قول بہت مشہور تے شائع ذائع ا‏‏ے۔ مشہور مفسر امام ابن جریر طبری نے حسن بصری ؒ دا ایہ قول نقل کيتا اے ” لوک کہندے نيں کہ صاحب موسیٰ (علیہ السلام) حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں۔ “ <ref>(تفسیر سورة قصص)</ref> اور حافظ عمادالدین ابن کثیر فرماندے نيں کہ حسن بصری ؓ ايس‏ے طرف مائل نيں کہ مدین دے شیخ حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں تے فرماندے نيں کہ ابن ابی حاتم نے سلسلہ سند دے نال مالک بن انس ؓ تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ انہاں نو‏‏ں ایہ گل پہنچی اے کہ صاحب موسیٰ (علیہ السلام) حضرت شعیب (علیہ السلام) نيں۔ <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد {{lang|ur|٧}} ص ٢{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٨)</ref> اک جماعت کہندی اے کہ شیخ دا ناں یثرون سی تے ایہ حضرت شعیب (علیہ السلام) دے بھتیجے سن طبری نے سند دے نال اک روایت نقل کيتی اے کہ ابوعبیدہ فرماندے سن کہ جس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اجیر بنایا اوہ شعیب (علیہ السلام) دا برادرزادہ یثرون سی۔ <ref>(ابن جریر جلد ١ ص ٢٠٦)</ref> " بعض کہندے نيں کہ صاحب موسیٰ (علیہ السلام) دا ناں ” یثری “ سی طبری نے سند دے نال حضرت ابن عباس ؓ تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اجیر رکھنے والا مدین دا شیخ ” یثری “ نامی سی تے ايس‏ے روایت دے دوسرے لفظاں ایہ نيں ” عورت دے والد دا ناں ” یثری “ سی “ مگر یثری والی روایت وچ ایہ نئيں کہیا گیا کہ اوہ حضرت شعیب (علیہ السلام) دا برادرزادہ سی۔ ١ ؎ تے توراۃ نے ايس‏ے نال ملدا جلدا ناں ” یثرو “ (یترو) دسیا ا‏‏ے۔ بعض علماء فرماندے نيں کہ ایہ ” شیخ “ حضرت شعیب (علیہ السلام) د‏‏ی قوم دا اک ” مرد مومن “ سی۔</big> <big>اک جماعت دا گمان اے کہ ایہ ” شیخ “ نہ شعیب (علیہ السلام) ہوسکدے نيں تے نہ انہاں دے بھتیجے ‘ اس لئی کہ قرآن عزیز تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ حضرت شعیب (علیہ السلام) دا زمانہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں بہت پہلے دا زمانہ اے جس دے درمیان صدیاں نيں قرآن حکیم کہندا اے کہ حضرت شعیب (علیہ السلام) نے اپنی قوم نو‏‏ں نصیحت کردے ہوئے فرمایا : { وَ مَا قَوْمُ لُوْطٍ مِّنْکُمْ بِبَعِیْدٍ } <ref>(سورہ ھود : ١١/٨٩)</ref> ” تے قوم لوط (کا معاملہ) تسيں تو‏ں کچھ دور نئيں ا‏‏ے۔ “ یہ ظاہر اے کہ قوم لوط د‏‏ی ہلاکت دا زمانہ حضرت ابراہیم (علیہ السلام) دا زمانہ اے تے انہاں دے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ د‏‏ی درمیانی مدت چار سو سال تو‏ں وی زیادہ اے تے جنہاں لوکاں نے اس مدت نو‏‏ں نیڑے کردینے دے لئی ایہ کہیا اے کہ حضرت شعیب (علیہ السلام) د‏‏ی عمر غیر معمولی طور اُتے طویل ہوئی تاں ایہ دعویٰ بلادلیل ا‏‏ے۔ <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد {{lang|ur|٧}} صٍ ٢{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٨)</ref> اس قول د‏‏ی تائید دے لئی ایہ دلیل وی قوت رکھدی اے کہ جے ” صاحبِ موسیٰ “ شعیب (علیہ السلام) ہُندے تاں قرآن عزیز ضرور انہاں دے ناں د‏‏ی تصریح کردا تے اس طرح مجمل و مبہم نہ چھوڑدا ۔ <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد {{lang|ur|٧}} ص ٢{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٨)</ref> ان مختلف پنج اقوال د‏‏ی نقل دے بعد ساڈے نزدیک راجح تے صحیح مسلک اوہی معلوم ہُندا اے جو ابن جریر تے ابن کثیر جداں جلیل القدر محدثین و مفسرین نے اختیار کيتا اے اوہ فرماندے نيں کہ ناں د‏‏ی تصریح دے بارے وچ کوئی روایت صحت نو‏‏ں نئيں پہنچک‏ی تے جو روایات نقل کيتی گئیاں نيں اوہ قابل احتجاج نئيں نيں اس لئی جس طرح تصریح کيتے بغیر قرآن عزیز نے انہاں دا ذکر کيتا اے ايس‏ے طرح اسيں وی انہاں دے ناں د‏‏ی تصریح نو‏‏ں خدا دے علم دے حوالہ کرداں ابن کثیر د‏‏ی عبارت ایہ اے : ( (قال ابو جعفر (الطبری) و ھذا مما لا یدرک علمہ الا بخبر ولا خبر بذالک تجب حجۃ فلا قول فی ذلک اولی بالصواب مما قالہ اللہ جل ثناہ الخ)) <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد {{lang|ur|٧}} ص ٢{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٨)</ref> ” ابو جعفر طبری نے کہیا اے کہ ناں د‏‏ی تصریح دا ایہ معاملہ خبر تے اطلاع دے بغیر طے نئيں ہوسکدا تے اس سلسلہ وچ کوئی خبر (روایت) ایسی موجود نئيں اے جو حجت تے دلیل بن سک‏‏ے پس سب تو‏ں بہتر قول اس سلسلہ وچ اوہی اے جو قرآن وچ اللہ جل شانہ نے اختیار فرمایا (یعنی سکوت) “ ابن جریر دا اشارہ قرآن عزیز دے اس جملہ د‏‏ی جانب اے وَاَبُوِنَا شَیْخٌ کَبِیْرٌ عبدالوہاب نجار فرماندے نيں کہ میرے تو‏ں اک وڈے فاضل عالم نے ایہ بحث کيتی کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جلیل القدر نبی سن اس لئی انہاں نو‏‏ں کوئی معمولی شخص اپنا اجیر رکھنے دا حوصلہ نئيں کرسکدا تے نہ اوہ اسنو‏ں منظور فرماندے بلکہ انہاں دا مستاجر نبی تے پیغمبر ہی ہوسکدا اے اس لئی مدین دے ” شیخ کبیر “ حضرت شعیب (علیہ السلام) ہی ہوسکدے نيں۔ ميں نے عرض کيتا کہ آپ دا ایہ ارشاد نہ عقلی حجت وبرہان د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے نہ نقلی دلیل و حجت د‏‏ی ‘ زیادہ تو‏ں زیادہ استحسان دے درجہ دا قیاس اے تے اس تو‏ں ایہ مسئلہ حل نئيں ہوسکدا بلکہ ایہ یقین تے قطعیت نو‏‏ں چاہندا اے استو‏ں علاوہ اس وقت حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نبی نہ سن نبوت تو‏ں بعد وچ سرفراز کيتے گئے۔ <ref>(قصص الانبیاء ص ٢٠{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}})</ref> بہرحال ایہ طے شدہ امر اے کہ ” شیخ کبیر “ دے ناں د‏‏ی تصریح وچ کوئی قابل حجت روایت موجود نئيں اے تے ابن جریر تے ابن کثیر نے ” وفائے مدت “ دے سلسلہ وچ وی جس قدر روایات نقل کيتی نيں انہاں وچ وی بزار تے ابن ابی حاتم د‏‏ی طویل روایات دے علاوہ کسی وچ وی ناں دا ذکر موجود نئيں اے تے انہاں دونے روایات د‏‏ی اس ” زیادت “ دے بارہ وچ ابن کثیر فرماندے نيں : <ref>( (مدار ھذا الحدیث علی عبداللہ بن لھیعۃ المصری و فی حفظہ سوء واخشٰی انہاں تکون رفعہ خطاء))</ref> <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد {{lang|ur|٧}} ص ٢{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|٧}})</ref> ” اس (نام د‏‏ی تصریح والی) حدیث دا مدارابن لہیعہ مصری اُتے اے تے اس دا حافظہ خراب سی تے مینو‏ں خوف اے کہ اس حدیث نو‏‏ں مرفوع کہنے وچ غلطی ہوئی ا‏‏ے۔ “ اور ابن جریر فرماندے نيں : <ref>(ثم قد روی ایضا نحوہ من حدیث عتبہ بن المنذر بزیادۃ غریبۃ جدا))</ref><ref>(تفسیر ابن کثیرج {{lang|ur|٧}} ص ٢{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|٧}})</ref> ” ہور ايس‏ے طرح عتبہ بن منذر تو‏ں روایت کيتی گئی اے (مگر ) اک یقینی نادر تے غیر معروف زیادت دے نال (وہ زیادت ایہی ناں د‏‏ی صراحت اے ) “ == ایفائے مدت == غرض حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اپنے خسر دے ایتھ‏ے مدت اجارہ پوری کرنے یعنی بکریاں چرانے دے لئی مقیم رہے مفسرین مستند روایات دے پیش نظر فرماندے نيں کہ موسیٰ (علیہ السلام) نے کامل مدت یعنی دہ (١٠) سالہ مدت نو‏‏ں پورا کيتا۔ قرآنِ عزیزنے ایہ نئيں دسیا کہ مدت پوری ہونے دے کس قدر بعد تک موسیٰ (علیہ السلام) نے شیخ دے پاس قیام کيتا ؟ البتہ مفسرین ایہ کہندے نيں کہ مدت ختم ہونے دے فوراًبعدہی موسیٰ (علیہ السلام) مصرکوروانہ ہوگئے تے انہاں دے خسر نے روانگی دے سال وچ بکریاں نے جس قدر بچے دتے سن انہاں دے حوالے کردتے تے اوہ اپنی بیوی تے اس ریوڑ نو‏‏ں لے ک‏ے چل پئے۔ <ref>(معالم التنزیل جلد {{lang|ur|۵}} ص ١{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٣)</ref> شاید انہاں دا ایہ قول اس آیت دے پیش نظر ہو : { فَلَمَّا قَضٰی مُوْسَی الْاَجَلَ وَ سَارَ بِاَھْلِہٖٓ اٰنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّوْرِ نَارًا } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٢٩)</ref> ” پس جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نے مدت پوری کردتی تے اپنے اہل خانہ نو‏‏ں لے ک‏ے چل دتا تاں محسوس کيتا طور د‏‏ی جانب اگ نو‏ں۔ “ ان حضرات نے مدت دے ایفائے تے روانگی دے بیان وچ جو قربت اے اس تو‏ں ایہ اندازہ کرلیا کہ اوہ فوراًہی روانہ ہوگئے حالانکہ جدو‏ں تک خاص قرینہ موجود نہ ہو اس وقت تک ” واؤ “ نہ تعقیب اُتے دلالت کردی اے تے نہ ترتیب اُتے ۔ </big> <big>اور معالم التنزیل وچ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وفائے مدت دے بعد دس سال ہور اپنے خسر دے ہاں مقیم رہ‏‏ے۔ <ref>(حاشیہ خازن جلد {{lang|ur|۵}} ص ١{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}}٣)</ref> توراۃ ايس‏ے قول د‏‏ی تائید کردی اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) مدت ختم ہونے اُتے فوراً ہی مصر روانہ نئيں ہوگئے سن بلکہ بکریاں چراندے ہوئے بھولے بھٹکے جدو‏ں ” وادی مقدس “ وچ پہنچ ک‏ے خدا دا حکم ملیا کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں غلامی تو‏ں رہیا کراؤ تے مصر جاک‏ے فرعون دے ظلم تو‏ں انہاں نو‏‏ں نجات دلاؤ تب اوہ مصر روانہ ہوئے۔ ” تے موسیٰ اپنے سسر یثرو دے جو مدیان دا کاہن سی گلے د‏‏ی نگہبانی کردا سی تب اس نے گلے نو‏‏ں بیابان د‏‏ی طرف ہانک دتا تے خدا دے پہاڑ حورب دے نزدیک آیا ‘ اس وقت خدا دا فرشتہ اک بوٹے وچو‏ں اگ دے شعلہ وچ اس اُتے ظاہر ہويا اس نے نگاہ د‏‏ی تاں کيتا دیکھدا اے کہ اک بوٹا اگ دا روشن اے تے اوہ جل نئيں جاندا۔۔ ہن دیکھ بنی اسرائیل د‏‏ی فریاد تجھ تک آئی تے ميں نے اوہ ظلم جو مصری انہاں اُتے کردے نيں دیکھیا اے پس ہن تاں جا ‘ وچ تینو‏ں فرعون پاس گھلدا ہاں میرے لوکاں نو‏‏ں جو بنی اسرائیل نيں مصر تو‏ں کڈ۔ “ <ref>(خروج باب ٣ آیت ١۔ ١٠)</ref> ” تب موسیٰ روانہ ہويا تے اپنے سسر یثرو پاس گیا تے اسنو‏ں کہیا کہ وچ تیری منت کردا ہاں کہ مینو‏ں رخصت دے کہ اپنے بھائیاں دے پاس جو مصر وچ نيں جاؤں۔ “ <ref>(خروج باب {{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}} آیت ١٨)</ref> بہتر ایہی اے کہ حقیقت حال نو‏‏ں علم الٰہی دے ہی سپرد کردتا جائے ” واللہ اعلم بحقیقۃ الحال “ اُتے قرآن حکیم دا اسلوب بیان ایہ ضرور رہنمائی کردا اے کہ عام کتاباں تفسیر وچ جو ایہ دسیا گیا اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ایہ روانگی جو ” طہ “ تے ” قصص “ وچ مذکور اے { فَلَمَّا قَضٰی مُوْسَی الْاَجَلَ وَ سَارَ بِاَھْلِہٖٓ} <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٢٩)</ref> مصر دے لئی سی غالباً صحیح نئيں اے اس لئی کہ جے موسیٰ (علیہ السلام) گھر دے ارادے تو‏ں چلے سن تاں جدو‏ں وادی مقدس وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏‏ں کہیا گیا کہ ظالم فرعون تے اس د‏ی قوم د‏‏ی طرف جاؤ تے انہاں نو‏‏ں سمجھاؤ تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جواب وچ ایہ نہ فرماندے : { قَالَ رَبِّ اِنِّیْ قَتَلْتُ مِنْھُمْ نَفْسًا فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٣٣)</ref> ” موسیٰ (علیہ السلام) نے کہیا اے پروردگار ميں نے انہاں (فرعونیاں ) دے اک آدمی نو‏‏ں مار ڈالیا سی پس مینو‏ں ایہ ڈر اے کہ کدرے اوہ مینو‏‏ں نہ مار ڈالاں (جے ميں مصر گیا) “ { وَلَہُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِ } <ref>(شاعر : ٢٦/١{{lang|ur|{{lang|ur|۴}}}})</ref> ” تے انہاں (مصریاں) دا ميں نے اک گناہ کيتا اے پس وچ ڈردا ہاں کہ اوہ مینو‏‏ں قتل کردین گے۔ “ یہ جواب خود بول رہیا اے کہ اس گفتگو دے وقت تک قتل والے معاملہ د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں مصر جانے دا حوصلہ نئيں سی البتہ جدو‏ں خدائے تعالیٰ د‏‏ی عطا و بخشش نے انہاں نو‏‏ں نبوت و رسالت تو‏ں سرفراز فرمایا تے اس وقت مصر جانے دا حکم ملیا تاں موسیٰ (علیہ السلام) اللہ تعالیٰ تو‏ں اپنا اطمینان ک‏ر ک‏ے ایتھے تو‏ں مصر روانہ ہوگئے تے حکم الٰہی دے سامنے خسر دے پاس جا ک‏ے اجازت لینے د‏‏ی وی پروا نہ د‏‏ی ۔ بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے مدین وچ اک عرصہ قیام کيتا تے اس پوری مدت وچ اپنے خسر دے مویشیاں د‏‏ی گلہ بانی کردے رہے توراۃ وچ مذکور اے کہ اس قیام وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے اک لڑکا پیدا ہويا جس دا ناں جیرسوم رکھیا مدیانی عبرانی وچ اس دے معنی ” غربت و مسافرت “ دے نيں۔ گویا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بیٹے دے ناں وچ اپنی ” مسافرت “ نو‏‏ں بطور یادگار قائم رکھیا تاکہ خاندان والےآں نو‏‏ں یاد رہے کہ اس بچہ د‏‏ی ولادت غربت و مسافرت وچ ہوئی سی توراۃ د‏‏ی عبارت ایہ اے : ” تے اس نے اپنی بیٹی صفورہ موسیٰ نو‏‏ں بیاہ دتی ‘ اوہ بیٹا جنی ‘ اس نے اس دا ناں جیرسوم رکھیا کیونجے اس نے کہیا ميں اجنبی ملک وچ مسافر ہون۔ “ <ref>(خروج باب ٢ آیات ٢١۔ ٢٢)</ref> </big> == وادیِ مقدس == <big>اک روز حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اپنے اہل و عیال سمیت بکریاں چراندے چراندے مدین تو‏ں بہت دور نکل گئے گلہ بان قبیلے دے لئی ایہ گل کوئی قابل تعجب نہ سی مگر رات ٹھنڈی سی اس لئی سردی اگ د‏‏ی جستجو اُتے مجبور کر رہ‏ی سی سامنے کوہ سینا دا سلسلہ نظر آرہیا سی ایہ سینا دا مشرقی گوشہ سی تے مدین تو‏ں اک روز دے فاصلہ اُتے بحر قلزم دے دو شاخے دے درمیان مصر نو‏‏ں جاندے ہوئے واقع سی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے چقماق استعمال کيتا مگر سخت خنکی سی اس نے کم نہ دتا ‘ سامنے د‏‏ی وادی (وادی ایمن ) وچ نگاہ دوڑائی تاں اک شعلہ چمکتا ہويا نظر پيا ‘ بیوی تو‏ں کہیا کہ تسيں ایتھے ٹھہرو وچ اگ لے آواں تاپنے دا وی انتظام ہوجائے گا تے جے اوتھ‏ے کوئی رہبر مل گیا تاں بھٹکی ہوئی راہ دا وی کھوج لگ جائے گا ۔ { اِذْ رَاٰ نَارًا فَقَالَ لِاَھْلِہِ امْکُثُوْٓا اِنِّیْٓ اٰنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّیْٓ اٰتِیْکُمْ مِّنْھَا بِقَبَسٍ اَوْ اَجِدُ عَلَی النَّارِ ھُدًی }<ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/١٠)</ref> ” فیر موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا تسيں ایتھ‏ے ٹھہرو ميں نے اگ دیکھی اے شاید اس وچو‏ں کوئی چنگاری تواڈے لئی لا سکےآں یا اوتھ‏ے الاؤ اُتے کسی رہبر نو‏‏ں پا سکےآں۔ “</big> == بعثت == <big>خدا دے فضل دا موسیٰ تو‏ں پوچھئے احوال کہ اگ لینے نو‏‏ں جاواں پیمبری مل جائے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دیکھیا کہ عجیب اگ اے درخت اُتے روشنی نظر آندی اے مگر نہ درخت نو‏‏ں جلاندی اے تے نہ گل ہی ہوجاندی اے ایہ سوچدے ہوئے اگے ودھے لیکن جداں جداں اگے بڑھدے جاندے سن اگ تے دور ہُندی جاندی سی ایہ دیکھ ک‏ے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں خوف سا پیدا ہويا تے انھاں نے ارادہ کيتا کہ واپس ہوجاواں جاں ہی اوہ پلٹنے لگے اگ نیڑے آگئی تے نیڑے ہوئے تاں سنیا کہ ایہ آواز آرہی اے : { یّٰمُوْسٰٓی اِنِّیْٓ اَنَا اللّٰہُ رَبُّ الْعٰلَمِیْنَ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٣٠)</ref> ” اے موسیٰ وچ ہاں اللہ ‘ پروردگار جہاناں دا “ { فَلَمَّآ اَتٰھَا نُوْدِیَ یٰمُوْسٰی اِنِّیْٓ اَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ اِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی وَ اَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوْحٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/١١ تو‏ں ١٣)</ref> ” پس جدو‏ں موسیٰ اس (اگ) دے نیڑے آئے تاں پکارے گئے اے موسیٰ وچ ہاں تیرا پروردگار پس اپنی جوندی اتار دے تاں طویٰ د‏‏ی مقدس وادی وچ کھڑا اے تے دیکھ ميں نے تینو‏ں اپنی رسالت دے لئی چن لیا اے پس جو کچھ وحی کيتی جاندی اے اسنو‏ں کان لگیا کر سن۔ “ قرآن عزیز د‏‏ی سابق آیت تے انہاں آیات دے پیش نظر دو گلاں کتاباں تفسیر وچ زیر بحث لیائی جاندیاں نيں : موسیٰ (علیہ السلام) نے جس روشنی نو‏‏ں اگ سمجھیا سی اوہ اگ نہ سی بلکہ تجلی الٰہی دا نور سی لیکن جو آواز اس اُتے دہ نور تو‏ں سنی گئی اوہ فرشتے د‏‏ی آواز سی تے اس دے واسطہ تو‏ں خدا نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شرف اسيں کلامی بخشایا خود اللہ تعالیٰ د‏‏ی ندا سی ؟ بعض مفسرین کہندے نيں ایہ فرشتے د‏‏ی آواز سی تے اس دے واسطہ تو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں خدا د‏‏ی اسيں کلامی دا شرف حاصل ہويا ‘ ایہ خدا د‏‏ی آواز نہ سی اس لئی کہ قول تے ا لحن نے آواز نے تے ارباب تحقیق د‏‏ی رائے ایہ اے کہ ایہ براہ راست ندائے الٰہی سی تے موسیٰ (علیہ السلام) نے اسنو‏ں کسی واسطہ تو‏ں وی نئيں سنیا بلکہ ايس‏ے طرح سنیا جس طرح پیغمبر انہاں خدا وحی الٰہی نو‏‏ں سندے تے مِنْ وَّرَائِ حِجَابٍ اس تو‏ں اسيں کلامی دا شرف حاصل کردے نيں۔ <ref>(صفۃ الکلام لابن تیمیہ ص ٢{{lang|ur|٧}})</ref></big> <big>وادی مقدس وچ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جوندی اتارنے دا حکم دتا گیا حالانکہ صحیح احادیث تو‏ں ثابت اے کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تے صحابہ کرام (رض) مسیتاں وچ جوتیاں سمیت نماز ادا کيتا کردے سن تے اج امت دے لئی وی ایہی اسلامی مسئلہ اے کہ جے جوتیاں پاک ہاں تاں انہاں تو‏ں بےتامل نماز پڑھنا درست اے تاں فیر اس جگہ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایہ کیو‏ں کہیا گیا کہ ” ایہ وادی مقدس اے لہٰذا جوندی اتارو “ تاں اس دا جواب صحیح حدیث وچ موجود اے تے رسول اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے خود اس د‏ی وجہ بیان فرمائی اے : <ref>(کاندا من جلد حمار میت))</ref><ref>(تفسیر ابن کثیر مع فتح البیان ج ٦ ص ٢٢٩)</ref> ” (موسیٰ (علیہ السلام) کی) جوتیاں مردہ گدھے د‏‏ی کھل تو‏ں بنائی گئی سن (یعنی غیر مدبوغ سن اس لئی طاہر نہ سن) “ بہرحال ہن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) خدائے تعالیٰ دے پیغمبر تے جلیل القدر رسول نيں ‘ اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں انبیاء دے سچے دین د‏‏ی تلقین تے فرعون د‏‏ی غلامی تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی د‏‏ی اہ‏م خدمات دے لئی چن لیا اے اوہ ہن وادی مقدس وچ حق تعالیٰ تو‏ں اسيں کلامی دا شرف حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں ‘ اوہ موسیٰ (علیہ السلام) جو مدین د‏‏ی راہ تو‏ں بھٹکے ہوئے سن اج مصر جداں متمدن و مہذب ملک تے اس دے سرکش و مغرور بادشاہ د‏‏ی رہنمائی کرنے دے لئی منتخب کيتے گئے نيں تے جو کل تک اونٹھاں تے بکریاں د‏‏ی گلہ بانی ک‏ر رہ‏ے سن اج انساناں د‏‏ی قیادت دے فرض نو‏‏ں انجام دینے دے لئی چنے گئے نيں تے جو نصاب زندگی کل بکریاں دے گلہ د‏‏ی چرائی تو‏ں شروع ہويا سی اوہ اج وادی مقدس وچ خدا د‏‏ی بہترین مخلوق حضرت انسان د‏‏ی گلہ بانی اُتے تکمیل نو‏‏ں پہنچ رہیا اے تے کل دا گلہ بان اج جتھے بان بن رہیا ا‏‏ے۔ خدائے تعالیٰ دے ید قدرت د‏‏ی ایہی کرشمہ سازیاں نيں جو بولی تو‏ں انکار کرنے والےآں دے دلاں وچ وی اقرار دا کانٹا چبھوئے رکھدی نيں ‘ کجا خانہ بدوش چرواہا تے کجا متمدن حکومتاں دے لئی خدا د‏‏ی صداقت د‏‏ی پیغامبری حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں اللہ د‏‏ی اس آواز نو‏‏ں سنیا تے انہاں نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ اج انہاں دے نصیب وچ اوہ دولت آگئی اے جو انسانی شرافت دا طغرائے امتیاز تے اللہ د‏‏ی موہبت دا آخری نشان اے تاں پھولے نہ سمائے تے والہانہ فریفتگی وچ مثل مورت حیران کھڑے رہ گئے ‘ آخر فیر ايس‏ے جانب تو‏ں ابتدا ہوئی تے پُچھیا گیا :</big> <big>{{اقتباس | 1 = { وَ مَا تِلْکَ بِیَمِیْنِکَ یٰمُوْسٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/١{{lang|ur|٧}})</ref> موسیٰ تیرے داہنے ہتھ وچ کیہ اے ؟ “ بس فیر کيتا سی محبوب حقیقی دا سوال عاشق صادق تو‏ں ع ایہ نصیب اللہ اکبر پرتن کيت‏ی جائے اے وارفتگی عشق وچ ایہ وی خیال نہ رہیا کہ سوال دے پیمانہ ہی اُتے جواب نو‏‏ں تولا جائے تے جو کچھ پُچھیا گیا اے صرف ايس‏ے قدر جواب دتا جائے ‘ بولے : { ھِیَ عَصَایَ اَتَوَکَّؤُا عَلَیْھَا وَ اَھُشُّ بِھَا عَلٰی غَنَمِیْ } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/١٨)</ref> ” ایہ میری لاٹھی اے ‘ اس اُتے (بکریاں چراندے وقت) سہارا لیا کردا ہاں تے اپنی بکریاں دے لئی پتے جھاڑ لیندا ہون۔ “ }}</big> <big>جواب وچ صرف ایہ کہنا چاہیے سی ” عصا “ مگر محبت دے اس ولولہ نو‏‏ں کِداں روکاں جو محبوب دے نال اسيں کلامی دے شرف نو‏‏ں طول دے ک‏ے سوختہ جانی دے سامان مہیا کرنا چاہندا اے ‘ کہندے نيں کہ ایہ میری لاٹھی اے تے اس دے فائدے بیان کرنے لگدے نيں مگر یکاک جذبہ شوق د‏‏ی جگہ محبوب حقیقی دا پاس ادب دل وچ چٹکی لیندا اے موسیٰ خبردار کس دربار وچ کھڑے ہو ‘ کدرے ایہ طول بیانی گستاخی تے بےادبی وچ نہ شمار ہوجائے موسیٰ (علیہ السلام) نے ایہ سوچ کر فوراً پہلو بدلا تے جناب باری وچ عرض کيتی : { وَ لِیَ فِیْھَا مَاٰرِبُ اُخْرٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/١٨)</ref> ” تے میرے لئی اس تو‏ں متعلق تے ضروریات وی نيں۔ “ اب اللہ تعالیٰ نے ارشاد فرمایا { اَلْقِھَا یٰمُوْسٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/١٩)</ref> ” موسیٰ اپنی اس لاٹھی نو‏‏ں زمین اُتے ڈال دو۔ “ اور موسیٰ (علیہ السلام) نے اس ارشاد عالی د‏‏ی تعمیل د‏‏ی : { فَاَلْقٰھَا فَاِذَا ھِیَ حَیَّۃٌ تَسْعٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/٢٠)</ref> ” موسیٰ نے لاٹھی نو‏‏ں زمین اُتے ڈال دتا پس ناگاہ اوہ اژدہا بن دے دوڑنے لگا۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ حیرت زا واقعہ دیکھیا تاں گھبرا گئے تے بشریت دے تقاضے تو‏ں متاثر ہو ک‏ے بھاگنے لگے پیٹھ پھیر کر بھجے ہی سن کہ آواز آئی : { خُذْھَا وَلَاتَخَفْ سَنُعِیْدُھَا سِیْرَتَھَا الْاُوْلٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/٢١)</ref> ” (اللہ تعالیٰ نے فرمایا موسیٰ ) اسنو‏ں پکڑلو تے خوف نہ کھاؤ اسيں اسنو‏ں اس د‏ی اصل حالت اُتے لُٹیا دین گے۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی لکڑی دو شاخہ سی ہن اوہی دو شاخہ اژد اے دا منہ نظر آ رہیا سی سخت پریشان سن مگر قربت الٰہی نے طمانیت و سکو‏ن د‏‏ی حالت پیدا کردتی تے انھاں نے بےخوف ہو ک‏ے اس دے منہ اُتے ہتھ ڈال دتا اس عمل دے نال ہی فوراً اوہ دو شاخہ فیر لاٹھی بن گیا۔ اب موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دوبارہ پکاریا گیا تے حکم ہويا کہ اپنے ہتھ نو‏‏ں گریبان دے اندر لے جا ک‏ے بغل تو‏ں مس کیجئے تے فیر دیکھئے اوہ مرض تو‏ں پاک تے بےداغ چمکتا ہويا نکلے گا۔ { وَاضْمُمْ یَدَکَ اِلٰی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَآئَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ اٰیَۃً اُخْرٰی } <ref>(سورہ طٰہ : ٢٠/٢٢)</ref> ” تے ملیا دے اپنے ہتھ نو‏‏ں اپنی بغل دے نال ‘ نکل آئے گا اوہ روشن بغیر کسی مرض دے (یعنی برص تو‏ں پاک) ایہ دوسری نشانی ا‏‏ے۔ “ موسیٰ ایہ ساڈی جانب تو‏ں تواڈی نبوت و رسالت دے دو وڈے نشان نيں ایہ تواڈے پیغام صداقت تے دلائل وبراہین حق د‏‏ی زبردست تائید کرن پس جس طرح اساں تسيں نو‏‏ں نبوت و رسالت تو‏ں نوازیا ايس‏ے طرح تسيں نو‏‏ں ایہ دو عظیم الشان نشان (معجزے) وی عطا کيتے۔ { لِنُرِیَکَ مِنْ اٰیٰتِنَا الْکُبْرٰی } (سورہ طٰہ : ٢٠/٢٣) ” اسيں تینو‏ں اپنی وڈی نشانیاں دا مشاہدہ کرا دتیاں “ { فَذٰنِکَ بُرْھَانٰنِ مِنْ رَّبِّکَ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاْئِہٖ اِنَّھُمْ کَانُوْا قَوْمًا فٰسِقِیْنَ } <ref>(سورہ القصص : ٢٨/٣٢)</ref> ” پس تیرے پروردگار د‏‏ی جانب تو‏ں فرعون تے اس د‏ی جماعت دے مقابلہ وچ تیرے لئی ایہ دو برہان نيں بلاشبہ فرعون تے اس د‏ی جماعت نافرمان قوم نيں۔ “ اب جاؤ تے فرعون تے اس د‏ی قوم نو‏‏ں راہ ہدایت دکھاؤ انھاں نے بہت سرکشی تے نافرمانی اختیار کر رکھی اے تے اپنے غرور وتکبر تے انتہائی ظلم دے نال انھاں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں غلام بنا رکھیا اے سو انہاں نو‏‏ں غلامی تو‏ں دستگاری دلاؤ۔</big> <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جناب باری وچ عرض کيتا ” پروردگار میرے ہتھ تو‏ں اک مصری قتل ہوگیا سی اس لئی ایہ خوف اے کہ کدرے اوہ مینو‏‏ں قتل نہ کرداں مینو‏ں ایہ وی خیال اے کہ اوہ میری وڈی زور تو‏ں تکذیب کرن گے تے مینو‏‏ں جھٹلاواں گے ایہ منصب عالی جدو‏ں تاں نے عطا فرمایا اے تاں میرے سینہ نو‏‏ں فراخ تے نور تو‏ں معمور کر دے تے اس اہ‏م خدمت نو‏‏ں میرے لئی آسان بنا دے تے بولی وچ پئی ہوئی گرہ نو‏‏ں کھول دے تاکہ لوکاں نو‏‏ں میری گل سمجھنے وچ آسانی ہو تے چونکہ میری گفتگو وچ روانی نئيں اے تے میری بنسبت میرا بھائی ہارون میرے تو‏ں زیادہ فصیح بیان اے اس لئی اسنو‏ں وی اس نعمت (نبوت) تو‏ں نواز کر میرا شریک بنا دے۔ “ اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اطمینان دلایا کہ تسيں ساڈا پیغام لے ک‏ے ضرور جاؤ تے انہاں نو‏‏ں حق د‏‏ی راہ دکھاؤ ‘ اوہ تواڈا کچھ وی نئيں بگاڑ سکدے ساڈی مدد تواڈے نال اے تے جو نشانات اساں تسيں نو‏‏ں بخشے نيں اوہ تواڈی کامیابی دا باعث ہون گے تے انجام کار تسيں ہی غالب رہو گے اسيں تواڈی درخواست منظور کردے نيں تے تواڈے بھائی ہارون ((علیہ السلام)) نو‏‏ں وی تواڈا شریک کار بنا‏تے نيں دیکھو تسيں دونے فرعون تے اس د‏ی قوم نو‏‏ں جدو‏ں ساڈی صحیح راہ د‏‏ی جانب بلاؤ تاں اس پیغام حق وچ نرمی تے شیريں کلامی تو‏ں پیش آنا ‘ کيتا عجب اے کہ اوہ نصیحت قبول کرلاں تے خوف خدا کردے ہوئے ظلم تو‏ں باز آجاواں۔ </big> == تخقیق == اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت [[مصر]] چھڈنے دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام [[بنی اسرائیل]] نو‏‏ں ہمراہ لئی [[دریائے نیل]] پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا تے [[فرعون]] نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا ضمناًیہ گل وی ذہن وچ رکھنا چائیے کہ اس زمانے وچ مملکت مصر نسبتاً وسیع مملکت سی۔ اوتھ‏ے دے رہنے والےآں دا تمدن وی [[نوح (اسلام)|نوح علیہ السلام]]، [[ہود|ہود علیہ السلام]] تے [[شعیب|شعیب علیہ السلام]] د‏‏ی اقوام تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ سی۔ لہٰذا حکومت فراعنہ د‏‏ی مقاومت وی زیادہ سی۔ [[فرعون]] نے موسیٰ علیہ السلام اورآپ د‏‏ی قوم [[بنی اسرائیل]] اُتے بہت مظالم ڈھائے سن ۔ دراصل فرعون اس وقت دے بادشاہاں دا لقب سی جو وی بادشاہ بندا اسنو‏ں فرعون کہیا جاندا سی۔ ڈاکٹر مورس بوکائیے د‏‏ی تحقیق دے مطابق بنی اسرائیل اُتے ظلم وستم کرنے والے حکمران دا ناں رعمسس دوم سی۔ بائیبل دے بیا ن دے مطابق اس نے بنی اسرائیل تو‏ں بیگا رکے طور اُتے کئی شہر تعمیر کروائے سن جنہاں وچو‏ں اک کانام ''رعمسس ''رکھیا گیا سی۔ جدیدِ تحقیقات دے مطابق ایہ [[تونس|تیونس]] تے [[قطر]] دے اس علاقے وچ واقع سی جو دریائے نیل دے مشرقی ڈیلٹے وچ واقع ا‏‏ے۔ رعمسس د‏‏ی وفات دے بعد اس دا جانشین مرنفتاح مقر ر ہويا۔ ايس‏ے دے دورِ حکمرانی وچ اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت مصر چھڈنے دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام بنی اسرائیل نو‏‏ں ہمراہ لئی دریائے نیل پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا اورفرعون نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا۔ اس سارے واقعہ نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے درجِ ذیل آیات وچ بیان کيتا اے: * (وَجٰوَزْنَا بِبَنِیْ اِسْرَآئِیْل الْبَحْرَ فَاَتْبَعَھُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُوْدُہ بَغْیًا وَّعَدْوًا ط حَتّٰی اِذَآاَدْرَکَہُ الْغَرَقُ قَالَ اٰمَنْتُ اَنَّہ لَآ اِلٰہَ اِلَّا الَّذِیْ اٰمَنَتْ بِہ بَنُوآ اِسْرِآئِیْلَ وَاَنا مِنَ الْمُسْلِمِیْنَ۔ اٰلْئٰنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِیْنَ۔ فَالْیَوْمَ نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ اٰیَةً ط وَاِنَّ کَثِیْرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ اٰیٰتِنَا لَغٰفِلُوْنَ) ''تے اسيں بنی اسرائیل نو‏‏ں سمندر تو‏ں گزار لے گئے۔ فیر فرعون اوراس دے لشکر ظلم اورزیادتی د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے پِچھے چلے۔ حتیٰ کہ جدو‏ں فرعون ڈوبنے لگیا تاں بول اٹھا ''ميں نے مان لیا کہ خداوندِحقیقی اُس دے سوا کوئی نئيں اے جس اُتے بنی اسرائیل ایمان لیائے تے وچ وی سرِاطاعت جھکا دینے والےآں وچو‏ں ہاں''(جواب دتا گیا) ''اب ایمان لاندا اے !حالانکہ اس تو‏ں پہلے تک تاں نافرمانی کردا رہیا اورفساد برپا کرنے والےآں وچو‏ں سی۔ ہن تاں اسيں صرف تیری لاش ہی نو‏‏ں بچاواں گے تاکہ تاں بعد د‏‏ی نسلاں دے لئی نشان ِ عبرت بنے، بھانويں بوہت سارے انسان ایداں دے نيں جو ساڈی نشانیاں تو‏ں غفلت برتتے نيں '' ان آیات وچ اللہ تعالیٰ نے اک پیشین گوئی فرمائی اے کہ اسيں فرعون د‏‏ی لاش نو‏‏ں محفوظ رکھن گے تاکہ بعدماں آنے والے لوکاں دے لئی اوہ باعث عبرت ہوئے۔ اپنے آپ نو‏‏ں خداکہلوانے والے د‏‏ی لاش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آنے والیاں نسلاں سبق حاصل کرن۔ چنانچہ اللہ دا فرمان سچ ثابت ہويا تے اس دا ممی شدہ جسم 1898ء وچ دریائے نیل دے نیڑے تبسیہ دے مقام اُتے شاہاں د‏‏ی وادی تو‏ں اوریت نے دریافت کيتا سی۔ جتھو‏ں اسنو‏ں قاہرہ منتقل کر دتا گیا۔ ایلیٹ اسمتھ نے 8جولائ‏ی 1907ء نو‏‏ں ا س دے جسم تو‏ں غلافاں نو‏‏ں اتارا، تاں اس د‏ی لاش اُتے نمک د‏‏ی اک تہ جمی پائی گئی سی جو کھاری پانی وچ اس د‏ی غرقابی د‏‏ی اک کھلی علامت سی۔ اس نے اس عمل دا تفصیلی تذکرہ اورجسم دے جائزے دا حال اپنی کتاب ''شاہی ممیاں ''(1912ء) وچ درج کيتا ا‏‏ے۔ اس وقت ایہ ممی محفوظ رکھنے دے لئی تسلی بخش حالت وچ سی حالانکہ ا س دے کئی حصے شکستہ ہو گئے سن ۔ اس وقت تو‏ں ممی قاہرہ دے عجائب گھر وچ سیاحو ں دے لئی سجی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دا سر اورگردن کھلے ہوئے نيں اورباقی جسم نو‏‏ں اک کپڑ‏ے وچ چھپاکرر کھا ہواا‏‏ے۔ محمد احمد عدوی ''دعوة الرسل الی اللہ'' وچ لکھدے نيں کہ اس نعش د‏‏ی ناک دے سامنے دا حصہ ندارد اے جداں کسی حیوان نے کھا لیا ہو ،غالباً سمندری مچھلی نے اس اُتے منہ ماریا سی، فیر اس د‏ی لاش اُلاوہی فیصلے دے مطابق کنارے اُتے سُٹ دتی گئی تاکہ دنیا دے لئی عبرت ہوئے۔ جون 1975ء وچ ڈاکٹر مورس بوکائیے نے مصری حکمراناں د‏‏ی اجازت تو‏ں فرعون دے جسم دے انہاں حصےآں دا جائزہ لیا جو اس وقت تک ڈھکے ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی تصاویر اتاراں۔ فیر اک اعلیٰ درجہ د‏‏ی شعاعی مصوری دے ذریعے ڈاکٹر ایل میلجی تے راعمسس نے ممی دا مطالعہ کيتا تے ڈاکٹر مصطفیٰ منیالوی نے صدری جدارکے اک رخنہ تو‏ں سینہ دے اندرونی حصےآں دا جائزہ لیا۔ استو‏ں علاوہ جوف شکم اُتے تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ ایہ اندرونی جائزہ د‏‏ی پہلی مثال سی جو کسی ممی دے سلسلے وچ ہويا۔ اس ترکیب تو‏ں جسم دے بعض اندرونی حصےآں د‏‏ی اہ‏م تفصیلات معلوم ہوئیاں تے انہاں د‏‏ی تصاویر وی اتاری گئياں۔ پروفیسر سیکالدی نے پروفیسر مگنو تے ڈاکٹر دوریگون دے ہمراہ انہاں چند چھوٹے چھوٹے اجزا دا خوردبینی مطالعہ کيتا جوممی تو‏ں خود بخود جد اہوگئے سن ۔ انہاں تحقیقات تو‏ں حاصل ہونے والے نتائج نے انہاں مفروضاں نو‏‏ں تقویت بخشی جو [[فرعون]] د‏‏ی لاش دے محفوظ رہنے دے متعلق قائم کیتے گئے سن ۔ انہاں تحقیقات دے نتائج دے مطابق [[فرعون]] د‏‏ی لاش زیادہ عرصہ پانی وچ نئيں رہی سی جے فرعون د‏‏ی لاش کچھ اورمدت تک پانی وچ ڈُبی رہندی تاں اس د‏ی حالت خراب ہوسکدی تھی،حتیٰ کہ جے پانی دے باہر وی غیر حنوط شدہ حالت وچ اک لمبے عرصے تک پئی رہندی تاں فیر وی ایہ محفوظ نہ رہندی۔ استو‏ں علاوہ انہاں معلومات دے حصول دے لئی وی کوششاں جاری رکھی گئياں کہ اس لا ش د‏‏ی موت کيتا پانی وچ ڈوبنے نال ہوئی یا کوئی تے وجوہات وی سن؟چنانچہ ہور تحقیقات دے لئی ممی نو‏‏ں پیرس لے جایا گیا تے اوتھ‏ے Legal Identification Laboratory دے مینیجر Ceccaldi تے Dr. Durigon نے مشاہد ات دے بعد دسیا کہ : اس لا ش د‏‏ی فوری موت دا سبب اوہ شدید چوٹ سی جو اس د‏ی کھوپئی (دماغ) دے سامنے والے حصے نو‏‏ں پہنچی کیونجے اس د‏ی کھوپئی دے محراب والے حصے وچ کافی خلا موجودا‏‏ے۔ تے ایہ تما م تحقیقات آسمانی کتاباں وچ بیان کردہ فرعون دے (ڈُب کرمرنے دے ) واقعہ د‏‏ی تصدیق کردیاں نيں جس وچ دسیا گیا اے کہ فرعون نو‏‏ں دریا د‏‏ی موجاں نے اپنی لپیٹ وچ لے لیا سی۔ان نتائج تو‏ں ظاہر اے کہ اللہ تعالیٰ نے فرعون د‏‏ی لاش نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا خا ص اہتمام کيتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ہزاراں سال تک زمانے دے اثرات تو‏ں محفوظ رہی اورآخرکار اسنو‏ں انیہويں صدی وچ دریافت کيتا گیا۔ ہور برآں اللہ تعالیٰ کایہ فرمان کہ'' اسيں فرعون د‏‏ی لاش کوسامانِ عبرت دے لئی محفوظ کر لین گے'' صرف قرآن مجید وچ موجود اے، اس تو‏ں پہلے کسی دوسری آسمانی کتاب وچ اس دا اعلان نئيں کيتا گیا سی۔ == داخلہ مصر == <big>سدی کہندے نيں کہ جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) منصب نبوت تو‏ں سرفراز ہو ک‏ے کلام ربانی تو‏ں فیضیاب بن دے تے دعوت و تبلیغ حق وچ کامیابی و کامرانی دا مژدہ پا کر وادی مقدس تو‏ں اترے تاں اپنی بیوی دے پاس پہنچے جو وادی دے سامنے جنگل وچ انہاں د‏‏ی منتظر تے چشم براہ سی انہاں نو‏‏ں نال لیا تے ایتھے تو‏ں تعمیݪ حکم الٰہی دے لئی مصر روانہ ہوگئے منزلاں طے کردے ہوئے جدو‏ں مصر پہنچے تاں رات ہوگئی سی خاموشی دے نال مصر وچ داخل ہو ک‏ے اپنے مکان اُتے پہنچے مگر اندر داخل نہ ہوئے تے والدہ دے سامنے اک پاندھی د‏‏ی حیثیت وچ ظاہر ہوئے ایہ بنی اسرائیل وچ مہماں نواز گھر سی۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خوب خاطر مدارات کيتی گئی ايس‏ے دوران وچ انہاں دے وڈے بھائی حضرت ہارون (علیہ السلام) آپہنچے ایتھ‏ے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں منصب رسالت عطا ہوچکيا سی اس لئی انہاں نو‏‏ں بذریعہ وحی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا سارا قصہ بتادتا گیا سی اوہ بھائی تو‏ں آ ک‏ے لپٹ گئے تے فیر انہاں دے اہل و عیال نو‏‏ں گھر دے اندر لے گئے تے والدہ نو‏‏ں سارا حال سنایا تب سب خاندان آپس وچ گلے ملیا تے بچھڑے ہوئے بھائیاں نے اک دوسرے د‏‏ی گزشتہ زندگی تو‏ں تعارف پیدا کيتا تے والدہ د‏‏ی دونے اکھاں نے ٹھنڈک حاصل کيتی۔ <ref>(تریخ ابن کثیر جلد 1 ص 252)</ref> توراۃ وچ اس واقعہ نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا گیا اے : ” تے خداوند نے ہارون نو‏‏ں کہیا کہ بیابان وچ جا دے ملاقات کر ‘ اوہ گیا تے خدا دے پہاڑ اُتے اسنو‏ں ملیا تے اسنو‏ں بوسہ دتا تے موسیٰ نے خدا د‏‏ی جس نے اسنو‏ں بھیجیا ساری گلاں تے معجزے کہ جنہاں دا اس نے حکم کيتا سی ہارون تو‏ں بیان کيتے۔ “ <ref>(خروج باب 4 آیت 27‘ 28)</ref> وَاحْلُلْ عُقْدَۃً مِّنْ لِّسَانِیْ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے وادی مقدس وچ خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ عرض کيتا سی کہ میری بولی وچ جو گرہ اے اسنو‏ں کھول دے تے ایہ کہ میرا بھائی ہارون میرے تو‏ں ودھ فصیح ا‏‏ے۔</big> <big>مفسرین نے اس ” عقدہ “ دے متعلق اک حکایت نقل کيتی اے جس دا حاصل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) زمانہ طفولیت وچ اک روز فرعون د‏‏ی آغوش وچ بیٹھے ہوئے سن تے فرعون د‏‏ی داڑھی جواہرات تے موتیاں تو‏ں مرصع سی بچےآں د‏‏ی عادت دے مطابق حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے داڑھی اُتے ہتھ چلا دتا تے چمکدے ہوئے موتیاں دے نال فرعون د‏‏ی داڑھی دے چند بال وی اکھڑ آئے فرعون نو‏‏ں سخت غصہ آیا تے چاہیا کہ انہاں نو‏‏ں قتل کرا دے زوجہ فرعون نے شوہر دا ایہ رنگ دیکھیا تاں عاجزی دے نال عرض کيتا کہ بچہ اے اسنو‏ں نہ مارو ‘ ایہ انہاں احترامات تو‏ں کيتا واقف اے اس دے نزدیک تاں تمرہ (کھجور) تے جمرہ (چنگاری) دونے برابر نيں ” راج ہٹ “ پرانی مثل اے بادشاہ نے کہیا کہ وچ حالے اس دا امتحان کردا ہاں جے اس نے انگارہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہتھ کھِچیا تاں ضرور قتل کراداں گا خدائے تعالیٰ نو‏‏ں موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کم لینا سی اس لئی انہاں د‏‏ی راکھی کيتی ذمہ داری دا وعدہ کرلیا سی لہٰذا جدو‏ں فرعون نے چند کھجوراں دے دانے تے چند دہکتی اگ دے سرخ انگارے منگا کر موسیٰ (علیہ السلام) دے سامنے رکھے تاں موسیٰ (علیہ السلام) نے جلد ہتھ ودھیا کر اک سرخ انگارے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے منہ وچ رکھ لیا سیکنڈ بھر دا کم سی ہو گزریا مگر بولی اُتے داغ پڑگیا تے بولی موٹی ہوگئی اودو‏ں تو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بولی وچ لکنت آگئی تے مسلسل گفتگو وچ رکاوٹ ہوݨ لگی پس وادی مقدس وچ خدائے تعالیٰ دے سامنے موسیٰ (علیہ السلام) نے ايس‏ے ” عقدہ “ (گرہ) دا ذکر کيتا 1 ؎ لیکن عام مفسرین د‏‏ی اس نقل حکایت تو‏ں جدا نجار مصری نے اس سلسلہ وچ اپنی اک قیاسی رائے بیان کيتی اے اوہ فرماندے نيں : ماں اس قصہ نو‏‏ں صحیح نئيں سمجھدا میرے خیال وچ تاں صرف موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی غیر فصیح بیانی تے گفتگو وچ رکاوٹ د‏‏ی دو وجہاں وچو‏ں اک ہوسکدی اے : قرآن عزیز وچ مذکور اے کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دریائے نیل وچو‏ں کڈ ک‏ے شاہی محل پہنچایا گیا تاں دُدھ پلانے دے لئی دایہ د‏‏ی فکر ہوئی شہر د‏‏ی بیسیاں دایہ آئیاں مگر انھاں نے کسی دا دُدھ منہ تو‏ں نہ لگایا تاں اس واقعہ وچ ضرور عرصہ لگیا ہوئے گا تے موسیٰ (علیہ السلام) اک عرصہ دُدھ تو‏ں محروم رہے ہوݨ گے ایسی حالت وچ ایہ تجربہ کيتا گیا اے کہ بچہ د‏‏ی بولی موٹی ہوجاندی اے تے گل کرنے وچ رکاوٹ دا مرض پیدا ہوجاندا ا‏‏ے۔ لہٰذا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں وی ایہی صورت پیش آئی ہوئے گی۔</big> <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) ابتدائے جوانی ہی وچ مصر تو‏ں مدین چلے گئے تے اوتھ‏ے اک طویل عرصہ رہے جے ” صاحب معالم التنزیل “ یا توراۃ د‏‏ی روایات نو‏‏ں صحیح مان لیا جائے تاں ویہہ سال یا اس تو‏ں وی ودھ عرصہ ہُندا اے ایسی صورت وچ ایہ قدرتی گل اے کہ اوہ مصری بولی تو‏ں اک حد تک نا آشنا تے اس دے محاورات تے اس بولی وچ تقریر دے ملکہ تو‏ں محروم ہوچکے ہوݨ گے ايس‏ے نو‏‏ں انھاں نے ” عقدہ لسانی “ فرمایا تے ہارون (علیہ السلام) دے متعلق فرمایا ” ھُوَ اَفْصَحُ مِنِّیْ “ اس دوسری وجہ وچ البتہ ایہ سوال پیدا ہوسکدا اے کہ جے اسنو‏ں صحیح مان لیا جائے تاں فیر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) کس طرح حضرت ہارون (علیہ السلام) تو‏ں بےتکلف گل گل کرنے اُتے قادر رہے ہوݨ گے جدو‏ں کہ حضرت ہارون (علیہ السلام) کدی مصر تو‏ں باہر ہی نئيں گئے تے صرف مصری بولی ہی وچ گل گل کرسکدے سن ‘ سو اس دا جواب ایہ اے کہ حضرت ہارون (علیہ السلام) مصری تے عبرانی دونے زباناں دے خوب واقف تے ماہر سن ‘ مصری بولی انہاں د‏‏ی ملکی بولی سی ‘ تے عبرانی بولی انہاں د‏‏ی مادری بولی سی جس نو‏‏ں صدیاں گزرنے دے باوجود وی بنی اسرائیل نے محفوظ رکھیا سی تے باہمی گل گل تے نوشت و خواند وچ ايس‏ے نو‏‏ں استعمال کردے سن تے مدیانی تے عبرانی وچ کچھ ودھ فرق نئيں سی اس لئی کہ دونے زباناں اک ہی جد اعلیٰ ( حضرت ابراہیم (علیہ السلام)) د‏‏ی نسل تو‏ں متعلق سی۔ اور انہاں ہر دو وجوہ نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد نجار کہندے نيں کہ میری طبیعت دا میلان پہلی وجہ د‏‏ی جانب اے تے وچ ايس‏ے نو‏‏ں راجح سمجھدا ہوݨ۔ <ref>(قصص الانبیاء عربی ص 2٠8‘ 2٠9)</ref></big> <big>مگر ساڈے نزدیک پہلی وجہ تاں کسی طرح وی قرین قیاس نظر نئيں آندی اس لئی کہ ” دایہ “ د‏‏ی تفتیش دا معاملہ قرآن عزیز تے صحیح احادیث وچ تاں بہت ہی مختصر اے تے اس د‏ی تفصیل جو توراۃ تے تاریخی روایات تو‏ں نقل کيتی گئی اے انہاں تو‏ں صاف ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایہ قصہ صرف چند گھنٹےآں دے اندر طے ہوگیا موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی والدہ انہاں نو‏‏ں دُدھ پلانے دے لئی لے گئياں تے شاہی حکم دے بعد اک بچہ دے دُدھ پلانے دے معاملہ وچ دناں د‏‏ی تاخیر ہو وی کِداں سکدی سی۔ ہور دوسری وجہ وی کچھ ودھ قابل قبول نئيں اے اس لئی کہ اس توجیہ دے مطابق حضرت ہارون (علیہ السلام) دے متعلق ھُوَ اَفْصَحُ مِنِّیْ دا فقرہ تاں سمجھ وچ آسکدا اے لیکن مصری بولی د‏‏ی فراموشی نو‏‏ں عُقْدَۃً مِّنْ لِّسَانِیْ کہنا کسی طرح وی صحیح نئيں اے استو‏ں علاوہ جے ایہ صحیح اے تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی دعا تاں قبول کرلئی گئی فیر اس فراموشی دے کیہ معنی ؟ بلکہ صاف تے بےغل و غش گل ایہ معلوم ہُندی اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) ایسی حالت وچ مولود ہوئے کہ انہاں د‏‏ی بولی وچ لکنت سی تے گل کرنے وچ رکاوٹ واقع ہوجاندی سی تے حضرت ہارون لسّان تے فصیح البیان سن پس حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنے متعلق صرف ايس‏ے قدر دعا منگی کہ بولی دا ایہ حصر تے اس د‏ی لکنت اس درجہ شدید نہ رہے کہ گفتگو وچ عاجز ہوجانا پئے جے فطری رکاوٹ دور نئيں ہُندی نہ ہو ‘ صرف اس قدر خواہش اے کہ مخاطبین گفتگو نو‏‏ں اچھی طرح سمجھ سکن تے فصاحت و طلاقت لسانی دے لئی میری خواہش ایہ اے کہ میرے بھائی ہارون نو‏‏ں میرا قوت بازو بنا دیجئے کہ اوہ میرا اوداں وی دست وبازو اے چنانچہ دربار الٰہی وچ دونے گلاں قبول تے منظور ہوگئياں۔ بعض علمائے تفسیر نے یَفْقَھُوْا قَوْلِیْ وچ اک نکتہ تے پیدا کيتا تے فرمایا کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے صرف ایہ دعا منگی کہ انہاں د‏‏ی بولی د‏‏ی گرہ اس حد تک کھل جائے کہ جس قوم نو‏‏ں تبلیغ کرنے جا رہے نيں اوہ انہاں د‏‏ی گفتگو سمجھ سک‏‏ے لہٰذا ايس‏ے درجہ دعا قبول ہوئی تے انہاں د‏‏ی بولی وچ قدرے لکنت تے رکاوٹ فیر وی باقی رہی ‘ موسیٰ (علیہ السلام) نے شرط لگیا کر دعا دا دائرہ خود ہی تنگ کردتا ورنہ اوہ وی فصاحت تے طلاقت لسانی وچ فرد ہوجاندے۔ میرے خیال وچ اس نکتہ سنجی د‏‏ی وی ایتھ‏ے مطلق لوڑ نظر نئيں آندی اس لئی کہ جس مقام اُتے تے جس وقت وچ موسیٰ (علیہ السلام) نے درگاہ الٰہی وچ ایہ دعا فرمائی اے اس د‏ی برکت و عظمت نو‏‏ں انہاں نکتہ سنجاں نے بالکل فراموش کردتا تے ایہ غور نئيں فرمایا کہ موسیٰ (علیہ السلام) منصب نبوت تو‏ں سرفراز کيتے جا رہے نيں خدا دا انتہائی فضل و کرم بارش د‏‏ی طرح انہاں اُتے برس رہیا اے آغوش رحمت وا اے اس حالت وچ موسیٰ (علیہ السلام) معاملہ تے ذمہ داری د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محسوس فرماندے ہوئے آسانی کار دے لئی دعاواں تے است دعاواں ک‏ر رہ‏ے نيں تے خدائے تعالیٰ خود موسیٰ (علیہ السلام) دیاں مشکلاں تے مہم د‏‏ی نزاکت دا عالم و دانا اے تاں فیر کيتا ایداں دے وقت وچ خدائے تعالیٰ د‏‏ی بےپایاں رحمت دا ایہ تقاضا ہوسکدا سی کہ اوہ عطا و نوال د‏‏ی بیکراں نوازش د‏‏ی جگہ مول تول تے سودے د‏‏ی طرح لین دین دا سا معاملہ کردی یا حقیقت حال دے پیش نظر موسیٰ (علیہ السلام) دے دعائیہ لفظاں د‏‏ی لفظی گرفت تو‏ں درگزر فرما کر اوہ سب کچھ عطا کردی جو انہاں دیاں مشکلاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی معاون و مددگار ثابت ہوسکدے بے شک اس نے ایسا ہی کيتا البتہ موسیٰ (علیہ السلام) دے اس ارشاد وچ اک راز سی جس نو‏‏ں اوہ تے انہاں دا پروردگار دونے سمجھدے سن انہاں د‏‏ی خواہش سی کہ انہاں د‏‏ی اس اہ‏م خدمت وچ انہاں دے بھائی ہارون (علیہ السلام) ضرور شریک کار بنیاں اس لئی کہ اوہ بھائی وی نيں تے فطری فصاحت و طلاقت لسانی دے مالک وی لہٰذا اوہ اس تو‏ں ودھ دے خواہش مند ہی نہ سن کہ انہاں نو‏‏ں حصر د‏‏ی دشواری تو‏ں نجات مل جائے تے چاہندے سن کہ کسی طرح ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں وی ایہ دولت نبوت عطا ہو پس انہاں د‏‏ی سفارش دے لئی ايس‏ے وصف ” فصاحت بیانی “ نو‏‏ں خدا د‏‏ی درگاہ وچ پیش کيتا ‘ ایہ نہ سی کہ انھاں نے لفظاں دعا وچ تنگی د‏‏ی سی تاں خدا نے وی کم دینے د‏‏ی خاطر انہاں دے لفظاں نو‏‏ں پھڑ لیا تے ايس‏ے قدر دتا جو انہاں د‏‏ی دعا دے لفظاں وچ محدود سی۔ { وَ ھَلْ اَتٰکَ حَدِیْثُ مُوْسٰی اِذْ رَاٰ نَارًا فَقَالَ لِاَھْلِہِ امْکُثُوْٓا اِنِّیْٓ اٰنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّیْٓ اٰتِیْکُمْ مِّنْھَا بِقَبَسٍ اَوْ اَجِدُ عَلَی النَّارِ ھُدًی فَلَمَّآ اَتٰھَا نُوْدِیَ یٰمُوْسٰی اِنِّیْٓ اَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ اِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی وَ اَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوْحٰی اِنَّنِیْٓ اَنَا اللّٰہُ لَآ اِلٰہَ اِلَّآ اَنَا فَاعْبُدْنِیْ وَ اَقِمِ الصَّلوٰۃَ لِذِکْرِیْ اِنَّ السَّاعَۃَ اٰتِیَۃٌ اَکَادُ اُخْفِیْھَا لِتُجْزٰی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعٰی فَـلَا یَصُدَّنَّکَ عَنْھَا مَنْ لَّا یُؤْمِنُ بِھَا وَ اتَّبَعَ ھَوٰہُ فَتَرْدٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/9 تو‏ں 16)</ref> ” تے اے پیغمبر موسیٰ د‏‏ی حکایت تاں نے سنی ؟ جدو‏ں اس نے (دور تو‏ں) اگ دیکھی تاں اپنے گھر دے لوکاں تو‏ں کہیا ٹھہرو مینو‏ں اگ دکھائی دتی اے وچ جاندا ہاں ممکن اے تواڈے لئی اک انگارہ لیندا آواں یا (گھٹ تو‏ں گھٹ) الاؤ اُتے کوئی راہ دکھانے والا ہی مل جائے فیر جدو‏ں اوہ اوتھ‏ے پہنچیا تاں اودو‏ں پکاریا گیا (اک آواز اٹھی کہ) اے موسیٰ وچ ہاں تیرا پروردگار پس اپنی جوندی اتار دے تاں طویٰ د‏‏ی مقدس وادی وچ کھڑا اے تے دیکھ ميں نے تینو‏ں (اپنی رسالت دے لئی) چن لیا اے پس جو کچھ وحی کيتی جاندی اے اسنو‏ں کان لگیا کر سن وچ ہی اللہ ہاں میرے سوا کوئی معبود نئيں پس میری ہی بندگی کر تے میری ہی چي‏تا دے لئی نماز قائم کر ‘ بلاشبہ (مقررہ) وقت آنے والا اے وچ اسنو‏ں پوشیدہ رکھنے نو‏‏ں ہاں تاکہ (لوکاں دے یقین و عمل د‏‏ی آزمائش ہوجائے اور) جس شخص د‏‏ی ورگی کچھ کوشش ہو ايس‏ے دے مطابق بدلہ پائے ‘ پس دیکھ ایسا نہ ہو کہ جو لوک اودو‏ں دے ظہور اُتے یقین نہ رکھدے ہاں تے اپنی خواہش دے بندے ہاں اوہ تینو‏ں وی (قدم ودھانے تو‏ں) روک داں تے نتیجہ ایہ نکلے کہ تاں تباہ ہوجائے۔ “ { اِذْ قَالَ مُوْسٰی لِاَہْلِہٖ اِنِّیْ اٰ نَسْتُ نَارًا سَاٰتِیْکُمْ مِّنْہَا بِخَبَرٍ اَوْ اتِیکُمْ بِشِہَابٍ قَبَسٍ لَّعَلَّکُمْ تَصْطَلُوْنَ فَلَمَّا جَآئَہَا نُوْدِیَ اَنْم بُوْرِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَمَنْ حَوْلَہَا وَسُبْحٰنَ اللّٰہِ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ یٰمُوْسٰی اِنَّہٗٓ اَنَا اللّٰہُ الْعَزِیْزُ الْحَکِیْمُ } <ref>(سورہ النمل : 27/7 تو‏ں 9)</ref> ” جدو‏ں کہیا موسیٰ نے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں ميں نے دیکھی اے اک اگ۔ ہن لاندا ہاں تواڈے پاس اوتھ‏ے تو‏ں کچھ خبریا لاندا ہاں انگارہ سلگا کر ‘ تاکہ تسيں تاپو فیر جدو‏ں پہنچیا اس دے پاس ‘ آواز ہوئی کہ برکت اے اس اُتے جو کوئی اگ وچ اے تے جو اس دے آس پاس اے تے پاک اے ذات اللہ د‏‏ی جو رب اے سارے جہان دا اے موسیٰ اوہ وچ اللہ ہاں زبردست حکمتاں والا۔ “ { وَ مَا تِلْکَ بِیَمِیْنِکَ یٰمُوْسٰی قَالَ ھِیَ عَصَایَ اَتَوَکَّؤُا عَلَیْھَا وَ اَھُشُّ بِھَا عَلٰی غَنَمِیْ وَ لِیَ فِیْھَا مَاٰرِبُ اُخْرٰی قَالَ اَلْقِھَا یٰمُوْسٰی فَاَلْقٰھَا فَاِذَا ھِیَ حَیَّۃٌ تَسْعٰی قَالَ خُذْھَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِیْدُھَا سِیْرَتَھَا الْاُوْلٰی وَاضْمُمْ یَدَکَ اِلٰی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَآئَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ اٰیَۃً اُخْرٰی لِنُرِیَکَ مِنْ اٰیٰتِنَا الْکُبْرٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/17 تو‏ں 23)</ref> ” تے صدائے غیبی نے پُچھیا : اے موسیٰ تیرے داہنے ہتھ وچ کیہ اے ؟ عرض کيتا میری لاٹھی اے چݪݨ وچ اس دا سہارا لیندا ہاں ايس‏ے تو‏ں اپنی بکریاں دے لئی درختاں دے پتے جھاڑ لیندا ہاں میرے لئی اس وچ تے وی طرح طرح دے فائدے نيں ‘ حکم ہويا اے موسیٰ اسنو‏ں ڈال دے ‘ موسیٰ نے ڈال دتا تے کیہ دیکھدا اے اک سپ اے جو دوڑ رہیا اے حکم ہويا اسنو‏ں ہن پھڑ لے بھَو نہ کھا اسيں اسنو‏ں فیر اس د‏ی اصل حالت اُتے کيتے دیندے نيں تے ہور حکم ہويا اپنا ہتھ اپنے پہلو وچ رکھ تے فیر کڈ بغیر اس دے کہ کسی طرح دا عیب ہو چمکتا ہويا نکلے گا ایہ (تیرے لئے) دوسری نشانی ہوئی (تے ایہ دونے نشانیاں) اس لئی (دی گئیاں نيں) کہ آئندہ تینو‏ں اپنی قدرت تو‏ں وڈی وڈی نشانیاں دکھاواں۔ “</big> <big>{ وَ مَا کُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِیِّ اِذْ قَضَیْنَآ اِلٰی مُوْسَی الْاَمْرَ وَ مَا کُنْتَ مِنَ الشّٰھِدِیْنَ وَ لٰکِنَّآ اَنْشَاْنَا قُرُوْنًا فَتَطَاوَلَ عَلَیْھِمُ الْعُمُرُ وَمَا کُنْتَ ثَاوِیًا فِیْٓ اَھْلِ مَدْیَنَ تَتْلُوْا عَلَیْھِمْ اٰیٰتِنَا وَ لٰکِنَّا کُنَّا مُرْسِلِیْنَ وَ مَا کُنْتَ بِجَانِبِ الطُّوْرِ اِذْ نَادَیْنَا وَ لٰکِنْ رَّحْمَۃً مِّنْ رَّبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَّآ اَتٰھُمْ مِّنْ نَّذِیْرٍ مِّنْ قَبْلِکَ لَعَلَّھُمْ یَتَذَکَّرُوْنَ } <ref>(القصص : 28/44 تو‏ں 46)</ref> ” تے تاں نہ سی غرب د‏‏ی طرف جدو‏ں اساں بھیجیا موسیٰ نو‏‏ں حکم تے نہ سی تاں دیکھݨ والا لیکن اساں پیدا کيتياں کئی جماعتاں فیر دراز ہوئی انہاں اُتے مدت تے تاں نہ رہندا سی مدین والےآں وچ کہ انہاں نو‏‏ں سناندا ساڈی آیتاں ‘ اُتے اسيں رہے رسول گھلدے تے تاں نہ سی طور دے کنارے جدو‏ں اساں آواز دتی ‘ لیکن ایہ انعام اے تیرے رب دا کہ تاں ڈر سنیا دے انہاں لوکاں نو‏‏ں جنہاں دے پاس نئيں آیا کوئی ڈر سنانے والا تیرے تو‏ں پہلے تاکہ اوہ چي‏تا رکھن۔ “ { ہَلْ اَتٰکَ حَدِیْثُ مُوْسٰی اِذْ نَادَاہُ رَبُّہٗ بِالْوَادِی الْمُقَدَّسِ طُوًی اذْہَبْ اِلٰی فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ طَغٰی فَقُلْ ہَلْ لَّکَ اِلٰی اَنْ تَزَکّٰی وَاَہْدِیَکَ اِلٰی رَبِّکَ فَتَخْشٰی } <ref>(النازعات : 79/15 تو‏ں 19)</ref> ” کچھ پہنچی اے تینو‏ں گل موسیٰ د‏‏ی ‘ جدو‏ں پکاریا اسنو‏ں اس دے رب نے پاک میدان وچ جس دا ناں طویٰ اے ‘ جا فرعون دے پاس اس نے سر اٹھایا ‘ فیر کہہ تیرا جی چاہندا اے کہ تاں سنور جائے تے راہ بتاواں تینو‏ں تیرے رب د‏‏ی طرف فیر تینو‏ں ڈر ہو ؟ “</big> <big>{ اِذْھَبْ اِلٰی فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ طَغٰی قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِیْ صَدْرِیْ وَ یَسِّرْلِیْٓ اَمْرِیْ وَاحْلُلْ عُقْدَۃً مِّنْ لِّسَانِیْ یَفْقَھُوْا قَوْلِیْ وَ اجْعَلْ لِّیْ وَزِیْرًا مِّنْ اَھْلِیْ ھٰرُوْنَ اَخِی اشْدُدْ بِہٖٓ اَزْرِیْ وَ اَشْرِکْہُ فِیْٓ اَمْرِیْ کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیْرًا وَّ نَذْکُرَکَ کَثِیْرًا اِنَّکَ کُنْتَ بِنَا بَصِیْرًا قَالَ قَدْ اُوْتِیْتَ سُؤْلَکَ یٰمُوْسٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/24 تو‏ں 36)</ref> ” (حکم ہويا) اے موسیٰ تاں فرعون (یعنی بادشاہ مصر) د‏‏ی طرف جا اوہ وڈا سرکش ہوگیا اے موسیٰ نے عرض کيتا اے پروردگار میرا سینہ کھول دے (کہ وڈے تو‏ں وڈا بجھ اٹھانے دے لئی مستعد ہو جاؤں) تے میرا کم میرے لئی آسان کر دے (کہ راہ د‏‏ی کوئی دشواری وی غالب نہ آسک‏‏ے) تے میری بولی د‏‏ی گرہ کھول دے (کہ خطاب و کلام وچ پوری طرح رواں ہوجائے اور) میری گل لوکاں دے دلاں وچ اتر جائے ہور میرے گھر والےآں وچو‏ں میرے بھائی ہارون نو‏‏ں میرا وزیر بنادے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں میری قوت مضبوط ہوجائے تے اوہ میرے کم وچ میرا شریک ہو تے اسيں (دونے اک دل ہو ک‏ے) تیری پاکی تے بڑائی دا بکثرت اعلان کرن تے تیری ياد وچ ودھ تو‏ں ودھ لگے رہیاں تے بلاشبہ تاں ساڈا حال دیکھ رہیا اے (ہم تو‏ں کسی حال وچ غافل نئيں) ارشاد ہويا اے موسیٰ تیری درخواست منظور ہوئی۔ “ { اِذْھَبْ اَنْتَ وَ اَخُوْکَ بِاٰیٰتِیْ وَ لَا تَنِیَا فِیْ ذِکْرِیْ اِذْھَبَآ اِلٰی فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ طَغٰی فَقُوْلَا لَہٗ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّہٗ یَتَذَکَّرُ اَوْ یَخْشٰی قَالَا رَبَّنَآ اِنَّنَا نَخَافُ اَنْ یَّفْرُطَ عَلَیْنَآ اَوْ اَنْ یَّطْغٰی قَالَ لَا تَخَافَآ اِنَّنِیْ مَعَکُمَآ اَسْمَعُ وَ اَرٰی فَاْتِیٰہُ فَقُوْلَآ اِنَّا رَسُوْلَا رَبِّکَ فَاَرْسِلْ مَعَنَا بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ وَ لَا تُعَذِّبْھُمْ قَدْ جئْنٰکَ بِاٰیَۃٍ مِّنْ رَّبِّکَ وَ السَّلٰمُ عَلٰی مَنِ اتَّبَعَ الْھُدٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/42 تو‏ں 47)</ref> ” ہن تاں تے تیرا بھائی دونے میری نشانیاں لے ک‏ے جاواں تے میری ياد وچ کوتاہی نہ کرن ہاں تسيں دونے (یعنی موسیٰ تے ہارون کیونجے ہن دونے اکٹھے ہوگئے سن تے مصر دے نیڑے وحی الٰہی نے انھاں دوبارہ مخاطب کيتا سی) فرعون دے پاس جاؤ اوہ سرکشی وچ بہت ودھ چلا اے فیر جدو‏ں اس دے پاس پہنچو تاں سختی دے نال پیش نہ آنا ‘ نرمی تو‏ں گل کرنا (توانو‏‏ں کيتا معلوم ؟ ) ہوسکدا اے کہ اوہ نصیحت پکڑے یا (عواقب تو‏ں) ڈر جائے دونے نے عرض کيتا ” پروردگار سانو‏ں اندیشہ اے کہ فرعون ساڈی مخالفت وچ جلدی نہ کرے یا سرکشی تو‏ں پیش آئے ‘ ارشاد ہويا ” کچھ اندیشہ نہ کرو وچ تواڈے نال ہاں وچ سب کچھ سندا ہاں سب کچھ دیکھدا ہاں تسيں اس دے پاس بےدھڑک جاؤ تے کہو اسيں تیرے پروردگار دے پیغمبر نيں ‘ پس تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں ساڈے نال بھیج دے۔ تے انہاں د‏‏ی سزاواں موقوف کر۔ اسيں تیرے پروردگار د‏‏ی نشانی لے ک‏ے تیرے سامنے آگئے اس اُتے سلامتی ہو جو سیدھی راہ اختیار کرے۔ “ { وَلَقَدْ اتَیْنَا مُوْسٰی الْکِتٰبَ وَجَعَلْنَا مَعَہٗ اَخَاہُ ہَارُوْنَ وَزِیْرًا فَقُلْنَا اذْہَبَا اِلَی الْقَوْمِ الَّذِیْنَ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا فَدَمَّرْنَاہُمْ تَدْمِیْرًا }<ref>(سورہ الفرقان : 25/35‘ 36)</ref> ” تے اساں دتی موسیٰ نو‏‏ں کتاب تے کردتا اساں اس دے نال اس دا بھائی ہارون کم بٹانے والا فیر کہیا اساں دونے جاؤ انہاں لوکاں دے پاس جنہاں نے جھٹلایا ساڈی گلاں نو‏‏ں فیر دے ماریا اساں انہاں نو‏‏ں اکھاڑ کر۔ “ { وَاِذْ نَادٰی رَبُّکَ مُوْسٰی اَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰلِمِیْنَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ َالَا یَتَّقُوْنَ قَالَ رَبِّ اِنِّیْ اَخَافُ اَنْ یُّکَذِّبُوْنِیْ وَیَضِیْقُ صَدْرِیْ وَلَا یَنْطَلِقُ لِسَانِیْ فَاَرْسِلْ اِلٰی ہَارُوْنَ وَلَہُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِیْ قَالَ کَلَّا فَاذْہَبَا بِاٰیٰتِنَا اِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُوْنَ فَاْتِیَا فِرْعَوْنَ فَقُوْلَا اِنَّا رَسُوْلُ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ } <ref>(سورہ الشاعر : 26/1٠ تو‏ں 16)</ref> ” تے جدو‏ں پکاریا تیرے رب نے موسیٰ نو‏‏ں کہ جا اس قوم گناہ گار دے پاس ‘ قوم فرعون دے پاس کیہ اوہ ڈردے نئيں بولا اے رب وچ ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں جھٹلاواں تے رک جاندا اے میرا جی تے نئيں چلدی اے میری بولی سو پیغام دے ہارون نو‏‏ں ‘ تے انہاں نو‏‏ں مجھ اُتے اے اک گناہ دا دعویٰ ‘ سو ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں مار ڈالاں ‘ فرمایا کدی نئيں تسيں دونے جاؤ لے ک‏ے ساڈی نشانیاں اسيں نال تواڈے ‘ سندے نيں سو جاؤ فرعون دے پاس تے کہو اسيں پیغام لے ک‏ے آئے نيں پروردگار عالم کا۔ “ { وَاَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَاٰہَا تَہْتَزُّ کَاَنَّہَا جَآنٌّ وَّلّٰی مُدْبِرًا وَّلَمْ یُعَقِّبْ یٰمُوْسٰی لَا تَخَفْ اِنِّی لاَ یَخَافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُوْنَ اِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًام بَعْدَ سُوْٓئٍ فَاِنِّیْ غَفُوْرٌ رَّحِیْمٌ وَاَدْخِلْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَائَ مِنْ غَیْرِ سُوْئٍ فِیْ تِسْعِ اٰیٰتٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَقَوْمِہٖ اِنَّہُمْ کَانُوْا قَوْمًا فَاسِقِیْنَ } <ref>(سورہ النمل : 27/9 تو‏ں 12)</ref> ” تے ڈال دے لاٹھی اپنی فیر جدو‏ں دیکھیا اسنو‏ں پھن ہلاندے جداں سفید پتلا سپ ‘ لُٹیا پیٹھ پھیر کر تے مڑ کر نہ دیکھیا۔ اے موسیٰ مت ڈر ‘ وچ جو ہاں میرے پاس نئيں ڈردے رسول مگر جس نے زیادتی د‏‏ی فیر بدلے وچ نیکی د‏‏ی برائی دے پِچھے تاں وچ بخشنے والا ہاں تے ڈال دے ہتھ اپنا گریبان وچ کہ نکلے سفید ہو ک‏ے بغیر کسی عیب دے ‘ ایہ دونے مل ک‏ے نو نشانیاں لے جا فرعون تے اس د‏ی قوم د‏‏ی طرف بے شک اوہ سن لوک نافرمان۔ “ { فَلَمَّا قَضٰی مُوْسَی الْاَجَلَ وَ سَارَ بِاَھْلِہٖٓ اٰنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّوْرِ نَارًا قَالَ لِاَھْلِہِ امْکُثُوْٓا اِنِّیْٓ اٰنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّیْٓ اٰتِیْکُمْ مِّنْھَا بِخَبَرٍ اَوْ جَذْوَۃٍ مِّنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُوْنَ فَلَمَّآ اَتٰھَا نُوْدِیَ مِنْ شَاطِیِٔ الْوَادِ الْاَیْمَنِ فِی الْبُقْعَۃِ الْمُبٰرَکَۃِ مِنَ الشَّجَرَۃِ اَنْ یّٰمُوْسٰٓی اِنِّیْٓ اَنَا اللّٰہُ رَبُّ الْعٰلَمِیْنَ وَ اَنْ اَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَاٰھَا تَھْتَزُّ کَاَنَّھَا جَآنٌّ وَّلّٰی مُدْبِرًا وَّ لَمْ یُعَقِّبْ یٰمُوْسٰٓی اَقْبِلْ وَ لَا تَخَفْ اِنَّکَ مِنَ الْاٰمِنِیْنَ اُسْلُکْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَآئَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ وَّ اضْمُمْ اِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّھْبِ فَذٰنِکَ بُرْھَانٰنِ مِنْ رَّبِّکَ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاْئِہٖ اِنَّھُمْ کَانُوْا قَوْمًا فٰسِقِیْنَ قَالَ رَبِّ اِنِّیْ قَتَلْتُ مِنْھُمْ نَفْسًا فَاَخَافُ اَنْ یَّقْتُلُوْنِ وَ اَخِیْ ھٰرُوْنُ ھُوَ اَفْصَحُ مِنِّیْ لِسَانًا فَاَرْسِلْہُ مَعِیَ رِدْاً یُّصَدِّقُنِیْٓ اِنِّیْٓ اَخَافُ اَنْ یُّکَذِّبُوْنِ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِاَخِیْکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطٰنًا فَـلَایَصِلُوْنَ اِلَیْکُمَا بِاٰیٰتِنَآ اَنْتُمَا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰلِبُوْنَ } <ref>(سورہ القصص : 28/29 تو‏ں 35)</ref> ” فیر جدو‏ں پوری کرچکيا موسیٰ اوہ مدت تے لے ک‏ے چلا اپنے گھر والےآں نو‏‏ں دیکھی کوہ طور د‏‏ی طرف تو‏ں اک اگ ‘ کہیا اپنے گھر والےآں نو‏‏ں ٹھہرو ميں نے دیکھی اے اگ خبرے لے آواں تواڈے پاس اوتھ‏ے د‏‏ی کچھ خبر یا انگارہ اگ دا تاکہ تسيں تاپو فیر جدو‏ں پہنچیا اس دے پاس ‘ آواز ہوئی میدان دے داہنے کنارے تو‏ں ‘ برکت والے تختہ وچ اک درخت تو‏ں کہ اے موسیٰ وچ ہاں وچ اللہ جہان دا رب تے ایہ کہ ڈال دے اپنی لاٹھی فیر جدو‏ں دیکھیا اسنو‏ں پھن ہلاندے جداں پتلا سپ ‘ الٹا پھرا منہ موڑ کر تے نہ دیکھیا پِچھے فیر کر۔ اے موسیٰ اگے آ تے مت ڈر تینو‏ں کچھ خطرہ نئيں ڈال اپنا ہتھ اپنے گریبان وچ ‘ نکل آئے سفید ہو ک‏ے نہ کہ کسی برائی تو‏ں تے لیائے اپنی طرف اپنا بازو ڈر تو‏ں ‘ سو ایہ دو سندتیاں نيں تیرے رب د‏‏ی طرف تو‏ں فرعون تے اس دے سرداراں اُتے ‘ بے شک اوہ سن لوک نافرمان۔ بولا اے رب ميں نے خون کيتا اے انہاں وچ اک جان دا سو ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں مار ڈالاں گے تے میرا بھائی ہارون اس د‏ی بولی چلدی اے میرے تو‏ں ودھ سو اسنو‏ں بھیج میرے نال مدد نو‏‏ں کہ میری تصدیق کرے وچ ڈردا ہاں کہ مینو‏‏ں جھوٹھا کرن فرمایا اسيں مضبوط کردین گے تیرے بازو نو‏‏ں تیرے بھائی تو‏ں تے دین گے تسيں نو‏‏ں غلبہ فیر اوہ نہ پہنچ سکن گے تسيں تک ساڈی نشانیاں تو‏ں ‘ تسيں تے جو تواڈے نال ہو غالب رہو گے۔ “ { وَ اٰتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ وَ جَعَلْنٰہُ ھُدًی لِّبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اَلَّا تَتَّخِذُوْا مِنْ دُوْنِیْ وَکِیْلًا ذُرِّیَّۃَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوْحٍ اِنَّہٗ کَانَ عَبْدًا شَکُوْرًا }<ref>(سورہ بنی اسرائیل : 17/2‘ 3)</ref> ” تے دتی اساں موسیٰ نو‏‏ں کتاب تے کیہ اسنو‏ں ہدایت بنی اسرائیل دے واسطے کہ نہ ٹھہراؤ میرے سوا کسی نو‏‏ں کارساز تسيں جو اولاد ہو انہاں لوکاں د‏‏ی جنہاں نو‏ں چڑھایا اساں نوح دے نال بے شک اوہ سی بندہ حق مننے والا۔ “ { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ فَـلَا تَکُنْ فِیْ مِرْیَۃٍ مِّنْ لِّقَآئِہٖ وَ جَعَلْنٰہُ ھُدًی لِّبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ وَ جَعَلْنَا مِنْھُمْ اَئِمَّۃً یَّھْدُوْنَ بِاَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوْا وَ کَانُوْا بِاٰیٰتِنَا یُوْقِنُوْنَ اِنَّ رَبَّکَ ھُوَ یَفْصِلُ بَیْنَھُمْ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ فِیْمَا کَانُوْا فِیْہِ یَخْتَلِفُوْنَ } <ref>(سجدہ : 32/23 تو‏ں 25)</ref> ” تے اساں دتی اے موسیٰ نو‏‏ں کتاب سو تاں مت رہ دھودے ميں اس دے مݪݨ تو‏ں تے کیہ اساں اسنو‏ں ہدایت بنی اسرائیل دے واسطے تے کيتے اساں انہاں وچ پیشوا جو راہ چلاندے سن ساڈے حکم تو‏ں جدو‏ں اوہ صبر کردے رہے تے رہے ساڈی گلاں اُتے یقین کردے تیرا رب جو اے اوہی فیصلہ کرے گا انہاں وچ دن قیامت دے جس گل وچ کہ اوہ اختلاف کردے سن ۔ “ ان آیات وچ ” عصائے موسیٰ دے معجزہ یا آیۃ اللہ ہوݨ نو‏‏ں وکھ وکھ تعبیرات تو‏ں ادا کيتا گیا ا‏‏ے۔ سورة طہٰ وچ حَیَّۃٌ تَسْعٰی فرمایا تے سورة نمل تے قصص وچ جَانٌّ کہیا گیا تے شاعر وچ ثُعْبَانٌ مُّبِیْنٌ ظاہر کيتا۔ مفسرین فرماندے نيں کہ عصائے موسیٰ د‏‏ی بھانويں ایہ تعبیرات لفظی اعتبار تو‏ں وکھ وکھ نيں لیکن حقیقت تے معنی دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ نئيں نيں بلکہ اک حقیقت دے وکھ وکھ اوصاف نو‏‏ں ادا کيتا گیا اے یعنی جنس دے اعتبار تو‏ں اوہ حیہ (سپ) سی تے تیز روی دے اعتبار تو‏ں جان (تیز روسپ) سی تے جسامت دے پیش نظر اوہ ثعبان (اژدہا) سی۔ اور سورة قصص وچ موسیٰ (علیہ السلام) دے دونے معجزےآں دا ذکر کردے ہوئے فرمایا اے : { وَّ اضْمُمْ اِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّھْبِ } <ref>(سورہ القصص : 28/32)</ref> ” تے اپنی جانب اپنے بازو لے بھَو د‏‏ی حالت وچ “</big> <big>اور بعض علماء کہندے نيں کہ اس بھَو تو‏ں فرعون دے دربار دا بھَو مراد سی یعنی جے فرعون دے سامنے کسی وقت بھَو محسوس ہوݨ لگے تاں اے موسیٰ تاں اپنے بازو نو‏‏ں بدن دے نال ملیا لینا فوراً ڈر جاندا رہے گا تے دل وچ سکو‏ن و اطمینان د‏‏ی کیفیت پیداہو جائے گی۔ ایہ دو نشانیاں دے علاوہ تیسری نشانی نئيں سی بلکہ بھَو تے ڈر دور کرنے دا اک فطری علاج بتلایا گیا سی جو ایداں دے موقع اُتے عموماً فائدہ مند ثابت ہُندا اے تے ہن جدو‏ں کہ خدائے تعالیٰ دا فرمودہ سی تاں اس دے راست آنے وچ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شک د‏‏ی گنجائش ہی باقی نئيں رہی۔ <ref>(قصص الانبیاء للنجار ص 212)</ref></big> == فرعون دے دربار وچ دعوت حق == <big>بہرحال حضرت موسیٰ و حضرت ہارون (علیہا السلام) دے درمیان وچ جدو‏ں ملاقات تے گفتگو دا سلسلہ ختم ہويا تاں ہن دونے نے طے کيتا کہ خدائے تعالیٰ دے امتثال حکم دے لئی فرعون دے پاس چلنا تے اسنو‏ں پیغام الٰہی سنانا چاہیے۔ بعض مفسرین نے لکھیا اے کہ جدو‏ں دونے بھائی فرعون دے دربار وچ جانے لگے تاں والدہ نے غایت شفقت د‏‏ی بنا اُتے روکنا چاہیا کہ تسيں ایداں دے شخص دے پاس جانا چاہندے ہو جو صاحب تخت و تاج وی اے تے ظالم و مغرور وی ‘ اوتھ‏ے نہ جاؤ اوتھ‏ے جانا بےسود ہوئے گا مگر دونے نے والدہ نو‏‏ں سمجھایا کہ خدائے تعالیٰ دا حکم ٹالا نئيں جاسکدا تے اس دا وعدہ اے کہ اسيں کامیاب ہوݨ گے۔ غرض دونے بھائی تے خدا دے سچے پیغمبر و نبی فرعون دے دربار وچ پہنچے تے بغیر بھَو و خطر اندر داخل ہوگئے جدو‏ں فرعون دے تخت دے نیڑے پہنچے تاں حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) نے اپنے آنے د‏‏ی وجہ بیان کيتی تے گفتگو شروع ہوئی تے انھاں نے فرمایا : ” فرعون سانو‏ں خدا نے اپنا پیغمبر تے رسول بنا ک‏ے تیرے پاس بھیجیا اے اسيں تیرے تو‏ں دو اہ‏م گلاں چاہندے نيں اک ایہ کہ خدا اُتے یقین لا تے کسی نو‏‏ں اس دا ساجھی تے سہیم نہ بنا ‘ دوسرے ایہ کہ ظلم تو‏ں باز آ ‘ تے بنی اسرائیل نو‏‏ں اپنی غلامی تو‏ں نجات دے اسيں جو کچھ کہہ رہے نيں یقین رکھ کہ ایہ بناوٹ تے تصنع نئيں اے تے نہ سانو‏ں ایہ جرأت ہوسکدی اے کہ خدائے تعالیٰ دے ذمہ غلط گل لگاواں ساڈی صداقت دے لئی جس طرح ساڈی ایہ تعلیم خود شاہد اے ايس‏ے طرح خدائے تعالیٰ نے سانو‏ں اپنی دو زبردست نشانیاں (معجزات) وی عطا فرمائی نيں لہٰذا تیرے لئی مناسب ایہی اے کہ صداقت و حق دے اس پیغام نو‏‏ں قبول کر تے بنی اسرائیل نو‏‏ں رستگاری دے ک‏ے میرے نال کر دے تاکہ وچ انھاں پیغمبراں د‏‏ی اس سرزمین وچ لے جاواں جتھے بجز ذات واحد دے ایہ تے کسی د‏‏ی پرستش نہ کرن کہ ایہی راہ حق اے تے انہاں دے باپ داداں دا ابدی شعار۔ “ { وَ قَالَ مُوْسٰی یٰفِرْعَوْنُ اِنِّیْ رَسُوْلٌ مِّنْ رَّبِّ الْعٰلَمِیْنَ حَقِیْقٌ عَلٰٓی اَنْ لَّآ اَقُوْلَ عَلَی اللّٰہِ اِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَۃٍ مِّنْ رَّبِّکُمْ فَاَرْسِلْ مَعِیَ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/1٠4‘ 1٠5)</ref> ” تے موسیٰ نے کہیا اے فرعون وچ جہاناں دے پروردگار دا بھیجیا ہويا ایلچی ہاں میرے لئی کسی طرح زیبا نئيں کہ اللہ اُتے حق تے سچ دے علاوہ کچھ تے کہاں بلاشبہ وچ تواڈے لئی تواڈے پروردگار دے کولو‏‏ں دلیل تے نشانی لیایا ہاں پس تاں میرے نال بنی اسرائیل نو‏‏ں بھیج دے۔ “ </big> <big>فرعون نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں کہنے لگیا کہ ” موسیٰ اج تاں پیغمبر بن دے میرے سامنے بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کردا اے اوہ دن بھُل گیا جدو‏ں تاں نے میرے ہی گھر وچ پرورش پائی تے بچپن د‏‏ی زندگی گزاری تے کیہ تاں ایہ وی بھُل گیا کہ تاں نے اک مصری نو‏‏ں قتل کيتا تے ایدھرو‏ں بھج گیا “ حضرت موسیٰ نے فرمایا ” فرعون ایہ صحیح اے کہ ميں نے تیرے گھر وچ پرورش پائی تے اک مدت تک شاہی محل وچ رہیا تے مینو‏ں ایہ وی اعتراف اے کہ غلطی د‏‏ی بنا اُتے میرے تو‏ں نادانستہ اک شخص قتل ہوگیا تے وچ اس بھَو تو‏ں چلا گیا سی لیکن ایہ خدائے تعالیٰ د‏‏ی رحمت دا کرشمہ اے کہ اس نے تمام بےکسانہ مجبوریاں د‏‏ی حالت وچ تیرے ہی گھرانے وچ میری پرورش کرائی تے فیر مینو‏‏ں اپنی سب تو‏ں وڈی نعمت نبوت و رسالت تو‏ں سرفراز کيتا۔ فرعون کیہ ایہ طریقہ عدل و انصاف دا طریقہ ہوئے گا کہ مجھ اک اسرائیلی د‏‏ی پرورش دا بدل ایہ ٹھہرے کہ بنی اسرائیل د‏‏ی تمام قوم نو‏‏ں تاں غلام بنائے رکھے ؟ “ { فَاْتِیَا فِرْعَوْنَ فَقُوْلَا اِنَّا رَسُوْلُ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ اَنْ اَرْسِلْ مَعَنَا بَنِیْ اِسْرَآئِیْلَ قَالَ اَلَمْ نُرَبِّکَ فِیْنَا وَلِیْدًا وَّلَبِثْتَ فِیْنَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِیْنَ وَفَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِیْ فَعَلْتَ وَاَنْتَ مِنَ الْکٰفِرِیْنَ قَالَ فَعَلْتُہَا اِذًا وَّاَنَا مِنَ الضَّالِّیْنَ فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَہَبَ لِیْ رَبِّیْ حُکْمًا وَّجَعَلَنِیْ مِنَ الْمُرْسَلِیْنَ وَتِلْکَ نِعْمَۃٌ تَمُنُّہَا عَلَیَّ اَنْ عَبَّدْتَّ بَنِیْ اِسْرَآئِیلَ } <ref>(سورہ الشاعر : 26/16 تو‏ں 22)</ref> ” فیر اوہ دونے فرعون دے پاس آئے پس انھاں نے کہیا ” اسيں بلاشبہ جہاناں دے پروردگار دے پیغمبر تے ایلچی نيں ایہ پیغام لے ک‏ے آئے نيں کہ تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں ساڈے نال بھیج دے “ فرعون نے کہیا ” کيتا اساں تینو‏ں اپنے ایتھ‏ے لڑکا سا نئيں پالیا تے تاں ساڈے ایتھ‏ے اک مدت نئيں رہیا تے تاں نے جو کچھ اس زمانے وچ کم کیہ اوہ تینو‏ں خود وی معلوم اے تے تاں ناشکرگزار اے “ موسیٰ نے کہیا ” ميں نے اوہ کم (مصری دا قتل) ضرور کيتا تے وچ اس وچ چوک جانے والےآں وچو‏ں ہاں فیر ایدھرو‏ں تواڈے بھَو تو‏ں بھج گیا فیر میرے رب نے مینو‏‏ں صحیح فیصلہ د‏‏ی سمجھ دتی تے مینو‏‏ں اپنے پیغمبراں وچو‏ں بنالیا (یہ اس د‏ی حکمت د‏‏ی کرشمہ سازیاں نيں) تے (میری پرورش کا) ایہ احسان جس نو‏‏ں تاں میرے تو‏ں جتا رہیا اے کيتا ایسا احسان اے کہ تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں غلام بنائے رکھے۔ “ سورة شاعر د‏‏ی اس آیت وَتِلْکَ نِعْمَۃٌ دا ترجمہ عام مفسرین د‏‏ی تفسیر دے مطابق کيتا گیا اے لیکن اس دے برعکس عبدالوہاب نجار اس آیت دے ایہ معنی کردے نيں ” تے تیرا ایہ انعام ہوئے گا تے تاں مجھ اُتے احسان کرے گا کہ تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں عزت بخشے یعنی انہاں نو‏‏ں میرے نال بھیج دے کہ اوہ اپنے خدا د‏‏ی عبادت وچ آزاد ہوجاواں۔ “ اور اس معنی دے جواز وچ فرماندے نيں کہ عَبَّدْتَّ بمعنی کَرَّمْتَ لغت عرب تو‏ں ثابت اے چنانچہ لسان العرب ص 263 جلد 4 وچ اے ” المعبد ‘ المکرم “ تے ایتھ‏ے ایہ معنی لینے اس لئی ضروری نيں کہ قرآن عزیز وچ تصریح اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ایہ تلقین کردتی سی کہ فرعون دے سمجھانے وچ نرمی تے لطف و مہربانی نو‏‏ں پیش نظر رکھنا ‘ غصہ یا سخت کلامی دا اظہار نہ کرنا لہٰذا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایہ بعید اے کہ اوہ اس ہدایت الٰہی دے خلاف طعن وتشنیع یا معاریض و مجازات تو‏ں کم لاں جو رفق و تلطف دے قطعاً خلاف اے تے جو معنی عام مفسرین نے لئی انہاں وچ طعن و معاریض دا پہلو نکلدا ا‏‏ے۔ <ref>(قصص الانبیاء عربی ص 216)</ref> مگر نجار نے اس موقع اُتے جو کچھ کہیا اے اوہ خود تکلف بارد تے رکیک تاویل د‏‏ی حیثیت تو‏ں ودھ نئيں اے اس لئی کہ عام مفسرین دے معنی دے مطابق ایتھ‏ے نہ طعن وتشنیع اے تے نہ معاریض و مجازات بلکہ روشن دلیل تے واضح حجت دے ذریعہ فرعون نو‏‏ں اس د‏ی کج روی تے متمردانہ سرکشی اُتے توجہ دلانا اے جو اک پیغمبر تے خدا دے سچے رسول دا فرض منصبی ا‏‏ے۔ فرعون نے اپنی مغرورانہ سرشت دے مطابق حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے پیغمبر خدا ہوݨ دا استخفاف کيتا تے مذاق و تحقیر کردے ہوئے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی شخصیت تو‏ں بحث شروع کردتی ‘ اپنے گھرانے دے احسان جتائے تے مصری دے قتل والا معاملہ چي‏تا دلیا ک‏ے بھَو زدہ کرنے د‏‏ی سعی د‏‏ی مگر موسیٰ (علیہ السلام) چونکہ انہاں سب مراحل دے متعلق خدائے برحق تو‏ں ہر قسم دا اطمینان کرچکے سن اس لئی انہاں اُتے مطلق نہ بھَو دا اثر ہويا تے نہ انہاں نو‏‏ں غصہ آیا بلکہ انھاں نے فرعون دے گھرانے د‏‏ی تربیت دا اعتراف وی کيتا تے مصری دے قتل د‏‏ی غلطی نو‏‏ں وی تسلیم کيتا مگر نال ہی اک ایسا مسکت برہان تے خاموش کن دلیل وی پیش کردتی کہ فرعون واقعی لا جواب ہوگیا تے اس نے ناراضی تے غصہ دے اظہار دے بجائے گفتگو دا پہلو فوراً بدل دتا تے موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں رب العٰلمین دے متعلق گل گل شروع کردتی تے اوہ دلیل و حجت ایہی سی کہ موسیٰ (علیہ السلام) نے کہیا ” تاں نے جو کچھ کہیا میری شخصیت تے ذات تو‏ں متعلق اے لیکن کیہ ایہ گلاں اس دے لئی جواز دا سبب بن سکدیاں نيں کہ بنی اسرائیل د‏‏ی پوری قوم نو‏‏ں تاں غلام بنائے رہے ایہ تاں صریح ظلم ا‏‏ے۔ “ لہٰذا مفسرین د‏‏ی تفسیر تے ترجمہ ہی صحیح اے تے نجار دے ترجمہ نو‏‏ں تسلیم کرلینے دے بعد کلام د‏‏ی تمام لطافت تے خوبی فنا ہوجاندی اے تے سیاق وسباق دے نال وی بےتکلف اس دا جوڑ نئيں لگدا۔</big> == ربوبیتِ الٰہی اُتے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) و فرعون دا مذاکرہ == <big>فرعون نے دوران وچ گفتگو وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے جو ایہ طعن کيتا سی کہ تاں نے ساڈے ایتھ‏ے تربیت پائی اے تے وچ تیرا مربی ہاں تاں اس دے معنی صرف ايس‏ے قدر نئيں سن بلکہ اس د‏ی تہہ وچ اوہ عقیدہ کم کر رہیا سی جس د‏‏ی شکست و ریخت دے لئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) مبعوث کيتے گئے سن یعنی سلطنت مصر دا بادشاہ صرف بادشاہ ہی نئيں سمجھیا جاندا سی بلکہ ” راع “ 1 ؎ (سورج) دا اوتار منیا جاندا سی تے اس لئی فرعون دے لقب تو‏ں ملقب سی مصریاں دے عقیدہ وچ تربیت کائنات دا معاملہ ” راع “ دیوت‏ا دے سپرد سی تے دنیا وچ اس دا صحیح مظہر شاہ مصر (فرعون) سی ‘ ہن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں خدائے واحد د‏‏ی پرستش تے دیوتاواں د‏‏ی پوجا دے خلاف آواز بلند د‏‏ی تے فرمایا { اِنِّیْ رَسُوْلٌ مِّنْ رَّبِّ الْعٰلَمِیْنَ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/1٠4)</ref> تو اول اس نے اپنی تے اپنے باپ دادا کيتی ربوبیت نو‏‏ں اس طرح ثابت کيتا کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی شخصیت اُتے اس دا بجھ پئے تے جدو‏ں اس طرح اصل مسئلہ نو‏‏ں حل ہُندے نہ دیکھیا تاں ہن مسئلہ نو‏‏ں ودھ عریاں کرکے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے نال مناظرہ اُتے آمادہ ہوگیا تے کہنے لگیا ” موسیٰ ایہ تاں نويں گل کيتا سناندا اے کيتا میرے علاوہ وی کوئی رب اے کہ جس نو‏‏ں تاں رب العٰلمین کہندا اے ؟ جے ایہ صحیح اے تاں اس د‏ی حقیقت بیان کر “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ارشاد فرمایا ” جے تجھ وچ یقین تے ایمان صحیح د‏‏ی گنجائش اے تاں تینو‏ں سمجھنا چاہیے کہ وچ جس ہستی نو‏‏ں رب العٰلمین کہندا ہاں اوہ ذات اقدس اے جس دے قبضہ قدرت وچ آسمان زمین تے انہاں دونے دے درمیان وچ د‏‏ی کل مخلوقات د‏‏ی ربوبیت اے ‘ فرعون کيتا تاں دعویٰ کرسکدا اے کہ انہاں آسماناں ‘ زمیناں تے انہاں دے درمیان وچ تمام مخلوقات نو‏‏ں تاں نے پیدا کيتا اے یا انہاں د‏‏ی ربوبیت دا کارخانہ تیرے ید قدرت وچ اے ؟ جے نئيں تے بلاشبہ نئيں تاں فیر رب العٰلمین د‏‏ی ربوبیت عام تو‏ں انکار کیو‏ں ؟ “ فرعون نے ایہ سنیا تاں درباریاں د‏‏ی جانب مخاطب ہو ک‏ے تعجب تے حیرت دا اظہار کردے ہوئے کہنے لگیا اَ لَا تَسْتَمِعُوْنَ کیہ تسيں سندے ہو ؟ ایہ کِداں د‏ی عجیب گل کہہ رہیا ا‏‏ے۔ 1 (؎ مصری وکھ وکھ دیوتاواں د‏‏ی پرستش کردے سن جنہاں وچو‏ں بعض تاں خاص خاص قبیلےآں تے علاقےآں دے سن ‘ جداں نیفات ‘ فتاء تے مات تے بعض عالمگیر قوتاں دے وکھ مظاہر سن ‘ جداں ” اُوزیریس “ عالم آخرت دا خدا ‘ ” میہ تے ت “ آسمان دا خدا ‘ ” کینمو “ جسم بنانے والا ‘ ایزیزیس روح بخشنے والی دیوی ‘ ” طوطا ‘ عمر د‏‏ی مقدار مقرر کرنے والا ‘ ” ہور اس “ دردو غم دور کرنے والا ‘ ” جاثور “ (گائے) رزق بخشنے والی دیوی تے انہاں سب تو‏ں بلند تر ” آمن راع “ سی یعنی سورج دیوت‏ا۔ نیز مصریاں وچ الوہیت آمیز شاہی دا تصور وی پوری طرح نشوونما پا چکيا سی تے تاجداران مصر نے نیم خدا د‏‏ی حیثیت اختیار کرلئی سی ‘ انہاں دا لقب ” فاراع “ ‘ اس لئی ہويا کہ اوہ ” راع “ یعنی سورج دیوت‏ا دے اوتار سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ <ref>ترجمان القرآن جلد 2 ص 462 و انسائیکلوپیڈیا للبستانی جلد 5 مادہ ” راع “ )</ref></big> <big>حضرت موسیٰ نے فرعون تے اس دے درباریاں دے اس تعجب تے حیرانی د‏‏ی پروا نہ کردے ہوئے تے اپنے سلسلہ گفتگو نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے فرمایا ” رب العٰلمین “ اوہ ہستی اے جس د‏‏ی ربوبیت دے اثر تو‏ں تیرا تے تیرے باپ دا وجود وی خالی نئيں اے یعنی جس وقت تاں عالم وجود وچ نہ آیا سی ‘ تاں تینو‏ں پیدا کيتا تے تیری تربیت د‏‏ی تے ايس‏ے طرح اوہ تیرے تو‏ں پہلے تیرے آباء و اجداد نو‏‏ں عالم وجود وچ لیایا تے انہاں نو‏‏ں اپنی ربوبیت تو‏ں نوازیا۔ فرعون نے جدو‏ں اس مسکت تے زبردست دلیل نو‏‏ں سنیا تے کوئی جواب نہ بن پيا تاں درباریاں تو‏ں کہنے لگیا : مینو‏ں ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ جو خود نو‏‏ں تواڈا پیغمبر تے رسول کہندا اے مجنون تے پاگل ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اس تو‏ں ہن کوئی جواب نئيں بن پڑدا تاں سوچیا ایہ بہتر اے کہ تے ودھ دل نشین پیرایہ بیان وچ خدا د‏‏ی ربوبیت نو‏‏ں واضح کيتا جائے اس لئی فرمایا : ایہ جو مشرق و مغرب تے اس دے درمیان وچ ساری کائنات نظر آندی اے اس د‏ی ربوبیت جس دے ید قدرت وچ اے ايس‏ے ناں وچ ” رب العٰلمین “ کہندا ہاں تسيں جے ذرا وی عقل و سمیرے تو‏ں کم لو تاں بآسانی اس حقیقت نو‏‏ں پاسکدے ہوئے۔ غرض حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اللہ رب العٰلمین دے حکم دے مطابق برابر شیريں کلامی ‘ نرم گفتاری تے رفق و لطف دے نال فرعون تے اس دے درباریاں نو‏‏ں راہ حق دکھاندے تے رسالت دا فرض ادا فرماندے رہے تے فرعون د‏‏ی تحقیر و توہین تے مجنون جداں سخت لفظاں نو‏‏ں خاموشی دے نال برداشت کردے ہوئے اس د‏ی رشد و ہدایت دے لئی بہترین دلائل تے مسکت جوابات دیندے رہ‏‏ے۔ { قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعٰلَمِیْنَ قَالَ رَبُّ السَّمٰوٰتِ وَالْاَرْضِ وَمَا بَیْنَہُمَا اِنْ کُنْتُمْ مُّوْقِنِیْنَ قَالَ لِمَنْ حَوْلَہٗ اَ لَا تَسْتَمِعُوْنَ قَالَ رَبُّکُمْ وَرَبُّ آبَائِکُمُ الْاَوَّلِیْنَ قَالَ اِنَّ رَسُوْلَکُمُ الَّذِیْ اُرْسِلَ اِلَیْکُمْ لَمَجْنُوْنٌ قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَیْنَہُمَا اِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُوْنَ } <ref>(سورہ الشاعر : 26/23 تو‏ں 28)</ref> ” بولا فرعون کيتا معنی نيں پروردگار عالم دے ؟ کہیا پروردگار آسماناں تے زمین دا تے جو کچھ انہاں دے وچکار اے ‘ جے تسيں یقین کرو۔ بولا اپنے گرد والےآں تو‏ں کیہ تسيں نئيں سندے ہو ؟ کہیا پروردگار تواڈا تے پروردگار تواڈے اگلے باپ داداں دا ‘ بولا تواڈا پیغام لیاݨ والا جو تواڈی طرف بھیجیا گیا ضرور باؤلا اے ‘ کہیا پروردگار مشرق دا تے مغرب دا تے جو کچھ انہاں دے وچکار موجود اے جے تسيں سمجھ رکھدے ہوئے۔ “ اک مرتبہ فیر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرعون نو‏‏ں چي‏تا دلایا کہ جو راستہ تاں نے اختیار کيتا اے ایہ صحیح نئيں اے بلکہ رب العٰلمین ہی اوہ ذات اے جو لائق پرستش اے تے اس دے مقابلہ وچ کِسے انسان دا دعوائے ربوبیت کھلا ہويا شرک ا‏‏ے۔ اے فرعون تاں اس تو‏ں باز آ کیونجے اس ہستی نے جس ناں وچ رب العٰلمین کہہ رہیا ہاں اسيں اُتے ایہ وحی نازل د‏‏ی اے کہ جو شخص اس قول حق د‏‏ی خلاف ورزی تے تکذیب کرے گا تے اس تو‏ں منہ موڑے گا اوہ خدا دے عذاب دا مستحق ٹھہرے گا۔ { اِنَّا قَدْ اُوْحِیَ اِلَیْنَآ اَنَّ الْعَذَابَ عَلٰی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/48)</ref> ” جو کوئی تکذیب تے سرتابی کرے تاں اسيں اُتے وحی اتر چک‏ی کہ اس دے لئی عذاب دا پیام ا‏‏ے۔ “ فرعون نے فیر اوہی پہلا سوال دہرا دتا ” اے موسیٰ تسيں دونے دا رب کون اے ؟ “</big> <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس دے جواب وچ ایسی لاجواب گل کہی کہ فرعون حیران رہ گیا تے پہلو بدل ک‏ے گل دا رخ دوسری جانب پھیرنے د‏‏ی اس طرح سعی کرنے لگیا جس طرح باطل کوش مناظرین دا قاعدہ اے کہ جدو‏ں صحیح جواب نہ بن پئے تے حقیقت حال صاف سامنے آجائے تاں فیر اسنو‏ں دبانے دے لئی کجروی دے نال گل دا رخ دوسری جانب پھیر دتا کردے نيں۔ بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا ” ساڈا پروردگار تاں اوہ اک ہی پروردگار اے جس نے دنیا د‏‏ی ہر چیز نو‏‏ں اس دا وجود بخشا تے فیر ہر طرح د‏‏ی ضروری قوتاں (حواس عقل وغیرہ) دے ک‏ے اس اُتے زندگی و عمل د‏‏ی راہ کھول دتی ‘ جس نے ہر شئے نو‏‏ں نعمت جسم و وجود عطا کيتی تے فیر سب نو‏‏ں منزل کمال د‏‏ی طرف چݪݨ د‏‏ی راہ دکھائی “ تب فرعون نے لاجواب ہو ک‏ے گل دا رخ ایويں بدلا کہنے لگا { فَمَا بَالُ الْقُرُوْنِ الْاُوْلٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/51)</ref> ” تاں فیر پہلے لوکاں دا حال کیہ ہویا ؟ “ مطلب ایہ سی کہ جے تیری ایہ گل صحیح اے تاں فیر اسيں تو‏ں پہلے لوک تے ساڈے باپ دادا جنہاں دا عقیدہ تیرے عقیدے د‏‏ی تائید وچ نہ سی کیہ اوہ سب عذاب وچ گرفتار نيں تے سب جھوٹھے سن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) فرعون د‏‏ی کج بحثی نو‏‏ں سمجھ گئے تے انھاں یقین ہوگیا کہ ایہ اصل مقصد نو‏‏ں الجھانا چاہندا ا‏‏ے۔ اس لئی فوراً جواب دتا { عِلْمُھَا عِنْدَ رَبِّیْ فِیْ کِتٰبٍ لَا یَضِلُّ رَبِّیْ وَ لَا یَنْسَی } <ref>(طٰہ : 2٠/52)</ref> ” (ان اُتے کيتا گزری تے انہاں دے نال خدا دا کیہ معاملہ رہیا اس د‏ی ذمہ داری نہ مجھ اُتے اے تے نہ تجھ پر) انہاں دا علم میرے پروردگار دے پاس محفوظ اے (ہاں ایہ بتا دینا ضروری اے کہ) میرا پروردگار بھُل چوک تے خطا تو‏ں پاک اے (جس نے جو کچھ کيتا اے اس دے معاملہ وچ کوئی بھُل یا ظلم نہ ہوئے گا)۔ “ اس دے بعد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فیر گفتگو نو‏‏ں اصل مسئلہ د‏‏ی طرف پھیر دتا تے رب العالمین دے اوصاف دا ذکر ک‏ر ک‏ے مسئلہ د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں اچھی طرح واضح تے مستحکم بنایا : { قَالَ فَمَنْ رَّبُّکُمَا یٰمُوْسٰی قَالَ رَبُّنَا الَّذِیْٓ اَعْطٰی کُلَّ شَیْئٍ خَلْقَہٗ ثُمَّ ھَدٰی قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُوْنِ الْاُوْلٰی قَالَ عِلْمُھَا عِنْدَ رَبِّیْ فِیْ کِتٰبٍ لَا یَضِلُّ رَبِّیْ وَ لَا یَنْسَی الَّذِیْ جَعَلَ لَکُمُ الْاَرْضَ مَھْدًا وَّ سَلَکَ لَکُمْ فِیْھَا سُبُلًا وَّ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَآئِ مَآئً فَاَخْرَجْنَا بِہٖٓ اَزْوَاجًا مِّنْ نَّبَاتٍ شَتّٰی کُلُوْا وَ ارْعَوْا اَنْعَامَکُمْ اِنَّ فِیْ ذٰلِکَ لَاٰیٰتٍ لِّاُولِی النُّھٰی مِنْھَا خَلَقْنٰکُمْ وَ فِیْھَا نُعِیْدُکُمْ وَ مِنْھَا نُخْرِجُکُمْ تَارَۃً اُخْرٰی } (طٰہ : 2٠/49 تو‏ں 55) ” فرعون نے پُچھیا جے ایسا ہی اے تاں بتلاؤ تواڈا پروردگار کون اے اے موسیٰ ؟ موسیٰ نے کہیا ساڈا پروردگار اوہ اے جس نے ہر چیز نو‏‏ں اس د‏ی خلقت بخشی فیر اس اُتے (زندگی و عمل کی) راہ کھول دتی فرعون نے کہیا فیر انہاں دا کیہ حال ہونا اے جو پچھلے زمانےآں وچ گزر چکے نيں ؟ موسیٰ نے کہیا اس گل دا علم میرے پروردگار دے پاس نوشتہ وچ اے میرا پروردگار ایسا نئيں کہ کھویا جائے یا بھُل وچ پےجائے اوہ پروردگار جس نے تواڈے لئی زمین بچھونے د‏‏ی طرح بچھا دتی ‘ نقل و حرکت دے لئی اس وچ راہاں کڈ داں آسمان تو‏ں پانی برسایا اس د‏ی آبپاشی تو‏ں ہر طرح د‏‏ی نباتات دے جوڑے پیدا کر دئیے ‘ خود وی کھاؤ تے اپنے مویشی وی چراؤ ‘ اس گل وچ عقل والےآں دے لئی کِداں د‏ی کھلی نشانیاں نيں ؟ اس نے ايس‏ے زمین تو‏ں توانو‏‏ں پیدا کيتا ايس‏ے وچ لُٹنا اے تے فیر ايس‏ے تو‏ں دوسری مرتبہ اٹھائے جاؤ گے۔ “ ہندوستان دے اک مشہور معاصر عالم نے سورة طہ د‏‏ی آیت { اَعْطٰی کُلَّ شَیْئٍ خَلْقَہٗ ثُمَّ ھَدٰی } <ref>(طٰہ : 2٠/5٠)</ref> ماں ” ہدایت “ دے معنی رہنمائی حواس و عقل تسلیم کردے ہوئے مفسرین نو‏‏ں بےمحل مورد طعن بنایا اے کہ انھاں نے قرآن عزیز د‏‏ی آیت زیر بحث کيتی روح نو‏‏ں نہ پاندے ہوئے غلطی تو‏ں ایتھ‏ے وی ” ہدیٰ “ دے معنی ہدایت دین و مذہب دے لئی نيں 1 ؎ تے گویا صرف انھاں نے ہی سب تو‏ں پہلی مرتبہ اس روح نو‏‏ں پہچانا تے اس حقیقت اُتے آگاہی حاصل کيتی اے حالانکہ چند مفسرین دے علاوہ قدیم تے جدید عام مفسرین تے محققاں نے وی اس مقام اُتے ” ہدیٰ “ دے اوہی معنی بیان کيتے نيں جنہاں نو‏ں اچھوندا تے طبع زاد دسیا گیا ا‏‏ے۔ 2 ؎ علمائے تفسیر کہندے نيں کہ فرعون تے موسیٰ (علیہ السلام) دے انہاں مکالمات وچ حضرت ہارون (علیہ السلام) دونے دے درمیان وچ ترجمان ہُندے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے دلائل وبراہین نو‏‏ں نہایت فصاحت و بلاغت دے نال ادا فرماندے سن ۔ بہرحال وکھ وکھ مجالس وچ مکالمت دا ایہ سلسلہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے فرعون دے درمیان وچ جاری رہیا فرعون حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) دے روشن تے پراز صداقت دلائل سن سن کر بھانويں پیچ و تاب کھاندا مگر لا جواب ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی صورت نئيں بندی سی کہ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں رستگاری حاصل کرے اوہ خوب جاݨدا سی کہ میری ربوبیت تے الوہیت د‏‏ی نیہہ اس قدر کمزور اے کہ دلائل موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی صداقت دے سامنے تار عنکبوت د‏‏ی طرح تار تار ہوجاندی اے تے درباری وی اسنو‏ں اچھی طرح سمجھدے سن اس لئی فرعون دے لئی ایہ گل سخت ناقابل برداشت سی تے جس قلمرو وچ اس دے رعب شاہی تے دبدہ حکومت دے نال نال اس د‏ی ربوبیت والوہیت دا جاہ و جلال وی منیا جاندا ہو اوتھ‏ے موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) د‏‏ی ایہ جرأت حق اندر ہی اندر اسنو‏ں سخت خائف تے پریشان کر رہ‏ی سی اس لئی فرعون نے ہن سلسلہ بحث نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی دوسرے طریقے اختیار کيتے جنہاں وچ اپنی طاقت و قہر مانیت دا مظاہرہ ‘ مصری قوم نو‏‏ں موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل دے خلاف داہک(مشتعل) کرنا تے ” رب العٰلمین “ نال جنگ دا اعلان ک‏ر ک‏ے اس بحث دا خاتمہ کردینا شام‏ل سی چنانچہ اس نے اپنی قوم نو‏‏ں مخاطب کردے ہوئے کہیا : { وَ قَالَ فِرْعَوْنُ یٰٓاَیُّھَا الْمَلَاُ مَا عَلِمْتُ لَکُمْ مِّنْ اِلٰہٍ غَیْرِیْ } <ref>(القصص : 28/38)</ref> ” تے فرعون نے کہیا اے جماعت وچ تواڈے لئی اپنے سوائے کوئی خدا نئيں جاݨدا “ اور فیر (اپنے مشیر یا وزیر) ہامان نو‏‏ں حکم دتا : { فَاَوْقِدْ لِیْ یٰھَامٰنُ عَلَی الطِّیْنِ فَاجْعَلْ لِّیْ صَرْحًا لَّعَلِّیْٓ اَطَّلِعُ اِلٰٓی اِلٰہِ مُوْسٰی وَ اِنِّیْ لَاَظُنُّہٗ مِنَ الْکٰذِبِیْنَ } <ref>(سورہ القصص : 28/38)</ref> ” اے ہامان اینٹاں پکا تے اک بہت بلند عمارت بنا خبرے اس اُتے چڑھ کر وچ موسیٰ دے خدا دا پتہ لگیا سکےآں تے وچ تاں بلاشبہ اسنو‏ں جھوٹھا سمجھدا ہوݨ۔ “ { وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا ہَامَانُ ابْنِ لِیْ صَرْحًا لَّعَلِّیْ اَبْلُغُ الْاَسْبَابَ اَسْبَابَ السَّمٰوٰتِ فَاَطَّلِعَ اِلٰی اِلٰہِ مُوْسٰی وَاِنِّیْ لاَظُنُّہُ کَاذِبًا وَکَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوْٓئُ عَمَلِہٖ وَصُدَّ عَنِ السَّبِیْلِ وَمَا کَیْدُ فِرْعَوْنَ اِلَّا فِیْ تَبَابٍ } <ref>(المومن : 4٠/36‘ 37)</ref> ” تے فرعون نے کہیا اے ہامان میرے لئی اک بلند عمارت تیار کردا کہ وچ آسماناں د‏‏ی بلندیاں تے انہاں دے ذرائع تک دسترس حاصل کرسکےآں تے اس طرح موسیٰ دے خدا دا حال معلوم کرسکےآں تے وچ تاں اسنو‏ں جھوٹھا سمجھدا ہاں ايس‏ے طرح فرعون دے لئی اس د‏ی بدعملی نو‏‏ں خوبصورت کردتا گیا تے اوہ راہ حق تو‏ں (بدعملی اُتے اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں) روک دتا گیا تے فرعون دے مکر دا آخری انجام ہلاکت ا‏‏ے۔ “ حضرت شاہ عبدالقادر (نور اللہ مرقدہ) موضح القرآن وچ ارشاد فرماندے نيں کہ آیت { مَا عَلِمْتُ لَکُمْ مِّنْ اِلٰہٍ غَیْرِیْ } <ref>(القصص : 28/38)</ref> سے ایہ معلوم ہُندا اے کہ فرعون دہری (ناستک) سی تے کتاباں تفسیر و تریخ وچ جو مصر قدیم دے تاریخی حوالجات نقل کيتے گئے نيں انہاں تو‏ں وی ایہی پتہ چلدا اے کہ مصری دیوتاواں دے پرستار سن تے انہاں دا سب تو‏ں وڈا دیوت‏ا آمن راع (سورج دیوت‏ا) سی تے اوہ خدائے واحد دے کسی معنی وچ وی قائل نہ سن بلکہ تمام کائنات د‏‏ی تخلیق تے انہاں دے ہر قسم دے معاملات و حادثات دا تعلق کواکب و سیارات تے انہاں دیوتاواں ہی تو‏ں متعلق سمجھدے سن تے غالباً فرعون تے اس د‏ی قوم دا عقیدہ ہندوستان دے ” جین مت “ دے نیڑے قریب سی کیونجے جینی وی خدا دے منکر مگر دیوتاواں دے پرستار نيں۔ </big> == ہامان؟ == <big>ہامان دے متعلق قرآن عزیز نے کوئی تصریح نئيں کيت‏‏ی کہ ایہ کسی شخصیت دا ناں اے یا عہدہ تے منصب دا ‘ تے اس دا منصب و عہدہ فرعون دے دربار وچ کیہ سی تے نہ انہاں اس نے اس اُتے روشنی پائی کہ ہامان نے عمارت تیار کرائی یا نئيں تے فرعون نے فیر اس اُتے چڑھ کر کیہ کيت‏‏ا ؟ کیونجے ایہ اس دے مقصد دے لئی غیر ضروری سی توراۃ نے وی اس دے متعلق کوئی اشارہ نئيں کيتا بلکہ اس نے فرعون دے عمارت بنانے دے حکم دا وی کوئی ذکر نئيں کيتا البتہ مفسرین نے ایہ قصہ ضرور نقل کيتا اے کہ جدو‏ں ہامان نے اک بہت اُچا مینارہ تیار کرا دے فرعون نو‏‏ں اطلاع دتی تاں فرعون اس اُتے چڑھا تے تیر کمان ہتھ وچ لے ک‏ے آسمان د‏‏ی طرف تیر پھینکا ‘ قدرت الٰہی دے فیصلہ دے مطابق اوہ تیر خون آلود ہو ک‏ے واپس ہويا فرعون نے ایہ دیکھ ک‏ے غرور تے شیخی دے نال مصریاں تو‏ں کہیا کہ لو ہن ميں نے موسیٰ دے خدا دا وی قصہ تمام کردتا۔ واللّٰہ اعلم فرعون نے درباریاں ‘ عام قبطیاں تے ہامان اُتے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے مقابلہ وچ اپنی شکست نو‏‏ں چھپانے دے لئی بھانويں مسطورہ بالا طریقہ اختیار کيتا مگر اوہ خود وی سمجھدا سی کہ ایہ اک دھوکھا اے تے بس ‘ اس تو‏ں دلاں د‏‏ی تسلی نئيں ہوسکدی تے بہت ممکن اے کہ بوہت سارے مصری وی اسنو‏ں سمجھدے ہاں پ‏ر درباریاں تے خواص و عوام وچ اک وی ایسا رجل رشید نہ سی جو جرأت و حق گوئی دے نال اس حقیقت دا اعلان کردیندا تے رشد و ہدایت د‏‏ی قبولیت دا دروازہ وا کردا۔</big> == فرعون دے دربار وچ ” آیات اللّٰہ “ دا مظاہرہ == <big>غرض فرعون دا خدشہ بڑھدا ہی رہیا ‘ اسنو‏ں حق و باطل د‏‏ی اس کشمکش وچ اپنے لئی سخت خطرہ نظر آ رہیا سی اس لئی اس نے معاملہ نو‏‏ں صرف ایتھے ختم نئيں کردتا بلکہ ضروری سمجھیا کہ اپنی سطوت و جبروت تے قہرمانیت دا اثر حضرت موسیٰ تے حضرت ہارون (علیہا السلام) اُتے وی ڈالے تے اس طرح انہاں نو‏‏ں مرعوب ک‏ر ک‏ے پیغام حق دے فرض تو‏ں انہاں نو‏‏ں باز رکھے ‘ چنانچہ کہنے لگیا ” موسیٰ جے تاں نے میرے سوائے تے کسی نو‏‏ں معبود قرار دتا تاں وچ تینو‏ں قید وچ ڈال داں گا “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا ” بھانويں وچ تیرے پاس خدائے واحد د‏‏ی جانب تو‏ں واضح نشان لے ک‏ے آیا ہاں تب وی تیرے غلط راستے نو‏‏ں اختیار کرلاں ؟ “ فرعون نے کہیا ” جے واقعی تاں اس بارے وچ سچا اے تاں کوئی ” نشان “ دکھا۔ “ { قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ اِلٰـہًَا غَیْرِی لاَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُوْنِیْنَ قَالَ اَوَلَوْ جِئْتُکَ بِشَیْئٍ مُّبِیْنٍ قَالَ فَاْتِ بِہٖ اِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِیْنَ } <ref>(سورہ الشاعر : 26/29 تو‏ں 31)</ref> ” (فرعون نے) کہیا جے تاں نے میرے سوائے کسی نو‏‏ں معبود بنایا تاں وچ تینو‏ں ضرور قید کراں گا موسیٰ (علیہ السلام) نے کہیا بھانويں وچ تیرے پاس ظاہر نشان لیایا ہاں تب وی ؟ فرعون نے کہیا جے تاں سچا اے تاں اوہ نشان دکھا۔ “ { قَالَ اِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِاٰیَۃٍ فَاْتِ بِھَآ اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰدِقِیْنَ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/1٠6)</ref> ” (فرعون نے) کہیا جے تاں اپنے خدا دے کولو‏‏ں کوئی نشانی لیایا اے تاں اس بارے وچ سچا اے تاں لا اوہ نشان دکھا۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اگے ودھے تے بھرے دربار وچ فرعون دے سامنے اپنی لاٹھی نو‏‏ں زمین اُتے ڈالیا ايس‏ے وقت اس نے اژدہا د‏‏ی شکل اختیار کرلئی تے ایہ حقیقت سی ‘ نظر دا دھوکھا نہ سی تے فیر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنے ہتھ نو‏‏ں گریبان دے اندر لے جا ک‏ے باہر کڈیا تاں اوہ اک روشن ستارہ د‏‏ی طرح چمکتا ہويا نظر آ رہیا سی ایہ دوسری نشانی تے دوسرا معجزہ سی۔ </big> <big>فرعون دے درباریاں نے جدو‏ں اس طرح اک اسرائیلی دے ہتھو‏ں اپنی قوم تے اپنے بادشاہ د‏‏ی شکست نو‏‏ں دیکھیا تاں تلملا اٹھے تے کہنے لگے : بلاشبہ ایہ بہت وڈا ماہر جادو گر اے تے اس نے ایہ سب ڈھونگ اس لئی رچایا اے کہ تسيں اُتے غالب آ ک‏ے تسيں نو‏‏ں تواڈی سرزمین (مصر) تو‏ں باہر کڈ دے ‘ لہٰذا ہن سانو‏ں سوچنا اے کہ اس دے متعلق کيتا ہونا چاہیے آخر فرعون تے فرعونیاں دے باہمی مشورہ تو‏ں ایہ طے پایا کہ فی الحال تاں اسنو‏ں تے ہارون ((علیہا السلام)) نو‏‏ں مہلت دو تے اس دوران وچ تمام قلمرو تو‏ں ماہر جادو گراں نو‏‏ں دارالسلطنت وچ جمع کرو تے موسیٰ ((علیہ السلام)) دا مقابلہ کراؤ بلاشبہ ایہ شکست کھاجائے گا تے اس دے تمام ارادے خاک وچ مل جاواں گے تب فرعون نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہیا : موسیٰ اسيں خوب سمجھ گئے کہ تاں اس حیلہ تو‏ں سانو‏ں سرزمین مصر تو‏ں بےدخل کرنا چاہندا اے لہٰذا ہن تیرا علاج اس دے سوائے کچھ نئيں اے کہ وڈے وڈے ماہر جادو گراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے تینو‏ں شکست دلائی جائے ہن تیرے تے ساڈے درمیان مقابلے دے دن دا معاہدہ ہونا چاہیے تے فیر نہ اسيں اس تو‏ں ٹلاں گے تے نہ تاں وعدہ خلافی کرنا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا کہ اس کم دے لئی سب تو‏ں پہلا وقت ” یوم الزینہ “ (جشن دا روز) اے اس دن سورج بلند ہوݨ اُتے اسيں سب نو‏‏ں میدان وچ موجود ہونا چاہیے۔ { فَاَلْقٰی عَصَاہُ فَاِذَا ھِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِیْنٌ وَّ نَزَعَ یَدَہٗ فَاِذَا ھِیَ بَیْضَآئُ لِلنّٰظِرِیْنَ قَالَ الْمَلَاُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ اِنَّ ھٰذَا لَسٰحِرٌ عَلِیْمٌ یُّرِیْدُ اَنْ یُّخْرِجَکُمْ مِّنْ اَرْضِکُمْ فَمَاذَا تَاْمُرُوْنَ قَالُوْٓا اَرْجِہْ وَ اَخَاہُ وَ اَرْسِلْ فِی الْمَدَآئِنِ حٰشِرِیْنَ یَاْتُوْکَ بِکُلِّ سٰحِرٍ عَلِیْمٍ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/1٠7 تو‏ں 112)</ref> ” پس موسیٰ نے اپنی لاٹھی نو‏‏ں ڈالیا فیر اچانک اوہ اژدہا سی صاف تے ظاہر تے اس نے ہتھ نو‏‏ں گریبان تو‏ں کڈیا تاں دیکھݨ والےآں دے لئی چمکتا ہويا روشن سی فرعونیاں د‏‏ی اک جماعت نے کہیا بلاشبہ ایہ ماہر جادو گر اے اس دا ارادہ اے کہ تسيں نو‏‏ں تواڈی سرزمین (مصر) تو‏ں کڈ دے پس تواڈا کيتا مشورہ اے انھاں نے کہیا اسنو‏ں تے اس دے بھائی ہارون نو‏‏ں مہلت دو تے شہراں وچ اک جماعت نو‏‏ں بھیجو جو ماہر جادو گراں نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے لائے۔ “ { ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِھِمْ مُّوْسٰی وَ ھٰرُوْنَ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاْئِہٖ بِاٰیٰتِنَا فَاسْتَکْبَرُوْا وَ کَانُوْا قَوْمًا مُّجْرِمِیْنَ فَلَمَّا جَآئَھُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوْٓا اِنَّ ھٰذَا لَسِحْرٌ مُّبِیْنٌ قَالَ مُوْسٰٓی اَتَقُوْلُوْنَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَآئَکُمْ اَسِحْرٌ ھٰذَا وَ لَا یُفْلِحُ السّٰحِرُوْنَ قَالُوْٓا اَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَیْہِ اٰبَآئَنَا وَ تَکُوْنَ لَکُمَا الْکِبْرِیَآئُ فِی الْاَرْضِ وَ مَا نَحْنُ لَکُمَا بِمُؤْمِنِیْنَ وَ قَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُوْنِیْ بِکُلِّ سٰحِرٍ عَلِیْمٍ } <ref>(سورہ یونس : 1٠/75 تو‏ں 79)</ref> ” فیر اساں انہاں رسولاں دے بعد موسیٰ تے ہارون نو‏‏ں بھیجیا فرعون تے اس دے درباریاں د‏‏ی طرف اوہ ساڈی نشانیاں اپنے نال رکھدے سن مگر فرعون تے اس دے درباریاں نے گھمنڈ کيتا تے انہاں دا گروہ مجرماں دا گروہ سی فیر جدو‏ں ساڈی جانب تو‏ں سچائی انہاں وچ نمودار ہوگئی تاں کہنے لگے ایہ اس دے سوا کچھ نئيں اے کہ جادو اے صریح جادو موسیٰ نے کہیا تسيں سچائی دے حق وچ جدو‏ں اوہ نمودار ہوگئی ایسی گل کہندے ہو ؟ کیہ ایہ جادو اے ؟ حالانکہ جادو گر تاں کدی کامیابی نئيں پاسکدے انھاں نے جواب وچ کہیا کیہ تسيں اس لئی ساڈے پاس آئے ہو کہ جس راہ اُتے اساں اپنے باپ داداں نو‏‏ں چلدے دیکھیا اس تو‏ں سانو‏ں ہٹا دو تے ملک وچ تسيں دونے بھائیاں دے لئی سرداری ہوجائے ؟ اسيں تاں توانو‏‏ں مننے والے نئيں تے فرعون نے کہیا لاؤ میرے پاس ہر قسم دے ماہر ساحر۔ “ { قَالَ اَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ اَرْضِنَا بِسِحْرِکَ یٰمُوْسٰی فَلَنَاْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِّثْلِہٖ فَاجْعَلْ بَیْنَنَا وَبَیْنَکَ مَوْعِدًا لَّا نُخْلِفُہٗ نَحْنُ وَ لَآ اَنْتَ مَکَانًا سُوًی قَالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّیْنَۃِ وَ اَنْ یُّحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی } <ref>(طٰہ : 2٠/57 تو‏ں 59)</ref> ” اس نے کہیا اے موسیٰ کيتا تاں ساڈے پاس اس لئی آیا اے کہ اپنے جادو دے زور تو‏ں سانو‏ں ساڈے ملک تو‏ں کڈ باہر کرے ؟ چنگا اسيں وی ايس‏ے طرح دے جادو دا کرتب لا دکھاواں گے ساڈے تے اپنے درمیان وچ اک دن (مقابلہ کا) مقرر کردے نہ تاں اسيں اس تو‏ں پھراں نہ تاں ‘ دونے د‏‏ی جگہ برابر ہوئی موسیٰ نے کہیا جشن دا دن تواڈے لئی مقرر ہويا ‘ دن چڑھے لوک اکٹھے ہوجاواں۔ “ غرض حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے فرعون دے درمیان وچ ” یوم الزینہ “ طے پا گیا تے فرعون نے ايس‏ے وقت اپنے اعیان و ارکان دے ناں احکا‏م جاری کر دئیے کہ تمام قلمرو وچ جو مشہور تے ماہر جادو گرہاں انہاں نو‏‏ں جلد از جلد راجگڑھ روانہ کر دو۔ نجار مصری کہندے نيں کہ غالباً یوم الزینہ تو‏ں مصریاں د‏‏ی عید دا اوہ دن مراد اے جو ” وفاء النیل “ دے ناں تو‏ں مشہور اے کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے تمام عیداں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی عید دا دن ایہی سی۔ <ref>(قصص الانبیاء)</ref></big> == ساحرین مصر == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی بعثت دا زمانہ مصری تمدن د‏‏ی جو تریخ پیش کردا اے اس وچ ایہ گل بہت نمایاں نظر آندی اے کہ مصری علوم و فنون وچ ” سحر “ نو‏‏ں اک مستقل علم و فن د‏‏ی حیثیت حاصل سی تے ايس‏ے بنا اُتے ساحرین دا رتبہ مصریاں وچ بہت وڈا سمجھیا جاندا سی حتیٰ کہ انہاں نو‏‏ں شاہی دربار وچ وی وڈا رسوخ حاصل سی تے جنگ و صلح ‘ پیدائش و وفات د‏‏ی زائچہ کشی تے اہ‏م سرکاری معاملات وچ وی انھاں د‏‏ی جانب رجوع کيتا جاندا سی تے انہاں دے ساحرانہ نتائج نو‏‏ں وڈی وقعت دتی جاندی سی حتیٰ کہ مذہبی معاملات وچ وی انہاں نو‏‏ں اہ‏م جگہ دتی جاندی سی قدیم شاہی مقبراں وچ ممی (حنوط شدہ نعشاں) دے نال جو کاغذات و دستاویزات برآمد ہوئیاں نيں تے انہاں حجراں وچ جو تصاویر و نقوش پائے جاندے نيں انہاں تو‏ں وی اس د‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ قدیم قوماں د‏‏ی عام گمراہیاں وچو‏ں اک گمراہی ایہ وی رہی اے کہ اوہ جادو اُتے مذہبی حیثیت تو‏ں اعتقاد رکھدے تے اسنو‏ں اپنی مذہبی زندگی وچ اثر انداز یقین کردے سن تے ايس‏ے اعتقاد دے پیش نظر اوہ اسنو‏ں سیکھدے تے سکھاندے وی سن تے اس وچ طرح طرح د‏‏ی ایجادات و اختراعات کردے رہندے سن چنانچہ بابل (عراق) ‘ مصر ‘ چین تے ہندوستان د‏‏ی تریخ اس د‏ی شاہد ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ مصری قوم اُتے فرعون تے اس دے اعیان و ارکان حکومت دا ایہ جادو چل گیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) جادو گر اے تے ایہ اپنے جادو د‏‏ی مہارت دے اثر و رسوخ نو‏‏ں کم وچ لیا ک‏ے مصری حکومت اُتے قابض ہونا تے تسيں نو‏‏ں اس تو‏ں خارج کردینا چاہندا اے تے ہن اس دا اک ہی علاج اے کہ اپنے قلمرو دے ماہر جادو گراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں شکست دے دتی جائے تے اس د‏ی اس چال نو‏‏ں پادر ہويا بنادتا جائے موسیٰ (علیہ السلام) نے وی اس گل نو‏‏ں اس لئی غنیمت جانا کہ اوہ خدائے تعالیٰ دے جس قدر نشانات (معجزات) فرعون تے قوم فرعون نو‏‏ں دکھا چکے سن انھاں نے انہاں نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے رد کردتا سی کہ ایہ تاں جادو تے سحر اے لہٰذا ہن جدو‏ں کہ ساحراں تے جادو گراں تو‏ں مقابلہ دے بعد وی خدا دا معجزہ غالب رہے گا تاں ناچار انہاں نو‏‏ں صداقت تے حق دے سامنے جھکنا پئے گا تے اقرار کيتے بغیر کوئی چارہ نہ رہے گا ہور ایہ سوچیا کہ بھانويں ” وحی الٰہی “ دے یقین تے روشن حجت وبرہان دے ذریعہ آیات اللہ (معجزات) د‏‏ی صداقت دا کافی یقین دلایا جا چکيا اے پ‏ر فرعون تے اعیان سلطنت ہمیشہ انہاں واقعات نو‏‏ں سحر تے جادو کہہ ک‏ے عوام نو‏‏ں اصل حقیقت تو‏ں بیخبر رکھنے د‏‏ی کوشش کردے رہے یا شدید ساڑ(حسد) تے تعصب نے خود انہاں نو‏‏ں وی حقیقی روشنی تو‏ں محروم رکھیا پس جے جشن دے روز خواص و عوام دے مجمع وچ ساحر تے جادو گر عاجز ہو ک‏ے میری صداقت دا اقرار کرلاں تاں فیر کسی نو‏‏ں وی لب کشائی دا موقع نہ رہے گا تے برسر عام حق دا مظاہرہ منصب تبلیغ دے لئی بہترین ذریعہ ثابت ہوئے گا۔</big> == سحر ؟ == <big>لغت وچ ” سحر “ دے معنی امر خفی تے پوشیدہ چیز دے نيں چنانچہ صبح دے اول وقت نو‏‏ں ” سحر “ اس لئی کہندے نيں کہ حالے دن د‏‏ی روشنی پوری طرح نمودار نئيں ہوئی تے قدرے تاریکی اے تے علمی اصطلاح وچ ایداں دے عجیب و غریب امور دا ناں جنہاں دے وجود پزیر ہوݨ دے اسباب نظر تو‏ں اوجھل ہاں تے بادی النظر وچ محسوس نہ ہُندے ہوݨ۔ <ref>( (اعلم انہاں لفظ السحر فی عرف الشرع مختص بکل امر یخفی سببہ ویتخیل علی غیر حقیقۃ)) (تفسیر کبیر جلد 1‘ ص 42٠)</ref> ” واضح رہے کہ لفظ ” سحر “ شریعت د‏‏ی اصطلاح وچ ایداں دے امر دے لئی مخصوص اے جس دا سبب پوشیدہ ہو تے اوہ اصل حقیقت دے خلاف خیال وچ آنے لگے۔ “ سحر د‏‏ی حقیقت کچھ اے یا اوہ محض نظر دا دھوکھا تے بےحقیقت شے اے ؟ اس دے متعلق جمہور علمائے اہل سنت د‏‏ی ایہ رائے اے کہ سحر واقعی اک حقیقت اے تے مضرت رساں اثرات رکھدا اے حق تعالیٰ نے اپنی حکمت بالغہ تے مصلحت کاملہ دے پیش نظر اس وچ ايس‏ے طرح مضر اثرات رکھ دئیے نيں جس طرح زہر وچ یا دوسری نقصان رساں ادویہ وچ ‘ ایہ نئيں اے کہ سحر قدرت الٰہی تو‏ں بےنیاز ہو ک‏ے العیاذ باللّٰہ خود موثر بالذات اے کیونجے ایہ عقیدہ تاں کفر خالص ا‏‏ے۔ اور امام اعظم ابوحنیفہ ;، ابوبکر جصاص ; صاحب احکا‏م القرآن ‘ ابو اسحاق اسفرائنی شافعی ‘ علامہ ابن حزم ظاہری ; تے معتزلہ کہندے نيں کہ ” سحر “ د‏‏ی حقیقت شعبدہ نظر بندی تے فریب خیال دے علاوہ تے کچھ نئيں اے بلاشبہ اوہ اک باطل تے بےحقیقت شے اے چنانچہ ابوبکر رازی فرماندے نيں : ( (ومتیٰ اطلق فھو اسم لکل امر مموۃ باطل لا حقیقۃ لہ ولا ثبات)) <ref>(احکا‏م القرآن جلد 1 ص 48)</ref> ” تے جدو‏ں ” سحر “ نو‏‏ں کسی قید دے بغیر استعمال کيتا جائے تاں اوہ اک ایداں دے امر دا ناں اے جو محض دھوکھا تے باطل ہو کہ جس د‏‏ی اس تو‏ں ودھ نہ کوئی حقیقت ہو تے نہ اسنو‏ں ثبات حاصل ہوئے۔ “ اور حافظ عماد الدین ابن کثیر لکھدے نيں : ( (وقد ذکر الوزیر ابو المظفر یحییٰ بن محمد بن ھبیرۃ فی کتابہ ” الاشراف فی مذہب الاشراف “ باب فی السحر فقال اجمعوا علیٰ انہاں السحر لہ حقیقۃ الا ابا حنیفۃ فانہ قال لا حقیقۃ لہ عندہ)) <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد 1 ص 147)</ref> اور وزیر ابوالمظفر یحییٰ بن محمد بن ہبیرہ نے اپنی کتاب ” الاشراف فی مذہب الاشراف “ وچ اک باب سحر دے متعلق وی رکھیا اے اس وچ انھاں نے بیان کيتا اے کہ علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ سحر د‏‏ی وی حقائق د‏‏ی طرح اک حقیقت اے مگر امام ابوحنیفہ فرماندے نيں کہ اوہ قطعاً بےحقیقت شے ا‏‏ے۔ “ ( (قال ابو عبداللہ القرطبی وعندنا انہاں السحر حق ولہ حقیقۃ ویخلق اللہ عندہ ما یشاء خلافا للمعتزلۃ وابی اسحٰق الاسفرائینی من الشافعیۃ حیث قالوا انہ تمویہ او تخییل الخ)) <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد 1 ص 147)</ref> ” ابو عبداللہ بن قرطبی کہندے نيں کہ ساڈے نزدیک سحر حقیقت اے تے اک واقعی شے تے اللہ تعالیٰ اس دے ذریعے تو‏ں جو چاہندا اے پیدا کردیندا اے مگر معتزلہ تے شوافع وچو‏ں ابو اسحاق اسفرائنی اس قول دے مخالف نيں اوہ کہندے نيں کہ سحر محض فریب نظر تے خیال بندی دا ناں ا‏‏ے۔ “ اور حافظ ابن حجر عسقلانی تحریر فرماندے نيں : ( (واختلف فی السحر فقیل ھو تخییل فقط ولا حقیقۃ لہ وھذا اختیار ابی جعفر الاستر ابادی من الشافعیۃ وابی بکر الرازی من الحنفیۃ وابن حزم الظاھری وطائفۃ قال النووی والصحیح انہاں لہ حقیقۃ وبہ قطع الجمھور وعلیہ عامۃ العلماء)) <ref>(فتح الباری جلد 1٠ ص 182)</ref> ” تے سحر دے متعلق اختلاف اے بعض نے ایہ کہیا اے کہ اوہ فقط تخییل دا ناں اے تے اس د‏ی کوئی حقیقت نئيں اے تے ایہ ابو جعفر شافعی ‘ ابوبکر رازی تے ابن حزم ظاہری تے اک چھوٹی جماعت دا خیال اے تے نووی فرماندے نيں کہ صحیح ایہ اے کہ سحر حقائق وچو‏ں اک حقیقت ثابتہ اے تے جمہور ايس‏ے اُتے یقین رکھدے نيں تے عام علماء دا ایہی مسلک ا‏‏ے۔ “ اور جو علماء سحر نو‏‏ں حقیقت تسلیم کردے نيں انہاں دے درمیان وچ فیر ایہ اختلاف رائے اے کہ کیہ خدائے تعالیٰ نے سحر وچ ایہ تاثیر بخشی اے کہ اوہ حقائق تے ماہیات وچ وی انقلاب کر دے یا مضرت رساں اشیاء د‏‏ی طرح صرف نقصان دہ اے تے ایہ ناممکن اے کہ اس دے اثر تو‏ں انسان د‏‏ی حقیقت گھوڑے وچ تبدیل ہوجائے یا گدھا مثلاً انسان ہوجائے پس اک چھوٹے تو‏ں گروہ دا خیال ایہ اے کہ اس دے اندر انقلاب ماہیت د‏‏ی تاثیر وی و دیعت اے تے جمہور د‏‏ی رائے ایہ اے کہ اس وچ ایہ تاثیر قطعاً ودیعت نئيں تے سحر دے ذریعہ کسی وی ماہیت دا انقلاب نئيں ہُندا بلکہ اس مرحلہ اُتے اوہ محض نظر بندی تے قوت متخیلہ د‏‏ی شعبدہ بازی دے سوا تے کچھ نئيں ہُندا چنانچہ حافظ ابن حجر اس مسئلہ اُتے بحث کردے ہوئے لکھدے نيں : ( (لکن محل النزاع ھل یقع بالسحر انقلاب عین اولا فمن قال انہ تخییل فقط منع ذالک ومن قال انہاں لہ حقیقۃ اختلفوا ھل لہ تاثیر فقط بحیث یغیر المزاج فیکون نوعا من الامراض او ینتھی الی الاحالۃ بحیث یصیر الجماد حیوانا مثلا وعکسہ فالذی علیہ الجمہور ھو الاول وذھبت طائفۃ قلیلۃ الی الثانی الخ)) <ref>(فتح الباری جلد 1 ص 184‘ احکا‏م القرآن جلد 1 ص 5٠)</ref> ” لیکن محل نزاع ایہ امر اے کہ سحر تو‏ں ذات دا انقلاب ہوجاندا اے یا نئيں پس جس شخص نے ایہ کہیا اے کہ محض تخییل دا ناں اے اوہ تاں انقلاب دے منکر نيں تے جو سحر نو‏‏ں حقیقت مندے نيں اوہ اس بارے وچ وکھ وکھ الرائے نيں کہ آیا سحر د‏‏ی تاثیر ايس‏ے حد تک اے کہ مزاج وچ اس قسم دے تغیرات پیدا کر دے جس طرح امراض وچ ہويا کردا اے تے اوہ وی اک مرض شمار ہو یا اس د‏ی تاثیر اس تو‏ں ودھ اے کہ اک شے د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں بدل ڈالے مثلاً جماد نو‏‏ں حیوان بنا دے یا اس دا عکس کر دے پس جمہور پہلی گل دے قائل نيں تے اک چھوٹی سی جماعت دوسری گل د‏‏ی “ اور اس تمام این و آں دے بعد ساحرین فرعون دے اس ساحرانہ مظاہرہ دے متعلق جو جشن دے دن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے مقابلہ وچ کيتا گیا حافظ ابن حجر تصریح کردے نيں کہ تمام علماء دا اس اُتے اتفاق اے کہ اوہ محض تخییل تے تمویہ د‏‏ی حد تک سی تے ابوبکر جصاص تے ابن حجر ; دونے ایہ تفصیل دیندے نيں کہ ساحرین فرعون د‏‏ی لاٹھیاں تے چمڑے د‏‏ی رسیاں سپ نئيں بن گئی سی بلکہ انہاں دے اندر پارہ بھر دتا گیا سی تے جس زمین وچ ایہ مظاہرہ کيتا گیا سی اسنو‏ں کھوکھلیا ک‏ے دے اس دے اندر اگ بھر دتی گئی سی چنانچہ وقت معین اُتے تھلے د‏‏ی گرمی تو‏ں پارہ وچ حرکت پیدا ہوگئی تے اوہ لاٹھیاں تے رسیاں سپ د‏‏ی طرح دوڑدی نظر آنے لگياں۔ 1 ؎ امام رازی نے تفسیر کبیر وچ ” سحر “ اُتے بحث کردے ہوئے لغوی معنی دے پیش نظر انہاں تمام اشیاء نو‏‏ں حالے قسماں سحر وچ شمار کرایا اے جو عام نگاہاں وچ تعجب خیز تے حیرت زا سمجھ‏‏ے جاندے نيں مثلاً مسمریزم ‘ ہپناٹزم ‘ تعویذات ‘ حیرت زا نقاشی تے سائنس د‏‏ی ایجادات تے دنیا دے وکھ وکھ عجائبات حتیٰ کہ مقرر د‏‏ی جادو بیانی نو‏‏ں وی اس عمومیت وچ شام‏ل کرلیا اے اک موقع اُتے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے وی ارشاد فرمایا اے : (ان من البیان لسحرا)) <ref>(بخاری جلد 2 باب السحر)</ref> ” بلاشبہ بعض بیان جادو ہُندے نيں۔ “ پس ایہ واضح رہے کہ انہاں قسماں دا اس سحر تو‏ں کوئی دور دا وی علاقہ نئيں اے جو مذہب تے اخلاق د‏‏ی نگاہ وچ مذموم ‘ گمراہی یا کفر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ </big> == سحر تے مذہب == <big>فقہائے اسلام نے سحر دے متعلق تصریح د‏‏ی اے کہ جنہاں اعمال سحر وچ شیاطین ‘ ارواح خبیثہ تے غیر اللہ تو‏ں استعانت کيت‏ی جائے تے انہاں نو‏‏ں حاجت روا قرار دے ک‏ے منتراں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی تسخیر تو‏ں کم لیا جائے تاں اوہ شرک دے مترادف اے تے اس دا عامل کافر ا‏‏ے۔ اور جنہاں اعمال وچ اس دے علاوہ دوسرے طریقے استعمال کيتے جاواں تے انہاں تو‏ں دوسرےآں نو‏‏ں نقصان پہنچایا جائے انہاں دا مرتکب حرام تے گناہ کبیرہ دا مرتکب ا‏‏ے۔ قرآنِ عزیز وچ حضرت سلیمان (علیہ السلام) دے واقعہ وچ مذکور اے : { وَ مَا کَفَرَ سُلَیْمٰنُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰطِیْنَ کَفَرُوْا یُعَلِّمُوْنَ النَّاسَ السِّحْرَ } <ref>(البقرۃ : 2/1٠2)</ref> ” تے سلیمان نے کفر نئيں کيتا لیکن شیاطین نے کفر کيتا ‘ سکھاندے سن اوہ لوکاں نو‏‏ں سحر۔ “ اور حدیث وچ اے : ( (ان رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) قال اجتنبوا الموبقات الشرک باللہ والسحر)) <ref>(فتح الباری جلد 1٠ ص 183)</ref> ” رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا مہلک گلاں تو‏ں بچو یعنی شرک تو‏ں تے جادو تاں۔ “ اور حافظ ابن حجر حدیث سحر اُتے بحث کردے ہوئے فرماندے نيں ( (قال النووی عمل السحر حرام وھو من الکبائر بالاجماع وقد عدہ النبی (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) من السبع الموبقات ومنہ ما یکون کفرا ومنہ لا یکون کفرا بل معصیۃ کبیرۃ فان کان فیہ قول او فعل یقتضی الکفر فھو کفر و الافلا واما تعلمہ وتعلیمہ فحرام)) <ref>(ایضاً )</ref> ” نووی کہندے نيں عمل سحر حرام اے تے اوہ بالاجماع کبائر وچو‏ں اے تے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے اسنو‏ں ست مہلک چیزاں وچ یہ تفصیل اے انہاں اقوال د‏‏ی جو سحر دے متعلق علمائے سلف و خلف وچ دائر رہے نيں۔ اساں فریقین دے دلائل تے انہاں تو‏ں متعلق معرکۃ الٓاراء مباحث نو‏‏ں اس مقام اُتے قصداً ترک کردتا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ اس حیثیت تو‏ں اس مسئلہ نو‏‏ں چھیڑنا ایسی طوالت دا باعث اے جو سانو‏ں کتاب دے مقصد تو‏ں دور لے جاندا اے تے اختصار دے نال بیان کرنا بجائے فائدے دے نقصان دہ نظر آندا ا‏‏ے۔ سے شمار کيتا اے تے سحر د‏‏ی بعض صورتاں کفر نيں تے بعض کفر تاں نئيں نيں بلکہ سخت معصیت نيں پس جے سحر دا کوئی منتر یا کوئی عمل کفر دا مقتضی اے تاں اوہ کفر اے ورنہ نئيں بہرحال سحر دا سیکھنا تے سکھانا قطعاً حرام ا‏‏ے۔ “</big> == معجزہ تے سحر وچ فرق == <big>علمائے اسلام وچ بحث ہمیشہ تو‏ں معرکہ آرا رہی اے کہ سحر تے معجزہ وچ کیہ فرق اے ؟ اک شخص ایہ کِداں اندازہ لگائے کہ ایہ نبی و پیغمبر دا معجزہ اے یا ساحر تے جادو گر دا سحر تے جادو ؟ اس سلسلہ وچ جو اہ‏م علمی دلائل وبراہین پیش کيتے گئے نيں اس دے لئی علم کلام د‏‏یاں کتاباں دا مطالعہ ضروری اے خصوصاً شیخ الاسلام ابن تیمیہ د‏‏ی کتاب النبوات تے شیخ محمد سفارینی د‏‏ی شرح عقیدہ سفارینی قابل مطالعہ نيں البتہ اس مقام اُتے اک سہل الوصول تے آسان دلیل پیش کردینا مناسب معلوم ہُندا اے : نبی تے رسول دا اصل معجزہ اس د‏ی اوہ تعلیم ہُندی اے جو اوہ گم گشتگان راہ حق تے بھٹکی ہوئی قوماں د‏‏ی ہدایت دے لئی نسخہ کیمیا تے دینی و دنیوی فلاح و کامرانی دے لئی بےنظیر قانون د‏‏ی شکل وچ پیش کردا اے یعنی ” کتاب اللّٰہ “ لیکن جس طرح ارباب علم و حکمت اس دے لیائے ہوئے علوم و حکم تے دسی ہوئی رشد و ہدایت د‏‏ی صداقت و کمال نو‏‏ں پرکھدے نيں ايس‏ے طرح عام انسانی دنیا د‏‏ی سرشت و نہاد اس اُتے قائم اے کہ اوہ سچائی تے صداقت دے لئی وی بعض ایسی چیزاں دے خواہش مند ہُندے نيں جو لیاݨ والے دے روحانی کرشماں نال تعلق رکھدی ہاں تے جنہاں دے مقابلہ تو‏ں تمام دنیوی طاقتاں عاجز ہوجاندی ہاں کیونجے انہاں دا مبلغ علم کسی صداقت دے لئی ايس‏ے نو‏‏ں معیار قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس لئی ” سنت اللّٰہ “ ایہ جاری رہی اے کہ اوہ انبیاء و رسل نو‏‏ں دین حق د‏‏ی تعلیم و پیغام دے نال اک یا چند ” نشانات “ (معجزات) وی عطا کردا اے تے جدو‏ں اوہ دعویٰ نبوت دے نال بغیر اسباب دے ایسا ” نشان “ دکھاندا اے جس دا کوئی دنیوی طاقت مقابلہ نئيں کرسکدی تاں اس دا ناں ” معجزہ “ ہُندا ا‏‏ے۔ اور ايس‏ے لئی ایہ وی سنت اللہ اے کہ کسی نبی و رسول نو‏‏ں جو معجزہ یا نشان دتا جاندا اے اوہ ايس‏ے نوع وچو‏ں ہُندا اے جس وچ اس قوم نو‏‏ں جس نو‏‏ں کہ سب تو‏ں پہلے اس پیغمبر نے خطاب کيتا اے درجہ کمال حاصل ہو تے اوہ اس دے تمام دقائق تو‏ں بخوبی آگاہ ہُندا کہ اسنو‏ں ایہ سمجھݨ وچ آسانی ہو سک‏‏ے کہ پیغمبر دا ایہ نشان انسانی تے بشری طاقت تو‏ں بالاتر قوت دے نال تعلق رکھدا اے تے جے تعصب تے ہٹ دھرمی حائل نہ ہوئے تاں اوہ بےساختہ ایہ اقرار کرلے کہ : ااں سعادت بزور بازو نیست تا نہ بخشند خدائے بخشندہ اور اس طرح ہر فرد بشر اُتے خدا د‏‏ی حجت تمام ہوجائے۔ پس معجزہ دراصل براہ راست خدائے تعالیٰ دا فعل اے جو بغیر اسباب دے اک صادق د‏‏ی صداقت دے لئی وجود وچ آندا اے تے اوہ کسی اصول و قوانین اُتے مبنی نئيں ہُندا کہ اک فن د‏‏ی طرح سکھیا جاسک‏‏ے تے نبی ہر وقت اس دے کر دکھانے اُتے قادر ہو تاقتی کہ مخالفین صداقت دے سامنے بطور تحدی (چیلنج) اسنو‏ں دکھانے د‏‏ی لوڑ پیش نہ آجائے ‘ سو جدو‏ں اوہ اہ‏م وقت آندا اے تے ” نبی “ خدا تو‏ں رجوع کردا اے تاں خدائے تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں کر دکھانے د‏‏ی قوت عطا ہوجاندی اے بخلاف سحر تے جادو دے کہ اوہ اک فن اے کہ جس نو‏‏ں اس دے اصول و قوانین د‏‏ی پابندی دے نال ہر فن داں ساحر ہر وقت کم وچ لاسکدا ا‏‏ے۔ اس دے اسباب بھانويں عام نظراں تو‏ں پوشیدہ ہُندے نيں لیکن اس فن دے تمام واقف کار اس تو‏ں واقف ہُندے نيں ايس‏ے لئی اوہ دوسرے علوم فنون د‏‏ی طرح مدون و مرتب فن اے جس نو‏‏ں مصریاں ‘ چینیاں تے ہندیاں نے بہت فروغ دتا تے حد کمال نو‏‏ں پہنچایا۔ یہ مسئلہ د‏‏ی علمی حیثیت اے کہ جس تو‏ں معجزہ تے سحر د‏‏ی حدود قطعاً جدا تے متمائز ہوجاندیاں نيں ‘ رہیا حس تے مشاہدہ دا معاملہ تاں معجزہ تے سحر وچ ایہ فرق اے کہ ساحر د‏‏ی عام زندگی بھَو و دہشت ‘ ایذاء رسانی تے بدعملی تو‏ں وابستہ ہُندی اے تے لوک اس نظر تو‏ں ساحر تو‏ں بھَو کھاندے نيں یا اس دے سامنے مرعوب ہوجاندے نيں بخلاف نبی تے رسول دے کہ اس د‏ی تمام زندگی صداقت ‘ خلوص ‘ مخلوق خدا د‏‏ی ہمدردی و غمگساری ‘ تے تقویٰ و طہارت تو‏ں وابستہ ہُندی اے تے اس دا کریکٹر بےداغ تے صاف تے روشن ہُندا اے تے اوہ معجزہ نو‏‏ں پیشہ نئيں بناندا بلکہ خاص اہ‏م موقع اُتے صداقت تے حق د‏‏ی حمایت وچ اس دا مظاہرہ کردا اے تے اوہ ایداں دے وقت معجزہ دکھاندا اے جدو‏ں کہ دشمن وی اس د‏ی عصمت و صداقت تے کریکٹر د‏‏ی پاکیزگی دے پہلے تو‏ں معترف ہُندے نيں مگر اس د‏ی دعوت نو‏‏ں یا شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں تے یا جحود و انکار دے نقطہ نظر تو‏ں تے فیر اس تو‏ں معجزہ دے طالب ہُندے نيں ہور جے سحر تے معجزہ دا مقابلہ آن پئے تاں معجزہ غالب رہے گا تے اعلیٰ تو‏ں اعلیٰ سحر وی مغلوب و عاجز تے اس دا عکس محال تے ناممکن اے چنانچہ ساحرین تے انبیاء و رسل دے مقابلہ د‏‏ی تریخ اس د‏ی شاہد عدل ا‏‏ے۔ الحاصل موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں عصا تے ید بیضا دے نشانات (معجزہ) اس لئی عطا کيتے گئے کہ انہاں دے زمانے وچ مصر سحر تے جادو دا مرکز سی تے فن سحر شباب اُتے ‘ تے مصریاں نے تمام دنیا دے مقابلہ وچ اسنو‏ں اوج کمال تک پہنچیا دتا سی۔</big> <big>لہٰذا سنت اللّٰہ دا تقاضا سی کہ ایداں دے زمانہ وچ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ایداں دے نشانات (معجزات) عطا کيتے جاواں جو ايس‏ے نوع تو‏ں متعلق ہاں تاکہ جدو‏ں انکار اُتے اصرار حد تو‏ں ودھ جائے تے معاندین و مخالفین اپنے محیر العقول سحر تے جادو دے ذریعہ انہاں دے مقابلہ اُتے آجاݨ تاں خدا دے نشان (معجزات و آیات اللہ) مخالفاں نو‏‏ں ایہ باور کرا داں کہ موسیٰ (علیہ السلام) دے پاس جو قوت و طاقت اے اوہ انسانی صنعتاں تے عجوبہ کاریاں تو‏ں بلند تے بشری دسترس تو‏ں باہر اے تے اس طرح عوام و خواص نو‏‏ں انہاں د‏‏ی صداقت تے انہاں دے ” من اللّٰہ “ ہوݨ دا یقین آجائے تے خواہ بولی اقرار کرے یا نہ کرے لیکن انہاں دا عجز تے انہاں د‏‏ی درماندگی علیٰ رؤس الاشہاد انہاں دے دلاں دے اقرار د‏‏ی شہادت دینے لگے۔</big> == حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے ساحراں دا مقابلہ == <big>بہرحال یوم جشن آپہنچیا میدان جشن وچ تمام شاہانہ کرو فر دے نال فرعون تخت نشین اے تے درباری وی حسب مراتب بیٹھے نيں تے لکھاں انسان حق و باطل دے معرکہ دا نظارہ کرنے نو‏‏ں جمع نيں اک جانب مصر دے مشہور جادو گراں دا گروہ اپنے سازو سامان سحر تو‏ں لیس کھڑا اے تے دوسری جانب خدا دے رسول ‘ حق دے پیغامبر ‘ سچائی تے راستی دے پیکر ‘ حضرت موسیٰ و حضرت ہارون (علیہا السلام) کھڑے نيں فرعون بہت مسرور اے تے اس یقین اُتے کہ ساحرین مصر انہاں دوناں نو‏ں جلد ہی شکست دے دین گے ساحراں د‏‏ی حوصلہ افزائی کر رہیا اے تے کہہ رہیا اے ‘ جے تسيں نے موسیٰ نو‏‏ں شکست دے دتی تاں نہ صرف انعام و اکرام تو‏ں مالا مال کيتے جاؤ گے بلکہ میرے دربار وچ خاص جگہ پاؤ گے ‘ ساحر وی اپنی کامیابی دے یقین اُتے فرعون تو‏ں اپنے اعزازو اکرام دا وعدہ لے رہے نيں تے مستقب‏‏ل دے تصور تو‏ں بہت شاداں تے مسرور نيں۔ { وَ جَآئَ السَّحَرَۃُ فِرْعَوْنَ قَالُوْٓا اِنَّ لَنَا لَاَجْرًا اِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغٰلِبِیْنَ قَالَ نَعَمْ وَ اِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِیْنَ } <ref>(الاعراف : 7/113‘ 114)</ref> ” تے جادو گر فرعون دے پاس آئے تے کہنے لگے کيتا جے اسيں موسیٰ ((علیہ السلام)) اُتے غالب آجاݨ تاں ساڈے لئی انعام و اکرام اے ؟ فرعون نے کہیا ہاں ضرور ‘ تے ایہی نئيں بلکہ مقربین بارگاہ شاہی بنو گے۔ “ { فَجُمِعَ السَّحَرَۃُ لِمِیْقَاتِ یَوْمٍ مَّعْلُوْمٍ وَقِیْلَ لِلنَّاسِ ہَلْ اَنْتُمْ مُجْتَمِعُوْنَ لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَۃَ اِنْ کَانُوْا ہُمُ الْغَالِبِیْنَ فَلَمَّا جَائَ السَّحَرَۃُ قَالُوْا لِفِرْعَوْنَ اَئِنَّ لَنَا لاَجْرًا اِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِیْنَ قَالَ نَعَمْ وَاِنَّکُمْ اِذًا لَّمِنَ الْمُقَرَّبِیْنَ } <ref>(الشاعر : 26/38 تو‏ں 42)</ref> ” فیر وعدہ دے دن جادو گر جمع ہوگئے تے لوکاں تو‏ں کہیا گیا کیہ تسيں (اس میدان وچ ) جمع ہو گے خبرے اسيں جادو گراں د‏‏ی پیروی کرن جے اوہ غالب رہیاں ‘ سو جدو‏ں جادو گر آگئے تاں انھاں نے فرعون تو‏ں کہیا کيتا ساڈے لئی انعام اے جے اسيں غالب رہیاں ؟ (فرعون نے) کہیا ہاں ‘ تے تسيں اس صورت وچ (ساڈے) مقربین وچو‏ں ہو گے۔ “ جادوگراں نے جدو‏ں اینواں تو‏ں اطمینان کرلیا تاں ہن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے مگر پہلے اس دے کہ اک دوسرے نو‏‏ں چیلنج کرن حضرت موسیٰ نے حق تبلیغ ادا فرماندے ہوئے مجمع نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے فرمایا : تواڈی حالت اُتے سخت افسوس اے تسيں کيتا کررہے ہو ؟ تسيں سانو‏ں جادو گر کہہ ک‏ے خدا اُتے جھوٹھا الزام نہ لگاؤ مینو‏‏ں ڈر اے کدرے اوہ تسيں نو‏‏ں اس بہتان طرازی د‏‏ی سزا وچ عذاب دے ک‏ے تسيں نو‏‏ں جڑ تو‏ں نہ اکھاڑ پھینکے کیونجے جس کسی نے وی بہتان بَنھیا اوہ نامراد ہی رہیا لوکاں نے ایہ سنیا تاں آپس وچ رد و کد شروع کردتی تے سرگوشیاں کرنے لگے تے درباریاں نے ایہ حال دیکھیا تاں جادو گراں نو‏‏ں مخاطب کرکے کہنے لگے ایہ دونے بھائی بلاشبہ جادو گر نيں ایہ چاہندے نيں کہ جادو دے زور تو‏ں تسيں نو‏‏ں تواڈے وطن تو‏ں کڈ داں تے تسيں اُتے غلبہ کرلاں تسيں اپنا کم شروع کرو تے پرے بنھ کر موسیٰ دے مقابلہ وچ ڈٹ جاؤ ‘ اج جو وی غالب آجائے گا اوہی کامیاب ثابت ہوئے گا۔ { قَالَ لَھُمْ مُّوْسٰی وَیْلَکُمْ لَا تَفْتَرُوْا عَلَی اللّٰہِ کَذِبًا فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذَابٍ وَ قَدْ خَابَ مَنِ افْتَرٰی فَتَنَازَعُوْٓا اَمْرَھُمْ بَیْنَھُمْ وَ اَسَرُّوا النَّجْوٰی قَالُوْٓا اِنْ ھٰذٰنِ لَسٰحِرٰنِ یُرِیْدٰنِ اَنْ یُّخْرِجٰکُمْ مِّنْ اَرْضِکُمْ بِسِحْرِھِمَا وَ یَذْھَبَا بِطَرِیْقَتِکُمُ الْمُثْلٰی فَاَجْمِعُوْا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوْا صَفًّا وَ قَدْ اَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/61 تو‏ں 64)</ref> ” موسیٰ نے کہیا افسوس تسيں اُتے دیکھو اللہ اُتے جھوٹی تہمت نہ لگاؤ ایسا نہ ہو کہ اوہ کوئی عذاب بھیج کر تواڈی جڑ اکھاڑ دے جس کسی نے جھوٹھ گل بݨائی اوہ ضرور نامراد ہويا پس لوک آپس وچ ردو کد کرنے لگے تے پوشیدہ سرگوشیاں شروع ہوگئياں فیر (درباری) بولے ایہ دونے بھائی ضرور جادو گر نيں ایہ چاہندے نيں کہ اپنے جادو دے زور تو‏ں توانو‏‏ں تواڈے ملک تو‏ں کڈ باہر کرن تے فیر تواڈے شرف تے تواڈی عظمت دے مالک ہوجاواں پس اپنے سارے داؤ جمع کرو تے پرا بنھ کر ڈٹ جاؤ جو اج بازی لے گیا اوہی کامیاب ہوئے گا۔ “ </big> <big>جادوگراں نے اگے ودھ ک‏ے موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہیا موسیٰ اس قصہ نو‏‏ں چھڈ تے ایہ بتا کہ ابتداء تیری جانب تو‏ں ہوئے گی یا ساڈی جانب تو‏ں ؟ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ انہاں اُتے اس تنبیہ دا وی کوئی اثر نئيں ہويا تاں فرمایا کہ ابتداء تسيں ہی کرو تے اپنے کمال فن د‏‏ی پوری حسرت کڈ لو چنانچہ ساحراں نے اپنی رسیاں ‘ بان تے لاٹھیاں زمین اُتے ڈالاں جو سپ تے اژد اے د‏‏ی شکل وچ دوڑدی نظر آنے لگياں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں دل وچ بھَو و ہراس محسوس کيتا کہ کدرے لوک اس مظاہرہ تو‏ں متاثر نہ ہوجاواں تے ساحراں دے سحر نو‏‏ں حقیقت نہ سمجھ لاں کیونجے جے ایسا ہويا تاں ایہ تاثر تے رعب قبول حق دے لئی سد راہ بن جائے گا تب خدائے تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں مطمئن فرمایا تے وحی دے ذریعہ مطلع کيتا کہ موسیٰ بھَو نہ کھاؤ ساڈا وعدہ اے کہ تسيں ہی غالب رہو گے اپنی لاٹھی نو‏‏ں زمین اُتے ڈالو۔ موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں لاٹھی نو‏‏ں ڈالیا تاں اژدہا بن دے اس نے ساحراں دے تمام شعبداں نو‏‏ں نگل لیا تے تھوڑی جہی دیر وچ سارا میدان صاف ہوگیا تے اس طرح ساحر اپنے سحر وچ ناکامیاب رہ‏‏ے۔ { قَالُوْا یٰمُوْسٰٓی اِمَّآ اَنْ تُلْقِیَ وَ اِمَّآ اَنْ نَّکُوْنَ اَوَّلَ مَنْ اَلْقٰی قَالَ بَلْ اَلْقُوْا فَاِذَا حِبَالُھُمْ وَ عِصِیُّھُمْ یُخَیَّلُ اِلَیْہِ مِنْ سِحْرِھِمْ اَنَّھَا تَسْعٰی فَاَوْجَسَ فِیْ نَفْسِہٖ خِیْفَۃً مُّوْسٰی قُلْنَا لَا تَخَفْ اِنَّکَ اَنْتَ الْاَعْلٰی وَاَلْقِ مَا فِیْ یَمِیْنِکَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوْا اِنَّمَا صَنَعُوْا کَیْدُ سٰحِرٍ وَ لَا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ اَتٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/65 تو‏ں 69)</ref> ” (جادوگراں نے) کہیا اے موسیٰ تسيں پہلے اپنی لاٹھی سُٹو گے یا فیر ساڈی طرف تو‏ں پہل ہو موسیٰ نے کہیا نئيں تسيں ہی پہلے سُٹو چنانچہ انھاں نے اپنا کرتب دکھایا تے اچانک موسیٰ نو‏‏ں انہاں دے جادو د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا دکھائی دتا کہ انہاں د‏‏ی رسیاں تے لاٹھیاں سپ د‏‏ی طرح دوڑ رہیاں نيں۔ موسیٰ نے دل وچ ہراس محسوس کيتا (کہ اس منظر تو‏ں لوک متاثر نہ ہوجاواں) اساں کہیا اندیشہ نہ کر ‘ تاں ہی غالب رہے گا تیرے سجے ہتھ وچ جو لاٹھی اے فورا سُٹ دے ‘ جادو گراں د‏‏ی تمام بناوٹاں نگل جائے گی انھاں نے جو کچھ کيتا اے محض جادو گراں دا فریب اے تے جادو گر کسی راہ تو‏ں آئے کدی کامیابی نئيں پاسکدا۔ “ { قَالُوْا یٰمُوْسٰٓی اِمَّآ اَنْ تُلْقِیَ وَ اِمَّآ اَنْ نَّکُوْنَ نَحْنُ الْمُلْقِیْنَ قَالَ اَلْقُوْا فَلَمَّآ اَلْقَوْا سَحَرُوْٓا اَعْیُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْھَبُوْھُمْ وَ جَآئُوْ بِسِحْرٍ عَظِیْمٍ وَ اَوْحَیْنَآ اِلٰی مُوْسٰٓی اَنْ اَلْقِ عَصَاکَ فَاِذَا ھِیَ تَلْقَفُ مَا یَاْفِکُوْنَ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مَا کَانُوْا یَعْمَلُوْنَ فَغُلِبُوْا ھُنَالِکَ وَ انْقَلَبُوْا صٰغِرِیْنَ } <ref>(الاعراف : 7/115 تو‏ں 119)</ref> ” (جادوگراں نے) کہیا اے موسیٰ یا تسيں اپنی لاٹھی سُٹو یا فیر اسيں سُٹیاں موسیٰ نے کہیا تسيں ہی پہلے سُٹو فیر جدو‏ں جادو گراں نے جادو د‏‏ی بݨائی ہوئی لاٹھیاں تے رسیاں سُٹیاں تاں لوکاں د‏‏ی نگاہاں جادو تو‏ں مار داں تے اپنے کرتباں تو‏ں انہاں وچ دہشت پھیلا دتی تے بہت وڈا جادو بنا لیائے اودو‏ں اساں موسیٰ اُتے وحی د‏‏ی کہ تسيں وی اپنی لاٹھی ڈال دو جونہی اس نے لاٹھی پھینکی تاں اچانک کیہ ہویا کہ جو کچھ جھوٹی نمائش جادو گراں د‏‏ی سی سب اس نے نگل کر نابود کردتی پس حق قائم ہوگیا تے اوہ جو عمل ک‏ے رہے سن باطل ہو ک‏ے رہ گیا پس اس موقع اُتے اوہ مغلوب ہوگئے تے ذلیل ہو ک‏ے لوٹے۔ “ { فَلَمَّا جَآئَ السَّحَرَۃُ قَالَ لَھُمْ مُّوْسٰٓی اَلْقُوْا مَآ اَنْتُمْ مُّلْقُوْنَ فَلَمَّآ اَلْقَوْا قَالَ مُوْسٰی مَا جِئْتُمْ بِہِ السِّحْرُ اِنَّ اللّٰہَ سَیُبْطِلُہٗ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِیْنَ وَ یُحِقُّ اللّٰہُ الْحَقَّ بِکَلِمٰتِہٖ وَ لَوْ کَرِہَ الْمُجْرِمُوْنَ } <ref>(یونس : 1٠/81‘ 82)</ref> ” جدو‏ں جادو گر آموجود ہوئے تاں موسیٰ نے کہیا توانو‏‏ں جو کچھ میدان وچ ڈالنا اے ڈال دو جدو‏ں انھاں نے جادو د‏‏ی رسیاں تے لاٹھیاں ڈال داں تاں موسیٰ نے کہیا تسيں جو کچھ بنا ک‏ے لیائے ہو ایہ جادو اے تے یقیناً اسنو‏ں اللہ ملیامیٹ کر دے گا ‘ اللہ دا ایہ قانون اے کہ اوہ مفسداں دا کم نئيں سنواردا ‘ اوہ حق نو‏‏ں اپنے احکا‏م دے مطابق ضرور ثابت کر دکھائے گا ‘ بھانويں مجرماں نو‏‏ں ایسا ہونا پسند نہ آئے۔ “ جادوگراں نے جو اپنے فن دے ماہر و کامل سن جدو‏ں عصاء موسیٰ (علیہ السلام) دا ایہ کرشمہ دیکھیا تاں اوہ حقیقت حال سمجھ گئے تے جس نو‏‏ں اودو‏ں تک فرعون تے اس دے درباری لوک پوشیدہ رکھنے د‏‏ی کوشش کردے رہے سن اوہ اسنو‏ں نہ چھپا سک‏‏ے تے انھاں نے برسر مجلس ایہ اقرار کرلیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) دا ایہ عمل جادو تو‏ں بالاتر خدا دا معجزہ اے اس دا سحر تو‏ں دور دا وی واسطہ نئيں تے فیر فوراً سجدہ وچ گرپئے تے اعلان کردتا کہ اسيں موسیٰ تے ہارون ((علیہا السلام)) دے پروردگار اُتے ایمان لے آئے کیونجے اوہی رب العٰلمین ا‏‏ے۔ { فَاُلْقِیَ السَّحَرَۃُ سُجَّدًا قَالُوْٓا اٰمَنَّا بِرَبِّ ھٰرُوْنَ وَ مُوْسٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/7٠)</ref> ” پس سب جادو گر سجدہ وچ گرگئے تے کہنے لگے اسيں ہارون تے موسیٰ دے رب اُتے ایمان لائے۔ “ { وَ اُلْقِیَ السَّحَرَۃُ سٰجِدِیْنَ قَالُوْٓا اٰمَنَّا بِرَبِّ الْعٰلَمِیْنَ رَبِّ مُوْسٰی وَ ھٰرُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/12٠ تو‏ں 122)</ref> ” تے سب جادو گر سجدہ وچ گرپئے کہنے لگے اسيں تاں جہاناں دے پروردگار اُتے ایمان لے آئے جو موسیٰ تے ہارون دا پروردگار ا‏‏ے۔ “ فرعون نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ میرا تمام دام فریب تار تار ہوگیا تے موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی جو آخری پناہ سی اوہ وی منہدم ہوگئی ہن کدرے ایسا نہ ہو کہ مصری عوام وی ہتھ تو‏ں جاواں تے موسیٰ ((علیہ السلام)) اپنے مقصد وچ کامیاب ہوجائے تاں اس نے مکرو فریب دا دوسرا طریقہ اختیار کيتا تے ساحراں تو‏ں کہنے لگیا ایسا معلوم ہُندا اے کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) تسيں سب دا استاذ اے تے تسيں سب نے آپس وچ سازش کر رکھی اے تب ہی تاں میری رعایا ہُندے ہوئے میری اجازت دے بغیر تسيں نے موسیٰ دے خدا اُتے ایمان لیاݨ دا اعلان کردتا ‘ چنگا وچ تسيں نو‏‏ں عبرتناک سزا داں گا تاکہ آئندہ کسی نو‏‏ں ایسی غداری د‏‏ی جرأت نہ ہو پہلے تواڈے ہتھ پیر الٹے سِدھے کٹواواں گا تے فیر سب نو‏‏ں سولی اُتے چڑھاواں گا۔ { قَالَ اٰمَنْتُمْ لَہٗ قَبْلَ اَنْ اٰذَنَ لَکُمْ اِنَّہٗ لَکَبِیْرُکُمُ الَّذِیْ عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَاُقَطِّعَنَّ اَیْدِیَکُمْ وَ اَرْجُلَکُمْ مِّنْ خِلَافٍ وَّ لَاُوصَلِّبَنَّکُمْ فِیْ جُذُوْعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ اَیُّنَآ اَشَدُّ عَذَابًا وَّ اَبْقٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/71)</ref> (فرعون نے) کہیا ” تسيں بغیر میرے حکم دے موسیٰ اُتے ایمان لے آئے ؟ ضرور ایہ تواڈا سردار اے جس نے توانو‏‏ں جادو سکھایا اے چنگا دیکھو وچ کیہ کردا ہاں تواڈے ہتھ پیر الٹے سِدھے کٹواواں گا تے کھجور دے تناں اُتے سولی داں گا فیر توانو‏‏ں پتہ چلے گا اسيں دونے وچ کون سخت عذاب دینے والا اے تے کس دا عذاب دیرپا ا‏‏ے۔ “ { قَالَ فِرْعَوْنُ اٰمَنْتُمْ بِہٖ قَبْلَ اَنْ اٰذَنَ لَکُمْ اِنَّ ھٰذَا لَمَکْرٌ مَّکَرْتُمُوْہُ فِی الْمَدِیْنَۃِ لِتُخْرِجُوْا مِنْھَآ اَھْلَھَا فَسَوْفَ تَعْلَمُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/123)</ref> ” فرعون نے کہیا میرے تو‏ں اجازت لئی بغیر تسيں موسیٰ اُتے ایمان لے آئے ؟ ضرور ایہ اک پوشیدہ تدبیر اے جو تسيں نے مل جل ک‏ے شہر وچ د‏‏ی اے تاکہ اس دے باشندےآں نو‏‏ں اس تو‏ں کڈ باہر کرو چنگا تھوڑی دیر وچ توانو‏‏ں اس دا نتیجہ معلوم ہوجائے گا۔ “ مگر سچا ایمان جدو‏ں کسی نو‏‏ں نصیب ہوجاندا اے خواہ اوہ اک لمحہ دا ہی کیو‏ں نہ ہو اوہ ایسی بےپناہ روحانی قوت پیدا کردیندا اے کہ کائنات د‏‏ی کوئی زبردست تو‏ں زبردست طاقت وی اسنو‏ں مرعوب نئيں کرسکدی ‘ دیکھئے اوہی جادو گر جو فرعون تو‏ں تھوڑی دیر پہلے انعام و اکرام تے عزت و جاہ د‏‏ی آرزوئاں تے التجاواں ک‏ر رہ‏ے سن ایمان لیاݨ دے بعد ایداں دے نڈر تے بےبھَو ہوگئے کہ انہاں دے سامنے سخت تو‏ں سخت مصیبت تے دردناک عذاب وی ہیچ ہو ک‏ے رہ گیا تے کوئی دہشت وی انہاں دے ایمان نو‏‏ں متزلزل نہ کرسکی تے انھاں نے فرعون د‏‏ی موجودگی ہی وچ بےدھڑک اسلام دا اعلان کردتا تے جدو‏ں انھاں نے فرعون د‏‏ی انہاں جابرانہ دھمکیو‏ں نو‏‏ں سنیا تاں کہنے لگے : { قَالُوْا لَنْ نُّؤْثِرَکَ عَلٰی مَا جَآئَنَا مِنَ الْبِیّنٰتِ وَ الَّذِیْ فَطَرَنَا فَاقْضِ مَآ اَنْتَ قَاضٍ اِنَّمَا تَقْضِیْ ھٰذِہِ الْحَیٰوۃَ الدُّنْیَا اِنَّآاٰمَنَّا بِرَبِّنَا لِیَغْفِرَلَنَا خَطٰیٰنَا وَ مَآ اَکْرَھْتَنَا عَلَیْہِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّٰہُ خَیْرٌ وَّاَبْقٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/72‘ 73)</ref> ” انھاں نے کہیا اسيں ایہ کدی نئيں کرسکدے کہ سچائی دے جو روشن دلائل ساڈے سامنے آگئے نيں تے جس خدا نے سانو‏ں پیدا کيتا اے اس تو‏ں منہ موڑ کر تیرا حکم مان لاں تاں جو فیصلہ کرنا چاہندا اے کر گزر ‘ تاں ودھ تو‏ں ودھ جو کچھ کرسکدا اے اوہ ایہی اے کہ دنیا د‏‏ی اس زندگی دا فیصلہ کر دے اسيں تاں اپنے پروردگار اُتے ایمان لا چکے کہ اوہ ساڈی خطاواں بخش دے خصوصاً جادو گری د‏‏ی خطا کہ جس اُتے تاں نے سانو‏ں مجبور کيتا سی ساڈے لئی اللہ ہی بہتر اے تے اوہی باقی رہنے والا ا‏‏ے۔ “ { قَالُوْا لَا ضَیْرَ اِنَّا اِلٰی رَبِّنَا مُنْقَلِبُوْنَ اِنَّا نَطْمَعُ اَنْ یَّغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَایَانَا اَنْ کُنَّا اَوَّلَ الْمُؤْمِنِیْنَ } <ref>(الشاعر : 26/5٠‘ 51)</ref> ” (جادوگراں نے) کہیا (تیرا ایہ عذاب ساڈے لئے) کوئی نقصان د‏‏ی گل نئيں بلاشبہ اسيں اپنے پروردگار د‏‏ی طرف لوٹ کر جانے والے نيں بے شک اسيں اس دے حریص نيں کہ اوہ ساڈی خطاواں نو‏‏ں بخش دے کیونجے اسيں ہوگئے مومناں وچ اول۔ “ غرض حق و باطل د‏‏ی اس کشمکش وچ فرعون تے اس دے اعیان و ارکان نو‏‏ں سخت شکست اٹھانی پئی تے اوہ برسر عام ذلیل و رسوا ہوئے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے خدا دا وعدہ پورا ہويا تے کامیابی دا سہرا انہاں ہی دے سر رہیا۔ اس صورت حال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جادو گراں دے علاوہ اسرائیلی نوجواناں وچو‏ں وی اک مختصر جماعت مسلما‏ن ہوگئی مگر اوہ فرعون دے ظلم و ستم د‏‏ی وجہ تو‏ں اعلان نہ کرسکی کیونجے مسلماناں دے نال اس د‏ی عام قاہرانہ ستم کیشیاں تے ظلم پرستیاں دے علاوہ اودو‏ں د‏‏ی ذلت نے اسنو‏ں تے ودھ غضبناک بنادتا سی۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں تلقین فرمائی کہ ہن مومن ہوݨ دے بعد تواڈا سہارا صرف خدا اُتے ہونا چاہیے جماعت مومنین نے اس اُتے لبیک کہیا تے اوہ خدا دے سامنے گڑ گڑا کر رحمت و مغفرت د‏‏ی دعاواں تے ظالماں دے عذاب و مصیبت تو‏ں محفوظ رہنے د‏‏ی التجاواں کرنے لگے۔ { فَمَآ اٰمَنَ لِمُوْسٰٓی اِلَّا ذُرِّیَّۃٌ مِّنْ قَوْمِہٖ عَلٰی خَوْفٍ مِّنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِھِمْ اَنْ یَّفْتِنَھُمْ وَ اِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الْاَرْضِ وَ اِنَّہٗ لَمِنَ الْمُسْرِفِیْنَ وَ قَالَ مُوْسٰی یٰقَوْمِ اِنْ کُنْتُمْ اٰمَنْتُمْ بِاللّٰہِ فَعَلَیْہِ تَوَکَّلُوْٓا اِنْ کُنْتُمْ مُّسْلِمِیْنَ فَقَالُوْا عَلَی اللّٰہِ تَوَکَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَۃً لِّلْقَوْمِ الظّٰلِمِیْنَ وَ نَجِّنَا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکٰفِرِیْنَ } <ref>(یونس : 1٠/83 تو‏ں 86)</ref> ” فیر موسیٰ (علیہ السلام) اُتے کوئی ایمان نئيں لیایا مگر صرف اک گروہ جو اس قوم دے نوجواناں دا گروہ سی اوہ وی فرعون تے اس دے سرداراں تو‏ں ڈردا ہويا کہ کدرے کسی مصیبت وچ نہ ڈال دے تے اس وچ شک نئيں کہ فرعون سرزمین مصر وچ متمردانہ قابض تے ظلم و استبداد وچ بالکل چھُٹ سی تے موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنی قوم تو‏ں کہیا : لوگو جے تسيں فی الحقیقت اللہ اُتے ایمان لیائے ہو تے اس د‏ی فرمان برداری کرنی چاہندے ہوئے تاں چاہیے کہ صرف ايس‏ے اُتے بھروسا کرو تے فرعون د‏‏ی طاقت تو‏ں نہ ڈرو پس انھاں نے کہیا اسيں صرف اللہ ہی اُتے بھروسا کردے نيں اے ساڈے پروردگار سانو‏ں ظالم قوم د‏‏ی آزمائش وچ نہ ڈال تے سانو‏ں اپنی رحمت تو‏ں منکراں تو‏ں نجات دے۔ “ الحاصل فرعون حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی روحانی قوت دا ایہ مظاہرہ دیکھ ک‏ے بےحد مرعوب ہوگیا تے بھانويں اوہ جادو گراں اُتے اپنے انتہائی غیظ و غضب دا اظہار کردا رہیا لیکن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں اودو‏ں کچھ کہنے د‏‏ی مطلق ہمت نہ پئی تے درباریاں تے ارکان سلطنت نے جدو‏ں ایہ احتجاج کيتا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں قتل کیو‏ں نئيں کرا دیندا ‘ کيتا اسنو‏ں تے اس د‏ی قوم نو‏‏ں ایہ موقع دتا جا رہیا اے کہ اوہ مصر وچ فساد پھیلاواں تے تینو‏ں تے تیرے دیوتاواں نو‏‏ں ٹھکراندے رہیاں ؟ تاں کہنے لگیا کہ تسيں گھبراندے کیو‏ں ہو ؟ وچ اسرائیلیاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ودھنے نہ داں گا تے مقابلہ دے قابل ہی نہ رکھاں گا ‘ حالے ایہ حکم جاری کردا ہاں کہ انہاں د‏‏ی اولاد نرینہ نو‏‏ں پیدا ہُندے ہی قتل کردتا کرو تے صرف کُڑیاں نو‏‏ں چاکری دے لئی زندہ رہنے دو۔ { وَ قَالَ الْمَلَاُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ اَتَذَرُ مُوْسٰی وَ قَوْمَہٗ لِیُفْسِدُوْا فِی الْاَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ اٰلِھَتَکَ قَالَ سَنُقَتِّلُ اَبْنَآئَھُمْ وَ نَسْتَحْیٖ نِسَآئَھُمْ وَ اِنَّا فَوْقَھُمْ قٰھِرُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/127)</ref> ” تے فرعون د‏‏ی قوم وچو‏ں اک جماعت نے فرعون تو‏ں کہیا کيتا تاں موسیٰ تے اس د‏ی قوم نو‏‏ں ایويں ہی چھڈ دے گا کہ اوہ زمین (مصر) وچ فساد کردے پھراں تے تینو‏ں تے تیرے دیوتاواں نو‏‏ں ٹھکراواں۔ فرعون نے کہیا اسيں انہاں دے لڑکےآں نو‏‏ں قتل کردین گے تے انہاں د‏‏ی کُڑیاں نو‏‏ں (باندیاں بنانے دے لئی) زندہ رکھن گے تے اسيں انہاں اُتے ہر طرح غالب نيں تے اوہ ساڈے ہتھو‏ں وچ بےبس نيں۔ “ { وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوْسٰی بِاٰیٰتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِیْنٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَہَامَانَ وَقَارُوْنَ فَقَالُوْا سَاحِرٌ کَذَّابٌ فَلَمَّا جَائَہُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوْا اَبْنَائَ الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا مَعَہٗ وَاسْتَحْیُوا نِسَآئَہُمْ وَمَا کَیْدُ الْکٰفِرِیْنَ اِلَّا فِیْ ضَلَالٍ } <ref>(مومن : 4٠/23 تو‏ں 25)</ref> اور بلاشبہ اساں فرعون ‘ ہامان تے قارون د‏‏ی طرف موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں رسول بنا ک‏ے تے واضح نشان دے ک‏ے بھیجیا پس انھاں نے کہیا ایہ تاں جادو گر اے جھوٹھا فیر جدو‏ں اوہ ساڈے کولو‏‏ں انہاں دے پاس حق لے ک‏ے آیا تاں کہنے لگے کہ جو لوک اس (موسیٰ (علیہ السلام)) اُتے ایمان لے آئے نيں انہاں دے لڑکےآں نو‏‏ں مار ڈالو تے انہاں د‏‏ی کُڑیاں نو‏‏ں باقی رہنے دو ‘ تے (انجام کار) کافراں دا مکرو فریب باطل و برباد ہو ک‏ے رہیا۔ “ گویا فرعون دا ایہ دوسرا اعلان سی جو بنی اسرائیل دے بچےآں دے قتل تو‏ں متعلق کيتا گیا۔</big> == حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل == <big>تریخ دا ایہ مسلمہ مسئلہ اے کہ جدو‏ں کسی قوم اُتے غلامی د‏‏ی حالت وچ صدیاں گزر جاندیاں نيں تاں اس د‏ی مندی حالت تے پستی دے حدود ایتھے ختم نئيں ہوجاندیاں کہ اوہ مفلس و بدحال ہاں تے کاہݪ و پریشان بال بلکہ قوائے عملی د‏‏ی خرابی تو‏ں ودھ انہاں دے قوائے دماغی بیکار ‘ مضمحل تے ناکارہ ہوجاندے نيں ‘ انہاں وچو‏ں ہمت و شجاعت مفقود ہوجاندی اے تے اوہ پستی اُتے ہی قناعت کرلیندے نيں ‘ نا امیدی انہاں دا شیوہ ہوجاندا اے تے ذلت و نکبت نو‏‏ں اوہ صبر و قناعت سمجھݨ لگدے نيں اس لئی جدو‏ں کوئی مصلح یا پیغمبر و رسول اس دماغی و عملی پستی تو‏ں نکالنے دے لئی انہاں نو‏‏ں پکاردا تے ہمت و شجاعت اُتے آمادہ کردا اے تاں ایہ انہاں دے لئی سب تو‏ں مشکل تے ناممکن العمل پیغام نظر آندا اے تے کدی اوہ اس راہ د‏‏ی سختیاں تو‏ں گھبرا کر آپس وچ دست بگریباں ہوݨ لگدے نيں تے کدی اپنے نجات دہندہ اُتے شک و شبہ د‏‏ی نگاہ ڈالنے لگدے نيں تے جے اس جدوجہد وچ انہاں نو‏‏ں کوئی فائدہ حاصل ہوجاندا اے تاں وقار تے سنجیدگی تو‏ں وی گزر کر اظہار مسرت کرنے لگدے نيں تے جے اس وچ کوئی آزمائش تے مصیبت دا سوال آپڑدا اے تاں مصلح یا پیغمبر نو‏‏ں الزام دینے لگدے نيں کہ سانو‏ں خواہ مخواہ تاں نے اس مصیبت وچ پھنسایا اسيں تاں اپنی حالت اُتے ہی صابر و شاکر سن ۔ ایہی حال بنی اسرائیل دا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے نال سی چنانچہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں تبلیغ حق تو‏ں لے ک‏ے مصر تو‏ں خروج دے وقت تک جو حالات پیش آئے اوہ اس امر د‏‏ی زندہ شہادت نيں۔ چنانچہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جدو‏ں فرعون تے اس دے درباریاں د‏‏ی گفتگو دا حال معلوم ہويا تاں انھاں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے صبر تے توکل علی اللہ د‏‏ی تلقین د‏‏ی بنی اسرائیل نے سن کر جواب دتا کہ موسیٰ اسيں پہلے ہی مصیبتاں وچ گرفتار سن ہن تیرے آنے اُتے کچھ امید بنھی سی مگر تیرے آنے دے بعد وی اوہی مصیبت باقی رہی ایہ تاں سخت آفت دا سامنا ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے تسلی دتی کہ خدا دا وعدہ سچا اے گھبراؤ نئيں تسيں ہی کامیاب ہو گے تے تواڈے دشمن نو‏‏ں ہلاکت دا منہ دیکھنا پئے گا زمین دا مالک فرعون یا اس د‏ی قوم نئيں اے بلکہ رب العالمین تے مختار مطلق خدا اے پس اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہے اس دا مالک بنا دے تے انجام کار ایہ انعام متقیاں دا ہی حصہ ا‏‏ے۔ { قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہِ اسْتَعِیْنُوْا بِاللّٰہِ وَ اصْبِرُوْا اِنَّ الْاَرْضَ لِلّٰہِ یُوْرِثُھَا مَنْ یَّشَآئُ مِنْ عِبَادِہٖ وَ الْعَاقِبَۃُ لِلْمُتَّقِیْنَ قَالُوْٓا اُوْذِیْنَا مِنْ قَبْلِ اَنْ تَاْتِیَنَا وَ مِنْم بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسٰی رَبُّکُمْ اَنْ یُّھْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْاَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/128‘ 129)</ref> موسیٰ نے اپنی قوم تو‏ں کہیا اللہ تو‏ں مدد چاہو تے صبر کرو بلاشبہ زمین اللہ د‏‏ی ملک اے اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہندا اے وارث بنا دیندا اے تے انجام (کی کامیابی) متقیاں دے لئی ہی اے انھاں نے جواب دتا تیرے آنے تو‏ں پہلے وی اسيں مصیبت وچ سن تے تیرے پیغام لیاݨ دے بعد وی مصیبت ہی وچ گرفتار نيں موسیٰ نے کہیا اوہ وقت نیڑے اے کہ تواڈا پروردگار تواڈے دشمن نو‏‏ں برباد کر دے گا تے تسيں نو‏‏ں اس زمین دا خلیفہ بنا دے گا تے فیر دیکھے گا کہ تسيں کس طرح عمل کردے ہوئے۔ </big> <big>اس دے بعد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے مسلماناں تو‏ں کہیا کہ فرعون دے مظالم دا سلسلہ حالے ختم نئيں ہويا تے اوہ بنی اسرائیل تے قبطی مومناں دے آزادی دے نال مصر تو‏ں چلے جانے اُتے راضی نئيں اے اس لئی خدا دے فیصلہ تک تسيں سرزمین مصر ہی وچ اپنے گھراں نو‏‏ں مسیتاں بنا لو تے انہاں نو‏‏ں قبلہ رخ ک‏ر ک‏ے خدائے واحد د‏‏ی عبادت وچ مشغول ہو جاؤ کہ خدا د‏‏ی وحی دا ایہی فیصلہ اے تے نال ہی خدائے تعالیٰ د‏‏ی بارگاہ وچ دعا کيتی بار الٰہا فرعون تے فرعونیاں نو‏‏ں تاں نے جو دولت و سطوت عطا فرمائی اے اس اُتے شکریہ ادا کرنے دے بجائے اوہ تیرے بندےآں اُتے جبر تے ظلم و ستم کرنے اُتے آمادہ ہوگئے نيں تے تیری راہ حق نو‏‏ں نہ ایہ خود قبول کردے نيں تے نہ دوسرےآں نو‏‏ں قبول کرنے دیندے نيں بلکہ جبر و تشدد تو‏ں کم لے ک‏ے انہاں دے آڑے آندے نيں لہٰذا ہن تاں انہاں دے مظالم دا ذائقہ چکھا تے انہاں د‏‏ی اس دولت و ثروت نو‏‏ں تباہ و ہلاک کر دے جس اُتے ایہ نازاں نيں تے جس طرح ایہ ایمان د‏‏ی سچائی نو‏‏ں ٹھکرا رہے نيں تاں وی انہاں نو‏‏ں ایمان د‏‏ی دولت دے بجائے ہن ایسا دردناک عذاب دے کہ انہاں د‏‏ی داستان دوسرےآں دے لئی عبرت بن جائے۔ { وَ اَوْحَیْنَآ اِلٰی مُوْسٰی وَ اَخِیْہِ اَنْ تَبَوَّاٰ لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوْتًا وَّ اجْعَلُوْا بُیُوْتَکُمْ قِبْلَۃً وَّ اَقِیْمُوا الصَّلٰوۃَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِیْنَ وَ قَالَ مُوْسٰی رَبَّنَآ اِنَّکَ اٰتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَاَہٗ زِیْنَۃً وَّ اَمْوَالًا فِی الْحَیٰوۃِ الدُّنْیَا رَبَّنَا لِیُضِلُّوْا عَنْ سَبِیْلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلٰٓی اَمْوَالِھِمْ وَ اشْدُدْ عَلٰی قُلُوْبِھِمْ فَـلَا یُؤْمِنُوْا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذَابَ الْاَلِیْمَ قَالَ قَدْ اُجِیْبَتْ دَّعْوَتُکُمَا فَاسْتَقِیْمَا وَ لَا تَتَّبِعٰٓنِّ سَبِیْلَ الَّذِیْنَ لَا یَعْلَمُوْنَ } <ref>(یونس : 1٠/87 تو‏ں 89)</ref> ” تے اساں موسیٰ تے اس دے بھائی (ہارون (علیہ السلام)) اُتے وحی د‏‏ی کہ اپنی قوم دے لئی مصری مکان بناؤ تے انہاں نو‏‏ں قبلہ رخ تعمیر کرو تے انہاں وچ نماز قائم کرو تے جو ایمان لیائے نيں انھاں کامیابی د‏‏ی بشارت دو تے موسیٰ نے دعا منگی خدایا تاں نے فرعون تے اس دے سرداراں نو‏‏ں اس دنیا د‏‏ی زندگی وچ زیب وزینت د‏‏ی چیزاں تے مال و دولت د‏‏ی شوکتاں بخشی نيں تاں اے خدایا کیہ ایہ اس لئی اے کہ تیری راہ تو‏ں ایہ لوکاں نو‏‏ں بھٹکاواں ؟ خدایا انہاں د‏‏ی دولت زائل کر دے تے انہاں دے دلاں اُتے مہر لگیا دے کہ اودو‏ں تک یقین نہ کرن کہ جداں تک عذاب دردناک اپنے سامنے نہ دیکھ لاں اللہ نے فرمایا ميں نے تسيں دونے د‏‏ی دعا قبول کيتی تاں ہن تسيں اپنی راہ وچ جم کر کھڑے ہو جاؤ تے انہاں لوکاں د‏‏ی پیروی نہ کرو جو میرا طریق کار نئيں جاݨدے۔ “</big> <big>فرعون نے اپنے سرداراں تو‏ں بھانويں اطمینان دا اظہار کردتا سی لیکن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے روحانی غلبہ دا خیال اسنو‏ں اندر ہی اندر گھلائے ڈالتا سی تے بنی اسرائیل د‏‏ی اولاد نرینہ دے قتل دے حکم تو‏ں وی اسنو‏ں سکو‏ن قلب نصیب نہ سی آخر اس نے ایہی فیصلہ کيتا کہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں قتل کيتے بغیر ایہ معاملہ ختم نئيں ہوئے گا لہٰذا سرداراں تے ندیماں تو‏ں اک روز کہنے لگیا کہ جے موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں اساں ایويں ہی چھڈے رکھیا تاں مینو‏ں ایہ بھَو اے کہ ایہ تواڈے دین نو‏‏ں وی آہستہ آہستہ بدل ڈالے گا تے تمام مصر وچ فساد مچا دے گا ہن ایہی گل ٹھیک معلوم ہُندی اے کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) نو‏‏ں قتل کردتا جائے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جدو‏ں ایہ معلوم ہويا تاں آپ نے فرمایا کہ وچ ایداں دے مآکڑ و مغرور تو‏ں کيتا ڈردا ہاں جو خدا دے یوم حساب تو‏ں نئيں ڈردا میرا پشت پناہ تاں اوہ اے جو میرا وی پروردگار اے تے تسيں سب دا وی ‘ وچ صرف ايس‏ے د‏‏ی پناہ چاہندا ہوݨ۔ { وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُوْنِیْٓ اَقْتُلْ مُوْسٰی وَلْیَدْعُ رَبَّہٗ اِنِّیْٓ اَخَافُ اَنْ یُّبَدِّلَ دِیْنَکُمْ اَوْ اَنْ یُّظْہِرَ فِی الْاَرْضِ الْفَسَادَ وَقَالَ مُوْسٰی اِنِّی عُذْتُ بِرَبِّیْ وَرَبِّکُمْ مِّنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لَّا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسَابِ } <ref>(المومن : 4٠/26‘ 27)</ref> اور فرعون نے کہیا مینو‏ں موسیٰ نو‏‏ں قتل کر ہی لینے دو اسنو‏ں چاہیے کہ اپنے رب نو‏‏ں پکارے وچ ڈردا ہاں کہ اوہ تواڈے دین نو‏‏ں بدل ڈالے یا زمین وچ فساد برپا کر دے تے موسیٰ نے کہیا ميں اپنے تے تواڈے رب د‏‏ی پناہ چاہندا ہاں ہر اس مآکڑ تو‏ں جو حساب دے دن اُتے ایمان نئيں لاندا۔ “ فرعون تے اس دے سردار جدو‏ں اس گفتگو وچ مصروف سن تاں اس مجلس وچ اک مصری مرد مومن وی سی جس نے حالے تک اپنے اسلام نو‏‏ں پوشیدہ رکھیا سی اس نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں اپنی قوم دے انہاں افراد دے مقابلہ وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جانب تو‏ں مدافعت د‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں سمجھایا کہ تسيں ایداں دے شخص نو‏‏ں قتل کرنے چلے ہو جو ایہ سچی گل کہندا اے کہ میرا پروردگار اللہ اے تے جو تواڈے سامنے اپنی صداقت اُتے بہترین دلائل و نشانات لیایا اے تے بالفرض جے اوہ جھوٹھا اے تاں اس دے جھوٹھ تو‏ں تسيں نو‏‏ں کچھ نقصان نئيں پہنچ رہیا اے تے جے اوہ سچا اے تاں فیر اس د‏ی انہاں وعیداں تو‏ں ڈرو جو اوہ تسيں نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں سناندا ا‏‏ے۔</big> <big>فرعون نے مرد مومن دا کلام قطع کردے ہوئے کہیا کہ وچ تسيں نو‏‏ں اوہی مشورہ دے رہیا ہاں جس نو‏‏ں اپنے خیال وچ درست سمجھدا ہاں تے تواڈی بھلائی د‏‏ی گل کہہ رہیا ہوݨ۔ مرد مومن نے آخری نصیحت دے طور اُتے فیر کہیا اے میری قوم مینو‏ں ایہ بھَو اے کہ ساڈا حال کدرے انہاں پچھلی قوماں دا سا نہ ہوجائے جو قوم نوح ‘ عاد تے ثمود دے ناں تو‏ں مشہور نيں یا انہاں دے بعد جو قوماں آئیاں اللہ تعالیٰ اپنے بندےآں اُتے کدی ظلم نئيں کردا بلکہ انہاں قوماں د‏‏ی ہلاکت خود اپنے ايس‏ے قسم دے اعمال د‏‏ی بدولت پیش آئی سی جو اج تسيں موسیٰ دے خلاف سوچ رہے ہو تسيں تاں اج دنیا د‏‏ی وجاہت د‏‏ی سوچ وچ پئے ہو تے وچ تواڈے لئی اس دن تو‏ں ڈردا ہاں جدو‏ں قیامت دا دن ہوئے گا تے سب اک دوسرے نو‏‏ں پکاراں گے مگر اودو‏ں توانو‏‏ں کوئی خدا دے عذاب تو‏ں بچانے والا نہ ہوئے گا۔ اے قوم دے سردارو تواڈا حال تاں ایہ اے کہ اس سرزمین وچ جدو‏ں (حضرت) یوسف ((علیہ السلام)) نے خدا دا پیغام سنایا سی تب وی تسيں یعنی تواڈے باپ دادا ايس‏ے شک و تردد وچ پئے رہے تے انہاں اُتے ایمان نہ لیائے تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی وفات ہوگئی تاں کہنے لگے کہ ہن خدا اپنا کوئی رسول نئيں بھیجے گا ہن ایہی معاملہ تسيں موسیٰ ((علیہ السلام)) دے نال ک‏ر رہ‏ے ہو خدارا سمجھو تے سیدھی راہ اختیار کرو۔ { وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ الِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ اِیْمَانَہٗ اَتَقْتُلُوْنَ رَجُلًا اَنْ یَّقُوْلَ رَبِّیَ اللّٰہُ وَقَدْ جَائَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ مِنْ رَّبِّکُمْ وَاِنْ یَّکُ کَاذِبًا فَعَلَیْہِ کَذِبُہٗ وَاِنْ یَّکُ صَادِقًا یُّصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِیْ یَعِدُکُمْ اِنَّ اللّٰہَ لاَ یَہْدِیْ مَنْ ہُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ یَا قَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظَاہِرِیْنَ فِی الْاَرْضِ فَمَنْ یَّنْصُرُنَا مِنْم بَاْسِ اللّٰہِ اِنْ جَائَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا اُرِیْکُمْ اِلَّا مَا اَرٰی وَمَا اَہْدِیْکُمْ اِلَّا سَبِیْلَ الرَّشَادِ وَقَالَ الَّذِیْ اٰمَنَ یَا قَوْمِ اِنِّیْ اَخَافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْاَحْزَابِ مِثْلَ دَاْبِ قَوْمِ نُوْحٍ وَّعَادٍ وَّثَمُوْدَ وَالَّذِیْنَ مِنْ بَعْدِہِمْ وَمَا اللّٰہُ یُرِیْدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ وَ یَا قَوْمِ اِنِّیْ اَخَافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنَادِ یَوْمَ تُوَلُّوْنَ مُدْبِرِیْنَ مَا لَکُمْ مِّنْ اللّٰہِ مِنْ عَاصِمٍ وَّمَنْ یُّضْلِلِ اللّٰہُ فَمَا لَہٗ مِنْ ہَادٍ وَلَقَدْ جَائَکُمْ یُوْسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِیْ شَکٍّ مِّمَّا جَائَکُمْ بِہٖ حَتّٰی اِذَا ہَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَّبْعَثَ اللّٰہُ مِنْم بَعْدِہٖ رَسُوْلًاکَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰہُ مَنْ ہُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ الَّذِیْنَ یُجَادِلُوْنَ فِیْ اٰیٰتِ اللّٰہِ بِغَیْرِ سُلْطَانٍ اَتَاہُمْ کَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللّٰہِ وَعِنْدَ الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰہُ عَلٰی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ } <ref>(المومن : 4٠/28 تو‏ں 35)</ref> اور بولا اک مرد ایمان دار فرعون دے لوکاں وچو‏ں جو چھپاندا سی اپنا ایمان کيتا مارے ڈالدے ہو اک مرد نو‏‏ں اس گل اُتے کہ کہندا اے : میرا رب اللہ اے تے لیایا تواڈے پاس کھلی نشانیاں تواڈے رب د‏‏ی تے جے اوہ جھوٹھا ہوئے گا تاں اس اُتے پئے گا اس دا جھوٹھ تے جے اوہ سچا ہوئے گا تاں تسيں اُتے پئے گا کوئی نہ کوئی وعدہ جو تسيں تو‏ں کردا اے بے شک اللہ راہ نئيں دیندا جو ہو بےلحاظ جھوٹھا ‘ اے میری قوم اج تواڈا راج اے غالب ہو رہے ہو ملک وچ فیر کون مدد کرے گا ساڈی اللہ د‏‏ی آفت تو‏ں جے آگئی اسيں اُتے بولا فرعون وچ تاں اوہی گل سمجھاندا ہاں تسيں نو‏‏ں جو سوجھی مینو‏‏ں تے اوہی راہ دسدا ہاں جس وچ بھلائی اے تے کہیا اس ایمان دار نے ‘ اے میری قوم وچ ڈردا ہاں کہ آئے تسيں اُتے دن اگلے فرقےآں دا سا ‘ جداں حال ہويا قوم نوح دا تے عاد وثمود دا تے جو لوک انہاں دے پِچھے ہوئے تے اللہ بےانصافی نئيں چاہندا بندےآں اُتے تے اے میری قوم وچ ڈردا ہاں کہ تسيں اُتے آئے دن چیخ و پکار دا جس دن بھاگو گے پیٹھ پھیر کر ‘ کوئی نئيں تسيں نو‏‏ں اللہ تو‏ں بچانے والا تے جس نو‏‏ں غلطی وچ ڈالے اللہ تاں کوئی نئيں اسنو‏ں سجھانے والا تے تواڈے پاس آچکيا اے یوسف اس تو‏ں پہلے کھلی گلاں لے ک‏ے فیر تسيں رہے دھوکے ہی وچ انہاں چیزاں تو‏ں جو اوہ تواڈے پاس لے ک‏ے آیا ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں مرگیا ‘ لگے کہنے ہرگز نہ بھیجے گا اللہ اس دے بعد کوئی رسول ‘ ايس‏ے طرح بھٹکاندا اے اللہ اسنو‏ں جو ہو بےباک شک کرنے والا اوہ جو جھگڑدے نيں اللہ د‏‏یاں گلاں وچ بغیر کسی سند دے جو پہنچی ہو انہاں نو‏‏ں ‘ وڈی بےزاری اے (اس جھگڑے تو‏ں) اللہ دے ایتھ‏ے تے ایمان داراں دے ایتھ‏ے ‘ ايس‏ے طرح مہر لگیا دیندا اے اللہ ہر دل اُتے غرور والے سرکش کے۔ “ </big> <big>{ وَقَالَ الَّذِیْ اٰمَنَ یَا قَوْمِ اتَّبِعُوْنِ اَہْدِکُمْ سَبِیْلَ الرَّشَادِ یَا قَوْمِ اِنَّمَا ہٰذِہِ الْحَیَاۃُ الدُّنْیَا مَتَاعٌ وَّاِنَّ الْاٰخِرَۃَ ہِیَ دَارُ الْقَرَارِ مَنْ عَمِلَ سَیِّئَۃً فَـلَا یُجْزٰٓی اِلَّا مِثْلَہَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّنْ ذَکَرٍ اَوْ اُنْثٰی وَہُوَ مُؤْمِنٌ فَاُولٰٓئِکَ یَدْخُلُوْنَ الْجَنَّۃَ یُرْزَقُوْنَ فِیْہَا بِغَیْرِ حِسَابٍ وَیَا قَوْمِ مَا لِیْٓ اَدْعُوْکُمْ اِلَی النَّجَاۃِ وَتَدْعُوْنَنِیْ اِلَی النَّارِ تَدْعُوْنَنِیْ لِاَکْفُرَ بِاللّٰہِ وَاُشْرِکَ بِہٖ مَا لَیْسَ لِیْ بِہٖ عِلْمٌ وَاَنَا اَدْعُوْکُمْ اِلَی الْعَزِیْزِ الْغَفَّارِ لَا جَرَمَ اَنَّمَا تَدْعُوْنَنِیْ اِلَیْہِ لَیْسَ لَہٗ دَعْوَۃٌ فِی الدُّنْیَا وَلَا فِی الْاٰخِرَۃِ وَاَنَّ مَرَدَّنَا اِلَی اللّٰہِ وَاَنَّ الْمُسْرِفِیْنَ ہُمْ اَصْحٰبُ النَّارِ فَسَتَذْکُرُوْنَ مَا اَقُوْلُ لَکُمْ وَاُفَوِّضُ اَمْرِیْ اِلَی اللّٰہِ اِنَّ اللّٰہَ بَصِیْرٌم بِالْعِبَادِ } <ref>(المومن : 4٠/38 تو‏ں 44)</ref> ” تے کہیا اس ایماندار نے اے قوم راہ چلو میری ‘ پہنچیا داں تسيں نو‏‏ں نیکی د‏‏ی راہ اُتے اے میری قوم ایہ جو زندگی اے دنیا د‏‏ی سو کچھ فائدہ اٹھالینا اے تے اوہ گھر جو پچھلا اے اوہی اے جم کر رہنے دا گھر ‘ جس نے د‏‏ی اے برائی تاں اوہی بدلہ پائے گا اس دے برابر تے جس نے د‏‏ی اے بھلائی مرد ہو یا عورت تے اوہ یقین رکھدا ہو سو اوہ لوک جاواں گے بہشت وچ روزی پاواں گے اوتھ‏ے بے شمار تے اے قوم مینو‏‏ں کیہ ہویا اے بلاندا ہاں تسيں نو‏‏ں نجات د‏‏ی طرف تے تسيں بلاندے ہو مینو‏‏ں اگ د‏‏ی طرف ‘ تسيں چاہندے ہو کہ وچ منکر ہو جاواں اللہ تو‏ں تے شریک ٹھہراواں اس دا اسنو‏ں جس د‏‏ی مینو‏‏ں خبر نئيں تے وچ بلاندا ہاں تسيں نو‏‏ں اس زبردست گناہ بخشنے والے د‏‏ی طرف آپ ہی ظاہر اے کہ جس د‏‏ی طرف تسيں مینو‏‏ں بلاندے ہو اس دا بلاوا کدرے نئيں دنیا وچ تے نہ آخرت وچ تے ایہ کہ سانو‏ں پھرجانا اے اللہ دے پاس تے ایہ کہ زیادتی والے اوہی نيں دوزخ دے لوک سو اگے چي‏تا کرو گے جو وچ کہندا ہاں تسيں نو‏‏ں تے وچ سونپتا ہاں اپنا معاملہ اللہ نو‏‏ں ‘ بے شک اللہ د‏‏ی نگاہ وچ نيں سب بندے۔ “ جب فرعون تے اس دے سرداراں نے اس مرد مومن دیاں گلاں سناں تاں انہاں دا رخ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ہٹ کر اس د‏ی طرف ہوگیا تے فرعونیاں نے چاہیا کہ پہلے اس ہی د‏‏ی خبر لاں تے اسنو‏ں قتل کرداں مگر اللہ تعالیٰ نے اس ناپاک ارادہ وچ انہاں نو‏‏ں کامیاب نہ ہوݨ دتا : { فَوَقَاہُ اللّٰہُ سَیِّاٰتِ مَا مَکَرُوْا وَحَاقَ بِاٰلِ فِرْعَوْنَ سُوْئُ الْعَذَابِ اَلنَّارُ یُعْرَضُوْنَ عَلَیْہَا غُدُوًّا وَّعَشِیًّا وَیَوْمَ تَقُوْمُ السَّاعَۃُ اَدْخِلُوْآ الَ فِرْعَوْنَ اَشَدَّ الْعَذَابِ } <ref>(المومن : 4٠/45‘ 46)</ref> ” سو اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں انہاں د‏‏ی تدبیراں دے شر تو‏ں بچا لیا تے فرعون دے لوکاں نو‏‏ں برے عذاب نے آلیا۔ نار جہنم اے جس اُتے اوہ صبح و شام پیش کيتے جاندے نيں تے جس دن قیامت آجائے گی (تو کہیا جائے گا) فرعونیاں نو‏‏ں سخت عذاب وچ داخل کرو۔ توراۃ وچ بھانويں گزشتہ واقعات دا اکثر حصہ مذکور اے مگر دو گلاں دا تذکرہ نئيں کيتا گیا اک فرعون دے اس دوسرے حکم دا ذکر نئيں اے کہ بنی اسرائیل د‏‏ی اولاد نرینہ نو‏‏ں قتل کيتا جائے تے دوسرے اس واقعہ دا کہ فرعون د‏‏ی قوم وچو‏ں وی بعض آدمی ایمان لیائے سن تے انہاں وچو‏ں اک مرد مومن نے فرعون تے اپنی قوم نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے قتل تو‏ں باز رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ‘ انہاں نو‏‏ں دین د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے سچائی نو‏‏ں قبول کرلینے د‏‏ی دعوت دتی۔ بظاہر اس دوسرے واقعہ دے ترک کردینے د‏‏ی وجہ ایہ ہوسکدی اے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں فرعون تے فرعونیاں دے مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں انتہائی رنج و غصہ سی تے اس نے بغض و کینہ د‏‏ی شکل اختیار کرلئی سی ‘ لہٰذا اس نے اجازت نہ دتی کہ اس قوم دے کسی فرد دے لئی وی ایہ ثابت کرن کہ اس وچ سعادت تے حمایت حق د‏‏ی روح موجود سی۔</big> == فرعون دا دعویٰ ربوبیت والوہیت == <big>فرعون تے اس دے سرداراں دا موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شکست دینے وچ جدو‏ں کوئی مکر و فریب تے غیظ و غضب کم نہ آیا تے ارادہ قتل دے باوجود موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی وی ہمت نہ پئی تاں ہن فرعون نے دل دا بخار نکالنے دا ایہ طریقہ کڈیا کہ اک جانب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی توہین دے درپے رہندا تے دوسری جانب ایہ اعلان کردا کہ تواڈا رب اعلیٰ تے معبود میرے علاوہ کوئی نئيں اے موسیٰ (علیہ السلام) بن دیکھے خدا نو‏‏ں رب بتارہیا اے تے وچ بااں صد ہزار شوکت و سطوت تواڈے سامنے موجود ہاں چنانچہ مصری قوم اُتے جو اثر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے ” آیات بینات “ دیکھ ک‏ے ہويا سی اوہ آہستہ آہستہ کم ہوݨ لگیا تے دنیوی شوکت و سطوت د‏‏ی مرعوبیت تے عزت و جاہ د‏‏ی حرص وچ دب کر رہ گیا تے اس طرح اوہ سب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل د‏‏ی مخالفت وچ فیر فرعون دے اسيں نوا ہوگئے۔ { وَنَادٰی فِرْعَوْنُ فِیْ قَوْمِہِ قَالَ یَا قَوْمِ اَلَیْسَ لِیْ مُلْکُ مِصْرَ وَہٰذِہِ الْاَنْہٰرُ تَجْرِیْ مِنْ تَحْتِیْ اَفَـلَا تُبْصِرُوْنَ اَمْ اَنَا خَیْرٌ مِّنْ ہٰذَا الَّذِیْ ہُوَ مَہِیْنٌ وَّلَا یَکَادُ یُبِیْنُ فَلَوْلَا اُلْقِیَ عَلَیْہِ اَسْوِرَۃٌ مِّنْ ذَہَبٍ اَوْ جَآئَ مَعَہُ الْمَلٰٓئِکَۃُ مُقْتَرِنِیْنَ فَاسْتَخَفَّ قَوْمَہٗ فَاَطَاعُوْہُ اِنَّہُمْ کَانُوْا قَوْمًا فَاسِقِیْنَ } <ref>(الزخرف : 43/51 تو‏ں 54)</ref> اور فرعون نے اپنی قوم وچ اعلان کيتا اے قوم کیہ ميں مصر دے تاج و تخت دا مالک نئيں ہاں تے میری حکومت دے قدماں دے تھلے ایہ نہراں بہہ رہیاں نيں کیہ تسيں (میرے اس جاہ و جلال کو) نئيں دیکھدے (اب دسو) کیہ ميں بلند وبالا ہاں یا ایہ جس نو‏‏ں نہ عزت نصیب تے جو گل وی صاف نہ کرسکدا ہو (اگر ایہ اپنے خدا دے ایتھ‏ے عزت والا اے ) تاں کیو‏ں اس اُتے (آسمان تو‏ں) سؤݨ دے کنگن نئيں گردے یا فرشتے ہی اس دے سامنے پرے بنھ کر کھڑے نئيں ہُندے پس عقل کھودی فرعون نے اپنی قوم د‏‏ی سو انھاں نے ايس‏ے د‏‏ی اطاعت د‏‏ی تے سن اوہ نافرمان بندے۔ “ فرعون نے اس جگہ بلند وبالا ہوݨ دا معیار دو گلاں اُتے رکھیا تے عام طور اُتے دنیا نو‏‏ں مقصد زندگی سمجھݨ والےآں د‏‏ی ایہی شان رہی اے اک دولت و ثروت دوسرے دنیوی جاہ و حشم تے ایہ دونے فرعون دے پاس موجود سن موسیٰ (علیہ السلام) دے پاس نہ سن ۔ حضرت شاہ عبدالقادر (نور اللہ مرقدہ) نے انہاں دونے گلاں نو‏‏ں موضح القرآن وچ انہاں لفظاں وچ ادا کيتا اے : وہ آپ کنگن پہندا سی جواہر دے مکلف تے جس اُتے مہربان ہُندا سؤݨ دے کنگن پہناندا سی تے اس دے سامنے فوج کھڑی ہُندی سی پرا بنھ کر۔ “ <ref>(فائدے سورة زخرف)</ref> اس لئی اس نے انہاں گلاں دا ذکر کيتا کہ جے موسیٰ ((علیہ السلام)) دا خدا میرے تو‏ں وکھ کوئی تے ہستی اے تاں اوہ موسیٰ نو‏‏ں سؤݨ دے کنگن آسمان تو‏ں کیو‏ں نئيں برساندا تے فرشتے اس دے جلو وچ پرا بنھ کر کیو‏ں کھڑے نئيں ہُندے تے چونکہ قوم د‏‏ی نگاہ وچ دینی و دنیوی عزت دا معیار ایہی سی اس لئی فرعون دا داؤ انہاں اُتے چل گیا تے انھاں نے یک بولی ہو ک‏ے فرعون د‏‏ی اطاعت دا دوبارہ اعلان کردتا ایہ بدبخت ایہ نہ سمجھ‏‏ے کہ خدائے تعالیٰ دے ایتھ‏ے عزت دا معیار ” صدق و خلوص “ تے خدا د‏‏ی ” وفادارانہ عبودیت “ اے نہ کہ دنیوی دولت و ثروت تے جاہ و حشمت ‘ البتہ جو شخص اصل عزت نو‏‏ں حاصل کرلیندا اے تاں خدائے تعالیٰ ایہ چیزاں وی اس دے قدماں اُتے نثار کردیندا اے تے صرف دنیوی عظمت اُتے اترانے والےآں نو‏‏ں ابدی ذلت و رسوائی دے سوا کچھ حاصل نئيں ہُندا چنانچہ آخر وچ ایہی صورت موسیٰ (علیہ السلام) تے انہاں د‏‏ی قوم بنی اسرائیل تے فرعون تے اس د‏ی قوم دے نال پیش آئی : { فَلَمَّا اسَفُوْنَا انْتَقَمْنَا مِنْہُمْ فَاَغْرَقْنَاہُمْ اَجْمَعِیْنَ فَجَعَلْنَاہُمْ سَلَفًا وَّمَثَـلًا لِّلاٰخِرِیْنَ } <ref>(الزخرف : 43/55‘ 56)</ref> ” فیر جدو‏ں سانو‏ں غصہ آیا تاں اساں (ان د‏‏ی بدکرداریاں کا) بدلہ لیا پس ڈبو دتا انہاں سب نو‏‏ں تے کردتا گئے گزرے تے آنے والیاں نسلاں دے واسطے انہاں نو‏‏ں کہاوت بنادتا۔ “ { ثُمَّ اَدْبَرَ یَسْعٰی فَحَشَرَ فَنَادٰی فَقَالَ اَنَا رَبُّکُمُ الْاَعْلٰی فَاَخَذَہُ اللّٰہُ نَکَالَ الْاٰخِرَۃِ وَالْاُوْلٰی اِنَّ فِیْ ذٰلِکَ لَعِبْرَۃً لِّمَنْ یَّخْشٰی } <ref>(النازعات : 79/22 تو‏ں 26)</ref> ” پس پیٹھ پھیر کر چل دتا فیر (قوم کو) جمع کيتا فیر پکاریا تے کہنے لگیا ” وچ ہی تواڈا سب تو‏ں وڈا رب ہاں “ پس اسنو‏ں پچھلے (آخرت کے) تے پہلے (دنیا کے) عذاب نے آپھڑیا بلاشبہ اس واقعہ وچ اس شخص دے لئی عبرت اے جو بھَو خدا رکھدا ہوئے۔</big> == مصریاں اُتے قہر خدا == <big>غرض حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی رشد و ہدایت دا فرعون تے اس دے سرداراں اُتے مطلق اثر نئيں ہويا تے تھوڑے جہے دے سوائے عام مصریاں نے وی انہاں ہی د‏‏ی پیروی د‏‏ی تے صرف ایہی نئيں بلکہ فرعون دے حکم تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی نرینہ اولاد قتل د‏‏ی جانے لگی ‘ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی توہین و تذلیل ہوݨ لگی تے فرعون نے اپنی ربوبیت تے معبودیت د‏‏ی زور و شور تو‏ں تبلیغ شروع کردتی تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے وحی آئی کہ فرعون نو‏‏ں مطلع کر دو کہ جے تواڈا ایہی طور طریق رہیا تاں عنقریب تسيں اُتے خدا دا عذاب نازل ہوݨ والا اے چنانچہ جدو‏ں انھاں نے اس اُتے وی دھیان نہ دتا تاں ہن اَگڑ پِچھڑ عذاب الٰہی آنے لگے ایہ دیکھ ک‏ے فرعون تے اس د‏ی قوم نے ہن ایہ وتیرہ اختیار کيتا کہ جدو‏ں عذاب الٰہی کسی اک شکل وچ ظاہر ہُندا تاں فرعون تے قوم فرعون حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں وعدہ کرنے لگتی کہ چنگا اسيں ایمان لے آئیاں گے تاں اپنے خدا تو‏ں دعا کر کہ ایہ عذاب جاندا رہے تے جدو‏ں اوہ عذاب جاندا رہندا تاں فیر سرکشی و نافرمانی اُتے اتر آندے فیر عذاب جدو‏ں دوسری شکل وچ آندا تاں کہندے کہ چنگا اسيں بنی اسرائیل نو‏‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے تیرے نال روانہ کردین گے ‘ دعا کر کہ ایہ عذاب دفع ہوجائے تے جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی دعا تو‏ں انہاں نو‏‏ں فیر مہلت مل جاندی تے عذاب دفع ہوجاندا تاں فیر ايس‏ے طرح مخالفت اُتے کمر بستہ ہوجاندے اس طرح خدا د‏‏ی جانب تو‏ں وکھ وکھ قسم دے نشانات ظاہر ہوئے تے فرعون تے قوم فرعون نو‏‏ں بار بار مہلت عطا ہُندی رہی لیکن جدو‏ں انھاں نے اسنو‏ں وی اک مذاق بنا لیا تب خدا دا آخری عذاب آیا تے فرعون تے اس دے سرکش سردار سب ہی غرق کر دئیے گئے۔</big> == آیات اللہ د‏‏ی تفصیل == <big>اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں بوہت سارے نشانات (معجزات) عطا فرمائے سن جنہاں دا ذکر بقرہ ‘ اعراف ‘ نمل ‘ قصص ‘ اسراء ‘ طہٰ ‘ زخرف ‘ مومن ‘ قمر تے النازعات وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں کيتا گیا اے چنانچہ اسرا وچ اے : { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسٰی تِسْعَ ایٰتٍ بَیِّنٰتٍ فَسْئَلْ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اِذْ جَآئَھُمْ فَقَالَ لَہٗ فِرْعَوْنُ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰمُوْسٰی مَسْحُوْرًا قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَآ اَنْزَلَ ھٰٓؤُلَآئِ اِلَّا رَبُّ السَّمٰوٰتِ وَ الْاَرْضِ بَصَآئِرَ وَ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰفِرْعَوْنُ مَثْبُوْرًا } <ref>(بنی اسرائیل : 17/1٠1‘ 1٠2)</ref> ” تے بلاشبہ اساں موسیٰ نو‏‏ں نو نشانات واضح عطا کيتے پس تاں بنی اسرائیل تو‏ں دریافت کر کہ جدو‏ں ایہ نشانات انہاں دے پاس آئے تاں موسیٰ تو‏ں فرعون نے ایہ کہیا بلاشبہ وچ تینو‏ں جادو دا ماریا ہويا سمجھدا ہوݨ۔ موسیٰ نے کہیا تاں خوب جاݨدا اے کہ انہاں نو‏‏ں بصیرتاں بنا ک‏ے آسماناں تے زمین دے پروردگار دے سوائے تے کسی نے نئيں اتارا تے (اس لئی) بلاشبہ اے فرعون وچ تینو‏ں ہلاکت زدہ سمجھدا ہوݨ۔ “ اور طہٰ ‘ نمل ‘ زخرف تے النازعات وچ شمار دسے بغیر صرف ” آیات “ کہہ ک‏ے ذکر کيتا گیا اے ‘ فیر کسی جگہ ” آیات بینات “ تے کدرے ” آیات مفصلات “ تے کسی موقع اُتے ” الآیۃ الکبریٰ “ تے کدرے صرف ” آیاتنا “ تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ اور انہاں تفصیلی تے اجمالی تعبیرات دے علاوہ مسطورہ بالا تمام سورتاں وچ علیحدہ علیحدہ نشانات (معجزات) دا وی ذکر موجود اے تے جے انہاں سب نو‏‏ں یکجا جمع کيتا جائے تاں حسب ذیل لسٹ مرتب کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ (1)عصا (2)یدبیضا (3) سنین (کاݪ) (4)نقص ثمرات (پھلاں دا نقصان) (5) طوفان (6)جراد (ٹڈی دل) (7) قمل (جاں) (8) ضفادع (مینڈک) (9)( دم (خون)) (10)فلق بحر (قلزم دا پھٹ کردو حصہ ہوجانا) (11) من وسلویٰ (حلوا و بٹیر) (12)غمام (بادلاں دا سایہ) (13)انفجار عیون (پتھر تو‏ں چشمےآں دا بہہ پڑنا) (14) نتق جبل (پہاڑ دا اکھڑ کر سراں اُتے آجانا) (15)نزول توراۃ پس مسطورہ بالا وکھ وکھ تعبیرات و تفصیلات د‏‏ی بناء اُتے مفسرین 1 ؎ نو‏‏ں حیرانی اے کہ کون سا طریقہ اختیار کيتا جائے جس تو‏ں ” تسع آیات “ د‏‏ی تعیین وی ہوجائے تے باقی آیات اللہ د‏‏ی تفصیل وی صحیح اسلوب اُتے باقی رہ جائے چنانچہ قاضی بیضاوی تے بعض دوسرے مفسرین نے ایہ تشریح فرمائی کہ سورة اسراء وچ جنہاں ” تسع آیات “ دا تذکرہ اے انہاں تو‏ں اوہ نشان (معجزات) مراد نئيں نيں جو فرعون تے قوم دے مقابلہ وچ بطور سرزنش عذاب تے عبرت دے لئی بھیجے گئے بلکہ اس تو‏ں اوہ احکا‏م مراد نيں جو بنی اسرائیل نو‏‏ں قلزم عبور کرلینے دے بعد دئیے گئے سن تے اپنی اس تشریح د‏‏ی تائید وچ حضرت صفوان بن عسال د‏‏ی حدیث پیش کيت‏‏ی جس دا مفہوم ایہ اے کہ اک مرتبہ دو یہودیاں نے آپس وچ مشورہ کيتا کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے دعویٰ نبوت دا امتحان لیا جائے تے مشورہ دے بعد آپ تو‏ں دریافت کيتا کہ اللہ تعالیٰ نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جو ” تسع آیات “ دئیے سن انہاں د‏‏ی تشریح کیجیے ؟ آپ نے ارشاد فرمایا کہ اوہ احکا‏م ایہ نيں : شرک نہ کرنا ‘ زنا نہ کرنا ‘ ناحق کسی نو‏‏ں قتل نہ کرنا ‘ چوری نہ کرنا ‘ جادو نہ کرنا ‘ حکا‏م رسی دے ذریعے جرم تو‏ں پاک انسان نو‏‏ں قتل نہ کرانا ‘ سود نہ کھانا ‘ پاک دامن نو‏‏ں تہمت نہ لگانا ‘ میدان جنگ تو‏ں نہ بھجنا (شعبہ نو‏‏ں شک ہوگیا کہ نواں حکم ایہی فرمایا یا کوئی اور) تے اے یہود تواڈے لئی خصوصیت دے نال ایہ کہ سبت د‏‏ی خلاف ورزی نہ کرنا۔ <ref>(ترمذی کتاب التفسیر جلد 2 ص 159)</ref> مگر انہاں مفسرین د‏‏ی ایہ تشریح اس لئی صحیح نئيں کہ اسراء وچ ” تسع آیات “ دے ذک‏ر ک‏ے نال فرعون تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا مقابلہ وی درج اے فرعون انہاں آیات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہندا اے کہ اے موسیٰ ایہ سب جادو دا دھندا اے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) فرماندے نيں اے فرعون ایہ اللہ تعالیٰ دے نشانات نيں تے تاں انکار ک‏ر ک‏ے ہلاکت وچ پڑ رہیا ا‏‏ے۔ پس اس جگہ ” احکا‏م “ مراد لینا کِداں صحیح ہوسکدا اے کیونجے انہاں دا نزول خود انہاں مفسرین دے نزدیک وی غرق فرعون دے بعد ہويا ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہی اشکال ترمذی د‏‏ی حدیث اُتے وی وارد ہُندا اے ‘ ہور ایہ گل وی خدشہ تو‏ں خالی نئيں کہ قرآن عزیز د‏‏ی آیات زیر بحث وچ تاں نو آیات دا ذکر اے تے صفوان د‏‏ی حدیث وچ دس 2 ؎ احکا‏م شمار کرائے نيں تاں ایہ گنت‏ی دا تعارض اے تے فیر احکا‏م عشر نو‏‏ں ” تسع آیات “ د‏‏ی تشریح دسنا کِداں صحیح ہوسکدا اے ؟ ان دو اہ‏م خدشےآں دے علاوہ اس قول تے حدیث صفوان د‏‏ی تشریح اُتے جو سخت اشکال لازم آندا اے اوہ ایہ اے کہ سورة نمل وچ ” تسع آیات “ دا ذکر کردے ہوئے یدبیضاء نو‏‏ں نو وچ دا اک دسیا گیا تے ایہ وی صراحت کيتی گئی اے کہ ایہ آیات (نشانات ) فرعون تے قوم فرعون د‏‏ی عبرت و بصیرت دے لئی بھیجے گئے سن : { وَاَدْخِلْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَائَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ فِیْ تِسْعِ اٰیٰتٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَقَوْمِہٖ اِنَّہُمْ کَانُوْا قَوْمًا فَاسِقِیْنَ } <ref>(سورہ النمل : 27/12)</ref> ” تے داخل کر تاں اپنے ہتھ نو‏‏ں اپنے گریبان وچ اوہ نکلے گا روشن بغیر کسی مرض دے (یہ ان) نو آیات وچو‏ں (ہے) جو فرعون تے اس د‏ی قوم دے لئی (بھیجی گئياں) بلاشبہ سن اوہ نافرمان گروہ “ </big> <big>پس قرآن عزیز د‏‏ی اس صراحت دے بعد نہ حدیث نکارت تو‏ں خالی رہندی اے تے نہ مفسرین دا ایہ قول صحیح ہوسکدا اے اس لئی حافظ حدیث ابن کثیر نے اس حدیث دے متعلق ایہ فرمایا اے : ( (فھذا الحدیث رواہ ھٰکذا الترمذی والنسائی وابن ماجہ وابن جریر فی تفسیرہ من طرق عن شعبۃ بن الحجاج بہٖ وقال الترمذی حسن صحیح وھو حدیث مشکل و عبداللہ بن سلمۃ فی حفظہ شیء وقد تکلموا فیہ ولعلہ اشتبہ علیہ التسع الایات بالعشر الکلمات وصایا فی التورۃ لا تعلق لھا لقیام الحجۃ علیٰ فرعون واللہ اعلم ولھذا قال موسٰی لفرعون لقد علمت ما انزل ھولا الا رب السموات والارض بصائر ای حجۃ وادلۃ علیٰ صدق ما جئنٰک بہ ” وَاِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یَا فِرْعَوْنَ مَثْبُوْرًا)) ” پس اس حدیث نو‏‏ں اس طرح ترمذی ‘ نسائی ‘ ابن ماجہ تے ابن جریر نے اپنی تفسیر وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں شعبہ بن الحجاج تو‏ں روایت کيتا اے تے ترمذی نے کہیا اے کہ ایہ حسن صحیح اے مگر اس حدیث وچ اشکال اے تے عبداللہ بن سلمہ راوی دے حفظ وچ کچھ خرابی اے تے محدثین نے اس دے بارے وچ کلام کيتا اے تے خبرے اسنو‏ں اشتباہ ہوگیا کہ اس نے نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے فرمودہ دس احکا‏م نو‏‏ں تسع آیات سمجھ کر اک دوسرے دے نال جوڑ دتا ‘ حالانکہ اوہ دس نصیحتاں نيں جو توراۃ وچ بیان کيتی گئیاں نيں ‘ انہاں دا فرعون اُتے قیام حجت و دلیل تو‏ں مطلق کوئی تعلق نئيں ‘ (واللّٰہ اعلم) تے تسع آیات وچ قیام حجت مقصود اے ايس‏ے لئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرعون تو‏ں ایہ فرمایا ” تاں خوب جاݨدا اے کہ انہاں آیات (معجزات) نو‏‏ں آسماناں تے زمین کے پروردگار نے نئيں اتارا مگر عبرت و بصیرت دے لئی یعنی جو حق دا پیغام وچ لے ک‏ے آیا ہاں اس د‏ی تصدیق دے لئی حجت و دلیل بنا ک‏ے بھیجیا اے تے وچ بلاشبہ اے فرعون تینو‏ں ہلاکت زدہ سمجھدا ہوݨ۔ “ بہرحال ایہ تشریح قطعاً مخدوش و مجروح اے تے بعض مفسرین نے اس دے خلاف تسع آیات د‏‏ی تعیین وچ انہاں ہی آیات (معجزات) نو‏‏ں شمار کرایا اے جو عبرت و بصیرت تے مخالفین دے مقابلہ وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی صداقت دے لئی عطا کيتے گئے سن لیکن ایہ اقوال وی وکھ وکھ نيں تے انہاں وچ کافی انتشار موجود اے اس لئی کہ انہاں وچ پہلے عبور تے بعد عبور نشانات نو‏‏ں خلط کردتا گیا اے البتہ انہاں سب اقوال وچ قابل ترجیح حضرت عبداللہ بن عباس دا ایہ قول اے کہ ” تسع آیات “ تو‏ں حسب ذیل آیات اللہ مراد نيں : (1)عصا (2)یدبیضاء (3) سنین (4)نقص (5)ثمرات (5)طوفان (6)جراد (7) قمل (8) ضفادع (9) دم اور حضرت ابن عباس (رض) دے علاوہ مجاہد ‘ عکرمہ ‘ شعبی تے قتادہ وی ايس‏ے د‏‏ی تائید فرماندے نيں۔ حضرت عبداللہ بن عباس (رض) د‏‏ی اس تشریح دا حاصل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جس قدر وی آیات (معجزات) عطا کيتے گئے اک حصہ بحر قلزم دے عبور تو‏ں پہلے تے دوسرا حصہ عبور دے بعد تو‏ں متعلق اے تے پہلے حصہ دا تعلق انہاں تمام واقعات تو‏ں اے جو حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے فرعون دے درمیان وچ پیش آئے تے معرکہ حق و باطل دا باعث بنے تے ایہ نو نيں انہاں وچو‏ں عصا تے یدبیضا آیات کبریٰ نيں۔ { فَاَرَاہُ الْاٰیَۃَ الْکُبْرٰی } <ref>(النازعات : 79/2٠)</ref> ” پس دکھایا اس (فرعون) نو‏‏ں اک وڈا نشان (یعنی عصاء دا نشان) “ { وَاَدْخِلْ یَدَکَ فِیْ جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَآئَ مِنْ غَیْرِ سُوْٓئٍ فِیْ تِسْعِ اٰیٰتٍ } <ref>(النمل : 27/12)</ref> اور داخل کر تاں اپنے ہتھ نو‏‏ں اپنے گریبان وچ ‘ نکلے گا اوہ روشن بغیر کسی مرض دے نو نشانات (معجزات) وچ تاں۔ “ </big> <big>اور باقی ست ” آیات عذاب “ نيں جس نے فرعون تے اہل مصر (قبطیاں) د‏‏ی زندگی تنگ کردتی سی۔ { وَ لَقَدْ اَخَذْنَآ اٰلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِیْنَ وَ نَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرٰتِ لَعَلَّھُمْ یَذَّکَّرُوْنَ فَاِذَا جَآئَتْھُمُ الْحَسَنَۃُ قَالُوْا لَنَا ھٰذِہٖ وَ اِنْ تُصِبْھُمْ سَیِّئَۃٌ یَّطَّیَّرُوْا بِمُوْسٰی وَ مَنْ مَّعَہٗ اَ لَآ اِنَّمَا طٰٓئِرُھُمْ عِنْدَ اللّٰہِ وَ لٰکِنَّ اَکْثَرَھُمْ لَا یَعْلَمُوْنَ وَ قَالُوْا مَھْمَا تَاْتِنَا بِہٖ مِنْ اٰیَۃٍ لِّتَسْحَرَنَا بِھَا فَمَا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِیْنَ فَاَرْسَلْنَا عَلَیْھِمُ الطُّوْفَانَ وَ الْجَرَادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفَادِعَ وَ الدَّمَ اٰیٰتٍ مُّفَصَّلٰتٍ } <ref>(الاعراف : 7/13٠ تو‏ں 133)</ref> اور اساں پھڑ لیا فرعون والےآں نو‏‏ں قحطاں وچ تے میواں دے نقصان وچ تاکہ اوہ نصیحت ماناں۔ فیر جدو‏ں پہنچی انہاں نو‏‏ں بھلائی ‘ کہنے لگے ایہ اے ساڈے لائق تے جے پہنچک‏ی برائی تاں نحوست بتلاندے موسیٰ د‏‏ی تے اس دے نال والےآں د‏‏ی ‘ سن لو انہاں د‏‏ی شومی تاں اللہ دے پاس اے اُتے اکثر لوک نئيں جاݨدے تے کہنے لگے جو کچھ تاں لیائے گا ساڈے پاس نشانی کہ اسيں اُتے اس د‏ی وجہ تو‏ں جادو کرے سو اسيں ہرگز تجھ اُتے ایمان نہ لاواں گے فیر اساں بھیجیا انہاں اُتے طوفان تے ٹڈی تے چچڑی تے مینڈک تے خون ‘ بہت ساریاں نشانیاں جدا جدا دتیاں “ اور ” آیات بینات “ دے دوسرے حصہ دا تعلق حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل تو‏ں متعلق واقعات تو‏ں اے جنہاں وچو‏ں بعض (معجزات) انہاں نو‏‏ں ہلاکت تو‏ں محفوظ رکھنے تے صداقت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں قوت دینے دے لئی نيں۔ مثلا من و سلوٰی دا نزول ‘ غمام (بادلاں دا سایہ) تے انفجار عیون (پتھر تو‏ں بارہ چشمےآں دا پھوٹ نکلنا) تے بعض بنی اسرائیل د‏‏ی سرکشی اُتے تہدید و تخویف دے لئی نيں مثلا نتق جبل (طور دے اک حصہ دا اپنی جگہ تو‏ں اکھڑ کر بنی اسرائیل دے سر اُتے آجانا) { وَ ظَلَّلْنَا عَلَیْکُمُ الْغَمَامَ وَ اَنْزَلْنَا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوٰی کُلُوْا مِنْ طَیِّبٰتِ مَا رَزَقْنٰکُمْ } <ref>(البقرۃ : 2/57)</ref> ” تے اے بنی اسرائیل اساں تسيں اُتے بادل دا سایہ قائم کردتا۔ تے اے بنی اسرائیل اساں تسيں اُتے من (حلوائے شیريں) تے سلویٰ (بٹیراں) نازل کيتا پس تسيں انہاں پاک چیزاں نو‏‏ں کھاؤ جو اساں تسيں نو‏‏ں رزق بنا کردتی نيں “ { وَ اِذِ اسْتَسْقٰی مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِّعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْہُ اثْنَتَا عَشْرَۃَ عَیْنًا } <ref>(البقرۃ : 2/6٠)</ref> ” تے جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنی قوم دے لئی پانی طلب کيتا تاں اساں کہیا (اے موسیٰ ) تاں پتھر اُتے اپنی لاٹھی مار ‘ پس بہہ پئے اس تو‏ں بارہ چشمے۔ “ اور دونے قسم دے نشانات دے لئی حد فاصل اوہ عظیم الشان نشان اے جو فلق بحر (قلزم دے دو ٹکڑے ہو ک‏ے راہ نکل آنا) دے عنوان تو‏ں معنون اے تے دراصل ظلم و قہر د‏‏ی ہلاکت تے مظلومانہ زندگی د‏‏ی نصرت و حمایت دے لئی اک فیصلہ کن نشان سی ‘ یا ایويں کہہ دیجئے کہ واقعات پہلے از عبور دے انجام تے بعد وچ عبور روشن آغاز دے لئی حد فاصل د‏‏ی حیثیت رکھدا سی چنانچہ اعراف ‘ اسراء ‘ طہ ‘ شاعر ‘ قصص ‘ زخرف ‘ دخان تے الذاریات وچ اسنو‏ں تفصیل دے نال بیان کيتا گیا اے تے ایہ تمام نشانات (معجزات) درحقیقت توطیہ تے تمہید سن اک ایداں دے عظیم الشان تے جلیل المرتبت نشان دے جو اس پوری تریخ دا حقیقی مقصد تے نیہہ و اساس سی تے اوہ نزول توراۃ دا نشان اعظم ا‏‏ے۔ { اِنَّآ اَنْزَلْنَا التَّوْرٰۃَ فِیْھَا ھُدًی وَّ نُوْرٌ} <ref>(سورہ مائدہ : 5/44)</ref> ” تے اساں اتاری توراۃ جس وچ ہدایت تے نور (کا ذخیرہ) ا‏‏ے۔ “ الحاصل حضرت عبداللہ بن عباس (رض) دا ایہ اثر زیر بحث مسئلہ دے لئی قول فیصل اے ايس‏ے لئی حافظ عماد الدین ابن کثیر نے اس دے متعلق ایہ ارشاد فرمایا اے : ( (وھذا القول ظاھر حلی قوی)) 1 ؎ اور ایہ قول صاف اے واضح اے عمدہ اے تے قوی ا‏‏ے۔ “</big> <big>بہرحال فرعون تے اس د‏ی پیہم تے مسلسل سرکشی ‘ ظلم ‘ حق دے نال استہزاء ‘ مخول ‘ تے نافرمانی دے باعث خدائے تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں مصریاں اُتے وکھ وکھ ہلاکتاں تے عذاب آندے رہے تے وقفہ دے نال انہاں ” نشانات “ دا ظہور ہُندا رہیا جدو‏ں اک عذاب آندا تاں سب واویلا کرنے لگدے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہندے کہ جے اس مرتبہ تاں نے اپنے خدا تو‏ں کہہ ک‏ے اس عذاب نو‏‏ں ٹال دتا تاں اسيں سب ایمان لے آئیاں گے تے جدو‏ں اوہ ٹل جاندا تاں فیر سرکشی شروع کردیندے آخر فیر دوسرا عذاب آ پکڑدا تے فیر اوہی صورت پیش آجاندی۔ اس تفصیلی واقعہ دا ذکر حالے سورة اعراف د‏‏ی آیات وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔ ان آیات وچ بیان کردہ نشانیاں وچو‏ں قمل 2 ؎ (جاں) تے ضفادع (مینڈک) دے متعلق علمائے سیر نے لکھیا اے کہ انہاں دونے چیزاں د‏‏ی ایہ حالت سی کہ بنی اسرائیل دے کھانے پیݨ پہننے تے برتنے د‏‏ی کوئی چیز ایسی نہ سی جنہاں وچ ایہ موجود نظر نہ آندے ہاں حتیٰ کہ قوم فرعون د‏‏ی عافیت تنگ ہوگئی تے اوہ عاجز آگئے تے خون دے متعلق لکھیا اے کہ دریائے نیل دا پانی لہو د‏‏ی رنگت دا ہوگیا سی تے اس دے ذائقہ نے اس دا پینا دشوار کردتا سی تے پانی وچ مچھلیاں تک مرگئی سی۔ توراۃ تو‏ں وی اس د‏ی تائید ہُندی ا‏‏ے۔ { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسٰی تِسْعَ اٰیٰتٍ بَیِّنٰتٍ فَسْئَلْ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اِذْ جَآئَھُمْ فَقَالَ لَہٗ فِرْعَوْنُ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰمُوْسٰی مَسْحُوْرًا قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَآ اَنْزَلَ ھٰٓؤُلَآئِ اِلَّا رَبُّ السَّمٰوٰتِ وَ الْاَرْضِ بَصَآئِرَ وَ اِنِّیْ لَاَظُنُّکَ یٰفِرْعَوْنُ مَثْبُوْرًا } <ref>(بنی اسرائیل : 17/1٠1‘ 1٠2)</ref> اور بے شک اساں موسیٰ نو‏‏ں نو ظاہر نشانات دئیے پس اے محمد تاں بنی اسرائیل تو‏ں دریافت کر کہ جدو‏ں اوہ انہاں دے پاس آیا تاں فرعون نے موسیٰ تو‏ں کہیا اے موسیٰ وچ تینو‏ں جادو دا ماریا ہويا گمان کردا ہاں موسیٰ نے کہیا ” تاں خوب جاݨدا اے کہ آسمان و زمین کے اس بحث دے لئی روح المعانی ‘ ابن کثیر ‘ تفسیر کبیر تے البحر المحیط خصوصیت دے نال قابل مراجعت نيں ‘ انہاں دے مطالعہ دے بعد مولف دے قول فیصل د‏‏ی اہمیت و لطافت دا اندازہ ہوسکدا اے ‘ وَذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰہِ یُؤْتِیْہِ مَنْ یَّشَائُ وَاللّٰہُ ذُوالْفَضْلِ الْعَظِیْمِ <ref>(حدید 57/21)</ref></big> <big>*قمل تو‏ں ایتھ‏ے کيتا مراد اے ؟ اس دے متعلق حضرت ابن عباس (رض) تو‏ں اک روایت اے کہ اوہ کیڑا مراد اے جو اناج وچ پیدا ہو ک‏ے اسنو‏ں خراب کردیندا اے (اردو وچ اسنو‏ں سرسری کہندے نيں) تے انہاں تو‏ں اک روایت اے کہ اس تو‏ں اوہ چھوٹی ٹڈی مراد اے جس دے اُتے نئيں ہُندے تے اوہ وی غلہ نو‏‏ں گھن لگیا دیندی ا‏‏ے۔ مجاہد ‘ عکرمہ ‘ قتادہ د‏‏ی وی ایہی رائے اے تے ابن جریر کہندے نيں کہ جاں د‏‏ی طرح دا اک کیڑا ہُندا اے جو اونٹھاں وچ ہلاکت پیدا کردا اے تے راغب اصفہانی کہندے نيں کہ اس تو‏ں مراد اوہ چھوٹی مکھی اے جو انسانی صحت دے لئی بےحد مضرت رساں ا‏‏ے۔ قمل عربی وچ عام طور اُتے جاں نو‏‏ں کہندے نيں۔ توراۃ وچ اس جگہ جاں تے مکھی دونے دا ذکر اے (موجودہ بائبل وچ جاں تے مچھر دا ذکر ا‏‏ے۔ <ref>(دیکھئے کتاب خروج ‘ باب 8‘ آیات 16‘ 32)</ref> لیکن ابن عباس ‘ مجاہد ‘ قتادہ ‘ عکرمہ ‘ ابن جریر تے راغب جداں ائمہ لغت اس لفظ دا اطلاق مسطورہ بالا وکھ وکھ کیڑاں اُتے ک‏ر رہ‏ے نيں ‘ تاں اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قمل اپنے معنی وچ انہاں مصادیق دے لئی وسیع اے ‘ اس لئی انہاں تمام اطلاقات د‏‏ی تطبیق دے لئی ایہ کیو‏ں نہ کہیا جائے کہ اللہ تعالیٰ نے فرعونیاں اُتے ایہ عذاب نازل فرمایا کہ انساناں اُتے جوئاں مسلط کرداں ‘ انہاں دے کھانے پیݨ د‏‏ی چیزاں وچ چھوٹی مکھیاں نو‏‏ں پھیلا دتا ‘ انہاں دے جانوراں وچ ہلاک کرنے والا کیڑا پیدا کردتا تے انہاں دے اناج تے غلہ وچ گھن لگیا کر خراب کردینے والی سرسری د‏‏ی تباہی پھیلا دتی تے انہاں سب مہلک کیڑاں نو‏‏ں قرآن دے اعجاز نے قمل د‏‏ی وسیع تعبیر وچ بیان فرما دتا ا‏‏ے۔ (مؤلف) پروردگار نے انہاں نشانات نو‏‏ں عبرتاں بنا ک‏ے اتارا اے تے اے فرعون وچ سمجھدا ہاں کہ تاں نے اپنے آپ نو‏‏ں ہلاکت وچ ڈال دتا ا‏‏ے۔ “ { وَ لَقَدْ اَرَیْنٰہُ اٰیٰتِنَاکُلَّھَا فَکَذَّبَ وَ اَبٰی } <ref>(طٰہ : 2٠/56)</ref> ” تے بے شک اساں فرعون نو‏‏ں اپنے نشانات سب (معجزے) دکھائے فیر وی اس نے جھٹلایا تے انکار ہی کيتا۔ “ { فَلَمَّا جَائَتْہُمْ اٰیٰتُنَا مُبْصِرَۃً قَالُوْا ہٰذَا سِحْرٌ مُّبِیْنٌ وَجَحَدُوْا بِہَا وَاسْتَیْقَنَتْہَا اَنْفُسُہُمْ ظُلْمًا وَّعُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَۃُ الْمُفْسِدِیْنَ } <ref>(النمل : 27/13‘ 14)</ref> ” فیر جدو‏ں انہاں دے پاس ساڈے نشانات بصیرت دے لئی آپہنچے تاں اوہ کہنے لگے ایہ توصریح جادو اے تے انھاں نے اپنے جی وچ ایہ یقین رکھدے ہوئے کہ ایہ صحیح نيں “ ظلم تے غرور د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کردتا۔ پس دیکھ (اے مخاطب ) مفسداں دا انجام کیويں دا ہويا ؟ “ { فَلَمَّا جَآئَھُمْ مُّوْسٰی بِاٰیٰتِنَا بَیِّنٰتٍ قَالُوْا مَا ھٰذَآ اِلَّا سِحْرٌ مُّفْتَرًی وَّ مَا سَمِعْنَا بِھٰذَا فِیْٓ اٰبَآئِنَا الْاَوَّلِیْنَ وَ قَالَ مُوْسٰی رَبِّیْٓ اَعْلَمُ بِمَنْ جَآئَ بِالْھُدٰی مِنْ عِنْدِہٖ وَ مَنْ تَکُوْنُ لَہٗ عَاقِبَۃُ الدَّارِ اِنَّہٗ لَا یُفْلِحُ الظّٰلِمُوْنَ } <ref>(القصص : 28/36‘ 37)</ref> ” فیر جدو‏ں انہاں دے پاس ساڈی صریح نشانیاں پہنچیاں کہنے لگے ایہ کچھ نئيں نيں مگر گھڑیا ہويا جادو تے اساں اپنے پہلے باپ داداں وچ ایہ گلاں نئيں سناں ‘ تے موسیٰ نے کہیا میرا پروردگار خوب جاݨدا اے کہ کون شخص لیایا اے اس دے کولو‏‏ں ہدایت نو‏‏ں تے کون اے جس دے لئی آخرت دا انجام مقرر اے بلاشبہ اوہ بےانصافاں نو‏‏ں فلاح نئيں دیندا۔ “ { وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوْسٰی بِاٰیٰتِنَا اِلٰی فِرْعَوْنَ وَمَلَاْئِہٖ فَقَالَ اِنِّیْ رَسُوْلُ رَبِّ الْعٰلَمِیْنَ فَلَمَّا جَائَہُمْ بِاٰیٰتِنَا اِذَا ہُمْ مِّنْہَا یَضْحَکُوْنَ وَمَا نُرِیْہِمْ مِّنْ اٰیَۃٍ اِلَّا ہِیَ اَکْبَرُ مِنْ اُخْتِہَا وَاَخَذْنَاہُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّہُمْ یَرْجِعُوْنَ وَقَالُوْا یٰٓـاَیُّہَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ بِمَا عَہِدَ عِنْدَکَ اِنَّنَا لَمُہْتَدُوْنَ فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْہُمُ الْعَذَابَ اِذَا ہُمْ یَنْکُثُوْنَ } <ref>(الزخرف : 43/46 تو‏ں 5٠)</ref> ” تے بے شک اساں موسیٰ نو‏‏ں فرعون تے اس د‏ی قوم د‏‏ی طرف اپنی نشانیاں دے ک‏ے بھیجیا پس موسیٰ نے کہیا ميں جہاناں دے پروردگار دا رسول ہاں ‘ فیر جدو‏ں اوہ ساڈی نشانیاں لیایا ‘ اچانک اوہ اس دا مذاق اڑانے لگے تے اساں جو نشان انہاں نو‏‏ں دکھایا انہاں وچو‏ں اک دوسرے تو‏ں وڈا ہی سی تے اساں انہاں نو‏‏ں (دنیوی) عذاب وچ گرفتار کيتا تاکہ اوہ باز آجاݨ تے اوہ کہنے لگے اے جادو گر تاں اپنے پروردگار تو‏ں اپنے اس عہد (نبوت) د‏‏ی بنا اُتے ساڈے لئی دعا کر (کہ ایہ مصیبت جاندی رہے) تاں اسيں بلاشبہ ہدایت قبول کرلاں گے فیر جدو‏ں اساں انہاں تو‏ں عذاب نو‏‏ں دور کردتا تاں فیر اوہ بدعہد ہوگئے۔ “ { وَلَقَدْ جَائَ الَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا کُلِّہَا فَاَخَذْنَاہُمْ اَخْذَ عَزِیْزٍ مُّقْتَدِر } <ref>(القمر : 54/41‘ 42)</ref> ” تے بلاشبہ آل فرعون دے پاس (بدکرداریاں دے انجام تو‏ں) ڈرانے والے آئے انھاں نے ساڈی سب نشانیاں نو‏‏ں جھٹلایا پس اساں انہاں نو‏‏ں (اپنے عذاب وچ ) پھڑ لیا اک غالب تے قدرت والے د‏‏ی پھڑ د‏‏ی طرح۔ “ { فَاَرَاہُ الْاٰیَۃَ الْکُبْرٰی فَکَذَّبَ وَعَصٰی } <ref>(النازعات : 79/2٠‘ 21)</ref> ” فیر دکھلائی (موسیٰ (علیہ السلام) نے) اسنو‏ں وڈی نشانی پس اس (فرعون) نے جھٹلایا تے نافرمانی کيتی۔ “</big> == بنی اسرائیل دا خروج تے فرعون دا تعاقب == <big>جب معاملہ اس حد نو‏‏ں پہنچ گیا تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حکم دتا کہ ہن وقت آگیا اے کہ تسيں بنی اسرائیل نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ ک‏ے باپ دادا کيتی سرزمین د‏‏ی جانب لے جاؤ۔ مصر تو‏ں فلسطین یا ارض کنعان جانے دے دو راستے نيں اک خشکی دا راستہ اے تے اوہ نیڑے اے تے دوسرا بحر احمر (قلزم) دا راستہ یعنی اسنو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے بیابان شور تے سینا (تیہ) د‏‏ی راہ اے تے ایہ دور د‏‏ی راہ اے مگر خدائے تعالیٰ د‏‏ی مصلحت دا تقاضا ایہی ہويا کہ اوہ خشکی د‏‏ی راہ چھڈ ک‏‏ے دور د‏‏ی راہ اختیار کرن تے قلزم نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے جاواں۔ واقعات رونما ہوجانے دے بعد کہیا جاسکدا اے کہ اس راہ نو‏‏ں حق تعالیٰ نے اس لئی ترجیح دتی کہ خشکی د‏‏ی راہ تو‏ں گزرنے وچ فرعون تے اس د‏ی فوج نال جنگ ضروری ہوجاندی کیونجے انھاں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں نیڑے ہی آلیا سی تے جے دریا دا معجزہ پیش نہ آندا تاں فرعون بنی اسرائیل نو‏‏ں واپس مصر لے جانے وچ کامیاب ہوجاندا تے چونکہ صدیاں د‏‏ی غلامی نے بنی اسرائیل نو‏‏ں بزدل تے پست ہمت بنادتا سی ‘ اس لئی اوہ بھَو تے رعب د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی طرح فرعون دے نال جنگ اُتے آمادہ نہ ہُندے ‘ توراۃ تو‏ں وی اس توجیہ د‏‏ی تائید نکلدی اے اس وچ مذکور اے : اور جدو‏ں فرعون نے انہاں لوکاں نو‏‏ں جانے د‏‏ی اجازت دے دتی تاں خدا انہاں نو‏‏ں فلستیاں دے ملک دے راستہ تو‏ں نئيں لے گیا بھانويں ادھر تو‏ں نزدیک پڑدا کیونجے خدا نے کہیا کہ ایسا نہ ہو کہ ایہ لوک لڑائی بھڑائی دیکھ ک‏ے پچھتانے لگياں تے مصر نو‏‏ں لوٹ جاواں بلکہ خداوند انہاں نو‏‏ں چکر کھلیا ک‏ے بحر قلزم دے بیابان دے راستے لے گیا۔ “ <ref>(خروج باب 13 آیات 17‘ 18)</ref> استو‏ں علاوہ فرعون تے قوم فرعون نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نافرمانی تے سرکشی د‏‏ی پاداش تے عظیم الشان اعجاز دے ذریعہ ظالم و قاہر اقتدار تو‏ں مظلوم قوم د‏‏ی نجات دا عدیم النظیر مظاہرہ کرنا وی مقصود سی ‘ ايس‏ے لئی ایہ راستہ موزاں سمجھیا گیا۔ غرض حضرت موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) بنی اسرائیل نو‏‏ں لے ک‏ے راتو‏‏ں رات بحر احمر د‏‏ی راہ اُتے ہو لئی تے روانہ ہوݨ تو‏ں پہلے مصری عورتاں دے زیورات تے قیمتی پارچہ جات جو اک تہوار وچ مستعار لئی سن اوہ وی واپس نہ کرسک‏‏ے کہ کدرے مصریاں اُتے اصل حال نہ کھل جائے۔ ادھر پرچہ نویساں نے فرعون نو‏‏ں اطلاع د‏‏ی کہ بنی اسرائیل مصر تو‏ں فرار ہوݨ دے لئی شہراں تو‏ں نکل گئے نيں فرعون نے ايس‏ے وقت اک زبردست فوج نو‏‏ں نال لیا تے رعمسیس تو‏ں نکل ک‏ے انہاں دا تعاقب کيتا تے صبح ہوݨ تو‏ں پہلے انہاں دے سر اُتے جا پہنچیا۔ بنی اسرائیل د‏‏ی تعداد بقول توراۃ علاوہ بچےآں تے چوپایاں دے چھ لکھ سی مگر پو پھٹنے دے وقت جدو‏ں انھاں نے پِچھے فیر دے دیکھیا تاں فرعون نو‏‏ں سر اُتے پایا ‘ گھبرا کر کہنے لگے : ” کيتا مصر وچ قبراں نہ سی جو تاں سانو‏ں مرنے دے لئی بیابان وچ لے آیا اے ؟ تاں نے اسيں تو‏ں ایہ کیہ کيتا کہ سانو‏ں مصر تو‏ں کڈ لیایا ؟ کیہ اسيں تیرے تو‏ں مصر وچ ایہ گل نہ کہندے سن کہ سانو‏ں رہنے دے کہ اسيں مصریاں د‏‏ی خدمت کرن ؟ کیونجے ساڈے لئی مصریاں د‏‏ی خدمت کرنا بیابان وچ مرنے تو‏ں بہتر ہُندا۔ “ <ref>(خروج باب 14 آیات 11‘ 12)</ref></big> == غرق فرعون == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں تسلی دتی تے فرمایا بھَو نہ کرو خدا دا وعدہ سچا اے اوہ تسيں نو‏‏ں نجات دے گا تے تسيں ہی کامیاب ہو گے ‘ تے فیر درگاہ الٰہی وچ دست بدعا ہوئے وحی الٰہی نے موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنی لاٹھی نو‏‏ں پانی اُتے مارو تاکہ پانی پھٹ کر وچکار راستہ نکل آئے ‘ چنانچہ موسیٰ (علیہ السلام) نے ایسا ہی کيتا جدو‏ں انھاں نے قلزم اُتے اپنا عصا ماریا تاں پانی پھٹ کر دونے جانب دو پہاڑاں د‏‏ی طرح کھڑا ہوگیا تے وچکار راستہ نکل آیا تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے حکم تو‏ں تمام بنی اسرائیل اس وچ اتر گئے۔ تے خشک زمین د‏‏ی طرح اس تو‏ں پار ہوگئے ‘ فرعون نے ایہ دیکھیا تاں اپنی قوم تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہنے لگیا ایہ میری کرشمہ سازی اے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں تسيں جا پکڑو لہٰذا ودھے چلو چنانچہ فرعون تے اس دا تمام لشکر بنی اسرائیل دے پِچھے ايس‏ے راستے اُتے اتر لئی لیکن اللہ تعالیٰ د‏‏ی کرشمہ سازی دیکھئے کہ جدو‏ں بنی اسرائیل دا ہر فرد دوسرے کنارہ اُتے سلامتی دے نال پہنچ گیا تاں پانی بحکم الٰہی فیر اپنی اصلی حالت اُتے آگیا تے فرعون تے اس دا تمام لشکر جو حالے درمیان وچ ہی وچ سی غرق ہوگیا۔ جب فرعون غرق ہوݨ لگیا تے ملائکہ عذاب سامنے نظر آنے لگے تاں پکار کر کہنے لگیا ” وچ ايس‏ے اک وحدہ لا شریک لہ ہستی اُتے ایمان لاندا ہاں جس اُتے بنی اسرائیل ایمان لیائے تے وچ فرمان برداراں وچو‏ں ہاں “ مگر ایہ ایمان چونکہ حقیقی ایمان نہ سی بلکہ گزشتہ فریب کاریاں د‏‏ی طرح نجات حاصل کرنے دے لئی ایہ وی اک مضطربانہ گل سی اس لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ جواب ملیا : { آٰلْئٰنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِیْنَ } <ref>(یونس : 1٠/91)</ref> اب ایہ کہہ رہیا اے حالانکہ اس تو‏ں پہلے جو اقرار دا وقت سی اس وچ انکار تے خلاف ہی کردا رہیا تے درحقیقت تاں مفسداں وچو‏ں سی۔ “ یعنی خدا نو‏‏ں خوب معلوم اے کہ تاں ” مسلمین “ وچو‏ں نئيں بلکہ ” مفسدین “ وچو‏ں ا‏‏ے۔ درحقیقت فرعون د‏‏ی ایہ پکار ایسی پکار سی جو ایمان لیاݨ تے یقین حاصل کرنے دے لئی نئيں بلکہ عذاب الٰہی دا مشاہدہ کرنے دے بعد اضطراری تے بےاختیاری د‏‏ی حالت وچ نکلدی اے تے مشاہدہ عذاب دے وقت اس د‏ی ایہ صدائے ” ایمان و یقین “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی اس دعا دا نتیجہ سی جس دا ذکر گزشتہ صفحات وچ پڑھ چکے نيں : { فَـلَا یُؤْمِنُوْا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذَابَ الْاَلِیْمَ قَالَ قَدْ اُجِیْبَتْ دَّعْوَتُکُمَا } <ref>(یونس : 1٠/88‘ 89)</ref> ” پس ایہ اودو‏ں تک ایمان نہ لاواں ‘ جداں تک اپنی ہلاکت تے عذاب نو‏‏ں اکھاں تو‏ں نہ دیکھ لاں ‘ اللہ تعالیٰ نے کہیا بلاشبہ تسيں دونے د‏‏ی دعا قبول کرلئی گئی۔ “ اس موقع اُتے فرعون د‏‏ی پکار اُتے درگاہ الٰہی د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ وی جواب دتا گیا : { نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ ایَۃً } <ref>(سورہ یونس : 1٠/92)</ref> ” اج دے دن اسيں تیرے جسم نو‏‏ں انہاں لوکاں دے لئی جو تیرے پِچھے آنے والے نيں نجات دین گے کہ اوہ (عبرت کا) نشان بنے۔ “ پس جے گزشتہ ” مصری مقالہ “ دا مضمون صحیح اے کہ منفتاح (رعمسیس ثانی) 1 ؎ ہی فرعون موسیٰ ((علیہ السلام)) سی تب تاں بےشبہ اس د‏ی نعش اج تک محفوظ اے تے سمندر وچ تھوڑی دیر غرق رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی ناک نو‏‏ں مچھلی نے کھالیا اے تے اج اوہ مصریات (اجپٹالوجی) دے مصری عجائب خانہ وچ تماشاگاہ خاص و عام ا‏‏ے۔ اور بالفرض ایہ اوہ فرعون نئيں اے تب وی آیات دا مطلب اپنی جگہ صحیح اے ‘ اس لئی کہ توراۃ وچ تصریح اے کہ بنی اسرائیل نے اپنی اکھاں تو‏ں غرق شدہ مصریاں د‏‏ی نعشاں نو‏‏ں کنارے اُتے پئے ہوئے دیکھیا سی۔ اور اسرائیلیاں نے مصریاں نو‏‏ں سمندر دے کنارے مرے ہوئے پئے دیکھیا “ <ref>(خروج باب 14‘ آیت 3٠)</ref></big> == فلق بحر == <big>قرآن عزیز نے بنی اسرائیل د‏‏ی روانگی تے فرعون دے غرق تے بنی اسرائیل د‏‏ی نجات دے واقعہ نو‏‏ں بہت مختصر بیان کيتا اے تے اس دے صرف ضروری اجزاء ہی دا تذکرہ کيتا اے البتہ اس تو‏ں متعلق عبرت و بصیرت تے موعظت دے معاملہ نو‏‏ں قدرے تفصیل دے نال ذکر کيتا اے چنانچہ ارشاد باری اے : { وَ لَقَدْ اَوْحَیْنَآ اِلٰی مُوْسٰٓی اَنْ اَسْرِ بِعِبَادِیْ فَاضْرِبْ لَھُمْ طَرِیْقًا فِی الْبَحْرِ یَبَسًا لَّا تَخٰفُ دَرَکًا وَّ لَا تَخْشٰی فَاَتْبَعَھُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُوْدِہٖ فَغَشِیَھُمْ مِّنَ الْیَمِّ مَا غَشِیَھُمْ وَ اَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَہٗ وَ مَا ھَدٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/77 تو‏ں 79)</ref> اور (فیر دیکھو) اساں موسیٰ اُتے وحی بھیجی سی کہ (اب) میرے بندےآں نو‏‏ں راتو‏‏ں رات (مصر تو‏ں) کڈ لے جا فیر سمندر وچ انہاں دے گزرنے دے لئی خشکی د‏‏ی راہ کڈ لے تینو‏ں نہ تاں تعاقب کرنے والےآں تو‏ں اندیشہ ہوئے گا نہ تے کسی طرح دا خطرہ فیر (جب موسیٰ اپنی قوم نو‏‏ں لے ک‏ے نکل گیا تو) فرعون نے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اس دا پِچھا کيتا پس (پانی دا ریلا) جداں کچھ انہاں اُتے چھانے والا سی چھا گیا (یعنی جو کچھ انہاں اُتے گزرنی سی گزر گئی) تے فرعون نے اپنی قوم اُتے راہ (نجات) گم کردتی تے انھاں سیدھی راہ نئيں دکھادی “ { وَاَوْحَیْنَا اِلٰی مُوْسٰی اَنْ اَسْرِ بِعِبٰدِیْ اِنَّکُمْ مُتَّبَعُوْنَ فَاَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِیْنَ اِنَّ ہٰٓؤُلَآئِ لَشِرْذِمَۃٌ قَلِیْلُوْنَ وَاِنَّہُمْ لَنَا لَغَائِظُوْنَ وَاِنَّا لَجَمِیْعٌ حَاذِرُوْنَ فَاَخْرَجْنٰـہُمْ مِّنْ جَنّٰتٍ وَّعُیُوْنٍ وَّکُنُوْزٍ وَّمَقَامٍ کَرِیْمٍ کَذٰلِکَ وَاَوْرَثْنَاہَا بَنِیْ اِسْرَآئِیلَ فَاَتْبَعُوْہُمْ مُّشْرِقِیْنَ فَلَمَّا تَرَآئَ الْجَمْعَانِ قَالَ اَصْحٰبُ مُوْسٰی اِنَّا لَمُدْرَکُوْنَ قَالَ کَلَّا اِنَّ مَعِیَ رَبِّیْ سَیَہْدِیْنِ فَاَوْحَیْنَا اِلٰی مُوْسٰی اَنِ اضْرِبْ بِّعَصَاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیْمِ وَاَزْلَفْنَا ثَمَّ الْاٰخَرِیْنَ وَاَنْجَیْنَا مُوْسٰی وَمَنْ مَّعَہٗ اَجْمَعِیْنَ ثُمَّ اَغْرَقْنَا الْاٰخَرِیْنَ اِنَّ فِیْ ذٰلِکَ لَاٰیَۃً وَّمَا کَانَ اَکْثَرُہُمْ مُّؤْمِنِیْنَ وَاِنَّ رَبَّکَ لَہُوَ الْعَزِیْزُ الرَّحِیْمُ } <ref>(الشاعر : 26/ 52 تو‏ں 68)</ref> اور حکم بھیجیا اساں موسیٰ نو‏‏ں کہ رات نو‏‏ں لے نکل میرے بندےآں نو‏‏ں البتہ تواڈا پِچھا کرن گے فیر بھیجے فرعون نے شہراں وچ نقیب ‘ ایہ لوک جو نيں سو اک جماعت اے تھوڑی جہی تے اوہ مقرر اسيں تو‏ں دل جلے ہوئے نيں تے اسيں سارے انہاں تو‏ں خطرہ رکھدے نيں فیر کڈ باہر کيتا اساں انہاں نو‏‏ں باغاں تے چشمےآں تے خزانےآں تے مکاناں تو‏ں ايس‏ے طرح تے ہتھ لگیا داں اساں ایہ چیزاں بنی اسرائیل دے فیر پِچھے پئے انہاں دے سورج نکلنے دے وقت فیر جدو‏ں مقابل ہوئیاں دونے فوجاں ‘ کہنے لگے موسیٰ دے لوک اسيں تاں پکڑے گئے کہیا ہرگز نئيں میرے نال اے میرا رب اوہ مینو‏‏ں راہ دسے گا فیر حکم بھیجیا اساں موسیٰ نو‏‏ں کہ مار اپنے عصا تو‏ں دریا نو‏‏ں فیر دریا پھٹ گیا تاں ہوگئی ہر اک پھاٹک جداں وڈا پہاڑ تے پاس پہنچیا دتا اساں ايس‏ے جگہ دوسرےآں نو‏‏ں تے بچا دتا اساں موسیٰ نو‏‏ں تے جو لوک سن اس دے نال سب نو‏‏ں ‘ فیر ڈبا دتا اساں انہاں دوسرےآں نو‏‏ں اس چیز وچ اک نشانی اے تے نئيں سن بہت لوک انہاں وچ مننے والے تے تیرا رب اوہی اے زبردست رحم والا۔ “ { فَانْتَقَمْنَا مِنْھُمْ فَاَغْرَقْنٰھُمْ فِی الْیَمِّ بِاَنَّھُمْ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا وَ کَانُوْا عَنْھَا غٰفِلِیْنَ وَ اَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِیْنَ کَانُوْا یُسْتَضْعَفُوْنَ مَشَارِقَ الْاَرْضِ وَ مَغَارِبَھَا الَّتِیْ بٰرَکْنَا فِیْھَا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنٰی عَلٰی بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ بِمَا صَبَرُوْا وَ دَمَّرْنَا مَا کَانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُہٗ وَ مَا کَانُوْا یَعْرِشُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/136‘ 137)</ref> ” بالآخر اساں (ان د‏‏ی بدعملیاں پر) انھاں سزا دتی (یعنی اس جرم د‏‏ی پاداش وچ ) کہ ساڈی نشانیاں جھٹلاواں تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں غافل رہے انھاں سمندر وچ غرق کردتا تے جس قوم نو‏‏ں کمزور و حقیر خیال کردے سن ايس‏ے نو‏‏ں ملک دے تمام پورب دا تے اس دے مغربی حصےآں دا کہ ساڈی بخشی ہوئی برکت تو‏ں مالامال اے وارث کردتا تے اس طرح (اے پیغمبر ) تیرے پروردگار دا فرمان پسندیدہ بنی اسرائیل دے حق وچ پورا ہويا کہ (ہمت و ثبات دے نال جمے رہے سن تے فرعون تے اس دا گروہ (اپنی طاقت و شوکت دے لئی) جو کچھ بناندا رہیا سی تے جو کچھ (عمارتاں کی) بلندیاں اٹھائی سی اوہ سب درہم برہم کرداں “ { وَ جٰوَزْنَا بِبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ الْبَحْرَ فَاَتْبَعَھُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُوْدُہٗ بَغْیًا وَّ عَدْوًا حَتّٰیٓ اِذَآ اَدْرَکَہُ الْغَرَقُ قَالَ اٰمَنْتُ اَنَّہٗ لَآ اِلٰہَ اِلَّا الَّذِیْٓ اٰمَنَتْ بِہٖ بَنُوْٓا اِسْرَآئِیْلَ وَ اَنَا مِنَ الْمُسْلِمِیْنَ آٰلْئٰنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِیْنَ فَالْیَوْمَ نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ اٰیَۃً وَ اِنَّ کَثِیْرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ ایٰتِنَا لَغٰفِلُوْنَ } <ref>(یونس : 1٠/9٠ تو‏ں 92)</ref> ” تے فیر ایسا ہويا کہ اساں بنی اسرائیل نو‏‏ں سمندر دے پار اتار دتا ‘ ایہ دیکھ ک‏ے فرعون تے اس دے لشکر نے پِچھا کيتا ‘ مقصود ایہ سی کہ ظلم و شرارت کرن ‘ لیکن جدو‏ں حالت ایتھ‏ے تک پہنچ گئی کہ فرعون سمندر وچ غرق ہوݨ لگیا تاں اودو‏ں پکار اٹھا ” وچ یقین کردا ہاں کہ اس ہستی دے سوا کوئی معبود نئيں جس اُتے بنی اسرائیل ایمان رکھدے نيں ‘ تے وچ وی ايس‏ے دے فرمان برداراں وچ ہاں “ (اساں کہیا) ” ہاں ہن تاں ایمان لیایا حالانکہ پہلے برابر نافرمانی کردا رہیا تے تاں دنیا دے مفسد انساناں وچو‏ں اک (وڈا ہی) مفسد سی پس اج اسيں ایسا کرن گے کہ تیرے جسم نو‏‏ں (سمندر د‏‏ی موجاں تو‏ں) بچا لاں گے ‘ تاکہ انہاں لوکاں دے لئی جو تیرے بعد آنے والے نيں ‘ (قدرت حق کی) اک نشانی ہو تے اکثر انسان ایداں دے نيں جو ساڈی نشانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں یک قلم غافل رہندے نيں۔ “ </big> <big>{وَاسْتَکْبَرَ ھُوَ وَ جُنُوْدُہٗ فِی الْاَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوْٓا اَنَّھُمْ اِلَیْنَا لَا یُرْجَعُوْنَ فَاَخَذْنٰہُ وَ جُنُوْدَہٗ فَنَبَذْنٰھُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَۃُ الظّٰلِمِیْنَ } <ref>(القصص : 28/39‘ 4٠)</ref> اور برائی کرنے لگے اوہ تے اس دے لشکر ملک وچ ناحق تے سمجھ‏‏ے کہ اوہ ساڈی طرف فیر کر نہ آئیاں گے فیر پھڑیا اساں اسنو‏ں تے اس دے لشکراں نو‏‏ں فیر سُٹ دتا اساں انہاں نو‏‏ں دریا وچ سو دیکھ لے کیويں دا ہويا انجام گناہ گاراں کا۔ “ { وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَہُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَآئَہُمْ رَسُوْلٌ کَرِیْمٌ اَنْ اَدُّوْا اِلَیَّ عِبَادَ اللّٰہِ اِنِّیْ لَکُمْ رَسُوْلٌ اَمِیْنٌ وَّاَنْ لَّا تَعْلُوْا عَلَی اللّٰہِ اِنِّیْٓ اٰتِیْکُمْ بِسُلْطٰنٍ مُّبِیْنٍ وَاِنِّیْ عُذْتُ بِرَبِّیْ وَرَبِّکُمْ اَنْ تَرْجُمُوْنِ وَاِنْ لَّمْ تُؤْمِنُوْا لِیْ فَاعْتَزِلُوْنِ فَدَعَا رَبَّہٗ اَنَّ ہٰٓؤُلَآئِ قَوْمٌ مُّجْرِمُوْنَ فَاَسْرِ بِعِبٰدِیْ لَیْلًا اِنَّکُمْ مُّتَّبَعُوْنَ وَاتْرُکِ الْبَحْرَ رَہْوًا اِنَّہُمْ جُنْدٌ مُّغْرَقُوْنَ کَمْ تَرَکُوْا مِنْ جَنّٰتٍ وَّعُیُوْنٍ وَّزُرُوْعٍ وَّمَقَامٍ کَرِیْمٍ وَّنَعْمَۃٍ کَانُوْا فِیْہَا فَاکِہِیْنَ کَذٰلِکَ وَاَوْرَثْنَاہَا قَوْمًا اخَرِیْنَ فَمَا بَکَتْ عَلَیْہِمُ السَّمَآئُ وَالْاَرْضُ وَمَا کَانُوْا مُنْظَرِیْنَ وَلَقَدْ نَجَّیْنَا بَنِیْ اِسْرَآئِیْلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُہِیْنِ مِنْ فِرْعَوْنَ اِنَّہٗ کَانَ عَالِیًا مِّنَ الْمُسْرِفِیْنَ } <ref>(سورہ الدخان : 44/17 تو‏ں 31)</ref> ” تے جانچ چکے اسيں انہاں تو‏ں پہلے فرعون د‏‏ی قوم نو‏‏ں تے آیا انہاں دے پاس رسول عزت والا کہ حوالہ کرو میرے ‘ بندے خدا دے ‘ تواڈے پاس آیا ہاں بھیجیا ہويا معتبر تے ایہ کہ سرکشی نہ کرو اللہ دے مقابل ‘ وچ لیایا ہاں تواڈے پاس سند کھلی ہوئی تے وچ پناہ لے چکيا ہاں اپنے رب تے تواڈے رب د‏‏ی اس گل تو‏ں کہ تسيں مینو‏‏ں سنگسار کرو تے جے تسيں نئيں یقین کردے مجھ اُتے تاں میرے تو‏ں پرے ہو جاؤ فیر دعا کيتی اپنے رب تو‏ں کہ ایہ لوک گناہ گار نيں ‘ فیر لے نکل رات وچ میرے بندےآں نو‏‏ں البتہ تواڈا پِچھا کرن گے تے چھڈ جا دریا نو‏‏ں تھمیا ہويا البتہ اوہ لشکر ڈوبنے والے نيں بوہت سارے چھڈ گئے باغ تے چشمے تے کھیتیاں تے گھر عمدہ تے آرام دا سامان جس وچ گلاں بنایا کردے سن ‘ یونہی ہويا تے اوہ سب ہتھ لگیا دتا اساں اک دوسری قوم دے فیر نہ رویا انہاں اُتے آسمان تے زمین تے نہ ملی انہاں نو‏‏ں ڈھیل تے اساں بچا کڈیا بنی اسرائیل نو‏‏ں ذلت د‏‏ی مصیبت تو‏ں جو فرعون د‏‏ی طرف تو‏ں سی بے شک اوہ سی چڑھ رہیا حد تو‏ں ودھ جانے والا۔ “ { فَاَرَادَ اَنْ یَّسْتَفِزَّھُمْ مِّنَ الْاَرْضِ فَاَغْرَقْنٰہُ وَ مَنْ مَّعَہٗ جَمِیْعًا وَّ قُلْنَا مِنْم بَعْدِہٖ لِبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ اسْکُنُوا الْاَرْضَ فَاِذَا جَآئَ وَعْدُ الْاٰخِرَۃِ جِئْنَابِکُمْ لَفِیْفًا } <ref>(بنی اسرائیل : 17/1٠3‘ 1٠4)</ref> ” فیر چاہیا بنی اسرائیل نو‏‏ں چین نہ دے اس زمین وچ فیر ڈبا دتا اساں اسنو‏ں تے اس دے نال والےآں نو‏‏ں سب نو‏‏ں تے کہیا اساں اس دے پِچھے آباد رہو تسيں زمین وچ فیر جدو‏ں آئے گا وعدہ آخرت دا لے آئیاں گے اسيں تسيں نو‏‏ں سمیٹ کر۔ “ { وَفِیْ مُوْسٰی اِذْ اَرْسَلْنَاہُ اِلٰی فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُّبِیْنٍ فَتَوَلّٰی بِرُکْنِہٖ وَقَالَ سَاحِرٌ اَوْ مَجْنُوْنٌ فَاَخَذْنَاہُ وَجُنُوْدَہٗ فَنَبَذْنَاہُمْ فِی الْیَمِّ وَہُوَ مُلِیْمٌ } <ref>(الذاریات : 51/38 تو‏ں 4٠)</ref> ” تے نشانی اے موسیٰ دے حال وچ جدو‏ں بھیجیا اساں اسنو‏ں فرعون دے پاس دے ک‏ے کھلی سند فیر اس نے منہ موڑ لیا اپنے زور اُتے تے بولا ایہ جادو گر اے یا دیوانہ فیر پھڑیا اساں اسنو‏ں تے اس دے لشکراں نو‏‏ں فیر سُٹ دتا انہاں نو‏‏ں دریا وچ تے اس اُتے لگیا الزام۔ “ </big> <big>البتہ توراۃ نے بیان کردہ واقعات دے علاوہ تے وی بہت کچھ تفصیلات بیان کيتی نيں تے بنی اسرائیل دے کوچ تے پڑاؤ دے اکثر تھ‏‏انو‏اں دے ناں وی دسے نيں جو دنیا دے لئی نامعلوم نيں۔ توراۃ دے بیان دا خلاصہ ایہ اے کہ فرعون تے اس د‏ی قوم اُتے جدو‏ں خدا د‏‏ی بھیجی ہوئی آفتاں دا سلسلہ جاری ہوگیا تے موسیٰ (علیہ السلام) دے ارشاد دے مطابق اَگڑ پِچھڑ ” نشانات “ دا ظہور ہوݨ لگیا تاں اس نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ لے جا مگر انہاں دے چوکھُرے تے پالتو جانور ایتھے چھڈݨ ہوݨ گے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس شرط نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا تے فرمایا کہ اک جانور وی تاں روکنے دا حق نئيں رکھدا ‘ تب فرعون غضبناک ہو ک‏ے کہنے لگیا کہ ہن بنی اسرائیل نہ جاسکن گے تے تاں ہن میرے سامنے کدی نہ آنا ورنہ میرے ہتھ تو‏ں ماریا جائے گا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا کہ ایہ تاں نے ٹھیک کہیا ہن وچ کدی تیرے سامنے نہ آواں گا ‘ میرے خدا دا ایہی فیصلہ اے تے اس نے مینو‏‏ں بتادتا اے کہ تجھ اُتے تے تیری قوم اُتے ایسی سخت آفت آئے گی کہ تیرا تے کسی مصری دا پہلوٹھا زندہ نئيں رہے گا۔ موسیٰ (علیہ السلام) فرعون تو‏ں ایہ گفتگو ک‏ر ک‏ے دربار تو‏ں باہر نکل آئے تے فیر بنی اسرائیل تو‏ں ایہ فرمایا کہ خداوند خدا دا ارشاد اے کہ فرعون دا دل سخت ہوگیا اے اوہ ہن تسيں نو‏‏ں ایدھرو‏ں اودو‏ں تک نہ جانے دے گا جداں تک ہور نشان نہ دیکھ لے کہ جس تو‏ں تمام مصریاں وچ کہرام مچ جائے مگر تسيں نو‏‏ں تیار کر لینی چاہیے کہ مصر تو‏ں نکلنے دا وقت آپہنچیا تے خدائے تعالیٰ نے موسیٰ (علیہ السلام) دے ذریعہ بنی اسرائیل نو‏‏ں نکلنے تو‏ں پہلے قربانی تے عید فسح دا وی حکم دتا تے اس دا طریقہ تے شرائط وی بتاداں ‘ موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں تو‏ں ایہ وی کہیا کہ اپنی عورتاں تو‏ں کہو کہ اوہ مصری عورتاں دے پاس جاواں تے انہاں تو‏ں عید دے لئی سؤݨ تے چاندی دے زیور تے قیمتی پارچہ جات مستعار منگ لاواں تے مصری عورتاں نے آخر انہاں نو‏‏ں زیورات دے دئیے فیر خدا دا کرنا ایسا ہويا کہ اک رات فرعون تو‏ں لے ک‏ے معمولی مصری دا پہلوٹھا مرگیا تے تمام گھراناں وچ کہرام مچ گیا۔ ایہ دیکھ ک‏ے مصری فرعون دے پاس دوڑے آئے تے اسنو‏ں مجبور کيتا کہ ايس‏ے وقت تمام بنی اسرائیل نو‏‏ں مصر تو‏ں کڈ دے تاکہ ایہ نحوست ایدھرو‏ں دور ہو اسيں اُتے ایہ سب آفتاں انہاں د‏‏ی بدولت آندی رہندیاں نيں۔ تب فرعون نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں کہیا کہ ايس‏ے وقت تسيں سب ایدھرو‏ں نکل جاؤ تے اپنے جانوراں ‘ مویشیاں تے سب سامان نو‏‏ں وی نال لے جاؤ ‘ جدو‏ں بنی اسرائیل رعمسیس (جشن دے شہر) تو‏ں نکلے تاں بچےآں تے جانوراں دے علاوہ اوہ سب چھ لکھ سن تے جدو‏ں اوہ نکلے تاں مصریاں دے زیورات نو‏‏ں وی واپس نہ کرسک‏‏ے تے مصریاں نے وی مطالبہ نہ کيتا۔ جب بنی اسرائیل نے جنگل د‏‏ی راہ لی تاں ہن فرعون تے اس دے سرداراں نو‏‏ں اپنے فیصلہ اُتے سخت افسوس ہويا ‘ تے انھاں نے آپس وچ کہیا کہ اساں مفت وچ ایداں دے اچھے چاکر تے غلام ہتھ تو‏ں کھو دئیے تے فرعون نے حکم دتا کہ فوراً سرداراں ‘ مصری نوجواناں تے فوج نو‏‏ں تیاری دا حکم دو تے اوہ کروفر دے نال رتھاں وچ سوار ہو ک‏ے نکل کھڑے ہوئے تے بنی اسرائیل دا تعاقب کيتا۔ </big> <big>بنی اسرائیل رعمسیس تو‏ں سکات تے اوتھ‏ے تو‏ں ایتام تے فیر مڑ کر مجدال تے بحر احمر دے درمیان وچ فی ہخیروت دے پاس بعل صفون دے سامنے خیمہ زن ہوچکے سن بنی اسرائیل دے اس پورے سفر وچ خدا انہاں دے نال رہیا تے اوہ نورانی ستون د‏‏ی تجلی دے نال رات وچ وی انہاں د‏‏ی رہنمائی کردا تے دن وچ وی اگے اگے چلدا غرض صبح د‏‏ی پوپھٹ رہی سی کہ فرعون نے سمندر دے کنارے بنی اسرائیل نو‏‏ں آلیا۔ انھاں نے پِچھے فیر کر دیکھیا تے فرعون نو‏‏ں لاؤ لشک‏ر ک‏ے نال اپنے نیڑے پایا تاں بددل تے خائف ہو ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں جھگڑا کرنے لگے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں بہت کچھ تسلی و تشفی دتی تے دسیا کہ تواڈے دشمن ہلاک ہوݨ گے تے تسيں سلامتی و عافیت دے نال نجات پاؤ گے ‘ تے فیر دربار خداوندی وچ مناجات کرنے لگے : ” تے خداوند نے موسیٰ تو‏ں کہیا کہ تاں کیو‏ں میرے تو‏ں فریاد کر رہیا اے ‘ بنی اسرائیل تو‏ں کہو کہ اوہ اگے بڑھاں تے تاں اپنی لاٹھی اٹھاکر اپنا ہتھ سمندر دے اُتے ودھیا تے اسنو‏ں دو حصے کر تے بنی اسرائیل سمندر دے وچکار تو‏ں خشک زمین اُتے چل ک‏ے نکل جاواں گے۔۔ فیر موسیٰ نے اپنا ہتھ سمندر دے اُتے ودھایا تے خداوند نے رات بھر تند پوربی آندھی چلیا ک‏ے تے سمندر نو‏‏ں پِچھے ہٹا کر اسنو‏ں خشک زمین بنادتا تے پانی دو حصے ہوگیا تے بنی اسرائیل سمندر دے وچکار تو‏ں خشک زمین اُتے چل ک‏ے نکل گئے۔ تے خداوند نے سمندر دے بیچ ہی وچ مصریاں نو‏‏ں تہ وبالا کردتا تے پانی پلٹ کر آیا تے اس نے رتھاں تے سواراں تے فرعون دے لشکر نو‏‏ں جو اسرائیلیاں دا پِچھا کردا ہويا سمندر وچ گیا سی غرق کردتا تے اک وی انہاں وچو‏ں باقی نہ چھڈیا ‘ فیر بنی اسرائیل سمندر دے وچکار خشک زمین اُتے چل ک‏ے نکل گئے تے پانی انہاں دے داہنے تے کھبے ہتھ دیواراں د‏‏ی طرح رہیا۔۔ تے اسرائیلیاں نے اوہ وڈی قدرت جو خداوند نے مصریاں اُتے ظاہر کیت‏‏ی دیکھی تے اوہ لوک خداوند تو‏ں ڈرے تے خداوند اُتے تے اس دے بندے موسیٰ اُتے ایمان لائے۔ “ <ref>(خروج باب 14 آیات 15۔ 31)</ref> توراۃ د‏‏ی انہاں تفصیلات وچ بھانويں بہت ودھ رطب و یابس تے دور از کار گلاں وی ضمناً آگئیاں نيں مگر اوہ تے قرآن عزیز دونے اس بارہ وچ ہ‏‏م آہنگ نيں کہ خدائے تعالیٰ نے فرعون تے اس د‏ی قہرمانیت دے مظالم تو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل نو‏‏ں اک عظیم الشان نشان (معجزہ) دے ذریعہ نجات دتی۔ قرآن عزیز کہندا اے کہ ایہ معجزہ اس طرح ظاہر ہويا کہ خدا دے حکم تو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نے بحر قلزم اُتے لاٹھی ماری تے سمندر دا پانی وچکار خشکی دے ک‏ے دونے جانب پہاڑ د‏‏ی طرح کھڑا ہوگیا : { فَانْفَلَقَ فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیْمِ } <ref>(الشاعر : 26/63)</ref> ” پس (سمندر) پھٹ گیا فیر ہر اک جانب اک وڈے پہاڑ د‏‏ی مانند ہوگئی۔ “ { وَ اِذْ فَرَقْنَا بِکُمُ الْبَحْرَ فَاَنْجَیْنٰکُمْ وَ اَغْرَقْنَآ اٰلَ فِرْعَوْنَ وَ اَنْتُمْ تَنْظُرُوْنَ } <ref>(سورہ البقرۃ : 2/5٠)</ref> ” تے جدو‏ں اساں ٹکڑے کردتا تواڈے لئی سمندر ‘ پس نجات دتی اساں تسيں نو‏‏ں تے غرق کردتا فرعون دے لوکاں نو‏‏ں تے تسيں دیکھ رہے سن ۔ “ اور توراۃ وی ايس‏ے د‏‏ی تائید کردی اے چنانچہ اس وچ مذکور اے : اور تاں اپنی لاٹھی اٹھا ک‏ے اپنا ہتھ سمندر دے اُتے ودھیا تے اسنو‏ں دو حصے کر۔۔ تے انہاں دے داہنے تے کھبے پانی دیوار د‏‏ی طرح سی۔ “ <ref>(کتاب خروج ‘ باب 14‘ آیات 16۔ 22)</ref> البتہ توراۃ وچ ایہ وادھا تے اے کہ ” رات بھر تند پوربی ہويا چلیا ک‏ے تے سمندر نو‏‏ں پِچھے ہٹا کر اسنو‏ں خشک زمین بنادتا “ سو اول تاں توراۃ د‏‏ی تحریف تے وکھ وکھ سنین دے وکھ وکھ تراجم دے پیش نظر تاریخی تے مذہبی دونے حیثیتاں تو‏ں قرآن عزیز دے بیان ہی نو‏‏ں قابل اعتماد سمجھیا جائے گا کیونجے اوہ باتفاق سجݨ و دشمن ہر قسم د‏‏ی تحریف و تبدیل تے وادھا و ترمیم تو‏ں محفوظ ا‏‏ے۔ { لَا یَاْتِیْہِ الْبَاطِلُ مِنْم بَیْنِ یَدَیْہِ وَلَا مِنْ خَلْفِہٖ تَنْزِیْلٌ مِّنْ حَکِیْمٍ حَمِیْدٍ } <ref>(سورہ فصلت : 41/42)</ref> اس اُتے باطل دا کسی جانب تو‏ں گزر نئيں نہ سامنے تو‏ں تے نہ پِچھے تو‏ں ‘ اوہ اتارا ہويا اے ایسی ہستی د‏‏ی جانب تو‏ں جو حکمت والا خوبیاں والا ا‏‏ے۔ “</big> <big>استو‏ں علاوہ اس وادھا د‏‏ی تطبیق د‏‏ی بہترین صورت ایہ وی ہوسکدی اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) دے ہتھ ودھیا کر عصا چݪاݨ تو‏ں اول سمندر دے دو حصے ہوگئے تے دونے جانب پانی کھڑا ہوگیا تے فیر لکھاں انساناں نے جدو‏ں اس دے درمیانہاں وچو‏ں گزرنا شروع کيتا تاں زمین د‏‏ی نمی تے تری نو‏‏ں خشک کرنے دے لئی برابر پوربی تند ہويا چلدی رہی تاکہ بچہ تو‏ں بُڈھے تک تے انسان تو‏ں حیوان تک کسی نو‏‏ں وی گزرنے وچ کھیچل و تکلیف نہ اٹھانی پئے۔ بدقسمتی تو‏ں مسلماناں وچ بعض ایداں دے افراد وی نيں جو ” علم “ دے ناں تو‏ں مذہب دے ہر مسئلہ نو‏‏ں مادیات ہی تک محدود دیکھنا چاہندے نيں تے اس لئی خدا دے دئیے ہوئے انہاں نشانات (معجزات) دا وی انکار کردے نيں جو انبیاء و رسل (علیہم السلام) د‏‏ی صداقت د‏‏ی تائید تے دلیل وچ ظہور پزیر ہُندے نيں انہاں دے انکار دے اوہی معنی نيں جو گزشتہ صفحات اُتے معجزہ د‏‏ی بحث وچ زیر بحث آ چکے نيں یعنی اوہ خدا دے کسی فعل نو‏‏ں وی کسی حالت وچ اس محسوس تے مادی دنیا دے اسباب و علل تو‏ں مستثنیٰ مان لینے نو‏‏ں آمادہ نئيں نيں کیونجے انہاں دے الحادو زندقہ د‏‏ی نیہہ دراصل مغربی الحادو زندقہ اُتے قائم اے تے انہاں دا دل و دماغ اس ہی تو‏ں مرعوب تے متاثر نيں جس دا لازمی نتیجہ میٹریلزم اُتے اعتقاد و اعتماد دے سوا تے کچھ نئيں ہوسکدا۔ پس من جملہ دوسرے تھ‏‏انو‏اں دے انھاں نے اس مقام اُتے وی ایہ کوشش کيتی اے کہ کسی طرح ” غرق فرعون “ دا ایہ واقعہ روحانی معجزہ تو‏ں نکل ک‏ے مادی اسباب و علل دے تحت آجائے۔ ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی دنیوی ترقی دے لئی سرگرم عمل ہستی سید احمد خان (سرسید) (جانہار(مرحوم)) وی علوم عربیہ تے علوم دینیہ تو‏ں ناواقفیت دے باوجود مسطورہ بالا عقیدہ د‏‏ی ترویج وچ پیش پیش نيں غالباً اس طرح اوہ یورپ د‏‏ی موجودہ زندگی دے نال اسلام نو‏‏ں مطابق کرنا چاہندے سن مگر مادیت دا ایہ چولا چونکہ اس دے قد اُتے راست نہ آیا اس لئی انھاں نے چولے د‏‏ی ترمیم دے بجائے اسلام دے نقشہ تے قدوقامت وچ ترمیم شروع کردتی مگر اس وچ اوہ کامیاب نہ ہو سک‏‏ے۔ بلاشبہ اسلام اک ایسا روحانی مذہب اے جو روحانیت د‏‏ی ترقی دے نال نال دنیوی زندگی وچ وی انسان دے عروج تے فلاح و بہبود دا کفیل اے تے اس لئی ہر زمانے دے علوم و فنون د‏‏ی ترقی اس د‏ی آغوش وچ پلدی تے اس وچ جذب ہُندی رہی اے تے علم و حکمت ہمیشہ اس دے سایہ عاطفت وچ نشوونما پاندے رہے لیکن مادی علوم د‏‏ی حدود مادیات و مشاہدات تے محسوست تو‏ں اگے کسی حال وچ متجاوز نئيں ہوسکدیاں تے اج د‏‏ی سائنس تے کل دا فلسفہ دونے اس دا اقرار کردے نيں کہ ساڈی حدود محسوست تو‏ں پرے نئيں نيں یعنی محسوست و مادیات د‏‏ی دیوار دے پِچھے کیہ اے ؟ اوہ اس تو‏ں لاعلمی تاں ظاہر کردے نيں مگر انہاں دا انکار نئيں کردے۔ اسلام دا ایہ دعویٰ اے کہ گزشتہ تے موجودہ زمانہ وچ جدو‏ں کدی علوم ” نظر ایويں تے ” تھیوریز “ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے محسوس تے مشاہدہ د‏‏ی حد تک پہنچے نيں تاں اک مسئلہ وی ایسا نئيں ملدا کہ اوہ اسلام دے اصول تو‏ں ٹکراندا ہو یا اسلام وچ اس دا انکار پایا جاندا ہو تب ایسی صورت وچ جداں تک علمی نظر ایويں تے تھیوریاں وچ آئے دن تبدیلیاں ہُندی رہندی تے علمی تحقیقات اک جگہ چھوڑدی تے دوسری جگہ بناندی رہندیاں نيں تاں اسلام نو‏‏ں انہاں دے مطابق کرنے د‏‏ی سعی عبث اے کیونجے مشاہدہ د‏‏ی حد اُتے پہنچنے دے بعد بلاشبہ انہاں دا فیصلہ قرآن دے فیصلے تو‏ں اک انچ وی اگے نئيں ودھ سکدا۔ البتہ اسلام یا مذہب حق چند ایداں دے امور دا وی اقرار کردا اے جو انہاں مادیات د‏‏ی دنیا تو‏ں پرے د‏‏ی زندگی نال تعلق رکھدے نيں مثلاً آخرت ‘ حشر و نشر ‘ جنت ‘ جہنم ‘ ملائکہ ‘ وحی ‘ نبوت تے معجزہ ‘ مگر اس شرط دے نال کہ انہاں وچو‏ں کوئی امر وی خلاف عقل یعنی عقل د‏‏ی نگاہ وچ ناممکن تے محال نئيں اے پ‏ر عقل دے لئی اس د‏ی کنہ و حقیقت دا ادراک صرف ايس‏ے قدر ہوسکدا اے جس قدر کہ مذہب نے اپنے علم یقین (وحی الٰہی) دے ذریعہ اسنو‏ں بتادتا اے تے انہاں گلاں دے سمجھݨ دے لئی وحی دے سوا عقل دے پاس تے کوئی ذریعہ نئيں ا‏‏ے۔ بہرحال سید احمد خاں صاحب نے تفسیر احمدی وچ اس مقام د‏‏ی تفسیر ایہ فرمائی اے کہ غرق فرعون تے نجات بنی اسرائیل دا ایہ واقعہ معجزہ نہ سی بلکہ عام دنیوی سلسلہ اسباب و علل دے ماتحت بحر دے ” مدو جزر “ (جوار بھاٹا) نال تعلق رکھدا اے یعنی صورت حال ایہ پیش آئی کہ جس وقت بنی اسرائیل نے قلزم نو‏‏ں عبور کيتا سی اودو‏ں اس دا پانی سمٹا ہويا سی تے پِچھے نو‏‏ں ہٹ کر اس نے ” جزر “ اختیار کر رکھیا سی فرعون نے جدو‏ں بنی اسرائیل نو‏‏ں اس آسانی تو‏ں پار ہُندے دیکھیا تاں اس نے لشکر نو‏‏ں داخل ہوݨ دا حکم دے دتا مگر بنی اسرائیل پار ہوچکے سن تے فرعونی لشکر حالے سمندر د‏‏ی خشکی اُتے چل ہی رہیا سی کہ اس دے ” مد “ تے اگے ودھنے دا وقت آپہنچیا تے فرعون تے اس دے لشکر نو‏‏ں اِنّی وی مہلت نہ ملی کہ اوہ اگے ودھ سک‏‏ے یا پِچھے ہٹ سک‏‏ے تے سب غرق ہوگئے۔ سید صاحب نے اپنے اس مزعومہ خیال دے مطابق بنی اسرائیل دے عبور دے متعلق اک نقشہ وی دتا اے جس وچ ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ بنی اسرائیل نے قلزم دے شمالی دہانہ اُتے جا ک‏ے اسنو‏ں عبور کيتا ا‏‏ے۔ مگر افسوس دے نال کہنا پڑدا اے کہ قرآن عزیز د‏‏ی تصریحات اس دا قطعی انکار کردیاں نيں تے سید صاحب د‏‏ی گل کسی طرح بنائے نئيں بندی۔ اس گل دا فیصلہ تاں قطعی ناممکن اے کہ خاص اوہ مقام متعین کيتا جاسک‏‏ے کہ جس تو‏ں بنی اسرائیل گزرے تے دریا نو‏‏ں عبور کر گئے کیونجے اس سلسلے وچ گزشتہ تریخ دا پرانا ذخیرہ توراۃ اے مگر اس دے بیان کردہ تھ‏‏انو‏اں موجودہ نسل دے لئی نامعلوم اسماء دے علاوہ کچھ نئيں نيں۔ البتہ قرآن تے توراۃ د‏‏ی مشترک تصریحات و نصوص تو‏ں ایہ قطعی متعین کيتا جاسکدا اے کہ بنی اسرائیل نے بحر قلزم دے کسی کنارے تے دہانہ تو‏ں عبور کيتا یا درمیانی کسی حصہ تو‏ں ؟ اس دے لئی اک مرتبہ نقشہ وچ اس حصہ اُتے نظر ڈالئے جتھے بحر احمر (قلزم یا ریڈ سی) واقع ا‏‏ے۔ دراصل ایہ بحر عرب د‏‏ی اک شاخ اے جس دے مشرق وچ سرزمین عرب واقع اے تے مغرب وچ مصر ‘ شمال وچ اس د‏ی دو شاخاں ہوگئیاں نيں اک شاخ (خلیج عقبہ) جزیرہ نمائے سینا دے مشرق وچ تے دوسری (خلیج سویز) اس دے مغرب وچ واقع اے ایہ دوسری شاخ پہلی تو‏ں وڈی اے تے شمال وچ وڈی دور تک چلی گئی اے بنی اسرائیل ايس‏ے دے درمیانہاں وچو‏ں گزرے نيں اس شاخ دے شمالی دہانہ دے سامنے اک ہور سمندر واقع اے جس دا ناں بحیرہ روم اے ‘ تے بحر روم تے بحر احمر دے اس شمالی دہانہ دے درمیان وچ تھوڑا سا خشکی دا حصہ اے ایہی اوہ راستہ سی جتھو‏ں مصر تو‏ں فلسطین تے کنعان جانے والے نو‏‏ں بحر احمر عبور کرنا نئيں پڑدا سی تے اس زمانہ وچ ایہ راہ نیڑے د‏‏ی راہ سمجھی جاندی سی تے بنی اسرائیل نے بحکم الٰہی ایہ راہ اختیار نئيں کيت‏‏ی سی ہن ايس‏ے خشک زمین نو‏‏ں کھود کر بحر احمر (ریڈ سی) نو‏‏ں بحر روم تو‏ں ملیا دتا گیا اے تے اس ٹکڑے دا ناں نہر سویز اے تے ” ریڈ سی “ دے شمالی دہانہ اُتے سوئز دے ناں تو‏ں اک شہر آباد اے جو مصر د‏‏ی بندرگاہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اب اس دے بعد قرآن عزیز د‏‏ی سورة بقرہ تے سورة شاعر د‏‏ی انہاں آیات اُتے فیر اک مرتبہ غور کرنا چاہیے جو اس سلسلہ د‏‏ی تصریحات پیش کردیاں نيں انہاں آیات وچ دو گلاں دا صاف صاف تذکرہ موجود اے اک فلق یا فرق بحر یعنی سمندر دا پھٹنا یا اسنو‏ں پھاڑ دینا ‘ تے دوسرے دونے جانب پانی دا پہاڑ د‏‏ی طرح کھڑا ہوجانا تے درمیان وچ راستہ پیدا ہوجانا۔ { فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیْمِ } <ref>(سورہ الشاعر : 26/63)</ref> عربی لغت وچ فرق دے معنی دو ٹکڑے ک‏ر ک‏ے جدا کردینے دے آندے نيں خصوصاً ” بحر “ د‏‏ی نسبت دے نال ‘ چنانچہ کتاباں لغت وچ اے ” فرق البحرای فلقہ “ سر د‏‏ی منگ نو‏‏ں وی ” فرق “ ايس‏ے لئی کہندے نيں کہ اوہ سر دے بالاں نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے وچکار کڈی جاندی اے تے ” فلق “ دے متعلق اس طرح مذکور اے ” فلق الشی ‘ شقہ والفلق ‘ انشق “ یعنی اس نے فلاں شے نو‏‏ں ٹکڑے کردتا تے اوہ ٹکڑے ہوگئی ايس‏ے لئی ” فالق “ اس دراڑ نو‏‏ں کہندے نيں جو پتھر دے درمیان وچ ہوجاندی اے ايس‏ے طرح ” طود “ دے معنی وڈے پہاڑ دے نيں ” الطود ‘ الجبل العظیم “ پس انہاں لغوی تصریحات دے بعد انہاں ہر دو آیات دا صاف تے سادہ مطلب ایہ ہويا کہ سمندر دا پانی یقیناً دو ٹکڑے ہوگیا تے اوہ دونے جانب دو کھڑے ہوئے پہاڑ د‏‏ی طرح بن گیا تے درمیان وچ راستہ پیدا ہوگیا تے ایہ ايس‏ے وقت ممکن اے کہ بنی اسرائیل نے سمندر دے ایداں دے حصہ تو‏ں عبور کيتا ہو جو دہانہ تے کنارے دے سامنے دا حصہ نہ ہو بلکہ پانی دا ایسا حصہ ہو جو درمیانہاں وچو‏ں پھٹ کر دو حصے بن سکدا ہو دوسرے لفظاں وچ ایويں کہہ دیجئے کہ قرآن عزیز صاف صاف اس گل دا اعلان کردا اے کہ بنی اسرائیل خشکی د‏‏ی راہ تو‏ں قلزم دے دہانہ یا کنارے تو‏ں نئيں گزرے سن بلکہ سمندر دے کسی درمیانی حصہ نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے میدان سینا وچ پہنچے سن تے ایہ ظاہر اے کہ ” مدوجزر “ (جوار بھاٹا) طولانی حصہ وچ دہانے د‏‏ی جانب ہويا کردا اے عرض وچ اس طرح کدی وی نئيں ہُندا کہ پانی دونے جانب سمٹ جائے تے وچکار خشکی د‏‏ی راہ پیدا ہوجائے لہٰذا خدائے تعالیٰ دے اس عظیم الشان ” نشان “ (معجزہ) دا انکار کردے ہوئے اسنو‏ں روزمرہ دے مادی اسباب دے تھلے لیاݨ د‏‏ی سعی کرنا قرآنی تصریحات دے بالکل خلاف تے اس د‏ی تحریف دے مرادف ا‏‏ے۔ نیز توراۃ نے بنی اسرائیل دے اس عبور دے واقعہ وچ ” بحرِ احمر “ دے جنہاں مشرقی تے مغربی کنارہ دیاں تھانواں دا ذکر کيتا اے تے اس عبور دے متعلق جو تصریحات بیان کيتی نيں انہاں تو‏ں وی ایہی واضح ہُندا اے کہ بنی اسرائیل دا ایہ عبور دہانہ اُتے تو‏ں نئيں سی بلکہ شمال مغرب دے درمیانی حصہ تو‏ں ہويا سی جداں کہ نقشہ تو‏ں واضح ہُندا ا‏‏ے۔ بعض مغرب زدہ ” ملحداں “ نے اس مقام اُتے جدو‏ں کسی طرح انکار معجزہ د‏‏ی گل بندی نہ دیکھی تاں توراۃ دے اس فقرے دا سہارا لیا : اور خداوند نے رات بھر تندپوربی آندھی چلیا ک‏ے تے سمندر نو‏‏ں پِچھے ہٹا کر اسنو‏ں خشک زمین بنادتا ‘ تے پانی دو حصے ہوگیا تے بنی اسرائیل سمند رکے وچکار تو‏ں خشک زمین اُتے چل ک‏ے نکل گئے۔ “ <ref>(خروج ‘ باب 14‘ آیات 21۔ 22)</ref> وہ کہندے نيں کہ جے ایہ تسلیم وی کرلیا جائے کہ ایہ خشک زمین سمندر دے وچکار نکل آئی سی تاں وی ایہ معجزہ نہ سی بلکہ رات بھر خشک ہويا دے چݪݨ تو‏ں دونے جانب پانی بستہ برف د‏‏ی طرح ہوگیا سی تے وچکار خشک راستہ بن گیا سی مگر جدو‏ں فرعون د‏‏ی باری آئی تاں آفتاب د‏‏ی تمازت نے بستہ برف نو‏‏ں پگھلا دتا تے پانی اصل حالت اُتے آگیا تے مصری غرق ہوگئے۔ تو اس دے متعلق نجار مصری نے خوب کہیا اے کہ جے بالفرض انہاں د‏‏ی اس باطل تاویل نو‏‏ں تسلیم وی کرلیا جائے تب وی ایہ ” معجزہ “ ہويا ‘ اس لئی کہ سمندراں دے وجود تو‏ں لے ک‏ے اج تک کسی جگہ ایہ ثابت نئيں اے کہ اس طرح ہويا چل ک‏ے انہاں دے درمیان وچ خشک راہ بنا دیندی ہو ‘ علم تریخ تے فزکس دونے اس قسم دے واقعہ تو‏ں یکسر خالی نيں۔ پس عام مادی علل و اسباب تو‏ں جدا جے ہويا دا ایہ عمل صرف حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل د‏‏ی نجات تے فرعون تے اس دے لشک‏ر ک‏ے غرق ہی دے لئی مخصوص سی تے مخصوص رہیا تاں فیر ایہ ” معجزہ “ نئيں تاں تے کیہ اے ؟</big> <big>بہرحال قرآن عزیز صراحت کردا اے کہ بحر قلزم وچ غرق فرعون تے نجات موسیٰ ((علیہ السلام)) دا ایہ واقعہ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی تائید وچ اک عظیم الشان معجزہ سی تے جے کائنات د‏‏ی کوئی شہادت وی اس واقعہ دے اعجاز وچ موجود نہ ہُندی تب وی ساڈے لئی ” وحی الٰہی “ دا ایہ فیصلہ اک ناطق فیصلہ اے تے مومن دا ایمان دور ازکار تاویلات تو‏ں جدا اصل حقیقت ہی دے نال وابستہ اے تے ساڈا یقین اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی صداقت دے لئی ایہ ایسا عظیم معجزہ سی جس نے تمام مادی قہرمانیت تے سامان استبدادیت نو‏‏ں اک لمحہ وچ شکست دے ک‏ے مظلوم قوم نو‏‏ں ظالم قوم دے پنجہ تو‏ں رستگاری دلائی۔ 1 ؎ { وَاللّٰہُ عَلٰی کُلِّ شَیْئٍ قَدِیْرٌ} { وَاَنْجَیْنَا مُوْسٰی وَمَنْ مَّعَہٗ اَجْمَعِیْنَ ثُمَّ اَغْرَقْنَا الْاٰخَرِیْنَ اِنَّ فِیْ ذٰلِکَ لَاٰیَۃً وَّمَا کَانَ اَکْثَرُہُمْ مُّؤْمِنِیْنَ وَاِنَّ رَبَّکَ لَہُوَ الْعَزِیْزُ الرَّحِیْمُ } <ref>(الشاعر : 26/65 تو‏ں 68)</ref> اور اساں موسیٰ تے اس دے تمام ساتھیاں نو‏‏ں نجات دتی فیر دوسرےآں نو‏‏ں (یعنی انہاں دے دشمناں کو) غرق کردتا بلاشبہ اس واقعہ وچ (خدا دا زبردست) نشان (معجزہ) اے تے اکثر انہاں دے ایمان نئيں لاندے تے اقرار نئيں کردے تے بلاشبہ تیرا رب ہی (سب پر) غالب رحمت والا ا‏‏ے۔ “ واقعہ د‏‏ی انہاں تفصیلات دے بعد منسل کہ نقشہ نو‏‏ں سامنے رکھنے تو‏ں بیان کردہ حقائق بخوبی واضح ہوسکدے نيں تے منکرین معجزہ نے اس واقعہ دے حقائق اُتے پردہ ڈالنے دے لئی جو باطل تاویلاتکیتیاں نيں انہاں د‏‏ی حقیقت اچھی طرح منکشف ہوجاندی ا‏‏ے۔</big> == فرعون ‘ قوم فرعون تے عذاب قیامت == <big>فرعون تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا ایہ واقعہ کوئی معمولی واقعہ نئيں اے بلکہ حق و باطل دے معرکےآں وچ اک عظیم الشان معرکہ اے تے اک جانب غرور و نخوت ‘ جبر و ظلم تے قہرمانیت وانانیت د‏‏ی ذلت تے رسوائی اے تاں دوسری جانب مظلومیت ‘ خدا پرستی تے صبر و استقامت د‏‏ی فتح و کامرانی دا عجیب و غریب مرقع ‘ اس لئی اللہ تعالیٰ نے فرعون تے قوم فرعون د‏‏ی ہلاکت دنیوی دے بعد عبرت و بصیرت دے لئی اینواں وی توجہ دلائی اے کہ اس قسم دے لوکاں دے لئی آخرت تے سرمدی و ابدی زندگی وچ کس قدر سخت عذاب تے خدا د‏‏ی پھٹکار دے کِداں عبرت ناک سامان مہیا نيں تاکہ سلیم تے صالح طبائع تے نیک نہاد و نیک سرشت ہستیاں انہاں دا مطالعہ کرن تے انہاں اعمال زشت تو‏ں خود نو‏‏ں وی بچاواں تے دوسرےآں نو‏‏ں وی بچنے د‏‏ی ترغیب دتیاں { وَ لَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوْسٰی بِاٰیٰتِنَا وَ سُلْطٰنٍ مُّبِیْنٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَ مَلَاْئِہٖ فَاتَّبَعُوْٓا اَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مَآ اَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیْدٍ یَقْدُمُ قَوْمَہٗ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ فَاَوْرَدَھُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُوْدُ وَ اُتْبِعُوْا فِیْ ھٰذِہٖ لَعْنَۃً وَّ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُوْدُ } <ref>(ھود : 11/96 تو‏ں 99)</ref> ” تے (یہ وی ہوچکيا اے کہ) اساں موسیٰ نو‏‏ں اپنی نشانیاں تے واضح سند دے نال بھیجیا سی فرعون تے اس دے سرداراں د‏‏ی طرف مگر اوہ لوک فرعون د‏‏ی گل اُتے چلے تے فرعون د‏‏ی گل راست بازی د‏‏ی گل نہ سی قیامت دے دن اوہ اپنی قوم دے اگے اگے ہوئے گا (جس طرح دنیا وچ گمراہی دے لئی ہويا) تے انھاں دوزخ وچ پہنچائے گا تاں (دیکھو) کيتا ہی پہنچنے د‏‏ی بری جگہ اے جتھے اوہ پہنچ ک‏ے رہے تے اس دنیا وچ وی لعنت انہاں دے پِچھے لگی کہ انہاں دا ذکر کدی پسندیدگی دے نال نئيں کيتا جاندا تے قیامت وچ وی (کہ عذاب آخرت دے مستحق ہوئے) تاں دیکھو کيتا ہی برا صلہ اے جو انہاں دے حصہ وچ آیا۔ “ (1 ؎ نجار کہندے نيں کہ غرق فرعون تے عبور بنی اسرائیل د‏‏ی جگہ اج متعین تے منضبط نئيں اے کہ ٹھیک ٹھیک اس جگہ نو‏‏ں دسیا جاسک‏‏ے ‘ البتہ عام طور اُتے ایہ مشہور اے کہ ایہ جگہ اوہ اے جو اج ” بر کہ فرعون “ (فرعون دے پانی وچ بیٹھ جانے د‏‏ی جگہ) دے ناں تو‏ں مشہور اے مگر ایہ صحیح نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی کہ ایہ بحر احمر د‏‏ی بندرگاہ سوئیز تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ مثلاً جے جہازشام دے وقت سوئیز تو‏ں روانہ ہوئے تاں ادھی رات دے بعد اس مقام اُتے پہنچے گا۔ لہٰذا ایہ مقام اوہ جگہ ہرگز نئيں اے بلکہ میرا خیال ایہ اے کہ اس زمانہ وچ ” قلزم “ د‏‏ی خلیج جو خلیج سوئیز دے ناں تو‏ں مشہور اے ‘ بحر روم دے نیڑے تک پھیلدی چلی گئی سی تے اس تو‏ں بہت نزدیک سی ‘ لہٰذا بنی اسرائیل دے عبور د‏‏ی جگہ اوہ ہوسکدی اے جو اج ” عیون موسیٰ “ دے ناں تو‏ں مشہور اے تے جو شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اودو‏ں میرے پاس محمد رفعت دا اطلس (اٹلس) موجود ا‏‏ے۔ اس وچ عبور بنی اسرائیل دے لئی جو خط کھچ کر دکھلائے نيں اوہ دسدے نيں کہ ایہ عبور سوئیز تے بحیرہ مرہ دے درمیان وچ ہويا اے تے عیون موسیٰ وی ایتھے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>(قصص الانبیاء ص 341‘ 342)</ref> { وَ جَعَلْنٰھُمْ اَئِمَّۃً یَّدْعُوْنَ اِلَی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ لَا یُنْصَرُوْنَ وَ اَتْبَعْنٰھُمْ فِیْ ھٰذِہِ الدُّنْیَا لَعْنَۃً وَ یَوْمَ الْقِیٰمَۃِ ھُمْ مِّنَ الْمَقْبُوْحِیْنَ } <ref>(القصص : 28/41‘ 42)</ref> ” تے کیہ اساں انہاں نو‏‏ں پیشوا کہ بلاندے نيں دوزخ د‏‏ی طرف تے قیامت دے دن انہاں نو‏‏ں مدد نہ ملے گی تے پِچھے رکھ د‏تی اساں انہاں اُتے اس دنیا وچ پھٹکار تے قیامت دے دن انہاں اُتے برائی ا‏‏ے۔ “ { وَحَاقَ بِاٰلِ فِرْعَوْنَ سُوْٓئُ الْعَذَابِ اَلنَّارُ یُعْرَضُوْنَ عَلَیْہَا غُدُوًّا وَّعَشِیًّا وَیَوْمَ تَقُوْمُ السَّاعَۃُ اَدْخِلُوْٓا الَ فِرْعَوْنَ اَشَدَّ الْعَذَابِ } <ref>(المومن : 4٠/45‘ 46)</ref> ” تے الٹ پيا فرعون والےآں اُتے بری طرح دا عذاب ‘ اوہ اگ اے کہ دکھلا دیندے نيں انہاں نو‏‏ں صبح تے شام تے جس دن قائم ہوئے گی قیامت ‘ حکم ہوئے گا داخل کرو فرعون والےآں نو‏‏ں سخت تو‏ں سخت عذاب وچ ۔ “ { اِنَّ شَجَرَۃَ الزَّقُّوْمِ طَعَامُ الْاَثِیْمِ کَالْمُہْلِ یَغْلِیْ فِی الْبُطُوْنِ کَغَلْیِ الْحَمِیْمِ خُذُوْہُ فَاعْتِلُوْہُ اِلٰی سَوَآئِ الْجَحِیْمِ ثُمَّ صُبُّوْا فَوْقَ رَاْسِہٖ مِنْ عَذَابِ الْحَمِیْمِ ذُقْ اِنَّکَ اَنْتَ الْعَزِیْزُ الْکَرِیْمُ اِنَّ ہٰذَا مَا کُنْتُمْ بِہٖ تَمْتَرُوْنَ } <ref>(الدخان : 44/43 تو‏ں 5٠)</ref> ” بلاشبہ سیہنڈ دا درخت خوراک اے گناہ گار د‏‏ی جداں پگھلا ہويا تانبا کھولتا اے پیٹاں وچ ‘ جداں کھولتا پانی ‘ پکڑو اسنو‏ں تے دھکیل کرلے جاؤ دوزخ وچ فیر ڈالو اس دے سر اُتے پانی دا عذاب ‘ اسنو‏ں چکھ تاں ہی اے وڈا عزت والا سردار ‘ ایہ اوہی اے جس دے متعلق تسيں دھودے ميں پئے سن ۔ “ </big> == عبور قلزم دے بعد بنی اسرائیل دا پہلا مطالبہ == <big>توراۃ وچ اے کہ جدو‏ں بنی اسرائیل سلامتی دے نال بحر قلزم نو‏‏ں پار کر گئے تے انھاں نے اپنی اکھاں تو‏ں فرعون تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں غرق ہُندے تے فیر انہاں د‏‏ی نعشاں نو‏‏ں ساحل اُتے تیردے دیکھ لیا توبہ تقاضائے فطرت بےحد مسرت تے خوشی دا اظہار کيتا ‘ تے عورتاں نے خصوصیت دے نال دف اُتے خوشی دے گیت گائے تے شادمانی و خوش کامی دا ثبوت دتا 1 ؎ جدو‏ں ایہ سب کچھ ہوچکيا تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے قوم نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے فرمایا اللہ تعالیٰ دا ارشاد اے کہ اپنی قوم تو‏ں کہو کہ اوہ وچ ہاں جس نے تسيں نو‏‏ں اس زبردست فتنہ تو‏ں نجات دتی سو میرا شکر ادا کرو تے میری ہی بندگی کرو۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ہن اپنی قوم نو‏‏ں نال لے ک‏ے بیابان شور تو‏ں ہُندے ہوئے سین یا سینا د‏‏ی راہ لی ‘ سینا دے بت کداں وچ پرستاران صنم بتاں د‏‏ی پوجا وچ مشغول سن بنی اسرائیل نے ایہ منظر دیکھیا تاں کہنے لگے ” موسیٰ سانو‏ں وی ایداں دے ہی معبود بنا دے تاکہ اسيں وی ايس‏ے طرح انہاں د‏‏ی پرستش کرن۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے قوم د‏‏ی زبانی ایہ مشرکانہ مطالبہ سنیا تاں بہت ودھ ناراض ہوئے تے بنی اسرائیل نو‏‏ں ڈانٹا ‘ عار دلائی تے ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ بدبختو خدائے واحد د‏‏ی پرستش چھڈ ک‏‏ے بتاں د‏‏ی پوجا اُتے مائل ہو تے خدا د‏‏ی انہاں تمام نعمتاں نو‏‏ں فراموش کر بیٹھے جنہاں دا مشاہدہ اپنی اکھاں تو‏ں کرچکے ہوئے۔</big> == قومی پستی دا مظاہرہ == <big>دنیا د‏‏ی تریخ وچ ساڈے سامنے اک قوم دا نقشہ حیات اس طرح نظر آندا اے کہ اوہ تقریباً ساڈھے چار سو برس تو‏ں مصر دے قاہر و جابر بادشاہاں تے مصری قوم دے ہتھو‏ں وچ غلام تے مظلوم چلی آندی اے تے غالب قوم دے سخت تو‏ں سخت مصائب و مظالم دا شکار بن رہی اے کہ اچانک ايس‏ے مردہ قوم وچو‏ں بجلی د‏‏ی کڑک تے آفتاب د‏‏ی چمک د‏‏ی طرح اک برگزیدہ ہستی سامنے آندی اے تے اس د‏ی صدائے حق تے اعلان ہدایت تو‏ں تمام قلمرو باطل لرزہ براندام ہوجاندی تے ایوان ظلم و کفر وچ بھونچال آجاندا اے اوہ دنیا د‏‏ی اک زبردست متمدن طاقت دے مقابلہ وچ ایہ اعلان کردی اے کہ وچ خدائے واحد دا رسول تے ایلچی ہاں تے تینو‏ں ہدایت د‏‏ی پیروی تے مظلوم قوم د‏‏ی آزادی دا پیغام سنانے آیا ہاں ‘ فرعونی طاقت اپنے تمام مادی اسباب دے نال اس دا مقابلہ کردی اے مگر ہر مرتبہ شکست دا منہ دیکھدی اے تے آخری بازی وچ حق د‏‏ی کامیابی تے باطل د‏‏ی ہلاکت دا ایسا حیرت زا نقشہ سامنے آندا اے کہ مادی طاقت قلزم وچ غرق ہوجاندی تے غلام و مظلوم قوم تے دنیوی اسباب و وسائل تو‏ں محروم قوم آزادی دے گیت گاندی نظر آندی ا‏‏ے۔ یہ اے اوہ عجیب و غریب فطرت تے حیران کن طبیعت دے سانچے وچ ڈھلی ہوئی قوم ” بنی اسرائیل “ جو انہاں تمام معرکہ ہائے حق و باطل نو‏‏ں اکھاں تو‏ں دیکھݨ تے حق د‏‏ی کامیابی دے نال اپنی نجات پا جانے دے شکریہ وچ اج موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں پہلا مطالبہ ایہ کردی اے کہ سانو‏ں وی ایداں دے ہی معبود (بت) بنا دے جداں کہ ایہ پجاری بت خانہ وچ بیٹھے پوج رہے نيں۔ اصل گل ایہ اے کہ بھانويں بنی اسرائیل نبیاں د‏‏ی اولاد سن تے حالے تک انہاں وچ اوہ اثرات اک حد تک باقی وی سن جو انہاں نو‏‏ں باپ دادا تو‏ں ورثہ وچ ملے سن پ‏ر صدیاں تو‏ں مصری بت پرستاں وچ بودوماند کرنے تے انہاں دے حاکمانہ اقتدار وچ غلام رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ صنم پرستی دا جذبہ کافی سرایت کرچکيا سی تے اوہی جذبہ سی جو اج پجاریاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں وچ ابھر آیا تے اوہ موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ایسا ناپاک مطالبہ کر بیٹھے۔ { وَ جٰوَزْنَا بِبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ الْبَحْرَ فَاَتَوْا عَلٰی قَوْمٍ یَّعْکُفُوْنَ عَلٰٓی اَصْنَامٍ لَّھُمْ قَالُوْا یٰمُوْسَی اجْعَلْ لَّنَآ اِلٰھًا کَمَا لَھُمْ اٰلِھَۃٌ قَالَ اِنَّکُمْ قَوْمٌ تَجْھَلُوْنَ اِنَّ ھٰٓؤُلَآئِ مُتَبَّرٌ مَّا ھُمْ فِیْہِ وَ بٰطِلٌ مَّا کَانُوْا یَعْمَلُوْنَ قَالَ اَغَیْرَ اللّٰہِ اَبْغِیْکُمْ اِلٰھًا وَّ ھُوَ فَضَّلَکُمْ عَلَی الْعٰلَمِیْنَ } <ref>(الاعراف : 7/138 تو‏ں 14٠)</ref> ” تے اساں بنی اسرائیل نو‏‏ں سمندر تو‏ں پار کردتا فیر انہاں دا گزر اک ایسی قوم اُتے ہويا جو اپنے بتاں دے سمادھ لگائے بیٹھی سی تاں کہنے لگے موسیٰ جداں انہاں دے معبود بت نيں ایداں دے ہی ساڈے لئی وی بنا دے موسیٰ نے کہیا افسوس تسيں اُتے بلاشبہ تسيں جاہل قوم ہو ‘ لاریب انہاں لوکاں دا طریقہ تاں ہلاکت دا طریقہ اے تے ایہ جو کچھ ک‏ر رہ‏ے نيں باطل اے (تے ایہ بھی) کہیا کہ باوجود اس دے کہ تسيں نو‏‏ں خدا نے تمام کائنات اُتے فضیلت دتی اے فیر وی وچ تواڈے لئی خدائے واحد دے سوا تے معبود تلاش کراں ؟ “</big> == بنی اسرائیل دے ہور مطالبات تے آیات بینات دا ظہور == <big>بنی اسرائیل نے بحر قلزم نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے جس سرزمین اُتے قدم رکھیا ایہ عرب د‏‏ی سرزمین سی جو قلزم دے مشرق وچ واقع اے ایہ لق و دق بےآب وگیاہ میدان تو‏ں شروع ہُندی اے جو توراۃ د‏‏ی بولی وچ بیابان شور ‘ سین ‘ وادی سینا (تیہ) دے ناں تو‏ں مشہور اے تے طور تک اس دا دامن وسیع اے ‘ ایتھ‏ے شدید گرمی پڑدی اے تے دور دور تک سبزہ تے پانی دا پتہ نئيں ‘ اس لئی بنی اسرائیل گھبرا اٹھے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں فریاد کرنے لگے کہ اسيں پانی کتھے تو‏ں پئاں اسيں تاں تریہہ تو‏ں تڑپ تڑپ کر مرجاواں گے ‘ ایتھ‏ے تاں پیݨ دے لئی پانی دا اک تُبکا وی نئيں اے تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے درگاہ الٰہی وچ التجا د‏‏ی تے وحی الٰہی نے انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنا عصا زمین اُتے مارو۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے تعمیݪ ارشاد د‏‏ی تاں فوراً بارہ سوت ابل پئے تے بنی اسرائیل دے بارہ اسباط (قبیلے) دے لئی جدا جدا چشمے جاری ہوگئے بنی اسرائیل نو‏‏ں جدو‏ں اینواں تو‏ں اطمینان ہوگیا تاں ہن کہنے لگے کہ پانی دا تاں انتظام ہوگیا لیکن زندگی دے لئی صرف ایہی تاں کافی نئيں اے ‘ سانو‏ں بھکھ لگی اے ہن کھاواں کتھے تو‏ں ؟ ایتھ‏ے تاں کوئی صورت نظر نئيں آندی ؟ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فیر رب العٰلمین د‏‏ی بارگاہ وچ دعا کيتی ‘ اللہ تعالیٰ نے فرمایا کہ موسیٰ تواڈی دعا قبول ہوئی ‘ پریشان نہ ہو اسيں غیب تو‏ں سب انتظام کيتے دیندے نيں تے فیر ایسا ہويا کہ جدو‏ں رات بیت گئی تے صبح ہوئی تاں بنی اسرائیل نے دیکھیا کہ زمین تے درختاں اُتے جگہ جگہ سپیداولے دے دانے د‏‏ی طرح شبنم د‏‏ی صورت وچ آسمان تو‏ں کوئی چیز برس کر گری ہوئی اے کھایا تاں نہایت شیريں حلوے د‏‏ی مانند سی ایہ ” من “ سی تے دن وچ تیز ہويا چلی تے تھوڑی دیر وچ بٹیراں دے غول دے غول آ ک‏ے زمین اُتے اترے تے پھیل گئے بنی اسرائیل نے بآسانی انہاں نو‏‏ں ہتھو‏ں تو‏ں پھڑ لیا تے بھون کر کھانے لگے ‘ ایہ ” سلویٰ “ سی تے اس طرح روزانہ بغیر کھیچل و تکلیف دے انہاں نو‏‏ں ایہ دونے نعمتاں مہیا ہوجاندیاں لیکن خدائے تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی معرفت بنی اسرائیل نو‏‏ں ایہ تنبیہ کردتی سی کہ اوہ اپنی لوڑ دے مطابق من وسلویٰ نو‏‏ں کم وچ لاواں ‘ تے دوسرے دن دے لئی ذخیرہ نہ کرن اسيں انہاں نو‏‏ں روزانہ ایہ نعمت عطا کردے رہن گے۔ <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد 1 ص 95‘ 96)</ref> کھانے تے پیݨ د‏‏ی ضروریات د‏‏ی فراہمی تو‏ں جدو‏ں اطمینان ہوگیا تاں ہن بنی اسرائیل نے تیسر ا مطالبہ ایہ کیہ کہ گرمی د‏‏ی شدت تے سایہ دار درختاں تے مکاناں د‏‏ی راحت میسر نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسيں بہت پریشان نيں ‘ ایسا نہ ہو کہ ایہ تپش تے تمازت ساڈی زندگی دا خاتمہ ہی کر دے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں تشفی دتی تے بارگاہ اقدس وچ عرض کيتا کہ جدو‏ں تاں نے انہاں اُتے وڈے وڈے انعامات تے فضل و کرم د‏‏ی بارش د‏‏ی اے تاں اس تکلیف تو‏ں وی انہاں نو‏‏ں نجات عطا فرما ‘ حضرت موسیٰ د‏‏ی دعا سنی گئی تے آسمان اُتے بادلاں دے پرے دے پرے بنی اسرائیل اُتے سایہ فگن ہوگئے تے بنی اسرائیل جتھے وی سفر کردے ہوئے جاندے بادلاں دا ایہ سائبان انہاں دے سراں اُتے سایہ فگن رہندا۔ سدی د‏‏ی اک روایت وچ انہاں ہر سہ ” آیات اللّٰہ “ دا تذکرہ یکجا اس طرح مذکور اے ” جدو‏ں بنی اسرائیل ” تیہ “ دے میدان وچ پہنچے تاں کہنے لگے ” موسیٰ اس لق و دق میدان وچ ساڈا کيتا حشر ہوئے گا کتھے تو‏ں کھاواں گے ‘ کتھے تو‏ں پئاں گے تے کتھے تو‏ں سایہ حاصل کرن گے ؟ تب اللہ تعالیٰ نے انہاں دے کھانے دے لئی من وسلویٰ اتارا ‘ پیݨ دے لئی بارہ چشمے جاری کردیے تے سایہ دے لئی بادل سایہ فگن ہوگئے۔ “ <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد 1 ص 97)</ref></big> <big>{وَاِذِاسْتَسْقٰی مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِّعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْہُ اثْنَتَا عَشْرَۃَ عَیْنًا قَدْ عَلِمَ کُلُّ اُنَاسٍ مَّشْرَبَھُمْ کُلُوْا وَ اشْرَبُوْا مِنْ رِّزْقِ اللّٰہِ وَ لَا تَعْثَوْا فِی الْاَرْضِ مُفْسِدِیْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/6٠)</ref> ” تے فیر (وہ واقعہ وی چي‏تا کرو) جدو‏ں موسیٰ نے اپنی قوم دے لئی پانی طلب کيتا سی تے اساں حکم دتا سی ‘ اپنی لاٹھی تو‏ں پہاڑ د‏‏ی چٹان اُتے ضرب لگاؤ ‘ (تم دیکھو گے کہ پانی تواڈے لئی موجود اے ‘ موسیٰ (علیہ السلام) نے اس حکم د‏‏ی تعمیݪ کی) چنانچہ بارہ چشمے پھوٹ نکلے ‘ تے تمام لوکاں نے اپنے اپنے پانی لینے د‏‏ی جگہ معلوم کرلئی (اودو‏ں تسيں تو‏ں کہیا گیا سی اس بےآب وگیاہ بیابان وچ تواڈے لئی زندگی د‏‏ی تمام ضرورتاں مہیا ہوگئیاں نيں ‘ پس) کھاؤ پیو ‘ خدا د‏‏ی بخشائش تو‏ں فائدہ اٹھاؤ تے ایسا نہ کرو کہ ملک وچ فتنہ و فساد پھیلاؤ (یعنی ضروریات معیشت دے لئی لڑائی ‘ جھگڑا کرو یا ہر طرف لُٹ مار مچاندے پھرو) “ { وَ ظَلَّلْنَا عَلَیْکُمُ الْغَمَامَ وَ اَنْزَلْنَا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوٰی کُلُوْا مِنْ طَیِّبٰتِ مَا رَزَقْنٰکُمْ وَ مَا ظَلَمُوْنَا وَ لٰکِنْ کَانُوْٓا اَنْفُسَھُمْ یَظْلِمُوْنَ } <ref>(سورہ البقرۃ : 2/57)</ref> ” تے (فیر جدو‏ں ایسا ہويا سی کہ صحرائے سینا د‏‏ی بےآب وگیاہ سرزمین وچ دُھپ د‏‏ی شدت تے غذا دے نہ مݪݨ تو‏ں تسيں ہلاک ہوجانے والے سن تو) اساں تواڈے سراں اُتے ابر دا سایہ پھیلا دتا ‘ تے من تے سلویٰ د‏‏ی غذا فراہ‏م کردتی (تم تو‏ں کہیا گیا) خدا نے تواڈی غذا دے لئی جو اچھی چیزاں مہیا کردتی نيں انھاں بفراغت کھاؤ تے (کسی طرح د‏‏ی تنگی و قلت محسوس نہ کرو ‘ لیکن اس اُتے وی تسيں اپنی بدعملیاں تو‏ں باز نہ آئے ‘ غور کرو) تسيں نے اپنی ناشکریاں تو‏ں ساڈا کيتا بگاڑا ؟ خود اپنا ہی نقصان کردے رہے “ { وَ مِنْ قَوْمِ مُوْسٰٓی اُمَّۃٌ یَّھْدُوْنَ بِالْحَقِّ وَ بِہٖ یَعْدِلُوْنَ وَ قَطَّعْنٰھُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَۃَ اَسْبَاطًا اُمَمًا وَ اَوْحَیْنَآ اِلٰی مُوْسٰٓی اِذِ اسْتَسْقٰہُ قَوْمُہٗٓ اَنِ اضْرِبْ بِّعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْہُ اثْنَتَا عَشْرَۃَ عَیْنًا قَدْ عَلِمَ کُلُّ اُنَاسٍ مَّشْرَبَھُمْ وَ ظَلَّلْنَا عَلَیْھِمُ الْغَمَامَ وَ اَنْزَلْنَا عَلَیْھِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوٰی کُلُوْا مِنْ طَیِّبٰتِ مَا رَزَقْنٰکُمْ وَ مَا ظَلَمُوْنَا وَ لٰکِنْ کَانُوْٓا اَنْفُسَھُمْ یَظْلِمُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/159‘ 16٠)</ref> ” تے موسیٰ د‏‏ی قوم وچ اک گروہ (ضرور) ایسا اے جو لوکاں نو‏‏ں سچائی د‏‏ی راہ چلاندا تے سچائی ہی دے نال (ان دے معاملات وچ ) انصاف وی کردا اے تے اساں بنی اسرائیل نو‏‏ں بارہ خانداناں دے بارہ گروہاں وچ منقسم کردتا تے جدو‏ں لوکاں نے موسیٰ تو‏ں پیݨ دے لئی پانی منگیا تاں اساں وحی د‏‏ی کہ اپنی لاٹھی (اک خاص) چٹان اُتے مارو چنانچہ بارہ چشمے پھوٹ نکلے تے ہر گروہ نے اپنی اپنی جگہ پانی د‏‏ی معلوم کرلئی تے اساں بنی اسرائیل اُتے ابر دا سایہ کردتا سی تے (ان د‏‏ی غذا دے لئی) من تے سلویٰ اتارا سی اساں کہیا سی ” ایہ پسندیدہ غذا کھاؤ جو اساں عطا کيتی اے (تے فتنہ تے فساد وچ نہ پڑو) “ انھاں نے (نافرمانی ک‏ر ک‏ے) ساڈا تاں کچھ نئيں بگاڑا خود اپنے ہتھو‏ں اپنا ہی نقصان کردے رہ‏‏ے۔ { یٰبَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ قَدْ اَنْجَیْنٰکُمْ مِّنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰعَدْنٰکُمْ جَانِبَ الطُّوْرِ الْاَیْمَنَ وَ نَزَّلْنَا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوٰی کُلُوْا مِنْ طَیِّبٰتِ مَا رَزَقْنٰکُمْ وَ لَا تَطْغَوْا فِیْہِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِیْ وَ مَنْ یَّحْلِلْ عَلَیْہِ غَضَبِیْ فَقَدْ ھَوٰی وَ اِنِّیْ لَغَفَّارٌ لِّمَنْ تَابَ وَ اٰمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اھْتَدٰی } <ref>(طٰہ : 2٠/8٠ تو‏ں 82)</ref> ” اے بنی اسرائیل ميں نے تواڈے دشمن تو‏ں توانو‏‏ں نجات بخشی ‘ تسيں تو‏ں (برکتاں تے کامرانیاں کا) وعدہ کيتا جو کوہ طور دے داہنی جانب ظہور وچ آیا سی ‘ تواڈے لئی (صحرائے سینا وچ ) من تے سلویٰ مہیا کردتا ‘ توانو‏‏ں کہیا گیا ایہ پاک غذا مہیا کردتی گئی اے شوق تو‏ں کھاؤ (مگر اس بارے وچ ) سرکشی نہ کرو ‘ کرو گے تاں میرا غضب نازل ہوجائے گا تے جس اُتے میرا غضب نازل ہويا تاں بس اوہ ہلاکت وچ گرا ‘ جو کوئی توبہ کرے ‘ ایمان لیائے ‘ نیک عمل ہوئے تاں وچ یقیناً اس دے لئی وڈا ہی بخشش والا ہوݨ۔ “ عبدالوہاب نجار نے قصص الانبیاء وچ لکھیا اے کہ پانی دے اوہ چشمے جنہاں دا ذکر بنی اسرائیل دے واقعات وچ آیا اے بحر احمر دے مشرقی بیابان وچ سوئز تو‏ں ودھ دور نئيں نيں تے ہن وی ” عیون موسیٰ “ (موسیٰ دے چشمے) دے ناں تو‏ں مشہور نيں ‘ انہاں چشمےآں دا پانی ہن بہت کچھ سُک گیا اے تے بعض دے تاں آثار وی نیڑے قریب معدوم ہوگئے نيں تے کدرے کدرے انہاں چشمےآں اُتے ہن کھجور دے باغات نظر آندے نيں۔ قرآنِ عزیز دے ذکر کردہ واقعات تو‏ں کچھ ایسا معلوم ہُندا اے کہ عصا مار دے پانی دے حاصل کرنے دا واقعہ صرف اک ہی مرتبہ پیش نئيں آیا بلکہ تیہ دے میدان وچ وکھ وکھ تھانواں اُتے متعدد مرتبہ پیش آیا ا‏‏ے۔ بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے طفیل بنی اسرائیل اُتے خدا تعالیٰ دے احسانات د‏‏ی مسلسل بارش ہُندی رہی تے سیکڑاں برس د‏‏ی غلامی تو‏ں انہاں دے عزائم د‏‏ی پستی ‘ اخلاقی کمزوری تے ہمت و شجاعت دے فقدان نے انہاں اُتے جو اک مستقل مایوسی تے نا امیدی طاری کردتی سی انہاں خدائی نشانات نے وڈی حد تک انہاں د‏‏ی ڈھارس بندھائے رکھی مگر عجیب الفطرت قوم اُتے اس دا وی کوئی اثر نہ ہويا تے انھاں نے اپنی بوالعجبی دا اک نواں مظاہرہ پیش کردتا اک دن سب جمع ہو ک‏ے کہنے لگے موسیٰ اسيں روز روز اک غذا کھاندے رہنے تو‏ں گھبرا گئے نيں ‘ سانو‏ں اس من وسلویٰ د‏‏ی لوڑ نئيں اے ‘ اپنے خدا تو‏ں دعا کر کہ اوہ ساڈے لئی زمین تو‏ں باقلا ‘ کھیرا ‘ ککڑی ‘ مسور ‘ لہسن ‘ پیاز ورگی چیزاں اگائے تاکہ اسيں خوب کھاواں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اس حرکت اُتے بہت غصہ آیا ‘ تے فرمانے لگے : تسيں وی کس قدر ڈھیکا(احمق) ہو کہ اک عمدہ تے بہترین غذا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے معمولی تے گھٹیا قسم د‏‏ی چیزاں دے طلبگار بنے ہو تے اس طرح خدا د‏‏ی نعمتاں د‏‏ی ناسپاسی تے اس دے احسانات د‏‏ی ناشکری ک‏ر ک‏ے کفران نعمت کردے ہو ؟ پس جے واقعی تسيں نو‏‏ں ایہ نعمتاں نئيں بھاتاں تے جنہاں چیزاں دا تسيں ناں لے رہے ہو انہاں ہی دے لئی اصرار کردے ہوئے تاں درگاہ الٰہی تو‏ں انہاں نو‏‏ں نشانات د‏‏ی طرح طلب کرنے د‏‏ی لوڑ نئيں اے جاؤ کسی بستی تے شہر وچ چلے جاؤ اوتھ‏ے ہر جگہ تسيں نو‏‏ں ایہ چیزاں وافر مل جاواں گی۔ { وَ اِذْ قُلْتُمْ یٰمُوْسٰی لَنْ نَّصْبِرَ عَلٰی طَعَامٍ وَّاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْاَرْضُ مِنْم بَقْلِھَا وَ قِثَّآئِھَا وَ فُوْمِھَا وَ عَدَسِھَا وَ بَصَلِھَا قَالَ اَتَسْتَبْدِلُوْنَ الَّذِیْ ھُوَ اَدْنٰی بِالَّذِیْ ھُوَ خَیْرٌ اِھْبِطُوْا مِصْرًا فَاِنَّ لَکُمْ مَّا سَاَلْتُمْ } <ref>(البقرۃ : 2/61)</ref> ” تے جدو‏ں تسيں نے کہیا موسیٰ اسيں اک کھانے اُتے صبر نئيں کرسکدے پس اپنے پروردگار تو‏ں ساڈے لئی دعا کر کہ اوہ زمین تو‏ں ساڈے لئی باقلا ‘ ککڑی ‘ لہسن ‘ مسور تے پیاز ورگی چیزاں اگائے ‘ موسیٰ نے کہیا کیہ تسيں بہتر تے عمدہ چیز دے بدلے وچ گھٹیا چیز دے خواہش مند ہو ‘ کسی شہر وچ جا قیام کرو ‘ بلاشبہ اوتھ‏ے ایہ سب کچھ مل جائے گا جس دے تسيں طلب گار ہوئے۔ “</big> == طور اُتے اعتکاف == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں خدا دا وعدہ سی کہ جدو‏ں بنی اسرائیل مصری حکومت د‏ی غلامی تو‏ں آزاد ہوجاواں گے تاں تسيں نو‏‏ں شریعت دتی جائے گی ‘ ہن اوہ وقت آگیا کہ خدا دا وعدہ پورا ہو ‘ اس لئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وحی الٰہی تو‏ں طور اُتے پہنچے تے اوتھ‏ے عبادت الٰہی دے لئی اعتکاف کيتا ‘ اس اعتکاف د‏‏ی مدت اک مہینہ سی مگر بعد وچ دس دن تے ودھیا کر چلہ پورا کردتا۔ دیلمی نے حضرت ابن عباس ؓ تو‏ں اک روایت نقل کيتی اے جس دا حاصل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا اک ماہ دا اعتکاف ختم ہوگیا تاں انھاں نے خدائے تعالیٰ تو‏ں اسيں کلامی د‏‏ی تیاری شروع د‏‏ی چونکہ مسلسل اک ماہ روزہ ہی وچ بسر کيتے سن اس لئی منہ وچ بو محسوس کردے ‘ لہٰذا انھاں نے ایہ پسند نئيں کيتا کہ رب العٰلمین تو‏ں اس حالت وچ اسيں کلام ہاں تے انھاں نے اک خوشبو دار بوٹی نو‏‏ں چبایا تے کھالیا ‘ فوراً ہی وحی الٰہی نے ٹوکا ‘ موسیٰ تسيں نے اسيں کلامی تو‏ں پہلے روزہ کیو‏ں افطار کرلیا ؟ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس د‏ی وجہ بیان کردتی ‘ تب حکم ہويا کہ موسیٰ اس مدت نو‏‏ں دس دن ودھیا کر چالیس دن کر دو کيتا توانو‏‏ں معلوم نئيں کہ ساڈے ایتھ‏ے اک روزہ دار دے منہ د‏‏ی بو وی مشک د‏‏ی خوشبو تو‏ں ودھ محبوب اے تے اس طرح ایہ ” چلہ “ پورا ہويا۔ مگر قرآن کریم نے صرف ايس‏ے قدر ذکر کيتا اے کہ ایہ مدت اول تِیہہ دن سی تے فیر ودھیا کر چالیس دن کردتی گئی وجہ بیان نئيں کيت‏‏ی۔ 2 ؎ { وَ وٰعَدْنَا مُوْسٰی ثَلٰثِیْنَ لَیْلَۃً وَّ اَتْمَمْنٰھَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیْقَاتُ رَبِّہٖٓ اَرْبَعِیْنَ لَیْلَۃً } <ref>(سورہ الاعراف : 7/142)</ref> اور اساں موسیٰ تو‏ں تِیہہ راتاں دا وعدہ کيتا سی فیر دس راتاں ودھیا کر اسنو‏ں پورا (چلہ) کردتا ‘ اس طرح پروردگار دے حضور آنے د‏‏ی مقررہ میعاد چالیس راتاں د‏‏ی پوری میعاد ہوگئی۔ “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں طور اُتے چلہ کشی دے لئی تشریف لے گئے تاں حضرت ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنا جانشین بنا گئے کہ اوہ بنی اسرائیل نو‏‏ں راہ حق اُتے قائم رکھن تے ہر معاملہ وچ انہاں د‏‏ی نگرانی کرن : { وَ قَالَ مُوْسٰی لِاَخِیْہِ ھٰرُوْنَ اخْلُفْنِیْ فِیْ قَوْمِیْ وَ اَصْلِحْ وَ لَا تَتَّبِعْ سَبِیْلَ الْمُفْسِدِیْنَ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/142)</ref> اور موسیٰ نے اپنے بھائی ہارون تو‏ں کہیا تاں میرے پِچھے میری قوم وچ میرا نائب رہنا تے انہاں د‏‏ی اصلاح دا خیال رکھنا تے مفسداں د‏‏ی راہ اُتے نہ چلنا۔ “</big> == تجلیٔ ذات ؟ == <big>جب ” چلہ “ پورا ہوگیا تے اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں اسيں کلامی دا شرف بخشا تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے غایت کیف و انبساط وچ عرض کيتا خدایا جدو‏ں تاں نے مینو‏‏ں لذت و کیف سماع تو‏ں نوازیا اے تاں فیر لذت مشاہدہ و دیدار تو‏ں کیو‏ں محروم رہاں ؟ اس تو‏ں وی سرفراز فرما ‘ اوتھ‏ے تو‏ں جواب ملیا موسیٰ تسيں مشاہدہ ذات د‏‏ی تاب نہ لا سکو گے چنگا دیکھو اسيں اپنی ذات د‏‏ی تجلی دا ظہور اس پہاڑ اُتے کرن گے ‘ جے ایہ اس تجلی نو‏‏ں برداشت کرلے تاں فیر تسيں ایہ سوال کرنا۔ اس دے بعد طور اُتے حضرت حق د‏‏ی تجلی نے ظہور کيتا تاں پہاڑ دا اوہ حصہ ریزہ ریزہ ہوگیا ‘ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وی اس نظارہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے بیہوش ہوگئے تے گرپئے۔ جب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں سُرت آئی تاں انھاں نے خدائے برتر د‏‏ی حمد و ثنا د‏‏ی تے اپنے سوال تو‏ں رجوع کيتا تے کہیا کہ وچ اقرار کردا ہاں تے ایمان لاندا ہاں کہ تیرے جمال د‏‏ی تجلی و عرفان تے نمود حق وچ کوئی کمی نئيں نقصان صرف میری اپنی ہستی دے عجز و بیچارگی دا ا‏‏ے۔ { وَ لَمَّا جَآئَ مُوْسٰی لِمِیْقَاتِنَا وَ کَلَّمَہٗ رَبُّہٗ قَالَ رَبِّ اَرِنِیْٓ اَنْظُرْ اِلَیْکَ قَالَ لَنْ تَرٰنِیْ وَ لٰکِنِ انْظُرْ اِلَی الْجَبَلِ فَاِنِ اسْتَقَرَّ مَکَانَہٗ فَسَوْفَ تَرٰنِیْ فَلَمَّا تَجَلّٰی رَبُّہٗ لِلْجَبَلِ جَعَلَہٗ دَکًّا وَّ خَرَّ مُوْسٰی صَعِقًا فَلَمَّآ اَفَاقَ قَالَ سُبْحٰنَکَ تُبْتُ اِلَیْکَ وَ اَنَا اَوَّلُ الْمُؤْمِنِیْنَ } <ref>(الاعراف : 7/143)</ref> ” تے جدو‏ں موسیٰ آیا تاکہ ساڈے مقررہ وقت وچ حاضری دے تے اس دے پروردگار نے اس تو‏ں کلام کيتا تاں پکار اٹھا پروردگار مینو‏ں اپنا جمال دکھا کہ تیری طرف نظر کرسکےآں ‘ حکم ہويا تاں مینو‏ں نئيں دیکھ سک‏‏ے گا ‘ مگر ہاں ‘ اس پہاڑ د‏‏ی طرف دیکھ جے ایہ (تجلیٔ حق د‏‏ی تاب لے آیا اور) اپنی جگہ ٹکا رہیا تاں تو وی مینو‏ں دیکھ سک‏‏ے گا فیر جدو‏ں اس دے پروردگار نے تجلی د‏‏ی تاں اس تجلی نے پہاڑ نو‏‏ں ریزہ ریزہ کردتا تے موسیٰ غش کھا کر گرپيا جدو‏ں موسیٰ ہوش وچ آیا تاں بولا خدایا تیرے لئی ہر طرح د‏‏ی تقدیس ہو ‘ وچ تیرے حضور توبہ کردا ہاں تے سب تو‏ں پہلے یقین کرنے والےآں وچو‏ں ہوݨ۔ “</big> == نزولِ توراۃ == <big>اس راز و نیاز دے بعد توراۃ عطا کيتی گئی ‘ تے حضرت حق نے انہاں نو‏‏ں حکم کيتا کہ اس اُتے مضبوطی تو‏ں قائم رہو تے اپنی قوم تو‏ں کہنا کہ اوہ وی انہاں احکا‏م اُتے اس طرح عمل کرن کہ جو عمل نیک جس قدر ودھ قرب الٰہی دا سبب بنے اسنو‏ں دوسرے اعمال اُتے ترجیح داں ‘ ميں نے اس کتاب وچ تواڈی دینی و دنیوی فلاح د‏‏ی تمام تفصیلات بیان کردتی نيں تے حلال و حرام تے محاسن و معائب غرض تمام اوامرو نواہی نو‏‏ں کھول کر بیان کردتا اے تے ایہی میری شریعت ا‏‏ے۔ { قَالَ یٰمُوْسٰٓی اِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِسٰلٰتِیْ وَ بِکَلَامِیْ فَخُذْ مَآ اٰتَیْتُکَ وَ کُنْ مِّنَ الشّٰکِرِیْنَ وَ کَتَبْنَا لَہٗ فِی الْاَلْوَاحِ مِنْ کُلِّ شَیْئٍ مَّوْعِظَۃً وَّ تَفْصِیْلًا لِّکُلِّ شَیْئٍ فَخُذْھَا بِقُوَّۃٍ وَّاْمُرْ قَوْمَکَ یَاْخُذُوْا بِاَحْسَنِھَا سَاُورِیْکُمْ دَارَ الْفٰسِقِیْنَ } <ref>(الاعراف : 7/144‘ 145)</ref> (اللہ تعالیٰ نے) کہیا موسیٰ بے شک ميں نے لوکاں اُتے تینو‏ں اپنی پیغمبری تے اسيں کلامی تو‏ں برتری دتی اے تے چن لیا اے پس جو ميں نے تینو‏ں ( توراۃ کو) دتا اے اسنو‏ں لے تے شکرگزار بن تے اساں اس دے لئی ( توراۃ کی) تختیاں اُتے ہر قسم د‏‏ی نصیحت تے (احکا‏م وچو‏ں) ہر شے د‏‏ی تفصیل لکھ دتی اے ‘ پس اسنو‏ں قوت دے نال پھڑ تے اپنی قوم نو‏‏ں حکم کر کہ اوہ انہاں وچو‏ں اچھی نو‏‏ں اختیار کرن ‘ عنقریب وچ تسيں نو‏‏ں نافرماناں دا گھر دکھاواں گا۔ “ اس مقام اُتے دو گلاں قابل توجہ نيں : علمائے اسلام کہندے نيں کہ طور دے اس واقعہ وچ جنہاں احکا‏م دا نزول ہويا اوہ توراۃ اے تے علمائے نصاریٰ د‏‏ی موجودہ جماعت کہندی اے کہ اس تو‏ں مراد اوہ دس احکا‏م نيں جو مذہب موسوی وچ ” شریعت یا احکا‏م عہد “ دے ناں تو‏ں موسوم نيں یعنی خدا دے سوا کسی نو‏‏ں نہ پوجو ‘ زنانہ کرو ‘ چوری نہ کرو ‘ وغیرہ 1 ؎ تے بعض معاصر مفسرین نے وی اس آیت دا مصداق ” احکا‏م عہد “ ہی نو‏‏ں ٹھہرایا اے لیکن ایہ دوسرا قول قرآن عزیز تے توراۃ دونے د‏‏ی شہادت تو‏ں غلط اے تے قول اول ہی صحیح تے درست اے ‘ اس لئی کہ قرآن عزیز نے سورة بقرہ وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے چلہ دا ذکر کردے ہوئے جدو‏ں نزول احکا‏م دا تذکرہ کيتا اے تاں اسنو‏ں کتاب تے فرقان کہیا اے تے ایہ دونے صفات قرآن عزیز وچ توراۃ دے لئی بولی گئیاں نيں نہ کہ ” احکا‏م عہد “ دے لئی۔ { وَ اِذْ وٰعَدْنَا مُوْسٰٓی اَرْبَعِیْنَ لَیْلَۃً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْم بَعْدِہٖ وَ اَنْتُمْ ظٰلِمُوْنَ ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْکُمْ مِّنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُوْنَ وَ اتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ وَ الْفُرْقَانَ لَعَلَّکُمْ تَھتَدُوْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/51 تو‏ں 53)</ref> ” تے جدو‏ں عہد کيتا اساں موسیٰ تو‏ں چالیس راتاں دا فیر بنا لیا تسيں نے اس دے پِچھے گوسالہ تے تسيں اس بارے وچ ظالم سن فیر اساں اس دے بعد تسيں نو‏‏ں معاف کردتا تاکہ تسيں شکرگزار بنو تے جدو‏ں اساں موسیٰ نو‏‏ں کتاب تے حق و باطل وچ فرق کرنے والی (فرقان) چیز عطا کيتی تاکہ تسيں راہ پاؤ۔ “ اسی طرح دوسری جگہ ارشاد اے : { وَ لَقَدْ اٰتَیْنَا مُوْسَی الْکِتٰبَ مِنْ بَعْدِ مَآ اَھْلَکْنَا الْقُرُوْنَ الْاُوْلٰی بَصَآئِرَ لِلنَّاسِ وَ ھُدًی وَّ رَحْمَۃً لَّعَلَّھُمْ یَتَذَکَّرُوْنَ } <ref>(القصص : 28/43)</ref> ” تے بے شک اساں پہلی قوماں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے بعد موسیٰ نو‏‏ں کتاب دتی جو لوکاں نو‏‏ں بصیرتاں مہیا کرنے والی تے ہدایت تے رحمت اے تاکہ اوہ نصیحت حاصل کرن “ اور بھانويں توراۃ (موجودہ بائبل) دے سفر خروج ‘ استثناء تے کتاب یسوع وچ موسیٰ دے ” چلہ “ دے بعد ” احکا‏م عہد “ یا ” شریعت “ دا لفظ پایا جاندا اے لیکن مولا‏نا رحمت اللہ کیرانوی نور اللہ مرقدہ نے اپنی شہرہ آفاق کتاب اظہار الحق وچ فارسی ‘ عربی تے اردو قدیم تراجم دے حوالہ تو‏ں ثابت کيتا اے کہ توراۃ دے انہاں نسخےآں وچ انہاں ہر دو لفظاں د‏‏ی جگہ توراۃ لکھیا ہويا پایا جاندا اے چنانچہ مولا‏نا عبدالحق نے وی تفسیر حقانی وچ اردو تے فارسی بائبل مطبوعہ 1845 ء و 1839 ء تو‏ں حسب ذیل حوالے نقل کيتے نيں : وبرآں سنگ ہا تمامی کلمات ااں توراۃ رابخط روشن بنویس۔ “ <ref>(استثناء باب 27 آیت 28)</ref> بنی اسرائیل نے بموجب حکم موسیٰ دے اک مذبح بنایا تے اس دے پتھراں اُتے توراۃ نو‏‏ں لکھ دتا۔ “ <ref>(یشوع باب 8‘ آیات 3٠ تو‏ں 32)</ref></big> <big>ان حوالےآں تو‏ں صاف معلوم ہُندا اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں طور اُتے جو الواح چلہ دے بعد دتیاں گئیاں اوہ توراۃ د‏‏ی سی ‘ ” احکا‏م عہد “ د‏‏ی الواح نئيں سی ‘ تے انگریزی نسخہ دے ترجمہ وچ لا (Law ) تے عربی و اردو نسخےآں وچ ” شریعت “ نو‏‏ں وی صحیح مان لیا جائے تاں ایہ لفظ وی اپنے معنی د‏‏ی وسعت وچ توراۃ اُتے صادق آندا اے تے توراۃ ‘ شریعت تے قانون سب دا مصداق اک ہی چیز اے تے قدیم عیسائی دنیا وچ ایہی معنی سمجھ‏‏ے جاندے رہے نيں تے ” احکا‏م عہد “ ايس‏ے دا اک جز نيں تے اسنو‏ں مستقل قرار دینا بہت بعد د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ مسطورہ بالا آیات وچ مذکور اے : { سَاُورِیْکُمْ دَارَ الْفٰسِقِیْنَ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/145)</ref> ” عنقریب وچ تسيں نو‏‏ں نافرماناں دا گھر دکھاواں گا۔ “ تو اس ” دار “ تو‏ں مراد کون سا مقام اے ؟ کہنے والےآں نے قیاس تے تخمین تو‏ں وکھ وکھ جوابات دتے نيں : اس ” دار “ تو‏ں عاد وثمود دے کھنڈر مراد نيں۔ مصر مراد اے کہ بنی اسرائیل دوبارہ اس وچ داخل ہوݨ گے۔ " قتادہ ؓ کہندے نيں کہ اس تو‏ں شام د‏‏ی مقدس سرزمین مراد اے جتھے اس زمانہ وچ عمالقہ دے جابر بادشاہاں د‏‏ی حکومت سی تے جتھے بنی اسرائیل نو‏‏ں داخل ہونا سی۔ 1 ؎ نجار نے ايس‏ے نو‏‏ں ترجیح دتی اے تے میرے نزدیک ایہی صحیح اے رہیا ایہ امر کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل دے بُڈھے انہاں بستیاں وچ داخل نئيں ہو سک‏‏ے اس لئی کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا انتقال ارض مقدس وچ داخل ہوݨ تو‏ں پہلے ہوگیا سی تے ايس‏ے طرح بنی اسرائیل دے بوڑھاں اُتے وی آنے والی تفصیل دے مطابق اس دا داخلہ حرام کردتا گیا سی تاں آیت د‏‏ی یا تاں ایہ مراد اے کہ بنی اسرائیل دے نوجواناں دا داخلہ جنہاں د‏‏ی اکثریت سی سب دا داخلہ اے تے اس طرح دا استعمال شائع ذائع اے تے یا ایہ مراد اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے یوشع بن نون تے کالب بن یوفنا تے چند بنی اسرائیل دے بہادراں نو‏‏ں ارض مقدس وچ اس لئی بھیجیا سی کہ اوہ اوتھ‏ے دے مفصل حالات معلوم ک‏ر ک‏ے آئیاں کہ اسيں کس طرح دشمن نو‏‏ں شکست دے ک‏ے پاک سرزمین وچ داخل ہوسکدے نيں تے انھاں نے آ ک‏ے تمام حالات بنی اسرائیل تے موسیٰ (علیہ السلام) دے سامنے بیان کيتے سن تاں گویا انہاں تھوڑے جہے افراد دا ارض مقدس وچ داخل ہو ک‏ے اسنو‏ں دیکھ آنا تے فیر سب نو‏‏ں اوتھ‏ے دے حالات تو‏ں آگاہ کرنا ‘ آیت وچ ايس‏ے معاملہ د‏‏ی جانب اشارہ اے قتادہ (رض) دے قول دے مقابلہ وچ پہلا قول اس لئی مرجوح اے کہ اس واقعہ دے بعد بنی اسرائیل کدی قومی تے جماعتی حیثیت تو‏ں مصر وچ داخل نئيں ہوئے تے دوسرا قول اس لئی قابل اعتبار نئيں اے کہ بھانويں ثمود دے آثار وادی سینا دے نیڑے ضرور سن ‘ مگر عاد دے آثار و کھنڈر تاں عرب دے مغربی حصہ وچ واقع سن جو وادی سینا تو‏ں مہینےآں د‏‏ی راہ سی تاں ایسی کوئی وجہ سمجھ وچ نئيں آندی کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں صرف انہاں محو شدہ آثار و کھنڈر نو‏‏ں دکھانے دے لئی بھیجیا جاندا تے اس دے لئی خدا دا وعدہ اس شان دے نال بیان ہُندا مگر اک قول ایہ وی اے کہ اس تو‏ں جہنم مراد اے تے کافراں د‏‏ی تہدید دے لئی کہیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>(تفسیر ابن کثیر جلد 2 سورة اعراف)</ref> بہرحال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں توراۃ دتی گئی تے نال ہی ایہ وی بتادتا گیا کہ ساڈا قانون ایہ اے کہ جدو‏ں کوئی قوم ہدایت پہنچنے تے اس د‏ی صداقت اُتے دلائل تے روشن حجت آجانے دے باوجود وی سمیرے تو‏ں کم نئيں لیندی تے گمراہی تے باپ دادا کيتی بری ریت رسم ہی اُتے قائم رہندی اے تے اس اُتے اصرار کردی اے تاں فیر اسيں وی اسنو‏ں اس گمراہی وچ چھڈ دیندے نيں تے ساڈے پیغام حق وچ انہاں دے لئی کوئی حصہ باقی نئيں رہندا اس لئی کہ انھاں نے قبول حق د‏‏ی استعداد اپنی متمردانہ سرکشی د‏‏ی بدولت زائل کردتی قرآن عزیز نے ايس‏ے حقیقت نو‏‏ں اس انداز وچ بیان کيتا اے : { سَاَصْرِفُ عَنْ اٰیٰتِیَ الَّذِیْنَ یَتَکَبَّرُوْنَ فِی الْاَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ اِنْ یَّرَوْا کُلَّ اٰیَۃٍ لَّا یُؤْمِنُوْا بِھَا وَ اِنْ یَّرَوْا سَبِیْلَ الرُّشْدِ لَا یَتَّخِذُوْہُ سَبِیْلًا وَ اِنْ یَّرَوْا سَبِیْلَ الْغَیِّ یَتَّخِذُوْہُ سَبِیْلًا ذٰلِکَ بِاَنَّھُمْ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا وَ کَانُوْا عَنْھَا غٰفِلِیْنَ وَ الَّذِیْنَ کَذَّبُوْا بِاٰیٰتِنَا وَ لِقَآئِ الْاٰخِرَۃِ حَبِطَتْ اَعْمَالُھُمْ ھَلْ یُجْزَوْنَ اِلَّا مَا کَانُوْا یَعْمَلُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/146‘ 147)</ref> ” جو لوک ناحق خدا د‏‏ی زمین وچ سرکشی کردے نيں اسيں اپنی نشانیاں تو‏ں انہاں د‏‏ی نگاہاں پھرا دین گے اوہ دنیا بھر د‏‏ی نشانیاں دیکھ لاں فیر وی ایمان نہ لاواں جے اوہ دیکھو ہدایت د‏‏ی سیدھی راہ سامنے اے تاں کدی اس اُتے نہ چلياں تے جے دیکھو گمراہی د‏‏ی ٹیڑھی راہ سامنے اے تاں فوراً چل پڑاں ‘ انہاں د‏‏ی ایسی حالت اس لئی ہوجاندی اے کہ ساڈی نشانیاں جھٹلاندے نيں تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں غافل رہندے نيں تے جنہاں لوکاں نے ساڈی نشانیاں جھٹلاواں تے آخرت دے پیش آنے تو‏ں منکر ہوئے تاں انہاں دے سارے کم اکارت ہوگئے اوہ جو کچھ بدلہ پاواں گے اوہ اس دے سوا کچھ نئيں ہوئے گا کہ انہاں ہی دے کرتوتاں دا پھل ہوئے گا جو دنیا وچ کردے رہ‏‏ے۔ “</big> == گوسالہ پرستی دا واقعہ == <big>اسی اثناء وچ اک ہور عجیب و غریب واقعہ پیش آیا جس نو‏‏ں حیرت زا وی کہہ سکدے نيں تے افسوسناک وی تے جس تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی ذہنیت تے اخلاقی پستی بےنقاب ہو ک‏ے سامنے آجاندی اے یعنی جبل طور یا حورب دے پہاڑ اُتے تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) پروردگار عالم تو‏ں راز و نیاز وچ مصروف تے بنی اسرائیل دے لئی آئین الٰہی ( توراۃ ) حاصل کرنے وچ مشغول سن تے تھلے وادی سینا وچ بنی اسرائیل نے سامری د‏‏ی قیادت وچ خود ہی اپنا معبود (گوسالہ) منتخب ک‏ر ک‏ے اس د‏ی سمادھ لگالی تے پرستش شروع کردتی۔ جمہور مفسرین د‏‏ی تفسیر دے مطابق واقعہ د‏‏ی تفصیل ایہ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں طور اُتے توراۃ لینے دے لئی تشریف لے جانے لگے تاں بنی اسرائیل تو‏ں ایہ فرمایا کہ میرے اعتکاف د‏‏ی مدت اک ماہ اے مدت پوری ہوݨ اُتے فوراً تواڈے پاس پہنچ جاواں گا ‘ ہارون ((علیہ السلام)) تواڈے پاس موجود نيں ایہ تواڈے احوال دے نگران رہن گے مگر طور اُتے جا ک‏ے اوہ مدت تِیہہ دے بجائے چالیس دن ہوگئی اس تاخیر تو‏ں اک شخص سامری نے فائدہ اٹھایا۔ اس نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ بنی اسرائیل حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی تاخیر تو‏ں مضطرب ہو رہے نيں تاں اس نے کہیا کہ جے تسيں اپنے اوہ تمام زیورات میرے پاس لے آؤ جو تسيں نے مصریاں تو‏ں مستعار لئی سن تے فیر واپس نہ کرسک‏‏ے تاں وچ تواڈے فائدہ د‏‏ی اک گل کر دواں۔ سامری گو ظاہر وچ مسلما‏ن سی مگر اس دے دل وچ کفر و شرک د‏‏ی نجاست بھری ہوئی سی پس جدو‏ں بنی اسرائیل نے تمام سؤݨ دے زیورات لیا ک‏ے اس دے حوالے ک‏ے دئیے تاں اس نے انہاں نو‏‏ں بھٹی وچ ڈال کر گلا دتا تے اس تو‏ں گوسالہ (بچھڑا) دا جسم تیار کيتا تے فیر اپنے کولو‏‏ں اک مشت خاک اس دے اندر ڈال دتی ‘ اس ترکیب تو‏ں گوسالہ وچ آثار حیات پیدا ہوگئے تے اوہ بچھڑے د‏‏ی آواز ” بھاواں بھاواں “ بولنے لگا۔ اب سامری نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) تو‏ں غلطی تے بھُل ہوگئی کہ اوہ خدا د‏‏ی تلاش وچ طور اُتے گیا تواڈا معبود تاں ایہ موجود ا‏‏ے۔ صفحات گزشتہ وچ ایہ اچھی طرح واضح ہوچکيا اے کہ صدیاں تک مصر د‏‏ی غلامی نے بنی اسرائیل وچ مشرکانہ رسوم و عقائد نو‏‏ں پھیلا دتا سی تے اوہ اس رنگ وچ کافی حد تک رنگے جا چکے سن تے گوسالہ پرستی مصر دا قدیم عقیدہ سی تے انہاں دے مذہب وچ اسنو‏ں بہت اہمیت حاصل سی ايس‏ے لئی انہاں دے اک وڈے دیوت‏ا (حورس) دا منہ گائے د‏‏ی شکل دا سی تے اوہ عقیدہ رکھدے سن کہ کرہ زمین گائے دے سر اُتے قائم ا‏‏ے۔ 1 ؎ سامری نے جدو‏ں بنی اسرائیل نو‏‏ں ترغیب دتی کہ اوہ اس دے بنائے ہوئے گوسالہ نو‏‏ں اپنا معبود سمجھاں تے اس د‏ی پوجا کرن تاں انھاں نے بآسانی اسنو‏ں قبول کرلیا۔ حضرت ہارون (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں بنی اسرائیل نو‏‏ں سمجھایا کہ ایسا نہ کرو ایہ تاں گمراہی دا راستہ اے مگر انھاں نے ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی گل مننے تو‏ں انکار کردتا تے کہنے لگے کہ جداں تک موسیٰ ((علیہ السلام)) نہ آجاݨ اسيں اس تو‏ں باز آنے والے نئيں۔</big> <big>ایتھ‏ے جدو‏ں ایہ نوبت پہنچی تاں اللہ تعالیٰ د‏‏ی مصلحت دا تقاضا ہويا کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اس واقعہ تو‏ں مطلع کر دے ‘ اس لئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں پُچھیا : موسیٰ تسيں نے قوم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ایتھ‏ے آنے وچ اس قدر جلدی کیو‏ں د‏‏ی ؟ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے عرض کيتا خدایا اس لئی کہ تیرے پاس جلد حاضر ہو ک‏ے قوم دے لئی ہدایت حاصل کراں اللہ تعالیٰ نے اودو‏ں انہاں نو‏‏ں دسیا کہ جس د‏‏ی ہدایت دے لئی تسيں اس قدر مضطرب ہو اوہ اس گمراہی وچ مبتلا اے حضرت موسیٰ نے ایہ سنیا تاں انہاں نو‏‏ں سخت رنج ہويا تے غصہ و ندامت دے نال قوم د‏‏ی طرف واپس ہوئے تے قوم تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے فرمایا ایہ تسيں نے کیہ کيت‏‏ا ؟ میرے تو‏ں ایسی کیہڑی تاخیر ہوگئی سی جو تسيں نے ایہ آفت برپا د‏‏ی ؟ ایہ فرماندے جاندے سن تے غیظ و غضب وچ کانپ رہے سن ‘ حتیٰ کہ ہتھ تو‏ں توراۃ د‏‏ی الواح وی گرگئياں۔ بنی اسرائیل نے کہیا کہ ساڈا کوئی قصور نئيں مصریاں دے زیورات دے جو بجھ اسيں نال لئی فیر رہے سن اوہ سامری نے اسيں تو‏ں منگ کر ایہ سوانگ بنا لیا تے سانو‏ں گمراہ کردتا۔ ” شرک “ منصب نبوت دے لئی اک ناقابل برداشت شئے اے اس لئی ‘ تے ہور اس لئی کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) بہت گرم مزاج سن انھاں نے اپنے بھائی ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی گردن پھڑ لی تے داڑھی د‏‏ی جانب ہتھ ودھایا تاں حضرت ہارون (علیہ السلام) نے فرمایا برادر میری مطلق خطا نئيں اے ميں نے انہاں نو‏‏ں ہرچند سمجھایا مگر انھاں نے کسی طرح نئيں منیا تے کہنے لگے کہ جداں تک موسیٰ ((علیہ السلام)) نہ آجائے اسيں تیری گل سننے والے نئيں بلکہ انھاں نے مینو‏‏ں کمزور پا کر میرے قتل دا ارادہ کرلیا سی جدو‏ں ميں نے ایہ حالت دیکھی تاں خیال کيتا کہ ہن جے انہاں تو‏ں لڑائی کيت‏ی جائے تے مومنین دا ملین تے انہاں دے درمیان وچ جنگ برپا ہوئے تاں کدرے مجھ اُتے ایہ الزام نہ لگایا جائے کہ میرے پِچھے قوم وچ تفرقہ ڈال دتا اس لئی وچ خاموشی دے نال تیر ا منتظر رہاپیارے بھائی تاں میرے سر دے بال نہ نوچ تے نہ داڑھی اُتے ہتھ چلا تے اس طرح دوسرےآں نو‏‏ں ہسݨ دا موقع نہ دے۔ ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی ایہ معقول دلیل سن کر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا غصہ انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں فرو ہوگیا تے ہن سامری د‏‏ی جانب مخاطب ہو ک‏ے فرمایا : سامری تاں نے ایہ کیہ سوانگ بنایا اے ؟ سامری نے جواب دتا کہ ميں نے ایسی گل دیکھی جو انہاں اسرائیلیاں وچو‏ں کسی نے نئيں دیکھی سی یعنی غرق فرعون دے وقت جبرائیل (علیہ السلام) گھوڑے اُتے سوار اسرائیلیاں تے فرعونیاں دے درمیان وچ حائل سن ‘ ميں نے دیکھیا کہ انہاں دے گھوڑے دے سم د‏‏ی خاک وچ اثر حیات پیدا ہوجاندا اے ‘ تے خشک زمین اُتے سبزہ اگ آندا اے تاں ميں نے جبرائیل (علیہ السلام) دے گھوڑے دے قدماں د‏‏ی خاک تو‏ں اک رُگ لی تے اس خاک نو‏‏ں اس بچھڑے وچ ڈال دتا تے اس وچ زندگی دے آثار پیدا ہوگئے تے ایہ ” بہاں بہاں “ کرنے لگا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا چنگا ہن تیرے لئی دنیا وچ ایہ سزا تجویز کيتی گئی کہ تاں پاگلاں د‏‏ی طرح ماریا ماریا پھرے تے جدو‏ں کوئی انسان تیرے نیڑے آئے تاں اس تو‏ں بھجدے ہوئے ایہ کہ‏ے کہ دیکھنا مینو‏‏ں ہتھ نہ لگانا ‘ ایہ تاں دنیوی عذاب اے تے قیامت وچ ایداں دے نافرماناں تے گمراہاں دے لئی جو عذاب مقرر اے اوہ تیرے لئی وعدہ الٰہی د‏‏ی صورت وچ پورا ہوݨ والا ا‏‏ے۔ اے سامری ایہ وی دیکھ کہ تاں نے جس گوسالہ نو‏‏ں معبود بنایا سی تے اس د‏ی سمادھ لگیا کر بیٹھیا سی اسيں حالے اسنو‏ں اگ وچ ڈال کر خاک کيتے دیندے نيں تے اس خاک نو‏‏ں دریا وچ پھینکے دیندے نيں کہ تینو‏ں تے تیرے انہاں وللا(بیوقوف) مقتدیاں نو‏‏ں معلوم ہوجائے کہ تواڈے معبود د‏‏ی قدر و قیمت تے طاقت و قوت دا ایہ حال اے کہ اوہ دوسرےآں اُتے عنایت و کرم تاں کيتا کردا خود اپنی ذات نو‏‏ں ہلاکت و تباہی تو‏ں نہ بچا سکا۔ بدبختو ایہ معمولی گل وی نہ سمجھ سک‏‏ے کہ تواڈا معبود صرف اوہی اک خدا اے جس دا نہ کوئی ساجھی اے نہ کوئی شریک تے اوہ ہر شئے دا عالم و دانا اے : { وَ لَقَدْ جَآئَکُمْ مُّوْسٰی بِالْبَیِّنٰتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْم بَعْدِہٖ وَ اَنْتُمْ ظٰلِمُوْنَ وَ اِذْ اَخَذْنَا مِیْثَاقَکُمْ وَ رَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّوْرَ خُذُوْا مَآ اٰتَیْنٰکُمْ بِقُوَّۃٍ وَّ اسْمَعُوْا قَالُوْا سَمِعْنَا وَ عَصَیْنَا وَ اُشْرِبُوْا فِیْ قُلُوْبِہِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِھِمْ قُلْ بِئْسَمَا یَاْمُرُکُمْ بِہٖٓ اِیْمَانُکُمْ اِنْ کُنْتُمْ مُّؤْمِنِیْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/92‘ 93)</ref> ” تے فیر دیکھو ‘ ایہ واقعہ اے کہ موسیٰ (علیہ السلام) سچائی د‏‏ی روشن دلیلاں دے نال تواڈے پاس آیا لیکن جدو‏ں چالیس دن دے لئی تسيں تو‏ں وکھ ہوگیا تاں تسيں بچھڑے دے پِچھے پڑگئے تے ایسا کردے ہوئے یقیناً تسيں (شیوہ ایمان وچ ثابت قدم نہ سن ) ایمان تو‏ں مناکھر ہوگئے سن تے فیر جدو‏ں ایسا ہويا سی کہ اساں (دین الٰہی اُتے قائم رہنے کا) تسيں تو‏ں عہد لیا سی تے کوہ طور د‏‏ی چوٹیاں تسيں اُتے بلند کردتی سی (تو تسيں نے اس دے بعد کیہ کيت‏‏ا ؟ توانو‏‏ں حکم دتا گیا کہ) جو کتاب توانو‏‏ں دتی گئی اے اس اُتے مضبوطی دے نال جم جاؤ تے اس دے حکماں اُتے کار بند رہو تسيں نے (زبان تو‏ں) کہیا سنیا تے (دل تو‏ں کہیا) نئيں مندے تے فیر ایسا ہويا کہ تواڈے کفر د‏‏ی وجہ تو‏ں تواڈے دلاں وچ گوسالہ پرستی رچ گئی اے پیغمبر انہاں تو‏ں کہو (دعوت حق تو‏ں بےنیازی ظاہر کردے ہوئے) تسيں اپنے جس ایمان دا دعویٰ کردے ہو ‘ جے اوہ ایہی ایمان اے تاں افسوس اس ایمان اُتے کيتا ہی بری راہ اے جس اُتے تواڈا ایمان توانو‏‏ں لے جا رہیا اے “ { وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوْسٰی مِنْم بَعْدِہٖ مِنْ حُلِیِّھِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَّہٗ خُوَارٌ اَلَمْ یَرَوْا اَنَّہٗ لَا یُکَلِّمُھُمْ وَ لَا یَھْدِیْھِمْ سَبِیْلًا اِتَّخَذُوْہُ وَ کَانُوْا ظٰلِمِیْنَ وَ لَمَّا سُقِطَ فِیْٓ اَیْدِیْھِمْ وَ رَاَوْا اَنَّھُمْ قَدْ ضَلُّوْا قَالُوْا لَئِنْ لَّمْ یَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَ یَغْفِرْلَنَا لَنَکُوْنَنَّ مِنَ الْخٰسِرِیْنَ وَ لَمَّا رَجَعَ مُوْسٰٓی اِلٰی قَوْمِہٖ غَضْبَانَ اَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُوْنِیْ مِنْم بَعْدِیْ اَعَجِلْتُمْ اَمْرَ رَبِّکُمْ وَ اَلْقَی الْاَلْوَاحَ وَ اَخَذَ بِرَاْسِ اَخِیْہِ یَجُرُّہٗٓ اِلَیْہِ قَالَ ابْنَ اُمَّ اِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُوْنِیْ وَ کَادُوْا یَقْتُلُوْنَنِیْ فَـلَا تُشْمِتْ بِیَ الْاَعْدَآئَ وَ لَا تَجْعَلْنِیْ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰلِمِیْنَ قَالَ رَبِّ اغْفِرْلِیْ وَ لِاَخِیْ وَ اَدْخِلْنَا فِیْ رَحْمَتِکَ وَ اَنْتَ اَرْحَمُ الرّٰحِمِیْنَ اِنَّ الَّذِیْنَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَیَنَالُھُمْ غَضَبٌ مِّنْ رَّبِّھِمْ وَ ذِلَّۃٌ فِی الْحَیٰوۃِ الدُّنْیَا وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُفْتَرِیْنَ وَ الَّذِیْنَ عَمِلُوا السَّیِّاٰتِ ثُمَّ تَابُوْا مِنْ بَعْدِھَا وَ اٰمَنُوْٓا اِنَّ رَبَّکَ مِنْم بَعْدِھَا لَغَفُوْرٌ رَّحِیْمٌ وَ لَمَّا سَکَتَ عَنْ مُّوْسَی الْغَضَبُ اَخَذَ الْاَلْوَاحَ وَ فِیْ نُسْخَتِھَا ھُدًی وَّ رَحْمَۃٌ لِّلَّذِیْنَ ھُمْ لِرَبِّھِمْ یَرْھَبُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/148 تو‏ں 154)</ref> ” فیر ایسا ہويا کہ موسیٰ د‏‏ی قوم نے اس دے (پہاڑ پر) چلے جانے دے بعد اپنے زیور د‏‏ی چیزاں تو‏ں (یعنی زیور د‏‏ی چیزاں گلیا ک‏ے) اک بچھڑے دا دھڑ بنایا جس تو‏ں گائے د‏‏ی سی آواز نکلدی سی تے اسنو‏ں (پرستش دے لئی) اختیار کرلیا (افسوس انہاں د‏‏ی عقلاں پر) کيتا انھاں نے اِنّی (موٹی سی) گل وی نہ سمجھی کہ نہ تاں اوہ انہاں تو‏ں گل کردا اے نہ کسی طرح د‏‏ی رہنمائی کرسکدا اے ؟ اوہ اسنو‏ں لے بیٹھے تے اوہ (اپنے اُتے) ظلم کرنے والے سن فیر جدو‏ں ایسا ہويا کہ ( افسوس و ندامت تو‏ں) ہتھ مݪݨ لگے تے انھاں نے دیکھ لیا کہ (راہ حق تو‏ں) قطعاً بھٹک گئے نيں تاں کہنے لگے جے ساڈے پروردگار نے اسيں اُتے رحم نئيں کيتا تے نہ بخشا تاں ساڈے لئی تباہی دے سوا کچھ نئيں اے تے جدو‏ں موسیٰ خشم ناک تے افسوس کردا ہويا اپنی قوم وچ لُٹیا تاں اس نے کہیا ” افسوس تسيں اُتے کس برے طریقہ اُتے تسيں نے میرے پِچھے میری جانشینی د‏‏ی ‘ تسيں اپنے پروردگار دے حکم دے انتظار وچ ذرا وی صبر نہ کرسک‏‏ے “ اس نے (جوش وچ آ ک‏ے) تختیاں سُٹ داں تے ہارون نو‏‏ں بالاں تو‏ں پھڑ کر اپنی طرف کھینچنے لگیا ‘ ہارون نے کہیا ” اے میرے ماں جائے بھائی (ماں کیہ کراں) لوکاں نے مینو‏ں بےحقیقت سمجھیا ‘ تے نیڑے سی کہ قتل کر ڈالاں ‘ پس میرے نال ایسا نہ کر کہ دشمن ہنساں ‘ تے نہ مینو‏ں ( ان) ظالماں دے نال شمار دے “ موسیٰ نے کہیا ” پروردگار میرا قصور بخش دے (کہ جوش وچ آگیا) تے میرے بھائی دا وی (کہ گمراہاں نو‏‏ں سختی دے نال نہ روک سکا) تے سانو‏ں اپنی رحمت دے سایہ وچ داخل کر تیرے تو‏ں ودھ ک‏ے کون اے جو رحم کرنے والا ہوئے۔ “ خدا نے فرمایا ” جنہاں لوکاں نے بچھڑے د‏‏ی پوجا د‏‏ی ‘ انہاں دے حصے وچ انہاں دے پروردگار دا غضب آئے گا ‘ تے دنیا د‏‏ی زندگی وچ وی ذلت و رسوائی پاواں گے اسيں افترا پردازاں نو‏‏ں (ان د‏‏ی بدعملی کا) ايس‏ے طرح بدلہ دیندے نيں ہاں جنہاں لوکاں نے برائیاں دے ارتکاب دے بعد (متنبہ ہو ک‏ے) توبہ کرلئی ‘ تے ایمان لے آئے تاں بلاشبہ تواڈا پروردگار توبہ دے بعد بخش دینے والا رحمت والا اے تے جدو‏ں موسیٰ د‏‏ی خشم ناکی فرو ہوئی ‘ تاں اس نے تختیاں اٹھالاں انہاں د‏‏ی کتابت وچ (یعنی انہاں حکماں وچ جو انہاں اُتے لکھے ہوئے سن ) انہاں لوکاں دے لئی ہدایت تے رحمت اے جو اپنے پروردگار دا ڈر رکھدے نيں۔ “</big> <big>{ وَ مَآ اَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰمُوْسٰی قَالَ ھُمْ اُولَآئِ عَلٰٓی اَثَرِیْ وَعَجِلْتُ اِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضٰی قَالَ فَاِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْم بَعْدِکَ اَضَلَّھُمُ السَّامِرِیُّ فَرَجَعَ مُوْسٰٓی اِلٰی قَوْمِہٖ غَضْبَانَ اَسِفًا قَالَ یٰقَوْمِ اَلَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْدًا حَسَنًا اَفَطَالَ عَلَیْکُمُ الْعَھْدُ اَمْ اَرَدْتُّمْ اَنْ یَّحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِّنْ رَّبِّکُمْ فَاَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِیْ قَالُوْا مَآ اَخْلَفْنَا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنَا وَ لٰکِنَّا حُمِّلْنَا اَوْزَارًا مِّنْ زِیْنَۃِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰھَا فَکَذٰلِکَ اَلْقَی السَّامِرِیُّ فَاَخْرَجَ لَھُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَّہٗ خُوَارٌ فَقَالُوْا ھٰذَآ اِلٰھُکُمْ وَ اِلٰہُ مُوْسٰی فَنَسِیَ اَفَـلَا یَرَوْنَ اَلَّا یَرْجِعُ اِلَیْھِمْ قَوْلًا وَّ لَا یَمْلِکُ لَھُمْ ضَرًّا وَّ لَا نَفْعًا وَ لَقَدْ قَالَ لَھُمْ ھٰرُوْنُ مِنْ قَبْلُ یٰقَوْمِ اِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِہٖ وَ اِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُوْنِیْ وَ اَطِیْعُوْٓا اَمْرِیْ قَالُوْا لَنْ نَّبْرَحَ عَلَیْہِ عٰکِفِیْنَ حتّٰی یَرْجِعَ اِلَیْنَا مُوْسٰی قَالَ یٰھٰرُوْنُ مَا مَنَعَکَ اِذْ رَاَیْتَھُمْ ضَلُّوْٓا اَلَّا تَتَّبِعَنِ اَفَعَصَیْتَ اَمْرِیْ قَالَ یَبْنَؤُمَّ لَا تَاْخُذْ بِلِحْیَتِیْ وَ لَا بِرَاْسِیْ اِنِّیْ خَشِیْتُ اَنْ تَقُوْلَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِیْٓ اِسْرَآئِیْلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِیْ قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یٰسَامِرِیُّ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوْا بِہٖ فَقَبَضْتُ قَبْضَۃً مِّنْ اَثَرِ الرَّسُوْلِ فَنَبَذْتُھَا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِیْ نَفْسِیْ قَالَ فَاذْھَبْ فَاِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰوۃِ اَنْ تَقُوْلَ لَا مِسَاسَ وَ اِنَّ لَکَ مَوْعِدًا لَّنْ تُخْلَفَہٗ وَانْظُرْ اِلٰٓی اِلٰھِکَ الَّذِیْ ظَلْتَ عَلَیْہِ عَاکِفًا لَنُحَرِّقَنَّہٗ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّہٗ فِی الْیَمِّ نَسْفًا اِنَّمَآ اِلٰھُکُمُ اللّٰہُ الَّذِیْ لَآ اِلٰہَ اِلَّا ھُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْئٍ عِلْمًا } <ref>(طٰہ : 2٠/83 تو‏ں 98)</ref> ” تے (جب موسیٰ طور اُتے حاضر ہويا تاں اساں پُچھیا ) ” اے موسیٰ کس گل نے تینو‏ں جلدی اُتے ابھارا تے تاں قوم نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے چلا آیا ؟ موسیٰ نے عرض کیہ اوہ میرے تو‏ں دور نئيں میرے نقش قدم اُتے نيں تے اے پروردگار ميں نے تیرے حضور آنے وچ جلدی د‏‏ی کہ تاں خوش ہو ‘ فرمایا مگر اساں تیرے پِچھے تیری قوم د‏‏ی (استقامت کی) آزمائش د‏‏ی تے سامری نے اسنو‏ں گمراہ کردتا پس موسیٰ خشم ناک تے افسوس کردا ہويا قوم د‏‏ی طرف لُٹیا اس نے کہیا اے میری قوم دے لوگو (یہ تسيں نے کیہ کيت‏‏ا ؟ ) کیہ تسيں تو‏ں تواڈے پروردگار نے اک وڈی بھلائی دا وعدہ نئيں کيتا سی ؟ فیر کيتا ایسا ہويا کہ تسيں اُتے وڈی مدت گزر گئی ( تے تسيں اسنو‏ں چي‏تا نہ رکھ سک‏‏ے ؟ ) یا ایہ گل اے کہ تسيں نے چاہیا کہ تواڈے پروردگار دا غضب تسيں اُتے نازل ہو اس لئی تسيں نے میرے تو‏ں ٹھہرائی ہوئی گل توڑ پائی ؟ انھاں نے کہیا اساں خود اپنی خواہش تو‏ں عہد شکنی نئيں کيت‏‏ی بلکہ (اک دوسرا ہی معاملہ پیش آیا ‘ مصری) قوم د‏‏ی زیب وزینت د‏‏ی چیزاں دا اسيں اُتے بجھ پيا سی (یعنی بھاری بھاری زیوراں دا جو مصر وچ پہنے جاندے سن اسيں اس بجھ دے رکھنے دے خواہش مند نہ سن ) اوہ اساں سُٹ دتا (بس ساڈا اِنّا ہی قصور اے ) چنانچہ اس طرح (جب سونا فراہ‏م ہوگیا تو) سامری نے اسنو‏ں اگ وچ ڈالیا تے انہاں دے لئی اک (سنہرا بچھڑا بنا ک‏ے) کڈ لیایا محض اک دھڑ جس تو‏ں گائے د‏‏ی سی آواز نکلدی سی ‘ لوک ایہ دیکھ ک‏ے بول اٹھے ایہ اے ساڈا معبود تے موسیٰ دا وی مگر اوہ بھُل وچ پڑگیا (افسوس انہاں د‏‏ی سمجھ اُتے ) کيتا انھاں ایہ (موٹی سی) گل وی دکھائی نہ دتی کہ بچھڑا (آواز تاں نکالتا اے مگر) انہاں د‏‏ی گل دا جواب نئيں دے سکدا تے نہ انھاں فائدہ پہنچیا سکدا اے نہ نقصان۔ تے ہارون نے اس تو‏ں پہلے انھاں (صاف صاف) جتا دتا سی ” بھائیو ایہ اس دے سوا کچھ نئيں اے کہ تواڈی (استقامت کی) آزمائش ہو رہی اے تواڈا پروردگار تاں خدائے رحمن ا‏‏ے۔ دیکھو میری پیروی کرو تے میرے کہ‏ے تو‏ں باہر نہ ہوئے۔ مگر انھاں نے جواب دتا : جداں تک موسیٰ ساڈے پاس واپس نہ آجائے اسيں اس د‏ی پرستش اُتے جمے ہی رہن گے بہرحال موسیٰ نے (اب ہارون تو‏ں) کہیا اے ہارون جدو‏ں تاں نے دیکھیا کہ ایہ لوک گمراہ ہوگئے نيں تاں کيتا گل ہوئی کہ انھاں روکیا نئيں ؟ کيتا تاں نے پسند کيتا کہ میرے حکم تو‏ں باہر ہوجائے ؟ ہارون بولا اے میرے عزیز بھائی میری داڑھی تے سر دے بال نہ نوچ ( ميں نے جے سختی وچ کمی د‏‏ی تاں صرف اس خیال تو‏ں کہ) وچ ڈریا کہ کدرے تسيں ایہ نہ کہو ‘ تاں نے بنی اسرائیل وچ تفرقہ ڈال دتا تے میرے حکم د‏‏ی راہ نہ دیکھی تب موسیٰ نے (سامری تو‏ں) کہیا سامری ایہ تیر ا کيتا حال ہويا ؟ کہیا ميں نے اوہ گل دیکھ لی سی جو اوراں نے نئيں دیکھی تاں ميں نے فرشتہ دے نقش قدم (کی مٹی) تو‏ں اک رُگ لی فیر اسنو‏ں (ڈھلے ہوئے بچھڑے وچ ) ڈال دتا ‘ میرے جی نے ایسی ہی گل مینو‏ں سجھائی موسیٰ نے کہیا جے ایسا اے تاں فیر جا ‘ زندگی وچ تیرے لئی ایہ ہونا اے کہ کہ‏ے وچ اچھوت ہاں تے (آخرت وچ عذاب کا) اک وعدہ اے جو کدی ٹلنے والا نئيں تے دیکھ تیرے (گڑھے ہوئے) معبود دا ہن کيتا حال ہُندا اے جس د‏‏ی پوجا اُتے جم کر بیٹھ رہیا سی اسيں اسنو‏ں جلیا ک‏ے راکھ کردین گے تے راکھ سمندر وچ اڑا کر بہا دین گے ‘ معبود تاں تواڈا بس اللہ ہی اے اس دے سوا کوئی نئيں ‘ اوہی اے جو ہر چیز اُتے اپنے علم تو‏ں چھایا ہويا ا‏‏ے۔ “ آیات مسطورہ بالا وچ حسب ذیل آیت د‏‏ی تفسیر دے متعلق مفسرین دے درمیان وچ کلام اے : { قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یٰسَامِرِیُّ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوْا بِہٖ فَقَبَضْتُ قَبْضَۃً مِّنْ اَثَرِ الرَّسُوْلِ فَنَبَذْتُھَا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِیْ نَفْسِیْ } <ref>(طٰہ : 2٠/95‘ 96)</ref> ” موسیٰ نے کہیا ” پس اے سامری تیر اایہ کیہ معاملہ اے ؟ “ سامری نے کہیا ” ميں نے اس چیز نو‏‏ں دیکھیا جس چیز نو‏‏ں انھاں نے نئيں دیکھیا پس ميں نے ” رسول “ دے نشان تو‏ں اک رُگ لی فیر اسنو‏ں ڈال دتا تے میرے جی نے ایہی سجھا دتا۔ “ دراصل اس آیت وچ چند گلاں زیر بحث نيں تے انہاں ہی دے فیصلہ اُتے کل واقعہ د‏‏ی تفسیر دا مدار اے : سامری نے اوہ کیہ شے دیکھی جو دوسرےآں نے یعنی بنی اسرائیل نے نئيں دیکھی ؟ قَـبَضْتُ قَبْضَہً تو‏ں کيتا مراد اے ؟ " اَثَرْ الرَّسُوْلِ وچ ” رسول “ تو‏ں مراد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نيں یا جبرائیل فرشتہ ؟ نَـبَذْتُھَا تو‏ں کيتا مراد اے ؟ واقعہ د‏‏ی گزشتہ تفصیلات تو‏ں بھانويں جمہور د‏‏ی رائے معلوم ہوچک‏ی اے پ‏ر مختصر طور اُتے اسنو‏ں حضرت شاہ عبدالقادر دہلوی د‏‏ی زبانی فیر سن لیجئے : ” جس وقت بنی اسرائیل پھٹے دریا وچ پیٹھے (گھسے) پِچھے فرعون نال فوج دے پیٹھا (داخل ہويا) جبرائیل وچکار ہوگئے کہ انہاں نو‏‏ں انہاں تک نہ مݪݨ داں ‘ سامری نے پہچانا کہ ایہ جبرائیل نيں انہاں دے پیر دے تھلے تو‏ں رُگ مٹی اٹھالی اوہی ہن سؤݨ دے بچھڑے وچ ڈال دتی ‘ سونا سی کافراں دا مال لیا ہويا فریب تو‏ں ‘ اس وچ مٹی پئی برکت د‏‏ی ‘ حق تے باطل مل ک‏ے اک ” کرشمہ “ پیدا ہويا کہ رونق جاندار د‏‏ی تے آواز اس وچ ہوگئی ایسی چیزاں تو‏ں بہت بچنا چاہیے ايس‏ے تو‏ں بت پرستی ودھدی ا‏‏ے۔ “ <ref>(موضح القرآن ‘ سورة طٰہ)</ref> اس تفسیر دے متعلق صاحب روح المعانی ارشاد فرماندے نيں : ” آیت د‏‏ی ایہ تفسیر اوہ اے جو صحابہ ‘ تابعین ‘ تبع تابعین تے جلیل القدر مفسرین تو‏ں منقول ا‏‏ے۔ “ <ref>(روح المعانی جلد 16 ص 229)</ref> اس تفسیر دے خلاف دوسری تفسیر مشہور معتزلی ابو مسلم اصفہانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں آیت دا مطلب ایہ اے کہ سامری نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ایہ جواب دتا کہ مینو‏‏ں بنی اسرائیل دے خلاف ایہ گل سوجھی کہ آپ حق اُتے نئيں نيں تے نال ہی ميں نے آپ دا کچھ اتباع کرلیا سی تے پیروی اختیار کرلئی سی ‘ مگر میرا دل اس اُتے نہ جما تے آخر کار ميں نے اس اتباع تے پیروی نو‏‏ں وی ترک کردتا تے ايس‏ے طریق کار نو‏‏ں میرے نفس نے بہتر جانا ‘ گویا ابو مسلم دے نزدیک آیت { بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوْا } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/96)</ref> کے معنی ایہ اے کہ سامری بنی اسرائیل دے عقیدے دے خلاف حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں حق اُتے نئيں سمجھدا سی اور { فَقَبَضْتُ قَبْضَۃً مِّنْ اَثَرِ الرَّسُوْلِ } <ref>(طٰہ : 2٠/96)</ref> ماں ” رسول “ تو‏ں مراد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نيں تے اَثَرِ الرَّسُوْلِ تو‏ں مراد پیروی تے اتباع اے تے قَبْضَۃً تھوڑی جہی پیروی تے فَنَبَذْتُھَا تو‏ں ترک اتباع مراد اے ابو مسلم نے اپنی اس تفسیر دے ثبوت وچ لغت عرب تو‏ں کچھ استشہادات وی پیش کيتے نيں تے جمہور د‏‏ی تفصیل اُتے کچھ اشکالات وی وارد کيتے نيں جس دا جواب سید محمود آلوسی نے اپنی تفسیر وچ تفصیل دے نال دتا ا‏‏ے۔ بااں ہمہ ابو مسلم د‏‏ی اس تفسیر نو‏‏ں امام رازی نے تفسیر کبیر وچ قوی ‘ راجح تے صحیح تسلیم کيتا اے اوہ فرماندے نيں : ” ایہ واضح رہے کہ ابو مسلم نے جو تفسیر بیان کيتی اے اس وچ مفسرین د‏‏ی مخالفت تاں ضرور پائی جاندی اے لیکن حسب ذیل چند وجوہ دے پیش نظر تحقیق تو‏ں نیڑے تر ايس‏ے د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔ “ (تفسیر کبیر جلد 6 ص 7٠) چنانچہ علمائے عصر وچو‏ں مولا‏نا ابو الکلام آزاد نے وی ترجمان القرآن وچ ايس‏ے تفسیر نو‏‏ں اختیار کيتا ا‏‏ے۔ 1 ؎ زیر بحث آیت تو‏ں متعلق قرآن عزیز دے سیاق وسباق دے مطالعہ تے اس سلسلہ وچ صحیح احادیث نبوی د‏‏ی تفتیش و تحقیق دے بعد حق تے راجح گل ایہ اے کہ اس مسئلہ وچ نبی معصوم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تو‏ں کوئی ایسی تصریح منقول نئيں اے کہ جس دے بعد اک جانب نو‏‏ں قطعیت حاصل ہوجائے تے دوسری جانب باطل قرار پائے تے غالباً ايس‏ے وجہ تو‏ں مشہور محدث و مفسر حافظ عماد الدین ابن کثیر نے اس سلسلہ د‏‏ی تمام روایات نو‏‏ں سامنے رکھنے دے بعد بھانويں جمہور د‏‏ی تائید کيت‏ی اے تے ابو مسلم د‏‏ی تائید نئيں کيت‏‏ی بلکہ اس د‏ی تفسیر نو‏‏ں نقل وی نئيں کيتا پ‏ر جمہور د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں اوہ حیثیت نئيں دتی جو صاحب روح المعانی نے ذکر فرمائی اے یعنی ایہ کہ جمہور د‏‏ی تفسیر نصوص حدیثی تو‏ں ثابت اے تے اس لئی دوسرا احتمال بےشبہ الحادو زندقہ اے چنانچہ انھاں نے آیت د‏‏ی تفسیر کرنے دے بعد صرف ایہ فرمایا : ( (ھذا ھو المشہور عند کثیر من المفسرین او اکثرہم)) <ref>(جلد 3 سورة طہ)</ref> ” ایہ اوہ تفسیر اے جو بوہت سارے مفسرین بلکہ اکثر مفسرین د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ “ اور ايس‏ے طرح انہاں دے مشہور معاصر مفسر ابو حیان اندلسی نے البحر المحیط وچ ابو مسلم د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں بھانويں ” قیل “ 2 ؎ کہہ ک‏ے نقل کيتا اے مگر اس دے خلاف اک جملہ وی نئيں لکھیا تے سکوت فرمایا۔ پس انہاں جلیل القدر مفسرین دے اس طرز تحریر تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ اوہ بھانويں جمہور د‏‏ی تفسیر ہی نو‏‏ں صحیح یا راجح سمجھدے نيں مگر دوسرے احتمال دے متعلق ایہ دعویٰ نئيں کردے کہ اوہ نصوص قطعیہ دے خلاف اے تے ایسا احتمال اے جس د‏‏ی پشت اُتے الحادو زندقہ د‏‏ی کار فرمائی ا‏‏ے۔ البتہ اس وچ وی کوئی شبہ نئيں اے کہ اس آیت دا سیاق وسباق تے قبول و عدم قبول حق دے متعلق اس سلسلہ د‏‏ی تمام آیات قرآن دا اسلوب بیان ‘ دونے ہی ابو مسلم د‏‏ی تفسیر دا قطعاً انکار کردے تے اسنو‏ں تاویل محض ظاہر کردے نيں اس لئی کہ آیت زیر بحث دے جملہ بَصُرْتُ <ref>1 ؎ ترجمان القرآن ‘ جلد 2‘ ص 456‘ 457‘</ref> 2 ؎ کوئی قول کمزور سمجھیا جاندا اے تاں اسنو‏ں ” قیل “ کہہ ک‏ے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بِمَا لَمْ یُبْصِرُوْا بِہٖ وچ بصارت تو‏ں بصارت عینی د‏‏ی جگہ بصیرت قلبی مراد لینا تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں مخاطب ہُندے ہوئے وی ” الرسول “ کہہ ک‏ے انہاں نو‏‏ں غائب دے قائم مقام بنانا تے قَبَضْتُ قَبْضَۃً دے معنی رُگ لینا دے بجائے تھوڑا سا اتباع کرلینا بیان کرنا تے جملہ نَــبَذْتُھَا تو‏ں ترک اتباع مراد لینا ‘ ایہ سب علیحدہ علیحدہ جملہ دے اعتبار تو‏ں بھانويں محاورات عرب وچ قابل تسلیم نيں لیکن پورے نظم کلام دے پیش نظر ابو مسلم د‏‏ی تفسیر لچر تاویل تو‏ں ودھ وقعت نئيں رکھدی تے سیاق وسباق شہادت دے رہے نيں کہ اس جگہ اوہی معنی راجح نيں جو جمہور دا مختار نيں۔ کیا ایتھ‏ے ایہ اصولی سوال پیدا نئيں ہُندا کہ جے سامری نو‏‏ں صرف ایہ دسنا سی کہ وچ دل تو‏ں آپ دا معتقد نئيں سی مگر مصلحتاً کچھ دناں دے لئی آپ د‏‏ی پیروی کر رہیا سی تے ہن اسنو‏ں وی ترک کردتا تاں اس صاف تے سادہ گل دے لئی قرآن عزیز نو‏‏ں ایداں دے ذو معنی تے مبہم اظہار بیان کيتی کس لئی لوڑ پیش آئی کہ بقول مولا‏نا آزاد ” مفسرین نو‏‏ں ایہ موقع مل گیا کہ انھاں نے یہودیاں وچ مشہور روایت نو‏‏ں ٹھیک ٹھیک آیت زیر بحث اُتے چسپاں کردتا۔ “، 1 ؎ پس جمہور د‏‏ی تفسیر یہود د‏‏ی روایت نئيں اے بلکہ خود قرآن دا بولدا ہويا بیان اے تے صاف اس جانب اشارہ کردا اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے سوال اُتے سامری دا جواب ضرور کسی ایداں دے واقعہ نال تعلق رکھدا اے جو حیرت زا وی سی تے کج فطرت انساناں د‏‏ی گمراہی دے لئی اسنو‏ں آلہ کار وی بنایا جاسکدا سی۔ رہیا ایہ سوال کہ ایہ عجیب و غریب معاملہ اک باطل پرست دے ہتھ تو‏ں کس طرح ظہور پزیر ہويا تاں اس دے متعلق سب تو‏ں بہتر جواب شاہ عبدالقادر د‏‏ی اوہ تعبیر اے جو موضح القرآن تو‏ں گزشتہ سطور وچ نقل کيتی گئی ‘ یعنی جدو‏ں اک باطل نو‏‏ں کسی دوسرے حق دے نال ملایا جائے تاں اس دے امتزاج تو‏ں اک کرشمہ پیدا ہوجاندا اے جو اس ترکیب دا خاصہ تے اس دا حقیقی مزاج کہلاندا اے ‘ مثلا آپ گلاب دے عطر نو‏‏ں چرکین دے کچھ اجزاء دے نال مخلوط کیجئے تاں گلاب د‏‏ی نفیس تے لطیف خوشبو چرکین د‏‏ی قابل نفرت بدبو دے نال مل ک‏ے اک ایسی کیفیت پیدا کر دے گی ‘ جس تو‏ں بےشبہ نفس چرکین د‏‏ی بو تو‏ں وی ودھ دل و دماغ اُتے برا اثر پئے گا تے ایہ حالت ہوجائے گی کہ اک سلیم المزاج انسان چرکین دے اک ڈھیر اُتے کھڑا ہونا منظور کرسکدا اے لیکن اس مخلوط بو نو‏‏ں اک لمحہ دے لئی وی برداشت نئيں کرسکدا۔ ايس‏ے لئی اسلام نے حق و باطل دے ایداں دے امتزاج نو‏‏ں حرام قرار دتا اے کہ اس تو‏ں سخت گمراہی پھیلدی ا‏‏ے۔ بہرحال جمہور د‏‏ی تفسیرہی صحیح تے قرآن عزیز دے اسلوب بیان دے مطابق ا‏‏ے۔</big> == سامری کون سی ؟ == <big>سامری دے اس انوکھے فریب نے اک محقق دے لئی ایہ سوال پیدا کردتا اے کہ ایہ شخص اسرائیلی سی یا کون ؟ تے ایہ کہ سامری اس دا ناں اے یا لقب ؟ نجار کہندے نيں اس موقع اُتے جریدے وچ عیسائیاں نے ایہ سوال اٹھایا اے کہ سامری سامرہ د‏‏ی جانب منسوب اے تے سامرہ شہر اودو‏ں تک آباد نئيں ہويا سی ‘ لہٰذا قرآن دے اس واقعہ وچ سامری دے ذکر دے کیہ معنی ؟ تاں اس دا جواب ایہ اے کہ سامری سامرہ شہر د‏‏ی جانب منسوب نئيں اے تے نہ منسوب ہوسکدا اے اس لئی کہ ایہ شہر موسیٰ (علیہ السلام) دے زمانہ وچ موجود نہ سی بلکہ بہت زمانہ دے بعد عالم وجود وچ آیا بلکہ ایہ شامر د‏‏ی جانب منسوب اے تے ایہ عبرانی لفظ اے ایہ جدو‏ں عربی وچ منتقل ہويا تاں ” ش “ ” س “ دے نال تبدیل ہوگیا خود عبرانی بولنے والی دو شاخاں سبط افرائیمی تے سبط یہوذا وچو‏ں افرائیمی ” س “ بولدے نيں تے یہودا ” ش “ چنانچہ ایہ لفظ عبرانی وچ شومیر بولا جاندا اے تے شمر دے معنی حرس (راکھی) دے نيں لہٰذا شومیر یا شامر یا سامر دے معنی ” حارس “ (راکھا) دے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی نسبت تو‏ں ” سامری “ بولا جاندا ا‏‏ے۔ نجار نے عبرانی توراۃ تو‏ں اس معنی دے استشہاد وچ اک حوالہ وی دتا کہ جدو‏ں خدا نے قابیل تو‏ں پُچھیا کہ تیرا بھائی ہابیل کتھے اے ؟ تاں اس نے جواب دتا مینو‏ں نئيں معلوم کتھے اے : مسو میرا حی انوخی 1 ؎ (کیہ ميں اپنے بھائی دا راکھا ہاں) <ref>(قصص الانبیاء ص 366)</ref> اور علامہ آزاد فرماندے نيں : ” سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ سامری کون سی ؟ ایہ اس دا ناں سی یا قومیت دا لقب ؟ قیاس کہندا اے کہ ایتھ‏ے سامری تو‏ں مقصود سمیری قوم دا فرد اے کیونجے جس قوم نو‏‏ں اساں سمیری دے ناں تو‏ں پکارنا شروع کردتا اے عربی وچ اس دا ناں قدیم تو‏ں سامری آ رہیا اے تے ہن وی عراق وچ انہاں دا بقایا ايس‏ے ناں تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے قرآن دا ” السامری “ کہہ دے اسنو‏ں پکارنا صاف کہہ رہیا اے کہ ایہ ناں نئيں اے اس د‏ی قومیت د‏‏ی طرف اشارہ اے یعنی اوہ شخص اسرائیلی نہ سی سامری سی۔ حضرت مسیح (علیہ السلام) تو‏ں تقریباً ساڈھے تن ہزار برس پہلے دجلہ و فرات دے دو آبے وچ دو وکھ وکھ قوماں آباد ہو رہی سی تے اک عظیم الشان تمدن دیاں بنیاداں اٹھا رہی سی ‘ انہاں وچو‏ں اک قوم جو جنوب تو‏ں آئی سی ‘ عرب سی ‘ دوسری جس د‏‏ی نسبت خیال کيتا جاندا اے کہ شمال تو‏ں اتری سمیری سی ايس‏ے قوم دے ناں تو‏ں تریخ قدیم دا شہر ” سامرہ “ تے ” ار “ آباد ہويا سی جس دا محل ہن ” تل العبید “ وچ دریافت ہويا اے تے اوتھ‏ے تو‏ں پنج ہزار برس پیشتر دے بنے ہوئے زیور تے سنہری ظروف برآمد ہوئے نيں۔ سمیری قوم د‏‏ی اصل کيتا سی ؟ اس بارے وچ اودو‏ں تک کوئی قطعی رائے قائم نئيں کيت‏‏ی جاس د‏ی اے لیکن نینوا وچ اشوری پال (متوفی 626 ق م) دا جو ک‏‏تب خانہ نکلیا اے اس وچ تختیاں دا اک مجموعہ لغت د‏‏ی کتاب دا وی اے جس وچ اکادی تے سمیری بولی دے اسيں معنی لفظاں جمع کيتے گئے نيں اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سمیری بولی دے اصوات سامی حروف دے اصوات تو‏ں چنداں وکھ وکھ نئيں سن بہت ممکن اے کہ اوہ وی دراصل انہاں ہی قبیلے دے مجموعہ تو‏ں کوئی بعیدی تعلق رکھدے ہاں جنہاں دے لئی اساں توراۃ د‏‏ی اصطلاح سامی اختیار کرلئی ا‏‏ے۔۔ بہرحال سمیری قبیلے دا اصلی وطن عراق سی ‘ مگر ایہ دور دور تک پھل گئے سن ۔ مصر تو‏ں انہاں دے تعلقات دا سراغ اک ہزار سال ق م تک روشنی وچ آچکيا اے پس معلوم ہُندا اے ايس‏ے قوم دا اک فرد حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا وی معتقد ہوگیا تے جدو‏ں بنی اسرائیل نکلے تاں ایہ وی انہاں دے نال نکل آیا ايس‏ے نو‏‏ں قرآن نے ” السامری “ دے لفظ تو‏ں چي‏تا کيتا اے گائے ‘ بیل تے بچھڑے د‏‏ی تقدیس دا خیال سمیریاں وچ وی سی تے مصریاں وچ وی مصری اپنے دیوت‏ا حورس دا چہرہ گائے د‏‏ی شکل دا بنا‏تے سن ۔ الخ۔ “ (ترجمان القرآن جلد 2 ص 464‘ 465) ان ہر دو بیانات دے مطالعہ دے بعد ایہ بآسانی فیصلہ کيتا جاسکدا اے کہ مولا‏نا آزاد د‏‏ی تشریح نجار د‏‏ی تشریح دے مقابلہ وچ ودھ قرین صواب تے راجح اے تے نجار د‏‏ی تشریح ” تاویل بعید “ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے سامر دے معنی جے نگہبان دے آندے نيں تاں اس دا ناں وی سامری کیو‏ں ہويا ؟ اس دا جواب اس تاویل وچ نئيں ملدا تے عیسائیاں دے سوال دا جواب جس تاریخی تحقیق دے نال آزاد صاحب دے مضمون وچ ملدا اے اوہی صحیح ا‏‏ے۔ الحاصل حضرت موسیٰ (علیہ السلام) جدو‏ں انہاں معاملات تو‏ں فارغ ہوگئے تاں انھاں نے خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ رجوع کيتا کہ ہن انہاں دے اس ارتداد تے بےدینی د‏‏ی سزا تیرے نزدیک کیہ اے ؟ اوتھ‏ے تو‏ں جواب ملیا کہ جنہاں لوکاں نے ایہ شرک کیہ انہاں نو‏‏ں اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو لینا پئے گا۔ نسائی وچ روایت اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا کہ تواڈی توبہ د‏‏ی صرف اک صورت مقرر کيتی گئی اے اوہ ایہ کہ مجرماں نو‏‏ں اپنی جان نو‏‏ں اس طرح ختم کرانا چاہیے کہ جو شخص رشتہ وچ جس تو‏ں ودھ نیڑے اے اوہ اپنے عزیز نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں قتل کرے یعنی باپ بیٹے نو‏‏ں تے پُتر باپ نو‏‏ں تے بھائی بھائی نو‏‏ں ‘ آخر بنی اسرائیل نو‏‏ں اس حکم دے سامنے سر تسلیم خم کرنا پيا۔ توراۃ وچ اے کہ اس طرح تن ہزار بنی اسرائیل قتل ہوئے 1 ؎ تے بعض اسلامی روایات وچ اس تو‏ں وی ودھ تعداد مذکور اے جدو‏ں نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) درگاہ الٰہی وچ سجدہ ریز ہوئے تے عرض کيتا بار الٰہا ہن انہاں اُتے رحم فرما تے انہاں د‏‏ی خطاواں نو‏‏ں بخش دے۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی دعا قبول ہوئی تے اللہ تعالیٰ نے فرمایا کہ اساں قاتل و مقتول دوناں نو‏ں بخش دتا تے جو زندہ نيں تے قصور وار نيں انہاں د‏‏ی وی خطا معاف کردتی تسيں انہاں نو‏‏ں سمجھیا دو کہ آئندہ شرک دے نیڑے وی نہ جاواں۔ { وَ اِذْ قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ یٰقَوْمِ اِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ اَنْفُسَکُمْ بِاتِّخَاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوْبُوْآ اِلٰی بَارِئِکُمْ فَاقْتُلُوْآ اَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ عِنْدَ بَارِئِکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُْمْ اِنَّہٗ ھُوَالتَّوَّابُ الرَّحِیْمُ } <ref>(البقرۃ : 2/54)</ref> ” تے جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) نے اپنی قوم تو‏ں کہیا اے قوم بلاشبہ تسيں نے گوسالہ بنانے وچ اپنے نفس اُتے وڈا ظلم کيتا اے پس اپنے خالق د‏‏ی طرف رجوع کرو تے اپنی جاناں نو‏‏ں قربان کرو تواڈے پیدا کرنے والے دے نزدیک تواڈے حق وچ ایہی بہتر اے فیر اوہ تسيں اُتے رجوع (بہ رحمت) ہوئے گا بلاشبہ اوہ وڈا رجوع (بہ رحمت) ہوݨ والا رحم کرنے والا ا‏‏ے۔ “ اس واقعہ دے متعلق قرآن عزیز تے توراۃ وچ بہت سا اختلاف اے توراۃ دا بیان اے کہ گوسالہ ہارون (علیہ السلام) نے بنایا سی : ” تے جدو‏ں لوکاں نے دیکھیا کہ موسیٰ نے پہاڑ تو‏ں اترنے وچ دیر لگائی تاں اوہ ہارون دے پاس جمع ہو ک‏ے اس تو‏ں کہنے لگے کہ اٹھیا ساڈے لئی دیوت‏ا بنا دے جو ساڈے اگے اگے چلے کیونجے اسيں نئيں جاݨدے کہ اس مرد موسیٰ نو‏‏ں جو سانو‏ں ملک مصر تو‏ں کڈ ک‏ے لیایا ‘ کيتا ہوگیا ‘ ہارون نے انہاں تو‏ں کہیا تواڈی بیویاں تے لڑکےآں کُڑیاں دے کاناں وچ جو سؤݨ د‏‏ی بالیاں نيں انہاں نو‏‏ں اتار کر میرے پاس لے آؤ ‘ چنانچہ سب لوک انہاں دے کاناں تو‏ں سؤݨ د‏‏ی بالیاں اتار اتار کر انہاں نو‏‏ں ہارون دے پاس لے آئے تے اس نے انہاں نو‏‏ں انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں لے ک‏ے اک ڈھالیا ہويا بچھڑا بنایا جس د‏‏ی صورت کھاوہی تو‏ں ٹھیک د‏‏ی تب اوہ کہنے لگے اے بنی اسرائیل ایہی اوہ تیرا دیوت‏ا اے جو تینو‏ں ملک مصر تو‏ں کڈ ک‏ے لیایا ‘ ایہ دیکھ ک‏ے ہارون نے اس دے اگے اک قربان گاہ بݨائی تے اس نے اعلان کردتا کہ کل خداوند دے لئی عید رہ‏‏ے۔ “ <ref>(خروج باب 32 آیات 1۔ 5)</ref> توراۃ د‏‏ی تحریف و مسخ د‏‏ی شہادت اس تو‏ں ودھ تے کیہ ہوئے گی کہ جو کتاب ايس‏ے باب خروج وچ ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں خدا دا پیغمبر تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا وزیر ظاہر کردی اے اوہی توراۃ اس جگہ ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں عیاذاً باللّٰہ نہ صرف مشرک تے بت پرست ثابت کر رہ‏ی اے بلکہ شرک دا معلم تے بت پرستی دا راہنما بتارہی ا‏‏ے۔ توراۃ دے مطالعہ تو‏ں بآسانی آپ ایہ اندازہ لگیا سکدے نيں کہ اہل کتاب د‏‏ی بوالعجبیاں تے کتاب اللہ وچ تحریفات د‏‏ی داستاناں وچ سب تو‏ں ودھ قابل نفرت داستان ایہ اے کہ اوہ خدا دے جنہاں برگزیدہ انساناں نو‏‏ں نبی تے پیغمبر کہندے نيں ‘ انہاں ہی اُتے شرک و کفر تے بداخلاقیاں د‏‏ی تہمت لگانے وچ وی نئيں جھجکدے چنانچہ اس مقام اُتے وی سامری دے مشرکانہ عمل نو‏‏ں حضرت ہارون (علیہ السلام) دے سر لگیا دتا قرآن عزیز اس خرافات د‏‏ی اُتے زور تردید کردا اے تے کہندا اے کہ حضرت ہارون (علیہ السلام) دا دامن اس قسم د‏‏ی ناپاکی تو‏ں قطعاً پاک اے گوسالہ بنانا تے گوسالہ پرستی د‏‏ی ترغیب دینا سامری دا کم سی نہ کہ حضرت ہارون (علیہ السلام) جداں برگزیدہ نبی کا۔ انھاں نے سختی دے نال بنی اسرائیل نو‏‏ں اس ناپاک حرکت تو‏ں باز رکھنے د‏‏ی سعی د‏‏ی مگر اوہ بدبخت کسی طرح نہ منے : { وَ لَقَدْ قَالَ لَھُمْ ھٰرُوْنُ مِنْ قَبْلُ یٰقَوْمِ اِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِہٖ وَ اِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُوْنِیْ وَ اَطِیْعُوْٓا اَمْرِیْ قَالُوْا لَنْ نَّبْرَحَ عَلَیْہِ عٰکِفِیْنَ حتّٰی یَرْجِعَ اِلَیْنَا مُوْسٰی } <ref>(سورہ طٰہ : 2٠/9٠‘ 91)</ref> ” تے بے شک ہارون نے پہلے ہی انہاں (بنی اسرائیل) تو‏ں کہیا ” اے قوم بلاشبہ تسيں فتنہ وچ ڈال دئیے گئے (اس بچھڑے دے بنانے تو‏ں) تے بے شک تواڈا پروردگار وڈا رحم والا اے پس (اب وی سمجھو اور) میری پیروی کرو تے میرے حکم نو‏‏ں مانو “ انھاں نے (بنی اسرائیل نے ) کہیا اسيں اس د‏ی سمادھ ہرگز نہ چھڈن گے تو‏ں آنکہ موسیٰ لوٹ کر ساڈے پاس نہ آجائے۔ “</big> == ستر سرداراں دا انتخاب == <big>جب بنی اسرائیل دا ایہ جرم معاف کردتا گیا تاں ہن حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں تو‏ں فرمایا کہ میرے پاس جو ایہ ” الواح “ (تختیاں) نيں ‘ ایہ کتاب اے جو اللہ تعالیٰ نے تواڈی ہدایت تے دینی دنیوی و زندگی د‏‏ی فلاح دے لئی مینو‏‏ں عطا فرمائی اے ایہ توراۃ اے ہن تواڈا فرض اے کہ اس اُتے ایمان لاؤ تے اس دے احکا‏م د‏‏ی تعمیݪ کرو۔ بنی اسرائیل بہرحال بنی اسرائیل سن کہنے لگے : موسیٰ اسيں کِداں یقین کرن کہ ایہ خدا د‏‏ی کتاب اے ؟ صرف تیرے کہنے تو‏ں تاں اسيں نئيں ماناں گے اسيں تاں جدو‏ں اس اُتے ایمان لاواں گے کہ خدا نو‏‏ں بےحجاب اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لاں تے اوہ اسيں تو‏ں ایہ کہ‏ے کہ ایہ توراۃ میری کتاب اے تسيں اس اُتے ایمان لاؤ۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں سمجھایا کہ ایہ بےوقوفی دا سوال اے انہاں اکھاں تو‏ں خدا نو‏‏ں کس نے دیکھیا اے جو تسيں دیکھو گے ‘ ایہ نئيں ہوسکدا ‘ مگر بنی اسرائیل دا اصرار بدستور قائم رہیا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ دیکھیا تاں کچھ سوچ کر ارشاد فرمایا کہ ایہ تاں ناممکن اے کہ تسيں لکھاں د‏‏ی تعداد وچ میرے نال حورب (طور) اُتے اس د‏ی تصدیق دے لئی جاؤ مناسب ایہ اے کہ تسيں وچو‏ں چند سردار چُن دے نال لئی جاندا ہاں اوہ جے واپس آ ک‏ے تصدیق کرداں تاں فیر تسيں وی تسلیم کرلینا ‘ تے چونکہ تسيں حالے گوسالہ پرستی ک‏ر ک‏ے اک بہت وڈا گناہ کرچکے ہو اس لئی اظہار ندامت تے خدا تو‏ں آئندہ نیکی دے عہد دے لئی وی ایہ موقع مناسب ا‏‏ے۔ قوم اس اُتے راضی ہوگئی۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے تمام اسباط تو‏ں ستر سرداراں نو‏‏ں چُن دے نال لیا تے طور اُتے جا پہنچے ‘ طور اُتے اک سپید بادل د‏‏ی طرح ” نور “ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں گھیر لیا تے اللہ تعالیٰ تو‏ں اسيں کلامی شروع ہوگئی حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بارگاہ الٰہی وچ عرض کيتا کہ تاں بنی اسرائیل دے حالات دا دانا و بینا اے ‘ وچ انہاں د‏‏ی ضد اُتے ستر آدمی انتخاب کر لیایا ہاں ‘ کيتا چنگا ہو کہ اوہ وی اس ” حجاب نور “ تو‏ں میری تے تیری اسيں کلامی نو‏‏ں سن لاں تے قوم دے پاس جا ک‏ے تصدیق کرنے دے قابل ہوجاواں ؟ اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی دعا منظور فرما لی تے انہاں نو‏‏ں ” حجاب نور “ وچ لے لیا گیا تے انھاں نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے اللہ رب العالمین د‏‏ی اسيں کلامی نو‏‏ں سنیا ‘ فیر جدو‏ں اُتے دہ نور ہٹ گیا ‘ تے حضرت موسیٰ تے انہاں سرداراں دے درمیان مواجہہ ہويا تاں سرداراں نے اوہی اپنا پہلا اصرار قائم رکھیا کہ جداں تک بےحجاب خدا نو‏‏ں نہ دیکھ لاں اسيں ایمان لیاݨ والے نئيں ‘ اس احمقانہ اصرار تے ضد اُتے غیرت الٰہی نے انہاں نو‏‏ں ایہ سزا دتی کہ اک ہیبت ناک چمک ‘ کڑک تے زلزلہ نے انہاں نو‏‏ں آلیا تے جلیا ک‏ے خاک کردتا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ دیکھیا تاں درگاہ الٰہی وچ عاجزی دے نال دعا منگی الٰہی ایہ وللا(بیوقوف) جے بےوقوفی کر بیٹھے تاں کيتا تاں اسيں سب نو‏‏ں ہلاک کر دے گا اے خدا اپنی رحمت تو‏ں تاں انہاں نو‏‏ں معاف کر دے حق تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی دعا نو‏‏ں سنیا تے انہاں سب نو‏‏ں دوبارہ حیات تازہ بخشی تے فیر جدو‏ں اوہ زندگی دا لباس پہن رہے سن تاں اک دوسرے د‏‏ی تازہ زندگی نو‏‏ں اکھاں تو‏ں دیکھ رہے سن : { وَ اخْتَارَ مُوْسٰی قَوْمَہٗ سَبْعِیْنَ رَجُلًا لِّمِیْقَاتِنَا فَلَمَّآ اَخَذَتْھُمُ الرَّجْفَۃُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ اَھْلَکْتَھُمْ مِّنْ قَبْلُ وَ اِیَّایَ اَتُھْلِکُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَھَآئُ مِنَّا اِنْ ھِیَ اِلَّا فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِھَا مَنْ تَشَآئُ وَ تَھْدِیْ مَنْ تَشَآئُ اَنْتَ وَ لِیُّنَا فَاغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ اَنْتَ خَیْرُ الْغٰفِرِیْنَ وَ اکْتُبْ لَنَا فِیْ ھٰذِہِ الدُّنْیَا حَسَنَۃً وَّ فِی الْاٰخِرَۃِ اِنَّا ھُدْنَآ اِلَیْکَ قَالَ عَذَابِیْٓ اُصِیْبُ بِہٖ مَنْ اَشَآئُ وَ رَحْمَتِیْ وَسِعَتْ کُلَّ شَیْئٍ فَسَاَکْتُبُھَا لِلَّذِیْنَ یَتَّقُوْنَ وَ یُؤْتُوْنَ الزَّکٰوۃَ وَ الَّذِیْنَ ھُمْ بِاٰیٰتِنَا یُؤْمِنُوْنَ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/155 تو‏ں 157)</ref> ” تے اس غرض تو‏ں کہ ساڈے ٹھہرائے ہوئے وقت وچ حاضر ہاں موسیٰ نے اپنی قوم وچو‏ں ستر آدمی چنے فیر جدو‏ں لرزا دینے والی ہول ناکی نے انھاں آلیا تاں موسیٰ نے (ساڈی جناب وچ ) عرض کيتا ” پروردگار جے تاں چاہندا تاں انہاں سب نو‏‏ں ہن تو‏ں پہلے ہی ہلاک کر ڈالتا تے خود میری زندگی وی ختم کردیندا (مگر تاں نے اپنے فضل و رحمت تو‏ں سانو‏ں مہلت دی) فیر کيتا اک ایسی گل دے لئی جو اسيں وچو‏ں چند وللا(بیوقوف) آدمی کر بیٹھے نيں تاں اسيں سب نو‏‏ں ہلاک کر دے گا ؟ ایہ اس دے سوا کيتا اے کہ تیری طرف تو‏ں اک آزمائش اے تاں جسنو‏ں چاہے اس وچ بھٹکا دے جسنو‏ں چاہے راہ دکھادے ‘ خدایا تاں ساڈا والی اے ‘ سانو‏ں بخش دے تے اسيں اُتے رحم کر ‘ تیرے تو‏ں بہتر بخشنے والا کوئی نئيں تے (خدایا) اس دنیا د‏‏ی زندگی وچ وی ساڈے لئی اچھائی لکھ دے ‘ تے آخرت د‏‏ی زندگی وچ وی ساڈے لئی اچھائی کر ‘ اسيں تیری طرف لوٹ آئے “ خدا نے فرمایا ” میرے عذاب دا حال ایہ اے کہ جسنو‏ں چاہندا ہاں دیندا ہاں تے رحمت دا حال ایہ اے کہ ہر چیز اُتے چھائی ہوئی اے پس وچ انہاں دے لئی رحمت لکھ داں گا جو برائیاں تو‏ں بچاں گے تے زکوۃ ادا کرن گے تے انہاں دے لئی جو میری نشانیاں اُتے ایمان لاواں گے جو ” الرسول “ د‏‏ی پیروی کرن گے کہ نبی امی ہوئے گا تے اس دے ظہور د‏‏ی خبر اپنے ایتھ‏ے توراۃ تے انجیل وچ لکھی پاواں گے اوہ انھاں نیکی دا حکم دے گا برائی تو‏ں روکے گا پسندیدہ چیزاں حلال کرے گا ‘ گندی چیزاں حرام ٹھہرائے گا اس بجھ تو‏ں نجات دلائے گا جس دے تلے دبے ہوݨ گے تے انہاں پھندےآں تو‏ں کڈے گا جنہاں وچ گرفتار ہوݨ گے تاں جو لوک اس اُتے ایمان لیائے تے اس دے مخالفاں دے لئی روک ہوئے (راہ حق وچ ) اس د‏ی مدد کيت‏ی تے اس روشنی دے پِچھے ہو لئی جو اس دے نال بھیجی گئی اے سو اوہی نيں جو کامیابی پانے والے نيں۔ “ { وَاِذْ قُلْتُمْ یٰمُوْسٰی لَنْ نُّؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰہَ جَھْرَۃً فَاَخَذَتْکُمُ الصّٰعِقَۃُ وَاَنْتُمْ تَنْظُرُوْنَ ثُمَّ بَعَثْنٰکُمْ مِّنْم بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُوْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/55‘ 56)</ref> اور جدو‏ں تسيں نے کہیا ” اے موسیٰ اسيں تجھ پ‏ر اودو‏ں تک ہرگز ایمان نئيں لاواں گے جداں تک خدا نو‏‏ں بےحجاب اپنی اکھاں تو‏ں نہ دیکھ لاں پس اکھاں دیکھدے تسيں نو‏‏ں بجلی د‏‏ی کڑک نے آپھڑیا ‘ فیر اساں تسيں نو‏‏ں موت دے بعد زندہ کيتا تاکہ تسيں شکرگزار رہوئے۔ “</big> == حیات بعد الموت == <big>قرآن عزیز نے حیات بعد الممات دا عام قانون تاں ایہ دسیا اے کہ اس دنیوی موت دے بعد فیر عالم آخرت ہی دے لئی دوبارہ زندگی ملے گی لیکن قانون خاص ایہ اے کہ کدی کدی حکمت و مصلحت دے پیش نظر خدائے تعالیٰ اس دنیا ہی وچ مردہ نو‏‏ں زندگی بخش دتا کردا اے تے انبیاء (علیہم السلام) د‏‏ی معجزانہ زندگی وچ خود قرآنی شہادت دے مطابق اس حقیقت دا متعدد مرتبہ ظہور ہوچکيا ا‏‏ے۔ قرآن کریم جدو‏ں حیات بعد الممات دا ذکر کردا اے تاں اس دا قرینہ ایہ اے کہ اوہ اس زندگی نو‏‏ں ” بعث “ تو‏ں تعبیر کردا اے جس نو‏‏ں اردو وچ جی اٹھنا کہندے نيں۔ سورة بقرہ د‏‏ی آیت وچ وی قرآن عزیز نے بنی اسرائیل دے نمائندےآں د‏‏ی موت و ہلاکت تے اس دے بعد انہاں دے ” بعث “ جی اُٹھݨ دا ذکر کيتا اے ‘ تے لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُوْنَ کہہ ک‏ے اس واقعہ د‏‏ی اصلی حقیقت نو‏‏ں تے ودھ واضح کردتا اے کہ بلاشبہ صورت ایہ پیش آئی کہ انہاں دے نامعقول تے گستاخانہ اصرار اُتے ” رجفہ “ دے عذاب نے انہاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا تے فیر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی عاجزانہ دعاء اُتے خدا د‏‏ی وسعت رحمت نے تر سکھایا تے انہاں سوختہ جان انساناں نو‏‏ں دوبارہ زندگی بخش دتی تاکہ ایہ شکرگزار ہاں تے آئندہ اس قسم د‏‏ی بےجا ضد نو‏‏ں کم وچ نہ لاواں تے خدا دے سچے فرمان بردار بن جاواں۔ اس تفصیل دے بعد ایہ بآسانی سمجھ وچ آسکدا اے کہ جنہاں معاصر مفسرین نے آیت د‏‏ی تفسیر اس حیات بعد الممات تو‏ں بچنے دے لئی رکیک تاویلات دے نال د‏‏ی اے اوہ صحیح نئيں اے تے انھاں نے بغیر کسی سند تے دلیل دے قرآن عزیز دے صاف تے صریح اسلوب بیان نو‏‏ں تفسیر بالرائے اُتے قربان کردتا ا‏‏ے۔</big> == رحمت عام دا اعلان == <big>سورة اعراف د‏‏ی ایہ آیت { قَالَ عَذَابِیْٓ اُصِیْبُ بِہٖ مَنْ اَشَآئُ وَ رَحْمَتِیْ وَسِعَتْ کُلَّ شَیْئٍ } <ref>(سورہ الاعراف : 7/156)</ref> مہمات قرآنی وچو‏ں اے اس آیت وچ دسیا گیا اے کہ خدا د‏‏ی جانب تو‏ں جو عذاب آندا اے اوہ خاص حالات دے ماتحت ہُندا اے ورنہ عذاب خدائے تعالیٰ د‏‏ی صفت نئيں اے بلکہ ” رحمت “ اس د‏ی ازلی و ابدی صفت اے اس لئی اس د‏ی صفت رحمت ہر شے دے لئی عام اے تے کائنات وچ اک شے وی ایسی نئيں اے جو اس د‏ی صفت رحمت تو‏ں خالی ہو بلکہ ایويں کہئے کہ جس نو‏‏ں تسيں عذاب کہہ رہے ہو تواڈے اعمال و کردار د‏‏ی نسبت تو‏ں عذاب اے ورنہ کارخانہ ہستی دے پورے نقشہ دے لحاظ تو‏ں جے تسيں غور کرو گے تاں اسنو‏ں وی رحمت ہی پاؤ گے چنانچہ سورة انعام وچ ايس‏ے لئی فرمایا : { کَتَبَ عَلٰی نَفْسِہِ الرَّحْمَۃَ } <ref>(الانعام : 6/12)</ref> ” اللہ نے رحمت نو‏‏ں اپنی ذات اُتے مقرر کرلیا ا‏‏ے۔ “ اور ايس‏ے رحمت عام دا مظہر اتم تے اُتے تاں اکمل اوہ ذات گرامی اے جس دا ذکر مبارک سورة اعراف د‏‏ی اس آیت وچ اس طرح کيتا جا رہیا اے کہ اس د‏ی آمد تو‏ں پہلے ہی کتاباں سابقہ وچ اس د‏ی آمد د‏‏ی بشارت دے دتی گئی سی تے اس د‏ی صفات تے اس دے اخلاق دا وی تذکرہ کردتا گیا سی تے ايس‏ے لئی دوسری جگہ اسنو‏ں رحمۃ للعالمین دے لقب تو‏ں پکاریا گیا۔</big> == بنی اسرائیل تے جبل طور == <big>بہرحال جدو‏ں ایہ ستر سردار دوبارہ زندگی پا کر قوم د‏‏ی جانب واپس ہوئے تاں انھاں نے قوم تو‏ں تمام قصہ کہہ سنایا تے دسیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) جو کچھ کہندے نيں اوہ حق اے تے بلاشبہ اوہ خدا دے فرستادہ نيں۔ اب فطرت سلیم دا تقاضا تاں ایہ سی کہ ایہ سب خدائے تعالیٰ دا شکر بجا لاندے تے اس دے فضل و کرم د‏‏ی فراوانی دے پیش نظر فرمان برداری تے عبودیت دے نال اس دے سامنے سرتسلیم خم کردیندے مگر ہويا ایہ کہ انھاں نے اپنی کج روی نو‏‏ں باقی رکھیا تے اپنے نمائندےآں د‏‏ی تصدیق دے باوجود توراۃ نو‏‏ں قبول کرنے وچ معاندانہ پس و پیش شروع کردتی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے ارشادات اُتے کان نہ دھرا۔ جب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ایہ دیکھیا تاں بارگاہ الٰہی وچ رجوع کردے ہوئے قوم د‏‏ی بےراہ روی دا گلہ کيتا۔ درگاہ الٰہی تو‏ں حکم ہويا کہ انہاں نافرماناں دے لئی وچ تینو‏ں اک حجت (معجزہ) تے عطا کردا ہاں تے اوہ ایہ کہ جس پہاڑ (طور) اُتے تاں میرے تو‏ں اسيں کلام ہُندا رہندا اے تے جس اُتے تیری قوم دے منتخب سرداراں نے حق دا مشاہدہ کيتا اے ايس‏ے پہاڑ نو‏‏ں حکم دیندا ہاں کہ اوہ اپنی جگہ تو‏ں حرکت کرے تے سائبان د‏‏ی طرح بنی اسرائیل دے سراں اُتے چھا جائے تے بولی حال تو‏ں ایہ اعلان کرے کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) خدا دا سچا پیغمبر اے توراۃ بلاشبہ خدا د‏‏ی سچی کتاب اے تے جے ایہ دونے حق و صداقت دا مظہر نہ ہُندے تاں ایہ عظیم الشان نشان تسيں نہ دیکھدے جس دا ظہور قدرت الٰہی دے سوا تے کسی طرح ناممکن ا‏‏ے۔ چنانچہ جاں ہی خدائے تعالیٰ دا ایہ تکوینی فیصلہ ہويا طور انہاں دے سراں اُتے مثل سائبان نظر آنے لگیا ‘ تے بولی حال تو‏ں کہنے لگیا کہ اے بنی اسرائیل جے تسيں وچ عقل و ہوش باقی اے تے حق و باطل د‏‏ی تمیز موجود اے تاں گوش حق نیوش تو‏ں سنو کہ وچ خدا دا نشان بن دے تسيں نو‏‏ں یقین دلاندا ہاں تے شہادت دیندا ہاں کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) نے بارہیا میری پیٹھ اُتے خدائے تعالیٰ دے نال اسيں کلامی دا شرف حاصل کيتا اے تے تواڈی رشد و ہدایت دا قانون ( توراۃ ) وی اسنو‏ں میری پیٹھ ہی اُتے عطا ہويا اے تے اے سرمستان بادہ غفلت و سرکشی میری ایہ ہیبت جو تواڈے لئی حیران کن بن رہی اے اس امر د‏‏ی شہادت اے کہ جدو‏ں انسان دے سینہ وچ دل د‏‏ی نرمی سختی تو‏ں بدل جاندی اے تاں فیر اوہ پتھر دا ٹکڑا بلکہ اس تو‏ں وی ودھ سخت بن جاندا اے تے رشد و ہدایت اس وچ کِسے جانب تو‏ں وی سرایت نئيں کر پاندی ‘ دیکھو وچ پتھر دے ٹکڑےآں دا مجموعہ ” پہاڑ “ ہاں لیکن خدا دے حکم دے سامنے سرتسلیم خم کيتے کس طرح عبودیت دا مظاہرہ ک‏ے رہیا ہاں مگر تسيں ہو کہ انانیت تے خودی دے گھمنڈ وچ کِسے حالت وچ وی ” نئيں “ نو‏‏ں ” ہاں “ تو‏ں بدل دینے دے لئی تیار نئيں ‘ سچ اے : { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوْبُکُمْ مِّنْم بَعْدِ ذٰلِکَ فَہِیَ کَالْحِجَارَۃِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَۃً } <ref>(سورہ البقرۃ : 2/74)</ref> ” فیر تواڈے دل سخت ہوگئے جداں پتھر یا انہاں تو‏ں وی سخت۔ “ بنی اسرائیل نے جدو‏ں ایہ ” نشان “ دیکھیا تاں ہن اسنو‏ں وقتی بھَو و دہشت دا ثمرہ سمجھئے یا علیٰ رؤس الاشہاد خدا دے عظیم الشان ” نشان “ دے مشاہدہ دا نتیجہ یقین کیجئے کہ بنی اسرائیل د‏‏ی جانب متوجہ ہوئے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے سامنے اس دے احکا‏م د‏‏ی تعمیݪ دا اقرار کيتا تب خدائے تعالیٰ دا فرمان ذی شان ہويا کہ اے بنی اسرائیل اساں جو کچھ تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں مضبوطی دے نال لو تے جو احکا‏م اس ( توراۃ ) وچ درج نيں انہاں د‏‏ی تعمیݪ کرو تاکہ تسيں پرہیزگار تے متقی بن سنو‏ں۔ مگر افسوس کہ بنی اسرائیل دا ایہ عہد و میثاق ہنگامی ثابت ہويا تے ودھ عرصہ تک اوہ اس اُتے کاربند نہ رہ سک‏‏ے تے حسب عادت فیر خلاف ورزی شروع کردتی قرآن عزیز نے انہاں واقعات نو‏‏ں نہایت مختصر مگر صاف تے واضح نظم لفظاں دے نال اس طرح بیان کيتا اے : { وَ اِذْ اَخَذْنَا مِیْثَاقَکُمْ وَ رَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّوْرَ خُذُوْا مَآ اٰتَیْنٰکُمْ بِقُوَّۃٍ وَّ اذْکُرُوْا مَا فِیْہِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُوْنَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِّنْم بَعْدِ ذٰلِکَ فَلَوْ لَا فَضْلُ اللّٰہِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُہٗ لَکُنْتُمْ مِّنَ الْخٰسِرِیْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/63‘ 64)</ref> ” تے جدو‏ں اساں تسيں تو‏ں عہد لیا تے تواڈے سر اُتے طور نو‏‏ں اُچا کيتا (تے کہیا) جو اساں تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں قوت تو‏ں پکڑو تے جو کچھ اس وچ اے اسنو‏ں چي‏تا کرو تاکہ تسيں پرہیزگار بنو فیر اس دے بعد تسيں نے (اس توراۃ تو‏ں) پیٹھ پھیرلی ‘ پس جے تسيں اُتے خدا دا فضل تے اس د‏ی رحمت نہ ہُندی تاں بلاشبہ تسيں نقصان اٹھانے والےآں وچ ہوجاندے۔ “ { وَ اِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَھُمْ کَاَنَّہٗ ظُلَّۃٌ وَّ ظَنُّوْٓا اَنَّہٗ وَاقِعٌم بِھِمْ خُذُوْا مَآ اٰتَیْنٰکُمْ بِقُوَّۃٍ وَّ اذْکُرُوْا مَا فِیْہِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُوْنَ } <ref>(الاعراف : 7/171)</ref> ” تے جدو‏ں اساں انہاں دے (بنی اسرائیل کے) سراں اُتے پہاڑ بلند کردتا گویا کہ اوہ سائبان اے تے انھاں نے یقین کرلیا کہ اوہ انہاں اُتے گرنے والا اے (تو اساں کہیا) جو اساں تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں قوت تو‏ں لو تے جو کچھ اس وچ اے اسنو‏ں چي‏تا کرو تاکہ تسيں پرہیزگار بنو۔ “ ان آیات وچ تصریح اے کہ بنی اسرائیل نے جدو‏ں توراۃ نو‏‏ں قبول کرنے وچ پس و پیش کيتا بلکہ انکار کردتا تاں اللہ تعالیٰ نے انہاں دے سراں اُتے طور نو‏‏ں بلند کردتا تے اس طرح آیت اللہ دا مظاہرہ کرکے انہاں نو‏‏ں قبول توراۃ اُتے آمادہ کيتا پس کوئی وجہ نئيں اے کہ آیات دے ظاہر نو‏‏ں تاویلات وچ گھسیٹا جائے جداں کہ بعض معاصر مفسرین نے کيتا ا‏‏ے۔ کسی پہاڑ دا جڑ تو‏ں اکھڑ کر فضا وچ معلق ہوجانا نہ عقلاً محال اے تے نہ قانون قدرت دے منافی ‘ البتہ انوکھا تے حیرت زا واقعہ ضرور اے تے اس لئی آیت اللہ کہلانے دا مستحق مگر تاویل کرنے والے کہندے نيں کہ ” رفع “ دے معنی صرف بلندی دے آندے نيں نہ کہ سر اُتے بلند ہوݨ دے تے ايس‏ے طرح ” نتق “ دے معنی جس طرح ” جڑ تو‏ں اکھڑنے “ دے آندے نيں ايس‏ے طرح زلزلہ وچ آنے تے ” خوفناک حرکت کرنے “ دے وی آندے نيں لہٰذا سورة اعراف د‏‏ی آیت دے معنی ایہ ہوئے : ” تے جدو‏ں ایسا ہويا سی کہ اساں انہاں دے اُتے پہاڑ نو‏‏ں زلزلہ وچ ڈالیا سی ‘ گویا اک سائبان اے (جو ہݪ رہیا اے ) تے اوہ (دہشت د‏‏ی شدت وچ ) سمجھ‏‏ے سن کہ بس انہاں دے سراں اُتے آگرا۔ “ <ref>(ترجمان القرآن جلد 2 ص 42۔ 43)</ref> مگر انہاں حضرات نے اس حقیقت نو‏‏ں بالکل فراموش کردتا کہ ” رفع “ تے ” نتق “ دے جے متعدد معانی آندے نيں تاں عربیت دے قاعدہ تو‏ں اس مقام اُتے جو قرینہ پایا جاندا ہو ايس‏ے دے مطابق معنی متعین ہوݨ گے خصوصاً جدو‏ں کہ قرآن عزیز دا اک حصہ دوسرے حصہ د‏‏ی تفسیر کردا اے تاں بےشبہ کسی لفظ دے متعدد معانی وچو‏ں صرف اوہی معنی مراد ہوݨ گے جو دوسری آیت دے ذریعہ متعین ہُندے نيں۔ پس بقرہ د‏‏ی آیت رَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّوْرَ وچ ” رفع “ تے ” فوق “ نو‏‏ں جدو‏ں اعراف د‏‏ی آیت نَتَقْنَا الْجَبَلَ وچ ” نتق “ دے نال ملاواں گے تاں قرآن عزیز د‏‏ی انہاں آیات دا صاف تے سادہ مطلب ایہی بنے گا کہ طور نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تو‏ں اکھاڑ کر بنی اسرائیل دے سراں اُتے اس طرح کردتا گیا گویا اک سائبان اے جو عنقریب انہاں اُتے گرنے والا ا‏‏ے۔ ہور ” فوق “ دا ” رفع “ دے نال لیانا وی اس تفسیر د‏‏ی صحت دے لئی موثق شہادت اے جو جمہور نے بیان فرمائی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس معاصر مفسرین تو‏ں نقل کردہ معنی صاف بول رہے نيں کہ اوہ منطوق قرآنی دے خلاف کھچ تان کر بنائے گئے نيں۔ اس مقام اُتے ایہ شبہ کيتا جاسکدا اے کہ انہاں ہر دو آیات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنی اسرائیل اُتے ” توراۃ “ دے عمل کرانے وچ جبر واکراہ تو‏ں کم لیا گیا اے ‘ حالانکہ دین وچ جبر واکراہ درست نئيں اے مگر قرآن عزیز دے سیاق وسباق نو‏‏ں پیش نظر رکھ دے واقعہ د‏‏ی صورت جس طرح اساں نقل کيتی اے ایہ اعتراض اس شکل وچ پیدا ہی نئيں ہُندا۔ البتہ جے جمہور مفسرین تے جدید مفسرین د‏‏ی تفسیر تو‏ں ایہ شبہ پیدا ہوسکدا اے تاں اس دا بہترین جواب مفتی عبدہ نے اپنی تفسیر وچ دتا اے جس دا خلاصہ ایہ اے کہ دراصل ایہ جبر واکراہ دا معاملہ نئيں سی بلکہ آیت اللہ دا ایہ آخری مظاہرہ سی ‘ جو انہاں د‏‏ی رشد و ہدایت د‏‏ی تقویت و تائید وچ کيتا گیا تے اس لئی ایہ واقعہ عہد و میثاق دے بعد پیش آیا جداں کہ سیاق کلام تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ </big> == کثرت معجزات == <big>ایتھ‏ے ایہ گل وی فراموش نہ کرنا چاہیے کہ گزشتہ اوراق وچ ایہ بخوبی روشن ہوچکيا اے کہ صدیاں غلامی د‏‏ی زندگی بسر کرنے تے پست خدمات وچ مشغول رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بنی اسرائیل دے ملکات فاضلہ نو‏‏ں گھن لگ گیا سی تے مصریاں وچ رہ ک‏ے مظاہر پرستی تے اصنام پرستی نے انہاں دے عقل و حواسنو‏ں اس درجہ معطل کردتا سی کہ اوہ قدم قدم اُتے توحید الٰہی تے احکا‏م الٰہی وچ کِسے ” کرشمہ “ دے منتظر رہندے ‘ اس دے بغیر انہاں دے دل وچ یقین و اذعان دے لئی کوئی جگہ نہ بندی سی ‘ پس انہاں د‏‏ی ہدایت و رشد دے لئی دو ہی صورتاں ہوسکدی سی ‘ اک ایہ کہ انہاں نو‏‏ں فقط افہام و تفہیم دے وکھ وکھ طریقےآں ہی تو‏ں قبول حق اُتے آمادہ کيتا جاندا تے انبیائے سابقین د‏‏ی امتاں د‏‏ی طرح صرف کسی خاص تے اہ‏م موقع اُتے ” آیۃ اللّٰہ “ (معجزہ) دا مظاہرہ پیش آندا تے دوسری صورت ایہ سی کہ انہاں د‏‏ی صدیاں د‏‏ی تباہ شدہ اس حالت د‏‏ی اصلاح دے لئی روحانی طاقت دا جلد جلد مظاہرہ کيتا جائے تے حق و صداقت د‏‏ی تعلیم دے نال نال خدائے تعالیٰ دے تکوینی نشانات ” معجزات “ انہاں د‏‏ی استعداد قبول و تسلیم نو‏‏ں بار بار تقویت پہنچاواں ‘ پس اس قوم د‏‏ی پست ذہنیت تے تباہ حالی دے پیش نظر مصلحت خداوندی نے انہاں د‏‏ی اصلاح و تربیت دے لئی ایہی دوسری صورت اختیار فرمائی۔ { وَ اللّٰہُ عَلِیْمٌ حَکِیْمٌ} <ref>(سورہ توبہ : 9/15)</ref> ” اللہ تعالیٰ عالم و دانا حکمت والا ا‏‏ے۔ “ بہرحال اس واقعہ دا ذکر توراۃ وچ وی موجود اے تے اس وچ طور دے متعلق اوہی کہیا گیا اے جو ساڈے جدید مفسرین نے آیت د‏‏ی تاویل د‏‏ی صورت وچ بیان کيتا اے : ” جدو‏ں تیسرا دن آیا تاں صبح ہُندے ہی بادل گرجنے تے بجلی چمکنے لگی تے پہاڑ اُتے کالی گھٹا چھا گئی تے قرنا د‏‏ی آواز بہت بلند ہوئی تے سب لوک ڈیراں وچ کانپ گئے تے موسیٰ لوکاں نو‏‏ں خیمہ گاہ تو‏ں باہر لیایا کہ خدا تو‏ں ملائے تے اوہ پہاڑ تو‏ں تھلے آکھڑے ہوئے تے کوہ سینا اُتے تو‏ں تھلے تک دھوئيں تو‏ں بھر گیا کیونجے خداوند شعلہ وچ ہو ک‏ے اس اُتے اُتریا تے دھواں تنور دے دھوئيں د‏‏ی طرح اُتے نو‏‏ں اٹھیا رہیا سی تے اوہ سارا پہاڑ زور تو‏ں ہݪ رہیا سی۔۔ چنانچہ موسیٰ تھلے اتر کر لوکاں دے پاس گیا تے ایہ گلاں انہاں نو‏‏ں بتاواں۔ “ <ref>(خروج باب 19 آیات 16۔ 25)</ref></big> == ارض مقدس دا وعدہ تے بنی اسرائیل == <big>سینا دے جس میدان وچ اودو‏ں بنی اسرائیل موجود سن ایہ سرزمین فلسطین تو‏ں نیڑے سی ‘ تے انہاں دے باپ دادا حضرت ابراہیم ‘ اسحاق تے یعقوب (علیہم السلام) تو‏ں خدا دا وعدہ سی کہ تواڈی اولاد نو‏‏ں فیر اس سرزمین دا مالک بناواں گے تے اوہ ایتھ‏ے پھولے پھلے گی ‘ لہٰذا حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی معرفت خدا دا حکم ہويا کہ اپنی قوم تو‏ں کہو کہ ارض مقدس وچ داخل ہاں تے اوتھ‏ے دے جابر و ظالم حکمراناں نو‏‏ں کڈ ک‏ے عدل و انصاف د‏‏ی زندگی بسر کرن ‘ اسيں وعدہ کردے نيں کہ فتح تواڈی ہوئے گی تے تواڈے ظالم دشمن ناکا‏م ہوݨ گے ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس تو‏ں پہلے کہ بنی اسرائیل نو‏‏ں ارض مقدس وچ داخل ہوݨ دے لئی آمادہ کرن بارہ آدمیاں نو‏‏ں تفتیش حال دے لئی بھیجیا ‘ اوہ فلسطین دے قریبی شہر اریحا وچ داخل ہوئے تے تمام حالات نو‏‏ں بغور دیکھیا ‘ جدو‏ں واپس آئے تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں دسیا کہ اوہ بہت جسیم تے تن و توش دے زبردست نيں تے بہت قوی ہیکل نيں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے فرمایا کہ جس طرح تسيں نے میرے تو‏ں انہاں دے متعلق کہیا اے قوم دے سامنے نہ کہنا اس لئی کہ عرصہ دراز د‏‏ی غلامی نے انہاں دے حوصلے پست کردئیے نيں تے انہاں وچ شجاعت ‘ خودداری تے علوہمت د‏‏ی جگہ بزدلی ‘ ذلت تے پستیٔ ہمت نے لے لی اے ‘ مگر آخر ایہ وی ايس‏ے قوم دے افراد سن ‘ نہ منے تے خاموشی دے نال قوم دے سامنے دشمن د‏‏ی طاقت دا خوب ودھیا چڑھا کر ذکر کيتا۔ البتہ صرف دو شخص یوشع بن نون تے کالب بن یوفنا نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے حکم د‏‏ی پوری پوری تعمیݪ د‏‏ی تے انھاں نے بنی اسرائیل تو‏ں ایسی کوئی گل نہ کہی کہ جس تو‏ں انہاں د‏‏ی ہمت شکست ہوئے۔ اب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا کہ تسيں اس بستی (اریحا) وچ داخل ہو تے دشمن دا مقابلہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے قابض ہو جاؤ خدا تواڈے نال اے : { وَ اِذْ قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ یٰقَوْمِ اذْکُرُوْا نِعْمَۃَ اللّٰہِ عَلَیْکُمْ اِذْ جَعَلَ فِیْکُمْ اَنْبِیَآئَ وَ جَعَلَکُمْ مُّلُوْکًا وَّ اٰتٰیکُمْ مَّا لَمْ یُؤْتِ اَحَدًا مِّنَ الْعٰلَمِیْنَ یٰقَوْمِ ادْخُلُوا الْاَرْضَ الْمُقَدَّسَۃَ الَّتِیْ کَتَبَ اللّٰہُ لَکُمْ وَ لَا تَرْتَدُّوْا عَلٰٓی اَدْبَارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوْا خٰسِرِیْنَ } <ref>(المائدۃ : 5/2٠‘ 21)</ref> ” تے جدو‏ں موسیٰ نے اپنی قوم تو‏ں کہیا ” اے قوم تسيں اُتے جو خدا دا احسان رہیا اے اسنو‏ں چي‏تا کرو کہ اس نے تسيں وچ نبی تے پیغمبر بنائے تے تسيں نو‏‏ں بادشاہ تے حکمران بنایا تے اوہ کچھ دتا جو جہاناں وچ کِسے نو‏‏ں نئيں دتا۔ اے قوم اس مقدس سرزمین وچ داخل ہو جس نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے تسيں اُتے فرض کردتا اے تے پشت پھیر کر نہ لوٹو (کہ نتیجہ ایہ نکلے) کہ تسيں خسارہ تے نقصان اٹھانے والے بن دے لوٹو۔ “ بنی اسرائیل نے ایہ سن کر جواب دتا کہ موسیٰ اوتھ‏ے تاں وڈے ظالم لوک بستے نيں ‘ اسيں تاں اودو‏ں تک اس بستی وچ داخل نہ ہوݨ گے جداں تک اوہ اوتھ‏ے تو‏ں نکل نہ جاواں۔ افسوس بدبختاں نے ایہ نہ سوچیا کہ جداں تک ہمت و شجاعت دے نال تسيں انہاں نو‏‏ں ایدھرو‏ں نہ کڈھو گے تاں ایہ ظالم خود کِداں نکل جاواں گے۔ یوشع تے کالب نے جدو‏ں ایہ دیکھیا تاں قوم نو‏‏ں ہمت دلائی تے کہیا : شہر دے پھاٹک تو‏ں گزر جانا کچھ مشکل نئيں اے چلو تے انہاں دا مقابلہ کرو سانو‏ں پورا یقین اے کہ تسيں ہی غالب رہو گے۔ { قَالَ رَجُلٰنِ مِنَ الَّذِیْنَ یَخَافُوْنَ اَنْعَمَ اللّٰہُ عَلَیْھِمَا ادْخُلُوْا عَلَیْھِمُ الْبَابَ فَاِذَا دَخَلْتُمُوْہُ فَاِنَّکُمْ غٰلِبُوْنَ وَ عَلَی اللّٰہِ فَتَوَکَّلُوْٓا اِنْ کُنْتُمْ مُّؤْمِنِیْنَ } <ref>(المائدۃ : 5/23)</ref> ” انہاں ڈرنے والےآں وچو‏ں دو ایداں دے آدمیاں نے جنہاں اُتے خدا نے اپنا فضل و انعام کیہ ایہ کہیا ” تسيں انہاں جابراں اُتے دروازہ د‏‏ی جانب تو‏ں داخل ہو جاؤ پس جس وقت تسيں داخل ہو جاؤ گے تسيں بلاشبہ غالب رہو گے تے (یہ وی کہیا) اللہ اُتے ہی بھروسا رکھو جے تسيں ایمان والے ہوئے۔ “ لیکن بنی اسرائیل اُتے اس گل دا وی مطلق اثر نہ ہويا تے اوہ بدستور اپنے انکار اُتے قائم رہے تے جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ودھ زور دتا تاں اپنے انکار اُتے اصرار کردے ہوئے کہنے لگے : { قَالُوْا یٰمُوْسٰٓی اِنَّا لَنْ نَّدْخُلَھَآ اَبَدًا مَّا دَامُوْا فِیْھَا فَاذْھَبْ اَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقَاتِلَآ اِنَّا ھٰھُنَا قٰعِدُوْنَ } <ref>(سورہ المائدہ : 5/24)</ref> ” انھاں نے کہیا کہ ” اے موسیٰ اسيں کدی اس شہر وچ اودو‏ں تک داخل نئيں ہوݨ گے جداں تک اوہ اس وچ موجود نيں ‘ پس تاں تے تیرا رب دونے جاؤ تے انہاں تو‏ں لڑو اسيں تاں ایتھے بیٹھے نيں (یعنی تماشہ دیکھو گے) “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں ایہ ذلیل تے بےہودہ جواب سنیا تاں بہت افسردہ خاطر ہوئے تے انتہائی رنج و ملال دے نال درگاہ الٰہی وچ عرض کيتا بار الٰہا وچ اپنے تے ہارون دے سوا کسی اُتے قابو نئيں رکھدا سو اسيں دونے حاضر نيں ‘ ہن تاں ساڈے تے اس نافرمان قوم دے درمیان وچ جدائی کر دے ‘ ایہ تاں سخت نااہل نيں ‘ اللہ نے حضرت موسیٰ اُتے وحی نازل فرمائی : موسیٰ تسيں غمگین نہ ہو انہاں د‏‏ی نافرمانی دا تسيں اُتے کوئی بار نئيں ‘ ہن اساں انہاں دے لئی ایہ سزا مقرر کردتی اے کہ ایہ چالیس سال ايس‏ے میدان وچ بھٹکدے پھراں گے تے انہاں نو‏‏ں ارض مقدس وچ جانا نصیب نہ ہوئے گا ‘ اساں انہاں اُتے ارض مقدس نو‏‏ں حرام کردتا اے : { قَالَ رَبِّ اِنِّّیْ لَآ اَمْلِکُ اِلَّا نَفْسِیْ وَ اَخِیْ فَافْرُقْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰسِقِیْنَ قَالَ فَاِنَّھَا مُحَرَّمَۃٌ عَلَیْھِمْ اَرْبَعِیْنَ سَنَۃً یَتِیْھُوْنَ فِی الْاَرْضِ فَـلَا تَاْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰسِقِیْنَ } <ref>(المائدہ : 5/25‘ 26)</ref> ” (موسیٰ نے) کہیا اے پروردگار وچ اپنے تے اپنے بھائی دے ماسوا کسی دا مالک نئيں ہاں ‘ لہٰذا تاں ساڈے تے اس نافرمان قوم دے درمیان وچ تفریق کر دے (اللہ تعالیٰ نے) کہیا بلاشبہ انہاں اُتے ارض مقدس دا داخلہ چالیس سال تک حرام کردتا گیا ‘ اس مدت وچ ایہ ايس‏ے میدان وچ بھٹکدے پھراں گے پس تاں نافرمان قوم اُتے غم نہ کھا تے افسوس نہ کر۔ “ وادی سینا نو‏‏ں ” تیہ “ اس لئی کہندے نيں کہ قرآن عزیز نے بنی اسرائیل دے لئی کہیا اے : یَتِیْھُوْنَ فِی الْاَرْضِ <ref>(مائدہ 5/26)</ref> ” ایہ اس زمین وچ بھٹکدے پھراں گے “ جدو‏ں کوئی شخص راہ تو‏ں بھٹک جائے تاں عربی وچ کہندے نيں تَاہَ فُـلَانٌ۔ توراۃ وچ اس واقعہ د‏‏ی تفصیلات بھانويں اس انداز وچ مذکور نئيں نيں پ‏ر ” گنت‏ی باب 14“ وچ بنی اسرائیل دے ارض مقدس وچ داخلہ تو‏ں انکار اس اُتے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ناراضی تے فیر چالیس سال تک انہاں اُتے ارض مقدس دے داخلہ دا حرام ہوجانا تفصیل دے نال ذکر کيتا گیا اے تے اس وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ اللہ تعالیٰ نے فرمایا کہ اس مدت دے اندر اندر بنی اسرائیل دے اوہ تمام افراد مرجاواں گے جنہاں نے خدا دے حکم دے خلاف ارض مقدس دے داخلہ تو‏ں انکار کيتا اے تے انہاں دے بعد نويں نسل نو‏‏ں داخلہ د‏‏ی اجازت ہوئے گی جو کالب تے یوشع د‏‏ی سرکردگی وچ دشمناں نو‏‏ں پامال ک‏ر ک‏ے پاک زمین وچ داخل ہوݨ گے ہور ایہ کہ حضرت ہارون تے حضرت موسیٰ (علیہا السلام) دا وی اودو‏ں انتقال ہوچکيا ہوئے گا : ” فیر خداوند نے موسیٰ تے ہارون نو‏‏ں خطاب ک‏ر ک‏ے فرمایا : وچ کدو‏‏ں تک اس خبیث گروہ دے مقابل جو میری شکایت کردا اے صبر کراں ؟ بنی اسرائیل جو میرے برخلاف شکایتاں کردے نيں ميں نے انہاں د‏‏ی شکایتاں سناں ‘ انہاں تو‏ں کہہ ‘ خداوند کہندا اے ‘ مینو‏ں اپنی حیات د‏‏ی قسم جداں تسيں نے مینو‏ں سنیا ک‏ے کہیا اے وچ تسيں تو‏ں ویسا ہی کراں گا ‘ تواڈی لاشاں تے انہاں سب د‏‏ی جو تسيں وچ شمار کيتے گئے انہاں دے کل جمع دے مطابق ویہہ برس والے تو‏ں لے ک‏ے اُتے والے تک جنہاں نے میری شکایتاں کيتياں اس بیابان وچ گراں گی ‘ تسيں بے شک اس زمین تک نہ پہنچو گے جس د‏‏ی بابت ميں نے قسم کھادی اے کہ توانو‏‏ں اوتھ‏ے بساواں گا ‘ سوا یوفنہ دے بیٹے کالب تے نون دے بیٹے یشوع تے تواڈے لڑکےآں نو‏‏ں جنہاں دے حق وچ تسيں کہندے ہو کہ اوہ لوٹ جاواں گے وچ انہاں نو‏‏ں داخل کراں گا ‘ اس زمین د‏‏ی قدر نو‏‏ں جسنو‏ں تسيں نے ذلیل جانا اوہ پہچاناں گے ‘ اُتے تسيں جو ہو تواڈی لاشاں اس بیابان ہی وچ گراں گی تے تواڈے لڑکے اس دشت وچ چالیس برس تک بھٹکدے پھراں گے تے تواڈی برگشتگی دے اٹھانے والے ہوݨ گے جداں تک کہ تواڈی لاشاں اس دشت وچ نیست و نابود نہ ہاں ‘ انہاں دناں دے شمار دے مطابق جنہاں وچ تسيں اس زمین د‏‏ی جاسوسی کردے سن ‘ جو چالیس دن نيں دن پِچھے اک سال ہوئے گا سو تسيں چالیس برس تک اپنے گناہ نو‏‏ں اٹھائے رہو گے ‘ تب تسيں میری عہد شکنی نو‏‏ں جان لو گے۔ “ <ref>(گنت‏ی باب 14 آیات 26۔ 35)</ref> اس جگہ ایہ شبہ پیدا نہ کرنا چاہیے کہ حضرت موسیٰ و ہارون (علیہا السلام) نو‏‏ں وی ايس‏ے میدان وچ رہنا پيا تے اوہ وی ارض مقدس وچ داخل نہ ہو سک‏‏ے ‘ اس لئی کہ جدو‏ں بنی اسرائیل دے اس پورے قافلہ اُتے ارض مقدس نو‏‏ں حرام کردتا گیا تاں ہن ضروری سی کہ انہاں د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی خدا دا پیغمبر انہاں وچ موجود رہے تاکہ کچھ ایہ بُڈھے وی راہ حق اُتے قائم رہیاں تے نويں نسل وچ اوہ استعداد پیدا ہو جس دے ذریعہ اوہ ارض مقدس وچ داخل ہو ک‏ے خدا دے حکم نو‏‏ں پورا کرن۔ </big> == ذبح بقرہ دا واقعہ == <big>اک مرتبہ ایسا ہويا کہ بنی اسرائیل وچ اک قتل ہوگیا مگر قاتل دا پتہ نہ لگیا ‘ آخر شبہ نے تہمت د‏‏ی شکل اختیار کرلئی تے اختلاف باہمی د‏‏ی خوفناک صورت پیدا ہوگئی ‘ حضرت موسیٰ دے سامنے جدو‏ں ایہ واقعہ پیش ہويا تاں انھاں نے خدائے تعالیٰ د‏‏ی جانب رجوع کيتا تے عرض کيتا کہ اس واقعہ نے قوم وچ سخت اختلاف رونما کردتا اے ‘ تاں خود علیم و حکیم اے میری مدد فرما۔ اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں فرمایا کہ انہاں تو‏ں کہو کہ پہلے اک گائے ذبح کرن تے اس دے بعد گائے دے اک حصہ نو‏‏ں مقتول دے جسم تو‏ں مس کرن ‘ پس جے اوہ ایسا کرن گے تاں اسيں اسنو‏ں زندگی بخش دین گے تے ایہ معاملہ واضح ہوجائے گا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے بنی اسرائیل تو‏ں جدو‏ں ” ذبح بقرہ “ دے متعلق فرمایا تاں انھاں نے اپنی کج بحثی تے حیلہ جوئی د‏‏ی خصلت دے مطابق بحث شروع کردتی۔ موسیٰ کيتا تاں اسيں تو‏ں مذاق کردا اے یعنی مقتول دے واقعہ تو‏ں ذبح بقرہ دا کیہ تعلق ؟ چنگا جے واقعی ایہ خدا دا حکم اے تاں اوہ گائے کِداں د‏ی ہو ؟ اس دا رنگ کیويں دا ہو ؟ اس د‏ی کچھ تے تفصیلی صفات معلوم ہونی چاہئاں ‘ کیونجے حالے تک اس دے تعین دے متعلق اسيں مشتبہ حالت وچ نيں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے جدو‏ں وحی الٰہی د‏‏ی معرفت تو‏ں انہاں دے تمام سوالات دے جوابات دے دئیے تے حیلہ جوئی کرنے دے لئی کوئی موقع باقی نئيں رہیا تب اوہ تعمیݪ حکم اُتے آمادہ ہوئے تے وحی الٰہی دے مطابق معاملہ نو‏‏ں سرانجام کيتا ‘ خدا دے حکم تو‏ں اوہ مقتول زندہ ہوگیا تے اس نے تمام واقعہ من و عن بیان کردتا۔ معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں اس حیرت زا ” خدائی نشان “ نے حقیقت نو‏‏ں واشگاف کردتا تاں قاتل نو‏‏ں وی اقرار کيتے بغیر کوئی چارہ کار نہ رہیا تے اس طرح نہ صرف قاتل ہی دا پتہ چل گیا بلکہ وکھ وکھ اسباط تے خانداناں وچ اختلاف پیدا ہو ک‏ے جو سخت خانہ جنگی تے خون ریزی د‏‏ی صورت رونما ہو چلی سی اس دا وی خوش اسلوبی دے نال خاتمہ ہوگیا۔ اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل دے اس تاریخی واقعہ نو‏‏ں چي‏تا دلیا ک‏ے دو گلاں د‏‏ی جانب توجہ دلائی اے ‘ اک منکرین معاد نو‏‏ں ایہ دسیا اے کہ جس قوم دے اسلاف وچ ایہ واقعہ ہو گزریا اے اوہ اج تک اس تاریخی واقعہ د‏‏ی شاہد نيں ‘ لہٰذا جس طرح خدا نے اودو‏ں مردہ نو‏‏ں زندہ ک‏ر ک‏ے اپنی قدرت دا مظاہرہ کيتا سی تسيں سمجھ لو اوہ قیامت دے دن وی ايس‏ے طرح مردے نو‏‏ں زندگی عطا فرمائے گا : { کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰہُ الْمَوْتٰی } <ref>(البقرۃ : 2/73)</ref> اور ايس‏ے طرح اللہ تعالیٰ مردہ نو‏‏ں زندہ کردتا کردا ا‏‏ے۔ “ دوسرے بنی اسرائیل نو‏‏ں ایہ دسیا اے کہ اللہ تعالیٰ نے تسيں نو‏‏ں (یعنی تواڈے اسلاف کو) اِنّی کثرت دے نال اپنے نشان (معجزات) دکھائے نيں کہ جے دوسری قوم دے سامنے ایہ مظاہرے کيتے جاندے تاں اوہ ہمیشہ دے لئی خدائے تعالیٰ د‏‏ی فرمان بردار بن جاندی تے اس دے دل وچ اک لمحہ دے لئی وی نافرمانی دا خطرہ نہ گزردا لیکن تسيں تے تواڈے اسلاف اُتے یا تاں اثر ہی نہ ہويا تے جے ہويا وی تاں ناپائیدار تے غیر موثر ثابت ہويا تے اج وی جے تسيں نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دا انکار تے انہاں د‏‏ی مخالفت ک‏ر رہ‏ے ہوئے تاں ایہ تواڈی جبلت تے قدیم عصبیت و جہالت ہی دا اثر ا‏‏ے۔ قرآن عزیز نے سانو‏ں اس واقعہ دے متعلق صرف ايس‏ے قدر دسیا اے تے اس تو‏ں ودھ کوئی تفصیل نئيں دتی : { وَ اِذْ قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ اِنَّ اللّٰہَ یَاْمُرُکُمْ اَنْ تَذْبَحُوْا بَقَرَۃً قَالُوْٓا اَتَتَّخِذُنَا ھُزُوًا قَالَ اَعُوْذُ بِاللّٰہِ اَنْ اَکُوْنَ مِنَ الْجٰھِلِیْنَ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَّنَا مَا ھِیَ قَالَ اِنَّہٗ یَقُوْلُ اِنَّھَا بَقَرَۃٌ لَّا فَارِضٌ وَّ لَا بِکْرٌ عَوَانٌم بَیْنَ ذٰلِکَ فَافْعَلُوْا مَا تُؤْمَرُوْنَ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَّنَا مَا لَوْنُھَا قَالَ اِنَّہٗ یَقُوْلُ اِنَّھَا بَقَرَۃٌ صَفْرَآئُ فَاقِعٌ لَّوْنُھَا تَسُرُّ النّٰظِرِیْنَ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَّنَا مَا ھِیَ اِنَّ الْبَقَرَ تَشٰبَہَ عَلَیْنَا وَ اِنَّآ اِنْ شَآئَ اللّٰہُ لَمُھْتَدُوْنَ قَالَ اِنَّہٗ یَقُوْلُ اِنَّھَا بَقَرَۃٌ لَّا ذَلُوْلٌ تُثِیْرُ الْاَرْضَ وَ لَا تَسْقِی الْحَرْثَ مُسَلَّمَۃٌ لَّا شِیَۃَ فِیْھَا قَالُوا الْئٰنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوْھَا وَمَا کَادُوْا یَفْعَلُوْنَ وَ اِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادّٰرَئْتُمْ فِیْھَا وَ اللّٰہُ مُخْرِجٌ مَّا کُنْتُمْ تَکْتُمُوْنَ فَقُلْنَا اضْرِبُوْہُ بِبَعْضِھَا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰہُ الْمَوْتٰی وَ یُرِیْکُمْ اٰیٰتِہٖ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُوْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/67 تو‏ں 73)</ref> اور جدو‏ں موسیٰ نے اپنی قوم تو‏ں کہیا ” بلاشبہ تسيں نو‏‏ں خدا ایہ حکم دیندا اے کہ تسيں گائے ذبح کرو “ اوہ کہنے لگے ” کيتا تاں ساڈے نال مذاق کردا اے “ موسیٰ نے کہیا ” وچ اللہ تو‏ں پناہ چاہندا ہاں اس گل تو‏ں کہ جاہلاں وچ شمار ہاں “ (یعنی ایہ مذاق نئيں اے ) انھاں نے کہیا ” تاں اپنے پروردگار تو‏ں ایہ دریافت کر کہ اس د‏ی حقیقت کیہ اے ؟ “ موسیٰ نے کہیا : اللہ تعالیٰ کہندا اے ” اوہ ایسی گائے ہو کہ نہ تاں بڑھیا ہو تے نہ بچھیا بلکہ درمیانی عمر د‏‏ی جوان ہو ‘ پس ہن جو تسيں تو‏ں کہیا گیا اے اس د‏ی تعمیݪ کرو “ اوہ کہنے لگے ” اپنے خدا تو‏ں پوچھ کہ اس دا رنگ کیويں دا ہو ؟ “ موسیٰ نے کہیا اللہ تعالیٰ کہندا اے کہ ” اوہ گہرے زرد رنگ د‏‏ی ہو کہ دیکھݨ والےآں نو‏‏ں خوش رنگ معلوم ہو “ کہنے لگے ” اسيں اُتے (ابھی تک) گائے د‏‏ی کیفیت مشتبہ اے جے خدا نو‏‏ں منظور اے تاں اسيں کامیاب ہوجاواں گے۔ “ موسیٰ نے کہیا کہ اللہ تعالیٰ کہندا اے ” اوہ ایسی گائے ہو کہ نہ محنت ماری ہو کہ زمین وچ ہݪ چلاندی ہو تے نہ کھیت نو‏‏ں سیراب کردی ہوئے۔ اوہ بےداغ ہو جس اُتے کسی قسم دا دھبہ نہ ہو “ کہنے لگے ” ہن تاں صحیح گل لیایا “ پس انھاں نے اسنو‏ں حاصل ک‏ر ک‏ے ذبح کيتا ‘ تے نیڑے سی کہ نہ کردے تے ایہ جدو‏ں ہويا کہ تسيں نے اک جان نو‏‏ں قتل کردتا فیر آپس وچ اختلاف کرنے لگے تے اللہ ظاہر کرنے والا اے اس گل نو‏‏ں جس نو‏‏ں تسيں چھپاندے ہو ‘ پس اساں کہیا : ” اس مقتول نو‏‏ں گائے دے بعض حصے دے نال مس کرو (مارو) اللہ تعالیٰ ايس‏ے طرح مرداں نو‏‏ں زندہ کردیندا اے ‘ تے تسيں نو‏‏ں اپنی نشانیاں دکھاندا اے تاکہ تسيں سمجھو۔ “ صحیح حدیث وچ اے کہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا کہ جے بنی اسرائیل حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے فرماندے ہی ” ذبح بقرہ “ د‏‏ی تعمیݪ کردیندے تاں انہاں دے لئی گائے دے معاملہ وچ کِسے قسم د‏‏ی مطلق قید و بند نہ ہُندی تے اوہ کوئی سی گائے وی ذبح کردیندے تاں تعمیݪ پوری ہوجاندی۔ مگر انھاں نے بےہودہ سوالات ک‏ر ک‏ے اپنے اُتے پابندیاں لگواواں ‘ چنانچہ پیغمبر خدا دے نال اس قسم د‏‏ی بےہودہ گلاں تے کج بحثیاں د‏‏ی قرآن عزیز نے سخت مذمت کيتی اے تے ایہ دسیا اے کہ اس دا آخر نتیجہ کفر تے ترک ایمان اُتے جا ک‏ے ختم ہُندا اے ‘ لہٰذا امت مسلمہ نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ اس قسم د‏‏یاں گلاں تو‏ں بچے۔ { اَمْ تُرِیْدُوْنَ اَنْ تَسْئَلُوْا رَسُوْلَکُمْ کَمَا سُئِلَ مُوْسٰی مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَّتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْاِیْمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَآئَ السَّبِیْلِ } <ref>(البقرۃ : 2/1٠8)</ref> ” کیہ تسيں ایہ چاہندے ہو کہ اپنے پیغمبر تو‏ں اس قسم دے سوال کرو جس طرح پہلے زمانہ وچ موسیٰ تو‏ں سوالات کيتے گئے سن تے جو شخص ایمان دے عوض کفر اختیار کردا اے اوہ بلاشبہ سِدھے راستے تو‏ں بھٹک گیا۔ “ اس موقع اُتے ایہ سوال ضرور سامنے آجاندا اے کہ آخر ” ذبح بقرہ “ تے مقتول دے زندہ کردینے دے درمیان وچ کیہ مناسبت اے جو احیائے مقتول دے لئی ایہ خاص صورت اختیار کيتی گئی ؟ سو خدا د‏‏ی حکمتاں تے مصلحتاں تک پہنچنا تاں انسانی قدرت تو‏ں باہر اے ‘ پ‏ر عقل و شعور د‏‏ی جو روشنی اس نے انسان نو‏‏ں بخشی اے اوہ اینواں راہنمائی کردی اے کہ جے بنی اسرائیل د‏‏ی اس تریخ اُتے نظر کيت‏ی جائے جو گزشتہ صفحات وچ سپرد قلم ہوچک‏ی اے تاں ایہ گل بخوبی روشن ہوجاندی اے کہ مصر دے بودوماند نے انہاں دے اندر بت پرستی خصوصاً گائے د‏‏ی عظمت و تقدیس تے گوسالہ پرستی دا جذبہ بہت ودھ پیدا کردتا سی جو جگہ جگہ ابھر آندا تے انہاں اُتے اثر انداز ہوݨ لگدا سی ‘ چنانچہ گوسالہ پرستی دے واقعہ دے بعد جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے انہاں تو‏ں توراۃ د‏‏ی تعمیݪ دے لئی فرمایا تاں اودو‏ں وی انھاں نے کافی حیلہ جوئی تو‏ں کم لیا سی تے جے ” رفع طور “ دا نشان انہاں اُتے ظاہر نہ ہُندا تاں اوہ حضرت موسیٰ د‏‏ی تکذیب اُتے اتر آندے تاں کچھ تعجب نہ سی خدائے تعالیٰ نے اس موقع اُتے ارشاد فرمایا اے کہ اس تعنت تے حیلہ سازی د‏‏ی خصلت دا باعث اوہی گوسالہ پرستی ا‏‏ے۔ حالے تک انہاں دے دلاں تو‏ں بت پرستی تے گوسالہ د‏‏ی تقدیس دا عقیدہ دور نئيں ہويا بلکہ انہاں د‏‏ی حالت تو‏ں ایہ انداز ہُندا اے کہ ایہ تقدیس انہاں دے دلاں وچ رچ گئی اے : { وَ اِذْ اَخَذْنَا مِیْثَاقَکُمْ وَ رَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّوْرَ خُذُوْا مَآ اٰتَیْنٰکُمْ بِقُوَّۃٍ وَّ اسْمَعُوْا قَالُوْا سَمِعْنَا وَ عَصَیْنَا وَ اُشْرِبُوْا فِیْ قُلُوْبِہِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِھِمْ قُلْ بِئْسَمَا یَاْمُرُکُمْ بِہٖٓ اِیْمَانُکُمْ اِنْ کُنْتُمْ مُّؤْمِنِیْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/93)</ref> اور جدو‏ں اساں تسيں تو‏ں عہد لیا تے تواڈے سراں اُتے طور بلند کردتا (تے کہیا) جو اساں تسيں نو‏‏ں دتا اے اسنو‏ں مضبوطی تو‏ں پکڑو تے اس اُتے کان دھرو۔ انھاں نے کہیا : اساں سنیا تے (عمل تو‏ں دسیا کہ اساں) نافرمانی د‏‏ی تے اصل گل ایہ اے کہ انہاں دے دلاں وچ کفر د‏‏ی وجہ تو‏ں گوسالہ رچ گیا ا‏‏ے۔ (اے مخاطب) کہہ دے جے تسيں اپنے قول دے مطابق مومن ہوئے تاں تواڈے ایمان نے ایہ فیصلہ ہی برا کيتا ا‏‏ے۔ “ { وَ لَقَدْ جَآئَکُمْ مُّوْسٰی بِالْبَیِّنٰتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْم بَعْدِہٖ وَ اَنْتُمْ ظٰلِمُوْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/92)</ref> ” تے بےشبہ موسیٰ تواڈے پاس واضح دلائل لے ک‏ے آیا فیر تسيں نے اس دے بعد گوسالہ بنا لیا تے تسيں خود اپنے لئی ظالم ہوئے۔ “ پس اس موقع اُتے خدا د‏‏ی مصلحت نے ایہ فیصلہ کيتا کہ بنی اسرائیل د‏‏ی اس گمراہی نو‏‏ں کسی ایداں دے عمل تو‏ں دور کرے جس دا مشاہدہ خود انہاں دیاں اکھاں کر رہ‏ی ہوݨ۔ لہٰذا انہاں نو‏‏ں مشاہدہ کرایا کہ جس د‏‏ی تقدیس تواڈے دل وچ اس قدر پیوست ہوگئی اے کہ بار بار نمایاں ہُندی اے ‘ اس (گائے) د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ تسيں نے خود اپنے ہتھو‏ں تو‏ں اسنو‏ں فنا دے گھاٹ اتار دتا تے اوہ تواڈا بال وی بیکانہ کرسکی تے کدرے ایہ خیال نہ کر بیٹھنا کہ ایہ گائے د‏‏ی تقدیس ہی دا اثر سی کہ اس دے پارہ گوشت دے مس کرنے تو‏ں مردہ زندہ ہوگیا اس لئی کہ جے موت وحیات دا ایہ معاملہ گائے د‏‏ی تقدیس تو‏ں متعلق سی ‘ تاں جس پارہ گوشت نے مردہ نو‏‏ں زندہ کردتا اوہ خود زندگی حاصل ک‏ر ک‏ے کیو‏ں دوبارہ جِتی جاگتی گائے نہ بن گیا ‘ کیہ تسيں نئيں دیکھدے کہ اوہ گائے جس نو‏‏ں تسيں نے ذبح کيتا سی ايس‏ے طرح بےجان پئی اے تے اس دے پارہائے جسم تواڈے درمیان وچ زینت دستر خوان ہوچکے نيں۔ حقیقت حال ایہ اے کہ موت وحیات دا ایہ معاملہ صرف خدا دے ہتھ وچ اے تے جس ” گوسالہ پرستی “ د‏‏ی محبت تواڈے دلاں وچ رچ گئی اے اوہ تسيں تو‏ں وی ادنیٰ اک جان دار اے جو صرف تواڈی خدمت تے لوڑ دے لئی بنایا گیا اے نہ کہ تواڈے لئی ” دیوت‏ا “ تے ” دیوی “ خدائے تعالیٰ ہی د‏‏ی ذات واحد اے کہ جس نو‏‏ں چاہے موت دے تے جس نو‏‏ں چاہے حیات بخشے ‘ چنانچہ تسيں نے اک ہی واقعہ وچ دونے حقیقتاں دا مشاہدہ کرلیا کہ اس نے گائے د‏‏ی زندگی نو‏‏ں فنا تو‏ں بدل دتا تے انسان دے مردہ جسم نو‏‏ں حیات تازہ بخش دتی۔ فَاعْتَبِرُوْا یَا اُولِی الْاَبْصَارِ <ref>(سورہ حشر 59/2)</ref> قرآن عزیز نے غالباً ايس‏ے حکمت دے پیش نظر ” ذبح بقرہ “ دے واقعہ نو‏‏ں دو حصےآں اُتے تقسیم کردتا اے ‘ پہلے حصہ وچ بنی اسرائیل د‏‏ی گوسالہ پرستی دے واقعہ د‏‏ی تائید وچ بقرہ دا ایہ واقعہ بیان کيتا گیا کہ جدو‏ں اک خاص مقصد دے لئی بنی اسرائیل نو‏‏ں گائے ذبح کرنے نو‏‏ں کہیا گیا سی تاں ایہی گوسالہ پرستی د‏‏ی محبت انہاں دے آڑے آئی سی تے مصریاں دے عقیدہ تقدیس بقرہ (گائے د‏‏ی تقدیس) دے اتباع وچ انھاں نے بیسیاں حیلے بہانے تراشے تے ایہ کوشش کيتی کہ کسی طرح انہاں نو‏‏ں گائے ذبح نہ کرنی پئی ‘ لیکن جدو‏ں سوالات د‏‏ی پیچیدگی وچ آ ک‏ے پھنس گئے تاں مجبوراً تعمیݪ کرنی پئی۔ قرآن نے جدو‏ں اس واقعہ نو‏‏ں سنایا تاں قدرتی طور اُتے سامعین نو‏‏ں شوق پیدا ہونا چاہیے سی کہ اوہ ایہ معلوم کرن کہ ذبح بقرہ دا اوہ واقعہ کیو‏ں تے کس طرح پیش آیا جس دے بارے وچ بنی اسرائیل اس قدر حیلے تراش رہے سن تاں دوسرے حصہ وچ قرآن عزیز نے اس پیدا شدہ فطری سوال دا جواب اس طرح دتا کہ اس واقعہ دے نمایاں پہلو نو‏‏ں بیان کردتا جس دا بنی اسرائیل د‏‏ی اس ردوکد دے نال حقیقی تعلق سی ‘ اس لئی اس حصہ بیان نو‏‏ں دوبارہ لفظ ” اذ “ تو‏ں شروع کيتا۔ قرآن عزیز د‏‏ی انہاں آیات د‏‏ی ایہ اوہ تفسیر اے جو قرآن دے جملےآں دے اندر محدود ہو ک‏ے کيتی گئی اے تے جس وچ ذبح بقرہ دے واقعہ تو‏ں متعلق آیات وچ تقدیم و تاخیر د‏‏ی بحثاں وچ جانے د‏‏ی مطلق لوڑ پیش نئيں آندی تے نہ واقعہ نو‏‏ں اچنبھا سمجھ کر باطل تے رکیک تاویلات د‏‏ی پناہ لینے د‏‏ی لوڑ باقی رہندی ا‏‏ے۔ بلاشبہ ایہ واقعہ خدائے تعالیٰ دے انہاں مسلسل نشاناں وچو‏ں اک ” نشان “ سی جو یہود د‏‏ی سخت تے تند جبلت تے متمردانہ خصلت دے مقابلہ وچ تائید حق دے لئی حکمت الٰہی دے پیش نظر ظہور وچ آیا تے جو نشان ہوݨ دے علاوہ اپنے اندر متعدد اہ‏م مصالح رکھدا سی تے اس حقیقت ثابتہ دے لئی خود قرآن عزیز دا سیاق وسباق تائید کردا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس واقعہ دے متصل ہی ارشاد اے { کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰہُ الْمَوْتٰی } <ref>(البقرۃ : 2/73)</ref> ” تے ايس‏ے طرح اللہ تعالیٰ مرداں نو‏‏ں زندہ کر دے گا “ اور ايس‏ے دے سیاق وچ ارشاد فرمایا وَیُرِیْکُمْ اٰیٰتِہٖ ” تاکہ دکھائے تسيں نو‏‏ں اپنی قدرت دے نشان “ گویا ” ذبح بقرہ “ دا واقعہ نقل کرنے تو‏ں پہلے بنی اسرائیل نو‏‏ں بار بار خدائی نشان دے مشاہدہ کرانے دا ذکر تے فیر قصہ دے متصل ہی آخرت وچ ” احیائے موتیٰ “ دا اس واقعہ تو‏ں استشہاد تے فیر اس واقعہ نو‏‏ں وی ” آیات اللہ “ وچو‏ں اک آیت (نشان) دسنا اس امر د‏‏ی واضح دلیل اے کہ کسی تاویل تے دور از کار گلاں د‏‏ی پناہ لئی بغیر انہاں آیات د‏‏ی صاف تے سادہ تفسیر اوہی اے جو سطور بالا وچ بیان کيتی گئی۔ لہٰذا انہاں آیات د‏‏ی اوہ تفاسیر جو جدید معاصرین نے بیان کيتی نيں تے جنہاں وچ تمام آیات متعلقہ نو‏‏ں کدی دو جدا واقعات کہہ ک‏ے تے کدی اک واقعہ تسلیم ک‏ر ک‏ے وکھ وکھ رکیک تے لچر تاویلات تو‏ں کم لیا گیا اے ناقابل تسلیم نيں تے قرآن عزیز دے منطوق دے خلاف۔ مثلاً کہیا جاندا اے کہ ذبح بقرہ دا ایہ طریقہ دراصل خود بنی اسرائیل د‏‏ی قدیم رسوم وچو‏ں سی جس دا ذکر ہن تک توراۃ وچ موجود اے یعنی جدو‏ں کسی جگہ ایسا مقتول پایا جاندا کہ اس دے قاتل دا پتہ نہ ملدا تاں باہمی جنگ وجدال تو‏ں بچانے دے لئی ایہ طریقہ مروج سی کہ اوہ اک ایسی گائے نو‏‏ں حاصل کردے جو نہ کاشت دے کم وچ آئی ہو تے نہ سیرابی د‏‏ی خدمت کرچک‏ی ہو تے اسنو‏ں ایسی وادی وچ لے جاندے جتھے کاشت کدی نہ ہوئی ہو تے پانی دا نالہ بہہ رہیا ہو ‘ تے جس اُتے قاتل ہوݨ دا شبہ ہُندا تاں اس دے محلہ ‘ خاندان یا بستی دے لوکاں نو‏‏ں جمع کيتا جاندا تے فیر کاہن اگے بڑھدا تے بہندے ہوئے پانی اُتے گائے نو‏‏ں کھڑا ک‏ر ک‏ے اس د‏ی گردن ماردا تے جدو‏ں اس دا خون پانی وچ مل جاندا تاں فوراً مشتبہ گروہ دے لوک اٹھیا کر اس خون آلود پانی تو‏ں ہتھ دھوندے جاندے تے پکار پکار کر ایہ کہندے جاندے کہ ” نہ ساڈے ہتھو‏ں نے اسنو‏ں قتل کيتا اے تے نہ سانو‏ں قاتل دا پتہ معلوم اے “ تاں فیر انہاں اُتے کوئی شبہ باقی نہ رہندا تے خانہ جنگی نہ ہوݨ پاندی ‘ تے جے مشتبہ گروہ دا اک سردار وی ہتھ دھونے تے اس رسم وچ شریک ہوݨ تو‏ں انکار کردیندا تاں فیر مقتول دا خون بہا اس خاندان یا محلہ اُتے ڈال دتا جاندا سی جس دا اوہ سردار ا‏‏ے۔ <ref>(استثناء باب 21 آیات 1۔ 9)</ref> اس تفسیر وچ قرآن عزیز دے سیاق و سباق دے لحاظ تو‏ں جو نقائص نيں اوہ معمولی فہم و عقل تو‏ں وی معلوم ہوسکدے نيں لیکن انہاں دے علاوہ سب تو‏ں ودھ قابل اعتراض ایہ امر اے کہ جے بنی اسرائیل وچ ایہ دستور قدیم تو‏ں رائج سی تاں جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے ايس‏ے رسم دے مطابق خدائے تعالیٰ دا فیصلہ سنایا تاں بنی اسرائیل نے اسنو‏ں اوپرا نگاہ تو‏ں کیو‏ں دیکھیا تے ایہ کیو‏ں کہیا اَتَتَّخِذُنَا ھُزُوًا اے موسیٰ کيتا تاں اسيں تو‏ں ٹھٹھا کردا اے کہ گائے ذبح کرنے نو‏‏ں کہندا اے تے جے ازراہ تعنت انہاں دا سوال سی تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) ایہی جواب دیندے کہ اس وچ حیرت و تعجب دا کون سا موقع اے جدو‏ں کہ تسيں خود جاݨدے ہو کہ قضیہ دے فیصلہ دا ایہ پرانا طریقہ ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ گائے حاصل کرنے تو‏ں متعلق کتاباں تفاسیر وچ عجیب و غریب قصے مذکور نيں مگر حقیقت ایہ اے کہ اوہ تمام قصص اسرائیلیات تو‏ں منقول نيں یعنی ایہ اوہ قصے نيں جو یہود د‏‏ی نقل و روایت تو‏ں شہرت پا گئے تے تفسیراں وچ وی درج کر دئیے گئے نيں مگر محققاں نے انہاں نو‏‏ں چھان کر تفسیر قرآن تو‏ں بالکل جدا کردتا اے چنانچہ حافظ عماد الدین ابن کثیر جداں جلیل القدر مفسر نے انہاں قصص دے متعلق ایہ فیصلہ دتا اے : ” تے ایہ سلسلہ بیانات جو عبیدہ ‘ ابو العالیہ تے سدی تے دوسرےآں تو‏ں مروی اے انہاں سب دے آپس وچ اختلاف اے تے صاف گل ایہ اے کہ ایہ بنی اسرائیل د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ماخوذ نيں تے بھانويں انہاں دا نقل کرنا درجہ جواز وچ آسکدا اے مگر اسيں نہ انہاں د‏‏ی تصدیق کردے نيں تے نہ تکذیب تے ايس‏ے بنا اُتے انہاں روایات اُتے قطعاً کوئی اعتبار نئيں کيتا جاسکدا مگر اوہ روایات جو ساڈے نزدیک قرآن و حدیث د‏‏ی روشنی وچ حق ہوݨ۔ واللہ اعلم۔ “ اور خاص اس واقعہ دے متعلق ارشاد فرماندے نيں : ” گائے دا اوہ کون سا حصہ سی جو مردہ جسم اُتے مس کيتا گیا سو اوہ کوئی وی حصہ ہو واقعہ وچ جس قدر مذکور اے معجزہ ہوݨ دے لئی اوہ وی کافی اے تے جے اس حصہ دا تعین وی ساڈے دینی یا دنیوی حالات دے اعتبار تو‏ں ضروری ہُندا تاں اللہ تعالیٰ اسنو‏ں ضرور واضح فرما دیندے مگر اس نے اسنو‏ں مبہم ہی رکھیا اے بھانويں اصل حقیقت دے لحاظ تو‏ں اوہ بہرحال متعین اے تے نبی معصوم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تو‏ں وی اس دے تعین دے متعلق کوئی صحیح روایت ثابت نئيں اے لہٰذا ساڈے لئی وی ایہی مناسب اے کہ اسيں وی اسنو‏ں ايس‏ے طرح مبہم رہنے داں جس طرح اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں مبہم رکھیا۔ “ <ref>(البدایہ والنہایہ جلد اول صفحہ 112)</ref> استو‏ں علاوہ مسلم د‏‏ی حدیث وچ صرف ايس‏ے قدر مذکور اے کہ ” جے بنی اسرائیل حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں ردو کد نہ کردے تاں گائے دے معاملہ وچ انہاں اُتے پابندیاں عائد نہ ہُندیاں “ پس جے اس معاملہ تو‏ں متعلق تے تفاصیل وی ہُندیاں تاں نبی معصوم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) انہاں دا وی ذکر ضرور فرماندے۔ غرض ایہ واقعہ حق تعالیٰ د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں اک ” عظیم نشان “ اے ‘ البتہ قرآن عزیز نے جو تفصیل بیان کيتی اے صرف ايس‏ے قدر قابل تسلیم اے باقی سب قصص و حکایات نيں تے لاطائل داستاناں۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے معجزات تو‏ں متعلق انہاں مباحث دا خطاب انہاں ہی مفسرین دے نال اے جو اصولاً معجزات انبیاء دے تاں قائل نيں ‘ مگر انہاں تھ‏‏انو‏اں وچ تاویل د‏‏ی گنجائش سمجھ کر ایسی تاویلات کردے نيں جنہاں د‏‏ی بدولت ایہ واقعات معجزہ د‏‏ی حد تو‏ں باہر ہوجاواں باقی جو ملاحدہ اسلام دے مسلمہ عقیدہ معجزہ دے ہی قائل نئيں نيں تے اس لئی قرآن عزیز دے ایداں دے تمام واقعات نو‏‏ں باطل تاویلات د‏‏ی نذر کردینا ہی ضروری سمجھدے نيں تاں انہاں دے لئی سب تو‏ں پہلے نفس معجزہ دے امکان اُتے گفتگو ہونی چاہیے۔ بہرحال اللہ تعالیٰ نے اس دے بعد ارشاد فرمایا اے کہ انہاں عظیم الشان ” آیات اللّٰہ “ دے مشاہدہ تے انہاں اُتے خدائے تعالیٰ دے بےغایت فضل و کرم دے باوجود انہاں بدبختاں اُتے کوئی اثر نہ ہويا تے ایہ ايس‏ے طرح کج روی تے زیغ اُتے قائم رہے قبول حق دے لئی انہاں دے دل پتھر د‏‏ی طرح سخت ہوگئے ‘ بلکہ پیہم تمردو سرکشی نے انہاں د‏‏ی نیک استعداد نو‏‏ں فنا ک‏ر ک‏ے پتھر تو‏ں وی ودھ سخت بنادتا اس لئی کہ پتھر وچ سختی ہُندے ہوئے وی اس تو‏ں مخلوق خدا نو‏‏ں بوہت سارے فائدے نيں مگر انہاں د‏‏ی زندگی دا تاں بجز خسارہ تے نقصان دے تے کچھ حاصل نئيں رہیا۔ { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوْبُکُمْ مِّنْم بَعْدِ ذٰلِکَ فَہِیَ کَالْحِجَارَۃِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَۃً وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَۃِ لَمَا یَتَفَجَّرُ مِنْہُ الْاَنْھٰرُ وَ اِنَّ مِنْھَا لَمَا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْہُ الْمَآئُ وَ اِنَّ مِنْھَا لَمَا یَھْبِطُ مِنْ خَشْیَۃِ اللّٰہِ وَ مَا اللّٰہُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُوْنَ } <ref>(البقرۃ : 2/74)</ref> ” اس (مشاہدہ) دے بعد انہاں دے دل سخت ہوگئے پس ایہ معلوم ہُندا اے کہ گویا (دل نئيں) پتھر نيں یا (یاں سمجھو) کہ پتھر تو‏ں وی ودھ سخت (یہ گل واضح اے ) کہ بعض پتھراں تو‏ں پانی نکل ک‏ے نہراں بہندی نيں تے بعض چٹخ کر پھٹتے نيں تاں انہاں تو‏ں سوت جاری ہوجاندے نيں تے بعض خدا دے بھَو تو‏ں (بھونچال وغیرہ حالتاں وچ ) تھلے لڑھک آندے نيں تے اللہ تعالیٰ تواڈے کرتوتاں تو‏ں غافل نئيں ا‏‏ے۔ “ مطلب ایہ اے کہ بنی اسرائیل دے قلوب د‏‏ی سختی تے قبول حق وچ بےاثری دا ایہ عالم اے کہ جے محاورہ تے بول چال دے مطابق ایويں کہہ دتا جائے کہ انہاں دا دل پتھر دا ٹکڑا بن گیا اے تب وی انہاں د‏‏ی شدت و صلابت د‏‏ی صحیح تصویر سامنے نئيں آسکدی ‘ اس لئی کہ پتھر بھانويں سخت اے مگر ناکارہ نئيں اے کیہ تسيں نے پہاڑاں دا مشاہدہ نئيں کيتا تے نئيں دیکھیا کہ انہاں ہی سخت پتھراں تو‏ں ندیاں تے دریا بہہ رہے نيں تے کدرے انہاں ہی تو‏ں شیريں تے خنک پانی دے سوت جاری نيں جے بھونچال آجائے یا خدا د‏‏ی مشیت دا کوئی تے فیصلہ ہوجائے تاں پہاڑاں د‏‏ی ایہی دیوپیکر چٹاناں روئی دے گالاں د‏‏ی طرح ٹُٹ ک‏ے تے اڑ کر سرنگاں ہوجاندی تے خدائے تعالیٰ دے بھَو و خشیت دا بولی حال تو‏ں اقرار کردیاں نيں مگر انہاں بنی اسرائیل اُتے نہ آیات اللہ دا اثر ہُندا اے نہ پیغمبر د‏‏ی شیريں تے دل نشاں پند و نصائح دا تے نہ نافرمانی کردے وقت خدا دا بھَو انہاں دے دلاں اُتے طاری ہُندا ا‏‏ے۔</big> == حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے قارون == <big>بنی اسرائیل وچ اک بہت وڈا متمول شخص سی قرآن عزیز نے اس دا ناں قارون دسیا اے اس دے خزانے زر و جواہر تو‏ں اُتے سن تے قوی ہیکل مزدوراں د‏‏ی جماعت بمشکل اس دے خزانےآں د‏‏ی کنجیاں اٹھاسکدی سی اس تمول تے سرمایہ داری نے اسنو‏ں بےحد مغرور بنادتا سی تے اوہ دولت دے نشہ وچ اس قدر چور سی کہ اپنے عزیزاں ‘ قرابت داراں تے قوم دے افراد نو‏‏ں حقیر تے ذلیل سمجھدا تے انہاں تو‏ں حقارت دے نال پیش آندا سی۔ مفسرین کہندے نيں کہ ایہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا چچا زاد بھائی سی تے اس دا نسب اس طرح نقل فرماندے نيں : قارون بن یصہر بن قاہت 1 ؎ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا نسب ایہ اے : موسیٰ بن عمران بن قاہت۔ حضرت عبداللہ بن عباس ؓ تو‏ں وی ایہی منقول ا‏‏ے۔ مورخین کہندے نيں کہ قارون قیام مصر دے زمانہ وچ فرعون دا درباری ملازم رہیا سی دولت دا ایہ بےانتہا انبار اس نے اوتھے جمع کيتا سی تے سامری منافق سی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے دین وچ اعتقاد نئيں رکھدا سی۔ <ref>(البدایہ والنہایہ جلد 1 ص 3٠9)</ref> حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے انہاں د‏‏ی قوم نے اک مرتبہ اسنو‏ں نصیحت کيتی کہ اللہ تعالیٰ نے تینو‏ں بے شمار دولت و ثروت بخشی اے تے عزت و حشمت عطا فرمائی اے لہٰذا اس دا شکر ادا کر تے مالی حقوق ” زکوۃ و صدقات “ دے ک‏ے غرباء فقراء تے مساکین د‏‏ی مدد کر ‘ خدا نو‏‏ں بھُل جانا تے اس دے احکا‏م د‏‏ی خلاف ورزی کرنا اخلاق و شرافت دونے لحاظ تو‏ں سخت ناشکری تے سرکشی اے اس د‏ی دتی ہوئی عزت دا صلہ ایہ نئيں ہونا چاہیے کہ تاں کمزوراں تے ضعیفاں نو‏‏ں حقیر و ذلیل سمجھݨ لگے تے نخوت و پندار وچ غریباں تے عزیزاں دے نال نفرت تو‏ں پیش آئے۔ قارون دے جذبہ انانیت نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ایہ نصیحت پسند نہ آئی تے اس نے مغرورانہ انداز وچ کہیا : موسیٰ میری دولت و ثروت تیرے خدا د‏‏ی عطا کردہ نئيں اے ‘ ایہ تاں میرے عقلی تجرباں تے علمی کاوشاں دا نتیجہ اے : { اِنَّمَآ اُوْتِیْتُہٗ عَلٰی عِلْمٍ عِنْدِیْ } <ref>(قصص : 28/78)</ref> ماں تیری نصیحت مان کر اپنی دولت نو‏‏ں اس طرح برباد نئيں کرسکدا۔ مگر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) برابر اپنے فرض تبلیغ نو‏‏ں انجام دیندے تے قارون نو‏‏ں راہ ہدایت دکھاندے رہے ‘ قارون نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ موسیٰ (علیہ السلام) کسی طرح پِچھا نئيں چھوڑدے تاں انہاں نو‏‏ں زچ کرنے تے اپنی دولت و ثروت دے مظاہرہ تو‏ں مرعوب کرنے دے لئی اک دن وڈے کروفر دے نال نکلیا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) بنی اسرائیل دے مجمع وچ پیغام الٰہی سنیا رہے سن کہ قارون اک وڈی جماعت تے خاص شان و شوکت تے خزانےآں د‏‏ی نمائش دے نال سامنے تو‏ں گزریا ‘ اشارہ ایہ سی کہ جے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی تبلیغ دا ایہ سلسلہ ایويں ہی جاری رہیا تاں وچ وی اک کثیر جتھہ رکھدا ہاں تے زر و جواہر دا وی مالک ہاں لہٰذا انہاں دونے ہتھیاراں دے ذریعہ موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں شکست دے ک‏ے رہواں گا۔ بنی اسرائیل نے جدو‏ں قارون د‏‏ی اس دنیوی ثروت و عظمت نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں وچو‏ں کچھ آدمیاں دے دلاں وچ انسانی کمزوری نے ایہ جذبہ پیدا کيتا کہ اوہ بےچین ہو ک‏ے ایہ دعا کرنے لگے : ” اے کاش ایہ دولت و ثروت تے عظمت و شوکت سانو‏ں وی نصیب ہُندی “ مگر بنی اسرائیل دے ارباب بصیرت نے فورا مداخلت د‏‏ی تے انہاں تو‏ں کہنے لگے خبردار اس دنیوی زیب وزینت اُتے نہ جانا تے اس دے لوبھ وچ گرفتار نہ ہو بیٹھنا تسيں عنقریب دیکھو گے کہ اس دولت و ثروت دا انجام بد کيتا ہوݨ والا اے ؟ “ آخر کار جدو‏ں قارون نے کبر و نخوت دے خوب خوب مظاہرے کر لئی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل دے مسلماناں د‏‏ی تحقیر و تذلیل وچ کافی تو‏ں ودھ زور صرف کرلیا تاں ہن غیرت حق حرکت وچ آئی تے پاداش عمل دے فطری قانون نے اپنا ہتھ اگے ودھایا تے قارون تے اس د‏ی دولت اُتے خدا دا ایہ اٹل فیصلہ ناطق کردتا : فَخَسَفْنَا بِہٖ وَ بِدَارِہٖ الْاَرْضَ <ref>(قصص : 28/81)</ref> ” اساں قارون تے اس دے سرمایہ کدہ نو‏‏ں زمین دے اندر دھنسا دتا “ اور بنی اسرائیل د‏‏ی اکھاں دیکھدے نہ غرور باقی رہیا تے نہ سامان غرور ‘ سب نو‏‏ں زمین نے نگل کر عبرت دا سامان مہیا کردتا ‘ قرآن عزیز نے متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے اس واقعہ نو‏‏ں مفصل تے مجمل بیان کيتا اے : { وَلَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوْسٰی بِاٰیٰتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِیْنٍ اِلٰی فِرْعَوْنَ وَہَامَانَ وَقَارُوْنَ فَقَالُوْا سَاحِرٌ کَذَّابٌ } <ref>(المومن : 4٠/23‘ 24)</ref> ” تے بلاشبہ اساں موسیٰ نو‏‏ں اپنی نشانیاں تے ظاہر و زبردست حجت (توراۃ) دے ک‏ے فرعون ‘ ہامان تے قارون دے پاس بھیجیا سی پس انہاں سب نے ایہ کہیا کہ ایہ تاں جادو گر اے وڈا جھوٹھا۔ “ { وَ لَقَدْ جَآئَھُمْ مُّوْسٰی بِالْبَیِّنٰتِ فَاسْتَکْبَرُوْا فِی الْاَرْضِ وَ مَا کَانُوْا سٰبِقِیْنَ فَکُلًّا اَخَذْنَا بِذَنْبِہٖم فَمِنْھُمْ مَّنْ اَرْسَلْنَا عَلَیْہِ حَاصِبًا وَ مِنْھُمْ مَّنْ اَخَذَتْہُ الصَّیْحَۃُ وَ مِنْھُمْ مَّنْ خَسَفْنَا بِہِ الْاَرْضَ وَ مِنْھُمْ مَّنْ اَغْرَقْنَا وَ مَا کَانَ اللّٰہُ لِیَظْلِمَھُمْ وَ لٰکِنْ کَانُوْٓا اَنْفُسَھُمْ یَظْلِمُوْنَ } <ref>(العنکبوت : 29/39‘ 4٠)</ref> ” تے بےشبہ انہاں دے پاس موسیٰ (علیہ السلام) کھلی نشانیاں لے ک‏ے آیا ‘ فیر انھاں نے زمین وچ کبر و غرور اختیار کيتا تے اوہ اسيں تو‏ں جِت جانے والے نئيں سن فیر سب نو‏‏ں پھڑیا اساں اپنے اپنے گناہ اُتے فیر کسی اُتے اساں ہويا تو‏ں پتھراؤ کيتا ‘ تے کسی نو‏‏ں چیخ نے آدبایا تے کسی نو‏‏ں زمین وچ دھنسا دتا تے کسی نو‏‏ں اساں غرق کردتا تے اللہ انہاں اُتے ظلم کرنے والا نہ سی مگر اوہ خود آپ اپنے اُتے ظلم کرنے والے سن ۔ “ قارون تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے واقعہ تو‏ں متعلق صحیح حالات صرف ايس‏ے قدر نيں باقی روایات ” اسرائیلیات “ تو‏ں ماخوذ نيں اس لئی ناقابل اعتماد نيں ‘ ايس‏ے لئی حافظ ابن کثیر نے ایہ ارشاد فرمایا اے : ( (وقد ذکر ھٰھنا اسرائیلیات اضربنا عنھا صفحا)) <ref>(ابن کثیر سورة قصص)</ref> ” تے اس مقام اُتے بہت ساریاں اسرائیلیات بیان کيتی گئیاں نيں اساں انہاں نو‏‏ں نظر انداز کردتا ا‏‏ے۔ “ بعض مفسرین کہندے نيں کہ { اُوْتِیْتُہٗ عَلٰی عِلْمٍ عِنْدِیْ } <ref>(قصص : 28/78)</ref> ماں علم تو‏ں مراد ” علم کیمیا “ اے تے اوہ قارون د‏‏ی دولت نو‏‏ں اس د‏ی کیمیادانی دا رہین منت دسدے نيں ‘ محققاں نے اس د‏ی تردید فرمائی اے تے ایہ واضح کيتا اے کہ اس دا مقصد ” علم “ تو‏ں اپنی عقل و دانش دے ذریعہ حصول مال اے تے کیمیا دیاں گلاں سب دور از کار نيں۔ علمائے تفسیر اس وچ متردد نيں کہ قارون دا واقعہ کدو‏‏ں پیش آیا مصر وچ پہلے غرق فرعون ‘ یا تیہ وچ بعد غرق فرعون ‘ حافظ ابن کثیر فرماندے نيں کہ جے پہلے غرق دا اے تاں آیت وچ ” دار “ اپنے حقیقی معنی وچ اے تے جے میدان تیہ دا واقعہ اے تاں ” دار “ تو‏ں خیمہ و خرگاہ مراد ا‏‏ے۔ ساڈے نزدیک ایہ واقعہ میدان تیہ دا اے اس لئی کہ قرآن عزیز نے اسنو‏ں غرق فرعون تو‏ں متعلق واقعات دے بعد بیان کيتا اے : { اِنَّ قَارُوْنَ کَانَ مِنْ قَوْمِ مُوْسٰی فَبَغٰی عَلَیْھِمْ وَ اٰتَیْنٰہُ مِنَ الْکُنُوْزِمَآ اِنَّ مَفَاتِحَہٗ لَتَنُوْٓاُ بِالْعُصْبَۃِ اُولِی الْقُوَّۃِ اِذْ قَالَ لَہٗ قَوْمُہٗ لَا تَفْرَحْ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الْفَرِحِیْنَ وَ ابْتَغِ فِیْمَآ اٰتٰکَ اللّٰہُ الدَّارَ الْاٰخِرَۃَ وَ لَا تَنْسَ نَصِیْبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَ اَحْسِنْ کَمَآ اَحْسَنَ اللّٰہُ اِلَیْکَ وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْاَرْضِ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الْمُفْسِدِیْنَ قَالَ اِنَّمَآ اُوْتِیْتُہٗ عَلٰی عِلْمٍ عِنْدِیْ اَوَلَمْ یَعْلَمْ اَنَّ اللّٰہَ قَدْ اَھْلَکَ مِنْ قَبْلِہٖ مِنَ الْقُرُوْنِ مَنْ ھُوَ اَشَدُّ مِنْہُ قُوَّۃً وَّ اَکْثَرُ جَمْعًا وَ لَا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوْبِھِمُ الْمُجْرِمُوْنَ فَخَرَجَ عَلٰی قَوْمِہٖ فِیْ زِیْنَتِہٖ قَالَ الَّذِیْنَ یُرِیْدُوْنَ الْحَیٰوۃَ الدُّنْیَا یٰلَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَآ اُوْتِیَ قَارُوْنُ اِنَّہٗ لَذُوْ حَظٍّ عَظِیْمٍ وَ قَالَ الَّذِیْنَ اُوْتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوَابُ اللّٰہِ خَیْرٌ لِّمَنْ اٰمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا وَ لَا یُلَقّٰھَآ اِلَّا الصّٰبِرُوْنَ فَخَسَفْنَا بِہٖ وَ بِدَارِہِ الْاَرْضَ فَمَا کَانَ لَہٗ مِنْ فِئَۃٍ یَّنْصُرُوْنَہٗ مِنْ دُوْنِ اللّٰہِ وَ مَا کَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِیْنَ وَ اَصْبَحَ الَّذِیْنَ تَمَنَّوْا مَکَانَہٗ بِالْاَمْسِ یَقُوْلُوْنَ وَیْکَاَنَّ اللّٰہَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَّشَآئُ مِنْ عِبَادِہٖ وَ یَقْدِرُ لَوْ لَآ اَنْ مَّنَّ اللّٰہُ عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَیْکَاَنَّہٗ لَا یُفْلِحُ الْکٰفِرُوْنَ تِلْکَ الدَّارُ الْاٰخِرَۃُ نَجْعَلُھَا لِلَّذِیْنَ لَا یُرِیْدُوْنَ عُلُوًّا فِی الْاَرْضِ وَ لَا فَسَادًا وَ الْعَاقِبَۃُ لِلْمُتَّقِیْنَ } <ref>(القصص : 28/76 تو‏ں 83)</ref> ” بے شک قارون ‘ موسیٰ د‏‏ی قوم ہی وچو‏ں سی ‘ پس اس نے انہاں اُتے سرکشی د‏‏ی تے اساں اسنو‏ں اس قدر خزانے دتے سن کہ اس د‏ی کنجیاں دے بجھ تو‏ں طاقتور آدمی تھک جاندے سن جدو‏ں اس د‏ی قوم نے کہیا تاں شیخی نہ مار ‘ اللہ شیخی کرنے والےآں نو‏‏ں ناپسند کردا اے ‘ تے جو کچھ تینو‏ں خدا نے دتا اے اس وچ آخرت نو‏‏ں تلاش کر ‘ اسنو‏ں نہ بھُل کہ دنیا وچ اس نے تینو‏ں کيتا کچھ دے رکھیا اے تے جس طرح خدا نے تیرے نال بھلائی د‏‏ی اے تاں وی ايس‏ے طرح بھلائی کر ‘ تے فساد دے درپے نہ ہو ‘ بلاشبہ اللہ تعالیٰ فساد نو‏‏ں پسند نئيں کردا۔ قارون کہنے لگیا ایہ مال تاں مینو‏‏ں میرے اک ہنر تو‏ں ملیا اے جو مینو‏‏ں آندا ا‏‏ے۔ کیہ اوہ اس تو‏ں بیخبر اے کہ اللہ تعالیٰ نے اس تو‏ں پہلے اس تو‏ں کدرے ودھ مال دار تے طاقتور قوماں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے نہ سوال کيتا جائے مجرماں تو‏ں انہاں دے گناہاں دے بارے وچ (یعنی انہاں د‏‏ی عقلاں ماری گئیاں نيں تب ہی تاں گناہ وچ مبتلا نيں فیر سوال تو‏ں کيتا فائدہ) فیر نکلیا اک دن قوم دے سامنے بن سنور کر خدم و حشم دے نال تاں جو لوک دنیا دے طالب سن انھاں نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا اے کاش سانو‏ں وی ایہ سب کچھ ملیا ہُندا جو قارون نو‏‏ں دتا گیا اے بلاشبہ ایہ وڈے نصیب والا اے تے جنہاں لوکاں نو‏‏ں اللہ نے بصیرت و علم عطا کيتا سی انھاں نے کہیا توانو‏‏ں ہلاکی ہو جو اللہ اُتے ایمان لیایا تے نیک عمل کيتے اس دے لئی اللہ دا ثواب اس دولت تو‏ں بہتر اے تے اسنو‏ں نئيں پاندے مگر صبر کرنے والے فیر اساں قارون تے اس دے محل نو‏‏ں زمین وچ دھنسا دتا پس اس دے لئی کوئی جماعت مددگار ثابت نئيں ہوئی جو خدا دے عذاب تو‏ں اسنو‏ں بچائے تے اوہ بےیارومددگار ہی رہ گیا تے جنہاں نے کل اس د‏ی شان و شوکت دیکھ ک‏ے اس جداں ہوجانے د‏‏ی تمنا د‏‏ی سی اوہ ایہ دیکھ ک‏ے اج ایہ کہنے لگے ارے خرابی ایہ تاں اللہ تعالیٰ کھول دیندا اے روزی جس د‏‏ی چاہے اپنے بندےآں وچ تے تنگ کردیندا اے جے احسان نہ کردا اللہ اسيں اُتے تاں سانو‏ں وی دھنسا دیندا ارے خرابی ایہ منکر تاں چھٹکارا نئيں پاندے ‘ ایہ آخرت دا گھر اساں انہاں لوکاں دے لئی بنایا اے جو (خدا کی) زمین وچ شیخی نئيں ماردے تے نہ فساد دے خواہش مند ہُندے نيں تے انجام د‏‏ی بھلائی متقیاں دے لئی ا‏‏ے۔ “ توراۃ نے وی اس واقعہ نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کيتا اے 1 ؎ مگر اس دے بیان تے قرآن عزیز د‏‏ی تصریحات نو‏‏ں پڑھنے دے بعد اک انصاف پسند انسان نو‏‏ں ایہ بخوبی اندازہ ہوجاندا اے کہ قرآن عزیز جدو‏ں کسی تاریخی واقعہ نو‏‏ں نقل کردا اے تاں اس دے صرف انہاں ہی اجزاء نو‏‏ں بیان کردا اے جو غرض تے مقصد نصیحت و عبرت دے لئی ضروری ہاں تے ودھ از حاجت تفصیلات نو‏‏ں نظر انداز کردا جاندا اے لیکن توراۃ وچ اکثر بےلوڑ تفاصیل بیان ہُندیاں نيں تے بعض جگہ تاں بےمحل طوالت بلکہ تضاد بیان تک پایا جاندا اے جنہاں نو‏ں اسيں حسب موقع بیان کردے جاندے نيں چنانچہ اس مقام اُتے وی بعض غیر ضروری حصےآں نو‏‏ں تفصیل دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ </big> == حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے ایذائے بنی اسرائیل == <big>گزشتہ واقعات تو‏ں ایہ گل واضح ہوچک‏ی اے کہ بنی اسرائیل نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں قول تے عمل دونے طریقےآں تو‏ں سخت اذیتاں پہنچاواں حتیٰ کہ بہتان طرازی تے تہمت تراشی تو‏ں وی باز نئيں رہ‏‏ے۔ بت پرستی د‏‏ی فرمائش ‘ گوسالہ پرستی وچ انہماک ‘ قبول توراۃ تو‏ں انکار ‘ ارض مقدس وچ داخلہ تو‏ں انکار ‘ من وسلویٰ اُتے ناسپاسی ‘ غرض ہر ادائے فرض وچ ضد تے ہٹ دھرمی تے ہر اک معاملہ وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے نال جاہلانہ ردوکد دا اک طویل سلسلہ اے جو انہاں د‏‏ی زندگی دا جز نظر آندا اے تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) ضبط و صبر دے نال اک اولوالعزم رسول د‏‏ی طرح انہاں نو‏‏ں برداشت کردے تے رشد و ہدایت دے پیغام وچ منہمک نظر آندے نيں۔ قرآن عزیز د‏‏ی تصریحات دے علاوہ تاریخی حیثیت تو‏ں جے بنی اسرائیل د‏‏ی انہاں خصوصیات دا مطالعہ مقصود ہوئے تاں توراۃ دے حسب ذیل ابواب قابل مراجعت نيں : خروج باب 14 آیات 11‘ 12۔ باب 16 آیات 2‘ 3۔ باب 17‘ آیات 3‘ 4۔ گنت‏ی ‘ باب 11‘ آیات 4 تو‏ں 6۔ باب 14 آیات 1 تو‏ں 3۔ باب 16 آیات 13‘ 14۔ باب 16 آیات 41۔ باب 2٠‘ آیات 1 تو‏ں 5۔ باب 21‘ آیت 5۔ استثناء باب 9 آیات 23‘ 24۔ لیکن قرآن عزیز نے انہاں واقعات دے علاوہ جنہاں دا ذکر صفحات گزشتہ وچ تفصیل تو‏ں آچکيا اے سورة احزاب تے سورة صف وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے نال بنی اسرائیل د‏‏ی ایذاء رسانی اُتے مذمت کردے ہوئے ایہ وی کہیا اے : { یٰٓاَیُّھَا الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا لَا تَکُوْنُوْا کَالَّذِیْنَ اٰذَوْا مُوْسٰی فَبَرَّاَہُ اللّٰہُ مِمَّا قَالُوْا وَ کَانَ عِنْدَ اللّٰہِ وَجِیْھًا } <ref>(الاحزاب : 33/69)</ref> ” اے ایمان والو تسيں انہاں بنی اسرائیل د‏‏ی طرح نہ بنو جنہاں نے موسیٰ نو‏‏ں ایذا پہنچائی ‘ فیر اللہ نے اسنو‏ں اس گل تو‏ں بری کردتا جو اوہ اس دے متعلق کہندے سن تے موسیٰ اللہ دے نزدیک صاحب وجاہت ا‏‏ے۔ “ { وَاِذْ قَالَ مُوْسٰی لِقَوْمِہٖ یَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُوْنَنِیْ وَقَدْ تَّعْلَمُوْنَ اَنِّیْ رَسُوْلُ اللّٰہِ اِلَیْکُمْ فَلَمَّا زَاغُوْا اَزَاغَ اللّٰہُ قُلُوْبَہُمْ وَاللّٰہُ لَا یَہْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِیْنَ } <ref>(الصف : 61/5)</ref> ” تے جدو‏ں موسیٰ نے اپنی قوم تو‏ں کہیا اے قوم تاں کس لئی مینو‏‏ں ایذا پہنچاندی اے جداں کہ تینو‏ں ایہ معلوم اے کہ وچ تواڈی جانب خدا دا بھیجیا ہويا رسول ہاں فیر جدو‏ں اوہ کجی اُتے اڑ بیٹھے تاں اللہ نے وی انہاں دے دلاں اُتے کجی نو‏‏ں مسلط کردتا ‘ تے اللہ نافرمان قوم نو‏‏ں راہ یاب نئيں کيتا کردا۔ “ اس لئی علمائے تفسیر نے انہاں ہر دو مقام اُتے بحث کيتی اے کہ ایتھ‏ے جس ایذاء دا تذکرہ کيتا گیا اے کيتا اس تو‏ں اوہی حالات مراد نيں جو بنی اسرائیل د‏‏ی سرکشی تے تعنت دے سلسلہ وچ بیان ہوچکے نيں تے جنہاں دا پورا سلسلہ یقیناً حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی اذیت دا باعث سی ‘ یا انہاں دے علاوہ کسی تے خاص واقعہ د‏‏ی جانب اشارہ اے چنانچہ بعض مفسرین نے تاں ایہ فرمایا کہ اس تو‏ں اوہی ایذاء مراد اے جو حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں بنی اسرائیل دے تعنت تے ضد د‏‏ی وجہ تو‏ں پہنچک‏ی رہی سی تے بعض مفسرین نے انہاں ہر دو آیات دا مصداق گزشتہ واقعات تو‏ں جدا واقعہ نو‏‏ں دسیا اے تے اوہ فرماندے نيں کہ بعض صحیح احادیث وچ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تے بنی اسرائیل دے درمیان وچ ایداں دے واقعات دا تذکرہ پایا جاندا اے جنہاں دا تفصیلی ذکر قرآن عزیز وچ موجود نئيں اے لہٰذا انہاں واقعات وچو‏ں کوئی اک مخصوص واقعہ یا اوہ سب واقعات انہاں آیات دے مصداق نيں تے اوہی انہاں دے لئی شان نزول د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ ان واقعات وچو‏ں اک واقعہ بخاری تے مسلم وچ مذکور اے تے اوہ ایہ کہ حضرت ابوہریرہ ؓ فرماندے نيں کہ اک مرتبہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے شرم و حیا دا بہت غلبہ سی حتیٰ کہ اوہ اپنے برہنہ بدن دے کسی حصہ اُتے وی نگاہ نئيں پڑنے دیندے سن ‘ اس دے برعکس بنی اسرائیل مجمع عام وچ برہنہ ہو ک‏ے غسل کرنے دے عادی سن ‘ اس لئی اوہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں تنگ کردے تے انہاں دا مذاق اڑاندے سن کدی کہندے کہ انہاں دے حصہ جسم اُتے برص دے داغ نيں ‘ کدی کہندے کہ انہاں نو‏‏ں ادرۃ (فوطاں دا متورم ہو ک‏ے ودھ جانا) دا مرض اے ‘ یا کوئی تے ايس‏ے قسم دا خراب مرض اے تب ہی تاں چھپ کر علیحدہ نہاندے نيں ‘ حضرت موسیٰ سندے تے خاموش رہندے آخر اللہ تعالیٰ د‏‏ی ایہ مرضی ہوئی کہ انہاں نو‏‏ں اس تہمت تو‏ں پاک تے بری کرے چنانچہ اک روز اوہ علیحدہ آڑ وچ نہانے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن کپڑ‏ے اتار کر پتھر اُتے رکھ دئیے پتھر خدا دے حکم تو‏ں اپنی جگہ تو‏ں سرکا تے جتھے مجمع وچ بنی اسرائیل برہنہ نہا رہے سن اوتھ‏ے چل ک‏ے پہنچ گیا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) گھبراہٹ تے غصہ وچ اس دے پِچھے ایہ کہندے ہوئے دوڑے ” ثوبی یا حجر ‘ ثوبی یا حجر “ (اے پتھر میرے کپڑ‏ے ‘ اے پتھر میرے کپڑ‏ے) پتھر جدو‏ں مجمع دے سامنے ٹھہر گیا تاں سب نے دیکھ لیا کہ موسیٰ (علیہ السلام) بیان کردہ ہر قسم دے عیب تو‏ں پاک و صاف نيں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے اس اچانک واقعہ دا ایسا اثر پيا کہ غصہ وچ جھنجھلیا ک‏ے پتھر اُتے لاٹھی دے چند وار کر دئیے جس تو‏ں اس اُتے نشان پڑگئے۔ <ref>(بخاری باب الغسل و مسلم باب الفضائل)</ref> بخاری تے مسلم نے اسنو‏ں متعدد طریقےآں تو‏ں روایت کيتا اے ‘ انہاں وچو‏ں اک طریقہ وچ اس واقعہ نو‏‏ں سورة احزاب د‏‏ی اس آیت دا شان نزول قرار دتا اے جس وچ بنی اسرائیل د‏‏ی ایذاء تے خدائے تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی برأت دا ذکر ا‏‏ے۔ اور ايس‏ے آیت دے شان نزول وچ ابن ابی حاتم نے امام علی ابن ابی طالب ؓ تو‏ں دوسری روایت نقل کيتی اے امام علی ابن ابی طالب (رض) فرماندے نيں کہ حضرت موسیٰ تے حضرت ہارون (علیہا السلام) پہاڑ (ہور) اُتے گئے مگر حضرت ہارون (علیہ السلام) دا اوتھے انتقال ہوگیا تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تنہا واپس ہوئے بنی اسرائیل نے دیکھیا تاں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے تہمت رکھی کہ اس نے ہارون ((علیہ السلام)) نو‏‏ں قتل کردتا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں اس تہمت تو‏ں بہت دکھ پہنچیا تب اللہ تعالیٰ نے فرشتےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی نعش نو‏‏ں بنی اسرائیل دے سامنے پیش کرن ‘ فرشتےآں نے فضا وچ حضرت ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی نعش بنی اسرائیل دے مجمع وچ پیش کيت‏‏ی تے انھاں نے ایہ دیکھ ک‏ے اطمینان حاصل کيتا کہ واقعی ہارون (علیہ السلام) اُتے قتل دا کوئی نشان نئيں ا‏‏ے۔ تیسری روایت حضرت عبداللہ بن عباس ؓ تے سدی تو‏ں کتاباں تفاسیر وچ منقول اے کہ جدو‏ں قارون نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی نصیحت بہت ناگوار گزرنے لگی تاں اک دن اس نے اک پیشہ ور عورت نو‏‏ں کچھ روپے دے ک‏ے اس اُتے آمادہ کرلیا کہ جس وقت حضرت موسیٰ (علیہ السلام) پند و نصیحت وچ مصروف ہاں اودو‏ں تاں انہاں اُتے الزام لگانا کہ ایہ شخص مجھ نال تعلق رکھدا اے چنانچہ دوسرے دن جدو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) وعظ فرما رہے سن تاں اس عورت نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اُتے الزام لگایا۔ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) ایہ سن کر سجدہ وچ گرپئے تے فیر سر اٹھا ک‏ے عورت د‏‏ی جانب مخاطب ہوئے کہ تاں نے جو کچھ حالے کہیا سی کيتا خدا د‏‏ی قسم کھا کر کہہ سکدی اے کہ ایہ سچ اے ؟ ایہ سن کر عورت اُتے رعشہ طاری ہوگیا تے اس نے کہیا بخدا سچ گل ایہ اے کہ قارون نے مینو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے اس الزام اُتے آمادہ کيتا سی ورنہ تاں آپ اس تو‏ں بری تے پاک نيں تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے قارون دے لئی بددعا کيتی تے اوہ خدا دے حکم تو‏ں مع سازو سامان زمین وچ دھنسا دتا گیا۔</big> == محاکمہ == <big>اس بحث وچ صحیح مسلک ایہ اے کہ جدو‏ں قرآن عزیز نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں متعلق ایذاء دے واقعہ نو‏‏ں مجمل بیان کيتا اے تے اس د‏ی کوئی تعیین نئيں کيت‏‏ی تاں ساڈے لئی وی ایہی مناسب اے کہ اس د‏ی تفصیل تے تعیین کيتے بغیر نفس واقعہ اُتے ایمان لاواں تے کسی خاص واقعہ تو‏ں متعلق نہ کرن تے جس حکمت و مصلحت د‏‏ی بنا اُتے اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں مجمل رکھنا مناسب سمجھیا اسيں وی ايس‏ے اُتے اکتفا کرن تے جے تفصیل تے تعیین د‏‏ی جانب توجہ دینا ضروری اے تاں فیر ایہ تسلیم کرنا چاہیے کہ انہاں ہر دو آیات دا مصداق اوہ تمام واقعات نيں جو حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ایذاء رسانی تو‏ں متعلق قرآن عزیز تے صحیح احادیث وچ منقول نيں تے اس امرکا لحاظ کردے ہوئے کہ زیر بحث ایذاء دا معاملہ اس نوعیت دا اے کہ جس تو‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وجاہت اُتے اثر پڑدا سی ‘ تے اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جانب تو‏ں اس دا دفاع ک‏ر ک‏ے انہاں دے قولی ہفوات تو‏ں انہاں نو‏‏ں بری تے پاک ثابت کردتا ‘ تاں انہاں ہر دو آیات دے مصداق د‏‏ی تعیین وچ اوہ تِناں روایات قابل ترجیح نيں جو کتاباں احادیث تو‏ں نقل کيتی جا چکیاں نيں تے اوہ سب انہاں آیات دا مصداق نيں ‘ رہیا ایہ امر کہ شان نزول دے لئی کسی اک واقعہ دا مخصوص ہونا ضروری اے تاں بقول حضرت شاہ ولی اللہ ایہ درست نئيں اے بلکہ شان نزول د‏‏ی اصل حقیقت ایہ اے کہ زمانہ نبوت وچ پیش آنے والے اوہ تمام واقعات جو کسی آیت دا مصداق بن سکدے ہاں اس آیت دے لئی یکساں طور اُتے شان نزول کہ‏ے جاسکدے نيں۔ اس مقام د‏‏ی تفسیر وچ نجار نے قصص الانبیاء وچ اک طویل بحث کيتی اے تے انہاں دے درمیان وچ تے مصر د‏‏ی مجلس علماء دے درمیان وچ جو بحث و تمحیص ہوئی اے اسنو‏ں وی نقل کيتا اے مگر اسيں چونکہ دونے دے خیالات دے پوری طرح اسيں نوا نئيں نيں تے مفسرین قدیم وچ ابن کثیر تے ابو حیان دے رجحانات دے موید نيں اس لئی اس بحث نو‏‏ں نظر انداز کردے نيں۔</big> == حضرت ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی وفات == <big>گزشتہ واقعات وچ ایہ بیان کيتا جا چکيا اے کہ جدو‏ں بنی اسرائیل نے ارض مقدس وچ داخل ہوݨ تو‏ں انکار کردتا سی تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں ایہ اطلاع کردتی سی کہ چالیس سال تک ہن تسيں نو‏‏ں ايس‏ے سرزمین وچ بھٹکنا پئے گا تے سرزمین مقدس وچ انہاں افراد وچو‏ں کوئی وی داخل نہ ہوسک‏‏ے گا جنہاں نے داخل ہوݨ تو‏ں اودو‏ں انکار کردتا ا‏‏ے۔ اسی دے نال نال انہاں نو‏‏ں ایہ وی دسیا کہ موسیٰ تے ہارون (علیہا السلام) وی تواڈے پاس ہی رہن گے کیونجے انہاں د‏‏ی تے آنے والی نسل د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی انہاں دونے دا ایتھ‏ے موجود رہنا ضروری اے چنانچہ جدو‏ں بنی اسرائیل ” تیہ “ دے میدان وچ گھمدے تے پھردے پھراندے پہاڑ د‏‏ی اس چوٹی دے نیڑے پہنچے جو ” ہور “ دے ناں تو‏ں مشہور سی تاں حضرت ہارون (علیہ السلام) نو‏‏ں پیغام اجل آپہنچیا ‘ اوہ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) خدا دے حکم تو‏ں ” ہور “ اُتے چڑھ گئے تے اوتھے کچھ روز عبادت الٰہی وچ مصروف رہے تے جدو‏ں حضرت ہارون (علیہ السلام) دا اوتھ‏ے انتقال ہوگیا تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) انہاں د‏‏ی تجہیز و تکفین دے بعد تھلے اترے تے بنی اسرائیل نو‏‏ں ہارون (علیہ السلام) د‏‏ی وفات تو‏ں مطلع کيتا۔ توراۃ وچ اس واقعہ نو‏‏ں اس طرح ادا کيتا اے : ” تے بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت قادس تو‏ں روانہ ہو ک‏ے کوہ ہور پہنچی تے خداوند نے کوہ ہور اُتے جو ادوم د‏‏ی سرحد تو‏ں ملیا ہويا سی ‘ موسیٰ تے ہارون تو‏ں کہیا ‘ ہارون اپنے لوکاں وچ جا ملے گا کیونجے اوہ اس ملک وچ جو ميں نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دتا اے جانے نئيں پائے گا اس لئی کہ مریبہ دے چشمے اُتے تسيں نے میرے کلام دے خلاف عمل کيتا ‘ لہٰذا تاں ہارون تے اس دے بیٹے الیعزر نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے کوہ ہور دے اُتے آ جا تے ہارون دے لباسنو‏ں اتار کر اس دے بیٹے الیعزر نو‏‏ں پہنا دینا ‘ کیونجے ہارون اوتھے وفات پاکر اپنے لوکاں وچ جا ملے گا تے موسیٰ نے خداوند دے حکم دے مطابق عمل کيتا تے ساری جماعت د‏‏ی اکھاں دے سامنے کوہ ہور اُتے چڑھ گئے تے موسیٰ نے ہارون دے لباسنو‏ں اتار کر اس دے بیٹے الیعزر نو‏‏ں پہنا دتا تے ہارون نے اوتھے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے رحلت د‏‏ی تب موسیٰ تے الیعزر پہاڑ تو‏ں اتر آئے جدو‏ں جماعت نے دیکھیا کہ ہارون نے وفات پائی تاں اسرائیل دے سارے گھرانے دے لوک ہارون اُتے تِیہہ دن تک ماتم کردے رہ‏‏ے۔ “ <ref>(گنت‏ی باب 2٠‘ آیات 22۔ 29)</ref></big> == حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وفات == <big>حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا واقعہ اس طرح مذکور اے : حضرت ابوہریرہ ؓ فرماندے نيں کہ جدو‏ں موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی وفات دا وقت نیڑے آیا تاں موت دا فرشتہ انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے کہیا ” اَجِبْ رَبَّکَ “ ” اپنے پروردگار د‏‏ی جانب تو‏ں پیغام اجل نو‏‏ں قبول فرمائیے “ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اس دے طمانچہ رسید کردتا جس تو‏ں اس د‏ی اکھ پھوٹ گئی ‘ تب اس نے دربارہ الٰہی وچ جا ک‏ے شکایت کیت‏‏ی کہ تیرا بندہ موت نئيں چاہندا تے ایہ کہ اس نے میرے طمانچہ رسید کردتا۔ اللہ تعالیٰ د‏‏ی جانب تو‏ں اس د‏ی اکھ فیر درست ہوگئی تے اسنو‏ں حکم ملیا کہ موسیٰ ((علیہ السلام)) دے پاس دوبارہ جاؤ تے کہو کہ اللہ دا ایہ ارشاد اے کہ کسی بیل د‏‏ی کمر اُتے تسيں اپنا ہتھ رکھ دو جس قدر بال تواڈی مٹھی وچ آجاݨ گے اسيں ہر اک بال دے عوض تواڈی عمر وچ اک سال دا وادھا کردین گے فرشتہ نے دوبارہ حاضر ہو ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں خدائے تعالیٰ دا پیغام سنایا ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے دریافت کيتا کہ بار الہا اس دے بعد کيتا انجام ہوئے گا ؟ حضرت حق تو‏ں جواب ملیا کہ آخر کار فیر ” موت “ اے تب حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے عرض کيتا کہ جے طویل تو‏ں طویل زندگی دا نتیجہ موت ہی اے تاں فیر اوہ شئے اج ہی کیو‏ں نہ آجائے ‘ تے دعا کيتی کہ الٰہ العٰلمین اس آخری وقت وچ ارض مقدس تو‏ں نیڑے کر دے۔ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے ارشاد فرمایا کہ جے ميں اس جگہ ہُندا تاں تسيں نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی قبر دا نشان دکھاندا کہ اوہ سرخ ٹیلہ (کثیب احمر) دے نیڑے اس جگہ دفن نيں۔ 2 ؎ ضیاء مقدسی کہندے نيں کہ اریحاء وچ سرخ ٹیلے دے نیڑے اک قبر اے جس نو‏‏ں حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی قبر دسیا جاندا اے ‘ دوسرے تاریخی اقوال دے مقابلہ وچ ایہ قول صحیح اے ‘ اس لئی کہ میدان تیہ دے سب تو‏ں نیڑے وادی مقدس دا علاقہ اریحاء د‏‏ی بستی اے تے ايس‏ے جگہ اوہ کثیب احمر (سرخ ٹیلہ) واقع اے جس دا ذکر حدیث وچ آیا ا‏‏ے۔ <ref>(فتح الباری ج 6 ص 343)</ref> بخاری و مسلم د‏‏ی اس روایت وچ فرشتہ دے نال حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا جو معاملہ منقول اے ابن قتیبہ دے نزدیک اوہ مادی حقیقت دے ساڈے نزدیک اس واقعہ وچ انسانی موت وحیات دے مسئلہ نو‏‏ں ایداں دے انداز وچ بیان کيتا گیا اے کہ جس تو‏ں اس سلسلہ د‏‏ی تمام ضروری تے اہ‏م کڑیاں نمایاں ہو سکن یعنی ایہ ظاہر ہوجائے کہ انسان جے نبوت تے رسالت جداں عظیم الشان منصب اُتے وی فائز ہو تب وی بربنائے بشریت اوہ ” موت “ نو‏‏ں غیر مرغوب شے سمجھدا اے مگر جدو‏ں خدا اس اُتے موت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں منکشف کردیندا اے تاں اس دے مقرب بندےآں دے لئی اوہ سب تو‏ں ودھ محبوب شے بن جاندی اے ‘ ہور ایہ واضح ہوجائے کہ موت کسی دے نزدیک محبوب شے ہو یا نا مرغوب مگر اوہ انجام کار اک نہ مٹنے والا حکم اے جس تو‏ں کسی حالت وچ وی مفر نئيں ‘ اس لئی تمنا ایہ نہ ہونی چاہیے کہ زندگی وچ وادھا ہو بلکہ ایہ آرزو رہنی چاہیے کہ زندگی دا جو لمحہ وی میسر آئے اوہ پاکی تے بلندی اخلاق دے نال پورا ہو ‘ تاکہ خدائے تعالیٰ د‏‏ی آغوش رحمت پا سک‏‏ے تے ” موت “ حقیقی تے ابدی زندگی بن جائے۔ تاں ہن حدیث دے لفظاں د‏‏ی تعبیر اس طرح کرنی چاہیے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی خدمت وچ جدو‏ں موت دا فرشتہ حاضر ہويا تاں بشری شکل و صورت وچ سی ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) اسنو‏ں اس حالت وچ ايس‏ے طرح نہ پہچان سک‏‏ے جس طرح حضرت ابراہیم (علیہ السلام) تے حضرت لوط (علیہ السلام) عذاب دے فرشتےآں نو‏‏ں ابتدائً نہ پہچان سک‏‏ے ‘ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں ایہ ناگوار گزریا کہ اک اوپرا شخص بغیر اجازت کیو‏ں انہاں دے خلوت کدہ وچ گھس آیا تے اسنو‏ں موت دا پیغام دینے دا کیہ حق اے تے طیش وچ آ ک‏ے منہ اُتے طمانچہ مار دتا ‘ فرشتہ بشکل انسان سی لہٰذا بشری اثرات نے کم کيتا تے اکھ مجروح ہوگئی ‘ مگر جس طرح عذاب دے فرشتےآں نے آہستہ آہستہ حضرت ابراہیم (علیہ السلام) تے حضرت لوط (علیہ السلام) نو‏‏ں اپنی اصل حقیقت تو‏ں آگاہ کردتا سی ‘ موت دے فرشتہ نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں آگاہ نہ کيتا تے فوراً غائب ہوگیا تے درگاہ الٰہی وچ جا پہنچیا۔ اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں فیر ملکوندی ہیئت اُتے واپس کردتا ‘ تے اس طرح اوہ اس عیب تو‏ں بری ہوگیا جو بشری شکل و صورت وچ اکھ مجروح ہوجانے تو‏ں پیدا ہوگیا سی۔ فرشتہ موت نے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دے خیالات تو‏ں آشنا ہوئے بغیر خود ہی ایہ سمجھ لیا کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) موت دے ناں تو‏ں خفا ہوگئے تے اوہ موت نئيں چاہندے تے دربار الٰہی وچ جا ک‏ے ایہ شکایت کردتی کہ تیرا بندہ موت نئيں چاہندا۔ خدائے تعالیٰ نے فرشتہ د‏‏ی غلط فہمی تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی جلالت شان دونے دے اظہار دے لئی ایہ طریقہ اختیار فرمایا کہ دوبارہ جاؤ تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں جا ک‏ے ساڈا پیغام سناؤ ‘ ادھر فرشتہ پیغام حاصل کر رہیا سی تے ادھر حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نے اوپرا شخص دے غائب ہوجانے اُتے فوراً ایہ محسوس کرلیا کہ درحقیقت ایہ معاملہ انسانی معاملات تو‏ں جدا دوسرے عالم دا اے ‘ چنانچہ جدو‏ں فرشتہ اجل نے دوبارہ حاضر ہو ک‏ے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) نو‏‏ں پیغام الٰہی سنایا تاں انہاں دا لہجہ تے طرز گفتگو بالکل دوسرا ہوگیا تے انجام کار اوہ رفیق اعلیٰ تو‏ں جا ملے تے قربت موت د‏‏ی جو چند گھڑیاں سی اوہ موت تو‏ں پہلے اس طرح سامان عبرت و موعظت بنیاں۔ صحیحین د‏‏ی حدیث دے مفہوم و مطلب تو‏ں متعلق ایہ ایسی تعبیر اے جس تو‏ں اوہ تمام سوالات و اشکالات حل ہوجاندے نيں جو اس سلسلہ وچ علماء دے درمیان وچ زیر بحث آئے نيں۔ توراۃ تے کتاباں تریخ وچ اے کہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی عمر 12٠ سال د‏‏ی ہوئی تے حضرت ابراہیم (علیہ السلام) د‏‏ی وفات تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) د‏‏ی ولادت دے درمیان وچ تقریباً ڈھائی سو سال دا عرصہ ا‏‏ے۔ <ref>(البدایہ والنہایہ جلد 1)</ref> توراۃ وچ حضرت موسیٰ د‏‏ی وفات دا ذکر متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے کيتا گیا اے انہاں وچو‏ں اک جگہ مذکور اے : ” تے موسیٰ مو آب دے میداناں وچو‏ں نبو دے پہاڑاں اُتے پسگہ د‏‏ی چوٹی اُتے جو یریحو دے مقابل اے چڑھ گیا تے خداوندنے ساری زمین جلعاد تو‏ں لے ک‏ے ران تک اسنو‏ں دکھلائی تے نفتال دا سارا ملک پچھلے سمندر تک تے جنوب دا ملک تے وادی اریحو (اریحاء) جو خزانےآں دا شہر اے اس د‏ی وادی دا میدان صغر تک اسنو‏ں دکھایا تے اللہ نے اس تو‏ں کہیا ایہی اوہ ملک اے جس د‏‏ی بابت ميں نے ابرہام تے اسحاق تے یعقوب تو‏ں قسم کھا کر کہیا سی کہ اسنو‏‏ں ميں تواڈی نسل نو‏‏ں داں گا سو ميں نے ایسا کيتا کہ تاں اسنو‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لے ‘ فیر تاں اس پار اوتھ‏ے جانے نہ پائے گا ‘ پس خداوند دے بندے موسیٰ ((علیہ السلام)) نے خداوند دے کہ‏ے دے موافق اوتھے مو آب دے ملک وچ وفات پائی تے اس وچ اسنو‏ں مو آب د‏‏ی اک وادی وچ بیت فغفور دے مقابل دفن کيتا ‘ فیر اج تک کسی آدمی نو‏‏ں اس د‏ی قبر معلوم نئيں ‘ تے موسیٰ ((علیہ السلام)) اپنی وفات دے وقت اک سو ویہہ برس دا سی ‘ تے نہ تاں اس د‏ی اکھ دھند لیاݨ پائی تے نہ اس د‏ی طبعی قوت کم ہوئی۔ “ <ref></big> == تخقیق == <big>اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت [[مصر]] چھڈݨ دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام [[بنی اسرائیل]] نو‏‏ں ہمراہ لئی [[دریائے نیل]] پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا تے [[فرعون]] نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا ضمناًیہ گل وی ذہن وچ رکھنا چائیے کہ اس زمانے وچ مملکت مصر نسبتاً وسیع مملکت سی۔ اوتھ‏ے دے رہنے والےآں دا تمدن وی [[نوح (اسلام)|نوح علیہ السلام]]، [[ہود|ہود علیہ السلام]] تے [[شعیب|شعیب علیہ السلام]] د‏‏ی اقوام تو‏ں ودھ ترقی یافتہ سی۔ لہٰذا حکومت فراعنہ د‏‏ی مقاومت وی ودھ سی۔ [[فرعون]] نے موسیٰ علیہ السلام اورآپ د‏‏ی قوم [[بنی اسرائیل]] اُتے بہت مظالم ڈھائے سن ۔ دراصل فرعون اودو‏ں دے بادشاہاں دا لقب سی جو وی بادشاہ بندا اسنو‏ں فرعون کہیا جاندا سی۔ ڈاکٹر مورس بوکائیے د‏‏ی تحقیق دے مطابق بنی اسرائیل اُتے ظلم وستم کرنے والے حکمران دا ناں رعمسس دوم سی۔ بائیبل دے بیا ن دے مطابق اس نے بنی اسرائیل تو‏ں بیگا رکے طور اُتے کئی شہر تعمیر کروائے سن جنہاں وچو‏ں اک کانام ''رعمسس ''رکھیا گیا سی۔ جدیدِ تحقیقات دے مطابق ایہ [[تونس|تیونس]] تے [[قطر]] دے اس علاقے وچ واقع سی جو دریائے نیل دے مشرقی ڈیلٹے وچ واقع ا‏‏ے۔ رعمسس د‏‏ی وفات دے بعد اس دا جانشین مرنفتاح مقر ر ہويا۔ ايس‏ے دے دورِ حکمرانی وچ اللہ تعالیٰ نے موسیٰ علیہ السلام نو‏‏ں بنی اسرائیل سمیت مصر چھڈݨ دا حکم دتا۔ چنانچہ جدو‏ں موسیٰ علیہ السلام بنی اسرائیل نو‏‏ں ہمراہ لئی دریائے نیل پار ک‏ر رہ‏ے سن ایہ وی اپنے لشکر سمیت انہاں دا پِچھا کردے ہوئے دریائے نیل وچ اتر پيا مگر اللہ تعالیٰ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں دریا پار کروانے دے بعد دریا دے پانی نو‏‏ں چلا دتا اورفرعون نو‏‏ں اس دے لشکرسمیت ڈبوکر ہلاک کر دتا۔ اس سارے واقعہ نو‏‏ں اللہ تعالیٰ نے درجِ ذیل آیات وچ بیان کيتا اے: * (وَجٰوَزْنَا بِبَنِیْ اِسْرَآئِیْل الْبَحْرَ فَاَتْبَعَھُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُوْدُہ بَغْیًا وَّعَدْوًا ط حَتّٰی اِذَآاَدْرَکَہُ الْغَرَقُ قَالَ اٰمَنْتُ اَنَّہ لَآ اِلٰہَ اِلَّا الَّذِیْ اٰمَنَتْ بِہ بَنُوآ اِسْرِآئِیْلَ وَاَنا مِنَ الْمُسْلِمِیْنَ۔ اٰلْئٰنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِیْنَ۔ فَالْیَوْمَ نُنَجِّیْکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُوْنَ لِمَنْ خَلْفَکَ اٰیَةً ط وَاِنَّ کَثِیْرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ اٰیٰتِنَا لَغٰفِلُوْنَ) ''اورہم بنی اسرائیل نو‏‏ں سمندر تو‏ں گزار لے گئے۔ فیر فرعون اوراس دے لشکر ظلم اورزیادتی د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے پِچھے چلے۔ حتیٰ کہ جدو‏ں فرعون ڈوبنے لگیا تاں بول اٹھا ''ميں نے مان لیا کہ خداوندِحقیقی اُس دے سوا کوئی نئيں اے جس اُتے بنی اسرائیل ایمان لیائے تے وچ وی سرِاطاعت جھکا دینے والےآں وچو‏ں ہاں''(جواب دتا گیا) ''اب ایمان لاندا اے !حالانکہ اس تو‏ں پہلے تک تاں نافرمانی کردا رہیا اورفساد برپا کرنے والےآں وچو‏ں سی۔ ہن تاں اسيں صرف تیری لاش ہی نو‏‏ں بچاواں گے تاکہ تاں بعد د‏‏ی نسلاں دے لئی نشان ِ عبرت بنے، بھانويں بوہت سارے انسان ایداں دے نيں جو ساڈی نشانیاں تو‏ں غفلت برتتے نيں '' ان آیات وچ اللہ تعالیٰ نے اک پیشین گوئی فرمائی اے کہ اسيں فرعون د‏‏ی لاش نو‏‏ں محفوظ رکھن گے تاکہ بعدماں آنے والے لوکاں دے لئی اوہ باعث عبرت ہوئے۔ اپنے آپ نو‏‏ں خداکہلوانے والے د‏‏ی لاش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آنے والیاں نسلاں سبق حاصل کرن۔ چنانچہ اللہ دا فرمان سچ ثابت ہويا تے اس دا ممی شدہ جسم 1898ء وچ دریائے نیل دے نیڑے تبسیہ دے مقام اُتے شاہاں د‏‏ی وادی تو‏ں اوریت نے دریافت کيتا سی۔ جتھو‏ں اسنو‏ں قاہرہ منتقل کر دتا گیا۔ ایلیٹ اسمتھ نے 8جولائ‏ی 1907ء نو‏‏ں ا س دے جسم تو‏ں غلافاں نو‏‏ں اتارا، تاں اس د‏ی لاش اُتے لوݨ د‏‏ی اک تہ جمی پائی گئی سی جو کھاری پانی وچ اس د‏ی غرقابی د‏‏ی اک کھلی علامت سی۔ اس نے اس عمل دا تفصیلی تذکرہ اورجسم دے جائزے دا حال اپنی کتاب ''شاہی ممیاں ''(1912ء) وچ درج کيتا ا‏‏ے۔ اودو‏ں ایہ ممی محفوظ رکھنے دے لئی تسلی بخش حالت وچ سی حالانکہ ا س دے کئی حصے شکستہ ہو گئے سن ۔ اودو‏ں تو‏ں ممی قاہرہ دے عجائب گھر وچ سیاحو ں دے لئی سجی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دا سر اورگردن کھلے ہوئے نيں اورباقی جسم نو‏‏ں اک کپڑ‏ے وچ چھپاکرر کھا ہواا‏‏ے۔ محمد احمد عدوی ''دعوة الرسل الی اللہ'' وچ لکھدے نيں کہ اس نعش د‏‏ی ناک دے سامنے دا حصہ ندارد اے جداں کسی حیوان نے کھا لیا ہو، غالباً سمندری مچھلی نے اس اُتے منہ ماریا سی، فیر اس د‏ی لاش اُلاوہی فیصلے دے مطابق کنارے اُتے سُٹ دتی گئی تاکہ دنیا دے لئی عبرت ہوئے۔ جون 1975ء وچ ڈاکٹر مورس بوکائیے نے مصری حکمراناں د‏‏ی اجازت تو‏ں فرعون دے جسم دے انہاں حصےآں دا جائزہ لیا جو اودو‏ں تک ڈھکے ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی تصاویر اتاراں۔ فیر اک اعلیٰ درجہ د‏‏ی شعاعی مصوری دے ذریعے ڈاکٹر ایل میلجی تے راعمسس نے ممی دا مطالعہ کيتا تے ڈاکٹر مصطفٰی منیالوی نے صدری جدارکے اک رخنہ تو‏ں سینہ دے اندرونی حصےآں دا جائزہ لیا۔ استو‏ں علاوہ جوف شکم اُتے تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ ایہ اندرونی جائزہ د‏‏ی پہلی مثال سی جو کسی ممی دے سلسلے وچ ہويا۔ اس ترکیب تو‏ں جسم دے بعض اندرونی حصےآں د‏‏ی اہ‏م تفصیلات معلوم ہوئیاں تے انہاں د‏‏ی تصاویر وی اتاری گئياں۔ پروفیسر سیکالدی نے پروفیسر مگنو تے ڈاکٹر دوریگون دے ہمراہ انہاں چند چھوٹے چھوٹے اجزا دا خوردبینی مطالعہ کيتا جوممی تو‏ں خود بخود جد اہوگئے سن ۔ انہاں تحقیقات تو‏ں حاصل ہوݨ والے نتائج نے انہاں مفروضاں نو‏‏ں تقویت بخشی جو [[فرعون]] د‏‏ی لاش دے محفوظ رہنے دے متعلق قائم کيتے گئے سن ۔ انہاں تحقیقات دے نتائج دے مطابق [[فرعون]] د‏‏ی لاش ودھ عرصہ پانی وچ نئيں رہی سی جے فرعون د‏‏ی لاش کچھ اورمدت تک پانی وچ ڈُبی رہندی تاں اس د‏ی حالت خراب ہوسکدی سی، حتیٰ کہ جے پانی دے باہر وی غیر حنوط شدہ حالت وچ اک لمبے عرصے تک پئی رہندی تاں فیر وی ایہ محفوظ نہ رہندی۔ استو‏ں علاوہ انہاں معلومات دے حصول دے لئی وی کوششاں جاری رکھی گئياں کہ اس لا ش د‏‏ی موت کيتا پانی وچ ڈوبنے نال ہوئی یا کوئی تے وجوہات وی سی؟چنانچہ ہور تحقیقات دے لئی ممی نو‏‏ں پیرس لے جایا گیا تے اوتھ‏ے Legal Identification Laboratory دے مینیجر Ceccaldi تے Dr. Durigon نے مشاہد ات دے بعد دسیا کہ : اس لا ش د‏‏ی فوری موت دا سبب اوہ شدید چوٹ سی جو اس د‏ی کھوپئی (دماغ) دے سامنے والے حصے نو‏‏ں پہنچی کیونجے اس د‏ی کھوپئی دے محراب والے حصے وچ کافی خلا موجودا‏‏ے۔ تے ایہ تما م تحقیقات آسمانی کتاباں وچ بیان کردہ فرعون دے (ڈُب کرمرنے دے ) واقعہ د‏‏ی تصدیق کردیاں نيں جس وچ دسیا گیا اے کہ فرعون نو‏‏ں دریا د‏‏ی موجاں نے اپنی لپیٹ وچ لے لیا سی۔ان نتائج تو‏ں ظاہر اے کہ اللہ تعالیٰ نے فرعون د‏‏ی لاش نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا خا ص اہتمام کيتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ہزاراں سال تک زمانے دے اثرات تو‏ں محفوظ رہی اوراوڑک اسنو‏ں انیہويں صدی وچ دریافت کيتا گیا۔ ہور برآں اللہ تعالیٰ کایہ فرمان کہ'' اسيں فرعون د‏‏ی لاش کوسامانِ عبرت دے لئی محفوظ کر لین گے'' صرف قرآن مجید وچ موجود اے، اس تو‏ں پہلے کسی دوسری آسمانی کتاب وچ اس دا اعلان نئيں کيتا گیا سی۔</big> == ہور ویکھو == * [[عیسی ابن مریم|عیسیٰ علیہ السلام]] * [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] * [[نبوت]] == حوالے == {{حوالے|4}} \ [[گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل]] [[گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بانیان مذاہب]] [[گٹھ:شخصیتاں تورات]] [[گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء]] [[گٹھ:قدیم مصری یہودی]] [[گٹھ:کتاب خروج]] [[گٹھ:موسیٰ]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:اسلام وچ انبیا]] [[گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار]] [[گٹھ:قرآن وچ مذکور انبیا تے رسول]] [[گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں]] [[گٹھ:اسلام وچ فرشتے]] [[گٹھ:انفرادی فرشتے]] [[گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت]] [[گٹھ:اسلامی اساطیر]] [[گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ]] [[گٹھ:تصوف]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] == باہرلے جوڑ == {{وکی اقتباست|موسیٰ علیہ السلام}} {{اقوام وشخصیتاں قرآن}} {{یہود تے یہودیت}} {{اسماء وشخصیتاں قرآن}} {{نامکمل اسلام}} [[گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل]] [[گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بانیان مذاہب]] [[گٹھ:شخصیتاں تورات]] [[گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء]] [[گٹھ:قدیم مصری یہودی]] [[گٹھ:کتاب خروج]] [[گٹھ:موسیٰ]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:اسلام وچ انبیا]] [[گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے افسانوی کردار]] [[گٹھ:مذہب]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] 11sgwn90f651518ezs315adtwoxpd8l 0 122397 712194 643676 2026-09-29T04:31:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712194 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = اُلسُور جھیل | other_name = ہلاسرو <!-- Images --> | image = Ulsoor lake Bangalore India.jpg | alt = اُلسُور جھیل دا اکّ نظارہ | caption = اُلسُور جھیل | location = [[بنگلور]]، [[کرناٹک]] | coordinates = {{coord|12|58|53.3|N|77|37|9.17|E|region:IN_type:waterbody|display=title,inline}} | type = کھڑا پانی | inflow = بارش اتے شہر دی نکاسی | outflow = نالہ | catchment = {{convert|1.5|km2|mi2|abbr=on|1}} | date-built = {{approx}}{{Start date|1537}} | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = {{convert|50|ha|acre|abbr=on|1}} | depth = {{convert|19|ft|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|58|ft|m|abbr=on}} | shore = {{convert|3|km|mi|abbr=on|1}} | elevation = {{convert|931|m|ft|abbr=on|1}} | islands = 4 | cities = [[بنگلور]] <!-- Map --> | pushpin_map = India Bangalore#India Karnataka }} [[تصویر:Ulsoor_lake.jpg|thumb| اسمان دے نال ہلاسرو جھیل]] '''اُلسُور جھیل''' جاں '''ہلاسورو جھیل'''، [[بنگلور]] دیاں سبھ توں وڈیاں جھیلاں وچوں اکّ اے۔ ایہہ جھیل شہر دے پوربی پاسے پیندی اے۔ اسدا نام اس علاقے دے نام توں لیا گیا اے جتھے ایہہ پیندی اے، یعنی، ہلاسرو، ایمجی روڈ دے نیڑے۔ ایہہ جھیل 124 ایکڑ وچ پھیلی ہوئی اے اتے اس جھیل دے وچ کئی [[جزیرہ]] وی ہن۔ بھاویں ایہہ جھیل [[کیمپے گوڑا آئی|کینپے گوداس]] دے ویلے دی اے پر موجودہ جھیل بنگلور دے اوس ویلے دے کمیشنر [[لیون بینتھم بورنگ]] ولوں بنائی گئی سی۔ <ref name="rice">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p0wSoEIub1YC&q=Somesvara+temple+in+bangalore&pg=PA71|title=Gazetteer of Mysore|last=B. L. Rice|date=February 2001|isbn=9788120609778|page=71|access-date=2017-02-23}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2009-02-02 |title=Halasuru Lake: Clogged lung space |url=http://ces.iisc.ernet.in/energy/wetlandnews/ulsoor3.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202140738/http://ces.iisc.ernet.in/energy/wetlandnews/ulsoor3.htm |archive-date=2009-02-02 |access-date=2017-02-23 |dead-url= }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. 2 February 2009. Archived from the original on 2 February 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2017</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[فرما:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: bot: original URL status unknown ([[:گٹھ:CS1 مینٹ: بوٹ: اصلی URL حالت انجان|link]])</span> [[Category:CS1 maint: bot: original URL status unknown]]</ref> جھیل دا اکّ حصہ مدراس انجینیئر گروہ ولوں نینترت کیتا جاندا اے، اتے باقی دا [[برہت بینگلرو مہانگر پالیکے|بروہت بینگلرو مہانگر پالیکے]] ولوں ۔ ایہہ جھیل کئی طرحاں دے آلودگی نال ہون والے خطریاں دے ماتحت سی۔ <ref name="Halasuru">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm|title=Ulsoor Lake restoration on schedule|date=18 April 2003|work=[[The Hindu]]|access-date=11 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20030730051421/http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm|archive-date=30 July 2003|accessdate=9 May 2023|archivedate=30 July 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030730051421/http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">. ''[[د ہندو|The Hindu]]''. 18 April 2003. Archived from [https://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030730051421/http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm |date=2003-07-30 }} on 30 July 2003<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 November</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref name="emet">{{Cite web |title=3. Study Area |url=http://wgbis.ces.iisc.ernet.in/energy/water/paper/Tr-115/chapter3.htm |access-date=2017-02-23 |website=Wgbis.ces.iisc.ernet.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://wgbis.ces.iisc.ernet.in/energy/water/paper/Tr-115/chapter3.htm "3. Study Area"]. ''Wgbis.ces.iisc.ernet.in''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2017</span>.</cite></ref> <ref name="news">{{Cite web |date=2009-02-02 |title=Halasuru Lake: Clogged lung space |url=http://ces.iisc.ernet.in/energy/wetlandnews/ulsoor3.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202140738/http://ces.iisc.ernet.in/energy/wetlandnews/ulsoor3.htm |archive-date=2009-02-02 |access-date=2017-02-23 |dead-url= }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. 2 February 2009. Archived from the original on 2 February 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2017</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[فرما:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: bot: original URL status unknown ([[:گٹھ:CS1 مینٹ: بوٹ: مول URL حالت انجان|link]])</span> [[Category:CS1 maint: bot: original URL status unknown]]</ref> == بحالی دا کم == [[تصویر:Twilight,_Ulsoor_Rock,_Bangalore_-_J_B_MacGeorge,_1917.JPG|thumb| ٹوائیلائیٹ، السور روک، بنگلور - جیبی میکجارج، 1917]] بحالی دے کم، ہیٹھاں لسٹ دے وچ لکھے گئے ہن، دے نتیجے وجوں جھیل دے ماحول وچ سدھار ہویا اے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm|title=Ulsoor Lake restoration on schedule|date=18 April 2003|work=[[The Hindu]]|access-date=11 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20030730051421/http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm|archive-date=30 July 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030730051421/http://www.thehindu.com/thehindu/2003/04/18/stories/2003041809580300.htm|archivedate=30 July 2003|accessdate=9 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |title=3. Study Area |url=http://wgbis.ces.iisc.ernet.in/energy/water/paper/Tr-115/chapter3.htm |access-date=2017-02-23 |website=Wgbis.ces.iisc.ernet.in}}</ref> <ref >{{Cite web |date=2009-02-02 |title=Halasuru Lake: Clogged lung space |url=http://ces.iisc.ernet.in/energy/wetlandnews/ulsoor3.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202140738/http://ces.iisc.ernet.in/energy/wetlandnews/ulsoor3.htm |archive-date=2009-02-02 |access-date=2017-02-23}}</ref> * گندے پانی دا ہوابازی جو جھیل وچ جاندا اے * پارک اتے سویمنگ پول وچ سدھار کیتا گیا اے * جھیل دے بیڈّ نوں مٹاؤنا اتے اس طرحاں ڈونگھائی اتے جھیل دی گنجائش ودھ رہی اے * طوفان دے پانی دے اندرلے مونہہ 'تے سلٹ ٹریپ لگاؤنا * شہر دے پوربی حصے توں 900 تک زیر زمین سیوریج لائیناں دا ڈائورشن&nbsp;mm پائیپ جھیل نوں بائیپاس * جھیل وچ قدرتی مچھیاں دیاں پرجاتیاں دی جان-پچھان اتے ڈھکویں پانی والے پودیاں نوں شامل کرکے پانی-جیون دی بحالی * چین &#x2013; لوکاں نوں جھیل وچ کوڑا سٹن توں روکن لئی لنک واڑ * مدراس انجینیئرنگ گروپ (MEG) دی کشتی سکھلائی سہولت وچ سدھار ہویا اے * بدھوار نوں چھٹی دے نال سویرے 9 وجے توں شام 6 وجے تک جنتا دی پہنچ == حوالے == {{Reflist}} == ہور پڑھنا == * {{Citation |title=Ulsoor Adayalam. A Documentation of Ulsoor |date=2019 |url=https://issuu.com/devakikesh/docs/ulsoor_adayalam_-_2019 |postscript=. via Issuu |others=Editorial Team Head: Devaki Kesh. Editorial Team: Gokulapriya M. S., Disha Dharesh, Disha N. Ramesh, Aditi Singh Solanki, Aishwarya Patil, Deeksha K.O., Darshan R., Hemanth K.V., Gursimar Singh Hora, Iti Singh Deo, Inuganti Akhila Rao, Deepika V. Gayatri V. Nadagouda, Jeethuri Keerthi, Gnanasthitha Mallidi, Abhinav. Studio guides: Salila Vanka, Kiran Keswani, Seema Anand, Raji Sunderkrishnan |publisher=Urban Design Studio Batch of 2015-'20, RV College of Architecture}} [[گٹھ:بنگلور دیاں جھیلاں]] [[گٹھ:جھیلاں]] aagyf8jwh6fee5drs3zqcnxtyogprcd 0 130172 712199 711554 2026-09-29T05:25:48Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی */ 712199 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] ttpvjo1nkcn8ma8bmtpzp0meyniqzpv 712200 712199 2026-09-29T05:26:07Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 712200 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] oji6urq4yaglqm8zwhql4x6ykdpp916 712201 712200 2026-09-29T05:26:26Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 712201 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] crmurf68263r8wxwyoyz8i2qsqk96n1 712202 712201 2026-09-29T05:26:44Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 712202 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 1zzey7wm5dgu8l84w2icg65jmpsceca 712203 712202 2026-09-29T05:27:05Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 712203 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 2zkbjs93ot6bzifyhvi6pxjhsml8p14 712204 712203 2026-09-29T05:27:30Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 712204 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 75on38n4nryrn6hpnwvoshvtb6xlq9p 712205 712204 2026-09-29T05:28:23Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 712205 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] den4qlvl45xyxkt6e6fnjx84dqcg8r4 712206 712205 2026-09-29T05:28:41Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 712206 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 00kvu8d9vtxzldywva4ox8va1bqyk6b 712207 712206 2026-09-29T05:29:01Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 712207 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 1ulojsvoce3btuw8nbyarn6c8pml6g2 712208 712207 2026-09-29T05:29:16Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 712208 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] hub7zf2oix95so2036uf92pylbj2jyq 712209 712208 2026-09-29T05:29:34Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 712209 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''29 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] r99tm4lgxr4ipmls65xu67vfymqeyem 712210 712209 2026-09-29T05:29:51Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 712210 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''29 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''29 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''29 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 5g20rwjorcdwbdlway9gbaaiyowsbqc 0 131855 712216 655937 2026-09-29T07:45:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712216 wikitext text/x-wiki {{معلومات-دریا}}'''قومی جل نیتی جاں پانی پالیسی''' [[بھارت سرکار]] دے جل سروت وزارت ولوں جل سروتاں دی منصوبہ بندی اتے ترقی اتے اوہناں دی بہترین ورتوں نوں ریگولیٹ کرن لئی تیار کیتی گئی اے۔ پہلی قومی جل پالیسی ستمبر، 1987 وچ اپنائی گئی سی۔ 2002 اتے بعد وچ 2012 وچ اسدی تجزیہ کیتی گئی اتے اپڈیٹ کیتی گئی۔ بھارت عالمی دی آبادی دا 18% اتے عالمی دے جل سروتاں دا لگبھگ 4% اے۔ دیس دی پانی دی مسئلہ نوں حل کرن دا اکّ حل بھارتی ندیاں نوں انٹر-لنک بناؤنا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://greencleanguide.com/2013/09/13/national-water-policy/|title=National Water Policy {{!}} For the Changing Planet|website=greencleanguide.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917053712/http://greencleanguide.com/2013/09/13/national-water-policy/|archive-date=2013-09-17}}</ref> [[بھارت]] ہن تک لگبھگ 253 بلیئن کیوبک میٹر (بیسیئیم) دی لائیو واٹر سٹوریج گنجائش بناؤن وچ کامیاب رہا اے۔ سبھ توں پہلاں، ندی دیاں ماحولیاتی لوڑاں نوں وی دھیان وچ رکھیا گیا اے۔ == پرمکھ خاصیتاں == پالسی دے ماتحت مکھ اپبندھ ہن: # ڈیٹا بینکاں اتے ڈیٹا بیس دے اکّ نیٹورک دے نال اکّ معیاری قومی اطلاع نظام قائم کرن دی سوچ کردا اے۔ # ودھ توں ودھ اپلبدھتا حاصل کرن لئی سروت دی منصوبہ بندی اتے [[مڑ-گھمائی|ریسائیکلنگ]] । # انسانی بستیاں اتے ماحول 'تے پروجیکٹاں دے اثر نوں اہمیت دینا۔ # سٹوریج [[بنھ|ڈیماں]] اتے پانی نال متعلق ہور ڈھانچے دی سرکھیا لئی سمت-نردیش۔ # دھرتی ہیٹھلے پانی دے استحصال نوں مقررہ کرو۔ # ہیٹھلے کرم وچ پانی دی ونڈ دیاں ترجیحاں نوں سیٹ کرنا: [[پین والا پانی]]، [[سنچائی]]، ہائیڈروپاور، [[نیویگیشن]]، صنعتی اتے ہور ورتوں۔ # ستہی پانی اتے دھرتی ہیٹھلے پانی لئی پانی دیاں دراں نوں چھوٹے اتے سرحدی کساناں دے مقصداں دے مدنظر ترکسنگت بنایا جانا چاہیدا اے۔ ایہہ نیتی کساناں اتے سوے-سیوی ایجنسیاں دی بھاگی داری؉ ، پانی دی گنوتا، پانی دی زوننگ، پانی دی سنبھال، ہڑھ اتے سوکا پربندھن، کٹمالی آدی نال وی متعلق اے۔ == قومی جل پالیسی 2012 == قومی جل پالیسی 2012 دا مکھ زور پانی نوں ''معاشی چنگا'' مننا اے جسدا وزارت اسدی سنبھال اتے کامیاب ورتوں نوں مُتحرک کرن دا دعوہ کردا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/DraftNWP2012_English9353289094.pdf|title=Draft National Water Policy (2012) as recommended by National Water Board|publisher=Ministry of Water Resources|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227033349/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/DraftNWP2012_English9353289094.pdf|archive-date=27 February 2012|access-date=15 August 2012}}</ref> پانی-سپردگی سیواواں دے نجیکرن لئی بنائے گئے اس پربندھ دی وکھ-وکھ حلقیاں توں تنقید ہو رہی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2820794.ece|title=Water Policy draft favours privatisation of services|last=Parsai|first=Gargi|date=January 21, 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=15 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101030946/http://www.thehindu.com/news/national/article2820794.ece|archivedate=1 January 2013|accessdate=23 December 2023}}</ref> ایہہ نیتی پالیسی دے 1987 اتے 2002 دے سنسکرناں وچ درسائے پانی دی ونڈ لئی ترجیحاں نوں وی دور کردی اے۔ ایہہ نیتی کئی راجاں توں اسویکار نال اپنائی گئی سی۔ == نقاد == * پانی دے سیوا پرداتا توں سیوا دے سودھاکرتا تک پہنچ وچ پیراڈائیم تبدیلی۔ * نیتی اوہناں لوکاں وچ ورتوں نوں روکدی نہیں اے جو پانی لئی بھگتان کرن دی گنجائش رکھدے ہن۔ * PPP موڈ اکئٹی نوں یقینی نہیں بنا سکدا اے۔ * نیتی پردوشک تنخواہ دے اصول دی پالنا نہیں کردی، سگوں ایہہ گندے پانی دے علاج لئی پروتساہن دیندی اے۔ * پانی نوں معاشی لابھ دسّ کے نیتی دی تنقید کیتی گئی۔ * کجھ کھیتراں وچ ایہہ اجے تک کامیاب نہیں ہویا اے۔ * نیتی پانی دے آلودگی نوں گھٹاؤن 'تے دھیان نہیں دیندی۔ * نیتی پانی دی وپاری ورتوں، خاص کرکے دھرتی ہیٹھلے پانی لئی مقصد نہیں رکھدی اے == ایہہ وی ویکھو == * [[بین الصوبائی دریائی پانی متنازعات ایکٹ]] * [[زمینی پانی|بھارت وچ زمینی پانی]] * [[بھارت وچ سنچائی|بھارت وچ سنچائی]] * [[بھارت وچ جل سروت]] * [[بھارت وچ پانی دی کمی]] * [[بھارت وچ جل سپلائی اتے سینیٹیشن]] * [[بھارت وچ پانی دا آلودگی]] == باہری لنک == * [http://mowr.gov.in/index1.asp?linkid=201&langid=1 قومی جل پالیسی (پانی سروت وزارت سائیٹ)] * [https://www.youtube.com/watch?v=GpL1QCM9fuU&feature=g-user-u&context=G2835a03UCGXQYbcTJ33b0tvYrRNFSwQyO7n8Lysb-NO7zwUO1DN8 انڈیا واٹر ویک 2012 دوران بھارت دے وزیراعظم] * [http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/water-_towards_a_paradigm_shift_in_the_twelfth_plan_dr_mihir_shah_planning_commission.pdf پانی: بارہویں سکیم وچ پیراڈائیم شفٹ ول، مہر شاہ ولوں سکیم کمیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111092604/http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/water-_towards_a_paradigm_shift_in_the_twelfth_plan_dr_mihir_shah_planning_commission.pdf |date=2013-11-11 }} * [http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/index.aspx IWMI کھوج رپورٹ نمبر # 1, 3, 14, 56, 72, 83, 107, 111, 121, 123, 125 آدی۔] * [http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=147629 ہڑپا دور توں بھارتی آب و ہوا تبدیلی۔] == حوالے == {{حوالے|refs=<ref name="NWP2002">{{cite web|title=National Water Policy 2002|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/nwp20025617515534.pdf|publisher=Ministry of Water Resources (GOI)|accessdate=15 August 2012|page=2|date=1 April 2002|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118122915/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/nwp20025617515534.pdf|archivedate=18 January 2012}}</ref> <ref name="NWP1987">{{cite web|title=National Water Policy 1987|url=http://cgwb.gov.in/documents/nwp_1987.pdf|publisher=Ministry of Water Resources (GOI)|accessdate=15 August 2012|pages=11}}</ref>}} [[گٹھ:بھارت دیاں پالیسیاں]] gv5b5t0twm7thmacucl2oh9ogwhnkyc 10 137844 712172 679072 2026-09-28T21:02:52Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Quran2.png|Quran2.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712172 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = تفاسیر القرآن الکریم |title = تفاسیر [[قرآن|القرآن الکریم]] |bodyclass = hlist |image = |group1 = [[تفسیر قرآن|تفاسیر]] [[اہل سنت]] |list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = امہات التفاسير |list1 = * [[تفسیر طبری]] * [[تفسیر ماتریدی]] * [[تفسیر طبرانی]] * [[تفسیر کشاف|تفسير زمخشری]] * [[تفسیر ابن عطیہ]] * [[تفسیر کبیر]] * [[تفسیر قرطبی]] * [[انوار التنزیل و اسرار التاویل|تفسير بيضاوي]] * [[تفسير ابن كثير]] * [[تفسير الجلالين]] * [[تفسير ابن عباس]] * [[تفسیر مجاہد]] * [[تفسیر مقاتل]] * [[تفسیر سفیان ثوری]] * [[تفسیر عبد الرزاق صنعانی]] * [[تفسیر تستری ]] * [[تفسیر ابن منذر]] * [[تفسیر ابن ابی حاتم]] * [[تفسیر عبد بن حمید]] * [[بحر العلوم|تفسير سمرقندي]] * [[تفسیر ثعلبی]] * [[تفسیر مکی بن ابی طالب]] * [[تفسیر ماوردی]] * [[تفسیر قشیری]] * [[الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز|تفسير الواحدی نيشاپوری]] * [[تفسیر بغوی]] * [[زاد المسیر فی علم التفسیر|زاد المسير في علم التفسير لابن جوزی]] * [[تذکرہ الاریب فی تفسیر الغریب|تذكرہ الاريب في تفسير الغريب لابن جوزی]] * [[تفسیر العز بن عبد السلام]] * [[تفسیر النسفی]] * [[تفسیر جیلانی]] * [[تفسیر خازن]] * [[غرائب القران و غرائب الفرقان|تفسير نظام الدين نيشاپوری]] * [[تسہیل لعلوم التنزیل|تفسير الكلبی]] * [[تفسیر ابن قیم|تفسير ابن قيم جوزيہ]] * [[تفسیر البحر المحیط|تفسير أبو حيان الغرناطی]] * [[تفسیر ابن عرفہ]] * [[تبیان فی تفسیر غریب القرآن|تفسير ابن الہائم]] * [[تفسیر ثعالبی (کتاب)|تفسير الثعالبی]] * [[اللباب فی علوم الکتاب|تفسير ابن عادل]] * [[نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور|تفسير برہان الدين البقاعی]] * [[الدر المنثور فی تفسیر بالمأثور|الدر المنثور في التفسير بالمأثور للسيوطی]] * [[فتح الرحمن فی تفسیر القرآن|تفسير مجير الدين الحنبلی]] * [[الذہب الابریز فی تفسیر|الذہب الإبريز في تفسير واعراب بعض آي الكتاب العزيز للثعالبی]] * [[ارشاد العقل سلیم الی مزایا الکتاب الکریم|تفسير ابو السعود]] * [[تفسیر سراج المنیر|تفسير الخطيب الشربينی]] * [[تفسير ابن عجیبہ]] * [[فتح القدیر|تفسير الشوكانی]] * [[روح المعانی|تفسير آلوسی]] * [[فتح البیان فی مقاصد القرآن|تفسير صديق حسن خان]] * [[تفسیر المنار|تفسير محمد رشيد رضا]] * [[تفسیر ابن بادیس]] * [[تفسیر المراغی]] * [[تفسیر سعدی|تفسير عبد الرحمن سعدی]] * [[في ظلال القرآن|تفسير سيد قطب]] * [[تفسیر التحریر والتنویر|تفسير ابن عاشور]] * [[اضواء البیان|تفسير الشنقيطی]] * [[کلمات القرآن تفسیر وبیان|تفسير حسنين محمد مخلوف]] * [[تفسیر شعراوی]] * [[ایسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر|تفسير الجزائری]] * [[صفوۃ التفاسیر|تفسير صابونی]] |group2 = نامکمل یا غائب |list2 = * [[تفسیر عطاء خراسانی]] * [[نکت القرآن (کتاب)|نكت القرآن]] * [[تفسیر ابن برجان (کتاب)|تفسير ابن برجان]] * [[ایضاح فی التفسیر (کتاب)|تفسير اسماعیل اصفہانی]] * [[مفحمات الاقرآن فی مبہمات القرآن (کتاب)|مفحمات الأقران في مبهمات القرآن للسيوطی]] * [[تفسیر الزواوی|تفسير سيدی بوسحاقی]] * [[رموز الکنوز فی تفسیر الکتاب العزیز|تفسير الرسعنی]] * [[الکفایہ فی تفسیر القرآن]] * [[تفسير ابن مردويه]] * [[تفسير الإيجي]] * [[شفاء الصدور (كتاب)|شفاء الصدور]] * [[تفسير الكواشي (كتاب)|تفسير الكواشي]] * [[غرائب التفسير وعجائب التأويل]] * [[أنموذج جليل في أسئلة وأجوبة عن غرائب آي التنزيل (كتاب)]] }} |group2 = [[تفسیر قرآن|تفاسیر]] [[اہل تشیع ]] |list2 = {{Navbox|subgroup | group3 = امہات التفاسير | list3 = * [[التبيان في تفسير القرآن]] * [[تفسير القمي]] * [[مجمع البيان]] * [[تفسير نور الثقلين]] * [[الميزان في تفسير القرآن]] * [[البرهان في تفسير القرآن]] * [[تفسير منهج الصادقين]] * [[تفسير الإمام العسكري|تفسير العسكري]] * [[تفسير العياشي]] * [[الصافي في تفسير كلام الله الوافي]] * [[تفسير روض الجنان وروح الجنان]] * [[تفسير فرات الكوفي]] * [[الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل (كتاب)|الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل]] * [[تسنيم في تفسير القرآن]] * [[البيان في تفسير القرآن]] * [[التفسير الكاشف]] * [[من هدى القرآن]] * [[من وحي القرآن]] }} | group3 = طرق تفسیر | list3 = {{Navbox|subgroup | group4 = | list4 = * [[تفسیر بالماثور]] ** [[تفسير القرآن بالقرآن]] ** [[تفسير القرآن بالسنة]] ** [[تفسير القرآن بأقوال الصحابة]] ** [[تفسير القرآن بأقوال التابعين]] * [[التفسير الإجمالي]] * [[التفسير التحليلي]] * [[التفسير الموضوعي (تفسير)|التفسير الموضوعي]] * [[التفسير بالرأي]] * [[التفسير الإشاري]] * [[التفسير المقارن]] * [[التفسير الفقهي]] * [[التفسير اللغوي]] * [[التفسير الفلسفي]] }} }}<noinclude> [[گٹھ: تفسیری کم]] [[گٹھ:اسلام ناؤ خانے]] </noinclude> t5zgsh1hfxc7ir1wxc7mqsj9gkr2qot 10 142212 712177 693922 2026-09-28T22:01:47Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Hadith1.png|Hadith1.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]. 712177 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Navbox|navbox |name = کتاباں عقیدہ اہل الحدیث |title = '''[[اہل حدیث|اہلِ حدیث]] دے عقیدے د‏‏یاں کتاباں''' |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |listclass = hlist |style = text-align: center; | image = |group1 = عمومی کتابیں |list1 = * [[لمعۃ الاعتقاد|لمعۃ الاعتقاد]] * [[السنہ لعبد اللہ بن احمد (کتاب)|کتاب السنۃ (عبد اللہ بن احمد)]] * [[عقیدہ طحاویہ|العقیدہ الطحاویہ]] * [[التبصیر فی معالم الدین (کتاب)|التبصیر فی معالم الدین]] * [[صريح السنة|صریح السنۃ]] * [[الاعتقاد الخالص من الشکر والانتقاد|الاعتقاد الخالص (ابن العطار)]] * [[الاعتقاد (کتاب)|الاعتقاد]] * [[التوحید (ابن خزیمہ)|التوحید (ابن خزیمہ)]] * [[التوحید (ابن مندہ)|التوحید (ابن مندہ)]] * [[الشریعہ (کتاب)|الشریعہ (آجری)]] * [[الابانہ الکبری|الابانۃ الکبری]] * [[شرح اصول اعتقاد اہل السنہ والجماعہ|شرح اصول اعتقاد اہل السنۃ والجماعۃ]] * [[عقیدہ السلف اصحاب الحدیث]] * [[الرد علی الزنادقہ والجہمیہ]] * [[الرد علی الجہمیہ|الرد علی الجہمیہ (دارمی)]] * [[نونیہ القحطانی]] * [[اجتماع الجیوش الاسلامیہ علی غزو المعطلہ والجہمیہ|اجتماع الجیوش الاسلامیۃ]] * [[اقتضاء الصراط المستقیم|اقتضاء الصراط المستقیم]] * [[اصواعق المرسلہ علی الجہمیہ والمعطلہ|الصواعق المرسلۃ]] * [[بیان تلبیس الجہمیہ|بیان تلبیس الجھمیۃ]] * [[عقيدہ واسطيہ|العقیدہ الواسطیۃ]] * [[الرسالہ التدمریہ|الرسالۃ التدمرِیۃ]] * [[شفاء العلیل فی مسائل القضاء والقدر والحکمہ والتعلیل|شفاء العلیل]] * [[درء تعارض العقل والنقل (کتاب)|درء تعارض العقل والنقل]] * [[ثلاثہ الاصول]] * [[کتاب التوحید|کتاب التوحید]] * [[منظومہ سلم الوصول (عقیدہ)|سلم الوصول]] * [[التحف فی مذاہب السلف (کتاب)|التحف فی مذاہب السلف]] * [[قطف الجنی الدانی|قطف الجنی الدانی]] * [[التحفۃ المدینہ فی العقیدۃ السلفیہ|التحفۃ المدنیۃ]] * [[تجرید التوحید المفید|تجرید التوحید المفید]] |group2 = مخصوص مسائل پر کتابیں |list2 = * [[خلق افعال العباد|خلق افعال العباد]] * [[اثبات صفۃ العلو (کتاب)|اثبات صفت علو]] * [[العلو للعلی الغفار (کتاب)|العلو للعلی الغفار]] * [[العرش وما روی فیہ (کتاب)|العرش وما روی فیہ]] * [[الاحتجاج بالقدر (کتاب)|الاحتجاج بالقدر]] * [[الرد علی القائلین بوحدۃ الوجود|رد بر وحدۃ الوجود]] * [[الصارم المسلول|الصارم المسلول]] * [[الفتوی الحمویہ]] * [[قاعدہ جلیلہ فی التوسل والوسیلہ|قاعدہ جلیلہ فی التوسل]] * [[الایمان الکبیر]] * [[بغیۃ المرتاد فی الرد علی المتفلسفہ والباطنیہ والقرامطہ|بغیۃ المرتاد]] * [[شرح حدیث النزول|شرح حدیث النزول]] * [[شرح العقیدہ الاصفہانیہ]] * [[تحذیر الساجد من اتخاذ القبور مساجد|تحذیر الساجد]] * [[اثبات الحد للہ عز وجل|اثبات الحد للّٰہ]] |group3 = شروحات |list3 = * [[شرح العقيدة الطحاوية (ابن أبي العز)|شرح العقیدہ الطحاویہ (ابن ابی العز)]] * [[شرح السنہ للمزنی|شرح السنۃ (مزنی)]] * [[فتح المجید شرح کتاب التوحید|فتح المجید]] }} <noinclude> [[گٹھ:اسلامی کتاباں دے رہنمائی سانچے]] [[گٹھ:اسلامی تریخ دے سانچے]] [[گٹھ:اسلامی عقیدہ تے دینی علوم دے رہنمائی سانچے]] </noinclude> q5grq4abdqohx0lk7gprbhs6di4hs1o 0 143868 712223 698579 2026-09-29T09:29:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712223 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}} '''جارجیا - اوسیتیا تنازعہ''' [[جارجیا|جارجیا دے]] سابقہ خود مختار علاقے [[جنوبی اوسیتیا]] اُتے اک [[نسلی ٹکراؤ|نسلی سیاسی تنازعہ]] اے ، جو 1989 وچ تیار ہويا تے اک جنگ وچ تبدیل ہويا۔ اک اعلان شدہ جنگ بندی تے متعدد امن کوششاں دے باوجود، تنازعہ حل نئیں ہویا۔ اگست 2008 وچ، جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دے [[وکھ واد|علیحدگی پسنداں دے]] وچکار فوجی کشیدگی تے جھڑپاں نے [[روسی-جارجیائی جنگ|روس-جارجین جنگ]] وچ تبدیل کر دتا۔ اودوں توں، جنوبی اوسیتیا ''ڈی فیکٹو'' روسی کنٹرول چ اے۔ == تنازعہ دی ابتدا == === پچھوکڑ === اصطلاح "جنوبی اوسیتیا" پہلی وار 19ویں صدی دے دوران سامنے آئی ۔ قدیم زمانے دے دوران، جنوبی اوسیتیا دا علاقہ جارجیا دی بادشاہی [[آئبیریا بادشاہت|آئبیریا]] دے اندر شیدا کارتلی دے اک علاقے دا حصہ سی۔ [[وچکارلا ویلا|قرون وسطی]] چ، 1008 تک [[جارجیا دی بادشاہت]] چ متحد ہون توں پہلاں مختلف جارجین راجواڑیاں تے بادشاہتاں دے وچکار ایہ علاقہ تنازعہ سی۔ اس دور دے دوران، ایہ علاقہ ڈچی آف کارٹلی دا حصہ سی۔ ایلن اوسیتیاں دی اس خطے چ ہجرت دا تعلق 13ویں تے 14ویں صدی چ [[شمالی قفقاز]] چ الانیہ دی بادشاہی دے زوال نال [[منگول سلطنت|منگولاں]] تے بعد چ [[تیمور]] دیاں فوجاں نال جڑیا ہویا سمجھیا جاندا اے۔ اوہ وسطی قفقاز دے پہاڑاں وچ پِچھے ہٹ گئے تے ہولی ہولی جنوب د‏‏ی طرف ، قفقاز دے پہاڑاں دے پار جارجیا د‏‏ی بادشاہت وچ منتقل ہونے لگے۔ <ref name="toal">{{Cite book|last=Toal|first=Gerard|year=2017|title=Near Abroad – Putin, the West, and the Contest Over Ukraine and the Caucasus|edition=1st|publisher=Oxford University Press|location=[[New York City|New York]]|pages=129–131|doi=10.1093/oso/9780190253301.001.0001|language=en|isbn=978-0-19-025330-1|url=https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/oso/9780190253301.001.0001/isbn-9780190253301}}</ref> [ 4 ] جنوبی اوسیتیا دا علاقہ جارجیا د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے دے بعد [[کارتلی د‏‏ی بادشاہت]] دا حصہ بن گیا ، تے ایہ جارجیا دے اشرافیہ ماچابیلی خاندان دے زیر قبضہ سی ، جسنو‏ں ساماچابلو ("مچابیلی د‏‏ی سرزمین") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 17ویں صدی عیسوی چ کبارڈین شہزادیاں دے دباء چ اوسیتیاں نے شمالی قفقاز توں کارتلی دی بادشاہت ول ہجرت دی دوجی لہر شروع کر دتی ۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> اس دوران ، اوسیتیاں نے سامچابلو وچ اپنی بستیاں بنانیاں شروع کر دتیاں؛ تاہم، انہاں دی تعداد ہُن وی مقامی جارجیا دے لوکاں توں زیادہ سی۔ انیہويں صدی وچ ، جارجیا د‏‏ی بادشاہتاں تے راجواڑے [[روسی سلطنت]] وچ شامل ہوئے گئے ، تے 19 واں تے 20 واں صدی دے دوران جارجیا دے علاقےآں وچ اوسیتیا د‏‏ی ہجرت جاری رہی۔ اصطلاح "جنوبی اوسیتیا" اس دور دے دوران ظاہر ہوئی ، اس دا پہلا دستاویزی استعمال 19 واں صدی تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ اس وقت تک ، " [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیتیا]] " نو‏‏ں محض اوسیتیا کہیا جاندا سی ، تے "جنوبی اوسیتیا" نو‏‏ں کارتلی یا سامچابلو کہیا جاندا سی۔ "جنوبی اوسیتیا" دی اصطلاح 1922 وچ کاوبورو ( [[سویت یونین دی کمیونسٹ پارٹی|روسی کمیونسٹ پارٹی]] دی مرکزی کمیٹی دے کاکیشین بیورو) دے دباؤ دے تحت سوویت انتظامیہ دے ذریعہ [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] دے اندر جنوبی اوسیتیا خود مختار اوبلاست دے قیام دے بعد ہی پھیل گئی <ref name="Ossetian Question">{{Cite book|url=https://www.scribd.com/doc/24546385/ОСЕТИНСКИЙ-ВОПРОС|location=Tbilisi|year=1994|pages=153–161|language=ru}}</ref> === سوویت یونین دے شروع دے سال === جارجیا تے اوسیتیاں دے وچکار تنازعہ گھٹ توں گھٹ 1918 تک شروع ہویا۔ [[انقلاب روس|روسی انقلاب]] دے بعد، [[جمہوری جمہوریہ جارجیا]] نے مینشویکاں دے تحت آزادی دا اعلان کیتا (26 مئی 1918)، جد کہ بالشویکاں نے روس دا کنٹرول سنبھال لیا۔ جارجیاں نے 1918ء چ موجودہ جنوبی اوسیتیا چ اک بالشویک بغاوت نوں وڈی سختی نال دبا دتا تے اگلے سال جنوبی اوسیتیا دے قومی سوویت نوں غیر قانونی قرار دتا ۔ <ref name="lang" /> جون 1920ء چ اک روسی سرپرستی والی اوسیتائی فوج نے جارجیا دی فوج تے پیپلز گارڈ تے حملہ کیتا ۔ جارجیاں نے بھرپور جواب دتا تے باغیاں نو‏‏ں شکست دتی ، جس وچ کئی اوسیتین پنڈاں نو‏‏ں ساڑ دتا گیا تے 20،000 اوسیتین سوویت روس وچ بے گھر ہوئے گئے۔ 8 مہینے بعد ، ریڈ آرمی نے کامیابی تو‏ں جارجیا اُتے [[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|حملہ کيتا]] تے جنوبی اوسیتین خودمختار اوبلاست تشکیل دتا گیا۔ کجھ لوکاں دا خیال اے کہ بالشویکاں نے جمہوری جمہوریہ جارجیا نال لڑن تے مقامی علیحدگی پسنداں دے حق وچ اوہناں دی ( بالشویک ) وفاداری دے بدلے اوسیتیاں نوں ایہ خود مختاری دتی، کیونجے ایہ علاقہ ریڈ آرمی دے حملے توں پہلاں کدی وی اک وکھرا ہستی نئیں رہیا سی۔ اس دے باوجود ، اوسیتیاں دے ثقافتی حقوق محدود سن ۔ 1944 دے گرمیاں چ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جمہوریہ جارجیا]] دے حکام نے اسکولی تعلیم نو [[روسی]] تے [[جارجیائی|جارجین]] زباناں چ منتقل کر دتا، جد کہ [[اوسیتی بولی|اوسیتین زبان]] چ پڑھان تے پابندی عائد کر دتی۔ 1949ء چ جنوبی اوسیتیا دے سکولاں دے پرائمری گریڈ وی جارجین تے روسی چ منتقل کر دتے گئے ۔ صرف 1956ء وچ ایہ فرمان منسوخ کیتا گیا سی ۔ === سوویت یونین دے آخری سال === [[سوویت یونین دیاں ریاستاں|اتحادی سوویت جمہوریہ]] وچ آزادی دے حامی تحریکاں دا مقابلہ کرنے دے لئی ، [[میخائل گورباچوف]] دے تحت سوویت حکومت نے انہاں جمہوریہ دے اندر علیحدگی پسند ادارےآں د ی حمایت کرنے د ی پالیسی اپنائی تاکہ انہاں اُتے سوویت یونین وچ رہنے دے لئی دباؤ ڈالیا جاسک ے۔ اپریل 1990 وچ ، یو ایس ایس آر سپریم سوویت دے ذریعہ 'طاقتاں د‏‏ی حد بندی' دے بارے وچ اک قانون منظور کيتا گیا سی ، جس نے خود مختاری دے حقوق نو‏‏ں یونین ریپبلکس دے نال برابر قرار دتا سی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ اوہ نیو یونین ٹریٹی دے مذاکرات اچ حصہ لے سکدے سن، جہنوں کئی یونین ریپبلکس نے مسترد کر دتا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> گورباچوف نے جارجیا نو‏‏ں خبردار کيتا کہ جے اوہ "بھائی چارہ اتحاد" نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کردا اے تاں اسنو‏ں اپنے علاقے اُتے موجود خطےآں وچ مسائل دا سامنا کرنا پڑے گا۔ جنوبی اوسیتیا تے ابخازیا وچ ماسکو د‏‏ی خفیہ تے کھلی حمایت دے نال جارجین مخالف جذبہ ودھنا شروع ہويا۔ اوسیتین تے ابخاز علیحدگی پسنداں نے جارجیا دے خلاف مطالبات دی آواز بلند کرنا شروع کر دتی، تے کریملن توں اسلحہ تے مالی امداد حاصل کیتی۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> 1980ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اوسیتین قوم پرست تنظیم Adamon Nikhas (لوکاں د‏‏ی آواز) تشکیل دتی گئی۔ 10 نومبر 1989ء نو‏‏ں جنوبی اوسیتیا د‏‏ی سپریم سوویت نے [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] د‏‏ی سپریم سوویت تو‏ں خطے د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں خود مختار جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپ گریڈ کرنے دے لئی کہیا۔ تاہم، ایہ درخواست 16 نومبر نو مسترد کر دتی گئی۔ 23 نومبر 1989 نو‏‏ں ، جارجیا دے لوکاں نے علیحدگی پسندانہ رجحانات د‏‏ی مخالفت دے لئی تخنوالی وچ عوامی احتجاج دا اہتمام کيتا۔ جنوبی اوسیتیا دے لئی گامساخوردیا دے نقطہ نظر نو‏‏ں مغرب نے انسانی حقوق دے خلاف سمجھیا ، تے جارجیا د‏‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ انہاں د‏‏ی نااہلی نے غیر ملکی تسلیم د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی۔ 1991ء دے آخر وچ ، جارجیا واحد سابق سوویت جمہوریہ سی جسنو‏ں مغربی طاقتاں د‏‏ی اکثریت نے سرکاری طور اُتے تسلیم نئيں کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> جنوبی اوسیتیا نے 20 ستمبر 1990ء نو‏‏ں اپنی ریاستی خودمختاری دے بارے وچ اعلان کيتا۔اکتوبر 1990ء وچ جارجیا د‏‏ی پارلیمانی انتخابات جنوبی اوسیتیا نے بائیکاٹ د‏‏ی جس نے ايس‏ے سال دسمبر وچ اپنی پارلیمنٹ دے انتخابات منعقد کیتے۔ 11 دسمبر 1990 نو‏‏ں ، جارجیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے اک بل منظور کيتا جس نے علیحدگی نو‏‏ں روکنے دے لئی جنوبی اوسیتیا د‏‏ی خود مختار حیثیت نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ روس نے مداخلت د‏‏ی تے جنوبی اوسیتیا وچ ہنگامی صورتحال دا اعلان کيتا گیا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> 4 مئی 1991ء نو‏‏ں جنوبی اوسیتیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے جارجیا تو‏ں علیحدگی تے شمالی اوسیتیا دے نال اتحاد دا اعلان کيتا ، جو روسی فیڈریشن د‏‏ی سرحداں دے اندر واقع سی۔ == پوسٹ سوویت ٹائم لائن == === 1991–1992 جنوبی اوسیتیا جنگ === [[فائل:Major_H.W._Verzijl_in_South_Ossetia,_1996.jpg|thumb|[[یورپ وچ تنظیم برائے سلامتی تے تعاون|او ایس سی ای]] مشن دے ڈچ میجر ایچ ڈبلیو ورزیل 1996 وچ جنوبی اوسیتیا وچ جارجیا دی فوجی چوکی دی نگرانی کردے ہوئے]] ودھدے ہوئے نسلی تناؤ دے وچکار، جنگ شروع ہو گئی جدوں جارجیا دی پولیس فورسز تے نیم فوجی تنظیماں نے نظم و ضبط بحال کرن لئی جنوبی اوسیتیا دے دارالحکومت، تسخنوالی وچ داخل ہوئے۔ جنگ وچ 2000 تو‏ں زیادہ افراد مارے جانے دے بارے وچ خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="at war">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/we-are-at-war-with-russia-declares-georgian-leader-889266.html|title=We are at war with Russia, declares Georgian leader}}</ref> علیحدگی پسنداں د‏‏ی مدد سابق سوویت فوجی یونٹاں نے کيت‏ی سی ، جو ہن تک روسی کمان دے تحت آ چکے سن ۔ تقریباً 100,000 اوسیتیا دے لوک جارجیا پراپر تے جنوبی اوسیتیا تو‏ں فرار ہوئے گئے ، جدو‏ں کہ 23,000 جارجیا دے لوک جنوبی اوسیتیا نو‏‏ں چھڈ گئے۔ اک جنگ بندی دا معاہدہ ( [[سوچی معاہدہ]] ) 24 جون 1992 نوں ہویا۔ جد کہ اس نے جنگ ختم کر دتی، اس نے جنوبی اوسیتیا دی حیثیت نال نبڑیا نئیں۔ روسی ، جارجیا تے اوسیتین فوجیاں اُتے مشتمل جارجیا - اوسیتین تنازعات دے حل تے امن قائم کرنے والی قوت دے لئی اک مشترکہ کنٹرول کمیشن قائم کيتا گیا سی۔ اوسیتیا دی ''ڈی فیکٹو'' حکومت نے [[تبلیسی]] توں آزادانہ طور تے اس خطے نو کنٹرول کیتا ۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> جے پی کے ایف دیاں سرگرمیاں بنیادی طور تے تنازعہ دے علاقے وچ مرکوز سن، جس وچ 15 دے اندر اک علاقہ شامل سی۔&nbsp;تسخینوالی توں کلومیٹر دا دائرہ اے۔ اگرچہ جارجیا وچ اوسیتیاں وچ کوئی علیحدگی پسند جذبات نئيں سن ، لیکن انہاں نو‏ں وی اس تنازعہ وچ کافی نقصان اٹھانا پيا۔ یورپ وچ سلامتی تے تعاون د‏‏ی تنظیم دے مطابق ، جارجیا د‏‏ی افواج نے جارجیا وچ اوسیتیا دے پنڈاں اُتے چھاپے مارے تے زیادہ تر اوسیتیا نو‏‏ں شمالی اوسیتیا فرار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ علیحدگی پسنداں نے تسخنوالی ، جاوا ، زنوری دے ضلعےآں تے اخلگوری دے کچھ حصےآں اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھیا ۔ تبلیسی دی مرکزی حکومت ضلع تخنوالی چ اخلگوری دے باقی تے جارجیا دے پنڈاں تے قابو رکھدی سی ۔ === 1992–2003 === 1996 وچ ، ارگنیٹی مارکیٹ کھولی گئی تے جلد ہی ایہ اوہ جگہ بن گئی جتھ‏ے جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دے لوک تجارت کردے سن ۔ 1996ء چ لیڈوگ چیبیروف نے جنوبی اوسیتیا چ صدارتی انتخابات جِتے ۔ [[ماسکو]] وچ 16 مئی 1996ء نو‏‏ں "حفاظت تے اعتماد د‏‏ی تعمیر دے اقدامات" اُتے اک یادداشت اُتے دستخط کیتے گئے سن ، جسنو‏ں جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دے علیحدگی پسنداں دے درمیان قربت د‏‏ی طرف پہلا قدم سمجھیا جاندا سی۔ اس دے بعد جارجیا دے صدر، [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے]] ، تے [[جنوبی اوسیتیا]] دے ''ڈی فیکٹو'' صدر، لیڈوگ چیبیروف دے وچکار کئی ملاقاتاں ہوئیاں۔ اوہ 1996 وچ [[ولادی قفقاز|ولادیکاوکاز]] وچ، 1997 وچ جاوا وچ، تے 1998 وچ بورجومی وچ ملے۔ ایہناں دے نتیجے وچ کجھ مثبت پیش رفتاں ہوئیاں کیونکہ آئی ڈی پی دی واپسی، معاشی ترقی، معاملات دا سیاسی حل، تے تنازعہ دے علاقے وچ آبادی دے تحفظ دے بارے وچ گل بات ہوئی۔ باراں سال تک کوئی فوجی محاذ آرائی نئيں ہوئی۔ جدو‏ں کہ امن دے عمل نو‏‏ں منجمد کر دتا گیا سی ، اوسیتیا تے جارجیا دے لوکاں نے متحرک تبادلے تے بے قابو تجارت وچ مصروف رہ‏‏ے۔ حل نہ ہون آلے تنازعے نے اغوا، منشیات دی اسمگلنگ تے اسلحہ دی تجارت جہیاں غیر قانونی سرگرمیاں دی ترقی دی حوصلہ افزائی کیتی۔ 2003 دے آخر تک، جنوبی اوسیتیا تے جارجیا دے متعدد قانون نافذ کرن آلے حکام مبینہ طور تے مجرمانہ معاشی سرگرمیاں اچ حصہ لے رئے سی۔ مبینہ طور تے دونواں طرفاں دے حکام نے غیر قانونی تجارت توں فائدہ اٹھان لئی تعاون کیتا، جویں کہ روسی کسٹم تے امن فوجیاں نے کیتا۔ == 2008 توں پہلاں دی ٹائم لائن == === 2004 دا بھڑکاؤ ===   [[فائل:SouthOssetia_region_detailed_map.JPG|thumb|جنوبی اوسیتیا دا تفصیلی نقشہ جہدے وچ علیحدگی پسند تے جارجیا دے زیر کنٹرول علاقے دکھائے گئے نیں، نومبر 2004]] [[فائل:040_South_Ossetia_war.JPG|left|thumb|جارجیا دی فوج دی 13ویں "شاونابدا" لائٹ انفنٹری بٹالین دے فوجی اک پہاڑی تے چارج کر رئے نیں جتھے اوسیتین باغی جڑے ہوئے سن]] جدو‏ں 2004ء وچ میخیل ساکاشویلی نو ‏‏ں صدر منتخب کيتا گیا تاں ، اس دا مقصد [[جارجیا]] دے الگ ہونے والے علاقےآں نو‏‏ں مرکزی کنٹرول وچ واپس کرنا سی۔ [[اجاریہ|اجاریا]] چ کامیابی دے بعد، صدر میخیل ساکاشویلی دی حکومت نے اپنی توجہ جنوبی اوسیتیا ول موڑ دتی۔ جون وچ ، جارجیا دے لوکاں نے ارگنیٹی مارکیٹ بند کر دتی ، جو ناجائز سامان دا اک وڈا تجارتی مقام سی۔ اس نال حالت ہور وی تناؤ بھری ہو گئی۔ جارجیا دی علاقائی انتظامیہ نے [[Didi Liakhvi|دیدی لیاخوی]] دے متبادل سڑک دی بحالی شروع کر دتی۔ <ref name="caci" /> 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جارجیا دے امن فوجیاں نے اک روسی قافلے نو‏‏ں روک لیا۔ اگلے دن تقریباً 50 جارجیا دے امن فوجیاں نو جنوبی اوسیتیا دے ملیشیا نے بے ہتھیار تے حراست چ لے لیا۔ پھڑے گئے جارجیا دے امن فوجیاں نوں 9 جولائی نوں چھڈ دتا گیا، تن استثنا دے نال۔ 11 جولائ‏ی 2004ء نو‏‏ں ، جارجیا دے صدر ساکاشویلی نے کہیا کہ "جنوبی اوسیتیا وچ بحران جارجیا تے اوسیتیا دے درمیان کوئی مسئلہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ جارجیا تے روس دے وچکار اک مسئلہ ا‏‏ے۔" 5 اگست 2004ء نو‏‏ں ، روسی اسٹیٹ ڈوما نے جنوبی اوسیتیا تے ابخازیا دے آس پاس د‏‏ی صورتحال د‏‏ی خرابی دے سلسلے وچ "جارجیا دے حکام دے سیاسی اقدامات" دے سلسلے وچ اک سرکاری بیان جاری کيتا۔ بیان وچ خبردار کیتا گیا اے کہ روس تنازعہ وچ ملوث ہوسکدا اے تے "روسی شہریاں د‏‏ی جاناں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے د‏‏ی صورت وچ مناسب اقدامات کرے گا"۔ سینکڑوں روسی رضاکاراں، خاص طور تے [[کاسک|کوساک]] ، نے جنوبی اوسیتیا دے لوکاں دی حفاظت لئی اپنی تیاری دا اظہار کیتا جے تنازعہ ہور ودھ جاندا اے۔ کشیدگی 10–11 اگست د‏‏ی رات نو‏‏ں ودھ گئی ، جدو‏ں تخنوالی دے شمال وچ واقع علاقے وچ جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دے پنڈ فائرنگ دا شکار ہوگئے تے شہری زخمی ہوئے۔ کہیا جاندا اے کہ جے پی ایف کے دے جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دے ارکان فائرنگ دے تبادلے وچ ملوث سن ۔ 13 اگست نو‏‏ں ، جارجیا دے وزیر اعظم زوراب ژوانیا تے ''ڈی فیکٹو'' جنوبی اوسیتیا دے صدر ایڈورڈ کوکوٹی نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا ، جس د‏‏ی خلاف ورزی دونے فریقاں نے متعدد بار کيتی۔ جولائی تے اگست چ کشیدگی دے دوران 17 جارجیا تے 5 اوسیتیا مارے گئے ۔ تبلیسی تے تخنوالی وچ 17 تے 18 اگست نو‏‏ں جے سی سی دے ہنگامی اجلاساں وچ ، فریقین نے پیچیدہ جنگ بندی تجاویز تے غیر فوجی منصوبےآں اُتے بحث کيتی۔ اس دے نال ہی ، انہاں نے لڑائی دے دوبارہ شروع ہونے د‏‏ی توقع کيت‏ی سی تے جنگ بندی نو‏‏ں اپنی فوجی عہدےآں نو‏‏ں بہتر بنانے تے دفاع نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ اک جنگ بندی دا معاہدہ 19 اگست نو‏‏ں ہويا۔ اگست نوں، ایمیڈی ٹیلی ویژن ولوں نشر کیتے گئے اک انٹرویو وچ، جارجیا دی پارلیمنٹ دی دفاعی تے سلامتی کمیٹی دے چیئرمین، گیوی تارگماڈزے نے آکھیا کہ روسی فوج جارجیا دے علاقے تے حملہ کرن لئی تیار سی، پر چھاپے نوں 19 اگست نوں ساکاشویلی دے فیصلے نے روک دتا سی جہدے وچ جارجیا دے اسٹریٹجک عہدیاں توں جارجیا دی سٹرٹیجک عہدیاں توں کڈھ لیا گیا سی۔ تارگامڈزے نے آکھیا کہ جارجیا دی حکومت کول جارجیا دی سرحد دے نیڑے روسی فوجی تیاریاں دی خفیہ طور تے ریکارڈ کیتی گئی ویڈیو موجود اے۔ روس دے [[سوچی|شہر سوچی]] چ 5 نومبر نوں جارجیا دے وزیر اعظم زوراب ژوانیا تے جنوبی اوسیتیا دے رہنما ایڈورڈ کوکوٹی دے وچکار اک اعلیٰ سطحی ملاقات چ، تنازعہ دے علاقے دی غیر فوجی کرن تے اک معاہدہ ہویا۔ جنگ بندی دے بعد تنازعہ دے زون وچ فائرنگ دا کچھ تبادلہ جاری رہیا ، جو بظاہر بنیادی طور اُتے اوسیتین فریق نے شروع کيتا سی۔ === نویں امن کوششاں === ساکاشویلی نے 26 جنوری 2005 نوں [[شٹراسبرگ|سٹراسبرگ]] وچ کونسل آف یورپ (پی اے سی ای) دے پارلیمانی اسمبلی دے اجلاس وچ جنوبی اوسیتیا دے تنازعے دے حل لئی اک نواں وژن پیش کیتا۔ اوہناں دی تجویز وچ خود مختاری دیاں وسیع تر شکلاں شامل سن، جس وچ آزاد تے براہ راست منتخب مقامی خود مختاری دی آئینی ضمانت شامل سی۔ ساکاشویلی نے آکھیا کہ جنوبی اوسیتیا دی پارلیمنٹ نوں ثقافت، تعلیم، سماجی پالیسی، معاشی پالیسی، عوامی نظم و ضبط، مقامی خود مختاری دی تنظیم تے ماحولیاتی تحفظ ورگے معاملات تے کنٹرول ہووے گا۔ اس دے نال ہی جنوبی اوسیتیا دے کول حکومت دے قومی ڈھانچے وچ وی آواز ہووے گی، جس وچ عدالتی تے آئینی-عدالتی شاخاں تے پارلیمنٹ وچ نمائندگی دی آئینی ضمانت ہووے گی۔ جارجیا جنوبی اوسیتیا دے باشندیاں دے معاشی تے سماجی حالات نو بہتر بنان دا عزم کرے گا۔ ساکاشویلی نے عبوری 3 سالہ تنازعات دے حل د‏‏ی مدت تجویز کيتی ، جس دے دوران بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی رہنمائی تے سرپرستی وچ مخلوط جارجین تے اوسیتین پولیس فورسز قائم کيتیاں جان گیاں تے اوسیتین افواج نو‏‏ں آہستہ آہستہ متحدہ جارجیا د‏‏ی مسلح افواج وچ ضم کيتا جائے گا۔ ساکاشویلی نے ایہ وی آکھیا کہ بین الاقوامی برادری نو اس تنازعہ نو حل کرن اچ زیادہ اہم تے نظر آن آلا کردار ادا کرنا چاہی دا اے۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> فروری 2005 وچ ژوانیا د‏‏ی وقت تو‏ں پہلے موت تنازعات دے حل وچ اک دھچکا سی۔ === جارجیا دے اک ہیلی کاپٹر تے 2006 دا حملہ === 3 ستمبر 2006 نو‏‏ں ، جنوبی اوسیتیا د‏‏ی افواج نے جارجیا دے وزیر دفاع ، اراکلی اوکروشویلی نو‏‏ں لے جانے والے جارجیا دے ایم آئی -8 ہیلی کاپٹر اُتے فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں ایہ علیحدگی پسنداں دے زیر قبضہ علاقے اُتے اڑ گیا سی۔ ایہ جارجیا دی حکومت دے زیر کنٹرول علاقے چ محفوظ طریقے نال اتریا۔ اگرچہ جنوبی اوسیتیا دے حکام نے اطلاع دتی کہ جارجیا دا ہیلی کاپٹر انہاں دے فضائی حدود وچ داخل ہويا تے زمین اُتے گولیاں چلائیاں ، لیکن جارجیا نے اس الزام تو ں انکار کيتا کہ گولیاں ہیلی کاپٹر تو‏ں آئیاں سن۔ جنوبی اوسیتیا دے حکام نے تصدیق کیتی کہ اوہناں دے فوجی حملے دے ذمہ دار سن، لیکن اس دعوے توں انکار کیتا کہ جہاز نوں نشانہ بنایا گیا سی کیونکہ پہلے توں انٹیلی جنس سی کہ اوکروشویلی جہاز تے سی۔ جنوبی اوسیتیا دے وزیر داخلہ میخائل منزائیف نے اعلان کیتا، "سانوں اوکروشویلی یا [جارجیا دے صدر میخیل] ساکاشویلی نوں مارن وچ کوئی دلچسپی نئیں اے، کیونکہ اوہ آزادی حاصل کرن وچ ساڈی مدد کر رئے نیں"۔ === 2006 اکتوبر دا واقعہ === اکتوبر 2006 نوں، جنوبی اوسیتیا دی پولیس نے جاوا ، جارجیا دے ضلعے چ اک جھڑپ دی اطلاع دتی، جس چ اوہناں نے 4 بندیاں دے اک گروپ نوں مار دتا۔ <ref name="4_chechens">{{Cite news|url=http://www.kommersant.com/p718122/r_527/South_Ossetia_Militants_Talks/|title=Archive copy|accessdate=2026-01-08|archivedate=2007-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930193253/http://www.kommersant.com/p718122/r_527/South_Ossetia_Militants_Talks/}}</ref> گروپ توں ضبط کیتے گئے ہتھیاراں چ حملہ آور رائفلاں، بندوقاں، دستی بم لانچر، دستی بم تے دھماکہ خیز مواد شامل سن۔ عسکریت پسنداں دے قبضے وچ ملیاں ہور شیواں وچ انتہا پسند [[وہابیت|وہابی]] ادب، ضلع جاوا دے نقشے تے روسی امن وردی دے سیٹ شامل سن ۔ انہاں نتائج نے جنوبی اوسیتیا دے حکام نو ایہ نتیجہ اخذ کرن تے مجبور کیتا کہ عسکریت پسند تخریب کاری تے دہشت گردی دے حملیاں دی منصوبہ بندی کر رئے سی۔ جنوبی اوسیتیا دے حکام نے انہاں لوکاں دی شناخت جارجیا دے پنکیسی گھاٹی دے [[چیچن]] دے طور تے کیتی۔ جنوبی اوسیتیا نے جارجیا اُتے الزام عائد کيتا کہ اس نے خطے وچ دہشت گردی دے حملےآں دے لئی چیچن کرائے دے فوجیاں نو‏‏ں ملازمت اُتے رکھیا ا‏‏ے۔ <ref name="4_chechens" /> جارجیا دی دھر نے ایس واقعے وچ ملوث ہون توں صاف انکار کر دتا۔ جارجیا دی وزارت داخلہ دے ترجمان [[Shota Khizanishvili|شوتا خزانیشویلی نے]] اندازہ لایا کہ ایہ واقعہ "جنوبی اوسیتیا چ اندرونی تنازعات" نال جڑیا ہو سکدا اے۔ <ref name="4_chechens"/> === 2006 دے حریف انتخابات === 12 نومبر 2006ء نو‏‏ں جنوبی اوسیتیا وچ صدارتی انتخابات تے ریفرنڈم منعقد ہوئے۔ اس خطے دے علیحدگی پسنداں دے زیر کنٹرول حصے نے ایڈورڈ کوکوٹی نو ‏‏ں دوبارہ ''ڈی فیکٹو'' صدر منتخب کيتا تے جارجیا تو‏ں آزادی دے لئی ووٹ دتا۔ جارجیا دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ، اوسیتین اپوزیشن نے حریف انتخابات دا اہتمام کیتا جس وچ دمتری ساناکوف نو ‏‏ں متبادل صدر دے طور اُتے منتخب کيتا گیا تے مستقب ل دے وفاقی معاہدے اُتے جارجیا دے نال مذاکرات دے لئی ووٹ دتا۔ جارجیا دے حامی حکومت کدی وی علیحدگی پسند حکام توں دور نمایاں حمایت حاصل کرن دے قابل نئیں سی۔ === جارجیا دا نواں اقدام === 29 مارچ 2007 نو‏‏ں ، روسی وزارت خارجہ نے اک بیان وچ خبردار کيتا کہ تبلیسی دے جنوبی اوسیتیا دے حصے وچ اک عارضی انتظامی یونٹ قائم کرنے دا منصوبہ "پہلے ہی نازک صورتحال نو‏‏ں توڑ دے گا"۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> 10 مئی 2007ء نو‏‏ں ، دمتری ساناکوف نو ‏‏ں جارجیا دے صدر نے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی عارضی انتظامی ہستی دا سربراہ مقرر کيتا۔ اگلے دن، ساناکویف نے جارجیا دی پارلیمنٹ نال خطاب کیتا، تنازعات دے حل دے منصوبے دے اپنے وژن دا خاکہ پیش کیتا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> اس دے جواب وچ جنوبی اوسیتیا دے علیحدگی پسنداں نے تنازعہ دے علاقے وچ جارجیا دے پنڈاں د ی وڈے پیمانے اُتے ناکہ بندی نافذ کيتی تے کوکوٹی نے جارجیا دے خصوصی ٹاسک فوجیاں تے "متبادل صدر" دمتری ساناکوف د ی سربراہی وچ جنوبی اوسیتیا د ی عبوری حکومت دے انخلاء دا مطالبہ کيتا۔ 24 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں ، تبلیسی نے جارجیا د‏‏ی ریاست دے اندر جنوبی اوسیتیا د‏‏ی حیثیت د‏‏ی وضاحت دے لئی اپنا پہلا ریاستی کمیشن منعقد کيتا۔ جارجیا دے وزیر اعظم زوراب نوغیدیلی دی صدارت چ، کمیشن چ جارجیا دے پارلیمنٹرین، جارجیا چ اوسیتین کمیونٹی دے نمائندے تے کئی جارجیا دے انسانی حقوق دی تنظیماں دے نمائندے شامل سن۔ گل بات ساناکوف دی انتظامیہ دے نال ہوئی ۔ ساناکویف دے حامیاں نے کوکوٹی دے خلاف اک مہم شروع کیتی جس دا ناں "کوکوٹی فندرست" ( [[اوسیتی بولی]] چ "الوداع کوکوٹی") سی۔ === سیٹلوبانی میزائل دا واقعہ 2007 === اگست 2007 نوں، اک میزائل اتریا، پر نئیں پھٹیا، [[Tsitelubani|تسیلوبانی]] دے پنڈ چ، کوئی {{Convert|65|km|0}} تبلیسی توں۔ جارجیا دے حکام نے آکھیا کہ روسی حملہ آور طیارے، اک ایس یو -24 فینسر ، نے اس دی فضائی حدود دی خلاف ورزی کیتی تے راڈوگا کھ -58 اینٹی ریڈار تاکتیکی گائیڈڈ میزائل فائر کیتا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> روس نے الزاماں دی تردید کر دتی. [[امریکا|امریکہ]] ، [[سویڈن]] ، [[لیٹویا|لاتویا]] تے [[لیتھوینیا|لتھوانیا]] دے دفاعی ماہرین دے گروپ نے 15 اگست دے آخر وچ بیان کیتا کہ جہاز روسی توں جارجیا دی فضائی حدود تے تن وار واپس آیا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> == 2008 دے واقعات == === جنگ توں پہلاں دے جھڑپاں === اگست 2008 توں پہلے دے واقعات [[2008 دے روسی جارجیائی سفارتی بحران|2008 دے روسی جارجین سفارتی بحران]] وچ بیان کیتے گئے ہن۔ === 2008 جنوبی اوسیتیا چ جنگ === جارجیا تے روس دے وچکار کشیدگی اپریل 2008 وچ ودھنا شروع ہوئی۔ <ref name="tall_order">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7364544.stm|title=Russia criticised over Abkhazia}}</ref> <ref name="counterproductive">{{Cite news|url=http://en.ria.ru/russia/20080516/107542587.html|title=Russia says UN Abkhazian refugee resolution counterproductive|publisher=RIA Novosti}}</ref> لڑائی 14-15 جون 2008 دی رات نوں شروع ہوئی جدوں جنوبی اوسیتیا تے جارجیا دی افواج دے وچکار مارٹر فائرنگ تے فائرنگ دا تبادلہ ہویا۔ جنوبی اوسیتیا نے دعوی کیتا کہ جنوبی اوسیتیا دے دارالحکومت تسخنوالی اُتے جارجیا دے زیر کنٹرول پنڈاں تو‏ں مارٹر فائرنگ دا آغاز کیتا گیا سی تے انہاں د‏‏ی افواج دارالحکومت دے مضافات وچ جارجیا د‏‏ی افواج د‏‏ی فائرنگ دا رد عمل ظاہر کررہی ني‏‏‏‏ں۔ جارجیا نے پہلی گولی چلان توں انکار کیتا، تے آکھیا کہ جنوبی اوسیتیا نے جارجیا دے زیر کنٹرول پنڈاں ارگنیٹی، نکوزی تے پریسی تے حملہ کیتا اے۔ لڑائی ہور ودھ گئی جدوں جنوبی اوسیتیا دے علیحدگی پسنداں نے 1 اگست 2008 نوں اک جارجیا دی فوجی گڈی تے فائرنگ کیتی۔ دھماکے دے نتیجے وچ پنج جارجیا دے امن فوجیاں نوں زخمی کیتا گیا۔ اس دے جواب وچ، جارجیا دے سنائپراں نے شام دے دوران جنوبی اوسیتیا دے ملیشیا اُتے حملہ کیتا۔ اوسیتین علیحدگی پسنداں نے 1 اگست نو‏‏ں جارجیا دے پنڈاں اُتے گولہ باری شروع کيتی ، جس وچ جارجیا دے امن فوجیاں تے خطے وچ موجود ہور فوجیاں نے چھٹپٹاہٹ دا رد عمل ظاہر کيتا۔ <ref name="shelling" /> <ref name="feud" /> جنوبی اوسیتیا چ جارجیا دے پنڈاں تے عہدیاں تے اوسیت دے حملیاں دے بعد اگلے ہفتے سنگین واقعات پیش آئے۔ <ref name="Allison">{{حوالہ رسالہ|url=http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4760/39349_201918.pdf|title=Russia resurgent? Moscow's campaign to 'coerce Georgia to peace'}}</ref> 7 اگست 2008 نو‏‏ں 19:00 دے نیڑے ، ساکاشویلی نے اک طرفہ جنگ بندی تے رد عمل نہ کرنے دے حکم دا اعلان کيتا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> اُتے ، جنوبی اوسیتیا دے علیحدگی پسنداں نے جنوبی اوسیتیا دے تنازعہ والے علاقے وچ واقع جارجیا دے پنڈاں اُتے اپنے حملےآں نو‏‏ں تیز کردتا۔ جارجیا دے فوجاں نے فائرنگ دا جواب دتا تے 8 اگست د‏‏ی رات دے دوران خود ساختہ جمہوریہ جنوبی اوسیتیا دے دارالحکومت ، تخنوالی د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ <ref name="Jamestown Goals">{{Cite news|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Ball_the_words%5D=Georgia%20Moscow%20proxy&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33872&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=56f9d06976|title=The Goals Behind Moscow's Proxy Offensive in South Ossetia}}</ref> روسی فوجی ماہر پاول فیلگنہاؤر دے مطابق، اوسیتین جان بجھ کے جارجیاں نو اکسا رئے سی، اس لی روس جارجیا دے ردعمل نو پہلے توں سوچے سمجھے فوجی حملے دے بہانے دے طور تے استعمال کرے گا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> جارجیا د‏‏ی انٹیلی جنس ، <ref name="NYTFreshev">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/16/world/europe/16georgia.html|author=Chivers|title=Georgia Offers Fresh Evidence on War's Start}}</ref> تے متعدد روسی میڈیا رپورٹاں دے مطابق ، باقاعدہ (غیر امن برقرار رکھنے والی) [[روسی زمینی فوج|روسی فوج]] دے کچھ حصے جارجیا د‏‏ی فوجی آپریشن تو‏ں پہلے ہی روکی سرنگ دے ذریعے جنوبی اوسیتیا دے علاقے وچ منتقل ہوچکے سن ۔ 8 اگست نو‏‏ں 10:00 بجے تک جارجیا د‏‏ی زمینی افواج دے 1500 افراد دے ذریعہ تخنوالی دے مرکز تک پہنچ گیا سی۔ <ref name="washingtonpost.com">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/16/AR2008081600502_pf.html|title=A Two-Sided Descent into Full-Scale War}}</ref> اک جارجیا دے سفارتکار نے اوسے دن ''کمرسنٹ نوں'' دسیا کہ تسخینوالی دا کنٹرول سنبھال کے اوہ ایہ ظاہر کرنا چاہندے نیں کہ جارجیا جارجیا دے شہریاں دے قتل نوں برداشت نئیں کرے گا۔ <ref name="rmd_source_1">{{Cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=1009540|publisher=Kommersant}}</ref> روس نے جارجیا اُتے جنوبی اوسیتیا دے خلاف جارحیت دا الزام عائد کيتا ، تے 8 اگست نو‏‏ں امن قائم کرنے والی آپریشن د‏‏ی آڑ وچ جارجیا اُتے وڈے پیمانے اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="Allison"/> روسی فوج نے پنج دناں چ تخنوالی تے قبضہ کر لیا تے جارجیا دیاں فوجاں نوں کڈ دتا ۔ روس نے جارجیا چ فوجی بنیادی ڈھانچے تے وی فضائی حملے کیتے۔ <ref name="hindu2">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-international/status-quo-not-possible-moscow/article1315790.ece|title=Status quo not possible: Moscow|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124202010/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-international/status-quo-not-possible-moscow/article1315790.ece|archivedate=2016-01-24|accessdate=2026-01-08}}</ref> ابخاز افواج نے جارجیا دے قبضے چ کوڈوری گھاٹی تے حملہ کرکے اک دوجا محاذ کھولیا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> روسی افواج نے جارجیا دے شہراں زگدیدی ، <ref name="new_front_deeper">{{Cite news|publisher=Associated Press|title=Russia opens new front, drives deeper into Georgia|url=http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780|accessdate=2026-01-08|archivedate=2008-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080814211308/http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780}}</ref> سیناکی ، <ref name="gori_central">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/12/world/europe/12georgia.html|title=Russian Forces Capture Military Base in Georgia}}</ref> پوٹی <ref name="Russia_NYTimes">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/13/world/europe/13georgia.html|title=Russia, in Accord With Georgians, Sets Withdrawal}}</ref> تے [[گوری، گرجستان|گوری]] (جنگ بندی دے بعد آخری) اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="retort">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/15/world/europe/15georgia.html|title=Russia Vows to Support Two Enclaves, in Retort to Bush}}</ref> روسی [[بحیرہ اسود بیڑا|بحیرہ اسود دے بیڑے نے]] جارجیا دے ساحل دی ناکہ بندی کر دتی۔ <ref name="Allison" /> جنگ دے دوران تے بعد وچ ، جنوبی اوسیتیا د‏‏ی افواج تے بے قاعدہ ملیشیا نے [[جنوبی اوسیتیا وچ جارجیائی لوکاں دے خلاف نسلی صفائی|جنوبی اوسیتیا وچ جارجیا دے خلاف نسلی صفائی]] د‏‏ی مہم چلائی ، جنگ ختم ہونے دے بعد تخنوالی دے آس پاس دے جارجیا دے پنڈاں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ جنگ نے 192,000 لوکاں نو بے گھر کر دتا، تے جد کہ جنگ دے بعد بوہت سارے لوک اپنے گھراں نو واپس آن دے قابل ہو گئے، اک سال بعد تقریباً 30,000 نسلی جارجیا بے گھر رہ گئے۔ ''کمرسنٹ'' وچ شائع ہون آلے اک انٹرویو وچ، کوکوٹی نے آکھیا کہ اوہ جارجیا دے لوکاں نو واپس آن دی اجازت نئیں دین گے۔ [[صدر فرانس|فرانس دے صدر]] نکولس سرکوزی نے 12 اگست 2008 نو‏‏ں جنگ بندی دے معاہدے اُتے گل گل کيت‏ی <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> 17 اگست نو‏‏ں ، روسی صدر دمتری میدویدیف نے اعلان کیتا کہ روسی افواج اگلے دن جارجیا تو‏ں باہر نکلنا شروع کر دین گیاں۔ <ref name="http">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/17/AR2008081700294.html|title=Bush, European Leaders Urge Quick Withdrawal From Georgia|author=Kunkle}}</ref> روسی افواج نے 8 اکتوبر نو‏‏ں [[ابخازیا]] تے جنوبی اوسیتیا تو‏ں ملحقہ بفر زوناں تو‏ں دستبرداری اختیار کيتی تے انہاں اُتے کنٹرول جارجیا وچ یورپی یونین مانیٹرنگ مشن نو‏‏ں منتقل کردتا گیا۔ == 2008 دی جنگ دے بعد == 26 اگست 2008ء نو‏‏ں ، روس نے جنوبی اوسیتیا تے ابخازیا دونے نو‏‏ں سرکاری طور اُتے آزاد ریاستاں دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ [[فائل:Russo-Georgian_War_in_2008_(7).jpg|thumb|اوہ چوکی جتھے تسوتنیاشویلی نوں گولی ماری گئی سی]] 10 ستمبر 2008 نو‏‏ں کرالٹی دے نیڑے اک فوجی چوکی اُتے جارجیا دا اک پولیس اہلکار جان لیوا زخمی ہويا۔ خیال کیتا جاندا سی کہ اوہنوں 800 میٹر دے نیڑے روسی سکیورٹی زون توں گولی ماری گئی سی۔ روسی تے جنوبی اوسیتیا دی فوج دوناں نے فائرنگ وچ کسی وی ملوث ہون توں انکار کیتا۔ <ref name=":3">{{Cite news|title=Georgia policeman shot and killed|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7608468.stm}}</ref> جولائ‏ی 2009 وچ ، میڈیا د‏‏ی ادارےآں نے اطلاع دتی کہ جارجیا تے روس اک ہور جنگ دے دہانے اُتے نيں کیونجے دونے فریقین نے ارگنتی چوکی دے نیڑے فوج متحرک کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> 2015 وچ ، [[بین الاقوامی فوجداری عدالت]] دے پراسیکیوٹر نے تنازعہ دے سلسلے وچ مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی تحقیقات شروع کرنے دے لئی عدالت دے ججاں تو‏ں اختیار د‏‏ی درخواست کيتی۔ اس کیس چ جنوبی اوسیتیا توں نسلی جارجیا دے لوکاں نو کڈھن دی مہم دے حصے دے طور تے کیتے گئے مبینہ جرائم دے نال نال جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دی افواج دے امن فوجیاں تے حملے وی شامل ہن۔ روسی تے اوسیتیا دیاں فوجاں نے سرحد نوں جارجیا چ ودھا دتا تے نسلی جارجیا دے لوکاں نوں اوہناں دے گھراں توں بے دخل کر دتا۔ جنگ دے بعد جنوبی اوسیتیا دے روس وچ شمولیت دے بارے وچ کئی تجاویز پیش کيتیاں گئیاں نيں۔ تازہ ترین تاریخ 2022 توں اے۔ === 2019 چورچانا-تسنیلیسی بحران === 24–25 اگست 2019 نو‏‏ں ، جنوبی اوسیتیا وچ انتظامی سرحد د‏‏ی لکیر اُتے کشیدگی وچ اضافہ ہويا کیونجے جارجیا د‏‏ی پولیس نے جاری روسی جنوبی اوسیتیا د‏‏ی حد بندی دے کماں دے جواب وچ [[Chorchana|چورچانا]] تے [[Tsnelisi|تسنیلیس]] دے پنڈاں دے وچکار اک چوکی کھڑی کيتی۔ 29 اگست نوں چورچانہ دے نیڑے فوجی سامان تے اہلکاراں دی نقل و حرکت ویکھی گئی ۔ جنوبی اوسیتیا دے عہدیدار ایگور کوچیف نے جارجیا دی پولیس چوکی نو فوری طور تے ختم کرن دا مطالبہ کیتا، نئیں تے خبردار کیتا کہ جنوبی اوسیتیا "قانونی اقدامات" کرے گا۔ جارجیا دے حکام نے ایہ کہندے ہوئے جواب دتا کہ جارجیا "الٹی میٹم دی بولی" نو قبول نئیں کردا۔ جارجیا دی ریاستی سلامتی سروس نے آکھیا کہ ایہ چوکی جارجیا دے زیر کنٹرول علاقے تے بنائی گئی سی تے ایہ فیصلہ جارجیا دی حکومت تے منحصر اے کہ اوہ جارجیا دے علاقے تے پولیس چوکیاں کتھے رکھے۔ جارجیا دی وزارت خارجہ نے ڈی فیکٹو جنوبی اوسیتیا دے حکام توں اشتعال انگیزیاں تے غیر قانونی حد بندی دے کماں نو روکن دا مطالبہ کیتا۔ اگست نوں، جنوبی اوسیتیا دے حکام نے اچانک جارجیا دی حکومت دے نال ملاقات چھڈ دتی جہڑی واقعے دی روک تھام تے رد عمل دے طریقہ کار (آئی پی آر ایم) دی شکل وچ کیتی گئی سی۔ ستمبر وچ، جنوبی اوسیتیا دے حکام نے جارجیا دی حکومت دے زیر کنٹرول علاقے دے نال تمام کراسنگ پوائنٹس بند کر دتے، جس نال خطے وچ انسانی صورتحال ودھ گئی تے ضلع اخالگوری وچ باقی رہن آلے تقریباً 2,500 نسلی جارجیا نو اک خاص خطرے وچ پا دتا۔ تبلیسی ، ماسکو تے تخنوالی دے نمائندےآں نے "تکنیکی اجلاساں" دے اک سلسلے دے دوران صورتحال اُتے تبادلہ خیال جاری رکھیا ، لیکن سنگین حفاظتی چیلنجز برقرار رہے۔ جارجیا دے حکام نے جارجیا دے کنٹرول آلے علاقے تے پولیس چوکیاں دی جگہ دے بارے چ کوئی گل بات کرن توں انکار کر دتا اے۔ === پیش کرنا- === نومبر 2023 نوں، روسی فیڈریشن دے بارڈر گارڈز نے اک جارجین شہری نوں قتل کیتا تے اک ہور نوں [[Kirbali|کربالی]] پنڈ دے آسے پاسے سرحد دے نیڑے حراست وچ لیا۔ <ref>{{Cite book|url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/8477/1/Etnosebi_Saqartveloshi.pdf|last=Merab Basilaia|language=ka|isbn=978-9941-0-0901-3|pages=9, 63|publisher=Sak'art'velos Saxalxo Damc'veli}}</ref> == ایہہ وی ویکھو == * [[ابخازیا–جارجیا تنازع|ابخازیا دا تنازعہ]] * [[مشرقی پریگوردنی تنازعہ]] * [[جارجیا دی خانہ جنگی]] * [[جارجیا تے جنوبی اوسیتیا دی سرحد]] * [[ابخازیا تے جنوبی اوسیتیا دی بین الاقوامی تسلیم]] * [[جارجیا دی سیاست]] * [[روسی-جارجیائی جنگ|روس جارجیا دی جنگ]] * [[جنوبی اوسیتیا دی آزادی دا ریفرنڈم، 2006]] * [[ٹرانس نیسٹریا دا تنازعہ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جارجیا]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] kr4fh47wu8scpw7xps63ikd23y8qdyf