وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 184 712278 710958 2026-10-02T02:48:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712278 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = استنبول | native_name = Istanbul | native_name_lang = tr | settlement_type = [[میٹروپولیٹن|میٹروپولیٹن بلدیہ]] | image_skyline = Istanbul collage 5j.jpg | imagesize = 275 | image_alt = See caption | image_caption = اُتے تو‏ں گھڑی وار: [[شاخ زريں]] وچکار [[قرہ کوئے]] و [[سرائے بورنو]] [[استنبول دے تاریخی علاقے|تاریخی علاقے]] وچ ; [[میڈن ٹاور]]; [[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]] بمقام [[شارع استقلال]]; [[لیوینٹ]] کاروباری ضلع مع [[دولماباغچہ محل]]; [[اورتاکوئے مسجد]] [[باسفورس پل]] دے سامنے; تے [[ایاصوفیہ]]۔ | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Emblem of Istanbul Metropolitan Municipality | blank_emblem_size = 110px | mapsize = 230px | pushpin_map = Turkey#Europe#Asia#World | pushpin_map_alt = Turkey, with Istanbul pinpointed at the northwest along a thin strip of land bounded by water | pushpin_map_caption = ترکیہ وچ مقام##یورپ وچ مقام | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[ترکیہ]] | subdivision_type1 = [[ترکی دے علاقے]] | subdivision_type2 = [[ترکی دے صوبے]] | subdivision_name1 = [[مرمرہ علاقہ]] | subdivision_name2 = استنبول | seat_type = صوبائی نشست{{Efn|Where governor's office is located.}} | seat = جاغال اوغلو، فاتح | parts_type = ضلعے | parts = [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|39]] | leader_party = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] | leader_title = [[ناظم شہر]] | leader_name = [[اکرم امام اوغلو]] | leader_title1 = [[والی]] | leader_name1 = علی یرلیکایا | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|publisher=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|title=YETKİ ALANI|date=|accessdate=4 فروری 2020|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|dead-url=yes}}</ref><ref>İstanbul Province = 5,460.85 km²<br />Land area = 5,343.22 km²<br />Lake/Dam = 117.63 km²<br />Europe (25 districts) = 3,474.35 km²<br />Asia (14 districts) = 1,868.87 km²<br />Urban (36 districts) = 2,576.85 کلومیٹر² [Metro (39 ضلعے) – (Çatalca+Silivri+Şile)]</ref>{{Efn|name=city-area}} | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_m = 39 | population_total = 15,519,267 | population_urban = 15,214,177 | population_as_of = 31 دسمبر 2019 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System (2019)|date=31 دسمبر 2019|accessdate=4 فروری 2020}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 5,904 | population_density_metro_km2 = 2,904 | population_rank = [[ترکی دے شہر]] | population_demonym = Istanbulite<br />({{Lang-tr|İstanbullu}}) | postal_code_type = [[رمزِ ڈاک]] | postal_code = 34000 to 34990 | area_code = 212 <small>(یورپی حصہ)</small> <br />216 <small>(ایشیائی حصہ)</small> | registration_plate = 34 | unemployment_rate = | blank_name_sec2 = [[جغرافیائی اعلیٰ ترین ڈومین نیم]] | blank_info_sec2 = [[۔ist]]، [[۔istanbul]] | website = {{URL|http://ibb.istanbul/}} <br /> {{URL|http://www.istanbul.gov.tr/}} | blank_name = خام ملکی پیداوا‏‏ر | blank_info = 2018 <ref>{{cite web|title=Gross Domestic Product by Provinces 2018|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do;jsessionid=QY8dd9nWkQy2ScvsFXT0L2PFdRRmx5XzJFpnhnDvJt9JzvjDynHQ!1513198251?id=30889|work=Turkstat.gov.tr|access-date=2020-02-09|archive-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220205626/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do;jsessionid%3DQY8dd9nWkQy2ScvsFXT0L2PFdRRmx5XzJFpnhnDvJt9JzvjDynHQ!1513198251%3Fid%3D30889|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Turkey (GDP-Nominal)|url=http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=30893|work=Turkstat.gov.tr|access-date=2020-02-09|archive-date=2020-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002220120/http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=30893|url-status=dead}}</ref> | blank1_name = &nbsp;- کل | blank1_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 244.757 بلین <ref>According to the Turkstat.gov.tr:<br />-> US$ / TL = 4.72 (2018)<br />-> Turkey = 3,724.388 billion TL (GDP Nominal)<br />-> İstanbul = 1,155.254 billion TL (GDP Nominal)<br />-> İstanbul = 76,769 TL (GDP Nominal per capita)</ref><br />- 31.02 % ترکی دا – | blank2_name = &nbsp;- فی کس | blank2_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 16,265 | blank3_name = [[انسانی ترقیا‏تی اشاریہ]] (2017) | blank3_info = 0.812<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> – <span style="color:#090;">انتہائی اعلیٰ</span> | timezone = [[ترکی وچ وقت]] | utc_offset = +3 | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = [[استنبول دے تاریخی علاقے]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(ii)(iii)(iv)}}(i)(ii)(iii)(iv) | ID = 356bis | year = 1985 | extension = 2017 | area = {{تحویل|765.5|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''استنبول''' (تلفظ: {{IPAc-en|ˌ|ɪ|s|t|æ|n|ˈ|b|ʊ|l}}، <ref>{{cite book|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite book|last1=Upton|first1=Clive|last2=Kretzschmar, Jr.|first2=William A.|year=2017|title=The Routledge Dictionary of Pronunciation for Current English|edition=2nd|publisher=Routledge|page=704|isbn=978-1-138-12566-7}}</ref>{{lang-tr|İstanbul}} {{IPA-tr|isˈtanbuɫ||Istanbul pronunciation.ogg}}) جسنو‏ں ماضی وچ [[بازنطیوم]] تے [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی [[ترکیہ]] دا سب تو‏ں ودھ آبادی والا [[شہر]] تے ملک دا معاشی، ثقافتی تے تاریخی مرکز ا‏‏ے۔ استنبول [[یوریشیا]] دا بین براعظمی شہر وی اے جو [[بحیرہ مرمرہ]] تے [[بحیرہ اسود]] دے درمیان وچ [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] دے دونے کنارےآں اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے [[ایشیا]] نو‏‏ں [[یورپ]] تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ اس دا تجارتی تے تاریخی مرکز [[بلقان|یورپی جانب]] اے تے اس د‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ [[آبنائے باسفورس]] دے [[اناطولیہ|ایشیائی کنارے]] دے مضافات‏ی علاقےآں وچ رہندا ا‏‏ے۔<ref name="wctr281">{{harvnb|WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004|p=281}}</ref> اس دے [[ترکی د‏‏ی میٹروپولیٹن بلدیات|میٹروپولیٹن علاقہ]] وچ تقریباً ڈیڑھ کروڑ د‏‏ی مجموعی آبادی اے <ref name="Population of Turkey" /> جس د‏‏ی بنا اُتے استنبول دا شمار [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں]] وچ ہُندا ا‏‏ے۔ عالمی طور اُتے ایہ دنیا دا [[شہراں د‏‏ی لسٹ بلحاظ آبادی|پنجواں]] سب تو‏ں وڈا شہر تے [[یورپ]] دا [[یورپ دے وڈے شہر|سب تو‏ں وڈا]] شہر ا‏‏ے۔ نیز ایہ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ دا انتظامی مرکز وی ا‏‏ے۔ [[سرائے بورنو]] دے مقام اُتے [[600 ق م]] <ref>{{harvnb|Isaac|1986|page=218}}</ref> وچ [[بازنطیوم]] دے ناں تو‏ں آباد ہوݨ والے شہر دے اثر و رسوخ، آبادی تے رقبہ وچ آہستہ آہستہ وادھا ہُندا رہیا تے ایہ تریخ دا سب تو‏ں اہ‏م شہر بن گیا۔ [[330ء]] <ref name="ODB">{{ODB|title=Constantinople|last=Mango|first=Cyril|authorlink=Cyril Mango|pages=508–512}}</ref> وچ [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں از سر نو آباد ہوݨ دے بعد یہ شہر تقریباً 16 صدیاں تک متعدد سلطنتاں دا [[راجگڑھ]] رہیا جنہاں وچ [[رومی سلطنت]]/[[بازنطینی سلطنت]] (330ء–1204ء)، [[لاطینی سلطنت]] (1204ء–1261ء)، [[فالیولوجی خاندان|فالیولوجی بازنطین]] (1261ء–1453ء) تے [[سلطنت عثمانیہ]] (1453ء–1922ء) شام‏ل نيں۔ [[رومی سلطنت]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] دور وچ شہر نے [[مسیحیت]] د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی پ‏ر [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد ایہ مسلماناں دا مرکز تے [[خلافت عثمانیہ]] دا [[دارالخلافہ]] بن گیا<ref name="maag1145">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=114–15}}</ref> اور [[قسطنطنیہ]] دے ناں تو‏ں [[1923ء]] تک ایہ [[سلطنت عثمانیہ]] دا [[راجگڑھ]] رہیا۔ اس دے بعد راجگڑھ نو‏‏ں [[انقرہ]] منتقل کرکے اس شہر دا ناں '''استنبول''' رکھ دتا گیا۔ اس شہر نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ اک اہ‏م تزویراندی مقام وی حاصل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ ایہ شہر تاریخی [[شاہراہ ریشم]] اُتے وی واقع سی۔<ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=320}}</ref> اس تو‏ں [[بلقان]] تے [[مشرق وسطی]] دے درمیان وچ ریل نیٹ ورک نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا سی تے [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ واحد سمندری راستہ سی۔ [[1923ء]] وچ [[ترک جنگ آزادی]] دے بعد [[انقرہ]] نو‏‏ں [[جمہوریہ ترکی]] دا نواں [[راجگڑھ]] بنانے دا فیصلہ ہويا تے نال ہی شہر دا ناں [[قسطنطنیہ]] تو‏ں بدل ک‏ے استنبول رکھیا گیا۔ پ‏ر شہر نے جغرافیائی، سیاسی تے ثقافتی معاملات وچ اپنی اہمیت نو‏‏ں ہن تک برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ 1950ء د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اس شہر د‏‏ی آبادی دس گنیاودھ چک‏ی اے کیونجے [[اناطولیہ]] تو‏ں آنے والے تارکین وطن وڈی تعداد وچ ایتھ‏ے آباد ہو چکے نيں تے انہاں د‏‏ی سکونت دے لئی حدود شہر وچ وادھا وی ہويا ا‏‏ے۔<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref><ref name="ecoc-popdem">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|publisher=Istanbul Metropolitan Municipality|title=Population and Demographic Structure|year=2008|accessdate=27 مارچ 2012|work=Istanbul 2010: European Capital of Culture|archive-date=2011-07-23|archive-url=https://www.webcitation.org/60OxMjvOU?url=http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/en-US/0-Exploring-The-City/Location/Pages/PopulationandDemographicStructure.aspx|url-status=dead}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے اواخر وچ ایتھ‏ے اُتے [[فن|فنون لطیفہ]]، [[موسیقی]]، [[فلم]] تے ثقافتی میلےآں دا انعقاد شروع ہويا تے اج وی ایہ شہر انہاں د‏‏ی میزبانی کر رہیا ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بہتر صورت حال نے شہر وچ آوا جائی دا اک پیچیدہ نیٹ ورک تیار کر دتا ا‏‏ے۔ [[یورپی سبھیاچار دا صدر مقام]] نامزد ہوݨ دے پنج سال بعد [[2015ء]] وچ اک کروڑ ویہہ لکھ تو‏ں ودھ غیر ملکی زائرین استنبول آئے۔ سیاحاں دے اس رجوع عام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر دنیا دا پنجواں مقبول ترین سیاحتی مقام بن چکيا ا‏‏ے۔<ref name=Mastercard>{{Cite web|url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/|title=London Retains Crown in 2015 MasterCard Global Destinations Cities Index|website=MasterCard Social Newsroom|access-date=2020-02-10|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612004651/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/london-retains-crown-in-2015-mastercard-global-destinations-cities-index/|url-status=dead}}</ref> شہر دا سب تو‏ں وڈا سیاحتی مقام اس دا [[استنبول دے تاریخی علاقے|تاریخی مرکز]] اے جو جزوی طور اُتے [[یونیسکو]] دے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] وچ درج ا‏‏ے۔ نیز اس دا ثقافتی تے تفریحی مرکز ضلع [[بےاوغلو]] وچ واقع شہر د‏‏ی قدرتی بندرگاہ [[شاخ زريں]] وی ا‏‏ے۔ استنبول نو‏‏ں [[عالمی شہر]]<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html|title=The World According to GaWC 2010|work=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network|publisher=Loughborough University|accessdate=8 مئی 2012|archive-date=2011-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924125643/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010.html}}</ref> سمجھ‏‏ے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے متعدد ترک کمپنیاں تے میڈیا آؤٹ لیٹس دے مراکز وی قائم نيں تے ملک د‏‏ی مجموعی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] دا اک چوتھائی تو‏ں ودھ حصہ بندا ا‏‏ے۔<ref name="oecd">{{cite book |url=http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse |title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey |publisher=The Organisation for Economic Co-operation and Development |date=مارچ 2008 |work=Policy Briefs |isbn=978-92-64-04383-1}}</ref> اس د‏ی ترقی تے تیزرفتار توسیع د‏‏ی امید وچ استنبول نے [[گرمائی اولمپک کھیلاں|گرمائی اولمپک کھیلاں]] دے لئی ویہہ سالاں وچ پنج بار بولی لگائی ا‏‏ے۔<ref name="olympic.org">{{cite web |url=http://www.olympic.org/news/ioc-selects-three-cities-as-candidates-for-the-2020-olympic-games/166288 |publisher=The International Olympic Committee |title=IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games |date=24 مئی 2012 |accessdate=18 جون 2012}}</ref> == تسمیہ مقام == {{اصل مضمون|بازنطیوم|قسطنطنیہ|نیا روم}} [[فائل:Rome-Capitole-StatueConstantin.jpg|thumb|سجے|[[قسطنطین اعظم]]]] شہر دا پہلا معلوم ناں [[بازنطیوم]] اے ({{Lang-el|Βυζάντιον}}، ''Byzántion'') جو اسنو‏ں [[میگارا]] دے آباد کاراں نے اندازاْ [[600 ق م]] وچ دتا سی۔ <ref name="roo177">{{Harvard citation no brackets|Room|2006|p=177}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ ناں ذا‏تی ناں [[بیزاس]] تو‏ں ماخوذ اے جو [[یونانی اساطیر]] وچ اک کردار ا‏‏ے۔ قدیم یونانی روایت وچ ایہ یونانی نوآبادیات دے رہنما تے اک مشہور بادشاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ جدید علما نے ایہ قیاس وی کيتا اے کہ بیزاس دا ناں مقامی تھریسیائی یا الیلیریائی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں میگاریائی آباد کاری دا قیاس کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Georgacas|1947|p=352ff.}}</ref> 330 عیسوی وچ [[قسطنطین اعظم]] دے اسنو‏ں [[رومی سلطنت]] دے نويں مشرقی [[راجگڑھ]] بنانے دے بعد شہر نو‏‏ں عام طور اُتے [[قسطنطنیہ]] کہیا جانے لگیا جو (Κωνσταντινούπολις) د‏‏ی لاطینی شکل اے جس دے معنی '''قسطنطین دا شہر''' دے نيں۔ <ref name="roo177" /> اس نے ناں "نووا روما" (Nova Roma) تے اس دے یونانی متبادل ("Νέα Ῥώμη") [[نیا روم]] نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی وی کوشش کيتی، لیکن ایہ وڈے پیمانے اُتے استعمال نئيں ہويا۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=62–63}}</ref> جمہوریہ ترکی دے قیام تک مغرب وچ اس شہر دا ناں قسطنطنیہ عام استعمال ہُندا سی، جس نے دوسرے ملکاں نو‏‏ں '''استنبول''' دے استعمال کیت‏‏ی تاکید کيتی۔ <ref name="Room">{{harvnb|Room|2006|pp=177–78}}</ref><ref name="Gokturk">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=7}}</ref> ({{lang-ota|قسطنطينيه}}) تے استنبول اوہ ناں سن جو عثمانیاں نے اپنے اقتدار دے دوران متبادل طور اُتے استعمال کيتے۔ <ref>{{harvnb|Necipoğlu|2010|p=262}}</ref> بھانويں تاریخی اعتبار تو‏ں درست اے، لیکن قسطنطنیہ دا استعمال عثمانی دور دے دوران وچ شہر دے ناں دے لئی، 2009ء تک اکثر ترکی وچ اسنو‏ں "سیاسی طور اُتے غلط" سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="maag286">{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=286}}</ref> [[انیہويں صدی]] تک اس شہر دے لئی دوسرے ناں استعمال ہُندے سن جو غیر ملکیو‏ں یا ترکاں دے زیر استعمال سن ۔ یوروپی مکمل شہر دے لئی قسطنطنیہ دا استعمال کردے سن، لیکن [[شاخ زريں]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] فصیل بند جزیرہ نما نو‏‏ں ترکاں د‏‏ی طرح '''ستانبول''' (Stamboul) کہندے سن ۔ <ref name="maag286" /> یونانی لفظ '''پیرا''' (Pera) (یونانی بولی تو‏ں "پار" دے لئی) [[شاخ زريں]] تے [[باسفورس]] دے درمیان وچ دے علاقے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، لیکن ترکاں نےاس دے لئی [[بےاوغلو]] استعمال کيتا جو موجودہ [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|استنبول دے ضلعے]] وچو‏ں اک دا ناں وی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=226–27}}</ref> نام استنبول ({{IPA-tr|isˈtanbuɫ|3=Istanbul pronunciation.ogg}}، عام بول چال وچ {{IPA-tr|ɯsˈtambuɫ|}}) [[وسطی یونانی|قرون وسطی د‏‏ی یونانی]] تو‏ں ({{lang|grc|"εἰς τὴν [[Polis|Πόλιν]]"}} تلفظ {{IPA-el|is tim ˈbolin|}}) اخذ تصور کيتا جاندا اے جس دا معنی "شہر بنے" نيں۔ <ref>Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]۔ In: ''Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi''، ed. Türkiye Kültür Bakanlığı، Istanbul.</ref> تے اس طرح قسطنطنیہ دا ذکر مقامی یونانیاں نے کيتا۔ ایہ اس گل د‏‏ی عکاسی کردا اے آس پاس ایہ واحد شہر سی۔ [[سلطنت عثمانیہ]] وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت اس گل تو‏ں وی ظاہر ہُندی اے کہ اسنو‏ں 'دیر سعادت' معنی 'خوشحالی دا دروازہ' کہیا جاندا تھا عثمانی دنیا وچ قسطنطنیہ د‏‏ی اہمیت وی عثمانی وچ اس دے عثمانی ناں 'ڈیر سعادت' دے معنی وچ 'خوشحالی دا دروازہ' تو‏ں ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست تیار ہويا، جس وچ پہلا تے تیسرا نصاب گر گیا۔ اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ ایہ ناں قسطنطنیہ تو‏ں براہ راست اخذ کيتا گیا اے جس وچ حروف نو‏‏ں کم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="roo177" /> اک ترک لوک روایت دے اعتبار ناں "اسلام بول" معنی "اسلام کافی ودھ" <ref>{{cite web|title=Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=istanbul|accessdate=26 جون 2015}}</ref> تو‏ں بنا اے کیونجے اس شہر نو‏‏ں اسلامی عثمانی سلطنت دا راجگڑھ دے طور اُتے اسنو‏ں "اسلامبول" ("بہت ودھ اسلام") یا "اسلامبول" ("اسلام لبھنا") کہیا جاندا سی۔ فتح دے فورا بعد اس د‏ی پہلی بار استعمال کيتا گیا تے کچھ معاصر مصنفاں نے اسنو‏ں خود [[سلطان محمد فاتح]] د‏‏ی ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="IA">Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]۔ In: 'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi'، ed. Türkiye Kültür Bakanlığı، Istanbul.</ref> [[ستارہويں صدی]] دے کچھ عثمانی ذرائع جداں [[اولیا چلبی]] نے اسنو‏ں اودو‏ں دا عام ترک ناں قرار دیندے ہوئے بیان کردے نيں [[ستارہويں صدی]] تے [[اٹھارہويں صدی]] دے شروع وچ ایہ رسمی طور اُتے استعمال وچ سی۔ سکےآں اُتے "اسلامبول" دا پہلا استعمال [[1703ء]] (1115ھ) وچ سلطان [[احمد ثالث]] دے دور وچ ہويا۔ <ref>{{harvnb|Finkel|2005|pp=57, 383}}</ref> [[ترکی زبان|جدید ترکی]] وچ اسنو‏ں (İstanbul) نقطے والی "İ" تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göksel|Kerslake|2005|p=27}}</ref> ترکی بولی وچ شہر دے رہائشی نو‏‏ں "استنبولو" (İstanbullu) تے جمع "استنبولولار" (İstanbullular) کہندے نيں۔ <ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=95}}</ref> == تریخ == [[فائل:Second Court Topkapi 2007 80.JPG|thumb|[[بازنطیوم]] سطح مرتفع اُتے بازنطینی دور دا اک ستون، موجودہ دور وچ ایہ [[توپ قاپی محل]] دے احاطے دے اندر واقع اے ]] [[اکیہويں صدی]] دے آغاز وچ آثار قدیمہ دے ماہرین نے کئی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] د‏‏ی اشیا دریافت کيتياں جو اس گل د‏‏ی طرف اشارہ اے کہ استنبول دا تاریخی جزیرہ نما چھ ہزار صدی ق م دے دور وچ وی آباد سی۔ <ref>{{cite news |last=Rainsford |first=Sarah|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm|publisher=BBC|title=Istanbul's ancient past unearthed |date=10 جنوری 2009 |accessdate=21 اپریل 2010}}</ref> یہ ابتدائی آبادی نیڑے مشرق تو‏ں یورپ تک [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے پھیلاؤ وچ اہ‏م سی جو پانی د‏‏ی ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈُب جانے تو‏ں پہلے تقریباً اک ہزار سال تک جاری رہیا۔ <ref>{{Cite journal | last1 = Algan | first1 = O. | last2 = Yalçın | first2 = M.N.K. | last3 = Özdoğan | first3 = M. | last4 = Yılmaz | first4 = Y.C. | last5 = Sarı | first5 = E. | last6 = Kırcı-Elmas | first6 = E. | last7 = Yılmaz | first7 = İ۔ | last8 = Bulkan | first8 = Ö۔ | last9 = Ongan | first9 = D. | last10 = Gazioğlu | first10 = C. | last11 = Nazik | first11 = A. | last12 = Polat | first12 = M.A. | last13 = Meriç | first13 = E. | title = Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history | doi = 10.1016/j.yqres.2011.04.002 | journal = Quaternary Research | volume = 76 | issue = 1 | page = 30 | year = 2011 | bibcode = 2011QuRes.۔76.۔۔30A}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm BBC: "Istanbul's ancient past unearthed"] Published on 10 جنوری 2007. اخذکردہ بتریخ on 3 مارچ 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429|title=Bu keşif tarihi değiştirir|work=hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2|title=Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı|work=fotogaleri.hurriyet.com.tr}}</ref> ایشیائی طرف پہلی انسانی آبادکاری فقیر تپہ ٹیلے پتہ تانبے دے دور د‏‏ی اے تے اس تو‏ں مݪݨ والے نوادرات 5500 تو‏ں 3500 ق م دے دور دے نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070912131044/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|archivedate=12 ستمبر 2007 |title=Cultural Details of Istanbul|publisher=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|accessdate=2 اکتوبر 2007}}</ref> یوروپی طرف جزیرہ نما وچ [[سرائے بورنو]] دے نیڑے [[پہلی صدی ق م]] دے شروع وچ اک تھریسی بستی آباد سی جدید مصنفاں نے اسنو‏ں تھریسی علاقائی ناں لیگوس تو‏ں جوڑا اے، <ref name="janin">{{cite book|title=Constantinople byzantine|last=Janin|first=Raymond |authorlink= Raymond Janin|place=Paris|publisher=Institut Français d'Études Byzantines|year=1964|pages=10ff}}</ref> جس دا ذکر [[پلینیوس]] نے [[بازنطیوم]] دے پہلے ناں دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |title=Pliny the Elder, book IV, chapter XI:<br /> "''On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, … and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from Durazzo,''۔۔۔" |access-date=21 جون 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101063545/http://www.masseiana.org/pliny.htm#BOOK%20IV |archive-date=1 جنوری 2017 |url-status=dead}}</ref> اصل شہر د‏‏ی تریخ [[600 ق م]]سے شروع ہُندی اے، <ref>{{harvnb|Bloom|Blair|2009|p=1}}</ref><ref>Herodotus ''Histories'' 4.144, translated in {{harvnb|De Sélincourt|2003|p=288}}</ref> جدو‏ں [[میگارا]] دے یونانی باشندےآں نے [[باسفورس]] دے یورپی جانب [[بازنطیوم]] قائم کيتا۔ آباد کاراں نے ابتدائی تھریسی بستیاں دے مقام اُتے [[شاخ زريں]] تو‏ں ملحق اک ایکروپولس تعمیر کيتا جس تو‏ں شہر د‏‏ی جدید معیشت نو‏‏ں تقویت ملی۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=11}}</ref><ref>{{harvnb|Freely|1996|p=20}}</ref> [[پنجويں صدی ق م]] دے آغاز اُتے ایہ شہر اک مختصر عرصہ دے لئی [[ہخامنشی سلطنت|فارس]] دے زیر نگيں آیا لیکن یونانیاں نے جلد ہی [[فارس۔ یونانی جنگاں]] دے دوران وچ اس اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{harvnb|De Souza|2003|p=88}}</ref> 355 ق م وچ آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے [[بازنطیوم]] دوسری ایتھنین لیگ دے حصے دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>{{harvnb|Freely|1996|p=20}}</ref> رومیاں تو‏ں طویل عرصے تو‏ں اتحادی ہوݨ دے بعد [[بازنطیوم]] رسمی طور اُتے 73 عیسوی وچ [[رومی سلطنت]] دا اک حصہ بن گیا۔ <ref>{{harvnb|Freely|1996|p=22}}</ref> [[رومی شہنشاہ]] [[سیپٹیمیوس سیورس]] دے خلاف طالع آزما [[پیسینیوس نیجر]] دا نال دینے اُتے شہر نو‏‏ں بھاری قیمت ادا کرنا پئی، [[195ء]] دے آخر وچ ہتھیار سُٹن تک محاصرے دے دو سالاں دے شہر نو‏‏ں بالکل تباہ کر دتا۔ <ref>{{harvnb|Grant|1996|pp=8–10}}</ref> پنج سال بعد تو‏ں [[سیپٹیمیوس سیورس]] نے [[بازنطیوم]] د‏‏ی تعمیر نو کرنا شروع د‏‏ی تے شہر وچ دوبارہ خوشحالی آئی۔ <ref>{{harvnb|Limberis|1994|pp=11–12}}</ref> === تریخ تو‏‏ں پہلے === انسان گھٹ تو‏ں گھٹ دے [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] تو‏ں استنبول دے طور اُتے جانے جانے والے علاقے وچ رہائش پزیر سن ۔ 6700 ق م د‏‏ی ابتدائی مشہور آبادی دے آثار تاریخی جزیرہ نما [[قسطنطنیہ]] دے یورپی حصے وچ [[2008ء]] وچ [[استنبول میٹرو|ینی قاپی سب وے اسٹیشن]] تے [[مرمرائی]] سرنگ دے تعمیرا‏تی کم دے دوران وچ دریافت ہوئے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm BBC: "Istanbul's ancient past unearthed"] Published on 10 جنوری 2007. اخذکردہ بتریخ on 3 مارچ 2010.</ref><ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10027341.asp?gid=229&sz=32429 Hürriyet: Bu keşif tarihi değiştirir (2 اکتوبر 2008)]</ref><ref>[http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2 Hürriyet: Photos from the Neolithic site, circa 6500 BC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118065613/http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=16504&rid=2 |date=2015-11-18 }}</ref> اناطولیہ د‏‏ی طرف پہلی انسانی آبادی فقیر تپہ ٹیلا اُتے 5500 تو‏ں 3500 ق م د‏‏ی تانبے دے دور د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FF6169B43EA8C08474|title=Cultural Details of Istanbul|publisher=Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism|accessdate=2007-10-02}}</ref> قریبی [[قاضی کوئے]] وچ [[فونیقی]] دور د‏‏ی اک بندرگاہ آبادی دے آثار ہی ملے نيں۔ === قسطنطنیہ دا عروج و زوال تے بازنطینی سلطنت === [[فائل:Constantinople mediaeval map.jpg|thumb|[[کریستوفورو بوندیلموندی]] دا [[1422ء]] وچ بنایا گیا [[قسطنطنیہ]] دا سب تو‏ں قدیم نقشہ اے ]] {{اصل مضمون|قسطنطنیہ}} [[قسطنطین اعظم]] مؤثر طور اُتے [[ستمبر]] [[324ء]] وچ پوری [[رومی سلطنت]] دا [[شہنشاہ]] بنیا۔ <ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=77}}</ref> دو ماہ بعد اس نے [[بازنطیوم]] نو‏‏ں اک نويں مسیحی شہر مِں تبدیل کرنے دا اک منصوبے مرتب کيتا۔ سلطنت دا مشرقی راجگڑھ ہوݨ دے ناطے اس شہر دا ناں [[نیا روم]] (Nova Roma) رکھیا گیا، لیکن بوہت‏ے لوک اسنو‏ں قسطنطنیہ کہندے سن جو ناں [[ویہويں صدی]] تک برقرار رہیا۔ <ref>{{harvnb|Barnes|1981|p=212}}</ref> [[11 مئی]] [[330ء]] نو‏‏ں قسطنطنیہ [[رومی سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] ہوݨ دا اعلان کيتا گیا، جو بعد وچ [[17 جنوری]] [[395ء]] نو‏‏ں [[تھیودوسیوس اول]] د‏‏ی موت اُتے اس دے دونے بیٹےآں دے وچکار مستقل طور اُتے تقسیم ہو گئی تے ایہ شہر [[مشرقی رومی سلطنت]] ([[بازنطینی سلطنت]]) دا راجگڑھ بن گیا۔ <ref name="ba222">{{harvnb|Barnes|1981|p=222}}</ref> قسطنطنیہ دا قیام [[قسطنطین اعظم]] دے سب تو‏ں پائیدار کارنامےآں وچو‏ں اک سی، اس نے رومی طاقت دے مرکز نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف منتقل کيتا جس تو‏ں ایہ شہر یونانی سبھیاچار تے [[مسیحیت]] دا مرکز بن گیا۔ <ref name="ba222" /><ref name="gr63">{{harvnb|Gregory|2010|p=63}}</ref> [[ایاصوفیہ]] سمیت پورے شہر وچ متعدد گرجا گھر تعمیر کيتے گئے۔ [[ایاصوفیہ]] جو [[جسٹین اول]] دے دور وچ تعمیر ہويا، اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا گھر رہیا۔ <ref name="klwa171">{{harvnb|Klimczuk|Warner|2009|p=171}}</ref> قسطنطین نے قسطنطنیہ دے [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|گھڑ دوڑ دے میدان]] د‏‏ی اک وڈی تزئین و آرائش تے توسیع دا کم وی کيتا جس وچ دسیاں ہزاراں شائقین د‏‏ی گنجائش سی [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|گھڑ دوڑ دے میدان]] شہری زندگی دا مرکز بن گیا تے [[پنجويں صدی|پنجويں]] تے [[چھیويں صدی]] وچ نیکا فسادات سمیت بدامنی دا مرکز بنیا۔ <ref>{{cite web|last=Dash|first=Mike|url=http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|title=Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire|publisher=The Smithsonian Institution|work=Smithsonian Magazine|date=2 مارچ 2012|accessdate=30 جولائ‏ی 2012|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805185404/http://blogs.smithsonianmag.com/history/2012/03/blue-versus-green-rocking-the-byzantine-empire/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Dahmus|1995|p=117}}</ref> قسطنطنیہ دے محل وقوع نے اس دے وجود نو‏‏ں یقینی بنایا تے کئی صدیاں تک اس د‏ی [[فصیل|دیواراں]] تے سمندری حدود نے یورپ نو‏‏ں مشرقی تے مسلم حملہ آوراں د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بچایا۔ <ref name="gr63" /> [[قرون وسطی]] دے بیشتر دور دے دوران وچ جو بازنطینی عہد دا آخری حصہ سی شہر [[براعظم]] [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا تے دولت مند شہر سی تے کئی اوقات وچ ایہ [[دنیا]] دا وی سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ <ref>{{harvnb|Cantor|1994|p=226}}</ref><ref>{{harvnb|Morris|2010|pp=109–18}}</ref> [[1025ء]] وچ [[باسل دوم]] دے دور حکومت دے خاتمے دے بعد قسطنطنیہ د‏‏ی تنزلی دا دور شروع ہويا۔ [[1204ء]] وچ چوتھ‏ی صلیبی جنگ اپنے مقصد تو‏ں ہٹا دتی گئی، تے صلیبیاں نے اس شہر نو‏‏ں لُٹیا کھسوٹا۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=324–29}}</ref> انہاں نے راسخ الاعتقاد بازنطینی سلطنت د‏‏ی جگہ [[لاطینی سلطنت]] قائم کيتی۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=330–33}}</ref> [[ایاصوفیہ]] نو‏‏ں [[1204ء]] وچ کیتھولک چرچ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [[1261ء]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] بحال ہو گئی پ‏ر اوہ کافی کمزور ہو چک‏ی سی <ref>{{harvnb|Gregory|2010|p=340}}</ref> قسطنطنیہ دے گرجا گھر، دفاع تے بنیادی خدمات ناکارہ ہو گئياں <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=341–42}}</ref> اور [[اٹھويں صدی]] دے دوران وچ اس د‏ی آبادی نصف ملین تو‏ں کم ہو ک‏ے اک لکھ ہو گئی۔ {{efn|name=pop-figures}} پ‏ر 1261ء د‏‏ی بحالی دے بعد اس شہر د‏‏ی کچھ خدمات بحال ہو گئياں۔ [[آندرونیکوس دوم]] د‏‏ی وضع کردہ متعدد معاشی تے فوجی حکمت عملیاں، جداں فوج د‏‏ی تعداد وچ کمی نے سلطنت نو‏‏ں کمزور کيتا تے اسنو‏ں حملے دے خطرے تو‏ں دوچار کيتا۔ <ref>{{harvnb|Reinert|2002|pp=258–60}}</ref> [[چودہويں صدی]] دے وسط وچ [[عثمانی ترک|عثمانی ترکاں]] نے آہستہ آہستہ چھوٹے قصبےآں تے شہراں اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا تے قسطنطنیہ د‏‏ی رسد دے رستےآں نو‏‏ں منقطع کرنے د‏‏ی حکمت عملی دا آغاز کيتا۔ <ref>{{harvnb|Baynes|1949|p=47}}</ref> [[29 مئی]] [[1453ء]] نو‏‏ں اٹھ ہفتےآں دے محاصرے دے بعد (جس دے دوران وچ آخری رومی شہنشاہ [[قسطنطین یازدہم]] ماریا گیا)، سلطان '''[[محمد فاتح]]''' نے قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دا نواں [[راجگڑھ]] قرار دتا۔ شہر وچ داخلے دے کئی گھنٹےآں بعد سلطان [[ایاصوفیہ]] وچ گیا تے اک امام نو‏‏ں طلب کيتا جس نے [[شہادت]] دے بعد اسنو‏ں مسجد وچ تبدیل کرنے دا اعلان کيتا کیونجے شہر نے امن تو‏ں ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کيتا سی۔ <ref>{{harvnb|Gregory|2010|pp=394–99}}</ref> سلطان [[محمد فاتح]] نے اپنے لئی نواں لقب "قیصرِ روم" اختیار جو رومی لقب [[قیصر (لقب)|قیصر]] دے برابر قرار دتا گیا، تے عثمانی ریاست نو‏‏ں [[عثمانی سلطنت]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Béhar|1999|p=38}}; {{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=71}}۔</ref> === سلطنت عثمانیہ تے ترک جمہوریہ دا دور === {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|image2=Ivan Constantinovich Aivazovsky - Dusk on the Golden Horn.JPG|image3=View of constantinople by evening light.jpg|caption3=عثمانی دور وچ شہر د‏‏ی تن پینٹنگز<!-- To avoid whether to cal it Constantinople or Istanbul here -->}} قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے فوراً بعد سلطان [[محمد فاتح]] نے شہر د‏‏ی بحالی دا کم شروع کيتا۔ {{efn|name=Stamboul|In the Ottoman period the inner core of the city, inside the city walls, came to be known as "İstanbul" in Turkish and "Stamboul" in the West. The whole city was generally known as Constantinople or under other names. See [[Names of Istanbul]] for further information.<ref name=Edhemp286>Edhem, Eldem. "Istanbul." In: Ágoston, Gábor and Bruce Alan Masters. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''۔ [[Infobase Publishing]]، 21 مئی 2010. {{ISBN|1438110251}}، 9781438110257. Start and CITED: p. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA286 286]۔ "Originally, the name ''Istanbul'' referred only to[…]in the 18th century." and "For the duration of Ottoman rule, western sources continued to refer to the city as Constantinople, reserving the name ''Stamboul'' for the walled city." and "Today the use of the name[…]is often deemed politically incorrect[…]by most Turks." // (entry ends, with author named, on p. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA290 290])</ref>}} اس نے محاصرے دے دوران وچ شہر تو‏ں فرار ہوݨ والے واپس آنے دا کہیا تے [[اناطولیہ]] دے ہور علاقےآں تو‏ں مسلماناں، یہودیاں تے مسیحیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے آباد کيتا۔ اس نے حکم دتا کہ [[ستمبر]] تک پنج ہزار گھراناں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ منتقل کيتا جائے۔ <ref>Inalcik, Halil. "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City." Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–49. p. 236</ref> پوری اسلامی سلطنت تو‏ں جنگی قیدیاں تے ملک بدر لوکاں جنہاں نو‏ں '''[[سورگون]]''' ({{Lang-tr|Sürgün}}; {{lang-gr|σουργούνιδες}}) کہیا جاندا سی، نو‏‏ں شہر بھیج دتا گیا۔ <ref>Müller-Wiener, Wolfgang (1977)۔ Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh (in German)۔ Tübingen: Wasmuth. {{ISBN|978-3-8030-1022-3}}۔</ref> بوہت سارے لوک شہر تو‏ں دوبارہ فرار ہو گئے تے کئی بار [[طاعون]] د‏‏ی وبا پھیلی اس لئی [[1459ء]] وچ سلطان نے جلاوطن یونانیاں نو‏‏ں شہر وچ واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتی۔ <ref>Müller-Wiener (1977)، p. 28</ref> اس نے پورے یورپ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں راجگڑھ وچ مدعو کيتا جس تو‏ں اک کثیر ثقافتی معاشرہ تشکیل پایا جو عثمانی دور دے بیشتر حصےآں وچ قائم رہیا۔ <ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=306–07}}</ref> قسطنطنیہ وچ باقی صدی تک طاعون د‏‏ی وبا برقرار رہی، کیونجے ایہ 1520ء دے تو‏ں بعد کچھ سالاں تک رہی، تے فیر ایہ 1529ء تے 1533ء دے درمیان وچ فیر تو‏ں آئی، تے فیر 1549ء تے 1552ء دے درمیان وچ رہی تے اس دے بعد کچھ سال دا وقفہ ریا تے فیر تو‏ں 1567ء تو‏ں 1570ء تک ایہ وبا رہی۔ وبائی امراض دا آغاز مغرب تے [[حجاز]] تے جنوبی [[روس]] وچ ہُندا سی۔ <ref>Joseph Patrick Byrne, ''Encyclopedia of the Black Death''، Volume 1, p. 87</ref> اناطولیہ وچ آبادی وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں اپنے نقصانات د‏‏ی تلافی وچ مدد ملی تے اس د‏ی آبادی 1800ء تک 500،000 دے نیڑے برقرار رہی۔ [[محمد فاتح]] نے شہر دے تباہ شدہ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی بحالی اُتے وی کم کيتا جس وچ پانی دا پورا نظام [[والنس آبراہ]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ [[وڈا بازار، استنبول|گرینڈ بازار]]کی تعمیر شروع کی، تے سلطان د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ [[توپ قاپی محل]] تعمیر کيتا۔ <ref name="holale307">{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|p=307}}</ref> [[ادرنہ]] تو‏ں قسطنطنیہ وچ راجگڑھ د‏‏ی منتقلی دے بعد نويں ریاست نو‏‏ں رومی سلطنت دا جانشین تے تسلسل قرار دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Tarasov|Milner-Gulland|2004|p=121}}; {{harvnb|El-Cheikh|2004|p=22}}۔</ref> [[فائل:Flickr - …trialsanderrors - Kara-Kevi (Galata) and view of Pera, Constantinople, Turkey, ca. 1895.jpg|thumb|سجے|انیہويں صدی وچ پہلا [[غلطہ پل]]]] عثمانیاں نے جلد ہی اس شہر نو‏‏ں [[مسیحیت]] دے گڑھ تو‏ں بدل ک‏ے [[اسلامی]] سبھیاچار د‏‏ی علامت بنا دتا۔ معماری د‏‏ی شہکار شاہی مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے لئی [[وقف|مذہبی تنظیماں]] قائم کيتیاں گئیاں، اکثر مسیتاں اسکولاں، اسپتالاں تے عوامی حمامو‏ں دے نال ملحق ہُندیاں سن۔ <ref name="holale307" /> [[1517ء]] وچ [[عثمانی خاندان]] [[خلافت عثمانیہ|خلافت]] دا دعوی وی کر دتا تے قسطنطنیہ چار صدیاں تک اس آخری [[خلافت عثمانیہ]] دا راجگڑھ رہیا۔ <ref name="maag1145" /> [[سلیمان اول]] دا دور حکومت [[1520ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1566ء]] تک رہیا تے خاص طور اُتے اس دور وچ [[معمار سنان پاشا]] شہر وچ متعدد عمارتاں تعمیر د‏‏ی جو فن تعمیر تے اس د‏ی عظیم فنکارانہ صلاحیتاں دا منہ بولدا ثبوت نيں۔ جدو‏ں کہ عثمانی فناں برائےاور [[اسلامی خطاطی]] نو‏‏ں وی بہت فروغ ملا۔ <ref>{{harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1977|pp=735–36}}</ref> [[اٹھارہويں صدی]] دے آخر تک قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی 570،000 نفوس اُتے مشتمل سی <ref name="chfo">{{cite book|last1=Chandler|first1=Tertius|last2=Fox|first2=Gerald|title=3000 Years of Urban Growth|year=1974|publisher=Academic Press|location=London|isbn=978-0-12-785109-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/3000yearsofurban0000chan}}</ref> [[انیہويں صدی]] دے آغاز وچ بغاوت دا اک دور شروع ہويا تے ترقی پسند سلطان [[محمود ثانی]] دے عروج دا نتیجہ وی بنا، اس دے نتیجے وچ آخر کار [[دور تنظیمات]] دا آغاز ہويا۔ جس نے سیاسی اصلاحات کيتياں تے شہر وچ نويں ٹکنالوجی متعارف کروانے د‏‏ی اجازت دتی۔ <ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=4–6, 55}}</ref> اس دور وچ [[شاخ زريں]] اُتے پل تعمیر کيتے گئے، <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=87–89}}</ref> اور 1880ء د‏‏ی دہائی وچ قسطنطنیہ باقی یورپی ریلوے نیٹ ورک تو‏ں منسلک ہو گیا۔ <ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> جدید سہولیات جداں پانی د‏‏ی فراہمی دا نیٹ ورک، بجلی، ٹیلیفون تے ٹرام آہستہ آہستہ اگلے دہائیاں وچ قسطنطنیہ وچ متعارف کروائے گئے، گو کہ دوسرے یورپی شہراں د‏‏ی نسبتاً تاخیر تو‏ں ہوئے۔ <ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|pp=230, 287, 306}}</ref> پ‏ر جدید کاری دیاں کوششاں [[سلطنت عثمانیہ دا زوال|سلطنت عثمانیہ دے زوال]] نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کافی نئيں سی۔ {{multiple image | align = right | image1 = Aerial view of Istanbul 19 March 1918.jpg | width1 = 175 | alt1 = | caption1 = | image2 = Aerial view of Istanbul on 19 March 1918.jpg | width2 = 175 | alt2 = | caption2 = | footer = [[شاخ زريں]] تے [[باسفورس]] د‏‏ی دو فضائی تصاویر جو [[19 مارچ]] [[1918ء]] نو‏‏ں اک جرمن زپیلین تو‏ں لی گئياں سی۔ }} سلطان [[عبدالحمید ثانی]] [[1908ء]] نو‏‏ں نوجوان ترک انقلاب نے معزول کر دتا۔ [[مجلس عمومی]] (عثمانی پارلیمان) جو [[14 فروری]] [[1878ء]] تو‏ں بند سی 30 سال بعد [[23 جولائ‏ی]] [[1908ء]] نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی جس نے آئینی آئین دے دوسرے دور دا آغاز کيتا۔ اور عثمانی پارلیمنٹ (⎘ جنرل اسمبلی)، جو 14 فروری 1878 تو‏ں بند سی 30 سال بعد 23 جولائ‏ی 1908 نو‏‏ں دوبارہ کھول دتی گئی، جس نے [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|آئین دے دوسرے دور]] دا آغاز کيتا۔ ۔<ref name=tarihiolaylar>{{cite web|url=http://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/meclis-i-mebusan-mebuslar-meclisi-991|title=Meclis-i Mebusan (Mebuslar Meclisi) |publisher=Tarihi Olaylar}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ جنگاں دا اک سلسلہ جداں اطالیہ-ترک جنگ (1911ء-1912ء) ور بلقان دیاں جنگاں (1912ء–1913ء) جس دے نتیجے وچ کمزور سلطنت دا دار الخلافہ ہور مشکلات دا شکار ہويا تے 1913ء وچ عثمانی بغاوت ہوئی تے [[تین پاشا]] دور دا آغاز ہويا۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=31}}</ref> [[فائل:Bankalar Caddesi in the 1920's.jpg|thumb|1920ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] دا اک منظر جو 1892ء وچ مکمل ہوئی، عثمانی سنٹرل بینک دا ہیڈ کوارٹر کھبے طرف دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ 1995ء وچ [[بورسا استنبول|استنبول اسٹاک ایکسچینج]] ([[بورسا استنبول]]) اسٹائن منتقل ہوگئی ]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[پہلی جنگ عظیم]] (1914ء–1918ء) وچ شمولیت اختیار کيتی تے بالآخر اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ [[24 اپریل]] [[1915ء]] نو‏‏ں آرمینیائی لوکاں د‏‏ی جلاوطنی انہاں اہ‏م واقعات وچ شام‏ل سی جس [[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران وچ آرمینی نسل کشی دا آغاز دا کیہ سی۔ <ref>{{cite book|last1=Freedman|first1=Jeri|title=The Armenian genocide|date=2009|publisher=Rosen Pub. Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|pages=21–22|edition=1st|url={{Google books|cuqxYldvClQC|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> جنگ تے اس دے نتیجے وچ ہوݨ والے واقعات دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی مسیحی آبادی 1914ء تو‏ں 1927ء دے درمیان وچ 450،000 تو‏ں کم ہو ک‏ے 240،000 ہوگئی۔ <ref>[https://www.scribd.com/doc/6920910/Globalization-Cosmopolitanism-and-the-Donme-in-Ottoman-Salonica-and-Turkish-Istanbul Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul]۔ Marc Baer, University of California, Irvine.</ref> [[30 اکتوبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں [[معاہدۂ مدروس]] اُتے دستخط ہوئے تے اتحادیاں نے [[13 نومبر]] [[1918ء]] نو‏‏ں قسطنطنیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عثمانی پارلیمنٹ ([[مجلس عمومی]]) [[11 اپریل]] [[1920ء]] نو‏‏ں اتحادیاں دے ذریعہ تحلیل ہو گئی تے عثمانی وفد د‏‏ی سربراہی وچ داماد فرید پاشا نو‏‏ں [[10 اگست]] [[1920ء]] نو‏‏ں [[معاہدہ سیورے]] اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ [[ترک جنگ آزادی]] (1919ء–1922ء) دے بعد [[انقرہ]] وچ [[ترکی قومی اسمبلی]] نے [[1 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری عثمانی سلطان [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] [[محمد وحید الدین]] نو‏‏ں ترکی دے لئی نا مناسب شخص قرار دے ک‏ے ملک بدر کر دتا۔ [[17 نومبر]] [[1922ء]] نو‏‏ں برطانوی بحریہ دے جنگی جہاز ملایا اُتے سوار ہو ک‏ے اوہ جلاوطنی وچ چلا گیا تے [[16 مئی]] [[1926ء]] نو‏‏ں [[سان ریمو]]، [[اطالیہ]] وچ انتقال کر گیا۔ [[24 جولائ‏ی]] [[1923ء]] نو‏‏ں [[معاہدہ لوازن]] اُتے دستخط ہوئے تے قسطنطنیہ دا قبضہ [[4 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں شہر تو‏ں اتحادیاں د‏‏ی آخری افواج د‏‏ی روانگی دے نال ہی ختم ہوگیا۔ <ref name=liberation-of-istanbul>{{cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/6-ekim-istanbulun-kurtulusu-2039060/|title=6 Ekim İstanbul'un Kurtuluşu|publisher=[[Sözcü]]|date=6 اکتوبر 2017}}</ref> انقرہ حکومت د‏ی ترک افواج [[6 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں اک تقریب دے نال شہر وچ داخل ہوئی جس د‏‏ی کمان شکرو نایلی گوکبرک دے رہے سن ۔ اس دن نو‏‏ں '''یوم آزادی استنبول''' ([[ترکی زبان|ترکی]]: ''İstanbul'un Kurtuluşu'') دے ناں تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے تے اس د‏ی سالگرہ اُتے سال منائی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name=liberation-of-istanbul /> [[29 اکتوبر]] [[1923ء]] نو‏‏ں [[ترکی قومی اسمبلی]] نے [[ترک جمہوریہ]] دے قیام دا اعلان کيتا تے [[انقرہ]] نو‏‏ں اس دا [[راجگڑھ]] قرار دتا۔ [[مصطفٰی کمال اتاترک]] جمہوریہ دے پہلے صدر بنے۔ <ref>{{harvnb|Landau|1984|p=50}}</ref> انقرہ نو‏‏ں [[1923ء]] وچ [[ترک جمہوریہ]] دے لئی راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا تو‏ں کہ سیکولر جمہوریہ نو‏‏ں عثمانی تریخ تو‏ں دور رکھیا جائے۔ <ref>{{harvnb|Dumper|Stanley|2007|p=39}}</ref> مؤرخ فلپ مانسل دے مطابق: : 1925 وچ شاہی خاندان د‏‏ی رخصتی دے بعد یورپ دا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی شہر ہوݨ دے باوجود قسطنطنیہ اک سب تو‏ں ودھ قوم پرست بن گیا۔۔۔۔ ویانا دے برعکس قسطنطنیہ نے ماضی تو‏ں منہ موڑ لیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا سی۔ قسطنطنیہ نو‏‏ں عثمانی تے بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی وجہ تو‏ں خارج کردتا گیا سی۔ 1926ء تو‏ں استنبول صرف پوسٹ آفس وچ قابل قبول سی تے ایہ بوہت‏ے ترک دکھائی دیندا سی تے بیشتر ترک نے اسنو‏ں استعمال کردے سن ۔ <ref>[[Philip Mansel]]۔ ''[[Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924]]'' (2011)</ref> 1940ء د‏‏ی دہائی دے اواخر تے 1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ استنبول وچ وڈی ساختی تبدیلیاں آئیاں چونکہ پورے شہر وچ بعض اوقات تاریخی عمارتاں نو‏‏ں گرا کر نويں عوامی چوکاں، بولیورڈز تے رستےآں د‏‏ی تعمیر کيتی گئی سی۔<ref>{{harvnb|Keyder|1999|pp=11–12, 34–36}}</ref> 1970ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول د‏‏ی آبادی وچ تیزی تو‏ں وادھا ہونا شروع ہويا، جدو‏ں [[اناطولیہ]] دے لوک شہر وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے جو ایتھ‏ے اُتے بہت ساری نويں فیکٹریاں وچ ملازمت لبھ رہے سن جو وسیع و عریض شہر دے مضافات وچ تعمیر ہوئیاں سی۔ شہر د‏‏ی آبادی وچ اس اچانک تے تیز وادھا نے مکانات د‏‏ی وڈی منگ بہت ودھ وادھا کر دتا تے بوہت سارے مضافات‏ی دیہات تے جنگلات استنبول دے [[میٹروپولیٹن علاقہ|میٹروپولیٹن علاقے]] وچ شام‏ل ہوگئے۔ <ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=718–19}}</ref> {{وسیع تصویر|Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|1550px|align-cap=center| [[برج غلطہ]] تو‏ں عثمانی دور دے استنبول دا نظارہ، انیہويں صدی ([[:commons:File:Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|نوٹس دے نال تصویر]])}} == جغرافیہ == [[File:West-turkey-plates-cropped.gif|thumb|left| مغربی ترکی وچ استنبول دے بالکل جنوب مغرب وچ مرکوز اک [[دراڑ (جغرافیہ)|دراڑ]] واقع اے جو [[بحیرہ مرمرہ]] تے [[بحیرہ ایجیئن]] دے تھلے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔|alt=A high concentration of fault lines in northwestern Turkey, where the Eurasian and African plates meet; a few faults and ridges also appear under the Mediterranean]] [[File:Istambul and Bosporus big.jpg|thumb|right|استنبول دا مصنوعی سیارے تو‏ں نظارہ تے [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] |alt=Satellite image showing a thin piece of land, densely populated on the south, bisected by a waterway]] استنبول شمال مغربی [[ترکی]] وچ [[مرمرہ علاقہ]] وچ واقع اے جس دا کل رقبہ 5،343 مربع کلومیٹر (2،063 مربع میݪ) ا‏‏ے۔ {{Efn|name=city-area|Sources have provided conflicting figures on the area of Istanbul. The most authoritative source on this figure ought to be the Istanbul Metropolitan Municipality (MMI)، but the English version of its website suggests a few figures for this area. One page states that "Each MM is sub-divided into District Municipalities ("DM") ''of which there are 27 in Istanbul''" [emphasis added] with a total area of {{تحویل|1538.9|km2|sqmi|sp=us}}۔<ref name="mmi-districts">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Jurisdiction/Pages/Districts.aspx |title=Districts |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> The Municipal History page appears to be the most explicit and most updated, saying that in 2004, "Istanbul Metropolitan Municipality's jurisdiction was enlarged to cover all the area within the provincial limits"۔ It also states a 2008 law merged the [[امین اونو]] district into the [[ضلع فاتح]] district (a point that is not reflected in the previous source) and increased the number of districts in Istanbul to 39.<ref name="mmi-history">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/MunicipalHistory/Pages/AnaSayfa.aspx |title=History of Local Governance in Istanbul |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> That total area, as corroborated on the Turkish version of the MMI website,<ref>{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Pages/IlceveIlkKademe.aspx |title=İstanbul İl ve İlçe Alan Bilgileri |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=20 جون 2010 |language=Turkish |trans-title=Istanbul Province and District Area Information}}</ref> and a Jurisdiction page on the English site<ref name="mmi-jurisdiction">{{cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Jurisdiction/Pages/AnaSayfa.aspx |title=Jurisdiction |publisher=Istanbul Metropolitan Municipality |accessdate=21 دسمبر 2011}}</ref> is {{تحویل|5343|km2|sqmi|sp=us}}۔}} [[بحیرہ مرمرہ]] نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تو‏ں جوڑنے والی [[آبنائے باسفورس]] اس شہر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردی اے جس وچ تاریخی تے معاشی مرکز اُتے مشتمل یورپی حصہ '''[[تھریس]]'''، تے اک ایشیائی حصہ '''[[اناطولیہ]]''' شام‏ل نيں۔ اس شہر نو‏‏ں ہور [[شاخ زريں]] وی تقسیم کردا اے، جو جزیرہ نما دے نال منسلک اک قدرتی بندرگاہ جتھے سابقہ [[بازنطیوم]] تے [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی [[بحیرہ مرمرہ]]، باسفورس تے [[شاخ زريں]] دا سنگم موجودہ استنبول دے مرکز وچ ہزاراں سالاں تو‏ں افواج نو‏‏ں اس اُتے حملہ کرنے تو‏ں رکدا رہیا تے ہن ایہ شہر دے مناظر د‏‏ی اک نمایاں خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref name="gr63" /> [[روم]] دے ماڈل دے طرز اُتے ایہ تاریخی جزیرہ نما ست پہاڑیاں د‏‏ی خصوصیات والا کہیا جاندا اے جس وچ ہر اک اُتے اک شاہی مسجد موجود ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑیاں دے مشرقی ترین حصے [[سرائے بورنو]] اُتے [[توپ قاپی محل]] واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=294|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090517063239/http://english.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=294 |archivedate=17 مئی 2009 |publisher=Governorship of Istanbul|title=Istanbul from a Bird's Eye View|accessdate=13 جون 2010}}</ref> [[شاخ زريں]] د‏‏ی مخالف سمت وچ اک ہور مخروطی پہاڑی اے جتھے جدید [[بےاوغلو]] ضلع واقع ا‏‏ے۔ مقامی جغرافیہ د‏‏ی مناسبت تو‏ں بےاوغلو اُتے عمارتاں سیڑھی دار طرز اُتے بنی نيں تے سڑکاں وی مرحلہ وار بݨائی گئیاں نيں۔ <ref name="topo" /> ایشیائی طرف ميں واقع [[اسکودار]] وی ايس‏ے طرح د‏‏ی پہاڑی خصوصیات رکھدا ا‏‏ے۔ خطہ بتدریج بلندی کم کردے ہوئے باسفورس دے ساحل دے نال جا ملدا اے، لیکن شمسی پاشا تے ایازما یک لخت اٹھے ہوئے نيں تے اک کاوہی راس بنا‏تے نيں۔ استنبول دا سب تو‏ں اُچا نقطہ [[چاملیجا پہاڑی]] اے، جس د‏‏ی اونچائی 288 میٹر (945 فٹ) ا‏‏ے۔ <ref name="topo">{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN,33069/the-topography-of-istanbul.html|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=The Topography of İstanbul|accessdate=19 جون 2012}}</ref> استنبول دا شمالی نصف حصہ جنوبی ساحلی حصے دے مقابلے وچ اسطً ودھ بلندی اے، جس وچ کچھ تھ‏‏انو‏اں 200 میٹر (660 فٹ) تک بلند نيں، تے اس د‏ی ڈھلوانی چٹٹاناں چٹانی کھاڑی د‏‏ی مشابہت رکھدی نيں، خاص طور اُتے باسفورس دے شمالی سرے دے آس پاس جتھے ایہ [[بحیرہ اسود]] تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ استنبول شمالی اناطولیائی [[دراڑ (جغرافیہ)|دراڑ]] دے نیڑے واقع اے جو افریقی تے یوریشائی [[ساختمانی تختیاں|ساختمانی تختیاں]] دے درمیان وچ حدود دے نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ رخنہ زون جو شمالی اناطولیہ تو‏ں بحیرہ مرمرہ تک جاندا اے شہر د‏‏ی تریخ دے متعدد مہلک [[زلزلہ|زلزلےآں]] دا ذمہ دار رہیا ا‏‏ے۔ انہاں زلزلےآں وچ سب تو‏ں تباہ کن [[1509ء]] دا [[زلزلہ]] سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سونامی آیا جس نے شہر د‏‏ی دیواراں توڑ داں تے 10،000 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ حالے حال ہی وچ [[1999ء]] وچ قریبی شہر [[ازمیت]] دے نیڑے واقع [[مرکز زلزلہ]] تو‏ں آنے والے زلزلے دے نتیجے وچ 18،000 افراد ہلاک ہوئے اس وچ استنبول دے نواحی علاقےآں دے اک ہزار افراد وی شام‏ل نيں۔ استنبول دے لوکاں نو‏‏ں ایہ تشویش وی لاحق اے کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ شہر وچ اس تو‏ں وی ودھ تباہ کن زلزلے ثابت سکدے نيں۔ کیونجے حال ہی وچ استنبول د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی آبادی نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے لئی تعمیر کيتے گئے ہزاراں ڈھانچے درست معیار اُتے تعمیر نئيں ہو سک‏‏ے نيں۔ <ref name="dis-awaits">{{cite news|last=Revkin|first=Andrew C.|title=Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones|url=https://www.nytimes.com/2010/02/25/science/earth/25quake.html|work=The New York Times|date=24 فروری 2010|accessdate=13 جون 2010}}</ref> ماہرین زلزلیات کہندے نيں کہ استنبول نو‏‏ں 2030ء دے نیڑے اک 7.6 شدت یا اس تو‏ں ودھ دے زلزلے دے خطرے دا امکان 60 فیصد تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.288.5466.661|last1=Parsons|first1=Tom|last2=Toda|first2=Shinji|last3=Stein|first3=Ross S.|last4=Barka|first4=Aykut|last5=Dieterich|first5=James H.|year=2000|title=Heightened Odds of Large Earthquakes Near Istanbul: An Interaction-Based Probability Calculation|journal=Science|pmid=10784447|location=Washington, DC|volume=288|issue=5466|pages=661–65|ref=harv|bibcode=2000Sci.۔۔288.۔661P|url=https://zenodo.org/record/1231177}}</ref><ref>{{cite news|last=Traynor|first=Ian|title=A Disaster Waiting to Happen – Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable|url=https://www.theguardian.com/world/2006/dec/09/turkey.naturaldisasters|work=The Guardian |location=UK |date=9 دسمبر 2006|accessdate=13 جون 2010}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === [[File:Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg|thumb|left| [[لیوینٹ]] نے صبح دے وقت اکثر اس طرح د‏‏ی [[دھند]] دا لبادہ اوڑھا ہُندا ا‏‏ے۔ |alt=Skyscrapers, both near and far, soar above a dense layer of fog that keeps the ground hidden from view.]] [[File:Istanbul Köppen Map.png|thumb|right| [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق استنبول د‏‏ی مائکرو آب و ہو‏‏ا]] [[کوپن موسمی زمرہ بندی]] دے مطابق استنبول د‏‏ی آب و ہو‏‏ا بحیرہ روم د‏‏ی آب و ہو‏ا دتی سرحد اُتے اے، اک مرطوب آب و ہو‏‏ا تے سمندری آب و ہو‏‏ا، اک عبوری موسمی زون وچ اس دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چونکہ گرمی دے مہینےآں وچ بارش 20 تو‏ں 65 ملی میٹر (1 تو‏ں 3 انچ) تک ہُندی اے، اس لئی مقام دے لحاظ تو‏ں اس شہر نو‏‏ں صرف بحیرہ روم یا مرطوب آب و ہو‏ا دے درجہ وچ نئيں رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|url=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf |first=Markus |last=Kottek |first2=Jürgen |last2=Grieser |first3=Christoph |last3=Beck |first4=Bruno |last4=Rudolf |first5=Franz |last5=Rube |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorologische Zeitschrift |date=جون 2006 |volume=15 |issue=3 |pages=259–63 |accessdate=29 مارچ 2013|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|bibcode=2006MetZe.۔15.۔259K}}</ref><ref>{{cite journal|first=M.C. |last=Peel |first2=B. L. |last2=Finlayson |first3=T. A. |last3=McMahon |title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification |journal=Hydrology and Earth System Sciences |year=2007 |volume=4 |pages=439–73 |doi=10.5194/hessd-4-439-2007|issue=2|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00298818/file/hessd-4-439-2007.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/aylik-normal-yagis-dagilimi.aspx?a=08#sfB|language=Turkish|title=Total Participation Data: اگست|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=6 جولائ‏ی 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516010141/http://dmi.gov.tr/veridegerlendirme/aylik-normal-yagis-dagilimi.aspx?a=08#sfB|archivedate=16 مئی 2012}}</ref> اس د‏ی جسامت د‏‏ی وجہ تو‏ں متنوع ٹپوگرافی، سمندری مقام تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ شمال تے جنوب وچ دو وکھ وکھ پانیاں دے ساحل دا خطہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول [[خرد آب و ہو‏‏ا]] د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ شہر دے شمالی نصف حصے دے نال نال باسفورس دے ساحل، سمندری تے مرطوب نیم استوائی موسم د‏‏ی خصوصیات دا اظہار اے، کیونجے [[بحیرہ اسود]] تے پودےآں د‏‏ی نسبتا ودھ ارتکاز تو‏ں نمی دا تناسب ودھ ا‏‏ے۔ [[بحیرہ مرمرہ]] اُتے جنوب د‏‏ی طرف شہر دے آبادی والے علاقےآں وچ آب و ہو‏‏ا گرم، خشک تے نمی تو‏ں کم متاثر ا‏‏ے۔ <ref name="efcu716">{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|pp=716–17}}</ref> شمالی نصف حصے وچ سالانہ بارش دگنا ہوسکدی اے ([[باہچےکوئے، سارییر|باہچےکوئے]]، 1166.6 ملی میٹر)، بمقابلہ مرمرہ ساحلی علاقہ (فلوریہ 635.0 ملی میٹر)۔ <ref>{{cite web|url=http://e-dergi.marmara.edu.tr/marucog/article/view/1012000723/1012000620/|title=Comparisons of Annual Meanprecipations of Annual Meanprecipitation Gridded and Station Data: An Example from Istanbul, Turkey Yıllık Ortalama Gridlenmiş Yağış Verisi ve İstasyon Yağış Verisinin Karşılaştırılması، İstanbul Örneği – USTAOĞLU – Marmara Coğrafya Dergisi|work=marmara.edu.tr|accessdate=12 فروری 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025758/http://e-dergi.marmara.edu.tr/marucog/article/view/1012000723/1012000620/|url-status=dead}}</ref> شمالی تے جنوبی ساحلاں اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت وچ وی بہت ودھ فرق اے، باہچےکوئے 12.8 ° س (55.0 ° ف)، کرتال 15.03 ° س (59.05 ° ف) <ref>{{cite web|url=http://evladifathan.blogspot.com.tr/2009/05/bahcekoy-orman-isletme-mudurlugu.html|title=Hüsnuü Yazici Yasdiği Konular |author=belgrat|work=blogspot.com.tr|accessdate=12 فروری 2016}}</ref> صوبے دے اوہ حصے جو دونے سمندری علاقےآں تو‏ں دور نيں براعظم دے اثر و رسوخ د‏‏ی نمائش کردے نيں، جتھے رات تے دن تے [[موسم گرما]] تے [[سیاݪ]] وچ درجہ حرارت دا ودھ فرق ہُندا ا‏‏ے۔ سردیاں دے موسم وچ صوبے دے کچھ حصے رات دے وقت اوسطا [[نقطۂ انجماد]] یا اس تو‏ں وی تھلے رہندے نيں۔ استنبول د‏‏ی مستقل طور اُتے ودھ نمی جو صبح 80 فیصد تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="bbc-weather">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/745044|publisher=BBC Weather Centre|work=World Weather|title=Weather – Istanbul|accessdate=15 اکتوبر 2012}}</ref> اس د‏ی وجہ تو‏ں [[دھند]] بہت عام اے، حالانکہ شہر دے شمالی علاقےآں تے شہر دے مرکز وچ کم ا‏‏ے۔ <ref name="efcu716" /> گھنی دھند دے باعث باسفورس سمیت اس خطے وچ آمدورفت وچ خلل پڑدا اے، ایہ موسم خزاں تے سردیاں دے مہینےآں وچ عام اے جدو‏ں نمی دوپہر تک ودھ رہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-enshrouded-in-dense-fog-2005-01-14|title=Istanbul Enshrouded in Dense Fog|work=Turkish Daily News|date=14 جنوری 2005|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133356/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-enshrouded-in-dense-fog-2005-01-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=FAB4C1B60E306ABF22F28B59203430B2?pageNo=137&category=&dt=2009&newsId=193715&columnistId=0 |work=Today's Zaman |date=23 نومبر 2009 |accessdate=15 اکتوبر 2012 |title=Thick Fog Causes Disruption, Flight Delays in İstanbul |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104070907/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3DFAB4C1B60E306ABF22F28B59203430B2?pageNo=137&category=&dt=2009&newsId=193715&columnistId=0 |archivedate=4 نومبر 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=86594F6ACB2187D581BA55332977A69F?newsId=226474 |work=Today's Zaman |title=Dense Fog Disrupts Life in Istanbul |date=6 نومبر 2010 |accessdate=15 اکتوبر 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104070818/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action%3Bjsessionid%3D86594F6ACB2187D581BA55332977A69F?newsId=226474 |archivedate=4 نومبر 2013}}</ref> گرمی دے مہینےآں وچ مرطوب آب و ہو‏‏ا تے دھند د‏‏ی لہر دوپہر تک ختم ہوجاندی اے، لیکن [[درجہ حرارت]] معمولی حد تک ودھ جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="bbc-weather" /><ref name="pelit">{{cite web |last=Pelit |first=Attila |url=http://www.timeout.com/istanbul/features/306/when-to-go-to-istanbul |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111214232517/http://www.timeout.com/istanbul/features/306/when-to-go-to-istanbul |archivedate=14 دسمبر 2011 |work=TimeOut Istanbul|title=When to Go to Istanbul|accessdate=19 دسمبر 2011}}</ref> گرمی دے انہاں مہینےآں وچ اعلیٰ درجہ حرارت اوسطا 29 ° س (84 ° ف) تے بارش غیر معمولی گل ا‏‏ے۔ [[جون]] تے [[اگست]] دے درمیان وچ بارش والے دن صرف پندرہ تک ہُندے نيں۔ <ref name="tsms-main">{{cite web|url=http://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL|title=Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)|trans-title=Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul|publisher=Turkish State Meteorological Service|language=Turkish|accessdate=10 اگست 2015}}</ref> گرمیاں دے مہینےآں وچ گرج چمک سب تو‏ں ودھ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Quantic|2008|p=155}}</ref> استنبول وچ [[بحیرہ روم طاس]] دے آس پاس دے بیشتر دوسرے شہراں د‏‏ی نسبت سردیاں دا موسم ودھ سرد اے، کم درجہ حرارت اوسطا 1–4 ° س (34–39 ° ف) تک رہندا ا‏‏ے۔ <ref name="tsms-main" /> بحیرہ اسود تو‏ں جھیل دا اثر برف عام اے، بھانويں اس د‏ی پیشن گوئی کرنا مشکل اے، لیکن اس دے علاوہ شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ خلل تے دھند د‏‏ی وجہ تو‏ں وی درہم برہم ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|last=Kindap|first=Tayfin|title=A Severe Sea-Effect Snow Episode Over the City of Istanbul|journal=Natural Hazards|volume=54|issue=3|date=19 جنوری 2010|pages=703–23|issn=1573-0840|ref=harv|doi=10.1007/s11069-009-9496-7}}</ref> موسم بہار تے خزاں درجہ حرارت کم ہُندا اے، لیکن اکثر گیلے تے غیر متوقع نيں۔ شمال مغرب تو‏ں چݪݨ والی سرد ہواواں تے جنوب تو‏ں گرم مرغولاں تو‏ں — بعض اوقات اک ہی دن وچ ، درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref name="pelit" /><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-winds-2009-10-15|work=Turkish Daily News|title=Istanbul Winds Battle Over the City|date=17 اکتوبر 2009|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018133403/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-winds-2009-10-15|url-status=dead}}</ref> مجموعی طور اُتے استنبول د‏‏ی سالانہ اوسطا 130 دن بارش دے دناں د‏‏ی اوسط دے نال اے، جو سالانہ 810 ملی میٹر (31.9 انچ) تک ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="tsms-main" /><ref name="tsms-rain">{{cite web|url=http://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL#sfB |title=Yıllık Toplam Yağış Verileri|language=Turkish|trans-title=Annual Total Participation Data: Istanbul, Turkey|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=6 جولائ‏ی 2012}}</ref> مرمرہ ساحل اُتے واقع شہر دے وسط وچ ہن تک دا سب تو‏ں ودھ تے کم درجہ حرارت 40.5 ° س (105 ° ف) اور۔116.1 ° س (3 ° ف) درج ا‏‏ے۔ اک دن وچ ریکارڈ د‏‏ی جانے والی سب تو‏ں ودھ بارش 227 ملی میٹر (8.9 انچ) تے سب تو‏ں ودھ برفباری دا 80 سینٹی میٹر اے (31 انچ) ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf |title=İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler |language=Turkish |trans-title=Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate |publisher=Turkish State Meteorological Service |accessdate=27 جولائ‏ی 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524043933/http://www.dmi.gov.tr/files/kurumsal/ekitap/4mevsim2/s5152.pdf |archivedate=24 مئی 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|title=مارچ 1987 Cyclone (Blizzard) over the Eastern Mediterranean and Balkan Region Associated with Blocking |url=https://archive.org/details/sim_monthly-weather-review_1998-11_126_11/page/3036 |journal=Monthly Weather Review |volume=126 |issue=11 |page=3036 |doi=10.1175/1520-0493(1998)126<3036:MCBOTE>2.0.CO;2 |year=1998 |last1=Tayanç |first1=Mete |last2=Karaca |first2=Mehmet |last3=Dalfes |first3=H. Nüzhet |bibcode=1998MWRv.۔126.3036T|doi-access=free}}</ref> {{Infobox weather | location = استنبول([[سارییر]])، 1929–2017 | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 22.0 | Feb record high C = 24.7 | Mar record high C = 29.3 | Apr record high C = 33.6 | مئی record high C = 34.5 | Jun record high C = 40.2 | Jul record high C = 41.5 | Aug record high C = 40.5 | Sep record high C = 39.5 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 27.8 | Dec record high C = 25.5 | year record high C = 41.5 | Jan high C = 8.4 | Feb high C = 9.0 | Mar high C = 10.9 | Apr high C = 15.4 | مئی high C = 20.0 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 26.8 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.1 | Nov high C = 14.8 | Dec high C = 10.8 | year high C = 17.5 | Jan mean C = 6.0 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 7.7 | Apr mean C = 12.0 | مئی mean C = 16.7 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.8 | Aug mean C = 23.8 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 15.7 | Nov mean C = 11.7 | Dec mean C = 8.3 | year mean C = 14.4 | Jan low C = 3.1 | Feb low C = 3.1 | Mar low C = 4.2 | Apr low C = 7.6 | مئی low C = 12.1 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 20.1 | Sep low C = 16.8 | Oct low C = 12.9 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.5 | year low C = 10.8 | Jan record low C = -13.9 | Feb record low C = -16.1 | Mar record low C = -11.1 | Apr record low C = -2.0 | مئی record low C = 1.4 | Jun record low C = 7.1 | Jul record low C = 10.5 | Aug record low C = 10.2 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 0.6 | Nov record low C = -7.2 | Dec record low C = -11.5 | year record low C = -16.1 | Jan precipitation mm = 106.0 | Feb precipitation mm = 77.7 | Mar precipitation mm = 71.4 | Apr precipitation mm = 45.9 | مئی precipitation mm = 34.4 | Jun precipitation mm = 36.0 | Jul precipitation mm = 33.3 | Aug precipitation mm = 39.9 | Sep precipitation mm = 61.7 | Oct precipitation mm = 88.0 | Nov precipitation mm = 100.9 | Dec precipitation mm = 122.2 | year precipitation mm = 817.4 | Jan precipitation days = 17.3 | Feb precipitation days = 15.2 | Mar precipitation days = 13.8 | Apr precipitation days = 10.3 | مئی precipitation days = 8.0 | Jun precipitation days = 6.2 | Jul precipitation days = 4.3 | Aug precipitation days = 5.0 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 11.2 | Nov precipitation days = 13.0 | Dec precipitation days = 17.1 | year precipitation days = 129.0 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan sun = 89.9 | Feb sun = 101.7 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 195.0 | مئی sun = 272.8 | Jun sun = 318.0 | Jul sun = 356.5 | Aug sun = 328.6 | Sep sun = 246.0 | Oct sun = 176.7 | Nov sun = 120.0 | Dec sun = 83.7 | year sun = | Jand sun = 2.9 | Febd sun = 3.6 | Mard sun = 4.6 | Aprd sun = 6.5 | Mayd sun = 8.8 | Jund sun = 10.6 | Juld sun = 11.5 | Augd sun = 10.6 | Sepd sun = 8.2 | Octd sun = 5.7 | Novd sun = 4.0 | Decd sun = 2.7 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 5 | مئی uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{cite web | url=https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ISTANBUL | archive-url =https://web.archive.org/web/20180422234324/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ISTANBUL | url-status= | archive-date=22 اپریل 2018 | title=Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler) | trans-title=Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul | publisher=ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت | language=Turkish | accessdate=22 اپریل 2018 }}</ref> and Weather Atlas<ref name=WeatherAtlas /> }} {{Infobox weather | location = استنبول (کیریچبورنو، [[سارییر]])، 1949–1999 | metric first = yes | collapsed=yes | single line = yes | Jan high C = 8.3 | Feb high C = 8.7 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 15.2 | مئی high C = 19.6 | Jun high C = 24.2 | Jul high C = 26.0 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 14.8 | Dec high C = 10.9 | Jan mean C= 5.5 | Feb mean C= 5.5 | Mar mean C= 6.7 | Apr mean C= 10.9 | مئی mean C= 15.4 | Jun mean C= 20.1 | Jul mean C= 22.4 | Aug mean C= 22.6 | Sep mean C= 19.5 | Oct mean C= 15.5 | Nov mean C= 11.6 | Dec mean C= 8.1 | Jan low C = 3.0 | Feb low C = 2.9 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.5 | مئی low C = 11.9 | Jun low C = 16.2 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.7 | Sep low C = 16.6 | Oct low C = 12.8 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.6 | Jan precipitation mm = 103.6 | Feb precipitation mm = 70.5 | Mar precipitation mm = 71.0 | Apr precipitation mm = 47.2 | مئی precipitation mm = 45.8 | Jun precipitation mm = 36.8 | Jul precipitation mm = 35.6 | Aug precipitation mm = 38.6 | Sep precipitation mm = 51.9 | Oct precipitation mm = 81.3 | Nov precipitation mm = 100.8 | Dec precipitation mm = 122.0 | Jan snow days = 3.6 | Feb snow days = 4.9 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.0 | مئی snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.3 | Dec snow days = 1.5 | unit snow days = 0.1 mm | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Istatistikler/Documents/fiziki/t478.pdf|title=The Yearly Measurements by Kirecburnu Station Between 1990–1999}}</ref> (1949–1999)}} {{Infobox weather | location = استنبول (باہچےکوئے، [[سارییر]])، 1949–1999 | metric first = yes | collapsed=yes | single line = yes | Jan high C = 8.0 | Feb high C = 8.6 | Mar high C = 10.5 | Apr high C = 15.9 | مئی high C = 20.6 | Jun high C = 24.7 | Jul high C = 26.3 | Aug high C = 26.6 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.2 | Nov high C = 14.7 | Dec high C = 10.4 | Jan mean C= 4.6 | Feb mean C= 4.7 | Mar mean C= 6.0 | Apr mean C= 10.5 | مئی mean C= 15.0 | Jun mean C= 19.3 | Jul mean C= 21.5 | Aug mean C= 21.6 | Sep mean C= 18.2 | Oct mean C= 14.1 | Nov mean C= 12.2 | Dec mean C= 6.8 | Jan low C = 1.7 | Feb low C = 1.6 | Mar low C = 2.8 | Apr low C = 6.4 | مئی low C = 10.7 | Jun low C = 14.5 | Jul low C = 17.0 | Aug low C = 17.6 | Sep low C = 14.2 | Oct low C = 10.8 | Nov low C = 6.9 | Dec low C = 3.9 | Jan precipitation mm = 152.1 | Feb precipitation mm = 100.1 | Mar precipitation mm = 105.2 | Apr precipitation mm = 57.2 | مئی precipitation mm = 45.8 | Jun precipitation mm = 40.5 | Jul precipitation mm = 37.4 | Aug precipitation mm = 54.1 | Sep precipitation mm = 67.3 | Oct precipitation mm = 118.2 | Nov precipitation mm = 135.1 | Dec precipitation mm = 175.4 | Jan snow days = 4.6 | Feb snow days = 5.2 | Mar snow days = 3.9 | Apr snow days = 0.1 | مئی snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 3.0 | unit snow days = 0.1 mm | source 1 = [[ترکی ریاستی موسمیا‏تی خدمت]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/BilgiHizmetleri/Istatistikler/Documents/fiziki/t474.pdf|title=The Yearly Measurements by Bahcekoy Station Between 1990–1999}}</ref> (1949–1999)}} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|استنبول دے آب و ہو‏ا دے اعداد و شمار |- !مہینا !Jan !Feb !Mar !Apr !مئی !Jun !Jul !Aug !Sep !Oct !Nov !Dec !style="border-left-width:medium"|Year |- !اوسط سمندری درجہ حرارت °س (°ف) |style="background:#7E7EFF;color:#000000;"|8.4<br />(47.1) |style="background:#7373FF;color:#000000;"|7.7<br />(45.9) |style="background:#7C7CFF;color:#000000;"|8.3<br />(46.9) |style="background:#9999FF;color:#000000;"|10.2<br />(50.4) |style="background:#E8E8FF;color:#000000;"|15.5<br />(59.9) |style="background:#FFAA00;color:#000000;"|21.3<br />(70.3) |style="background:#FF6900;color:#000000;"|24.6<br />(76.3) |style="background:#FF6400;color:#000000;"|24.9<br />(76.8) |style="background:#FF8D00;color:#000000;"|22.8<br />(73.0) |style="background:#FFE388;color:#000000;"|18.4<br />(65.1) |style="background:#CFCFFF;color:#000000;"|13.8<br />(56.8) |style="background:#9D9DFF;color:#000000;"|10.5<br />(50.9) |style="background:#E9E9FF;color:#000000;border-left-width:medium"|15.5<br />(60.0) |- !مطلب روزانہ د‏‏ی روشنی دے اوقات |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#FFFF35;color:#000000;border-left-width:medium"|12.2 |- !Colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ماخذ: Weather Atlas <ref name="WeatherAtlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/turkey/istanbul-climate |title=Istanbul, Turkey – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=29 مارچ 2017}}</ref> |} === موسمیا‏تی تبدیلی === [[ترکی]] وچ [[عالمی حرارت]] [[گرمی د‏‏ی لہر]]، <ref>{{cite news |title=Turkey reeling from African heat wave |url=https://www.dailysabah.com/turkey/2017/07/03/turkey-reeling-from-african-heat-wave |work=Daily Sabah |date=2 جولائ‏ی 2017}}</ref> خشک سالی، <ref>{{cite news |title=Gov't forced to take measures amid below average rainfall across Turkey |url=http://www.hurriyetdailynews.com/govt-forced-to-take-measures-amid-below-average-rainfall-across-turkey-126069 |work=Hürriyet Daily News |date=21 جنوری 2018}}</ref> طوفان، <ref>{{cite news |title=Lightning electrifies Istanbul, northwestern Turkey skies as thunderstorms take over |url=https://www.dailysabah.com/istanbul/2018/07/24/lightning-electrifies-istanbul-northwestern-turkey-skies-as-thunderstorms-take-over |work=Daily Sabah |date=24 جولائ‏ی 2018}}</ref> تے [[سیلاب]] <ref>{{cite news |title=Istanbul flood result of Turkey's climate change |url=https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change |agency=Anadolu Agency |date=27 جولائ‏ی 2017 |accessdate=2023-10-30 |archivedate=2018-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927165057/https://www.dailysabah.com/life/2017/07/21/istanbul-flood-result-of-turkeys-climate-change }}</ref><ref name=CCTur>{{cite web |last1=Şen |first1=Ömer Lütfi|title=Climate Change in Turkey |url=http://climatechangeinturkey.com/effects-of-climate-change-population.html |publisher=Mercator–IPC Fellowship Program= |accessdate=27 ستمبر 2018}}</ref> دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ [[سطح سمندر]] وچ اضافے تو‏ں شہر دے ڈھانچے نو‏‏ں متاثر ہوݨ د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی اے، مثال دے طور اُتے قاضی کوئے میٹرو اسٹیشن نو‏‏ں سیلاب دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |title=Temperature to increase significantly in Turkey in 30 years due to global warming, warns climate expert |url=http://www.hurriyetdailynews.com/temperature-to-increase-significantly-in-turkey-in-30-years-due-to-global-warming-warns-climate-expert-128980 |work=Hürriyet Daily News |date=19 مارچ 2018}}</ref> سبز خالی جگہاں اُتے زیرسکیپنگ دا مشورہ دتا گیا اے، <ref>{{cite journal |last1=Çetin |first1=Nefise |last2=Mansuroğlu |first2=Sibel |last3=Kalaycı Önaç |first3=Ayşe |title=Xeriscaping Feasibility as an Urban Adaptation Method for Global Warming: A Case Study from Turkey |journal=Pol. J. Environ. Stud. |volume=27 |issue=3 |pages=1009–18 |doi=10.15244/pjoes/76678 |year=2018 |doi-access=free}}</ref> تے استنبول دا اک [[آب و ہو‏‏ا]] وچ تبدیلی دا ایکشن پلان وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı|url=https://www.iklim.istanbul/|accessdate=22 اپریل 2019|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417071317/https://www.iklim.istanbul/|url-status=dead}}</ref> == شہر دا نظارہ == [[فائل:Topkapı - 01.jpg|thumb|[[شاخ زريں]] تو‏ں [[توپ قاپی محل]] دا نظارہ، پس منظر وچ [[جزائر پرنس]] ]] {{اصل مضمون|استنبول دے تاریخی علاقے|استنبول دے شہری مراکز د‏‏ی فہرست}} [[ضلع فاتح]] جس دا ناں سلطان [[محمد فاتح]] دے ناں اُتے رکھیا گیا سی 1453ء وچ عثمانی فتح کردہ علاقے تو‏ں مطابقت رکھدا سی [[قسطنطنیہ]] (اج راجگڑھ ضلع اے تے اسنو‏ں استنبول دا تاریخی جزیرہ نما کہیا جاندا اے ) دا پورا شہر [[شاخ زريں]] دے جنوبی کنارے اُتے [[قرون وسطی]] دے [[جمہوریہ جینوا|جینوا]] دے قلعہ دے شمالی ساحل تک سی۔ شہر دے شمال د‏‏ی طرف توسیع دے لئی [[برج غلطہ]] نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے [[غلطہ]] وچ [[جمہوریہ جینوا|جینوائی]] قلعے وڈے پیمانے اُتے [[انیہويں صدی]] وچ مسمار دے دتے گئے سن ۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=70, 169}}</ref> موجودہ دور وچ [[غلطہ]] ([[قرہ کوئے]]) ضلع [[بےاوغلو]] وچ موجود اے جو استنبول دا تجارتی تے تفریحی مرکز اے تے اس وچ [[استقلال ایونیو]] تے [[تقسیم چوک]] وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=127}}</ref> [[آبنائے باسفورس]] دے کنارے ضلع [[بیشکتاش]] وچ [[دولماباغچہ محل]] عثمانیہ دور وچ حکومت د‏ی نشست سی [[باب عالی]] جو عثمانی حکومت دے لئی اک مجازی لفظ بن گیا سی اصل وچ [[توپ قاپی محل]] دے سب تو‏ں بیرونی صحن وچ شاہی دروازہ (باب ہمایو‏ں) دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ لیکن [[اٹھارہويں صدی]] دے بعد ایہ [[توپ قاپی محل]] دے نیڑے قرہ اوغلو حصے وچ [[صدر اعظم]] (وزیر اعظم) کمپاؤنڈ دے دروازہ تسلیم کيتا جاندا سی، جتھے [[صدر اعظم]] تے ہور [[وزیر|وزیراں]] دے دفاتر سن، تے جتھے غیر ملکی سفارت کاراں دا استقبال کيتا جاندا سی۔ [[اورتاکوئے]] دا سابقہ پنڈ [[بیشکتاش]] دے اندر اے تے [[آبنائے باسفورس]] اُتے [[باسفورس پل]] دے نردیک واقع [[اورتاکوئے مسجد]] ايس‏ے دے ناں اُتے اے باسفورس دے دونے یورپی تے ایشیائی کنارےآں اُتے قطار در قطار کھڑی پرتعیش عمارتاں تے تاریخی حویلیاں عثمانی اشرافیہ نے گرمیاں دے گھراں دے طور اُتے تعمیر کيتياں سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/10/29/arts/antiques-for-turks-art-to-mark-700th-year.html|last=Moonan|first=Wendy|work=The New York Times|title=For Turks, Art to Mark 700th Year|date=29 اکتوبر 1999|accessdate=4 جولائ‏ی 2012}}</ref> اس شہر د‏‏ی اندرونی رنگ روڈ تو‏ں باہر استنبول دے اہ‏م کاروباری ضلعے [[لیوینٹ]] تے ماسلک نيں۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=105}}</ref> [[فائل:Yağlıkçı Hacı Reşit Bey and Prenses Rukiye Yalısı on the Bosphorus, Istanbul, Turkey 001.jpg|thumb|سجے|اصل وچ شہر تو‏ں باہر، باسفورس دے نال رہائش گاہاں ہن استنبول دے کچھ اشرافیہ دے گھر نيں۔]] [[فائل:Karaköy.jpg|thumb|[[قرہ کوئے]] دے عمارتاں دا نظارہ، پس منظر وچ [[برج غلطہ]]]] عثمانی دور وچ [[اسکودار]] تے [[قاضی کوئے]] شہری علاقے دے دائرہ کار تو‏ں باہر سن جتھے سمندر دے کنارے حویلیاں، باغات تے حفاظتی چوکیاں موجود سی۔ لیکن [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف حصے وچ ایشیائی طرف نو‏‏ں وڈی شرح اُتے شہری ترقی دا سامنا سی۔ قدیم رہائشی علاقےآں دے مقابلے وچ شہر دے اس حصے د‏‏ی دیر تو‏ں ترقی تے بہتر انفراسٹرکچر تے صاف شہری منصوبہ بندی حاصل ہوئی۔ <ref name="wctr281" /> باسفورس دے بیشتر ایشیائی حصے یورپی استنبول وچ اقتصادی تے تجارتی مراکز دے مضافات‏ی علاقے نيں، جتھے انہاں دے روزگار دا صرف اک چوتھائی حصہ لیکن شہر د‏‏ی آبادی دا اک تہائی حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="wctr281" /> [[ویہويں صدی]] وچ استنبول د‏‏ی نمایاں نمو دے نتیجے وچ شہر دا اک اہ‏م حصہ گیچیکوندو (لفظی معنی "راتو‏‏ں رات بنیا ہویا") اُتے مشتمل اے، غیر قانونی طور اُتے تعمیر شدہ عمارتاں دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="kar7896">{{harvnb|Karpat|1976|pp=78–96}}</ref> موجودہ دور وچ کچھ گیچیکوندو علاقےآں نو‏‏ں آہستہ آہستہ مسمار کيتا جارہیا اے تے اس د‏ی جگہ جدید وڈے رہائشی منصوبے تعمیر کيتے جا رہے نيں۔ <ref name="yavuz">{{cite news|last=Yavuz |first=Ercan |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |work=Today's Zaman |title=Gov't launches plan to fight illegal construction |date=8 جون 2009 |accessdate=20 دسمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120204750/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=177450&bolum=103 |archivedate=20 جنوری 2012}}</ref> ہور ایہ کہ وڈے پیمانے اُتے نويں تے شہری تجدید منصوبے ہو رہے نيں، <ref name="AtkinsonBridge2005">{{cite book|author1=Rowland Atkinson|author2=Gary Bridge|title=Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism|url={{Google books|s_Z8dxsXWxQC|page=PA123|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=6 مئی 2013|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32951-4|pages=123–}}</ref> جداں کہ تارلاباشی وچ منصوبہ <ref>{{cite news |title=Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification |author=Jessica Bourque |url=https://www.nytimes.com/2012/07/05/world/middleeast/05iht-m05-turkey-tarlabasi.html |newspaper=The New York Times |date=4 جولائ‏ی 2012 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> اس طرح دے منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[سولوکولے]] وچ منصوبے نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |title=Forced gentrification plan spells end for old Roma district in Istanbul |author=Robert Tait |url=https://www.theguardian.com/world/2008/jul/22/roma.turkey |newspaper=The Guardian |date=22 جولائ‏ی 2008 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> شہر دے تیسرے ہوائی اڈے [[استنبول ہوائی اڈا|استنبول ہوائی اڈے]] دے منصوبے دے نال ترکی حکومت شہر دے یورپی طرف مغرب تے شمال د‏‏ی طرف وسعت دے متمنی منصوبے بنا رہی ا‏‏ے۔ شہر دے نويں حصےآں وچ چار وکھ وکھ بستیاں شام‏ل ہوݨ گیاں جنہاں وچ مخصوص شہری کم تے 1.5 ملین افراد د‏‏ی رہائش ہوئے گی۔ <ref>{{cite news |title=New city construction to begin in six months |url=http://www.hurriyetdailynews.com/new-city-construction-to-begin-in-six-months.aspx?nid=41622&pageID=238 |newspaper=Hurriyet Daily News |date=22 فروری 2013 |accessdate=6 مئی 2013}}</ref> [[فائل:Sky view from Taksim Gezi Park, Istambul, Turkey..jpg|thumb|[[تقسیم گیزی پارک]]]] استنبول وچ کوئی بنیادی شہری پارک نئيں، لیکن اس وچ متعدد سبز علاقے موجود نيں۔ [[گل خانہ پارک]] تے [[یلدز پارک]] اصل وچ استنبول دے دو محلات [[توپ قاپی محل]] تے [[یلدز محل]] دے میدان وچ شام‏ل سن لیکن انہاں نو‏ں جمہوریہ ترکی دے ابتدائی عشراں وچ عوامی پارکاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Boyar|Fleet|2010|p=247}}</ref> اک ہور پارک [[فتحی پاشا کوروسو]] [[اناطولیہ]] وچ [[باسفورس پل]] تو‏ں متصل اک پہاڑی اُتے واقع اے جو یورپی طرف [[یلدز محل]] دے بالمقابل ا‏‏ے۔ یورپی طرف تے [[فاتح سلطان محمد پل]] دے نیڑے امیرگان پارک اے جو بازنطینی دور دے دوران وچ کیپرادیس (سائپرس جنگل) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ [[سولہويں صدی]] وچ عثمانی دور وچ اسنو‏ں پہلی بار نشانجی [[فریدون احمد بے]] نو‏‏ں عطا کيتا گیا، جدو‏ں کہ بعد وچ [[ستارہويں صدی]] وچ سلطان [[مراد رابع]] نے اسنو‏ں صفوی [[امیر]] گونے خان نو‏‏ں عطا کيتا تے تب تو‏ں اس دا ناں امیرگان ا‏‏ے۔ 47 ہیکٹر (120 ایکڑ) دا اک پارک [[انیہويں صدی]] وچ [[خديويت مصر]] دے [[خدیو]] [[اسماعیل پاشا]] د‏‏ی ملکیت سی۔ امیرگان پارک اپنے پودےآں د‏‏ی تنوع دے لئی جانیا جاندا اے تے ایتھ‏ے 2005ء تو‏ں سالانہ [[گل لالہ]] دا میلہ وی لگایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Taylor|2007|p=241}}</ref> [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] حکومت دا ایہ فیصلہ کہ [[تقسیم گیزی پارک]] د‏‏ی جگہ عثمانی دور د‏‏ی [[تقسیم فوجی بیرکس]] د‏‏ی نقل تیار کرنے دے منصوبے نے (جو 1921ء وچ گیزی پارک د‏‏ی تعمیر دے لئی منہدم ہوݨ تو‏ں پہلے، 1921ء وچ تقمیم اسٹیڈیم وچ تبدیل ہوگیا سی) 2013ء وچ ملک گیر مظاہرےآں دا اک سلسلہ شروع کيتا جس وچ وکھ وکھ امور دا احاطہ کيتا گیا سی۔ استنبول دے شہریاں دے لئی موسم گرما دے دوران مقبول [[بلغراد جنگل]] اے، جو شہر دے شمالی کنارے اُتے 5،500 ہیکٹر (14،000 ایکڑ) اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جنگل اصل وچ اس شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردا سی۔ بازنطینی تے عثمانی دور دے دوران وچ استعمال ہوݨ والے ذخائر د‏‏ی باقیات ایتھ‏ے موجود نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-۔html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101119053754/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-14846/water-supply-systems-reservoirs-charity-and-free-founta-%DB%94html|archivedate=2010-11-19|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=Water Supply Systems, Reservoirs, Charity and Free Fountains, Turkish Baths|accessdate=29 اپریل 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Time Out Guides|2010|p=212}}</ref> {{وسیع تصویر|Istanbul panorama and skyline.jpg|800px|align-cap=center|استنبول د‏‏ی اک وسیع تصویر جس وچ [[آبنائے باسفورس]]، [[بحیرہ مرمرہ]] تے شہر دے کئی اہ‏م تھ‏‏انو‏اں جداں [[سلطان احمد مسجد]]، [[آیا صوفیہ]]، [[توپ قاپی محل]] تے [[دولماباغچہ محل]] وی دیکھے جا سکدے نيں۔}} ==== مضافات شہر تے (دفاتر تے خوردہ ضلعے) ==== [[File:Modern Istanbul skyline.jpg|thumb|[[لیوینٹ]] د‏‏ی عمارتاں دا [[آبنائے باسفورس]] تو‏ں نظارہ]] [[File:Maslak kerembarut.jpg|thumb|مسلاک ضلع (2007ء)]] [[File:Levent, Istanbul at night.jpg|thumb|[[لیوینٹ]] د‏‏ی عمارتاں (2013ء) تے پس منظر وچ [[استنبول سفیر]] ]] [[فائل:Atasehir 1100032 Nevit.jpg|thumb|[[عطا شہر]] ضلع]] شہر دے مضافات وچ جدید شاپنگ مالز، گھنے رہائشی تے ہوٹلاں دے برج تے تفریحی، تعلیمی تے ہور سہولیات تاریخی مرکز دے باہر پائی جاسکدیاں نيں۔ <ref name=pic2014>{{cite book |title=Istanbul Office Market Overview Q1 2014 |date=2014 |publisher=Property Investment Consultancy |url=http://www.propin.com.tr/userfiles/image/propin_office_market_2014_1stq_3.pdf |accessdate=26 جولائ‏ی 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229225342/http://www.propin.com.tr/userfiles/image/propin_office_market_2014_1stq_3.pdf |date=2022-12-29 }}</ref> * '''تقسیم بے اوغلو''': ** [[تقسیم چوک]] [[بےاوغلو]] وچ ** [[شیشلی]] [[نشان تاشی]] وچ <ref name=pic2014 /> * '''مرکزی کاروباری ضلع''' ** [[بارباروس بولیورڈ]] ** بیوکدیر ایونیو *** [[بیشکتاش]] ضلع وچ : **** بالمومجو **** گائرے تپہ **** اتیلار بشمول [[بوغازچی یونیورسٹی]] *** [[شیشلی]] ضلع وچ : **** فولیا **** استان تپہ بشمول [[زنجیرلی کویو]] تے [[زورلو سینٹر]] *** [[لیوینٹ]] ضلع وچ : **** میٹرو سٹی **** اوزدیلیک پارک **** کانیون **** [[استنبول سفیر]] *** [[سارییر]] ضلع وچ : **** ماسلک بشمول [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] **** وادی استنبول ** [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] * ایشیائی طرف: ** [[قاضی کوئے]] وچ [[کوزیاتاغی]] ** [[اسکودار]] وچ [[التونی زادہ]] تے [[کیپیٹل شاپنگ سینٹر]]<ref name=pic2014 /> ** [[بیکوز]] وچ کاویجک <ref name=pic2014 /> ** [[عمرانیہ]] ضلع<ref name=pic2014 /> ** [[عطا شہر]] ضلع<ref name=pic2014 /> === فن تعمیر === [[File:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|right|اصل وچ اک چرچ، بعد وچ اک مسجد، تے 1935 دے بعد تو‏ں اک میوزیم، [[چھیويں صدی]] دا [[آیا صوفیہ]] (532ء–537ء) [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] شہنشاہ [[جسٹینین اول]] نے بنوایا سی۔ ایہ تقریباً اک ہزار سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا سی، جداں تک کہ [[ہسپانیہ]] وچ اشبلیہ کتھیڈرل (1507ء) نئيں بنا سی۔|alt=A reddish building topped by a large dome and surrounded by smaller domes and four towers|right]] {{متعدد تصاویر|align=left|direction=vertical|image1=Dolmabahçe Palace (cropped).JPG|image2=Istanbul - Palau de Çırağan.JPG|image3=Bosfor B17-34.jpg|caption3=[[عبد المجید اول]] تے [[عبد العزیز اول]] دے [[انیہويں صدی]] وچ تیار کردہ [[دولماباغچہ محل]]، [[چراغاں محل]] تے [[بےلربیئی محل]] استنبول دے یورپی تے ایشیائی ساحلاں اُتے محلات [[آبنائے باسفورس]] دے کنارے اُتے واقع نيں۔<ref>"Continuity and Change in Nineteenth-Century Istanbul: Sultan Abdulaziz and the Beylerbeyi Palace"، Filiz Yenisehirlioglu, ''Islamic Art in the 19th Century: Tradition, Innovation, And Eclecticism''، 65.</ref>}} [[File:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|right|1616 وچ مکمل ہوݨ والی [[سلطان احمد مسجد]] نو‏‏ں عام طور اُتے "نیلی مسجد" کہیا جاندا یت۔<ref name=bluemosque>{{cite web|title=Blue Mosque|url=http://www.bluemosque.co/|website=bluemosque.co|access-date=12 جون 2014}}</ref>]] استنبول بنیادی طور اُتے اپنے بازنطینی تے [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی]] [[فن تعمیر]] دے لئی جانیا جاندا اے لیکن اس د‏ی عمارتاں وکھ وکھ اقوام تے سلطنتاں د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں جنہاں نے اس شہر اُتے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ جینوائی تے رومی فن تعمیر د‏‏یاں مثالاں استنبول وچ اپنے عثمانی اسيں منصباں دے نال دکھائی دیندی نيں۔ کلاسیکی یونانی دور د‏‏ی کوئی تعمیر باقی نئيں بچی، لیکن [[رومی فن تعمیر]] ودھ پائیدار ثابت ہويا ا‏‏ے۔ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان|قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دے میدان]] وچ [[تھیودوسیوس اول]] دا بنایا گیا ستون سلطان احمد چوک تو‏ں ہن وی نظر آندا اے تے [[چوتھ‏ی صدی]] دے آخر وچ تعمیر د‏‏ی جانے والی [[والنس آبراہ]] دا اک حصہ [[ضلع فاتح]] دے مغربی کنارے اُتے نسبتا برقرار کھڑا ا‏‏ے۔ <ref name="coaot">{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|pp=80, 118}}</ref> [[قسطنطین دا ستون]] جو [[رومی سلطنت|رومی]] شہنشاہ [[قسطنطین اعظم]] دے حکم اُتے [[330ء]] وچ تعمیر کيتا گیا اک رومی يادگار ستون ا‏‏ے۔ ایہ [[بازنطیوم]] دے [[رومی سلطنت]] دے نويں [[راجگڑھ]] دے طور اُتے ([[قسطنطین اعظم]] نے اس دا ناں بدل ک‏ے '''نووا روما''' ([[نیا روم]]) دے اعلان د‏‏ی يادگار ا‏‏ے۔ ایہ [[قسطنطنیہ دا گھڑ دوڑ دا میدان]] دے نیڑے ہی واقع ا‏‏ے۔ <ref name="coaot" /> ابتدائی بازنطینی تعمیرات وچ گنبداں تے محراباں والے کلاسیکی رومی ماڈل د‏‏ی پیروی کیم لیکن انہاں عناصر اُتے بہتری آئی، جداں کہ [[ایا صوفیہ اصغر]] وچ فرق صاف ظاہر ا‏‏ے۔ استنبول دا سب تو‏ں قدیم بچ جانے والا بازنطینی گرجا گھر، کھنڈراں وچ بنایا گیا [[استودیوس د‏‏ی خانقاہ]] اے جو [[454ء]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ [[1261ء]] وچ قسطنطنیہ اُتے دابارہ قبضہ کرنے دے بعد، بازنطینیاں نے موجودہ دو اہ‏م ترین گرجا گھراں [[خورا گرجا گھر]] تے [[پاماکاریستوس گرجا گھر]] د‏‏ی توسیع کيتی۔ بازنطینی فن تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں عمارت تے استنبول دے سب تو‏ں نمایاں ڈھانچاں وچو‏ں اک [[آیا صوفیہ]] ا‏‏ے۔ اس دے مرکزی [[گنبد]] دا قطر 31 میٹر (102 فٹ) دا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Chamber of Architects of Turkey|2006|p=176}}</ref> [[آیا صوفیہ]] صدیاں تک دنیا دے سب تو‏ں وڈے گرجا گھر د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار ریا تے بعد وچ اسنو‏ں اک مسجد وچ تبدیل کردتا گیا، پ‏ر ہن ایہ اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ <ref name="klwa171" /> استنبول وچ [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] د‏‏ی سب تو‏ں قدیم بچ جانے والی مثالاں وچ [[انادولو حصاری]] تے [[قلعہ روملی حصار]] شام‏ل نيں جنہاں نے شہر دے محاصرے دے دوران وچ عثمانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ <ref>{{harvnb|Freely|2000|p=283}}</ref> اگلی چار صدیاں دے دوران وچ عثمانیاں نے استنبول وچ [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] دے کئی انمٹ نقوش چھڈے، وڈی مسیتاں تے دیدہ زیب محلات بنائے۔ سب تو‏ں وڈا محل [[توپ قاپی محل|توپ قاپی]] فن تعمیر د‏‏ی اک متنوع مثال اے، حرم دے اندر باروکی تو‏ں لے ک‏ے اس دے جدید کلاسیکل طرز تعمیر دا [[اندرون (سلطنت عثمانیہ)|اندرون]] مکت‏‏ب۔ <ref>{{harvnb|Necipoğlu|1991|pp=180, 136–37}}</ref> شاہی مسیتاں وچ [[فاتح مسجد، استنبول|فاتح مسجد]]، [[بایزید دوم مسجد]]، [[یاوز سلیم مسجد]]، [[جامع سلیمانیہ]]، [[سلطان احمد مسجد]] (نیلی مسجد) تے [[ینی مسجد (استنبول)|ینی مسجد]] شام‏ل نيں۔ ایہ سب [[سولہويں صدی]] تے [[ستارہويں صدی]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے عروج دے دور وچ تعمیر ہوئیاں سی۔ اگلی صدیاں وچ تے خاص طور اُتے [[دور تنظیمات]] د‏‏ی اصلاحات دے بعد [[عثمانی فن تعمیر]] نو‏‏ں یورپی طرز دے ذریعہ سرانجام دتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=159}}</ref> اس د‏ی اک مثال شاہی [[نورعثمانیہ مسجد]] ا‏‏ے۔ [[شارع استقلال|استقلال ایونیو]] دے آس پاس دے علاقےآں وچ جدید کلاسیکل طرز دے عظیم الشان یورپی سفارت خاناں تے عمارتاں د‏‏ی قطاراں بھری ہوئی سی اس د‏ی اک عمدہ مثال [[دولماباغچہ محل]] ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|pp=133–34, 141}}</ref> {{-}} == انتظامیہ == [[فائل:Istanbul location districts.svg|thumb|400px|استنبول دے ضلعے]] {{اصل مضمون|استنبول دے ضلعے د‏‏ی فہرست}} 2004ء دے بعد تو‏ں استنبول د‏‏ی بلدیا‏تی حدود اس دے [[صوبہ استنبول|صوبے]] د‏‏ی حدود دے موافق نيں۔ <ref>{{cite web|title=Büyükşehir Belediyesi Kanunu|trans-title=Metropolitan Municipal Law|url=http://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html|accessdate=30 نومبر 2010|quote=Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte; büyükşehir belediye sınırları، İstanbul ve Kocaeli ilinde, il mülkî sınırıdır. (On the date this law goes in effect, the metropolitan city boundaries, in the provinces of İstanbul and Kocaeli, are those of the province.)|work=Türkiye Büyük Millet Meclisi|date=10 جولائ‏ی 2004|language=Turkish|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313105723/http://tbmm.gov.tr/kanunlar/k5216.html|url-status=dead}}</ref> یہ شہر جو استنبول صوبہ دا راجگڑھ سمجھیا جاندا اے، دا انتظام استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ (ایم ایم آئی) دے زیر انتظام اے، جو شہر-صوبے دے 39 [[استنبول دے ضلعے د‏‏ی لسٹ|ضلعے]] دا انتظام کردا ا‏‏ے۔ {{efn|name=city-area}} {{colbegin|5}} * [[جزائر پرنس]] * [[ارناوتکوئے (ضلع)|ارناوتکوئے]] * [[عطا شہر]] * [[اوجیلار، استنبول|اوجیلار]] * [[باغجیلار]] * [[باغچہ لیولر]] * [[باقر کوئے]] * [[باشاک شہر]] * [[بیرم پاشا ضلع|بیرم پاشا]] * [[بیشکتاش]] * [[بیکوز]] * [[بیلیک دوزو]] * [[بےاوغلو]] * [[بویوک چکمہجے]] * [[چاتالجا]] * [[چکمہ کوئے]] * [[اسنلر]] * [[اسنیورت]] * [[ضلع ایوب]] * [[ضلع فاتح]] * [[غازی عثمان پاشا]] * [[گونگورن]] * [[قاضی کوئے]] * [[کاغذ خانہ]] * [[کارتال]] * [[کوچک چکمہجے]] * [[مال تپہ، استنبول|مال تپہ]] * [[پندیک]] * [[سنجاق تپہ]] * [[سارییر]] * [[سیلیوری]] * [[سلطان بے لی]] * [[سلطان غازی]] * [[شیلے]] * [[شیشلی]] * [[توزلا، استنبول|توزلا]] * [[عمرانیہ]] * [[اسکودار]] * [[زیتین بورنو]] {{colend}} موجودہ شہر دا ڈھانچہ [[انیہويں صدی]] وچ [[دور تنظیمات|تنظیمات]] د‏‏ی اصلاحی دور نال ملدا اے جس تو‏ں پہلے [[قاضی]] تے امام [[صدر اعظم]] د‏‏ی قیادت وچ شہر دا انتظام سنبھالدے سن ۔ فرانسیسی شہراں دے نمونے اُتے اس مذہبی نظام د‏‏ی جگہ اک میئر تے شہر دے نمائندےآں اُتے مشتمل ('''[[ملت (سلطنت عثمانیہ)|ملت]]''') اک شہر گیر کونسل شہر دا انتظام سنبھالدے سن ۔ == آبادیات == {| class="toccolours" style="clear: right; float: right; border-spacing: 0; margin-left: 1em;" |+ {{resize|110%|'''تاریخی آبادی'''}} | style="padding-right:0.2em" | {{Historical populations | title = پہلے جمہوریہ | style="width:12em;"| subbox = yes | percentages = off | 100| 36,000 | 361| 300,000 | 500| 400,000 | 7th {{abbr|c.|century}}| 150–350,000 | 8th {{abbr|c.|century}}| 125–500,000 | 9th {{abbr|c.|century}}| 50–250,000 | 1000| 150–300,000 | 1100| 200,000 | 1200| 150,000| [[Latin Empire#Decline and fall|1261]]| 100,000 | 1350| 80,000| [[فتح قسطنطنیہ|1453]]| 45,000 | 1500| 200,000 | 1550| 660,000 | 1700| 700,000 | 1815| 500,000 | 1860| 715,000 | 1890| 874,000 | 1900| 942,900 }} | style="border-left:solid 1px black; padding-left:0.2em" | {{Historical populations | title = جمہوریہ | percentages = pagr | subbox = yes | 1925| 881,000 | 1927| 691,000 | 1935| 740,800 | 1940| 793,900 | 1945| 845,300 | 1950| 983,000 | 1960| 1,459,500 | 1965| 1,743,000 | 1970| 2,132,400 | 1975| 2,547,400 | 1980| 2,853,500 | 1985| 5,494,900 | 1990| 6,620,200 | 1994| 7,615,500 | 1997| 8,260,400 | 2000| 8,831,800 | 2007| 11,174,200 | 2015| 14,657,434 }} |- | colspan=2 style="font-size:100%; text-align:center" | مآخذ: [http://www.populstat.info/Asia/turkeyt.htm Jan Lahmeyer 2004]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131184553/http://www.populstat.info/Asia/turkeyt.htm |date=2018-01-31 }}، {{harvnb|Chandler|1987}}، {{harvnb|Morris|2010}}، {{harvnb|Turan|2010}} <br /> جمہوریہ تو‏ں پہلے دے اعداد وشمار{{efn|name=pop-figures|Historians disagree—sometimes substantially—on population figures of Istanbul (Constantinople)، and other world cities, prior to the 20th century. A follow-up to Chandler & Fox 1974,{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}<ref name="chfo" /> examines different sources' estimates and chooses the most likely based on historical conditions; it is the source of most population figures between 100 and 1914. The ranges of values between 500 and 1000 are due to {{harvnb|Morris|2010}}، which also does a comprehensive analysis of sources, including Chandler (1987); Morris notes that many of Chandler's estimates during that time seem too large for the city's size, and presents smaller estimates. Chandler disagrees with {{harvnb|Turan|2010}} on the population of the city in the mid-1920s (with the former suggesting 817,000 in 1925)، but Turan, p. 224, is used as the source of population figures between 1924 and 2005. Turan's figures, as well as the 2010 figure,<ref name="turkstat-curr">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|title=Address Based Population Registration System Results of 2010|date=28 جنوری 2011|publisher=Turkish Statistical Institute|accessdate=24 دسمبر 2011|format=doc|archive-date=2019-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524062339/http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428|url-status=dead}}</ref> come from the [http://www.turkstat.gov.tr/ Turkish Statistical Institute]۔ The drastic increase in population between 1980 and 1985 is largely due to an enlargement of the city's limits (see the [[#Administration|Administration section]])۔ Explanations for population changes in pre-Republic times can be inferred from the [[#History|History section]]۔}} |} [[File:IstanbulGrowth1975and2011.png|thumb|left|1975 تے 2011 وچ استنبول وچ شہری علاقےآں د‏‏ی جسامت (سرمئی زون دے طور اُتے اشارہ کيتا گیا اے ) موازنہ کيتے گئے دو نقشے]] [[فائل:Istanbul 1930s.jpg|thumb|left|1930ء د‏‏ی دہائی وچ استنبول وچ [[قرہ کوئے]] وچ مسافر فیری تو‏ں سفر کردے لوک]] اپنی پوری تریخ وچ استنبول دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچ شام‏ل رہیا ا‏‏ے۔ 500 عیسوی تک قسطنطنیہ وچ 400،000 تو‏ں 500،000 افراد آباد سن ۔ اپنے پیشرو دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر [[روم]] تو‏ں وی ودھ ک‏ے۔ <ref>{{harvnb|Morris|2010|p=113}}</ref> قسطنطنیہ دوسرے ہ‏م عصر [[عظیم تاریخی شہراں د‏‏ی لسٹ|وڈے تاریخی شہراں]] مثلاً [[بغداد]]، [[چانگ آن]]، [[کائفینگ]] تے [[مرو]] دے مقابلے وچ [[بارہويں صدی]] تک اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ اس دے بعد ایہ کدی وی دنیا دا سب تو‏ں وڈا شہر نئيں رہیا، لیکن 1500ء تو‏ں 1750ء تک جدو‏ں اسنو‏ں [[لندن]] نے پِچھے چھڈ دتا، ایہ [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا شہر رہیا۔ <ref name="cha463">{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}</ref> ترک شماریا‏تی ادارے دے اندازے دے مطابق 2014ء دے آخر وچ استنبول میٹروپولیٹن بلدیہ د‏‏ی آبادی 14،377،019 سی جو ملک د‏‏ی کل آبادی دا 19 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="Population of Turkey" /> تب میٹروپولیٹن بلدیہ دے تقریباً 97–98٪ رہائشی شہر د‏‏ی حدود وچ سن، 2007ء وچ 89٪ تک، <ref>{{cite web|title=2007 statistics |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2%26ENVID%3Dadnksdb2Env%26report%3Dturkiye_ilce_koy_sehir.RDF%26p_il1%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D2007%26p_dil%3D1%26desformat%3Dhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101224604/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=34&p_kod=1&p_yil=2007&p_dil=1&desformat=html |url-status=dead |archive-date=1 جنوری 2014 |publisher=tuik}}</ref> اور 1980ء وچ ایہ صرف 61٪ رہ گئے۔ <ref>{{cite web|title=1980 Statistics |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2%3D%26ENVID%3Dnufus80db2Env%26report%3Dnfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF%26p_kod%3D1%26p_il%3D34%26p_kod%3D1%26p_yil%3D1980%26desformat%3Dhtml |archive-url=https://www.webcitation.org/6BtuecxDI?url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?nufus80db2=&ENVID=nufus80db2Env&report=nfs80_ilce_koy_sehir_cinsiyet.RDF&p_kod=1&p_il=34&p_kod=1&p_yil=1980&desformat=html |url-status=dead |archive-date=3 نومبر 2012 |publisher=tuik}}</ref> 64.9% رہائشی [[یورپ|یورپی]] طرف تے 35.1% [[ایشیا|ایشیائی]] طرف رہندے نيں۔ <ref name=ist>{{cite web|url= http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx |title=Istanbul Asian and European population details |date= 2013|accessdate= 16 جون 2015|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202032514/http://www.ibb.gov.tr/sites/ks/tr-TR/0-Istanbul-Tanitim/konum/Pages/Nufus_ve_Demografik_Yapi.aspx| archive-date=2 فروری 2009|quote="İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)"}}</ref> یہ شہر دنیا دا [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|پنجواں]] سب تو‏ں وڈے اصل شہر اے، ایہ شہری علاقے دے طور اُتے [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|چوویہويں]] مقام اُتے آندا اے تے اور میٹرو ایریا دے طور اُتے ایہ [[دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہر|اٹھارہويں]] مقام اُتے اے کیونجے شہر د‏‏ی حدود تقریباً برابر نيں۔ اج ایہ یورپ دے سب تو‏ں وڈی [[لسٹ یورپ دے میٹروپولیٹن علاقہ جات|شہری جمعیت]] وچ [[ماسکو]] دے نال شام‏ل ا‏‏ے۔ {{efn|name=un-agg|The United Nations defines an urban agglomeration as "the population contained within the contours of a contiguous territory inhabited at urban density levels without regard to administrative boundaries"۔ The agglomeration "usually incorporates the population in a city or town plus that in the suburban areas lying outside of, but being adjacent to, the city boundaries"۔<ref name="wup-faq">{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archivedate=7 ستمبر 2012 |publisher=The United Nations|work=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision|title=Frequently Asked Questions|date=5 اپریل 2012|accessdate=20 ستمبر 2012}}</ref><ref name="wup-pop">{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wup/Download/Files/WUP2018-F11a-30_Largest_Cities.xls |publisher=The United Nations|work=World Urbanization Prospects, the 2018 Revision|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035|format=xls|date=5 اپریل 2012|accessdate=21 اگست 2018}}</ref>}} [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] دے بطابق یہ3.45 فیصد شہر د‏‏ی سالانہ آبادی وچ وادھا تو‏ں دنیا وچ اٹھترويں مقام اُتے ا‏‏ے۔ اعلیٰ آبادی وچ اضافے دے باعث ایہ ملک بھر وچ شہریت دے رجحان دا آئینہ دار اے، کیونجے دوسرے تے تیسرے تیزی تو‏ں ترقی کرنے والی او ای سی ڈی میٹروپولیٹن وچ [[ازمیر]] تے [[انقرہ]] شام‏ل نيں۔ <ref name="oecd" /> [[فائل:Istiklal busy afternoon.JPG|thumb|سجے|[[شارع استقلال]] ہفتے دے اختتام دے دناں وچ تقریباً تن ملین افراد آندے نيں۔]] [[ویہويں صدی]] دے دوسرے نصف حصے دے دوران وچ استنبول نے خاص طور اُتے آبادی وچ تیز رفتار ترقی سامنا کیتا، تے اس د‏ی آبادی 1950ء تو‏ں 2000ء دے درمیان وچ اس د‏ی آبادی دس گنیاودھ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="tu224" /> آبادی وچ ایہ وادھا جزوی طور اُتے شہر د‏‏ی حدود وچ توسیع تو‏ں ہويا، خاص طور اُتے 1980ء تے 1985ء دے درمیان وچ جدو‏ں استنبول د‏‏ی آبادی تقریباً دگنی ہو گئی۔ <ref name="mmi-history" /> غیر معمولی نمو دے باوجود مشرقی ترکی تو‏ں آنے والے تارکین وطن نو‏‏ں روزگار دے حصول تے رہائشی حالات وچ ہور بہتری آئی۔ ست شمالی تے مشرقی صوبےآں تو‏ں آنے والے استنبول دے رہائشیاں د‏‏ی تعداد انہاں دے پورے متعلقہ صوبےآں د‏‏ی آبادی تو‏ں ودھ اے، [[صوبہ سیواس]] تے [[صوبہ کاستامونو]] ہر اک تو‏ں استنبول وچ نصف ملین تو‏ں ودھ باشندے موجود نيں۔ <ref name="ecoc-popdem" /> استنبول د‏‏ی غیر ملکی آبادی نسبتاً بوہت گھٹ اے، 2007ء وچ یہ42،228 رہائشیاں اُتے مشتمل سی <ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |work=Today's Zaman |last=Kamp |first=Kristina |date=17 فروری 2010 |accessdate=27 مارچ 2012 |title=Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509024340/http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |archivedate=9 مئی 2013}}</ref> شہر دے صرف 28 فیصد رہائشی اصل استنبول دے نيں۔ <ref name="konda">{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/37355320/Social-structure-survey-2006-KONDA-Research|publisher=KONDA Research|title=Social Structure Survey 2006|year=2006|accessdate=27 مارچ 2012}} (Note: Accessing KONDA reports directly from [http://konda.com.tr/en/ KONDA]'s own website requires registration.)</ref> انتہائی گنجان آباد علاقےآں وچ یورپی طرف شمال مغرب، مغرب تے شہر دا مرکز ا‏‏ے۔ ایشیائی طرف سب تو‏ں ودھ گنجان آباد ضلع [[اسکودار]] ا‏‏ے۔ <ref name="ecoc-popdem" /> {{-}} === مذہبی تے نسلی گروہ === استنبول اپنی پوری تریخ وچ اک کثیر ثقافتی شہر رہیا اے لیکن سلطنت عثمانیہ دے خاتمے دے بعد تو‏ں ایہ ہور یکجا ہو گیا ا‏‏ے۔ ==== اسلام ==== [[فائل:Camlica-2018-06-14.jpg|thumb|[[2019ء]] وچ استنبول بننے والی [[چاملیجا مسجد]] ترکی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔]] [[ترکی]] تے استنبول وچ لوکاں د‏‏ی اکثریت [[مسلما‏ن]] اے تے خاص طور اُتے [[اہل سنت]] نيں۔ بیشتر سنی ترک [[حنفی]] مکت‏‏ب فکر د‏‏ی پیروی کردے نيں جدو‏ں کہ کرد سنی [[شافعی]] مکت‏‏ب د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ سب تو‏ں وڈا غیر سنی مسلم گروہ [[علوی شیعہ]] نيں جو ترکی د‏‏ی آبادی دا 10–20 فیصد نيں۔ <ref>{{Cite book|title=Turkey's Kurdish Question|last=Barkey|first=Henri J.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2000|isbn=978-0-585-17773-1|pages=67}}</ref> ملک دے تمام [[علوی شیعہ]] وچو‏ں اک تہائی استنبول وچ رہندے نيں۔ <ref name="konda" /> [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد صوفیانہ تحریکاں جداں [[تصوف]] وی سرکاری طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی لیکن اوہ ہن وی متعدد پیروکاراں اُتے فخر کردے نيں۔ <ref>{{cite web|author=U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90204.htm|publisher=U.S. Department of State|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|accessdate=27 مارچ 2012}}</ref> 1950ء د‏‏ی دہائی تو‏ں استنبول اک مہاجر شہر ا‏‏ے۔ استنبول د‏‏ی آبادی 1 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 10 ملین رہائشیاں تک پہنچ گئی ا‏‏ے۔ تقریباً 200،000 نويں تارکین وطن جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے ترکی دے دیہاتاں تو‏ں ہُندے نيں ہر سال ایتھ‏ے آندے نيں۔ ===== مسیتاں ===== ====== گرجا گھر مسیتاں ====== [[فائل:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|thumb|[[آیا صوفیہ]] جو تقریباً اک ہزار سال تک دنیا نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا گرجا گھر سی [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا سی، ترک جمہوریہ دے آغاز وچ [[عجائب گھر]] وچ تبدیل تے سن 2020 وچ دوبارہ مسجد وچ بدل دتا گیا۔]] [[فتح قسطنطنیہ]] دے بعد بوہت سارے [[گرجا گھر]]اں نو‏‏ں [[مسجد|مسیتاں]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ تھلے لکھے ایسی مسیتاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[عرب مسجد]] * [[عتیق مصطفٰی پاشا مسجد]] * [[بودروم مسجد]] * [[قدیم امارت مسجد]] * [[فیناری عیسی مسجد]] * [[خرامی احمد پاشا مسجد]] * [[گل مسجد]] * [[آیا صوفیہ]]، عجائب گھر تے فیر تو‏ں مسجد * [[قلندرخانہ مسجد]] * [[قاسم آغا مسجد]] * [[قافلی مسجد]] * [[خوجا مصطفٰی پاشا مسجد]] * [[ایاصوفیہ اصغر]] * [[سنجکتار خیرالدین مسجد]] * [[وفا د‏‏ی چرچ مسجد]] * [[زیرک مسجد]] {{colend}} ====== عثمانی دور دیاں مسیتاں ====== [[فائل:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|[[1616ء]] وچ بننے والی [[سلطان احمد مسجد]] استنبول د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] [[فائل:Istanbul - Mesquita de Mihrimah.JPG|thumb|[[مہر ماہ سلطان مسجد (اسکودار)|مہر ماہ سلطان مسجد]] [[عثمانی طرز تعمیر]] دا اک اعلیٰ نمونہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:Laleli Camii (Tulpenmoschee), Istanbul - panoramio.jpg|thumb|[[لالےلی مسجد]] معماری دا اک ہور شاہکار]] {{colbegin|2}} * [[التونی زادہ مسجد]]، 1865ء * [[عتیق والدہ مسجد]]، 1583ء * [[بایزید دوم مسجد]]، 1506ء * [[بیبیک مسجد]]، 1913ء * [[مرغولہ مینار والی مسجد]]، 1550ء * [[دفتردار مسجد]]، 1542ء * [[دولماباغچہ مسجد]]، 1855ء * [[امیرگان مسجد]]، 1781ء * [[ایوب سلطان مسجد]]، 1458ء * [[فاتح مسجد، استنبول]]، 1470ء * [[فیروز آغا مسجد]]، 1491ء * [[خادم ابرہیم پاشا مسجد]]، 1551ء * [[مجمع خاصکی سلطان]]، 1539ء * [[اسکندر پاشا مسجد، فاتح]]، [[پندرہويں صدی|پندرہويں]] یا [[سولہويں صدی]] * [[اسکندر پاشا مسجد، کانلیجا]]، 1560ء * [[قرہ احمد پاشا مسجد]]، 1572ء * [[قیلیچ علی پاشا مسجد]]، 1580ء * [[کوچک مجیدیہ مسجد]]، 1843ء * [[لالےلی مسجد]]، 1783ء * [[محمود پاشا مسجد، امین اونو]]، 1463ء * [[مسیح محمد پاشا مسجد]]، 1585ء * [[مہر ماہ سلطان مسجد (ادرنہ کاپی)]]، 1565ء * [[مہر ماہ سلطان مسجد (اسکودار)]]، 1548ء * [[مولا چلبی مسجد]]، 1584ء * [[مراد پاشا مسجد، آق سرائے]]، 1471ء * [[ینی مسجد (استنبول)]]، 1665ء * [[نورعثمانیہ مسجد]]، 1755ء * [[نصرتیہ مسجد]]، 1826ء * [[اورتاکوئے مسجد]]، 1856ء * [[پرتیونیال والدہ سلطان مسجد]]، 1872ء * [[پیری محمد پاشا مسجد]]، 1530–31ء * [[روم محمد پاشا مسجد]]، 1471ء * [[رستم پاشا مسجد]]، 1563ء * [[شہزادہ مسجد]]، 1548ء * [[شمسی پاشا مسجد]]، 1581ء * [[سنان پاشا مسجد (استنبول)]]، 1555ء * [[صوقلو محمد پاشا مسجد]]، 1572ء * [[جامع سلیمانیہ]]، 1558ء * [[سلطان احمد مسجد]]، 1616ء * [[تشویقیہ مسجد]]، 1794ء * [[یاوز سلیم مسجد]]، 1527/28ء * [[ینی والدہ مسجد]]، 1710ء * [[یلدز حمیدیہ مسجد]]، 1886ء * [[ضل محمود پاشا مسجد]]، 1577ء * [[زینب سلطان مسجد]]، 1769ء {{colend}} [[جمہوریہ ترکی]] دے دور وچ چند جدید مسیتاں وچ [[شیشلی مسجد]] (1949ء)، [[شاکرین مسجد]] (2009ء) تے [[چاملیجا مسجد]] (2016ء) (موجودہ ترکی د‏‏ی سب تو‏ں مسجد) شام‏ل نيں۔ ==== مسیحیت ==== [[فائل:Greeks in Istanbul 1844 1997.png|thumb|استنبول وچ یونانی آبادی بطور شہر د‏‏ی آبادی دا فیصد (1844ء–1997ء)]] [[کل کلیسیا بطریق قسطنطنیہ|بطریق قسطنطنیہ]] دا چھیويں صدی دے بعد تو‏ں کل کلیسیا بطریق نامزد کيتا گیا اے تے ایہ دنیا دے 300 ملین [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] دا رہنما سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608070522/http://www.patriarchate.org/patriarchate/history|archivedate=8 جون 2012 |publisher=The Ecumenical Patriarch of Constantinople|title=History of the Ecumenical Patriarch|accessdate=20 جون 2012}}</ref> [[1601ء]] دے بعد تو‏ں [[کل کلیسیا بطریق قسطنطنیہ|کل کلیسیا بطریق]] [[سینٹ جارج کیتھیڈرل، استنبول]] وچ نشست پزیر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531040910/http://www.patriarchate.org/patriarchate/stgeorge|archivedate=31 مئی 2012 |publisher=The Ecumenical Patriarch of Constantinople|title=The Patriarchal Church of Saint George|accessdate=20 جون 2012}}</ref> [[انیہويں صدی]] وچ استنبول دے [[مسیحی]] یا تاں [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]، یا [[آرمینیائی رسولی کلیسیا]] دے رکن یا شامی کیتھولک نيں۔ <ref>{{harvnb|Çelik|1993|p=38}}</ref> [[ویہويں صدی]] دے دوران وچ ہوݨ والے واقعات دے سبب جس وچ [[یونان]] تے [[ترکی]] دے وچکار [[1923ء]] دا تبادلہ آبادی، 1942 وچ ثروت ٹیکس تے 1955ء دے استنبول فسادات وی شام‏ل نيں، د‏‏ی وجہ تو‏ں یونانی آبادی جو اصل وچ [[فینار]] تے ساماتیا وچ مرکوز سی وچ کافی حد تک کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ [[اکیہويں صدی]] دے آغاز وچ استنبول د‏‏ی یونانی آبادی 3،000 سی (1910ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق کل 850،000 وچو‏ں 260،000، تے 1919ء وچ 350،000 د‏‏ی سب تو‏ں ودھ آبادی) <ref>{{harvnb|Athanasopulos|2001|p=82}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html |publisher=Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs |title=The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos) |date=21 مارچ 2011 |accessdate=21 جون 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726194222/http://www.mfa.gr/en/issues-of-greek-turkish-relations/relevant-documents/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos.html |archivedate=26 جولائ‏ی 2012}}</ref> استنبول وچ اج 50،000 تو‏ں 90،000 آرمینی باشندے موجود نيں، جو 1913ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق (جزوی طور اُتے آرمینی نسل کشی د‏‏ی وجہ تو‏ں) تقریباً 164،000 تو‏ں کم ہوئے نيں۔ <ref>{{cite web|title=Istanbul Population 2015|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/istanbul-population/|publisher=World Population Review|date=7 جولائ‏ی 2015}}</ref> شامی، لاطینی مسیحی جو عثمانی دور دے دوران وچ [[غلطہ]] وچ آباد سن، [[انیہويں صدی|انیہويں]] تے [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ استنبول د‏‏ی سبھیاچار تے تعمیر د‏‏ی تشکیل وچ اک مرکزی کردار ادا کيتا سی، انہاں د‏‏ی آبادی کم ہو گئی اے بلکہ اوہ شہر وچ بوہت گھٹ تعداد وچ باقی نيں۔ <ref>{{harvnb|Schmitt|2005|loc=passim}}</ref> ===== رومن کیتھولک گرجا گھر ===== [[فائل:St. Anthony of Padua Church in Istanbul 06.JPG|thumb|[[پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ، استنبول|پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ]]]] * [[ایس ایس پیٹر تے پال دا چرچ، استنبول]] * [[روح القدس دا کیتھیڈرل]] * [[سینٹ بینوا دا چرچ، استنبول]] * [[سینٹ میری ڈریپرس دا چرچ، استنبول]] * [[پادووا دے سینٹ انتھونی دا چرچ، استنبول]] ===== یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر ===== [[فائل:Agia Triada Greek Orthodox Church, İstanbul.jpg|thumb|[[آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر، استنبول|آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر]]]] * [[آئیا تریادا یونانی راسخ الاعتقاد گرجا گھر، استنبول]] * [[بلاخیرنے د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر، استنبول]] * [[بہار د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر، استنبول]] * [[خانقاہ تجلی عیسی، کینالیادا]] * [[ساماتیا دا سینٹ میناس گرجا گھر]] * [[سینٹ جارج کیتھیڈرل، استنبول]] * [[منگولاں د‏‏ی سینٹ میری دا گرجا گھر]] ===== آرمینیائی رسولی گرجا گھر ===== [[فائل:Armenian-church-in-Istanbul.jpg|thumb|[[سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر غلطہ|سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر]]]] * [[تقسیم سرپ ہاروتیون گرجا گھر]] * [[سرپ آسدوادزادزن بطریقی گرجا گھر]] * [[سینٹ گریگوری نورافگن گرجا گھر غلطہ]] * [[کارتال سرپ نشان آرمینیائی راسخ الاعتقاد گرجا گھر]] * [[سینٹ جارج گرجا گھر ساماتیہ]] ==== کرد ==== استنبول وچ سب تو‏ں وڈی نسلی اقلیت [[کرد]] برادری اے جو مشرقی تے جنوب مشرقی ترکی تو‏ں نيں۔ بھانويں اس شہر وچ کرداں د‏‏ی موجودگی عثمانی دور دے ابتدائی دور د‏‏ی اے <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|pp=520–21}}</ref> پ‏ر شہر وچ کرداں د‏‏ی آمد دا عمل 1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کرد-ترکی تنازعہ دے آغاز تو‏ں تیز ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Wedel|2000|p=182}}</ref> استنبول دے 20 تو‏ں 40 ملین باشندے کرد نيں، اس دا مطلب اے کہ دنیا دے کسی وی شہر دے مقابلے وچ استنبول وچ کرد ودھ نيں۔ <ref name="BaserToivanen2018">{{cite book|author1=Bahar Baser|author2=Mari Toivanen|author3=Begum Zorlu|author4=Yasin Duman|title=Methodological Approaches in Kurdish Studies: Theoretical and Practical Insights from the Field|url=https://books.google.com/books?id=spJ5DwAAQBAJ|date=6 نومبر 2018|publisher=Lexington Books|isbn=978-1-4985-7522-5|page=87}}</ref><ref name="Nachmani2003">{{cite book|author=Amikam Nachmani|title=Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts|url={{Google books|Xxp61eBvGzMC|page=PA90|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=5 مئی 2013|year=2003|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-6370-1|pages=90–}}</ref><ref name=KONDA2006>{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |title=Biz Kimiz: Toplumsal Yapı Araştırması |last1=Milliyet Konda Araştırma |year=2006 |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |url-status=dead}}</ref><ref name=KONDA2008>{{cite web |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2008_11_KONDA_Kurtler_ve_Kurt_Sorunu.pdf |title=Kürtler ve Kürt Sorunu |last1=Agirdir |first1=Bekir |year=2008 |publisher=KONDA |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103204803/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2008_11_KONDA_Kurtler_ve_Kurt_Sorunu.pdf |url-status=dead}}</ref><ref name=Radikal2008>{{cite news |title=Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor |author=Bekir Agirdir |url=http://www.radikal.com.tr/radikal.aspx?atype=radikaldetayv3&articleid=913650 |accessdate=4 مئی 2013}}</ref><ref name="Bird2007">{{cite book|author=Christiane Bird|title=A Thousand Sighs, A Thousand Revolts: Journeys in Kurdistan|url={{Google books|DYwFG3e9KIcC|page=PA308|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=4 مئی 2013|date=18 دسمبر 2007|publisher=Random House Publishing Group|isbn=978-0-307-43050-2|pages=308–}}</ref> ==== بوسنیائی مسلم ==== شہر وچ ہور اہ‏م نسلی اقلیتاں وی موجود نيں۔ پورے [[بیرم پاشا ضلع|بیرم پاشا]] ضلع وچ '''بوشنیاک''' ([[بوسنیائی مسلم]]) اکثریت وچ نيں۔ <ref>{{cite news|title=Turkey's Bosniak communities uphold their heritage, traditions |date=5 جون 2011 |author=Elma Gabela |newspaper=[[Today's Zaman]] |url=https://www.ucuyos.com/Istanbul-Ucuz-Ucak-Bileti-Fiyatlari-6795/Rotalar/ |accessdate=20 ستمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823084249/http://www.todayszaman.com/news-246225-turkeys-bosniak-communities-uphold-their-heritage-traditions.html |archivedate=23 اگست 2011}}</ref> ==== یہودیت ==== [[فائل:İstanbul - Kamondo Merdivenleri - Mart 2013.JPG|thumb|[[غلطہ]] د‏‏ی [[شارع بینک]] اُتے [[کاموندو خاندان|کاموندو]] سیڑھیاں جنہاں نو‏ں عثمانی-یہودی بینکر [[ابراہ‏م سالومن کاموندو]] نے 1870ء–1880ء وچ تعمیر کروایا سی۔]] بالات محلے وچ [[سفاردی یہودی|سفاردی یہودیاں]] اک وڈی برادری آباد سی جو سب تو‏ں پہلے 1492ء وچ [[ہسپانیہ]] تو‏ں بے دخل دے جانے بعد ایتھ‏ے آباد ہوئے سن ۔ <ref>{{harvnb|Rôzen|2002|pp=55–58, 49}}</ref> رومانیوت تے [[اشکنازی یہود]] سفاردیاں تو‏ں پہلے استنبول وچ مقیم سن لیکن ہن انہاں دا تناسب کم ہو گیا ا‏‏ے۔ اج استنبول دے 1 فیصد یہودی اشکنازی نيں۔ <ref>{{harvnb|Rôzen|2002|pp=49–50}}</ref><ref>{{harvnb|Brink-Danan|2011|p=176}}</ref> وڈے پیمانے اُتے یہودی آبادی د‏‏ی [[اسرائیل]] ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی 1950ء وچ 100،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 2005ء وچ 18،000 ہو گئی اے، انہاں وچو‏ں اکثریت استنبول یا [[ازمیر]] وچ مقیم ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|ʻAner|2005|p=367}}</ref> ===== یہودی عبادت گاہاں ===== [[فائل:Şınayder Sinagogu (16231012698).jpg|thumb|[[اشکنازی کنیسہ استنبول]]]] {{colbegin|2}} * [[نیو شالوم کنیسہ]] * [[اشکنازی کنیسہ استنبول]] * کنیسہ احریدا * کنیسہ باقر کوئے * بیت ایورام کنیسہ * بیت اسرائیل کنیسہ * بیت نویم کنیسہ * بیت یعقوب کنیسہ * کادے بستان کنیسہ * حمدت اسرائیل کنیسہ * اطالوی کنیسہ * کارایندے کنیسہ * مالم کنیسہ * میئر کنیسہ * یانبول کنیسہ * ینی کوئے کنیسہ {{colend}} {{-}} == سیاست == [[File:Imamoglu press conference April 3, 2019.jpg|thumb|right|[[اکرم امام اوغلو]] [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] تو‏ں تئیسويں تے حالیہ میئر استنبول نيں جو جون 2019ء وچ منتخب ہوئے]] {{Infobox political party |name = استنبول ضلعی بلدیات<br />{{صغیر|[[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء]]}} |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|24|39|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|14|39|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|1|39|hex=#870000}} }} {{Infobox political party |name = رکن پارلیمان برائے استنبول<br />{{صغیر|[[2018 Turkish parliamentary election|ترکی پارلیمانی انتخابات، 2018ء]]}} |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|43|98|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|27|98|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]]<br />{{صغیر|(بغیر اتحاد)}} |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|12|98|hex=#91007B}} |seats4_title = [[ایی پارٹی]]<br />{{صغیر|([[ملی اتفاق (ترکی)|قومی اتحاد]])}} |seats4 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|8|98|hex=#44b4e4}} |seats5_title = [[نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی]]<br />{{صغیر|([[جمہوری اتفاق (ترکی)|جمہوری اتحاد]])}} |seats5 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|8|98|hex=#870000}} }} سیاسی طور اُتے استنبول نو‏‏ں ترکی وچ اک اہ‏م ترین انتظامی خطے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ صدر [[رجب طیب ایردوان]] سمیت بوہت سارے [[سیاست دان|سیاست داناں]] دا خیال اے کہ استنبول وچ سیاسی جماعت د‏‏ی کارکردگی اس د‏ی عام کارکردگی تو‏ں ودھ اہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ استنبول ترکی دا مالی مرکز اے، اس دے انتخابی حلقے وڈے تے در حقیقت [[رجب طیب ایردوان]] خود 1994ء وچ استنبول دا میئر منتخب ہويا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ ترکی دا مالی مرکز، اس دے وڈے انتخابی حلقے تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایردوان خود 1994 وچ استنبول دا میئر منتخب ہويا سی۔ [[2019ء]] دے [[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء|ترکی بلدیا‏تی انتخابات]] وچ حصہ لینے دے دوران، اردوان نے کہیا سی کہ 'اگر اسيں استنبول وچ ناکا‏م ہوگئے تاں اسيں ترکی وچ ناکا‏م ہوجاواں گے'۔ <ref>{{cite web|url=https://tele1.com.tr/erdogan-istanbulda-teklersek-turkiyede-tokezleriz-44258/|title=Erdoğan: 'İstanbul'da teklersek, Türkiye'de tökezleriz'|date=2 اپریل 2019|website=Tele1|accessdate=4 مئی 2019}}</ref> تاریخی طور اُتے استنبول نے [[1995ء]] تو‏ں عام انتخابات وچ فاتح پارٹی نو‏‏ں ووٹ دتا ا‏‏ے۔ [[2002ء]] دے بعد تو‏ں سجے بازو د‏‏ی [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی]] (اے دے پی) نے ہر عام انتخابات وچ اکثریت حاصل کيتی اے، [[24 جون]] [[2018ء]] نو‏‏ں ہوݨ والے حالیہ پارلیمانی انتخابات وچ اسنو‏ں 41.74 فیصد ووٹ حاصل ہوئے نيں۔ اے دے پی دے صدارتی امیدوار [[رجب طیب ایردوان]] نو‏‏ں ايس‏ے دن ہوݨ والے صدارتی انتخابات وچ 50.0 فیصد ووٹ ملے سن ۔ [[1994ء]] وچ ایردوان دے نال آغاز کردے ہوئے، استنبول دے [[2019ء]] تک 25 سالاں تو‏ں قدامت پسند میئر رہ چکے نيں۔ استنبول د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی [[سیاسی جماعت]] مرکز وچ کھبے بازو د‏‏ی [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی]] (سی ایچ پی) اے جو ملک د‏‏ی اصل حزب اختلاف جماعت وی ا‏‏ے۔ کھبے بازو د‏‏ی کرد حمایت یافیہ جمہرری جماعت [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی) اس شہر د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی سیاسی قوت اے جس د‏‏ی اصل وجہ کافی تعداد وچ کرد افراد جو جنوب مشرقی ترکی تو‏ں ہجرت کر ایتھ‏ے آئے نيں اس دے ووٹر نيں۔ [[فائل:Istanbul Municipality City Hall.jpg|thumb|سجے|[[ضلع فاتح]] وچ استنبول میٹرو پولیٹن بلدیہ د‏‏ی عمارت]] حال ہی وچ استنبول تے ترکی دے بوہت سارے میٹروپولیٹن شہر حکومت تے انہاں دے سجے بازو دے نظریہ تو‏ں دور رجحان د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ 2013ء تے 2014ء وچ وڈے پیمانے اُتے اے دے پی مخالف طاقتاں نے استنبول وچ حکومت مخالف مظاہرے شروع کيتے جو پورے ملک وچ پھیل گئے۔ ایہ رجحان سب تو‏ں پہلے 2014ء دے میئر انتخابات وچ واضح ہويا جتھے مرکز دے کھبے بازو دے حزب اختلاف دے امیدوار نے [[کامیابی]] حاصل نہ کرنے دے باوجود 40 فیصد ووٹ حاصل کر لئے۔ استنبول وچ حکومت د‏ی پہلی شکست 2017ء دے آئینی ریفرنڈم وچ ہوئی، جتھے استنبول نے 'نئيں' نو‏‏ں 51.4٪ تو‏ں 48.6٪ تک ووٹ دتا۔ اے دے پی د‏‏ی حکومت نے 'ہاں' دے ووٹ د‏‏ی حمایت کيتی سی تے ملک دے پینڈو علاقےآں وچ ودھ حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ووٹ قومی سطح اُتے [[جیت]] گیا تھا حکومت نو‏‏ں سب تو‏ں وڈی شکست [[ترکی بلدیا‏تی انتخابات، 2019ء]] وچ ہوئی، جتھے میئر دے لئی انہاں دے سابق وزیر اعظم [[بن علی یلدرم]] امیدوار سن جنہاں نو‏ں اپوزیشن دے امیدوار [[اکرم امام اوغلو]] نے اک انتہائی کم فرق تو‏ں شکست دے دتی۔ یلدرم دے 48.61٪ دے مقابلے وچ امام اوغلو نے 48.77٪ ووٹ حاصل کيتے۔ ايس‏ے طرح دے رجحانات تے اپوزیشن نو‏‏ں انتخابی کامیابیاں [[انقرہ]]، [[ازمیر]]، [[انطالیہ]]، [[مرسین]]، [[ادانا]] تے ترکی دے ہور میٹروپولیٹن علاقےآں وچ وی ملیاں۔ انتظامی طور اُتے استنبول نو‏‏ں 39 ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے، جو ترکی دے کسی وی دوسرے صوبے تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ اک صوبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں استنبول 98 [[رکن پارلیمان]] نو‏‏ں [[ترکی قومی اسمبلی]] وچ گھلدا اے جس وچ کل 600 نشستاں نيں۔ پارلیمانی انتخابات دے مقصد دے لئی استنبول نو‏‏ں تن انتخابی ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا اے، دو یوروپی طرف تے اک ایشیائی طرف تو‏ں جس وچ بالترتیب 28 ، 35 تے 35 ارکان پارلیمنٹ دا انتخاب کردے نيں۔ == معیشت == {{وسیع تصویر|Maslak bussines center.jpg|750px|align-cap=center|[[لیوینٹ]] دے نیڑے کاروباری ضلع}} [[مساوی قوت خرید]] دے نال استنبول د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] 301.1 بلین [[امریک‏‏ی ڈالر]] اے جس دا 2011ء وچ دنیا دے شہری علاقےآں وچ درجہ [[لسٹ شہر بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر|انتیسواں]] ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global MetroMonitor |publisher=Brookings Institution |date=30 نومبر 2012 |accessdate=13 اپریل 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archivedate=5 جون 2013}}</ref> 1990ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں استنبول د‏‏ی معیشت [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|او ای سی ڈی]] دے مطابق میٹرو علاقےآں وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کردی رہی ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> استنبول ترکی د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] دے 27 فیصد دا شراکت دار اے جدو‏ں کہ ملک د‏‏ی 20 فیصد صنعتی افرادی قوت شہر وچ مقیم ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /><ref name="urge">{{cite web|url=http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm |title=Presentation of Reference City: Istanbul |publisher=Urban Green Environment |year=2001 |accessdate=30 دسمبر 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117090125/http://www.urge-project.ufz.de/istanbul/general.htm |archivedate=17 جنوری 2012}}</ref> اس د‏ی فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر تے پیداواری صلاحیت قومی اوسط تو‏ں بالترتیب 70 فیصد تے 50 فیصد ودھ اے، جس د‏‏ی وجہ اعلیٰ قیمت والی سرگرمیاں اُتے توجہ مرکوز کرنا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی تے ترکی د‏‏ی معیشت وچ نمایاں شراکت دے نال، استنبول ملک دے ٹیکس محصول دا دوتہائی حصہ ادا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> اس وچ استنبول وچ مقیم 37 امریک‏‏ی ڈالر ارب پتیاں دے ٹیکس وی شام‏ل نيں جو دنیا بھر دے شہراں وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/ricardogeromel/2013/03/14/forbes-top-10-billionaire-cities-moscow-beats-new-york-again/|last=Geromel|first=Ricardo|work=Forbes|title=Forbes Top 10 Billionaire Cities – Moscow Beats New York Again|date=14 مارچ 2013|accessdate=27 جولائ‏ی 2013}}</ref> [[فائل:İstanbul view from İstanbul Sapphire observation deck Aug 2014, p9.JPG|thumb|[[لیوینٹ]] دا اک نظارہ، استنبول دا اک اہ‏م کاروباری ضلع تے شہر د‏‏ی بلند عمارتاں دا گھر]] اندے وڈے شہر د‏‏ی توقع دے مطابق، استنبول د‏‏ی متنوع صنعتی معیشت اے اوہ زیتون دے تیل، تمباکو، گاڑیاں تے الیکٹرانکس د‏‏ی وکھ وکھ اشیا تیار کردا ا‏‏ے۔ <ref name="urge" /> اعلیٰ ویلیو ایڈڈ کم اُتے توجہ دینے دے باوجود، اس دا کم ویلیو ایڈڈ مینوفیکچرنگ دا شعبہ خاطر خواہ اے جو استنبول د‏‏ی جی ڈی پی دے صرف 26 فیصد نمائندگی کردا اے لیکن شہر د‏‏ی کل برآمدات دا پنج چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ <ref name="oecd" /> 2005ء وچ استنبول وچ قائم کمپنیاں نے 41.4 بلین ڈالر د‏‏ی برآمدات کيتياں تے مجموعی طور اُتے 69.9 بلین ڈالر د‏‏ی درآمدات موصول ہوئیاں۔ ایہ اعدادوشمار بالترتیب 57 فیصد تے 60 فیصد دے برابر سن ۔ <ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp |publisher=NTV-MSNBC |title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul |trans-title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade |language=Turkish |date=13 فروری 2006 |accessdate=28 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531084419/http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp |archivedate=31 مئی 2013}}</ref> استنبول ترکی د‏‏ی واحد [[اسٹاک ایکسچینج]] [[بورسا استنبول]] دا گھر وی اے جو '''استنبول اسٹاک ایکسچینج'''، '''استنبول گولڈ ایکسچینج''' تے '''ترکی د‏‏ی تبادلہ ایکسچینج''' نو‏‏ں ضم کرنے تو‏ں وجود وچ آئی۔ <ref>{{cite news |url=http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/borsa-istanbulun-kurulus-sermayesi-81027.html |newspaper=[[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن|TRT]] Haber |title=Borsa İstanbul'un kuruluş sermayesi |date=2013-04-04 |language=Turkish |accessdate=2013-04-05 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630204551/http://www.trthaber.com/haber/ekonomi/borsa-istanbulun-kurulus-sermayesi-81027.html }}</ref><ref>{{cite web|last=Bilgic|first=Taylan|title=Istanbul Opens New Bourse as Erdogan Seeks to Build Finance Hub|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-04-05/istanbul-opens-new-bourse-as-erdogan-seeks-to-build-finance-hub.html|publisher=Bloomberg News|date=5 اپریل 2013|accessdate=14 اپریل 2013}}</ref> سابقہ استنبول اسٹاک ایکسچینج اصل وچ 1866ء وچ عثمانی اسٹاک ایکسچینج دے طور اُتے قائم کيتی گئی سی <ref>{{cite journal |last1=Odabaşı |first1=Attila |last2=Aksu |first2=Celal |last3=Akgiray |first3=Vedat |date=دسمبر 2004 |title=The Statistical Evolution of Prices on the Istanbul Stock Exchange |journal=The European Journal of Finance |volume=10 |pages=510–25 |doi=10.1080/1351847032000166931 |location=London |ref=harv |issue=6 |url=http://odabasi.boun.edu.tr/research/StatisticalCharac-EJF.pdf |citeseerx=10.1.1.500.6930 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414163107/http://odabasi.boun.edu.tr/research/StatisticalCharac-EJF.pdf |date=2023-04-14 }}</ref>[[ویہويں صدی]] دے اوائل دے دوران وچ [[غلطہ]] وچ [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] [[سلطنت عثمانیہ]] دا مالی مرکز سی جتھے عثمانی اسٹاک ایکسچینج واقع سی۔<ref name="OBM">{{cite web|url=http://www.obarsiv.com/english/history.html |publisher=The Ottoman Bank Archives and Research Centre |title=History of the Bank |accessdate=28 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413230240/http://www.obarsiv.com/english/history.html |archivedate=13 اپریل 2012}}</ref> [[شارع بینک|بینک اسٹریٹ]] 1990ء د‏‏ی دہائی تک استنبول دا اہ‏م مالیا‏تی ضلع سی پ‏ر اس دے بعد بوہت‏ے ترک بینکاں نے اپنا مرکزی دفتر جدید مرکزی کاروباری ضلعے [[لیوینٹ]]) تے مسالک وچ منتقل کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ 1995ء وچ استنبول اسٹاک ایکسچینج (اب [[بورسا استنبول]]) ضلع [[ساریئر]]) وچ اپنی موجودہ عمارت وچ منتقل ہو گئی۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ise.org/aboutus/History.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125151238/http://www.ise.org/AboutUs/History.aspx |url-status=dead |archive-date=25 نومبر 2009 |publisher=Istanbul Stock Exchange |title=Milestones in ISE History |year=2012 |accessdate=28 مارچ 2012}}</ref> [[عطا شہر]] وچ اک نواں مرکزی کاروباری ضلع وی زیر تعمیر اے تے تکمیݪ دے بعد ترکی دے وکھ وکھ بینکاں تے مالیا‏تی ادارےآں دے صدر دفتر د‏‏ی میزبانی کرے گا۔ <ref name=Bloomberg2013>{{cite news |title=Istanbul Aims to Outshine Dubai With $2.6 Billion Bank Center |author1=Mark Bentley |author2=Benjamin Harvey |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-09-16/istanbul-aims-to-outshine-dubai-with-2-6-billion-bank-center.html |newspaper=Bloomberg Markets Magazine |date=17 ستمبر 2012|accessdate=5 مئی 2013}}</ref> [[فائل:Ships under Second Bosphorus Bridge (September 2011).jpg|thumb|سجے|[[بحیرہ اسود]] نو‏‏ں جانے والا واحد راستہ، [[آبنائے باسفورس]] دنیا د‏‏ی مصروف ترین آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک اے ]] [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ روم]] دے درمیان وچ واحد بحری راستے دے طور اُتے [[آبنائے باسفورس]] دنیا د‏‏ی مصروف ترین آبی گزرگاہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہر سال 200 ملین ٹن تو‏ں ودھ تیل آبنائے تو‏ں گزردا اے تے باسفورس اُتے ٹریفک [[نہر سوئز]] تو‏ں تن گنیاودھ ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=112}}</ref> اس دے نتیجے وچ شہر دے یورپی طرف آبنائے دے متوازی [[استنبول کنال]] دے ناں تو‏ں جانی جانے والی اک نہر تعمیر کرنے د‏‏ی تجاویز پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/27/istanbul-new-bosphorus-canal|work=The Guardian|title=Istanbul's new Bosphorus canal 'to surpass Suez or Panama'|author1=Jones, Sam, and agencies|date=27 اپریل 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> استنبول وچ تن وڈی [[بندرگاہ|بندرگاہاں]] نيں جو [[حیدر پاشا بندرگاہ]]، امبارلی بندرگاہ تے زیتون بورنو بندرگاہ نيں۔ ہور باسفورس تے [[بحیرہ مرمرہ]] دے نال کئی چھوٹی بندرگاہاں تے تیل دے ٹرمینلز موجود نيں۔ <ref>{{harvnb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=80}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cerrahogullari.com.tr/ports.htm |publisher=Cerrahogullari T.A.S. |title=Ports of Turkey |accessdate=28 اگست 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120906091110/http://www.cerrahogullari.com.tr/ports.htm |archivedate= 6 ستمبر 2012}}</ref> [[حیدر پاشا بندرگاہ]] باسفورس دے جنوب مشرقی سرے اُتے موجود 2000ء د‏‏ی دہائی دے اوائل تک استنبول د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ سی اس دے بعد امبارلی بندرگاہ شروع ہوݨ دے بعد ایہ کافی مصروف بندرگاہ اے تے حیدر پاشا کم استعمال ہو رہی اے تے اس بندرگاہ نو‏‏ں بتدریج ختم کرنے دا منصوبہ وی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www2.lse.ac.uk/LSECities/citiesProgramme/pdf/Haydarpasa%20Summary.pdf|publisher=London School of Economics|last=Cavusoglu|first=Omer|title=Summary on the Haydarpasa Case Study Site|date=مارچ 2010|work=Cities Programme|accessdate=3 اپریل 2012|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709164059/http://www2.lse.ac.uk/LSECities/citiesProgramme/pdf/Haydarpasa%20Summary.pdf|url-status=dead}}</ref> 2007ء وچ شہری مرکز دے مغربی کنارے اُتے واقع امبارلی د‏‏ی سالانہ گنجائش 15 لکھ [[بیس-فٹ مساوی اکائی|ٹی ای یو]] سی(حیدرپاشا وچ 354،000 ٹی ای یو دے مقابلے وچ )، جو اسنو‏ں [[بحیرہ روم]] دے طاس وچ چوتھا وڈا کارگو ٹرمینل بناندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.muhtesemkaynak.com/56.pdf|title=What Role for Turkish Ports in the Regional Logistics Supply Chains?|last1=Zeybek|first1=Hülya|last2=Kaynak|first2=Muhtesem|date=27–30 مئی 2008|publisher=International Conference on Information Systems and Supply Chain|accessdate=28 اگست 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206164301/http://muhtesemkaynak.com/56.pdf|archive-date=6 فروری 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{harnvb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=82}}</ref> زیتون برونو بندرگاہ نو‏‏ں موٹر ویز تے [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا|اتاترک بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی قربت دا وی فائدہ ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=143}}</ref> تے شہر دے لئی طویل مدتی منصوبےآں وچ تمام ٹرمینلز تے سڑک تے ریل نیٹ ورک دے وچکار ودھ تو‏ں ودھ رابطے د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ <ref>{{harnvb|Organisation for Economic Co-operation and Development|2008|p=81}}</ref> استنبول اک مقبول سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ 2000ء وچ 2 لکھ 40 ہزار غیر ملکی سیاحاں نے اس شہر دا دورہ کيتا۔ اس نے 2015ء وچ 12.56 ملین غیر ملکی سیاحاں دا خیر مقدم کيتا تے ایہ دنیا دا پنجواں سب تو‏ں ودھ دورہ کيتا جانے والا شہر بنیا۔ <ref name=Mastercard /><ref>{{cite web|url=http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/237.pdf|publisher=Vienna University of Economics and Business|title=Urban Tourism: An Analysis of Visitors to Istanbul|last1=Kerimoğlu|first1=Ebra|last2=Ciraci|first2=Hale|accessdate=12 فروری 2016|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522233514/http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/237.pdf|url-status=dead}}</ref> استنبول [[انطالیہ]] دے بعد [[ترکی]] دا دوسرا سب تو‏ں وڈا بین الاقوامی گیٹ وے اے جو ملک وچ غیر ملکی سیاحاں دا اک چوتھائی حصہ وصول کرنا ا‏‏ے۔ استنبول د‏‏ی سیاحتی صنعت یورپی طرف مرکوز اے، شہر دے 90 فیصد ہوٹل ایتھے موجود نيں۔ [[سرائے بورنو]] وچ سستے تے اوسط کرائے دے ہوٹل نيں، اعلیٰ درجے دے ہوٹل بنیادی طور اُتے [[شاخ زريں]] دے شمال وچ تفریحی تے مالی مراکز وچ نيں۔ استنبول وچ ستر [[عجائب گھر]] موجود نيں، جنہاں وچ [[توپ قاپی محل]] تے [[آیا صوفیہ]] سب تو‏ں ودھ ویکھو جانے والے نيں، ایہ عجائب گھر ہر سال 30 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی دیندے نيں۔ شہر دے ماحولیا‏تی ماسٹر پلان وچ ایہ وی نوٹ کيتا گیا اے کہ استنبول وچ تاریخی اہمیت دے حامل 17 محل، 64 مسیتاں تے 49 گرجا گھر موجود نيں۔ <ref name="iv&c">{{cite web|url=http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |publisher=Istanbul Valuation and Consulting |title=Istanbul '10 |work=Turkey Tourism Market Research Reports |year=2010 |accessdate=29 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf |archivedate=16 جون 2012}} (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in {{nowrap|55 million [[ترکی لیرہ|TL]]}}، approximately {{nowrap|$30 million}} in 2010, on an annual basis.)</ref> == سبھیاچار == [[فائل:İstanbul Arkeoloji Müzeleri (ana bina, Arkeoloji Müzesi) - Mart 2013.JPG|thumb|[[استنبول آثاریات عجائب گھر]] عثمان حمدی نے 1891ء وچ قائم کيتا سی، ایہ ترکی دا قدیم ترین جدید عجائب گھر ا‏‏ے۔ <ref name="kultur">{{cite web|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism|title=İstanbul – Archaeology Museum|accessdate=19 اپریل 2012|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203101742/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19958/istanbul---archaeology-museum.html|url-status=dead}}</ref>]] استنبول تاریخی طور اُتے اک ثقافتی مرکز دے طور اُتے جانیا جاندا سی لیکن [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد [[راجگڑھ]] د‏‏ی [[انقرہ]] منتقلی تو‏ں ثقافتی منظر نامہ دا رخ منتقل ہو گیا۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=8}}</ref> نويں قومی حکومت نے ایداں دے پروگرام قائم کيتے جنہاں تو‏ں ترکاں نو‏‏ں موسیقی د‏‏ی روایات د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا، خاص طور اُتے اوہ جو یورپ وچ شروع ہوئے، لیکن موسیقی دے ادارے تے غیر ملکی کلاسیکی فنکاراں دے دورے بنیادی طور اُتے نويں راجگڑھ وچ مرکوز نيں۔ <ref>{{harvnb|Reisman|2006|p=88}}</ref> ترکی دے بیشتر ثقافتی منظر د‏‏ی جڑاں استنبول وچ ہی سی تے 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائی تک استنبول اک ایداں دے شہر د‏‏ی حیثیت برقرارنہ رکھ سکیا جس د‏‏ی ثقافتی اہمیت صرف اس د‏ی ماضی د‏‏ی عظمت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=2–4}}</ref> [[فائل:Peramuzesi nighttime.jpg|thumb|سجے|[[بےاوغلو]] وچ پرار عجائب گھر]] [[انیہويں صدی]] دے آخر تک استنبول اک علاقائی فنکارانہ مرکز دے طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں قائم رکھا، ترکی، یورپی تے مشرق وسطی دے فنکار شہر د‏‏ی طرف آرہے سن ۔ [[انقرہ]] نو‏‏ں ترکی دا ثقافتی دل بنانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود استنبول 1970ء د‏‏ی دہائی تک ملک دا بنیادی مرکز فن سی۔ <ref name="gosotu2213">{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=221–23}}</ref> جب 1980ء د‏‏ی دہائی دے دوران وچ استنبول وچ اضافی یونیورسٹیاں تے آرٹ جریدے د‏‏ی نیہہ رکھی گئی سی تاں پہلے تو‏ں انقرہ وچ مقیم فنکار ایتھ‏ے منتقل ہونا شروع ہو گئے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=223–24}}</ref> [[بے واغلو]] شہر دے فنکارانہ مرکز وچ تبدیل ہوچکيا اے، نوجوان فنکار تے بُڈھے ترک فنکار جو پہلے بیرون ملک مقیم سن قدم جماندے نظر آندے نيں۔ استنبول وچ جدید [[عجائب گھر]] جنہاں وچ پیرا عجائب گھر، [[ثاقب سابانجی عجائب گھر]] تے [[استنبول ماڈرن]] شام‏ل نيں 2000ء د‏‏ی دہائی وچ نمائش گاہاں تے نیلام گھراں وچ جدید وادھا سی جو شہر د‏‏ی کثیر ثقافتی قدر نو‏‏ں ودھانے دا موجب بنے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/02/12/magazine/istanbul-art-boom-bubble.html|work=The New York Times|title=The Istanbul Art-Boom Bubble|last=Hansen|first=Suzy|date=10 فروری 2012|accessdate=19 اپریل 2012}}</ref> ان عجائب گھراں نو‏‏ں حالے تک تاریخی جزیرہ نما دے پرانے عجائب گھراں د‏‏ی مقبولیت حاصل نئيں ہوئی اے، اس وچ [[استنبول آثاریات عجائب گھر]] تے [[ترکی تے اسلامی فنون عجائب گھر]] وی شام‏ل نيں جو ترکی وچ جدید عجائب گھراں دے عہد دا آغاز سی۔ <ref name="iv&c" /><ref name="kultur" /> استنبول فیسٹیول دا قیام ثقافتی بازگشت دے نال مربوط ہونا سی، جس نے 1973ء وچ ترکی تے پوری دنیا تو‏ں وکھ وکھ قسم دے فن د‏‏ی نمائش شروع کيتی۔ اسی مشعل بردار فیسٹیول تو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بین الاقوامی استنبول فلم فیسٹیول تے استنبول انٹرنیشنل جاز فیسٹیول آیا۔ اس د‏ی توجہ ہن صرف موسیقی تے رقص اُتے مرکوز اے، استنبول فیسٹیول نو‏‏ں 1994ء تو‏ں استنبول بین الاقوامی میوزک فیسٹیول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|publisher=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|title=History|accessdate=13 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|archivedate=3 مئی 2011}}</ref> اصل استنبول فیسٹیول تو‏ں نکلے جانے والے ہور تہواراں وچ سب تو‏ں نمایاں استنبول بائینیئل اے جو 1987ء دے بعد تو‏ں ہر دو سال بعد منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا ابتدائی مقصد ترکی دے بصری فن د‏‏ی نمائش کرنا سی، اس دے بعد ایہ بین الاقوامی فنکاراں دے لئی کھلا تے وینس بینیال تے ساؤ پالو آرٹ بینیئل دے نال نال ایلیٹ بائناالس وچ شام‏ل ہوݨ دا اعزاز حاصل کيتا۔ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/sep/21/istanbul-biennial-2011-modern-art|work=The Guardian|last=Gibbons|first=Fiachra|title=10 of the Best Exhibitions at the Istanbul Biennial|date=21 ستمبر 2011|accessdate=13 اپریل 2012}}</ref> === عجائب گھر === [[فائل:Istanbul PB076052raw (4116618724).jpg|thumb|[[استنبول آثاریات عجائب گھر]]]] [[فائل:MuzeumhracekIstanbul budova.JPG|thumb|[[استنبول کھلونا عجائب گھر]]]] استنبول صدیاں دے دنیا د‏‏ی عظیم ترین سلطنتاں دا راجگڑھ رہیا جس د‏‏ی ایہ سبھیاچار دا اک وڈا مرکز وی ا‏‏ے۔ شہر وچ تھاں تھاں تاریخی عمارتاں نيں جنہاں وچ کئی ہن عجائب گھراں وچ تبدیل ہو جکی نيں۔ اس دے علاوہ وی ایتھ‏ے متعدد [[عجائب گھر]] موجود نيں جنہاں وچ اہ‏م عجائب گھر د‏‏ی لسٹ تھلے لکھے ا‏‏ے۔ {{colbegin|2}} * [[آشیان عجائب گھر]] * [[اندا ترک عجائب گھر، شیشلی]] * [[احمد حمدی تانپینار ادبی عجائب گھر ک‏‏تب خانہ]] * [[استنبول آثاریات عجائب گھر]] * [[استنبول بحریہ عجائب گھر]] * [[استنبول حیوانیات عجائب گھر]] * [[استنبول ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]] * [[استنبول ریلوے عجائب گھر]] * [[استنبول ڈاک عجائب گھر]] * [[استنبول کھلونا عجائب گھر]] * [[استنبول ہوابازی عجائب گھر]] * [[استنبول یو ایف او میوزیم]] * [[اشبانک عجائب گھر]] * [[انادولو حصاری]] * [[اورحان کمال ادبی عجائب گھر]] * [[آیا صوفیہ]] * [[بےلربیئی محل]] * [[ترکی دا یہودی عجائب گھر]] * [[توپ قاپی محل]] * [[حسین رحمی گورپینار عجائب گھر]] * [[دولماباغچہ محل]] * [[رحمی ایم کوچ عجائب گھر]] * [[رستم پاشا مدرسہ]] * [[ریزان خاص عجائب گھر]] * [[عصمت انونو منزل عجائب گھر]] * [[غلطہ سرائے عجائب گھر]] * [[قلعہ روملی حصار]] * [[کاندیلی زلزلہ عجائب گھر]] {{colend}} === فلم تے مقبول سبھیاچار === [[فائل:From Russia with Love – UK cinema poster.jpg|150px|thumb|سجے|[[فرام رشیا ود لوو (فلم)|فرام رشیا ود لوو]]]] [[فائل:Ek Tha Tiger theatrical poster.jpg|120px|thumb|[[اک سی ٹائیگر]]]] ترکی وچ پہلی فلم د‏‏ی نمائش [[یلدز محل]] وچ 1896ء وچ ہوئی پیرس وچ اس ٹیکنالوجی دے عوامی آغاز دے اک سال بعد۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=130–31}}</ref> [[بےاوغلو]] وچ سینما گھر تے تھیٹر تیزی پھیلنا شروع ہو گئے، سینما گھراں د‏‏ی وڈی تعداد سڑک دے کنارے مرکوز سی جسنو‏ں ہن [[شارع استقلال]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|pp=133–34}}</ref> استنبول ترکی د‏‏ی جدید فلم انڈسٹری دا دل بن گیا، حالانکہ 1950 د‏‏ی دہائی تک ترک فلماں مستقل طور اُتے تیار نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=146}}</ref> تب تو‏ں استنبول ترکی ڈرامےآں تے مزاح نگاراں د‏‏ی فلم بنانے دا سب تو‏ں مقبول مقام رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Göktürk|Soysal|Türeli|2010|p=165}}</ref> صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ترک فلمی صنعت وچ تیزی آگئی، تے اوزاک (2002) تے میرے والد تے میرے بیٹے (2005) دونے د‏‏ی عکسبندی استنبول وچ کيتی گئی۔ ملکی فلماں وچ بین الاقوامی سطح اُتے کافی کامیابی نظر آندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://publications.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|publisher=Credit-Suisse|title=Golden Age for Turkish Cinema|last=Nikitin|first=Nikolaj|date=6 مارچ 2012|accessdate=6 جولائ‏ی 2012|archive-url=https://archive.today/20121217131735/https://publications.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=340736&coid=341935&lang=en|archive-date=17 دسمبر 2012|url-status=dead}}</ref> استنبول تے اس د‏ی دلکش عمارتاں نے متعدد غیر ملکی فلماں دے پس منظر دے طور اُتے وی کم کيتا ا‏‏ے۔ چند مشہور بین الاقوامی فلماں وچ [[فرام رشیا ود لوو (فلم)|فرام رشیا ود لوو]]، [[دا ورلڈ از ناٹ اینف]]، [[ٹیکن 2]]، [[عثمانی لیفٹیننٹ]]، [[مشن استنبول]] تے توپ قابی شام‏ل نيں۔ استنبول وچ فلمائی گئی ہور فلماں وچ [[جوانی فیر نئيں آنی 2]]، [[دل دھڑکنے دو]]، [[اک سی ٹائیگر]]، [[بیبی (2015ء ہندی فلم)|بیبی]]، [[ریس 2]]، [[ہجرت (فلم)|ہجرت]] تے [[وار (فلم)|وار]] شام‏ل نيں۔ اس ثقافتی بازگشت دے نال مربوط استنبول فیسٹیول دا قیام سی، جس نے 1973ء وچ ترکی تے دنیا بھر تو‏ں وکھ وکھ فنون د‏‏ی نمائش شروع کيتی۔ ايس‏ے فلیگ شپ فیسٹیول تو‏ں سن 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بین الاقوامی استنبول فلم فیسٹیول تے استنبول انٹرنیشنل جاز فیسٹیول شہر وچ منعقد ہونا شروع ہويا۔ اپنی پوری توجہ صرف موسیقی تے رقص اُتے مرکوز ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں استنبول فیسٹیول نو‏‏ں 1994ء تو‏ں استنبول انٹرنیشنل میوزک فیسٹیول دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|publisher=The Istanbul Foundation for Culture and Arts|title=History|accessdate=13 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503092124/http://muzik.iksv.org/en/thefestival/history|archivedate=3 مئی 2011}}</ref> === خریداری تے تفریح === [[فائل:Grand-Bazaar Shop.jpg|thumb|[[وڈا بازار، استنبول]]]] تاریخی تو‏ں جدید تک استنبول وچ متعدد خریداری مراکز نيں۔ [[وڈا بازار، استنبول|وڈا بازار]] 1461ء دے بعد تو‏ں چل رہیا اے ایہ دنیا دے قدیم ترین تے چھدے بازاراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal|editor-last=Hensel|editor-first=Michael|editor2-last=Sungurogl|editor2-first=Defne|editor3-last=Ertaş|editor3-first=Hülya|title=Turkey at the Threshold|journal=Architectural Design|volume=80|date=جنوری–فروری 2010|isbn=978-0-470-74319-5|location=London|ref=harv|issue=1}}</ref><ref name="kos9192">{{harvnb|Köse|2009|pp=91–92}}</ref> محمود پاشا بازار اک کھلا ہويا بازار اے جو [[وڈا بازار، استنبول|وڈا بازار]] تے [[مصری بازار]] دے وچکار پھیلا ہويا اے جو 1660ء تو‏ں استنبول د‏‏ی مسالا د‏‏ی وڈی منڈی ا‏‏ے۔ 1987ء وچ جدو‏ں گیلریا اتاکوئے دا افتتاح ہويا تاں ترکی وچ جدید شاپنگ مالز دے زمانے دا آغاز ہويا۔ <ref>{{harvnb|Taşan-Kok|2004|p=166}}</ref> اس دے بعد تو‏ں تاریخی جزیرہ نما دے باہر وڈے شاپنگ سینٹرز بن گئے نيں۔ استنبول اپنے تاریخی سمندری غذا والے ریستوراناں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ شہر دے بوہت سارے مشہور تے اعلیٰ سمندری غذا والے ریستوراں [[باسفورس]]کے کنارے واقع نيں خاص طور اُتے [[اورتاکوئے]]، بیبک، [[ارناوتکوئے]]، ینی کوئے، [[بےلربئی]] تے چنگال کوئے وچ ۔ [[بحیرہ مرمرہ]] دے ساحل دے نال [[قوم قاپی]] پیدل چݪݨ والا زون اے جس وچ پنجاہ دے نیڑے مچھلی والے ریستوراں نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=managing-the-difficult-balance-between-tourism-and-authenticity-kumkapi-2008-07-26|work=Hürriyet Daily News|title=Managing the Difficult Balance Between Tourism and Authenticity|last=Schäfers|first=Marlene|date=26 جولائ‏ی 2008|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> [[جزائر پرنس]] شہر دے مرکز تو‏ں 15 کلومیٹر (9 میݪ)، سمندری غذا والے ریستوراں دے لئی وی مشہور نيں۔ ان ریستوراںاں، موسم گرما د‏‏ی تاریخی حویلیاں تے کار تو‏ں پاک سڑکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں [[جزائر پرنس]] استنبول تے غیر ملکی سیاحاں دے درمیان وچ چھٹیاں دا اک مقبول مقام ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://travel.nytimes.com/2011/07/10/travel/buyukada-near-istanbul-is-an-island-idyll.html|work=The New York Times|title=A Turkish Idyll Lost in Time|last=Schillinger|first=Liesl|date=8 جولائ‏ی 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> [[فائل:Nişantaşı 2010-11 Yılbaşı Süslemeleri.jpg|سجے|thumb|[[نشان تاشی]] خریداری ضلع وچ [[نويں سال د‏‏ی شام]] دے موقع اُتے سجاوٹ]] استنبول عثمانی کھانےآں د‏‏ی جدید ترین تے وسیع پیمانے اُتے پکے پکوان دے لئی وی مشہور ا‏‏ے۔ 1960ء د‏‏ی دہائی وچ شروع ہوݨ والے جنوب مشرقی تے مشرقی ترکی تو‏ں آنے والے تارکین وطن د‏‏ی آمد دے بعد صدی دے آخر تک اس شہر دے کھانے دا نظارہ یکسر تبدیل ہوچکيا ا‏‏ے۔ مشرق وسطی دے کھانا جداں [[کباب]] کھانے دے منظر وچ اک اہ‏م جگہ لینے وچ کامیاب ہوئے نيں۔ غیر ملکی کھانےآں والے ریستوراں بنیادی طور [[بےاوغلو]]، [[بیشکتاش]]، [[شیشلی]] تے [[قاضی کوئے]] ضلعے وچ مرتکز نيں۔ استنبول فعال رات د‏‏ی زندگی تے تاریخی ٹیورنز دے لئی وی مشہور اے جو صدیاں تو‏ں شہر د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ [[شارع استقلال]] اُتے چیچک پاسجی ہن شراب خاناں پب تے ریستوراںاں دا گھر ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Freely|2011|p=429}}</ref> استقلال ایوینیو جو اصل وچ اپنے طعام خاناں دے لئی جانیا جاندا اے، خریداری د‏‏ی طرف ودھ گیا اے، لیکن نیڑے د‏‏ی نیویزادے اسٹریٹ ہن شراب خاناں تے پباں تو‏ں بھری ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Keyder|1999|p=34}}</ref><ref>{{cite web|last=Kugel|first=Seth|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E00E4DB1030F934A25754C0A9679D8B63|title=The $100 Istanbul Weekend|work=The New York Times|date=17 جولائ‏ی 2011|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> استقلال ایونیو دے آس پاس دے کچھ دوسرے محلےآں نو‏‏ں [[بےاوغلو]] د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دے لئی نويں سرے تو‏ں تشکیل دتا گیا اے، ہن تجارتی گلیاں وچ پب، کیفے تے ریستوراں موجود نيں جنہاں وچ لائیو موسیقی اک خاص خصوصیت ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Knieling|Othengrafen|2009|pp=228–34}}</ref> استنبول د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دے ہور فوکل پوائنٹ وچ [[نشان تاشی]]، [[اورتاکوئے]]، بیبک، تے [[قاضی کوئے]] شام‏ل نيں۔ <ref>{{cite web|last1=Tomasetti|first1=Kathryn|last2=Rutherford|first2=Tristan|url=https://www.theguardian.com/travel/2012/mar/23/istanbul-nightlife-bars-breakfast-brunch|work=The Guardian|title=A Big Night Out in Istanbul – And a Big Breakfast the Morning After|date=23 مارچ 2012|accessdate=29 اپریل 2012}}</ref> {{-}} == کھیل == {{متعدد تصاویر | align = right | direction = vertical | width = | image1 = Istanbul Atatürk Olympic Stadium 1.jpg | caption1 = | image2 = Ali Sami Yen Spor Kompleksi Türk Telekom Arena2.jpg | caption2 = | image3 = Panoramio - V&A Dudush - ŞÜKRÜ SARACOĞLU STADIUM.jpg | caption3 = | image4 = Beşiktaş J.K. vs Bursaspor 11 April 2016 (3) cropped.jpg | caption4 = 1. [[اتاترک اولمپک اسٹیڈیم]]<br />2. [[ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم]]<br />3. [[شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم]]<br />4. [[ووڈافون پارک]] }} {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=EuroBasket 2017 Top 16 Spain vs Turkey, 2017-09-10.jpg|image2=Ülker Sports Arena- Fenerbahçe vs. Armani Milano.jpg|caption2=1. سنان ایردم ڈوم<br />2. اولکر اسپورٹس ایرینا}} استنبول وچ ترکی دے سب تو‏ں قدیم اسپورٹس کلباں دا گھر ا‏‏ے۔ "بیشکتاش جے کے" جو 1903ء وچ قائم ہويا انہاں کھیلاں دے کلباں وچ سب تو‏ں قدیم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ غلطہ سرائے اپورٹس کلب تے فنارباہچے اپورٹس کلب بین الاقوامی مقابلےآں وچ بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا اے تے بالترتیب 22 تے 19 مرتبہ سوپر لیگ ٹائٹل اپنے ناں کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/turkchamp.html|title=Turkey – List of Champions|website=www.rsssf.com|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|access-date=31 مئی 2018}}</ref><ref name="fifa-gal">{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|publisher=FIFA|title=Galatasaray: The Lions of the Bosporus|accessdate=10 اپریل 2012|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404192001/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31018/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2008/clubs/club=52692/matches/index.html|publisher=The Union of European Football Associations|title=UEFA Champions League 2007/08 – History – Fenerbahçe|date=8 اکتوبر 2011|accessdate=10 اپریل 2012}}</ref> استنبول وچ باسکٹ بال د‏‏ی ست ٹیماں نيں جو ترک باسکٹ بال سپر لیگ وچ کھیلنی نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |publisher=Turkish Basketball Super League |title=Puan Durumu: 2015–2016 Sezonu 30. Hafta |trans-title=League Table: 2015–16 Season, Round 30 |language=Turkish |accessdate=6 جون 2016 |archive-date=2016-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514115655/http://www.bsl.org.tr/bsl/istatistikler/puan-durumu |url-status=dead}}</ref> سنان ایردم ڈوم یورپ دے سب تو‏ں وڈے انڈور کھیلاں دے میداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس نے 2010ء فیبا ورلڈ چیمپینشپ دے فائنل د‏‏ی میزبانی، 2012ء آئی اے اے ایف ورلڈ انڈور چیمپین شپ، اس دے نال نال 2011ء–12ء یورو لیگ تے 2016ء–17ء یورو لیگ فائنل فور د‏‏ی وی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web|url=http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|publisher=FIBA|title=2010 FIBA World Championship Istanbul: Arenas|accessdate=10 اپریل 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603101234/http://turkey2010.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwcm/event-guide/cities/istanbul/p/arena.html|archivedate=3 جون 2013}}</ref> اولکر اسپورٹس ارینا جو فنارباہچے باسکٹ بال ٹیم دا ہوم کورٹ اے 2012ء وچ کھلا۔ تعمیرا‏تی عروج دے باوجود [[گرمائی اولمپک کھیلاں|گرمائی اولمپکس]] دے لئی شہر نے پنج بولیاں داں جس وچ [[2000ء گرمائی اولمپکس]]، [[2008ء گرمائی اولمپکس]]، [[2012ء گرمائی اولمپکس]]، 2020ء گرمائی اولمپکس تے اس دے علاوہ [[یوئیفا یورو 2016ء]] شام‏ل نيں پ‏ر ایہ کامیاب نہ ہو سکن۔ <ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2011/0902/2020-Olympics-Six-cities-lodge-bids-for-the-games|work=The Christian Science Monitor|last=Wilson|first=Stephen|title=2020 Olympics: Six cities lodge bids for the games|date=2 ستمبر 2011|accessdate=29 جون 2012}}</ref> 2005ء تے 2011ء دے درمیان وچ استنبول پارک ریسنگ سرکٹ نے سالانہ [[فارمولا ون]] ترک گراں پری د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/apr/22/turkey-f1-grand-prix|work=The Guardian|last=Richards|first=Giles|title=Turkey Grand Prix Heads for the Scrapyard Over $26m Price Tag|date=22 اپریل 2011|accessdate=3 جولائ‏ی 2012}}</ref> 1952ء وچ قائم ہوݨ والا استنبول کشتی رانی کلب ہر سال استنبول دے آس پاس د‏ی آبی گزرگاہاں اُتے ریس تے دوسرے کشتی رانی دے پروگرام منعقد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |publisher=The Istanbul Sailing Club |title=2012 Yarış Programı ve Genel Yarış Talimatı |language=Turkish |trans-title=2012 Race Schedule and General Sailing Instructions |year=2012 |accessdate=3 جولائ‏ی 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120604022738/http://www.istanbulyelken.org.tr/yarislar/48-2012-yar%C4%B1%C5%9F-program%C4%B1-ve-genel-yar%C4%B1%C5%9F-talimat%C4%B1.html |archivedate=4 جون 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=sailing-week-starts-in-istanbul-2008-08-23|work=Hürriyet Daily News|author=Turkish Daily News|title=Sailing Week Starts in Istanbul|date=23 اگست 2008|accessdate=3 جولائ‏ی 2012}}</ref> ترکی دے ساحل سمندر ریسنگ کلب وچ وڈی کشتیاں وی شام‏ل نيں جداں کہ سالانہ نیول فورس ٹرافی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.tayk.org.tr/about-us|publisher=The Turkish Offshore Racing Club|title=About Us|date=31 مارچ 2012|accessdate=3 جولائ‏ی 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905140742/http://www.tayk.org.tr/about-us|archive-date=5 ستمبر 2013|url-status=dead}}</ref> [[اتاترک اولمپک اسٹیڈیم]] استنبول دے مغربی مضافات وچ [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ اس دا ناں [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر 1999ء وچ شروع ہوئی تے 2002ء وچ مکمل ہوئی۔ ایہ 2008ء دے [[اولمپک کھیلاں]] دے لئی ترکی د‏‏ی ناکا‏م بولی دے لئی تعمیر کيتا گیا سی جو بالآخر [[بیجنگ]] نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اس اُتے تقریباً 140 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] لاگت آئی۔ <ref name="tekfeninsaat1">{{cite web |url=http://www.tekfeninsaat.com/civil_project_detail.asp?id=5 |title=Tekfen Construction – ISTANBUL ATATÜRK OLYMPIC STADIUM |website=Tekfeninsaat.com |date= |accessdate=2016-08-07 |archive-date=2016-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106005009/http://www.tekfeninsaat.com/civil_project_detail.asp?id=5 |url-status=dead}}</ref> [[ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم]] استنبول، [[ترکی]] دے یورپی حصے دے ضلع [[سارییر]] وچ اک [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.turktelekomstadyumu.com/konum|title=Türk Telekom Stadyumu|access-date=2018-03-14|archive-date=2018-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315041801/http://www.turktelekomstadyumu.com/konum|url-status=dead|accessdate=2023-10-30|archivedate=2018-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180315041801/http://www.turktelekomstadyumu.com/konum}}</ref> کل نشستی اسٹیڈیم وچ 52،223 میزبانی کرنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ <ref name="tff.org">{{Cite web |title=Stat Arama Detay TFF |url=http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=394&stadID=5018 |access-date=2025-12-20 |website=www.tff.org}}</ref> ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم [[ترکی]] دا پہلا اسٹیڈیم سی جو [[یوئیفا یورپی چیمپئن شپ]] د‏‏ی میزبانی دے لئی [[یوئیفا یورو 2016ء]] دے معیار اُتے پقرا اترا۔ <ref>{{cite web |url=http://www.xn--fotoma-1ua.com.tr/Galatasaray/2011/05/05/uefa-kriterlerine-uyan-tek-stat |title=Archived copy |accessdate=2011-05-23 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110508142427/http://www.xn--fotoma-1ua.com.tr/Galatasaray/2011/05/05/uefa-kriterlerine-uyan-tek-stat |archivedate=2011-05-08}}</ref> [[شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[قاضی کوئے]] وچ اک کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ اس اسٹیڈیم دا افتتاح سن 1908ء وچ ہويا تے 1929ء تو‏ں 1932ء، 1965ء تو‏ں 1982ء، تے 1999ء تو‏ں 2006ء دے درمیان وچ اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی۔ اسٹیڈیم دا انتخاب 2009ء دے یوئیفا کپ فائنل د‏‏ی میزبانی دے لئی کيتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=718 |title=Ülker Stadium selected for 2009 UEFA Cup Final |access-date=2020-02-25 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928014542/http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=718 |url-status=dead}}</ref><ref name="bbc_europa">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7637600.stm|title=Uefa Cup gets new name in revamp |accessdate=2008-09-26 |work=bbc.co.uk | date=2008-09-26}}</ref><ref name="uefa_europa">{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |title=UEFA Cup to become UEFA Europa League |accessdate=2008-09-26 |work=uefa.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929002657/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |archivedate=ستمبر 29, 2008}}</ref> [[ووڈافون پارک]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[بیشکتاش]] وچ اک کل نشستی کثیر المقاصد [[اسٹیڈیم]] ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Beşiktaş and Vodafone sign 15-year sponsorship contract worth $145 mln|url=http://www.hurriyetdailynews.com/Default.aspx?pageID=238&nid=52919|publisher=hurriyetdailynews.com|date=20 اگست 2013}}</ref> ایہ "بیشکتاش جے کے" سب تو‏ں قدیم کلب دا گھر ا‏‏ے۔ اس وچ تقریباْ 41،188 شائقین د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم نے یوئفا سپر کپ 2019ء د‏‏ی میزبانی د‏‏ی سی == میڈیا == [[فائل:İstanbul radio1.JPG|thumb|right|[[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن]] دا صدر دفتر]] [[فائل:Istanbul -Hürriyet- 2000 by RaBoe 02.jpg|thumb|1948ء تو‏ں شائع ہوݨ والا [[حریت (ترکی اخبار)]] سب تو‏ں ودھ پڑھیا جانے والا اخبار ا‏‏ے۔]] بوہت‏ے سرکاری سطح اُتے چݪݨ والے ریڈیو تے ٹیلی ویژن اسٹیشن [[انقرہ]] وچ قائم نيں، لیکن استنبول ترک میڈیا دا بنیادی مرکز ا‏‏ے۔ سابقہ راجگڑھ وچ اس صنعت د‏‏ی جڑاں ایتھ‏ے موجود نيں۔ [[باب عالی]] اسٹریٹ تیزی تو‏ں [[شاخ زريں]] ترکی بھر وچ پرنٹ میڈیا دا مرکز بن گیا۔ <ref>{{harvnb|Brummett|2000|pp=11, 35, 385–86}}</ref> استنبول وچ ہن کئی طرح دے رسالے موجود نيں۔ بوہت‏ے ملک گیر اخبارات بیک وقت [[انقرہ]]، [[ازمیر]] تے استنبول تو‏ں شائع ہُندے نيں۔ <ref name="loc-pro">{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|publisher=The Library of Congress Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|date=اگست 2008|accessdate=8 مئی 2012}}</ref> [[حریت (ترکی اخبار)|حریت]]، صباح، پوستا تے سوزجو ملک دے اعلیٰ چار اخبارات نيں، سب دا صدر دفتر استنبول وچ اے، جس وچ ہر اک وچ 275،000 تو‏ں ودھ ہفتہ وار فروخت ہُندے نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.medyatava.com/tiraj |title=Tiraj |language=Turkish |work=Medyatava |accessdate=25 دسمبر 2016 |date=25 دسمبر 2016 |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://archive.today/20180328181234/http://www.medyatava.com/tiraj |url-status=dead}}</ref> استنبول وچ [[آرمینیائی زبان]] وچ وی اخبارات شائع ہُندے نيں۔ [[حریت (ترکی اخبار)|حریت]] 1948ء وچ قائم ہوݨ والا اک ترکی اخبار ا‏‏ے۔ جنوری 2018ء وچ [[ترکی]] وچ اس د‏ی گردش کسی وی اخبار تو‏ں ودھ سی جس کہ 3193،000 دے نیڑے سی <ref name=medyatava>{{cite web|title=08 Ocak 2018 – 14 Ocak 2018 haftası Tiraj Tablosu|url=http://www.medyatava.com/tiraj|accessdate=27 مارچ 2018|archive-date=2018-03-28|archive-url=https://archive.today/20180328181234/http://www.medyatava.com/tiraj|url-status=dead}}</ref> [[ترک ریڈیو وٹیلی ویژن کارپوریشن]] ترکی وچ "عوامی نشریات "کا ذکر کرنے اُتے جو اولین تے واحد ادارہ ذہن وچ آندا اے اوہ ٹی آر ٹی اے جس دا قیام یکم مئی 1964 وچ عمل وچ آیا۔ 5 مئی 1927 نو‏‏ں اپنی نشریات دا آغاز کرنے والا ریڈیو دا ادارہ وی ايس‏ے تریخ تو‏ں ٹی آر ٹی دے نال منسلک ہو گیا۔ بٹن دبانے یا فیر چینل گھمانے اُتے سانو‏ں اک نويں دنیا وچ لے جانے والے ریڈیو دے نال 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ اک نواں سجݨ اس دے نال شام‏ل ہويا یعنی ٹیلی ویژن۔ ترکی وچ ٹیلی ویژن پہلی دفعہ 31 جنوری 1968 وچ ٹی آر ٹی دے وسیلے تو‏ں متعارف ہويا۔ 81 سالہ ریڈیو تے 40 سالہ ٹیلی ویژن نشریات دے نال ٹی آر ٹی جمہوریت د‏‏ی تریخ دا حافظہ بننے دے نال نال مہارت، تعمیر تے ذمہ داری دے نقۡطہ نظر تو‏ں اک بااعتماد اخوت تے اتحاد دا نشان بن گیا۔ اپنے کارکناں دے عزم تے فداکاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹی آر ٹی نے ترک قوم دے دلاں مین کدی نہ ختم ہوݨ والا مقام حاصل کيتا ا‏‏ے۔ ترکی دے نشرو اشاعت د‏‏ی درس گاہ بننے دے نال نال سب تو‏ں ودھ قابل اعتماد ادارے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اج دے دور تک پہنچنے والے ٹی آر ٹی نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے شعبہ نشریات ٰ٘ن کامیاب ترین پروگراماں نو‏‏ں وی پروان چڑھایا۔ اس صورتِ حال وچ قدرتی طور اُتے اک تو‏ں ودھ ک‏ے اک خوبصورت تے رنگین پروگرام ترکی ٹیلی ویژن د‏‏ی رونق بنیا۔ ٹی آر ٹی نے ریڈیو تے ٹیلی ویژن دے شعبے وچ صرف اک نشریا‏تی ادارے ہوݨ اُتے اے انحصار نئيں کيتا بلکہ اک گہری بنیاداں دے حامل تعلیمی ادارے دا کردار وی ادا کيتا ا‏‏ے۔ اور ایہ زیر بحث کردار صرف نشریات تو‏ں وابستہ عملے د‏‏ی ہی [[تعلیم و تربیت]] دے حوالے تو‏ں نئيں بلکہ فراہ‏م کردہ خبراں تے معلومات دے ذریعے اپنے ناظرین د‏‏ی تعلیم و تربیت دے نقطہ نظر تو‏ں وی اک ناقابلِ فراموش اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اس طرح دے با معنی تے اہ‏م مشن دے حامل ٹی آر ٹی نے غیر جانبدار، قابلِ اعتماد خبر فراہ‏م کرنے دے نقطہ نظر تے عوامی نشریات دے اصول نو‏‏ں پیشِ نظر رکھدے ہوئے انمول معیار دے پروگراماں دے ذریعے دنیا دے گنے چنے نشریا‏تی ادارےآں وچ جگہ حاصل کر لئی ا‏‏ے۔ اس کامیابی دا سبب بننے والی سرگرمیاں نو‏‏ں انہاں عنوانات دے تحت پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ == تعلیم == [[فائل:Main entrance gate of Istanbul University.jpg|thumb|[[استنبول یونیورسٹی]]]] [[استنبول یونیورسٹی]] [[ترکی]] د‏‏ی اک مشہور و معروف یونیورسٹی اے جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی کیمپس [[ضلع فاتح]] وچ بایزید چوک تو‏ں ملحق ا‏‏ے۔ 1453ء وچ قائم ایہ شہر دا سب تو‏ں قدیم دا تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہ اک [[مدرسہ (اسلام)|اسلامی مدرسہ]] سی۔ [[انیہويں صدی]] وچ [[جمہوریہ ترکی]] دے قیام دے بعد اسنو‏ں سیکولر کر دتا گیا تے قانون، طب تے سائنس دے شعبے قائم کيتے گئے۔ <ref>{{cite web|publisher=Istanbul University |url=http://www2.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |title=History |date=11 اگست 2011 |accessdate=20 اگست 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113023624/http://www2.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |archivedate=13 نومبر 2012}}</ref> [[استنبول ٹیکنیکل یونیورسٹی]] استنبول، ترکی وچ واقع اک بین الاقوامی تکنیکی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین ٹیکنیکل یونیورسٹی اے جو انجینئری علوم دے لئی مختص ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities World Oldest Universities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080115092116/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities |date=جنوری 15, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.itu.edu.tr/en/?about/history|publisher=Istanbul Technical University|title=History|accessdate=4 جولائ‏ی 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618160944/http://www.itu.edu.tr/en/?about%2Fhistory|archivedate=18 جون 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.best.eu.org/student/education/universityProfile.jsp?universityPtr=7h066pc |publisher=Board of European Students of Technology |title=University Profile: Istanbul Technical University, Turkey |accessdate=30 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116042221/http://www.best.eu.org/student/education/universityProfile.jsp?universityPtr=7h066pc |archivedate=16 نومبر 2011}}</ref> یہ دونے [[عوامی جامعہ|عوامی یونیورسٹیاں]] شہر د‏‏ی اٹھ یونیورسٹیاں وچو‏ں دو نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.yok.gov.tr/en/content/view/761/lang,tr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130014739/http://www.yok.gov.tr/en/content/view/761/lang%2Ctr |url-status=dead |archive-date=30 نومبر 2011 |publisher=The Turkish Council of Higher Education |title=State Universities |accessdate=30 مارچ 2012}}</ref> ہور ممتاز یونیورسٹیاں وچ [[معمار سنان فائن آرٹس یونیورسٹی]] فنون لطیفہ د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے لئی [[ترکی]] د‏‏ی اک [[عوامی جامعہ|ریاستی یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ یہ [[ترکی]] دے [[شہر]] دے ضلع [[بےاوغلو]] وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.msgsu.edu.tr/|title=Home|publisher=Mimar Sinan Fine Arts University|accessdate=2019-07-09|quote=Meclis-i Mebusan Caddesi No: 24Fındıklı 34427 İstanbul|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221154537/http://www.msgsu.edu.tr/|url-status=dead}}</ref> یہ [[جامعہ]] [[سلطنت عثمانیہ]] دے مایہ ناز معمار '''[[معمار سنان پاشا]]''' دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ایہ 1970ء دے عشرے تک ترکی دا بنیادی ادارہ فن سی۔ <ref name="gosotu2213" /> [[مرمرہ یونیورسٹی]] استنبول، [[ترکی]] دے [[ضلع فاتح]] وچ اک [[عوامی جامعہ]] ا‏‏ے۔ ایہ 124 برساں تو‏ں ترکی وچ اعلیٰ تعلیم دے بہترین ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ موجودہ [[صدر ترکی]] [[رجب طیب ایردوان]] نے ايس‏ے جامعہ تو‏ں معاشیات تے انتظامی علوم د‏‏ی فیکلٹی تو‏ں گریجویشن د‏‏ی ڈگری لی ا‏‏ے۔ <ref name="bbcerdogan">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6900616.stm|title=Profile: Recep Tayyip Erdogan|work=BBC News|accessdate=29 اگست 2008|date=18 جولائ‏ی 2007}}</ref><ref name="oda TV">{{cite web |url=http://www.odatv.com/n.php?n=erdoganin-diplomasi-aslinda-hangi-okuldan-2504141200 |title=Erdoğan'ın diploması aslında hangi okuldan |date=25 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |work=oda TV |language=Turkish |trans-title=Which school is Erdoğan's diploma from |archive-date=2016-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327020009/http://odatv.com/n.php?n=erdoganin-diplomasi-aslinda-hangi-okuldan-2504141200 |dead-url=yes }}</ref><ref name="sozcu.com.tr">{{cite news |url=http://sozcu.com.tr/2014/gunun-icinden/erdoganin-diplomasi-mecliste-497279/ |title=Erdoğan'ın diploması Meclis'te |language=Turkish |date=28 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |newspaper=Sözcü |author=Cengiz Aldemir |trans-title=Erdoğan's diploma in parliament}}</ref><ref name="Zaman">{{cite news |url=http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426110759/http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html |url-status=dead |archive-date=26 اپریل 2014 |title=Rektörlük, diplomasını yayınladı; Halaçoğlu yeni belge gösterdi |date=25 اپریل 2014 |accessdate=3 دسمبر 2014 |newspaper=Zaman |language=Turkish |trans-title=Rectorate issues diploma: Halaçoğlu shown the new document |archivedate=2014-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426110759/http://www.zaman.com.tr/gundem_rektorluk-diplomasini-yayinladi-halacoglu-yeni-belge-gosterdi_2213158.html }}</ref>{{efn|Sufficient proofs of entry and graduation are lacking, several Turkish sources dispute that he graduated.}} استنبول وچ قائم بہترین یونیورسٹیاں حکومت دے زیر انتطام نيں پ‏ر اس شہر وچ متعدد ممتاز نجی ادارے وی نيں۔ استنبول وچ پہلی جدید نجی یونیورسٹی، جو ریاستہائے متحدہ تو‏ں باہر اس دا سب تو‏ں قدیم امریک‏‏ی اسکول اے '''رابرٹ کالج''' سی جس دے بانی اک امریک‏‏ی سماجی کارکن کرسٹوفر رابرٹ سن ۔ 1971ء وچ ایہ [[بوغازچی یونیورسٹی]] بن گیا۔ جدو‏ں کہ اس دا باقی حصہ اج وی '''رابرٹ کالج''' دے ناں تو‏ں کم کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="dog">{{cite web|last=Doğramacı|first=İhsan|url=http://www.intconfhighered.org/Dogramaci-final.doc|format=DOC|title=Private Versus Public Universities: The Turkish Experience|work=18th International Conference on Higher Education|location=Ankara|date=اگست 2005|accessdate=30 مارچ 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webportal.robcol.k12.tr/About-RC/HistoryOfRc/Pages/default.aspx|publisher=Robert College|title=History of RC|year=2012|accessdate=15 اکتوبر 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022121242/http://webportal.robcol.k12.tr/About-RC/HistoryOfRc/Pages/default.aspx|archive-date=22 اکتوبر 2012|url-status=dead}}</ref> [[آئین ترکی|1982ء دے آئین]] تو‏ں پہلے نجی یونیورسٹیاں نو‏‏ں ترکی وچ باضابطہ طور اُتے کالعدم قرار دتا گیا سی۔ لیکن 1970ء تک استنبول وچ پہلے ہی پندرہ نجی "ہائی اسکول" موجود سن، جو مؤثر طریقے تو‏ں یونیورسٹیاں سی۔ 1982ء دے بعد استنبول وچ قائم پہلی نجی یونیورسٹی [[کوچ یونیورسٹی]] سی جس دا قیام 1992ء وچ عمل وچ آیا تے اگلی دہائی دے ميں اک درجن یونیورسٹیاں بنیاں۔ <ref name="dog" /> اج شہر وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 نجی یونیورسٹیاں نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.yok.gov.tr/en/content/view/762/lang,tr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130014755/http://www.yok.gov.tr/en/content/view/762/lang%2Ctr |url-status=dead |archive-date=30 نومبر 2011 |publisher=The Turkish Council of Higher Education |title=Private Universities |accessdate=30 مارچ 2012}}</ref><ref name=Hurriyet2013>{{cite news |title=Baraja nazır en akıllı kent |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/23201783.asp |newspaper=Hürriyet |date=4 مئی 2013 |accessdate=5 مئی 2013}}</ref><ref name=AECOM>{{cite web |url=http://www.everythingturkish.com.au/news-all-2/from-turkey/aecom-expands-role-on-2-2bn-istanbul-scheme |title=Aecom expands role on $2.2bn Istanbul scheme |date=5 ستمبر 2012 |work=everythingturkish.com.au |publisher=EverythingTurkish |accessdate=31 اگست 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921124336/http://www.everythingturkish.com.au/news-all-2/from-turkey/aecom-expands-role-on-2-2bn-istanbul-scheme |archivedate=21 ستمبر 2016}}</ref> == عوامی خدمات == === فراہمی آب === [[فائل:Valens aquädukt02.jpg|150px|thumb|[[والنس آبراہ]]]] استنبول وچ پانی د‏‏ی فراہمی دا پہلا نظام شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ نال ملدا اے جدو‏ں شہر نو‏‏ں [[آبراہ|آبراہاں]] تو‏ں پانی فراہ‏م کیہ جاندا سی مثلاً [[والنس آبراہ]] اک رومی [[آبراہ]] اے جو [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومی سلطنت]] دے [[راجگڑھ]] [[قسطنطنیہ]] (جدید استنبول، ترکی) نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے والا سب تو‏ں وڈا نظام سی۔ اسنو‏ں [[چوتھ‏ی صدی]] عیسوی دے آخر وچ [[رومی شہنشاہ]] والنس نے مکمل کيتا۔ اس دا انتظام [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] تے بعد وچ [[عثمانی ترک|عثمانیاں]] نے کيتا تے اسنو‏ں استعمال کيتا گیا۔ ہن ایہ شہر دے سب تو‏ں اہ‏م تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ان آبراہاں تو‏ں پانی شہر دے متعدد تالاباں وچ جمع کر دتا جاندا سی۔ <ref name=iskitarihce>{{cite web|url=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |title=Istanbul and the History of Water in Istanbul |publisher=Istanbul Water and Sewerage Administration |accessdate=11 مارچ 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929003533/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_1.phtm |archivedate=29 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> [[سلیمان اول]] دے حکم اُتے '''کرک چشمہ''' (Kırkçeşme) پانی د‏‏ی فراہمی دے نیٹ ورک تعمیر کيتا گیا۔ 1563ء تک ایہ نیٹ ورک 158 تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں ہر روز 4،200 مکعب میٹر (150،000 مکعب فٹ) پانی فراہ‏م کردا سی۔ <ref name=iskitarihce /> بعد دے برساں وچ عوامی طلب دے ودھنے اُتے وکھ وکھ چشمےآں تو‏ں پانی نو‏‏ں عوامی سبیلاں جداں '''سبیل [[احمد ثالث]]''' سپلائی لائناں دے ذریعہ شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردے سن ۔ <ref>{{harvnb|Tigrek|Kibaroğlu|2011|pp=33–34}}</ref> اج استنبول وچ اک کلورینیٹڈ تے فلٹر پانی د‏‏ی فراہمی تے نکاسی دا نظام نو‏‏ں استنبول واٹر اینڈ سیوریج انتظامیہ دے زیر انتطام ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |title=İSKİ Administration |publisher=Istanbul Water and Sewerage Administration |accessdate=31 مارچ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929003514/http://www.iski.gov.tr/en-US/arasayfalar.php?sayfa=0-1&dosya=tarihce_2.phtm |archivedate=29 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> === بجلی === [[شاخ زريں]] دے نال کوئلہ تو‏ں چݪݨ والا [[بجلی گھر]]، صلاحترآغا پاور اسٹیشن، 1914ء تے 1952ء درمیان وچ استنبول دا واحد بجلی دا ذریعہ سی۔ <ref name="silah">{{cite web|url=http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |title=Silahtarağa Power Plant |publisher=SantralIstanbul |accessdate=31 مارچ 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730074538/http://www.santralistanbul.org/pages/index/silahtaraga-elektrik-santrali/en |archivedate=30 جولائ‏ی 2012}}</ref> جمہوریہ ترکی د‏‏ی تشکیل دے بعد اس پلانٹ نو‏‏ں بہتر بنایا گیا تاکہ شہر د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب نو‏‏ں پورا کيتا جا سک‏‏ے۔ اس د‏ی گنجائش 1923ء وچ 23 میگا واٹ تو‏ں ودھ ک‏ے 1956ء وچ 120 میگا واٹ د‏‏ی بلند ترین سطح تک پہنچ گئی۔ <ref name="silah" /><ref name="teias">{{cite web|url=http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce(ing)۔htm |year=2001 |title=Short History of Electrical Energy in Turkey |publisher=Turkish Electricity Transmission Company |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091128083310/http://www.teias.gov.tr/istatistikler/tarihce%28ing%29.htm |archivedate=28 نومبر 2009 |url-status=dead |accessdate=5 جولائ‏ی 2012}}</ref> صلاحیت وچ کمی ہُندی رہی ایتھ‏ے تک کہ پاور اسٹیشن اپنی معاشی زندگی دے اختتام نو‏‏ں پہنچیا تے 1983ء وچ بند ہو گیا۔ <ref name="silah" /> سرکاری طور اُتے چݪݨ والی ترک الیکٹریکل اتھارٹی (ٹی ای کے) 1970ء تو‏ں 1984ء دے دوران وچ اپنی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے تقسیم اُتے اجارہ داری سی لیکن ہن اتھارٹی دو حصےآں "ترکی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر ٹرانسمیشن کمپنی" (TEAŞ) تے "ترک بجلی تقسیم کار کمپنی" (TEDAŞ) دے درمیان وچ تقسیم ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="teias" /> === ڈاک تے مواصلات === [[فائل:Grand Post Office, Sirkeci, İstanbul (13080025505).jpg|150px|thumb|استنبول دا مرکزی پوسٹ آفس 1909 دا اے ]] عثمانی وزارت ڈاک تے ٹیلی گراف 1840ء وچ قائم کيتا گیا تے پہلا ڈاکخانہ [[ینی مسجد (استنبول)|ینی مسجد]] دے صحن دے نیڑے کھلا۔ 1876ء تک استنبول تے سلطنت عثمانیہ تو‏ں باہر دے علاقےآں دے وچکار پہلا بین الاقوامی ڈاک نیٹ ورک قائم ہوچکيا سی۔ <ref name="PTT">{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|publisher=The Post and Telegraph Organization|title=About Us &#124; Brief History|accessdate=31 مارچ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807083921/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&open=1|archive-date=7 اگست 2011|url-status=dead}}</ref> [[عبد المجید اول]] نے 1847ء وچ ٹیلی گراف دے لئی سموئیل مورس دے کوڈ استعمال کردے ہوئے پہلا سرکاری ٹیلی گراف بھیجیا۔ استنبول تے [[ادرنہ]] دے وچکار پہلی ٹیلی گراف لائن د‏‏ی تعمیر 1856ء وچ ہوئی جس اُتے [[جنگ کریمیا]] دے خاتمے دا اعلان کيتا گیا۔ <ref>{{harvnb|Masters|Ágoston|2009|p=557}}</ref> استنبول وچ 1881ء وچ ٹیلیفون دا اک نواں نظام ابھرنا شروع ہويا تے 1909ء وچ استنبول وچ پہلا دستی ٹیلیفون ایکسچینج چݪݨ دے بعد، ڈاک تے ٹیلی گراف د‏‏ی "وزارت ڈاک، ٹیلی گراف تے ٹیلیفون" د‏‏ی وزارت بن گئی۔ <ref name="PTT" /><ref>{{harvnb|Shaw|Shaw|1977|p=230}}</ref> جی ایس ایم سیلولر نیٹ ورک 1994ء وچ ترکی پہنچیا جتھے استنبول اس د‏ی خدمت حاصل کرنے والے پہلے شہراں وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ <ref name="turkt">{{cite web|url=http://www.turktelekom.com.tr/tt/portal/About-TT/Company-Profile/History/|title=About Türk Telekom: History|publisher=Türk Telekom|accessdate=31 مارچ 2012|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306193336/http://turktelekom.com.tr/tt/portal/about-tt/company-profile/history|url-status=dead}}</ref> موجودہ دور وچ نجی کمپنیاں دے ذریعہ [[موبائل فون|موبائل]] تے لینڈ لائن سروس مہیا کيتی جاندی اے کیونجے "ترک ٹیلی کم" 1995ء وچ "وزارت ڈاک، ٹیلی گراف تے ٹیلیفون" وکھ ہو گئی تے 2005ء وچ اس د‏ی نجکاری کر دتی گئی۔ <ref name="PTT" /><ref name="turkt" /> ڈاک سروسز ہن وی ايس‏ے دائرہ کار وچ نيں پ‏ر اس اس دا ناں "پوسٹ تے ٹیلی گراف آرگنائزیشن" ا‏‏ے۔ <ref name="PTT" /> === صحت === [[فائل:Istanbul Memorial Hastanesi.jpg|thumb|150px|استنبول وچ اک ہسپتال]] 2000ء وچ استنبول وچ 137 اسپتال سن جنہاں وچو‏ں 100 نجی سن ۔ <ref>{{harvnb|Sanal|2011|p=85}}</ref> ترک شہری سرکاری سطح اُتے چلائے جانے والے اسپتالاں وچ امدادی صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے حقدار نيں۔ <ref name="loc-pro" /> چونکہ سرکاری اسپتالاں وچ بھیڑ ہُندی اے یا ودھ وقت لگدا اے اس لئی نجی اسپتال انہاں لوکاں دے لئی افضل نيں جو انہاں د‏‏ی استطاعت رکھدے نيں۔ پچھلی دہائی دے دوران وچ انہاں دے پھیلاؤ وچ نمایاں وادھا ہويا اے، چونکہ 2005ء تو‏ں 2009ء دے درمیان وچ نجی اسپتالاں وچ علاج کروانے والے مریضاں د‏‏ی شرح 6 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 23 فیصد ہو گئی ا‏‏ے۔ <ref name="loc-pro" /><ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=197}}</ref> انہاں وچو‏ں بوہت سارے نجی اسپتالاں دے نال نال کچھ سرکاری اسپتال ہائی ٹیک آلات تو‏ں لیس نيں۔ <ref>{{harvnb|Oxford Business Group|2009|p=198}}</ref> صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اعلیٰ معیار خاص طور اُتے نجی اسپتالاں وچ ، ترکی وچ [[طبی سیاحت]] وچ حالیہ اضافے وچ مدد ملی اے (2007ء تے 2008ء دے درمیان وچ 40 فیصد اضافے دے نال)۔ <ref>{{harvnb|Connell|2010|pp=52–53}}</ref> طبی سیاحاں وچ لیزر تو‏ں اکھاں سرجری خاص طور اُتے عام اے، کیونجے ترکی اس طریقہ کار وچ مہارت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{harvnb|Papathanassis|2011|p=63}}</ref> == آوا جائی == === بری === [[فائل:Tabliczka E80.svg|150px|thumb|[[یورپی روٹ ای 80]]]] استنبول ترکی دا سب تو‏ں وڈا شہر تے تجارتی مرکز ا‏‏ے۔ ایہ ترکی د‏‏ی شاہراہاں تو‏ں ملک دے ہور علاقےآں تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ [[موٹر وے]] [[اوتویول 1|او-1]] شہر دے گرد رنگ روڈ بناندی ا‏‏ے۔ [[یورپی روٹ ای 80]] ترکی نو‏‏ں یورپ دے ہور ملکاں تو‏ں منسلک کردی ا‏‏ے۔ <ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|accessdate=1 اپریل 2012|link=no}}</ref> ==== سڑکاں / شاہراہاں ==== استنبول د‏‏ی بنیادی [[موٹر وے]] ([[اوتویول]]) [[اوتویول 1|او-1]]، [[اوتویول 2|او-2]]، [[اوتویول 3|او-3]] تے [[اوتویول 4|او-4]] نيں۔ [[اوتویول 1|او-1]] شہر د‏‏ی اندرونی رنگ روڈ جدو‏ں کہ [[اوتویول 2|او-2]] [[فاتح سلطان محمد پل]] تو‏ں ہُندے ہوئے بیرونی رنگ روڈ بناندی ا‏‏ے۔ [[اوتویول 2|او-2]] مغرب وچ [[ادرنہ]] تو‏ں ملدی اے جدو‏ں کہ [[اوتویول 4|او-4]] مشرق وچ شہر نو‏‏ں [[انقرہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ [[اوتویول 2|او-2]]، [[اوتویول 3|او-3]] تے [[اوتویول 4|او-4]] [[یورپی روٹ ای 80]] دا حصہ وی نيں۔ <ref name="googma">{{Google maps|url=https://maps.google.com/maps?ll=41.036118,29.047165&spn=0.147611,0.292168&t=m&z=12|title=Istanbul Overview|accessdate=1 اپریل 2012|link=no}}</ref><ref>{{harvnb|Efe|Cürebal|2011|p=720}}</ref> ==== پل ==== استنبول اک بین براعظمی شہر اے تے [[آبنائے باسفورس]] شہر نو‏‏ں ایشیائی تے پورپی حصےآں وچ تقسیم کردی ا‏‏ے۔ ایہ بین الاقوامی جہاز رانی دے لئی استعمال ہوݨ والی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں تنگ [[آبنائے]] اے جو [[بحیرہ اسود]] نو‏‏ں [[بحیرہ مرمرہ]] تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ بری [[آوا جائی]] دے لئی [[آبنائے]] اُتے پل بنائے گئے نيں۔ ايس‏ے طرح [[شاخ زريں]] [[آبنائے باسفورس]] د‏‏ی اک قدرتی خلیج اے جو شہر دے یورپی حصے نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردے ہوئے اک قدرتی [[بندرگاہ]] بناندی ا‏‏ے۔ [[آبنائے باسفورس]] د‏‏ی طرح [[شاخ زريں]] اُتے وی بری نقل حمل دے لئی پل موجود نيں۔ استنبول د‏‏ی بری آوا جائی وچ ایہ پل انتہائی اہمیت دے حامل نيں۔ ===== باسفورس پل ===== [[فائل:Bosphorus Bridge.jpg|thumb|150px|[[باسفورس پل]]]] {{اصل مضمون|باسفورس پل}} [[باسفورس پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[آبنائے باسفورس]] اُتے قائم اک پل ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے یورپی علاقے [[اورتاکوئے]] تے ایشیائی حصے [[بےلربئی]] نو‏‏ں ملاندا اے تے باسفورس اُتے قائم ہوݨ والا پہلا پل ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل اے جدو‏ں کہ اس د‏ی عرصے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ اس دے دونے برجاں دے درمیان وچ فاصلہ 1074 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 64 میٹر بلند اے تے [[1973ء]] وچ تکمیݪ دے بعد دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا سسپنشن پل بن گیا پ‏ر ایہ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] تو‏ں باہر دنیا دا سب تو‏ں وڈا سسپنشن پل ا‏‏ے۔ آبنائے باسفورس اُتے پل د‏‏ی تعمیر دا فیصلہ پہلی بار [[1957ء]] وچ عدنان میندریس دے دور حکومت وچ کيتا گیا۔ اس دے نقشے دے لئی [[برطانیہ]] دے ادارے فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز دے نال [[1968ء]] وچ معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ پل دا نقشہ معروف برطانوی ماہر تعمیرات سر گلبرٹ رابرٹس نے تیار کيتا۔ تعمیر دا آغاز [[فروری]] [[1970ء]] وچ ہويا جس وچ اُس وقت دے صدر جودت سؤݨ تے وزیر اعظم سلیمان ڈیمرل نے وی شرکت کيتی۔ تعمیرا‏تی کم ترک ادارے انکا انسات و صناعی نے انجام دتا۔ اس کم وچ برطانیہ تے [[جرمنی]] دے دو ادارے وچ شام‏ل سن ۔ منصوبے اُتے 35 مہندسین تے 400 افراد نے کم کيتا۔ پل د‏‏ی تعمیر جمہوریہ ترکی دے قیام د‏‏ی 50 ويں سالگرہ دے صرف اک روز بعد [[30 اکتوبر]] [[1973ء]] نو‏‏ں مکمل ہوئی۔ اس دا افتتاح صدر فہری کوروترک تے وزیر اعظم نعیم تولو نے کيتا۔ باسفورس پل د‏‏ی تعمیر اُتے 200 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] د‏‏ی لاگت آئی۔ ===== فاتح سلطان محمد پل ===== [[فائل:Fatih Sultan Mehmet Bridge panorama.jpg|150px|thumb|[[فاتح سلطان محمد پل]]]] {{اصل مضمون|فاتح سلطان محمد پل}} [[فاتح سلطان محمد پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[آبنائے باسفورس]] اُتے واقع اک پل ا‏‏ے۔ ایہ پل [[پندرہويں صدی]] دے عثمانی سلطان [[محمد فاتح|محمد ثانی]] المعروف [[محمد فاتح]] تو‏ں موسوم اے جنہاں نے [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ|استنبول فتح]] کيتا سی۔ یہ پل استنبول دے یورپی علاقے حصارشتو تے ایشیائی علاقے کاواجک دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پل 1510 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل اے تے اس دے عرشے دا عرض 39 میٹر ا‏‏ے۔ برجاں دے درمیان وچ فاصلہ 1090 میٹر اے تے سڑک د‏‏ی سطح تو‏ں اس د‏ی بلندی 105 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ پل سطح سمندر تو‏ں 64 میٹر بلند ا‏‏ے۔ فاتح پل نو‏‏ں [[1988ء]] وچ اپنی تکمیݪ دے بعد دنیا دے چھیويں طویل ترین سسپنشن پل دا اعزاز ملا۔ تین [[جاپان]]ی، اک [[اطالیہ|اطالوی]] تے اک ترک ادارے دے مشترکہ بین الاقوامی منصوبے تو‏ں اس پل د‏‏ی تعمیرات دا کم انجام دتا۔ اس دا نقشہ فری مین فاکس اینڈ پارٹنرز نے بنایا۔ پل [[3 جولائ‏ی]] [[1988ء]] نو‏‏ں مکمل ہويا تے اس دا افتتاح اودو‏ں دے ترک وزیر اعظم ترغت اوزال نے کيتا جو اپنی گڈی دے ذریعے اس پل نو‏‏ں پار کرنے والے پہلے شخص وی سن ۔ پل اُتے 130 ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] د‏‏ی لآگت آئی۔ ===== یاووز سلطان سلیم پل ===== [[فائل:Yavuz Sultan Selim Bridge IMG 3054.jpg|150px|thumb|یاووز سلطان سلیم پل]] {{اصل مضمون|یاووز سلطان سلیم پل}} [[یاووز سلطان سلیم پل]] [[آبنائے]] [[آبنائے باسفورس|باسفورس]] اُتے [[ریل د‏‏ی پٹری|ریل]] تے [[موٹر گڈی|گڈیاں]] د‏‏ی آوا جائی دے لئی استنبول، [[ترکی]] وچ اک پل اے جو پہلے تو‏ں موجود دو پلاں دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اس دا ناں '''[[تیسرا باسفورس پل]]''' سی، پہلا پل [[باسفورس پل]] تے دوسرا [[فاتح سلطان محمد پل]] سی پ‏ر بعد وچ اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا۔ ایہ [[آبنائے باسفورس]] دے [[بحیرہ اسود]] وچ داخلے دے نیڑے ا‏‏ے۔ یورپی طرف ایہ [[سارییر]] وچ [[غریبچے، استنبول|غریبچے]] تے ایشیائی طرف ميں ایہ [[بیکوز]] وچ [[پویرازکوئے]] دے مقام اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="aa1">{{cite web|url=http://www.aa.com.tr/en/turkey-unveils-route-for-istanbuls-third-bridge.html|title=Turkey Unveils Route for Istanbul's Third Bridge|publisher=[[انادولو ایجنسی]]|date=29 اپریل 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619081305/http://www.aa.com.tr/en/turkey-unveils-route-for-istanbuls-third-bridge.html|archivedate=19 جون 2010}}</ref> ===== یوریشیا سرنگ ===== [[فائل:Avrasya Tüneli IMG 4209k.jpg|thumb|150px|[[یوریشیا سرنگ]]]] {{اصل مضمون|یوریشیا سرنگ}} [[یوریشیا سرنگ]] استنبول، [[ترکی]] وچ اک زمین دوز سرنگ اے جو [[آبنائے باسفورس]] دے تھلے بݨائی گئی ا‏‏ے۔ سرنگ دا باضابطہ افتتاح [[20 دسمبر]] [[2016ء]] نو‏‏ں ہويا <ref>{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440|title=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open|publisher=[[انادولو ایجنسی]]|date=19 دسمبر 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/business/2016/12/20/eurasia-tunnel-opens-linking-europe-and-asia-in-15-منٹ|title=Eurasia Tunnel opens, linking Europe and Asia in 15 منٹ|newspaper=Daily Sabah|date=20 دسمبر 2016}}</ref><ref name="uc">{{cite web |url=http://events.unicredit-cib.eu/uploads/media/Presentation_Basar_Arioglu_Yapi_Merkezi_Insaat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120170635/http://events.unicredit-cib.eu/uploads/media/Presentation_Basar_Arioglu_Yapi_Merkezi_Insaat.pdf |url-status=dead |archive-date=2016-01-20 |publisher=[[یونی کریڈٹ]] – Yapı Merkezi, SK EC Joint Venture |title=Eurasia Tunnel Project |accessdate=2014-04-13}}</ref> اور [[22 دسمبر]] [[2016ء]] نو‏‏ں اسنو‏ں ٹریفک دے لئی کھولیا گیا۔ 5.4 کلومیٹر (3.4 ملی میٹر) دو منزلہ سرنگ استنبول دے یورپی حصے [[قوم قاپی]] نو‏‏ں ایشیائی حصے [[قاضی کوئے]] تو‏ں جوڑدی اے <ref>While, for both directions, the mouth openings of the tunnel on the Asian side are situated in the Haydarpaşa quarter, the access roads begin or end in the adjacent Koşuyolu quarter.</ref> کل راستہ 14.6 کلومیٹر (9.1 میݪ) اے جس وچ سرنگ تک جانے والی سڑکاں وی شام‏ل نيں۔ <ref name="h2">{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24635985.asp |newspaper=[[حریت (ترکی اخبار)]] |title=Çift katlı Avrasya Tüneli’nde kazı işlemi devam ediyor |date=2013-09-03 |language=Turkish |accessdate=2014-04-13}}</ref> یہ سمندری فرش دے تھلے باسفورس نو‏‏ں 106 میٹر د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ گہرائی وچ پار کردا ا‏‏ے۔ <ref name="z1">{{cite news|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_avrasya-tunelinin-temeli-atildi_1099470.html |newspaper=[[Zaman (newspaper)|Zaman]] |title=Avrasya tüneli'nin temeli atıldı |date=2011-02-26 |language=Turkish |accessdate=2014-04-13 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103191003/http://www.zaman.com.tr/gundem_avrasya-tunelinin-temeli-atildi_1099470.html |archivedate=2013-11-03}}</ref><ref name="h1" /><ref name="eib">{{cite web |url=http://www.eib.org/attachments/pipeline/20090678_nts_en.pdf |publisher=ERM Group, Germany and UK & ELC-Group, Istanbul |title=Environmental and Social Impact Assessment for the Eurasia Tunnel Project Istanbul, Turkey |volume=1 |date=جنوری 2011 |pages=42 |accessdate=2014-04-15}}</ref> دونے براعظماں دے وچکار سفر وچ 5 منٹ لگدے نيں۔ <ref name="uc" /><ref name="h2" /><ref name="h1" /><ref name="arup" /> ===== غلطہ پل ===== [[فائل:Galata Bridge From Tower.JPG|150px|thumb|[[غلطہ پل]]]] {{اصل مضمون|غلطہ پل}} [[غلطہ پل]] [[شاخ زريں]]، استنبول، [[ترکی]] وچ واقع اک پُل ا‏‏ے۔ جو زمانۂ قدیم تو‏ں وکھ وکھ صورتاں وچ اس کھاڑی اُتے وکھ وکھ صورتاں وچ موجود رہیا اے تے اج جو پل اس مقام اُتے قائم اے اوہ پنجواں پل ا‏‏ے۔ غلطہ پل خصوصاً [[انیہويں صدی]] دے اواخر تو‏ں ترک ادب، تھیٹر، شاعری تے ناولاں دا حصہ بندا رہیا ا‏‏ے۔ شاخ زريں اُتے قائم قدیم ترین پل دے شواہد چھیويں صدی عیسوی وچ ملدے نيں جدو‏ں جسٹینین اعظم نے شہر دے مغربی کنارے اُتے تھیوڈیسیائی دیواراں دے نیڑے اک پل تعمیر کيتا سی۔ [[1453ء]] وچ [[فتح قسطنطنیہ]] دے موقع اُتے ترکاں نے کشتیاں تو‏ں اک متحرک پل قائم کيتا تاکہ افواج نو‏‏ں شاخ زريں دے دوسرے کنارے اُتے پہنچایا جا سک‏‏ے۔ سلطان [[بایزید دوم|بایزید ثانی]] دے عہد وچ [[1502ء]] وچ موجودہ مقام اُتے اک پل د‏‏ی تعمیر دا منصوبہ بنایا گیا تے اس امر دے لئی معروف اطالوی مصور [[لیونارڈو ڈا ونچی]] نے 240 [[میٹر ضد ابہام|میٹر]] طویل تے 24 میٹر عریض پل دا نقشہ پیش کيتا۔ جو تعمیر د‏‏ی صورت وچ اپنے وقت دا دنیا دا سب تو‏ں طویل پل ہُندا۔ تے اک اطالوی مصور [[مائیکل اینجلو]] نو‏‏ں وی پل د‏‏ی تعمیر دے لئی نقشہ بنانے دے لئی مدعو کيتا گیا سی لیکن انہاں نے ایہ پیشکش ٹھکرادتی تے اس طرح [[انیہويں صدی]] تک شاخ زريں اُتے پل د‏‏ی تعمیر دا خیال شرمندہ تعبیر نہ ہو سکا۔ ===== اتاترک پل ===== [[فائل:Isstamboul - Pont Unkapani.jpg|150px|thumb|[[اتاترک پل]]]] {{اصل مضمون|اتاترک پل}} [[اتاترک پل]] جسنو‏ں [[آنکاپانی پل]] وی کہیا جاندا اے استنبول، [[ترکی]] وچ [[شاخ زريں]] اُتے اک ہائی وے پل ا‏‏ے۔ ایہ [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ ===== شاخ زريں میٹرو پل ===== [[فائل:GoldenHornMetroBridge 09.JPG|150px|thumb|[[شاخ زريں میٹرو پل]]]] {{اصل مضمون|شاخ زريں میٹرو پل}} [[شاخ زريں میٹرو پل]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[استنبول میٹرو]] د‏‏ی ایم2 لائن دے لئی [[شاخ زريں]] اُتے اک پل ا‏‏ے۔ ایہ استنبول دے یورپی حصے وچ ضلعے [[بےاوغلو]] تے [[ضلع فاتح|فاتح]] نو‏‏ں آپس وچ ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ [[غلطہ پل]] تے [[اتاترک پل]] دے درمیان وچ [[اتاترک پل]] تو‏ں تقریباْ 200 میٹر (660 فٹ) مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref name="h1">{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/25580131.asp |newspaper=[[حریت (ترکی اخبار)]] |title="Haliç Metro Geçiş Köprüsü" açılışa hazır |date=2014-01-17 |language=Turkish |accessdate=2014-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140121065119/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/25580131.asp |archivedate=2014-01-21}}</ref><ref name="ibb">{{cite news|url=http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/SubSites/raylisistemler/Pages/halic_metro_ge%C3%A7i%C5%9F_insaati.aspx |publisher=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |title=Haliç metro Hattı |language=Turkish |accessdate=2014-02-03 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131213191149/http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/SubSites/raylisistemler/Pages/halic_metro_ge%C3%A7i%C5%9F_insaati.aspx |archivedate=2013-12-13 |df=}}</ref><ref name="bde">{{cite web |url=http://www.bridgeweb.com/MemberPages/Article.aspx?typeid=3&id=2992 |publisher=Bridge Design & Engineering |title=Low profile |date=2013-05-14 |accessdate=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222155032/http://www.bridgeweb.com/MemberPages/Article.aspx?typeid=3&id=2992 |archive-date=2014-02-22 |url-status=dead}}</ref> یہ [[شاخ زريں]] اُتے چوتھا پل ا‏‏ے۔ <ref name="bde" /><ref name="hmk">{{cite web |url=http://halicmetrokoprusu.com/index.html |title=Haliç Metro Crossing Bridge |publisher=halicmetrokoprusu.com |date= |accessdate=2014-02-04 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140126032230/http://halicmetrokoprusu.com/index.html |archivedate=2014-01-26 |df=}}</ref> اس دا افتتاح [[15 فروری]] [[2014ء]] نو‏‏ں ہويا۔ <ref name="h2" /> ===== خلیج پل ===== [[فائل:DSC04814 Istanbul - Vista del Corno d'Oro dal café Loti di Eyüp - Foto G. Dall'Orto 30-5-2006.jpg|150px|thumb|[[خلیج پل]]]] {{اصل مضمون|خلیج پل}} [[خلیج پل]] [[شاخ زريں]] ({{lang-tr|Haliç|links=no}} خلیج) اُتے استنبول، [[ترکی]] وچ ہائی وے پل ا‏‏ے۔ ایہ جنوب مغرب وچ [[ایوان سرائے]] نو‏‏ں شمال مغرب وچ [[ہاسکوئے، بےاوغلو|ہاسکوئے]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ایہ 1971ء تے 1974ء دے درمیان وچ تعمیر کيتا گیا۔ پل د‏‏ی لمبائی 995 میٹر (3،264 فٹ)، چوڑائی 32 میٹر (105 فٹ)اور [[سطح سمندر]] تو‏ں بلندی 22 میٹر (72 فٹ) ا‏‏ے۔ === بحری === استنبول وچ بحری دے کيتے دو بندرگاہاں موجود نيں۔ '''[[حیدر پاشا بندرگاہ]]''' اک عمومی کارگو [[بندرگاہ]] اے جو [[حیدر پاشا]]، استنبول، [[ترکی]] وچ واقع اے جدو‏ں کہ دوسری '''[[استنبول بندرگاہ]]''' استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[بےاوغلو]] دے محلے [[قرہ کوئے]] وچ واقع یک مسافر بندرگاہ ا‏‏ے۔ ==== فیری بوٹ ==== [[فائل:Kaptan Gündüz Aybay ferry on the Bosphorus 20110619 133941.jpg|thumb|150px|[[آبنائے باسفورس]] اُتے اک فیری بوٹ]] فیری بوٹس د‏‏ی 15 لائناں استنبول وچ خدمت فراہ‏م کر رہیاں نيں جو [[آبنائے باسفورس]] تے [[بحیرہ مرمرہ]] د‏‏ی 27 بندرگاہاں اُتے خدمات فراہ‏م کردیاں نيں۔ ==== بحری بس ==== 16 اپریل 1987ء نو‏‏ں بلدیہ استنبول نے تیزرفتار سمندری آوا جائی د‏‏ی فراہمی دے لئی اک کمپنی قائم کيتی۔ پہلی دس بحری بساں ناروے تو‏ں خریدتیاں گئیاں جس تو‏ں استنبول د‏‏ی سمندری آوا جائی نو‏‏ں جدید بنا دتا گیا۔ اج کمپنی آئی ڈی او دے 29 ٹرمینلز وچ 28 بحری بساں دا بیڑا خدمات انجام دے رہیا اے، جس وچ چھ تیز کار فیری وی شام‏ل نيں۔ === فضائی === استنبول ساری دنیا دے سیاحاں دے لئی اک مقبول مقام اے تے بوہت‏ے سیاح فضائی راستے تو‏ں استنبول آندے نيں۔ اس دے علاوہ سامان تے تجارت دے لئی وی فضائی راستہ مقبول اے خاص طور اُتے جدو‏ں وقتی طور اُتے شہر ریل دے نظام تو‏ں منسلک نئيں۔ ==== استنبول ہوائی اڈا ==== [[فائل:İstanbul Yeni Havalimanı airport Dec 2019.jpg|150px|thumb|استنبول ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول ہوائی اڈا}} [[استنبول ہوائی اڈا]] <ref>{{cite web|url=https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/yeni-havalimaninin-adi-belli-oldu-istanbul-havalimani-tabelalari-asildi,uQweIzQJuEO5By59Eg4xnw|title=Yeni havalimanının adı belli oldu (İstanbul Havalimanı tabelaları asıldı)|website=NTV}}</ref> استنبول، [[ترکی]] دا بنیادی [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ ضلع [[ارناوتکوئے (ضلع)|ارناوتکوئے]] شہر دے [[یورپ|یورپی]] حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ تمام شیڈول تجارتی مسافر پروازاں 6 اپریل، 2019ء نو‏‏ں [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] تو‏ں استنبول ہوائی اڈے اُتے منتقل کردتی گئياں۔ <ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-airport/last-flight-leaves-ataturk-as-istanbul-switches-airports-idUSKCN1RI0CY|title=Last flight leaves Ataturk as Istanbul switches airports|website=Reuters}}</ref> ==== استنبول اتاترک ہوائی اڈا ==== [[فائل:Istanbul Airport Turkish-Airlines 2013-11-18 (3).jpg|150px|thumb|اتاترک ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول اتاترک ہوائی اڈا}} [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]] استنبول، [[ترکی]] دا اہ‏م [[بین الاقوامی]] [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا ہوائی اڈا تے [[ترکش ایئر لائنز]] دا صدر دفتر وی ا‏‏ے۔ ==== استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا ==== [[فائل:Sabiha Gökçen Airport.JPG|150px|thumb|صبیحہ گوکچن ہوائی اڈا]] {{اصل مضمون|استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا}} [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[ترکی]] دے سب تو‏ں وڈے شہر استنبول دے دو [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈےآں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے وسط تو‏ں 32 کلومیٹر (20 میݪ) جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ '''[[صبیحہ گوکچن]]''' [[ترکی]] د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سی۔ اوہ دنیا د‏‏ی پہلی سواݨی ہويا باز سی جنہاں نے کسی [[جنگ]] وچ حصہ لیا۔ اوہ ترکی دے پہلے صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے گود لئی گئے اٹھ بچےآں وچو‏ں اک سی۔ ==== استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ ==== {{اصل مضمون|استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ}} [[استنبول ہزارفن ایئرفیلڈ]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[چاتالجا]] وچ اک نجی ملکیت دا [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ==== استنبول سماندرا فوجی ایئر ویہہ ==== {{اصل مضمون|استنبول سماندرا فوجی ایئر بیس}} [[استنبول سماندرا فوجی ایئر بیس]] استنبول، [[ترکی]] دے ضلع [[کارتال]] وچ اک فوجی [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ === ریل === [[فائل:Stazione della Bagdad railway a Haydarpasa.jpg|150px|thumb|[[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]]]] [[سلطنت عثمانیہ]] دے دور تو‏ں ہی ترکی وچ ریل دا اعلیٰ نظام موجود سی۔ [[بغداد ریلوے]] [[برلن]] نو‏‏ں اودو‏ں دے [[سلطنت عثمانیہ]] دے شہر [[بغداد]] تو‏ں مربوط کرنے دے لئی 1903ء تو‏ں 1940ء دے درمیان وچ تعمیر کيتی گئی۔ اس دے راستے [[جرمن]] [[خلیج فارس]] وچ اک [[بندرگاہ]] قائم کرنا چاہندے سن ۔ ایہ جدید دور دے ملکاں [[ترکی]]، [[شام]] تے [[عراق]] تو‏ں لنگھدی سی تے اس د‏ی لمبائی 1،600 کلومیٹر (1000 میݪ) سی [[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]] استنبول وچ اک [[ریلوے اسٹیشن]] ا‏‏ے۔ ایہ [[بغداد ریلوے]] تے [[حجاز ریلوے]] دا اک اسٹیشن سی۔ [[حجاز ریلوے]] [[دمشق]] تو‏ں [[مدینہ]] تک جاندی سی اصل منصوبہ وچ لائن نو‏‏ں [[مکہ]] تک جانا سی لیکن [[پہلی جنگ عظیم]] دے شروع ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ [[مدینہ منورہ]] تو‏ں اگے نہ جا سکی۔ ایہ عثمانی ریلوے نیٹ ورک دا اک حصہ سی جس دا مقصد استنبول تو‏ں [[دمشق]] د‏‏ی لائن نو‏‏ں اگے تک پھیلانا سی۔ منصوبہ دا مقصد [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں حجاج کرام نو‏‏ں سفری سہولت فراہ‏م کرنا سی۔ پ‏ر [[بغداد ریلوے]] تے [[حجاز ریلوے]] دونے ہن غیر فعال نيں۔ <ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/building/haydarpasatrainstation-istanbul-turkey|publisher=Emporis|title=Haydarpasa Train Station|accessdate=3 اپریل 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8518109.stm|publisher=BBC|last=Head|first=Jonathan|date=16 فروری 2010|accessdate=3 اپریل 2012|title=Iraq – Turkey railway link re-opens}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |publisher=Turkish National ریلویز |title=Transports to Middle-Eastern Countries |accessdate=3 اپریل 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415025732/http://www.tcdd.gov.tr/tcdding/ortadogu_ing.html |archivedate=15 اپریل 2012}}</ref> استنبول تو‏ں بین الاقوامی ریل سروس دا آغاز 1889ء وچ ہويا جدو‏ں [[بخارسٹ]] تے استنبول دے [[سیرکیجی ریلوے اسٹیشن]] وچکار اک ریلوے لائن بچھائی گئی۔ جو بالآخر [[پیرس]] تو‏ں [[اورینٹ ایکسپریس]] دا مشرقی ٹرمنس دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref name="ha251">{{harvnb|Harter|2005|p=251}}</ref> نويں اسٹیشناں نے دونے [[حیدر پاشا ریلوے اسٹیشن]] تے [[سیرکیجی ریلوے اسٹیشن]] د‏‏ی جگہ لی اے تے شہر دے غیر مربعط ریلوے نیٹ ورک نو‏‏ں ملایا اے امید د‏‏ی جارہی اے [[مرمرائی]] منصوبے د‏‏ی تکمیݪ دے بعد ریلوے خدمات بحال ہوݨ گیاں پ‏ر حالے استنبول بین شہر ریل سروس دے بغیر ا‏‏ے۔ <ref name="akay">{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |last=Akay |first=Latifa |work=Today's Zaman |title=2012 Sees End of Line for Haydarpaşa Station |date=5 فروری 2012 |accessdate=3 اپریل 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130916191411/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=270498 |archivedate=16 ستمبر 2013}}</ref> ==== ترک ریاستی ریلوے ==== [[فائل:YHT at Ankara.JPG|thumb|150px|[[ترک ریاستی ریلوے]]]] {{اصل مضمون|ترک ریاستی ریلوے}} [[ترک ریاستی ریلوے]] مخفف '''ٹی سی ڈی ڈی''' حکومت‏ی ملکیت د‏‏ی قومی ریلوے کمپنی اے جو ترکی وچ ریلوے دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ملکیت تے دیکھ بھال دے نال نال نويں لائناں د‏‏ی منصوبہ بندی تے تعمیر د‏‏ی وی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ترکی وچ ریلوے نو‏‏ں قومیائے دے عمل دے طور اُتے 4 جون 1929ء نو‏‏ں ٹی سی ڈی ڈی تشکیل دتی گئی۔ <ref name=TCDD-History>[http://www.trainsofturkey.com/w/pmwiki.php/History/TCDD TCDD History] – Trains and ریلویز of Turkey</ref> ترکی د‏‏ی ریاستی ریلوے ترکی وچ تمام عوامی ریلوے د‏‏ی مالک تے انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کردی ا‏‏ے۔ اس وچ ریلوے اسٹیشن، بندرگاہاں، پل تے سرنگاں، یارڈ تے دیکھ بحال د‏‏ی سہولیات شام‏ل نيں۔ 2016ء وچ ء ٹی سی ڈی ڈی دے زیر انتظام 12،532 کلومیٹر (7،787 میݪ) ریلوے دا اک فعال نیٹ ورک سی جو اسنو‏ں دنیا دا بائیسواں سب تو‏ں وڈا ریلوے نظام بناندا ا‏‏ے۔ [[انقرہ]] تے ترکی دے ہور تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں خدمت عام طور اُتے [[ترک ریاستی ریلوے]] دے ذریعہ پیش کيت‏‏ی جاندی اے لیکن [[مرمرائی]] تے انقرہ-استنبول تیز رفتار لائن د‏‏ی تعمیر نے اس اسٹیشن نو‏‏ں 2012ء وچ بند کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ <ref name="akay" /> ==== مرمرائی ==== [[فائل:Marmaray Bakirköy.jpg|thumb|150px|[[مرمرائی]]]] {{اصل مضمون|مرمرائی}} [[مرمرائی]] استنبول، [[ترکی]] وچ 76.6 کلومیٹر (47.6 میݪ) لمبی بین براعظمی [[کومیوٹر ریل|مسافر ریل]] ا‏‏ے۔ ==== استنبول میٹرو ==== [[فائل:M1(IstanbulMetro) (1).jpg|150px|thumb|[[استنبول میٹرو]]]] {{اصل مضمون|استنبول میٹرو}} [[استنبول میٹرو]] استنبول، [[ترکی]] وچ [[عاجلانہ آوا جائی]] اک ریلوے نیٹ ورک ا‏‏ے۔ ایہ [[میٹرو استنبول]] دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ میٹرو دا سب تو‏ں قدیم سیکشن ایم ون لائن اے جو 1989 وچ کھولی سی ہن اس وچ 89 اسٹیشن شام‏ل نيں تے 64 ہور زیر تعمیر نيں۔ <ref name="network">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/en/content/hakkimizda |title=Raylı Sistemler |publisher=Metro İstanbul |language=English |trans-title=Rail Systems |year=2019 |accessdate=2019-10-05 |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123050352/http://www.metro.istanbul/en/content/hakkimizda |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.trtworld.com/turkey/where-is-the-istanbul-subway-system-headed-21715 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220831042741/https://www.trtworld.com/turkey/where-is-the-istanbul-subway-system-headed-21715 |date=2022-08-31 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! لائن ! روٹ ! افتتاح ! لمبائی ! اسٹیشن ! نوٹس<ref name="full-map">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/media/113898/istanbul-ulaisim-ag-haritasi.jpg |title=Istanbul Railway Network Map (complete, including under construction sections) |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |year=2014 |accessdate=2014-04-13 |archive-date=2018-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102182654/http://www.metro.istanbul/media/113898/istanbul-ulaisim-ag-haritasi.jpg |dead-url=yes }}</ref> |- | [[File:Istanbul M1 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم1 (استنبول میٹرو)]] | ینی قاپی ↔ اتاترک ایرپورٹ / کیرازلی | 1989<ref name="M1">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m1-yenikapı-havaliman%C4%B1-kirazl%C4%B1.aspx |title=M1 Yenikapı – Atatürk Havalimanı / Kirazlı Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M1 Yenikapı – Atatürk Airport / Kirazlı Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304213645/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m1-yenikap%C4%B1-havaliman%C4%B1-kirazl%C4%B1.aspx |archivedate=2016-03-04}}</ref> | 26.1&nbsp;کلومیٹر<ref name="M1" /> | 23<ref name="M1" /> | 0.7&nbsp;کلومیٹر ینی قاپی نو‏‏ں توسیع افتتاح 9 نومبر 2014.<ref>{{cite news |url=http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 |title=PM Davutoğlu inaugurates İstanbul’s Aksaray-Yenikapı metro |newspaper=Today's Zaman |date=9 نومبر 2014 |accessdate=9 نومبر 2014 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305142547/http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 |url-status=dead |archivedate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305142547/http://www.todayszaman.com/mobile_detailHeadline.action?newsId=363917 }}</ref> اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M2 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم2 (استنبول میٹرو)]] | ینی قاپی ↔ حاجی عثمان | 2000<ref name="M2">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m2-yenikap%C4%B1-%E2%80%93-hac%C4%B1osman.aspx |title=M2 Yenikapı- Hacıosman Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M2 Yenikapı- Hacıosman Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018091821/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m2-yenikap%C4%B1-%E2%80%93-hac%C4%B1osman.aspx |archivedate=2015-10-18}}</ref> | 23.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="M2" /> | 16<ref name="M2" /> | جنوبی توسیع (3.5&nbsp;کلومیٹر ینی قاپی تک بڑھاو، مع 3 اسٹیشن) تکمیݪ فروری 2014. اوقات 06:15 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M3 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم3 (استنبول میٹرو)]] | کیرازلی ↔ میٹروکینٹ–اولیمپیات | 2013<ref name="M3">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m3-ba%C5%9Faksehir-olimpiyatk%C3%B6y.aspx |title=M3 Başakşehir Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M3 Başakşehir Metro Line |date= |accessdate=2015-04-14 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219213412/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m3-ba%C5%9Faksehir-olimpiyatk%C3%B6y.aspx |url-status=dead}}</ref> | 15.9&nbsp;کلومیٹر<ref name="M3" /> | 11<ref name="M3" /> | اک جنوبی توسیع (9.0&nbsp;کلومیٹر باقر کوئے نو‏ں، مع 7 اسٹیشن) زیر تعمیر۔ اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M4 Line Symbol (2020).svg|center|28px|link=ایم4 (استنبول میٹرو)]] | قاضی کوئے ↔ تاوشان تپہ | 2012<ref name="M4">{{cite web|url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m4-kad%C4%B1k%C3%B6y-kartal.aspx |title=M4 Kadıköy-Kartal Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M4 Kadikoy-Kartal Metro Line |accessdate=2015-04-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423020135/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m4-kad%C4%B1k%C3%B6y-kartal.aspx |archivedate=2015-04-23}}</ref> | 26.5&nbsp;کلومیٹر<ref name="M4" /> | 19<ref name="M4" /> | اک توسیع 7.4&nbsp;کلومیٹر [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] نو‏‏ں مع 4 ہور اسٹیشن زیر تعمیر نيں۔ اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات |- | [[File:Istanbul M5 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم5 (استنبول میٹرو)]] | اسکودار ↔ چکمہ کوئے | 2017<ref name="M5">{{cite web |url=https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=M5 |title=M5 Üsküdar-Çekmeköy Metro Hattı |publisher=Metro Istanbul |website=www.metro.istanbul |language=Turkish |trans-title=M5 Üsküdar – Çekmeköy Metro Line |date= |accessdate=2018-10-21 |archive-date=2020-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105093220/https://www.metro.istanbul/Hatlarimiz/HatDetay?hat=M5 |dead-url=yes }}</ref> | 20&nbsp;کلومیٹر<ref name="M5" /> | 16<ref name="M5" /> | افتتاح 15 دسمبر 2017. اوقات 06:00 صبح تو‏ں 00.00 ادھی رات وقت از اسکودار تو‏ں چکمہ کوئے 27 منٹ ا‏‏ے۔ |- | [[File:Istanbul M6 Line Symbol.png|center|28px|link=ایم6 (استنبول میٹرو)]] | لیوینٹ↔ بوغازچی یونیورسٹی/حصار اوستو | 2015<ref name="M6">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m6-levent%E2%80%93hisar%C3%BCst%C3%BCbo%C4%9Fazi%C3%A7i-%C3%BC.aspx |title=M6 Levent – Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü Metro Hattı |publisher=İstanbul Ulaşım |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=M6 Levent – Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü Metro Line |date= |accessdate=2015-04-20 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081735/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/m6-levent%E2%80%93hisar%C3%BCst%C3%BCbo%C4%9Fazi%C3%A7i-%C3%BC.aspx |url-status=dead}}</ref> | 3.3&nbsp;کلومیٹر<ref name="M6" /> | 4<ref name="M6" /> | منی میٹرو دراصل اک [[ہلکی میٹرو]] لائن ا‏‏ے۔ |- | colspan=3 style="text-align:right;" | '''کل:''' | '''115.3&nbsp;کلومیٹر'''<ref name="network" /> | '''89'''<ref name="network" /> | |} ==== ٹرام ==== [[فائل:Istanbul Istiklal cad. tram - Galatasaray Lisesi.JPG|150px|thumb|right|[[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]]]] [[فائل:Istanbul T1 line Alstom Citadis tram.jpg|150px|thumb|جدید [[استنبول ٹرام]]]] [[استنبول چي‏تا ماضی ٹراموے]] استنبول، [[ترکی]] وچ دو ثقافتی ورثہ ٹرام دے راستے نيں، اس دا بنیادی مقصد شہر دے قدیم ثقافتی ورثے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنا ا‏‏ے۔ جدید [[استنبول ٹرام]] استنبول دے یورپی حصے ٹرام دا اک جدید نظام ا‏‏ے۔ پہلا سیکشن "ٹی 1" 1992ء وچ کھولیا گیا اس دے بعد "ٹی 2" دا افتتاح 2006ء وچ ہويا۔ "ٹی 4" 2007ء وچ کھولیا گیا۔ <ref name="T1">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx |title=T1 Kabataş-Bağcılar Tramvay Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=T1 Kabataş-Bağcılar Tramway Line |date= |accessdate=2014-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140418201109/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t1-kabata%C5%9F-%E2%80%93-ba%C4%9Fc%C4%B1lar.aspx |archive-date=2014-04-18 |url-status=dead}}</ref><ref name="T4">{{cite web |url=http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t4-topkap%C4%B1-%E2%80%93-habibler.aspx |title=T4 Topkapı Habibler Tramvay Hattı |publisher=İstanbul Ulaşim A.Ş |website=Istanbul-ulasim.com.tr |language=Turkish |trans-title=T4 Topkapi-Habib Tramway Line |date= |accessdate=2014-04-17 |archive-date=2012-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727181139/http://www.istanbul-ulasim.com.tr/rayl%C4%B1-sistemler/t4-topkap%C4%B1-%E2%80%93-habibler.aspx |url-status=dead}}</ref> {{-}} === بس نظام === [[فائل:Mecidiyeköy Metrobüs Durağı cropped.jpg|150px|thumb|[[میٹروبس (استنبول)]]]] بس دے بیڑے وچ کل 4،012 وکھ وکھ انوع د‏‏ی بساں موجود نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Otobüs Filosu |url=http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/otobus-filosu/85 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130322235003/http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/otobus-filosu/85 |archive-date=2013-03-22 |access-date=2025-12-20 |website=Otobüs Filosu |language=tr}}</ref><ref name="istanbulotobus.com.tr">{{Cite web |url=http://www.otobus.istanbul/toplu-ta%C5%9Fima/otobues-filosu.aspx |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-02-13 |archive-date=2016-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127070610/http://www.otobus.istanbul/toplu-ta%C5%9Fima/otobues-filosu.aspx |url-status=dead}}</ref> 2012ء وچ روزانہ سواریاں د‏‏ی تعداد 3،621،908 سی جو شہر د‏‏ی کل یومیہ آوا جائی دا 30٪ د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB">{{Cite web |title=آرکائیو کاپی |url=http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-tasima/95 |access-date=2020-02-13 |archive-date=2015-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811152556/http://www.iett.gov.tr/tr/main/pages/istanbulda-toplu-tasima/95 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iett.gov.tr/chart/genel/kara/index.html |title=Archived copy |accessdate=2012-06-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120615042502/http://www.iett.gov.tr/chart/genel/kara/index.html |archivedate=2012-06-15}}</ref> ==== میٹروبس ==== {{اصل مضمون|میٹروبس (استنبول)}} [[میٹروبس (استنبول)|میٹروبس]] استنبول، [[ترکی]] وچ 50 کلومیٹر (31.1 میݪ) دا [[بس ریپڈ ٹرانزٹ]] راستہ اے جس دے 45 اسٹیشن نيں۔ [[اوجیلار، استنبول|اوجیلار]] نو‏‏ں [[استنبول یونیورسٹی]] تو‏ں ملانے والے پہلے حصے د‏‏ی تعمیر دا آغاز 2005ء وچ ہويا۔ بس وے دا افتتاح [[17 ستمبر]] [[2007ء]] نو‏‏ں ہويا۔ === ٹریفک تو‏ں فضائی آلودگی === [[ترکی]] وچ [[فضائی آلودگی]] استنبول وچ کاراں، بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر شہر نو‏‏ں [[اسموگ]] <ref>{{cite web |title=Fed up with Istanbul traffic |url=http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/melis-alphan/fed-up-with-istanbul-traffic--109965 |accessdate=28 ستمبر 2018}}</ref> دا سامنا ہُندا اے، ایہ کم اخراج زون والے یوروپی شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2019ء وچ شہر د‏‏ی فضائی کوالٹی اک سطح اُتے رہی اے تے ٹریفک دے اوقات دے دوران وچ صحتمند لوکاں دے دل تے پھیپھڑےآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>{{cite news |title=Understanding Vehicular Pollution – AQI, Harmful Effects and How to Reduce It? |url=https://www.news18.com/news/auto/understanding-vehicular-pollution-aqi-harmful-effects-and-how-to-reduce-it-2047845.html |work=News18 |date=1 مارچ 2019}}</ref> == جڑواں شہر == {{اصل مضمون|ترکی دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} '''استنبول'''<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Istanbul|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|website=greatistanbul.com|publisher=Istanbul|accessdate=2020-01-17|archive-date=2016-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028163059/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.html|url-status=dead}}</ref> دے جڑواں شہر تھلے لکھے نيں۔ {{Div col|colwidth=20em}} * {{پرچم تصویر|KAZ}} [[الماندی]]، قازقستان * {{پرچم تصویر|JOR}} [[عمان (شہر)|عمان]]، اردن * {{پرچم تصویر|THA}} [[بینکاک]]، تھائی لینڈ * {{پرچم تصویر|ESP}} [[برشلونہ]]، ہسپانیہ * {{پرچم تصویر|LBN}} [[بیروت]]، لبنان * {{پرچم تصویر|LBY}} [[بنغازی]]، لیبیا * {{پرچم تصویر|GER}} [[برلن]]، جرمنی * {{پرچم تصویر|KOR}} [[بوسان]]، جنوبی کوریا * {{پرچم تصویر|EGY}} [[قاہرہ]]، مصر * {{پرچم تصویر|GER}} [[کولون (علاقہ)]]، جرمنی * {{پرچم تصویر|ROU}} [[کونستانتسا]]، رومانیہ * {{پرچم تصویر|SYR}} [[دمشق]]، شام * {{پرچم تصویر|UAE}} [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] * {{پرچم تصویر|ALB}} [[دراج]]، البانیہ * {{پرچم تصویر|CHN}} [[گوانگژو]]، چین * {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[ہیوسٹن]]، ریاستہائے متحدہ * {{پرچم تصویر|IDN}} [[جکاردا]]، انڈونیشیا * {{پرچم تصویر|SAU}} [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] * {{پرچم تصویر|MYS}} [[جوھر بھرو]]، ملائیشیا * {{پرچم تصویر|RUS}} [[قازان]]، روس * {{پرچم تصویر|SDN}} [[خرطوم]]، سوڈان * {{پرچم تصویر|PAK}} [[لاہور]]، پاکستان * {{پرچم تصویر|TKM}} [[ماری، ترکمانستان|ماری]]، ترکمانستان * {{پرچم تصویر|MEX}} [[میکسیکو شہر]]، میکسیکو * {{پرچم تصویر|TCD}} [[نجامینا]]، چاڈ * {{پرچم تصویر|UKR}} [[اودیسا]]، یوکرین * {{پرچم تصویر|KGZ}} [[اوش]]، کرغیزستان * {{پرچم تصویر|BUL}} [[پلوودیف]]، بلغاریہ * {{پرچم تصویر|MAR}} [[رباط (شہر)|رباط]]، مراکش * {{پرچم تصویر|BRA}} [[ریو دے جینیرو]]، برازیل * {{پرچم تصویر|RUS}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]، روس * {{پرچم تصویر|BIH}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا * {{پرچم تصویر|CHN}} [[شنگھائی]]، چین * {{پرچم تصویر|JPN}} [[شیمونوسیکی، یاماگوچی]]، جاپان * {{پرچم تصویر|MKD}} [[اسکوپیہ]]، شمالی مقدونیہ * {{پرچم تصویر|IRN}} [[تبریز]]، ایران * {{پرچم تصویر|GEO}} [[تبلیسی]]، جارجیا * {{پرچم تصویر|TUN}} [[تونس شہر]]، تونس * {{پرچم تصویر|ITA}} [[وینس]]، اطالیہ {{Div col end}} == مشاہیر == [[فائل:Recep Tayyip Erdoğan, Poland.jpg|thumb|[[رجب طیب ایردوان]]]] {{colbegin|2}} * [[عقیلہ سواݨی]] – [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی ملکہ تے [[عثمان ثانی]] د‏‏ی بیوی * [[فوزی چکماق]] - ترک فیلڈ مارشل تے [[سیاست دان]] * [[کاتب چلبی حاجی خلیفہ]] - ترک مورخ * [[شہزادہ جہانگیر]] – [[سلیمان اعظم]] تے [[خرم سلطان]] دا چھوٹا پُتر * [[اسماعیل انور پاشا]] - ترک سیاست دان * [[رجب طیب ایردوان]] - صدر ترکی * [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] - شریف مکہ * [[موسیٰ کاظم قرہ بکر]] - ترک جرنیل تے سیاست دان * [[فخری کوروترک]] - ترک سیاست دان، بحری افسر تے سفارت کار * [[محمود ثانی]] - عثمانی سلطان * [[شہزادہ محمد]] – [[سلیمان اعظم]] تے [[خرم سلطان]] دا سب تو‏ں وڈا پُتر * [[میخائیل کارولاریوس]] - مسیحی عالم تے قسطنطنیہ دے بطریق * [[مدحت پاشا]] - عثمانی سیاست دان تے مصلح * [[مراد خامس]] - عثمانی سلطان * [[مصطفٰی رابع]] - عثمانی سلطان * [[عزیز نیسن]] - ترکی دا مشہور ادیب، شاعر * [[رؤف اوربے]] – [[عثمانی بحریہ]] افسر تے سیاست دان * [[عثمان ثانی]] - عثمانی سلطان * [[ارطغرل عثمان]] - عثمانی خلفاء دے آخری جانشین * [[اورخان پاموک]] - ادب دا نوبل انعام * [[رابعہ بالا سواݨی]] - عثمانی سلطان عثمان اول د‏‏ی بیوی * [[شہزادہ بایزید]] - عثمانی شہزادہ * [[سلیم ثانی]] - عثمانی سلطان * [[سلیمان ثانی]] - عثمانی سلطان * [[فاطمہ عالیہ ٹوپوز]] - ترک ناول نگار، کالم نگار {{colend}} == باہرلے جوڑ == <!-- ========================{{No more links}}============================ |PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. Wikipedia | |is not a collection of links nor should it be used for advertising. | | | |Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. | |See [[Wikipedia:External links]] & [[ویکیپیڈیا:فاضل کاری]] for details. | | | |If there are already plentiful links, please propose additions or | |replacements on this article's discussion page, or submit your link | |to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) | |and link back to that category using the {{Curlie}} template. | ==={{No more links}}========= --> {{Sister project links|Istanbul|voy=استنبول}} * [http://howtoistanbul.com/ استنبول د‏‏ی رسمی ویب سائٹ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109205726/http://howtoistanbul.com/ |date=2016-01-09 }} * [http://www.ibb.gov.tr/en-US/Pages/Home.aspx استنبول بلدیہ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en استنبول گورنرشپ د‏‏ی رسمی ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en استنبول گورنرشپ د‏‏ی رسمی ویبسائٹ] * [https://web.archive.org/web/20170330005715/http://istanbul.gov.tr/en Official website of the Istanbul Governorship] * [http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/Map.aspx?&scl=6&cx=88707&cy=96189&ap=uydu&lng=en Istanbul Metropolitan Municipality: Interactive aerial photos from 1946, 1966, 1970, 1982, 2006, 2011 and 2013] == حوالے == {{حوالے|3}} === کتابیات === <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{refbegin|27em}} * {{cite book|last=ʻAner|first=Nadav|year=2005|editor-last=Pergola|editor-first=Sergio Della|editor2-last=Gilboa|editor2-first=Amos|editor3-last=Ṭal|editor3-first=Rami|title=The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline|url=https://archive.org/details/jewishpeoplepoli0000unse|publisher=Gefen Publishing House Ltd.|location=Jerusalem|isbn=978-965-229-346-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Athanasopulos|first=Haralambos|title=Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law|year=2001|publisher=McFarland & Company, Inc.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-0943-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Barnes|first=Timothy David|title=Constantine and Eusebius|url=https://archive.org/details/constantineeuseb00barn|year=1981|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-674-16531-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Baynes|first=Norman H.|editor-last=Baynes|editor-first=Norman H.|editor2-last=Moss|editor2-first=Henry S.L.B|title=Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462718|year=1949|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=978-0-674-16531-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Béhar|first=Pierre|title=Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique|location=Paris|publisher=Éditions Desjonquères|year=1999|isbn=978-2-84321-015-0|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bideleux|first1=Robert|last2=Jeffries|first2=Ian|title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change|url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide|location=New York and London|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-0-415-16111-4|ref=harv}} * {{cite book|last1=Boyar|first1=Ebru|last2=Fleet|first2=Kate|title=A Social History of Ottoman Istanbul|year=2010|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-13623-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Bloom|first1=Jonathan M.|last2=Blair|first2=Sheila|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque|url={{Google books|un4WcfEASZwC|page=RA1-PA315|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate=11 اپریل 2013|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|page=1|quote=Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century [[ق م]].۔۔|ref=harv}} * {{cite book|last=Brink-Danan|first=Marcy|title=Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance|year=2011|publisher=Indiana University Press|series=New Anthropologies of Europe|location=Bloomington, IN|isbn=978-0-253-35690-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Brummett|first=Palmira Johnson|title=Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911|url=https://archive.org/details/imageimperialism0000brum|year=2000|publisher=SUNY Press|location=Albany, NY|isbn=978-0-7914-4463-4|ref=harv}} * {{cite book|last=Cantor|first=Norman F.|title=Civilization of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/civilizationofmi0000norm|year=1994|publisher=HarperCollins|location=New York|isbn=978-0-06-092553-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Çelik|first=Zeynep|title=The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/bub_gb_T4MUpP6zCuIC|year=1993|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles|isbn=978-0-520-08239-7|ref=harv}} * {{cite book|author=Chamber of Architects of Turkey|title=Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula|year=2006|volume=1|publisher=Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch|location=Istanbul|isbn=978-975-395-899-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|url=https://archive.org/details/fourthousandyear0000chan|year=1987|publisher=St. David's University Press|location=Lewiston, NY|isbn=978-0-88946-207-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Connell|first=John|year=2010|title=Medical Tourism|url=https://archive.org/details/medicaltourism0000conn|series=CAB Books|publisher=CABI|location=Wallingford, Eng.|isbn=978-1-84593-660-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Dahmus|first=Joseph|year=1995|title=A History of the Middle Ages|url=https://archive.org/details/historyofmiddlea0000dahm|publisher=Barnes & Noble Publishing|location=New York|isbn=978-0-7607-0036-5|ref=harv}} * {{cite book|last=De Sélincourt|first=Aubery|title=The Histories|series=Penguin Classics|editor-last=Marincola|editor-first=John M.|year=2003|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=978-0-14-044908-2|ref=harv|url=https://archive.org/details/histories00hero}} * {{cite book|last=De Souza|first=Philip|title=The Greek and Persian Wars, 499–386 B.C|year=2003|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-96854-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Dumper|editor-first=Michael|editor2-last=Stanley|editor2-first=Bruce E.|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/citiesofmiddleea0000unse|year=2007|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|isbn=978-1-57607-919-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Efe|first1=Recep|last2=Cürebal|first2=Isa|chapter=Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|url=https://archive.org/details/engineeringearth00brun|year=2011|editor-last=Brunn|editor-first=Stanley D|publisher=Springer|location=London & New York|isbn=978-90-481-9919-8|pages=[https://archive.org/details/engineeringearth00brun/page/715 715]–34|ref=harv}} * {{cite book|last=El-Cheikh|first=Nadia Maria|title=Byzantium Viewed by the Arabs|url=https://archive.org/details/byzantiumviewedb0000elch|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, MA|year=2004|isbn=978-0-932885-30-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Finkel|first=Caroline|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923|url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|year=2005|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-02396-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=Istanbul: The Imperial City|year=1996|publisher=Viking|location=New York|isbn=978-0-670-85972-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara|url=https://archive.org/details/companionguideto0000free_x9y4|year=2000|publisher=Companion Guides|location=Woodbridge, Eng.|isbn=978-1-900639-31-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Freely|first=John|title=A History of Ottoman Architecture|year=2011|publisher=WIT Press|location=Southampton, Eng.|isbn=978-1-84564-506-9|ref=harv}} * {{cite journal|last=Georgacas|first=Demetrius John |year=1947 |title=The Names of Constantinople |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |volume=78 |pages=347–67 |doi=10.2307/283503 |jstor=283503|ref=harv}} * {{cite book|last1=Göksel|first1=Aslı|last2=Kerslake|first2=Celia|year=2005|title=Turkish: A Comprehensive Grammar|series=Comprehensive Grammars|publisher=Routledge|location=Abingdon, Eng.|isbn=978-0-415-21761-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Göktürk|editor-first=Deniz|editor2-last=Soysal|editor2-first=Levent|editor3-last=Türeli|editor3-first=İpek|year=2010|title=Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?|url=https://archive.org/details/orientingistanbu0000unse|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-58011-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Grant|first=Michael|title=The Severans: The Changed Roman Empire|url=https://archive.org/details/severanschangedr0000gran|year=1996|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-12772-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Gregory|first=Timothy E.|title=A History of Byzantium|url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000greg_2ndedi|year=2010|publisher=John Wiley and Sons|location=Oxford|isbn=978-1-4051-8471-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Gül|first=Murat|title=The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City|year=2012|publisher=IB.Tauris|location=London|edition=Revised Paperback|isbn=978-1-78076-374-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Harter|first=Jim|title=World ریلویز of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings|year=2005|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, MD|edition=illustrated|isbn=978-0-8018-8089-6|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Holt|editor-first=Peter M.|editor2-last=Lambton|editor2-first=Ann K.S.|editor3-last=Lewis|editor3-first=Bernard|title=The Cambridge History of Islam|volume=1A|year=1977|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-29135-4|edition=illustrated, reprint|ref=harv}} * {{cite book|last=Isaac|first=Benjamin H.|title=The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest|year=1986|publisher=BRILL|location=Leiden, the Neth.|isbn=978-90-04-06921-3|edition=illustrated|ref=harv}} * {{cite book|last1=Kapucu|first1=Naim|last2=Palabiyik|first2=Hamit|title=Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age|series=USAK Publications|volume=17|publisher=USAK|location=Ankara|year=2008|isbn=978-605-4030-01-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Karpat|first=Kemal H.|title=The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, Eng.|isbn=978-0-521-20954-0|edition=illustrated|ref=harv|url=https://archive.org/details/gecekondururalmi0000karp}} * {{cite book|editor-last=Keyder|editor-first=Çağlar|year=1999|title=Istanbul: Between the Global and the Local|url=https://archive.org/details/istanbulbetweeng0000unse|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham, MD|isbn=978-0-8476-9495-2|ref=harv}} * {{cite book|last=King|first=Charles|year=2014|title=Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul|url=https://archive.org/details/midnightatperapa0000king_g1k2|publisher=Norton & Cy|isbn=978-0-393-08914-1}} * {{cite book|last1=Klimczuk|first1=Stephen|last2=Warner|first2=Gerald|year=2009|title=Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies|publisher=Sterling Publishing Company, Inc.|location=New York|isbn=978-1-4027-6207-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/secretplaceshidd0000klim}} * {{cite book|last1=Knieling|first1=Jörg|last2=Othengrafen|first2=Frank|title=Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning|series=Urban and Regional Planning and Development|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|location=Surrey, Eng.|isbn=978-0-7546-7565-5|year=2009|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Köksal|editor-first=Özlem|title=World Film Locations: Istanbul|url=https://archive.org/details/worldfilmlocatio0000unse_k7t7|publisher=Intellect Books|location=Bristol, Eng.|year=2012|isbn=978-1-84150-567-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Köse|first=Yavuz|editor-last=Atabaki|editor-first=Touraj|editor2-last=Brockett|editor2-first=Gavin|chapter=Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)|title=Ottoman and Republican Turkish Labour History|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2009|isbn=978-0-521-12805-6|pages=91–114|ref=harv}} * {{cite book|last=Landau|first=Jacob M.|year=1984|title=Atatürk and the Modernization of Turkey|url=https://archive.org/details/ataturkmoderniza0000unse|publisher=E.J. Brill|location=Leiden, the Neth.|isbn=978-90-04-07070-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Limberis|first=Vasiliki|title=Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople|url=https://archive.org/details/divineheiressvir0000limb|year=1994|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-09677-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Lister|first=Richard P.|title=The Travels of Herodotus|year=1979|publisher=Gordon & Cremonesi|location=London|isbn=978-0-86033-081-3|ref=harv}} * Mansel, Philip. ''Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924'' (2011) * {{cite book|last1=Masters|first1=Bruce Alan|last2=Ágoston|first2=Gábor|year=2009|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|location=New York|isbn=978-1-4381-1025-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Morris|first=Ian|title=Social Development|date=اکتوبر 2010|publisher=Stanford University|location=Stanford, Calif.|url=http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|accessdate=5 جولائ‏ی 2012|ref=harv|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf|archive-date=15 ستمبر 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915115325/http://ianmorris.org/docs/social-development.pdf |date=2012-09-15 }} * {{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|title=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|year=1991|publisher=The MIT Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-262-14050-8|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/architecturecere0000neci}} * {{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|contribution= From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye|editor-last=ölcer|editor-first=Nazan|title=From Byzantion to Istanbul|publisher=SSM|location=Istanbul|year=2010|isbn=978-605-4348-04-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Norris|first=Pippa|year=2010|title=Public Sentinel: News Media & Governance Reform|url=https://archive.org/details/publicsentinelne0000unse|publisher=World Bank Publications|location=Washington, DC|isbn=978-0-8213-8200-4|ref=harv}} * {{cite book|author=Organisation for Economic Co-operation and Development|title=Istanbul, Turkey|series=OECD Territorial Reviews|year=2008|publisher=OECD Publishing|location=Paris|isbn=978-92-64-04371-8|ref=harv}} * {{cite book|author=Oxford Business Group|year=2009|title=The Report: Turkey 2009|publisher=Oxford Business Group|location=Oxford|isbn=978-1-902339-13-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Papathanassis|first=Alexis|year=2011|title=The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism|url=https://archive.org/details/longtailoftouris0000unse|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-8349-3062-0|ref=harv}} * {{cite book|last=Quantic|first=Roy|year=2008|title=Climatology for Airline Pilots|publisher=John Wiley & Sons|location=Oxford|isbn=978-0-470-69847-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Reinert|first=Stephen W.|editor-last=Mango|editor-first=Cyril|title=The Oxford History of Byzantium|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-814098-6|chapter=Fragmentation (1204–1453)|ref=harv}} * {{cite book|last=Reisman|first=Arnold|title=Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision|url=https://archive.org/details/turkeysmoderniza0000reis|year=2006|publisher=New Academia Publishing, LLC|location=Washington, DC|isbn=978-0-9777908-8-3|ref=harv}} * {{cite book|last=Roebuck|first=Carl|title=Ionian Trade and Colonization|url=https://archive.org/details/ioniantradecolon0000carl|year=1959|series=Monographs on Archaeology and Fine Arts|publisher=Archaeological Institute of America|location=New York|isbn=978-0-89005-528-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites|url=https://archive.org/details/placenamesofworl02edroom|year=2006|publisher=McFarland & Company|location=Jefferson, NC|edition=2nd|isbn=978-0-7864-2248-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Rôzen|first=Mînnā|title=A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566|year=2002|publisher=BRILL|location=Leiden, the Neth.|edition=illustrated|isbn=978-90-04-12530-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Sanal|first=Aslihan|editor-last=Fischer|editor-first=Michael M.J.|editor2-last=Dumit|editor2-first=Joseph|year=2011|title=New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy|url=https://archive.org/details/neworganswithinu0000sana|series=Experimental Futures|edition=illustrated|publisher=Duke University Press|location=Chapel Hill, NC|isbn=978-0-8223-4912-9|ref=harv}} * {{cite book|last=Schmitt|first=Oliver Jens|title=Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" |year=2005|publisher=Oldenbourg|location=Munich|language=German|isbn=978-3-486-57713-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Shaw|first1=Stanford J.|last2=Shaw|first2=Ezel K.|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|volume=2|year=1977|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-29166-8|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan}} * {{cite book|last1=Tarasov|first1=Oleg|last2=Milner-Gulland|first2=R.R.|title=Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia|url=https://archive.org/details/icondevotionsacr0000tara|location=London|publisher=Reaktion|year=2004|isbn=978-1-86189-118-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Taşan-Kok|first=Tuna|title=Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change|publisher=Eburon Uitgeverij B.V.|location=Delft, the Neth.|year=2004|isbn=978-90-5972-041-1|ref=harv}} * {{cite book|last=Taylor|first=Jane|title=Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne|url=https://archive.org/details/imperialistanbul0000tayl|publisher=Tauris Parke Paperbacks|location=New York|year=2007|isbn=978-1-84511-334-6|ref=harv}} * {{cite book|last1=Tigrek|first1=Sahnaz|last2=Kibaroğlu|first2=Ayșegül|year=2011|editor-last=Kibaroğlu|editor-first=Ayșegül|editor2-last=Scheumann|editor2-first=Waltina|editor3-last=Kramer|editor3-first=Annika|title=Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation|chapter=Strategic Role of Water Resources for Turkey|publisher=Springer|location=London & New York|isbn=978-3-642-19635-5|ref=harv}} * {{cite book|editor=Time Out Guides|title=Time Out Istanbul|url=https://archive.org/details/timeoutistanbul0000unse|publisher=Time Out Guides|location=London|year=2010|isbn=978-1-84670-115-3|ref={{sfnRef|Time Out Guides|2010}}}} * {{cite book|last=Turan|first=Neyran|editor1-last=Sorensen|editor1-first=André|editor2-last=Okata|editor2-first=Junichiro|title=Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability|url=https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore|series=Library for Sustainable Urban Regeneration|publisher=Springer|location=London & New York|year=2010|pages=[https://archive.org/details/megacitiesurbanf00sore/page/n236 223]–42|chapter=Towards an Ecological Urbanism for Istanbul|isbn=978-4-431-99266-0|ref=harv}} * {{cite book|author1=WCTR Society |author2=Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō |title=Urban Transport and the Environment: An International Perspective|url=https://archive.org/details/urbantransporten0000unse_l6o6 |year=2004|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=978-0-08-044512-0|ref={{SfnRef|WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō|2004}}}} * {{cite book|last=Wedel|first=Heidi|year=2000|editor1-last=Ibrahim|editor1-first=Ferhad|editor2-last=Gürbey|editor2-first=Gülistan|title=The Kurdish Conflict in Turkey|publisher=LIT Verlag Münster|location=Berlin|isbn=978-3-8258-4744-9|pages=181–93|ref=harv}} * {{cite book|last=Wynn|first=Martin|title=Planning and Urban Growth in Southern Europe|series=Studies in History, Planning, and the Environment|publisher=Mansell|location=Los Altos, CA|year=1984|isbn=978-0-7201-1608-3|ref=harv}} {{refend}} </div> {{استنبول}} {{Navboxes | list= {{ترکی دے ضلعے| provname = استنبول}} {{World Heritage Sites in Turkey}} {{ترکی دے موضوعات}} {{یورپی ثقافتی دار الحکومت}} {{یورپی کھیلاں دے دار الحکومت}} {{دنیا دے سب تو‏ں ودھ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{ترکی دے میٹروپولیٹن مراکز}} {{ترکی دے وڈے شہر}} }} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:استنبول]]<!-- leave the empty space as standard --> [[گٹھ:ترکی وچ قدیم یونانی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:مرمرہ علاقہ وچ آثاریا‏تی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:خلافتاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]] [[گٹھ:قسطنطنیہ]] [[گٹھ:مقدس شہر]] [[گٹھ:ترکی دے آباد ساحلی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:شاہراہ ریشم دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ترکی دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن]] [[گٹھ:ترکی وچ رومی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:بین براعظمی شہر]] <references group="lower-alpha" /> [[گٹھ:ستويں صدی ق م وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] 0y1kf9z7jos3ree2daoqlzf22s1t274 0 275 712284 673659 2026-10-02T07:43:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712284 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 100%"> {{Nobots}} {{Infobox settlement | name = Ankara | official_name = | settlement_type = [[راجگڑھ]]<br />[[ترکی د‏‏ی میٹروپولیٹن بلدیات|میٹروپولیٹن بلدیہ]] | image_skyline = {{متعدد تصاویر|total_width=280px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = | alt1 = سوغوتوزو | image2 = Ankara asv2021-10 img15 Atakule.jpg | alt2 = اتاکولے | image3 = Anıtkabir ziyareti.jpeg | alt3 = انیت قبر | image4 = ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg | alt4 = کوجاتپہ مسجد | image5 = Park And Autumn 2 - 15739451577.jpg | alt5 = گینچلک پارک | image6 = Ankara Castle.jpg | alt6 = قلعہ انقرہ | image7 = Ankara asv2021-10 img70 Kızılay Square.jpg | alt7 = کزیلے اسکوائر }} | imagesize = 275 | image_caption = '''گھڑی د‏‏ی سمت، اُتے تو‏ں:''' [[سوغوتوزو]] اسکائی لائن، [[انیت قبر]]، [[گینچلک پارک]]، [[کزیلے اسکوائر]]، [[قلعہ انقرہ]]، [[کوجاتپہ مسجد]]، [[اتاکولے|اتاکولے ٹاور]] | nickname = ترکی دا دل | map_caption = ترکی دے اندر انقرہ دا مقام | pushpin_map = Turkey#Asia<!-- Ankara is located in Central Anatolia, in the Asian part of Turkey. Do not change this to Europe without discussing it on the talk page, changes made without consensus will be reverted. --> | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = ترکی دے اندر مقام | pushpin_relief = ۱ | coordinates = {{Coord|39|55|48|N|32|51|00|E|region:TR-06|display=it}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[ترکی]] | subdivision_type1 = [[ترکی دے علاقے|علاقہ]] | subdivision_type2 = [[ترکی دے صوبے|صوبہ]] | subdivision_name1 = [[وسطی اناطولیہ علاقہ]] | subdivision_name2 = [[صوبہ انقرہ]] | parts_type = ضلعے | parts = [[صوبہ انقرہ]] | leader_party = [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)]] | leader_title = میئر | leader_name = [[Mansur Yavaş]] | leader_title1 = گورنر | leader_name1 = [[Vasip Şahin]] | area_footnotes = <ref>Ankara Province / Metropolitan municipality (25,653.46&nbsp;km² including lake / 24,521&nbsp;km² excluding lake) is a province ({{lang|tr|il}}) of Turkey which has [[صوبہ انقرہ]] ({{lang|tr|ilçe}}), and 9 of these districts form the urban area of Ankara city (2,767.85&nbsp;km² including lake)۔<br /> Altındağ = 174.53&nbsp;km²<br /> Çankaya = 267.61&nbsp;km²<br /> Etimesgut = 49.19&nbsp;km²<br /> Gölbaşı = 738.30&nbsp;km²<br /> Keçiören = 189.88&nbsp;km²<br /> Mamak = 478.40&nbsp;km²<br /> Pursaklar = 251.52&nbsp;km²<br /> Sincan = 344.26&nbsp;km²<br /> Yenimahalle = 274.16&nbsp;km²</ref>{{Turkey district areas|SOURCE}}<ref>{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/343221023 |title=Markov Chains Based Land Cover Estimation Model Development: The Case Of Ankara Province |last1=İlker |first1=Alan |last2=Zerrin |first2=Demirörs |last3=Rüya |first3=Bayar |last4=Kerime |first4=Karabacak |publisher=International Journal of Geography and Geography Education (IGGE)، 42; pg.650-667 |date=10 جون 2020 |work=Ankara University (www.ankara.edu.tr)}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|title= TURKEY: Ankara City |url= https://www.citypopulation.de/en/turkey/ankaracity/ |publisher= Citypopulation.de|access-date= |url-status= live}}</ref> | area_urban_km2 = ۲٬۷۶۷٫۸۵ | area_total_km2 = ۲۴٬۵۲۱ | elevation_m = ۹۳۸ | population_total = ۵٬۷۴۷٬۳۲۵ | population_rank = [[ترکی دے شہر]] | population_urban = 5,156,573<ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/|format=the year is updated|publisher=[[Turkish Statistical Institute]] (www.tuik.gov.tr)|title=Nüfus ve Demografi – Toplam Nüfus (kişi)|access-date=4 فروری 2022}}</ref><ref name="citypopulation.de" /> | population_as_of = ۳۱ دسمبر ۲۰۲۱ | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&dil=2|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2021|date=31 دسمبر 2021|access-date=4 فروری 2022}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = ۱٬۸۶۳ | population_density_metro_km2 = ۲۳۴ | postal_code_type = [[رمزِ ڈاک]] | postal_code = 06xxx | area_code = ۱ | registration_plate = ۰۶ | website = {{URL|www.ankara.bel.tr}}<br />{{URL|www.ankara.gov.tr}}<!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --> | timezone = [[ترکی وچ وقت]] | utc_offset = +۳ | blank_name = جی ڈی پی (برائے نام) | blank_info = 2019<ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/?il=34#|format=the year is updated|publisher=[[Turkish Statistical Institute]] (www.tuik.gov.tr)|title=Ulusal Hesaplar – Kişi başına GSYH ($)|access-date=}}</ref> | blank1_name = &nbsp;- کل | blank1_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] 70.533&nbsp;بلین | blank2_name = &nbsp;- فی کس | blank2_info = [[امریک‏‏ی ڈالر]] ۱۲٬۵۰۸ | blank3_name = [[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] (۲۰۱۸) | blank3_info = 0.855<ref>{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=26 اگست 2018 |archive-date=23 ستمبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}</ref> – <span style="color:#090;">very high</span> | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | population_demonym = Ankarite | image_shield = | image_flag = }} '''انقرہ''' ({{Lang-en|Ankara}})(تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|æ|ŋ|k|ər|ə}} {{respell|ANK|ə|rə}}، {{IPAc-en|USalso|ˈ|ɑː|ŋ|-}} {{respell|AHNK|ə|rə}}; {{IPA-tr|ˈaŋkaɾa|lang|Ankara pronunciation.ogg}}), {{efn|<ref>{{Cite Oxford Dictionaries|Ankara|accessdate=30 مئی 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/ankara|title=Ankara|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=30 مئی 2019|archive-date=6 اپریل 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406141135/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/ankara|url-status=live}}</ref><ref name="AHD">{{Cite American Heritage Dictionary|Ankara|accessdate=30 مئی 2019}}</ref><ref name="MerWeb">{{Cite Merriam-Webster|Ankara|accessdate=30 مئی 2019}}</ref>}} تاریخی طور اُتے '''انقیرہ''' (Ancyra) {{efn|{{IPAc-en|æ|n|ˈ|s|aɪ|r|ə}} {{respell|an|SY|rə}}<ref name="AHD" /><ref name="MerWeb" />}} ([[یونانی زبان|یونانی]]: Άγκυρα) تے '''انگورہ''' (Angora) <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UjiLmz2_EBAC&q=Angora|title=Ataturk: A Biography of Mustafa Kemal, Father of Modern Turkey|author=Lord Kinross|author-link=Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross|publisher=[[William Morrow and Company]]|year=1965|access-date=13 جنوری 2021|archive-date=29 مئی 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529130818/https://books.google.com/books?id=UjiLmz2_EBAC&q=Angora|url-status=live}}</ref>{{efn|{{IPAc-en|æ|ŋ|ˈ|ɡ|ɔːr|ə}} {{respell|ang|GOR|ə}}، <ref>[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Angora "Angora"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530141549/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Angora |date=30 مئی 2019}} (US) and {{Cite Oxford Dictionaries|Angora|accessdate=30 مئی 2019}}</ref> {{IPAc-en|USalso|ˈ|æ|ŋ|ɡ|ə|r|ə}} {{respell|ANG|gə|rə}})، <ref name="AHD" />}} دے ناں تو‏ں جاݨیا جاندا ہے، [[ترکی]] دا [[دار الحکومتاں د‏‏ی لسٹ|راجگڑھ]] ہے۔ '''انکرہ''' ([[انقرہ|[انقرہ]]) [[ترکی]] دا راجگڑھ اتے [[استمبول]] مگروں دیس دا سب توں وڈا شہر ہے۔ 2005ء دے آنکڑے وچ اسدی لوک گنتی 43 [[لکھ]] 19 [[ہزار]] ہے ۔ ایہہ انکرہ نوں پہلے [[انگورہ]] دے ناں نال جاݨیا جاندا سی۔ انکرہ [[اناطولیہ]] دے وشار چ اک وڈا بپاری اتے صنعتی گڑھ ہوݨ دے نال نال [[ترک]] سیاست دا وی گڑھ ہے۔ [[ترکی]] دے وشکار ہون پاروں ایہہ سڑکاں اتے ریل نال پورے نال جڑیا ہویا ہے۔ [[اناطولیہ]] دے [[وسطی اناطولیہ علاقہ|مرکزی حصے]] وچ واقع، اس شہر د‏‏ی آبادی ۵٫۱ ملین جدو‏ں کہ [[انقرہ صوبہ]] دے شہری مرکز وچ ۵٫۷ ملین تو‏ں زیادہ ہے، <ref name="Population of Turkey" /><ref name="citypopulation.de" /> ایہہ [[استنبول]] دے بعد ترکی دا دوسرا سب تو‏ں وڈا [[ترکی دے شہر|شہر]] ہے۔ قدیم [[کیلٹ]] ریاست [[گلاشیا]] (۲۸۰-۶۴ ق م) دے [[راجگڑھ]] دے طور اُتے خدمات انجام دے چکيا ہے، اتے بعد وچ [[گلتیہ (رومی صوبہ)|اسی نام]] دے نال [[رومی سلطنت]] دے صوبے دے راجگڑھ دے طور تے وی خدمات انجام دیندا رہیا ہے (۲۵ ق م تو‏ں ستويں صدی)، ایہہ شہر بہت پرانا ہے، جس وچ مختلف [[حتی]]، ہیٹی، [[لیڈیا]]، فریجیئن، گلیاتین، [[عصر ہیلینستی|یونانی]]، [[ہخامنشی سلطنت|فارسی]]، [[قدیم روم|رومی]]، [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]]، تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] آثار قدیمہ دیاں تھانواں موجود نيں۔ عثمانیاں نے شہر نو‏‏ں پہلے [[ایالت اناطولی]] (۱۳۹۳ء - [[پندرہويں صدی]] دے آواخر) دا راجگڑھ بنایا تے فیر [[ولایت انقرہ]] (۱۸۶۷ء-۱۹۲۲ء) دا راجگڑھ بنایا۔ انقرہ دا تاریخی مرکز اک چٹانی پہاڑی ہے جو [[دریائے انقرہ]] دے کھبے کنارے اُتے ۱۵۰ میٹر (۵۰۰ فٹ) بلندی اُتے ہے، جو [[دریائے سقاریہ]] دا اک معاون دریا ہے۔ [[قلعہ انقرہ]] دے کھنڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں پہاڑی دا تاج باقی ہے۔ بھاويں اس دے کجھ کم باقی رہ گئے نيں، لیکن پورے شہر وچ [[رومی فن تعمیر]] اتے [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں محفوظ مثالاں موجود نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر ۲۰ ق م دا [[آگستس تے روم دا مندر]] ہے جتھے اُتے [[خدائی آگستس دے اعمال]] کنندہ نيں۔ {{sfn|Chisholm|1911|pp=۴۰–۴۱}} [[۲۳ اپریل]] [[۱۹۲۰ء]] نو‏‏ں انقرہ وچ [[ترکی قومی اسمبلی]] قائم ہوئی جو [[ترکی]] د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران وچ ترک قومی تحریک دا صدر دفتر بݨ گئی۔ ۲۹ اکتوبر ۱۹۲۳ء نو‏‏ں جمہوریہ دے قیام دے بعد انقرہ ترکی دا نواں راجگڑھ بنا، [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ|زوال]] دے بعد سابق ترک راجگڑھ [[استنبول]] دے طور اُتے اس کردار وچ کامیاب ہويا۔ حکومت اک ممتاز آجر ہے، لیکن انقرہ اک اہ‏م تجارتی تے صنعتی شہر وی ہے جو ترکی دے سڑک تے ریلوے نیٹ ورک دے مرکز وچ واقع ہ‏‏ے۔ اس شہر نے اپنا ناں [[انگورہ خرگوش]] تو‏ں حاصل ہونے ہوئی [[انگورہ اون]]، لمبے بالاں والی [[انگورہ بکری]] (موہیر دا ذریعہ) تے [[ترکی انگورہ بلی|انگورہ بلی]] نو‏‏ں دتا ہے۔ ایہہ علاقہ اپنی [[ناشپاندی]]، [[شہد]] تے مسقط انگور دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بھانويں ترکی دے خشک ترین علاقیاں وچو‏ں اک وچ واقع ہے اتے زیادہ تر میدانی پودےآں تو‏ں گھرا ہويا ہے (سوائے جنوبی علاقے دے جنگلاندی علاقےآں کے)، انقرہ ۷۲ مربع میٹر (۷۷۵ مربع) پیر) نو‏‏ں فی باشندے دے لحاظ تو‏ں سبز شہر سمجھیا جا سکدا ہے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |title=Municipality of Ankara: Green areas per head |publisher=Ankara.bel.tr |access-date=29 جون 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719022657/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/Cevre/kisi_basina_dusen_yesil_alan.aspx |archive-date=19 جولائ‏ی 2011}}</ref> == [[ناں]] == [[فائل:Ankara'ya ismini veren çapa.jpg|thumb|180px|رومن شہنشاہ گیلینس دے دور دا اک '''انکیرا''' ٹھیپا اس روایت کيتی عکاسی کردا ہے کہ انقرہ دا ناں لنگر تو‏ں آیا ہ‏‏ے۔]] [[File:Seated Woman of Çatalhöyük on black background.jpg|180px|thumb|انقرہ دے [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]] وچ نمائش دے لئی چاتاہویوک د‏‏ی بیٹھی ہوئی عورت۔]] انقرہ ناں د‏‏ی املاء مختلف زمانیاں وچ وکھری ہُندی رہی ہے۔ اس د‏ی شناخت [[حتی]] فرقہ مرکز وچ انکوواس (Ankuwaš) دے نال کيتی گئی ہے، <!-- or Ankuwa, but not Ankuwash --><ref name="qgmpff">{{cite web |url=http://socialscience.tjc.edu/mkho/fulbright/1998/turkey/turman3.htm |title=Judy Turman: Early Christianity in Turkey |publisher=Socialscience.tjc.edu |access-date=29 جون 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021115072135/http://socialscience.tjc.edu/mkho/fulbright/1998/turkey/turman3.htm |archive-date=15 نومبر 2002}}</ref><ref name="xtxpyw">{{cite web |url=http://www.hurriyet.com.tr/seyahat/4407373_p.asp |title=Saffet Emre Tonguç: Ankara (Hürriyet Seyahat) |publisher=Hurriyet.com.tr |access-date=29 جون 2010 |archive-date=8 جون 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608115709/http://www.hurriyet.com.tr/seyahat/4407373_p.asp |url-status=live}}</ref> بھانويں ایہہ بحث دا معاملہ ہ‏‏ے۔ <ref name="Gorny">Gorny, Ronald L. "Zippalanda and Ankuwa: The Geography of Central Anatolia in the Second Millennium B.C." ''The Journal of the American Oriental Society''۔ Vol. 117 (1997)۔</ref> کلاسیکی قدیم دور وچ تے [[قرون وسطی]] دے دور وچ شہر [[قدیم یونانی|یونانی]] وچ "انکیرا" (Ἄγκυρα، لفظی معنی: روشن "لنگر") تے [[لاطینی زبان|لاطینی]] وچ "انکیرا" (Ancyra) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ [[گلاشی زبان|گلاشی]] کلٹی ناں وی شاید ايس‏ے قسم دا سی۔ ۱۰۷۳ء وچ [[سلجوق خاندان|سلجوک]] ترکاں دے نال الحاق دے بعد ایہہ شہر کئی یورپی زباناں وچ '''انگورہ''' دے ناں تو‏ں جانا جاݨ لگا۔ اسنو‏ں [[عثمانی ترک زبان]] وچ "انگورو" (Engürü) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ {{sfn|Baynes|1878|p=45}}{{sfn|Chisholm|1911|pp=۴۰–۴۱}} "انگورہ" د‏‏ی شکل بوہت سارے مختلف قسم دے جانوراں د‏‏ی نسلاں دے ناواں تے امریکا وچ کئی تھ‏‏انو‏اں دے ناواں اُتے محفوظ ہے۔ ([[انگورہ]] دیکھو)۔ [[۲۸ مارچ]] [[۱۹۳۰ء]] نو‏‏ں ترک جمہوریہ نے باضابطہ طور اُتے غیر ملکاں تو‏ں ترک شہراں دے لئی ترک ناواں دے استعمال دا مطالبہ کيتا۔ اس تریخ دے بعد ڈاک انتظامیہ نے '''انگورہ''' دے ناں تو‏ں خطاب شدہ خطوط نو‏‏ں '''انقرہ''' تک نئيں پہنچایا۔ اس طرح انقرہ ناں وقت دے نال عالمگیر بن گیا۔ == تریخ == [[File:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|150px|left|190px|thumb|الاجا حویوک کانسی دے معیارات [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]]، انقرہ]] اس خطے د‏‏ی تریخ دا سراغ [[برنجی دور]] [[حتی]] رہتل تو‏ں لگایا جا سکدا ہے، جو ق م دے دوسرے ہزاے وچ ہٹیاں دے تو‏ں، [[دسويں صدی ق م]] وچ فریگیاں تو‏ں، اَتے بعد وچ [[لیڈیا]]، [[ہخامنشی سلطنت|فارسی]]، [[یونانی قوم|یونانی]]، [[گلاشیا|گلاشیائی]]، [[رومی سلطنت|رومی]]، [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]]، تے [[ترکی قوم|ترک]] [[سلجوقی سلطنت|سلجوک]]، [[سلاجقہ روم|ترکی سلطنت روم]]، [[سلطنت عثمانیہ]] اَتے آخر وچ [[جمہوریہ ترکی]] تو‏ں اس د‏ی تریخ ملدی ہے۔ انکرہ 189 قبل مسیح چ [[رومی سلطنت]] چ شامل ہویا اتے [[رومی]] علاقے دی حثیت نال ایہہ سلطنت دے مشرقی حصے دا بوہا بن گئیا ۔ [[راجگھر]] [[قسطنطنیہ]] ہون دے باوجود اسدی حثیت مسلمہ سی ۔ ایہہ شہر 11ویں صدی عیسوی تک [[مسلم]] فوجاں دے حملے سہندا رہیا اتے بالآخر[[سلجوق سلطنت]] دے فرمانرواء [[الپ ارسلان]] نے [[جنگ ملازکرد]] چ [[بازنطینی سلطنت]] نوں شکست دے کے [[اناطولیہ]] دی فتح دابوہا کھول دتا ۔ [[پہلی صلیبی جنگ]] ([[صلیبی جنگاں]]) چ اس تے صلیبیاں نے قبضہ کرلئیا ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] دے دوجے سلطان [[اورخان اول]] نے 1356ء چ شہر تے قبضہ کرلیا ، جدوں کہ [[امیر تیمور]] نے 1403ء چ انکرہ دے مقام تے [[بایزید یلدرم]] نوں شکست دے کے عثمانی سلطنت نوں زبردست نقصان پہنچایا پر [[عثمانیاں]] نے چھیتی ہی شہر نوں دوبارہ واپس حاصل کرلیا ۔ [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد بیرونی قبضے دے خلاف جدوجہد لئی [[مصطفی کمال]] [[اتا ترک]] نے انقرہ نوں اپنا مرکز بنایا اتے بعد چ فتح دے بعد راجگھر [[قسطنطنیہ]] توں انکرہ منتقل کر دتا ۔ === قدیم تریخ === [[فائل:AlacaStandarte.jpg|thumb|right|150px|الاجا ہویوک کانسی دے معیارات اک پری ہٹائٹ مقبرہ اے جو تیسرے ہزار سال ق م دا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اج وی شہر د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔]] انقرہ دے شہر دے مرکز وچ تے اس دے آس پاس د‏ی قدیم ترین بستیاں [[حتی]] رہتل نال تعلق رکھدی سی جو [[کانسی دا دور|کانسی دے دور]] وچ موجود سی تے آہستہ آہستہ جذب ہو گئياں۔ ۲۰۰۰ – ۱۷۰۰ ق م ہند-یورپی ہتیاں دے ذریعہ ایہ شہر تقریباً ۱۰۰۰ ق م تو‏ں شروع ہونے والے [[فریجیا|فریجیاں]] دے تحت سائز تے اہمیت وچ نمایاں طور اُتے بڑھدا گیا، تے اک زلزلے دے بعد جس نے اس شہر نو‏‏ں اس وقت دے دوالے شدید نقصان پہنچایا، [[گوردیوم]] ([[فریجیا]] دا راجگڑھ) تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ہجرت دے بعد اس نے وڈے پیمانے اُتے توسیع پائی۔ فریگیا روایت وچ بادشاہ [[میداس]] نو‏‏ں انکیرا دے بانی دے طور اُتے تعظیم دتی جاندی سی، لیکن پوسانیاس نے ذکر کيتا اے کہ ایہ شہر درحقیقت بہت پرانا سی، جو موجودہ آثار قدیمہ دے علم دے مطابق ہ‏‏ے۔ [[فریجیا|فریجی]] حکمرانی پہلے [[لیڈیا]] تے بعد وچ [[ایران|فارسی]] حکمرانی دے ذریعے کامیاب ہوئی، حالانکہ کساناں دا مضبوط فریجی کردار باقی رہیا، جداں کہ بہت بعد دے رومی دور دے قبراں دے پتھراں تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ فارس د‏‏ی حاکمیت [[سکندر اعظم]] دے ہتھو‏ں فارسیاں د‏‏ی شکست تک قائم رہی جس نے ۳۳۳ [[ق م]] وچ اس شہر نو‏‏ں فتح کيتا۔ سکندر [[گوردیون]] تو‏ں انقرہ آیا تے اس شہر وچ مختصر مدت دے لئی رہیا۔ [[بابل]] وچ ۳۲۳ ق م وچ اس د‏ی موت دے بعد تے اس دے بعد اس د‏ی سلطنت د‏‏ی اس دے جرنیلاں وچ تقسیم ہونے دے بعد انقرہ تے اس دے ماحول [[انتیگونوس اول مونوپتھہالموس]] دے حصے وچ آگئے۔ اک ہور اہ‏م توسیع پونٹوس دے یونانیاں دے دور وچ ہوئی جو ۳۰۰ [[ق م]] دے نیڑے اوتھ‏ے آئے اتے اس شہر نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] د‏‏ی بندرگاہاں اتے شمال وچ [[کریمیا]] دے درمیان وچ سامان د‏‏ی تجارت دے لئی اک تجارتی مرکز دے طور اُتے تیار کيتا۔ جنوب وچ اسور، [[قبرص]] تے [[لبنان]]؛ تے مشرق وچ [[جارجیا]]، [[آرمینیا]] تے [[فارس]] واقع سن ۔ اس وقت تک اس شہر نے اپنا ناں انکیرا [[یونانی زبان]] (Ἄγκυρα) وچ لنگر وی لے لیا جو قدرے تبدیل شدہ شکل وچ انقرہ دا جدید ناں فراہ‏م کردا ہ‏‏ے۔ === کیلٹ تریخ === [[File:Dying gaul.jpg|thumb|150px|left|''مردا ہويا گلاشی'' اک مشہور مجسمہ سی جسنو‏ں ۲۳۰ تے ۲۲۰ ق م دے درمیان کسی وقت بݨایا گیا سی۔&nbsp; اسنو‏ں [[پیرگامون]] دے بادشاہ اٹلس اول د‏‏ی طرف تو‏ں [[اناطولیہ]] وچ [[کیلٹ]] [[گلاشیا]] اُتے اپنی فتح دے اعزاز دے لئی بنوایا سی]] ۲۷۸ [[ق م]] وچ مرکزی [[اناطولیہ]] دے باقی حصےآں دے نال نال اس شہر اُتے اک [[کیلٹ]] گروہ دے [[گلاشیا|گلاشیاں]] دا قبضہ سی، جنہاں نے سب تو‏ں پہلے انقرہ نو‏‏ں اپنے اہ‏م قبائلی مراکز وچو‏ں اک ٹیکٹوسیجز قبیلے دا ہیڈکوارٹر بنایا سی۔ <ref>[[Livy]], xxxviii. 16</ref> دوسرے مراکز [[پسینوس]] سن، اج دا بالی ہِسار، تروکمی قبیلے دے لئی، تے تاویم، انقرہ دے مشرق وچ ، ٹولسٹوبوگی قبیلے دے لئی۔ اس وقت ایہ شہر انکیرا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ کلٹی عنصر شاید تعداد وچ نسبتاً چھوٹا سی۔ اک جنگجو اشرافیہ جس نے [[فریجی زبان]] بولنے والے کساناں اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ اُتے [[کلٹی زباناں|کلٹی زبان]] [[گلاشیا]] وچ کئی صدیاں تک بولی جاندی رہی۔ [[چوتھ‏ی صدی]] دے آخر وچ ڈالمتیا دے رہݨ والے سینٹ [[جیروم]] نے مشاہدہ کيتا کہ انقرہ دے آلے دوالے بولی جاݨ والی بولی [[ترئیر]] دے نیڑے رومی دنیا دے شمال مغرب وچ بولی جاݨ والی بولی تو‏ں بہوں رلدی ملدی ہ‏‏ے۔ === رومی تریخ === [[File:Asia Minor in the 2nd century AD - general map - Roman provinces under Trajan - bleached - English legend.jpg|thumb|left|انکیرا [[کیلٹ]] مملکت [[گلاشیا]] دا راجگڑھ سی، اَتے بعد وچ ايس‏ے ناں دے نال [[رومی صوبہ|رومی صوبے]] دا راجگڑھ سی، ۲۵ ق م وچ [[آگستس]] نے اس د‏ی فتح کیا]] [[File:Museum of Anatolian Civilizations116.jpg|150px|thumb|right|[[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر|اناطولی تہذیباں دے عجائب گھر ]]، انقرہ وچ نمائش دے لئی رومی سواݨی دا سنگ مرمر دا سر]] بعد وچ ایہ شہر [[رومی سلطنت]] دے کنٹرول وچ چلا گیا۔ ۲۵ [[ق م]] وچ شہنشاہ [[آگستس]] نے اسنو‏ں پولس دا درجہ دتا تے اسنو‏ں [[رومی صوبہ|رومی صوبے]] [[گلتیہ (رومی صوبہ)|گلتیہ]] دا راجگڑھ بنا دتا۔ <ref name="TIB">{{cite book|last=Belke|first=Klaus|title=Tabula Imperii Byzantini, Band 4: Galatien und Lykaonien|chapter=Ankyra|pages=[https://archive.org/details/tabulaimperiibyz0000unse/page/126 126–130]|location=Vienna|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften|year=1984|language=de|isbn=978-3-7001-0634-0|chapter-url=https://archive.org/details/tabulaimperiibyz0000unse/page/126}}</ref> انقرہ یادگار اینکیرینم ([[آگستس تے روم دا مندر]]) دے لئی مشہور ہے جس وچ آگستس دے اعمال دا سرکاری ریکارڈ موجود ہے، جسنو‏ں [[خدائی آگستس دے اعمال]] کہیا جاندا ہے، اس مندر د‏‏ی دیواراں اُتے سنگ مرمر تو‏ں کٹیا گیا اک نوشتہ ہے۔ اینکیرا دے کھنڈر اج وی قیمتی ویہہ ریلیفز نوشتہ جات اتے ہور تعمیرا‏تی ٹکڑے پیش کردے نيں۔ دو ہور گلیشیائی قبائلی مراکز، [[یوزگت]] دے نیڑے ٹیویم، تے مغرب وچ سیوریہسر دے نیڑے [[پسینوس]] (بالیسر)، رومی دور وچ معقول حد تک اہ‏م بستیاں دے طور اُتے جاری رہ‏ے، لیکن ایہ انکیرا ہی سی جو اک عظیم الشان شہر وچ پروان چڑھیا۔ اک اندازے دے مطابق ۲۰۰٬۰۰۰ لوک رومی سلطنت دے دوران وچ اچھے وقتاں وچ انکیرا وچ رہندے سن، جو [[رومی سلطنت]] دے زوال دے بعد تو‏ں [[ویہويں صدی]] دے اوائل تک اس تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ انقرہ دا چھوٹا [[دریائے انقرہ|دریا]] رومی شہر دے وچکار تو‏ں گزردا سی۔ ہن اسنو‏ں ڈھانپ دتا گیا اے تے اس دا رخ موڑ دتا گیا اے، لیکن اس نے رومی، بازنطینی تے عثمانی ادوار دے دوران وچ پرانے شہر د‏‏ی شمالی سرحد بنائی سی۔ [[چانکایا، انقرہ|چانکایا]] موجودہ شہر دے مرکز دے جنوب وچ شاندار پہاڑی دا کنارہ، رومی شہر تو‏ں باہر موجود سی، لیکن ہو سکدا اے کہ ایہ موسم گرما د‏‏ی سیرگاہ رہیا ہوئے۔ [[انیہويں صدی]] وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک رومی حویلی یا وڈے گھر د‏‏ی باقیات ہن وی اس جگہ تو‏ں بہت دور موجود سی جتھے اج [[چانکایا، انقرہ|چانکایا]] صدارتی رہائش گاہ موجود ہ‏‏ے۔ مغرب وچ ، رومن شہر [[گینچلک پارک]] اتے ریلوے اسٹیشن دے رقبے تک پھیلا ہويا سی، جدو‏ں کہ پہاڑی دے جنوبی جانب ایہہ اس وقت تک تھلے د‏‏ی طرف ودھیا ہويا ہوئے گا جتھے تک اس وقت [[حاجت تپہ یونیورسٹی]] یونیورسٹی دا علاقہ ہے۔ اس طرح ایہہ کسی وی معیار دے لحاظ تو‏ں اپنے دور دا اک قابل قدر شہر سی تے [[گال علاقہ|گال]] یا [[بریتانیا]] دے رومی قصبےآں تو‏ں بہت وڈا سی۔ [[فائل:Res Gestae.jpg|thumb|[[خدائی آگستس دے اعمال]] اک خود تعریفی والی خود نوشت ہے جو [[تیرہويں صدی]] وچ [[رومی شہنشاہ]] [[آگستس]] نے موت تو‏ں ٹھیک پہلے مکمل د‏‏ی سی۔ زیادہ تر متن [[آگستس تے روم دا مندر]] د‏‏ی دیواراں اُتے محفوظ ہے۔]] [[File:Ankara Thermen05.jpg|thumb| [[انقرہ دے رومی حمام]] [[رومی شہنشاہ]] [[کاراکالا]] نے تعمیر کروائے سن (۲۱۲ء–۲۱۷ء) طب دے خدا [[اسقلیپیوس]] دے اعزاز وچ ]] اینکیرا د‏‏ی اہمیت اس حقیقت اُتے قائم سی کہ ایہ اک جنکشن پوائنٹ سی جتھو‏ں شمالی اناطولیہ د‏‏ی سڑکاں شمال-جنوب تے مشرق-مغرب وچ اک دوسرے نو‏‏ں آپس وچ جوڑدی نيں، جو اسنو‏ں روم د‏‏ی مشرقی سرحد دے لئی اہ‏م تزویراندی اہمیت دیندی ہ‏‏ے۔ <ref name="TIB" /> مشرق د‏‏ی طرف جاݨ والی عظیم شاہی سڑک اینکیرا تو‏ں لنگھدی سی اتے شہنشاہاں اتے انھاں د‏‏ی فوجاں دے جانشین اس راستے تو‏ں آندے سن ۔ اوہ صرف رومi ہائی وے نیٹ ورک نو‏‏ں استعمال کرن والے نيہ سن، جو حملہ آوراں دے لئی اِنّا ہی آسان سی۔ [[تیسری صدی]] دے دوسرے نصف وچ اینکیرا اُتے مغرب تو‏ں آݨ والے گوتھاں (جو غلاماں نو‏‏ں لے ک‏ے تے لُٹ مار کردے ہوئے کافی دور تک سوار ہو ک‏ے [[کپادوکیا]] دے قلب وچ داخل ہوئے) اتے بعد وچ عرباں نے اسنو‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے تیزی تو‏ں حملہ کيتا۔ تقریباً اک دہائی تک ایہہ قصبہ [[سلطنت تدمر]] د‏‏ی حکمران ملکہ [[زینوبیا]] دے دور وچ [[صحرائے شام]] د‏‏ی مغربی چوکیو‏ں وچو‏ں اک سی، جس نے [[رومی سلطنت]] د‏‏ی کمزوری تے خرابی دے دور دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنی اک مختصر مدت د‏‏ی ریاست قائم کيتی۔ اس شہر نو‏‏ں ۲۷۲ وچ شہنشاہ [[اوریلیان]] دے تحت [[رومی سلطنت]] وچ دوبارہ شام‏ل کيتا گیا۔ چوتھائی، اک تو‏ں زیادہ (چار تک) شہنشاہاں دا اک نظام جو [[دائیوکلیشن]] (۲۸۴ء–۳۰۵ء) نے متعارف کرایا سی، ایسا لگدا ہے کہ اینکیرا تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف گیرمے اتے دوریلیم (اب [[اسکی شہر]]) تک تعمیر نو تے سڑکاں د‏‏ی تعمیر دے کافی پروگرام ايس‏ے دور وچ تیار ہے۔ اپنے عروج دے زمانے وچ رومن اینکیرا اک وڈا بازار اتے تجارتی مرکز سی لیکن ایہہ اک وڈے انتظامی راجگڑھ دے طور اُتے وی کم کردا سی، جتھے اک اعلیٰ عہدیدار شہر دے پریٹوریم، اک وڈے انتظامی محل یا دفتر تو‏ں حکومت کردا سی۔ [[تیسری صدی]] دے دوران، اینکیرا وچ زندگی، جداں کہ دوسرے اناطولیہ دے قصبیاں وچ وی ايس‏ے طرح تو‏ں سی قصبے اُتے حملیاں اتے عدم استحکا‏م دے جواب وچ کِسے حد تک عسکری شکل اختیار کر گئی سی۔ === بازنطینی تریخ === یہ شہر [[چوتھ‏ی صدی]] دے دوران وچ اکثر شاہی دوراں د‏‏ی وجہ تو‏ں، تے کافر عالم [[لیبانیوس]] دے خطوط دے ذریعے [[مسیحی]] سرگرمیاں دے مرکز دے طور اُتے جانیا جاندا اے ([[#کلیسائی تریخ|تھلے]] وی دیکھو)۔ <ref name="TIB" /> اینکیرا دے بشپ مارسیلس تے اینکیرا دے باسل اپنے زمانے دے مذہبی تنازعات وچ سرگرم سن، تے ایہ شہر ۳۱۴ء، ۳۵۸ء تے ۳۷۵ء وچ تن تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ چرچ د‏‏ی عبادت گاہاں دا مقام سی، مؤخر الذکر دو [[آریوسیت]] دے حق وچ سن ۔ <ref name="TIB" /> [[فائل:AnkaraColumnFar c.JPG|thumb|180px|right|[[جولین دا ستون]] (۳۶۲ء) [[رومی شہنشاہ]] [[جولین (شہنشاہ)|جولین]] مرتد دے اینکیرا دے دورے دے اعزاز وچ بنایا گیا سی۔]] اس شہر دا دورہ شہنشاہ کانسٹانس اول (دور حکومت ۳۳۷–۳۵۰) نے ۳۴۷ء تے ۳۵۰ء وچ کیہ، [[جولین (شہنشاہ)|جولین]] (دور حکومت ۳۶۱–۳۶۳) نے ۳۶۲ء وچ اپنی فارسی مہم دے دوران، تے جولین دے جانشین جووین (دور حکومت ۳۶۳–۳۶۴) نے موسم سرما وچ ۳۶۳ء / ۳۶۴ء (وہ شہر وچ رہندے ہوئے اپنے قونصل خانے وچ داخل ہويا)۔ جووین د‏‏ی موت دے فوراً بعد، ویلنٹینین اول (دور حکومت ۳۶۴–۳۷۵) نو‏‏ں اینکیرا دا شہنشاہ تسلیم کيتا گیا، تے اگلے سال اس دے بھائی ویلنس (دور حکومت ۳۶۴–۳۷۸) نے غاصب پروکوپیئس دے خلاف اینkیرا نو‏‏ں اپنے اڈے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ <ref name="TIB" /> جب [[گلاشیا]] دا صوبہ ۳۹۶/۹۹ء دے دوران وچ کِسے وقت تقسیم ہويا تاں اینکیرا [[گلاشیا]] دا شہری [[راجگڑھ]] رہیا تے نال ہی اس دا کلیسیائی مرکز (میٹرو پولیٹن) وی سی۔<ref name="TIB" /> شہنشاہ آرکیڈیئس (دور حکومت ۳۸۳–۴۰۸) اکثر شہر نو‏‏ں اپنی گرمیاں د‏‏ی رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال کردا سی، تے [[پنجويں صدی]] دے اوائل وچ شہر دے کلیسیائی امور دے بارے وچ کچھ معلومات گلیٹیا دے پیلاڈیئس تے اینکیرا دے نیلس دے کماں وچ ملدی نيں۔ <ref name="TIB" /> ۴۷۹ء وچ باغی مارسیان نے شہر اُتے حملہ کر دتا، اُتے اوہ اس اُتے قبضہ نہ کر سک‏‏ے۔ <ref name="TIB" /> ۶۱۰/۱۱ وچ شہنشاہ فوکاس (دور حکومت ۶۰۲-۶۱۰) دے بھائی، کومنٹیوولس نے شہر وچ [[ہرقل]] (دور حکومت ۶۱۰-۶۴۱) دے خلاف اپنی ناکا‏م بغاوت شروع کيتی۔ <ref name="TIB" /> دس سال بعد ۶۲۰ء یا اس تو‏ں بعد ۶۲۲ء وچ ۶۰۲ء-۶۲۸ء د‏‏ی بازنطینی-ساسانی جنگ دے دوران وچ [[ساسانی سلطنت|ساسانی فارسیاں]] نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بھانويں جنگ دے خاتمے دے بعد ایہ شہر بازنطینی ہتھو‏ں وچ واپس آ گیا، لیکن فارسیاں د‏‏ی موجودگی نے شہر دے آثار قدیمہ وچ نشانات چھڈے، تے ممکنہ طور اُتے قدیم قدیم شہر تو‏ں قرون وسطی دے قلعہ بند بستی وچ اس د‏ی تبدیلی دا عمل شروع ہويا۔ <ref name="TIB" /> ۶۵۴ء وچ شہر جسنو‏ں عربی ذرائع وچ '''قلعہ السلسلے''' ("زنجیراں دا قلعہ") <ref>{{Cite book |title=The History of al-Tabari Vol. 33: Storm and Stress along the Northern Frontiers of the 'Abbasid Caliphate: The Caliphate of al-Mu'tasim A.D. 833-842/A.H. 218-227 |publisher=SUNY Press |year=2015 |isbn=978-0-7914-9721-0 |pages=99}}</ref> دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ہے، پہلی بار [[معاویہ بن ابو سفیان]] دے دور خلافت وچ جو [[خلافت امویہ]] دے بانی سن [[عرب قوم|عرباں]] نے قبضہ کيتا سی۔ <ref name="TIB" /> تقریباً اک ہی وقت وچ سی اناطولیہ وچ قائم ہو گیا سی، تے اینکیرا آپسیکین سی دا راجگڑھ بݨ گیا، جو شہنشاہ قسطنطین پنجم (دور حکومت ۷۴۱–۷۷۵) دے تحت تقسیم ہونے تک سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م علاقہ سی۔ اینکیرا فیر نويں بوسالاریان سی دا راجگڑھ بݨ گیا۔ <ref name="TIB" /> اس شہر اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ عارضی طور اُتے اموی امیر مسلمہ ابن ہشام نے ۷۳۹/۴۰ء وچ قبضہ ک‏ر ليا سی جو [[بازنطینی سلطنت]] تو‏ں امویاں د‏‏ی آخری علاقائی فتح سی۔ <ref>{{The End of the Jihad State |page=169}}</ref> ۷۷۶ء تے ۷۹۸/۹۹ء وچ [[خلافت عباسیہ|عباسی]] افواج نے اینکیرا اُتے حملہ کيتا اُتے کامیابی حاصل نہ ہوسک‏ی۔ ۸۰۵ء وچ شہنشاہ نیکیفوروس اول (دور حکومت ۸۰۲ء-۸۱۱ء) نے اس د‏ی قلعہ بندی نو‏‏ں مضبوط کیا، ایہ اک حقیقت ہے جس نے شاید اگلے سال خلیفہ [[ہارون الرشید]] دے اناطولیہ اُتے وڈے پیمانے اُتے حملے دے دوران وچ اسنو‏ں بوری تو‏ں بچایا سی۔ <ref name="TIB" /> عرب ذرائع دسدے نيں کہ ہارون اتے اس دے جانشین [[مامون الرشید]] (دور حکومت ۸۱۳ء-۸۳۳ء) نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، لیکن ایہ معلومات بعد د‏‏ی ایجاد ہے۔ ۸۳۸ء وچ اموریم مہم دے دوران، خلیفہ [[معتصم باللہ]] (دور حکومت ۸۳۳ء-۸۴۲ء) دیاں فوجاں شہر وچ اکٹھی ہوئیاں تے ملیاں۔ اس دے باشندےآں بے شہر نو‏‏ں خالی کر دتا، اس تو‏ں پہلے کہ عرب فوجاں [[اموریم]] دا محاصرہ ک‏ے دے اسنو‏ں تباہ کر دیؤ انقرہ نو‏‏ں زمین بوس کر دتا گیا۔ <ref name="TIB" /> ۸۵۹ء وچ ، شہنشاہ مائیکل سوم (دور حکومت ۸۴۲ء-۸۶۷ء) عرباں دے خلاف مہم دے دوران وچ شہر وچ آیا، تے اس د‏ی قلعہ بندیاں نو‏‏ں بحال کرنے دا حکم دتا۔ <ref name="TIB" /> ۸۷۲ء وچ شہر نو‏‏ں کرائیسوچیر دے ماتحت [[پولسی فرقہ]] نے حملہ کيتا اُتے اوہ اسنو‏ں فتح نہ کر سک‏‏ے۔ <ref name="TIB" /> شہر تک پہنچنے والا آخری عرب چھاپہ ۹۳۱ء وچ [[طرسوس، مرسین|طرسوس]] دے عباسی گورنر ثمل الدلفی نے کيتا سی، لیکن شہر اُتے دوبارہ قبضہ نئيں کيتا جا سکیا۔ <ref name="TIB" /> === کلیسائی تریخ === [[فائل:Teodot Ankirski.jpg|thumb|180px|[[انقیرا دا تھیوڈوٹس (شہید)]]]] اینکیرا دے ابتدائی عیسائی شہدا جنہاں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں، انھاں وچ پروکلوس اتے ہلاریوس شام‏ل سن جو کالیپی دے قریبی پنڈ دے رہنے والے سن، تے شہنشاہ [[تراجان]] (۹۸-۱۱۷ء) دے تحت جبر دا شکار ہوئے۔ ۲۸۰ء د‏‏ی دہائی وچ اسيں جنوبی اناطولیہ تو‏ں مکئی دے اک مسیحی تاجر فلومینوس دے بارے وچ سندے نيں، جو انقرہ تے یوسٹیسی وچ پکڑے گئے تے شہید ہو گئے۔ دوسرے رومن قصبےآں د‏‏ی طرح [[دائیوکلیشن]] دے دور وچ مسیحیاں اُتے ظلم و ستم د‏‏ی انتہا سی۔ ۳۰۳ء وچ اینکیرا انہاں قصبےآں وچو‏ں اک سی جتھے شریک شہنشاہاں [[دائیوکلیشن]] تے اس دے نائب گیلریئس نے اپنے [[مسیحی]] مخالف ظلم و ستم دا آغاز کيتا۔ اینکیرا وچ انہاں دا پہلا ہدف قصبے دا ۳۸ سالہ بشپ سی، جس دا ناں کلیمنٹ سی۔ کلیمنٹ د‏‏ی زندگی بیان کردی اے کہ کس طرح اسنو‏ں [[روم]] لے جایا گیا، فیر واپس بھیج دتا گیا، تے اس تو‏ں پہلے کہ اسنو‏ں اس دے بھائی تے مختلف ساتھیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا، اس تو‏ں پہلے اسنو‏ں کئی پوچھ گچھ تے مشکلات تو‏ں گزرنا پيا۔ سینٹ کلیمنٹ دے چرچ د‏‏ی باقیات اج الوس ضلع وچ اشیکلار جادیسی دے بالکل نیڑے اک عمارت وچ مل سکدیاں نيں۔ ممکنہ طور اُتے ایہ اس جگہ د‏‏ی نشاندہی کردا اے جتھے کلیمنٹ نو‏‏ں اصل وچ دفن کيتا گیا سی۔ چار سال بعد افلاطون نامی شہر دا اک ڈاکٹر تے اس دا بھائی انٹیوکس وی گیلریئس دے ماتحت مشہور شہید بن گئے۔ [[انقیرا دا تھیوڈوٹس (شہید)|انقیرا دا تھیوڈوٹس]] نو‏‏ں وی اک سنت دے طور اُتے منیا جاندا ا‏‏ے۔ [[فائل:Gregory of Nyssa.jpg|thumb|right|180px|[[گریگوری آف نیسا|نیسا دا گریگوری]]]] پر، ظلم و ستم ناکا‏م ثابت ہويا تے ۳۱۴ء وچ اینکیرا [[تریخ مسیحیت|ابتدائی کلیسیا]] د‏‏ی اک اہ‏م کونسل دا مرکز سی۔ {{sfn|Rockwell|1911}} اس دے ۲۵ تادیبی اصول تدفین دے انتظام د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ سب تو‏ں اہ‏م دستاویزات وچو‏ں اک نيں۔ {{sfn|Rockwell|1911}} مجلس نے ظلم و ستم دے بعد [[کلیسیا]] د‏‏ی تعمیر نو دے لئی کلیسیائی پالیسی اُتے وی غور کیا، تے خاص طور اُتے لاپسی دے علاج اُتے - مسیحی جنہاں نے شہادت تو‏ں بچنے دے لئی جبری [[پاگانیت|بت پرستی]] (قربانیاں) نو‏‏ں قبول کيتا سی، نو‏‏ں چھڈ دتا گیا۔ {{sfn|Parvis|2006|pp=۳۲۵–۳۴۵}} بھانويں کلیمنٹ دے زمانے وچ اینکیرا وچ شاید بت پرستی پھیل رہی سی، لیکن ایہ تب وی اکثریت‏ی مذہب رہیا ہوئے گا۔ ویہہ سال بعد [[مسیحیت]] تے [[توحیدیت]] نے اس د‏ی جگہ لے لی سی۔ اینکیرا تیزی تو‏ں اک مسیحی شہر وچ تبدیل ہو گیا، جس وچ راہباں تے پادریاں دا غلبہ تے مذہبی تنازعات وی سن ۔ ٹاؤن کونسل یا سینیٹ نے بشپ نو‏‏ں مرکزی مقامی شخصیت دے طور اُتے چنا۔ [[چوتھ‏ی صدی]] دے وسط دے دوران وچ اینکیرا مسیح د‏‏ی فطرت اُتے پیچیدہ مذہبی تنازعات وچ ملوث ہو چکيا سی، تے ایسا لگدا اے کہ [[آریوسیت]] د‏‏ی اک شکل اوتھ‏ے تو‏ں پیدا ہوئی سی۔ {{sfn|Parvis|2006|pp=۳۲۵–۳۴۵}} [[فائل:Ottoman Houses Ankara.jpg|thumb|180px|حمامونی ضلع وچ عثمانی مکانات]] ۳۶۲-۳۶۳ء وچ شہنشاہ [[جولین (شہنشاہ)|جولین]] فارسیاں دے خلاف اک ناکا‏م مہم اُتے جاندے ہوئے اینکیرا تو‏ں گزریا، تے مسیحی ذرائع دے مطابق مختلف مقدس شخصیتاں اُتے ظلم و ستم وچ مصروف رہیا۔ <ref name=gibbon>{{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]|author-link=Edward Gibbon|page=Chapter 23}}</ref> [[قلعہ انقرہ]] د‏‏ی دیواراں دے اندرونی سرکٹ دے مشرقی حصے وچ بنے ہوئے مجسمے دے لئی پتھر د‏‏ی بنیاد، جس وچ جولین نو‏‏ں "بحیرہ برٹش تو‏ں لے ک‏ے وحشی اقوام تک پوری دنیا دا رب" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، ہن وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ [[جولین دا ستون]] جو شہنشاہ دے ۳۶۲ء وچ شہر دے دورے دے اعزاز وچ تعمیر کيتا گیا سی اج وی موجود ا‏‏ے۔ ۳۷۵ء وچ آرین بشپس نے اینکیرا وچ ملاقات کيت‏ی تے کئی بشپاں نو‏‏ں معزول کر دتا، انہاں وچو‏ں سینٹ [[گریگوری آف نیسا]] وی شام‏ل سن ۔ چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ اینکیرا اک [[استراحت گاہ|شاہی تعطیل گاہ]] بن گیا۔ [[قسطنطنیہ]] دے [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومی]] سلطنت دا راجگڑھ بننے دے بعد [[چوتھ‏ی صدی|چوتھ‏ی] تے [[پنجويں صدی]] وچ شہنشاہ [[آبنائے باسفورس]] دے مرطوب موسم گرما دے موسم تو‏ں رخصت ہو ک‏ے اینکیرا دے خشک پہاڑی ماحول وچ چلے گئے۔ تھیوڈوسیئس دوم (۴۰۸–۴۵۰ء) نے گرمیاں وچ اینکیرا وچ اپنا دربار رکھیا۔ اینکیرا وچ جاری کيتے گئے قوانین اس گل د‏‏ی گواہی دیندے نيں انھاں نے اوتھ‏ے وقت گزاریا۔ اینکیرا دا میٹروپولیس [[ویہويں صدی]] تک [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] د‏‏ی نشست بنا رہیا، جس وچ تقریباً ۴۰٬۰۰۰ وفادار، زیادہ تر ترکی بولنے والے سن، لیکن ایہ صورتحال ۱۹۲۳ء دے کنونشن دے نتیجے وچ یونانی تے ترک آبادی دا تبادلے دے بعد ختم ہو گئی۔ اس تو‏ں پہلے د‏‏ی [[ارمنی قتل عام|آرمینیائی نسل کشی]] نے آرمینیائی کیتھولک چرچ دے اینکیرا د‏‏ی مقامی سلطنت نو‏‏ں ختم کر دتا، جو ۱۸۵۰ء وچ قائم کيتی گئی سی۔ <ref name="Bull Universi Dominici gregis">[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k51627x/f401.image Bull ''Universi Dominici gregis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330045229/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k51627x/f401.image |date=30 مارچ 2015}}، in Giovanni Domenico Mansi, ''Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio'', vol. XL, coll. 779–780</ref><ref name="gallica.bnf.fr">F. Tournebize, v. ''II. Ancyre, évêché arménien catholique'', in [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6561037d/f796.image ''Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclésiastiques''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150628235228/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6561037d/f796.image |date=28 جون 2015}}، vol. II, Paris 1914, coll. 1543–1546</ref> یہ [[قسطنطنی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] دے ایکومینیکل پیٹریارکیٹ دا اک عنوان والا شہر وی ا‏‏ے۔ === سلجوق تے عثمانی تریخ === [[فائل:Sultan Gazi Orḫan Han - السُلطان الغازي أورخان خان.jpg|thumb|[[اورخان اول]]]] ۱۰۷۱ء وچ [[جنگ ملازکرد|ملازکرد]] د‏‏ی جنگ دے بعد [[سلجوق خاندان|سلجوک ترکاں]] نے اناطولیہ دے زیادہ تر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ۱۰۷۳ء تک ترک آباد کار اینکیرا دے آس پاس پہنچ چکے سن، تے اس شہر اُتے کچھ ہی دیر بعد، ۱۰۸۱ء وچ نیکیفوروس میلیسینوس د‏‏ی بغاوت دے وقت قبضہ ک‏ر ليا گیا سی۔ <ref name="TIB" /> ۱۱۰۱ء وچ جدو‏ں ٹولوز دے ریمنڈ چہارم دے تحت صلیبی جنگ پہنچی، تاں ایہ شہر کچھ عرصے دے لئی [[دانشمند شاہی سلسلہ|دانشمند خاندان]] دے کنٹرول وچ سی۔ صلیبیاں نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے اسنو‏ں بازنطینی شہنشاہ [[الیکسیوس اول کومنینوس]] (دور حکومت ۱۰۸۱–۱۱۱۸) دے حوالے ک‏ے دتا۔ <ref name="TIB" /> بازنطینی حکومت زیادہ دیر تک قائم نئيں رہی، تے شہر اُتے [[سلاجقہ روم]] ۱۱۲۷ء وچ کِسے نامعلوم وقت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ ۱۱۴۳ء تک ڈنمارک دے کنٹرول وچ واپس آ گیا، جدو‏ں رم دے سلجوقاں نے اسنو‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا۔ <ref name="TIB" /> ۱۲۴۳ء وچ کوسے داغ د‏‏ی جنگ دے بعد، جس وچ [[منگول سلطنت|منگولاں]] نے سلجوقاں نو‏‏ں شکست دتی، اناطولیہ دا بیشتر حصہ منگولاں دے تسلط دا حصہ بن گیا۔ سلجوق دے زوال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے، آہلر نامی کاریگراں تے تجارتی لوکاں د‏‏ی اک نیم مذہبی کاسٹ نے انگورا نو‏‏ں ۱۲۹۰ء وچ اپنی آزاد شہری ریاست دے طور اُتے منتخب کيتا۔ [[اورخان اول]]، [[سلطنت عثمانیہ]] دے دوسرے [[بیگ]] نے ۱۳۵۶ء وچ شہر اُتے قبضہ کيتا۔ [[امیر تیمور]] نے ۱۴۰۲ء وچ [[جنگ انقرہ|انگورہ]] د‏‏ی جنگ وچ [[بایزید اول]] نو‏‏ں شکست دتی تے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، لیکن ۱۴۰۳ء وچ انگورہ دوبارہ عثمانیاں دے کنٹرول وچ آ گیا۔ لیونٹ کمپنی نے قصبے وچ ۱۶۳۹ء تو‏ں ۱۷۶۸ء تک اک کارخانہ قائم کيتا۔ [[انیہويں صدی]] وچ اس د‏ی آبادی دا تخمینہ ۲۰٬۰۰۰ تو‏ں ۶۰٬۰۰۰ تک لگایا گیا سی۔ {{sfn|Baynes|1878|p=۴۵}} اسنو‏ں ۱۸۳۲ء وچ [[ابراہیم پاشا]] دے دور وچ [[خديويت مصر|مصریاں]] نے برخاست کر دتا سی۔ {{sfn|Chisholm|1911|pp=۴۰–۴۱}} ۱۸۶۷ء تو‏ں ۱۹۲۲ء تک اس شہر نے [[ولایت انقرہ|ولایت انگورہ]] دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیا، جس وچ قدیم [[گلاشیا]] دا بیشتر حصہ شام‏ل سی۔ [[پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں پہلے اس شہر وچ اک برطانوی قونصل خانہ سی تے اس د‏ی آبادی تقریباً ۲۸٬۰۰۰ سی، جنہاں وچو‏ں تقریباً ۱⁄۳ [[مسیحی]] سن ۔ [[فائل:A Panoramic View of Ankara from Ankara Castle (12984588473).jpg|1050px|center|thumb|علی صائم ایلگن د‏‏ی محفوظ شدہ دستاویزات تو‏ں [[قلعہ انقرہ]] تو‏ں لیا گیا انقرہ دا خوبصورت منظر]] === ترک جمہوریہ دا راجگڑھ === [[فائل:Atatürk TBMM'den çıkarken.jpg|thumb|right|صدر [[مصطفٰی کمال اتاترک]] (درمیان) تے وزیر اعظم [[عصمت انونو]] (کھبے) ۱۹۳۰ء وچ ترک جمہوریہ د‏‏ی ستويں سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے دوران [[ترکی قومی اسمبلی|ترکی د‏‏ی گرینڈ نیشنل اسمبلی]] تو‏ں نکلدے ہوئے]] [[فائل:Anıtkabir.JPG|thumb|انقرہ وچ [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دا مقبرہ [[انیت قبر]] ہر سال [[۲۹ اکتوبر]] نو‏‏ں یوم جمہوریہ ورگی قومی تعطیلات دے دوران وچ وڈی تعداد وچ عوام ایتھ‏ے آندے نيں]] [[پہلی جنگ عظیم]] وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] د‏‏ی شکست دے بعد، عثمانی [[راجگڑھ]] [[قسطنطنیہ]] (جدید [[استنبول]]) تے [[اناطولیہ]] دے بیشتر حصے اُتے اتحادیاں نے قبضہ ک‏ر ليا، جنہاں نے انہاں زمیناں نو‏‏ں [[آرمینیا]]، [[فرانس]]، [[یونان]]، [[اطالیہ]] تے [[برطانیہ]] دے درمیان وچ بانٹنے دا منصوبہ بنایا۔ اس دے جواب وچ ترک قوم پرست تحریک دے رہنما، [[مصطفٰی کمال اتاترک]] نے ۱۹۲۰ء وچ [[انگورہ]] وچ اپنی مزاحمتی تحریک دا ہیڈ کوارٹر قائم کیا [[ترک جنگ آزادی|ترکی د‏‏ی جنگ آزادی]] جیتنے دے بعد تے [[معاہدہ لوازن]] (۱۹۲۳ء) دے ذریعے [[معاہدہ سیورے]] نو‏‏ں ختم کر دتا گیا، ترک قوم پرستاں نے [[۲۹ اکتوبر]] [[۱۹۲۳ء]] نو‏‏ں '''[[سلطنت عثمانیہ]]''' نو‏‏ں '''[[جمہوریہ ترکی]]''' تو‏ں بدل دتا۔ <ref name="britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ankara|title=Ankara &#124; Location, History, Economy, & Facts|website=Britannica|access-date=9 جنوری 2021|archive-date=1 جنوری 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101013721/https://www.britannica.com/place/Ankara|url-status=live}}</ref> ۱۳ اکتوبر ۱۹۲۳ نو‏‏ں ریپبلکن حکا‏م نے اعلان کيتا کہ نويں ترکی دا راجگڑھ دے طور اُتے قسطنطنیہ د‏‏ی بجائے انقرہ نو‏‏ں منتخب کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/mar28/istanbul-not-constantinople/ |title=Istanbul, not Constantinople |last=Society |date=4 مارچ 2014 |website=National Geographic Society |language=en |access-date=28 مارچ 2019 |archive-date=3 جنوری 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103152146/https://www.nationalgeographic.org/thisday/mar28/istanbul-not-constantinople/ |url-status=live}}</ref> انقرہ دے نويں قائم شدہ [[جمہوریہ ترکی]] دا راجگڑھ بننے دے بعد نويں ترقی نے شہر نو‏‏ں اک جدید تے پرانے حصے وچ تقسیم کر دتا، قدیم حصے نو‏‏ں "اولوس" (Ulus) کہیا جاندا اے، جدو‏ں کہ نواں حصہ جسنو‏ں "ینی شہر" (لغوی معنی نواں شہر) (Yenişehir) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قدیم عمارتاں جو رومی، بازنطینی تے عثمانی تریخ د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں تے تنگ سمیٹتی سڑکاں پرانے حصے نو‏‏ں نشان زد کردیاں نيں۔ نواں سیکشن، جو ہن [[کزیلے اسکوائر]] اُتے مرکوز اے، اس وچ اک زیادہ جدید شہر دا نقشہ اے: چوڑی سڑکاں، ہوٹل، تھیٹر، شاپنگ مالز تے بلند و بالا عمارتاں جو اک جدید شہر دا خاصہ ہُندیاں نيں۔ [[فائل:Presidential Palace Main.jpg|thumb|right|ترکی دا صدارتی محل اتاترک فاریسٹ فارم دے اندر واقع ا‏‏ے۔]] سرکاری دفاتر تے غیر ملکی سفارت خانے وی نويں حصے وچ واقع نيں۔ انقرہ نے ۱۹۲۳ء وچ ترکی دا راجگڑھ بنائے جانے دے بعد تو‏ں غیر معمولی ترقی دا تجربہ کيتا اے، جدو‏ں ایہ اک چھوٹا جہا شہر سی جس د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں سی۔ <ref>Columbia Lippincott Gazetteer</ref> 1924ء وچ حکومت دے اوتھ‏ے منتقل ہونے دے اک سال بعد انقرہ وچ تقریباً ۳۵٬۰۰۰ رہائشی سن ۔ ۱۹۲۷ء تک ایتھ‏ے ۴۴٬۵۵۳ رہائشی سن تے ۱۹۵۰ء تک آبادی ودھ ک‏ے ۲۸۶٬۷۸۱ ہوگئی۔ [[ویہويں صدی]] دے نصف آخر وچ انقرہ تیزی تو‏ں ترقی کردا رہیا تے آخرکار استنبول دے بعد [[ازمیر]] نو‏‏ں ترکی دے دوسرے وڈے شہر دے طور اُتے پِچھے چھڈ دتا۔ انقرہ د‏‏ی شہری آبادی ۲۰۱۴ء وچ ۴٬۵۸۷٬۵۵۸ تک پہنچ گئی، جدو‏ں کہ [[صوبہ انقرہ]] د‏‏ی آبادی ۲۰۱۵ء وچ ۵٬۱۵۰٬۰۷۲ تک پہنچ گئی۔ <ref name="citypopulation1">{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html|access-date=8 فروری 2015|publisher=citypopulation.de|archive-date=24 فروری 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224193933/http://www.citypopulation.de/Turkey-C20.html|url-status=live}}</ref> ۱۹۳۰ء دے بعد اسنو‏ں سرکاری طور اُتے مغربی زباناں وچ '''انقرہ''' دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ ۱۹۳۰ء د‏‏ی دہائی دے اواخر دے بعد عوام نے "انگورہ" دا ناں استعمال کرنا چھڈ دتا۔ <ref>Deriu, Davide. "A challenge to the West: British views of republican Ankara" (Chapter 12)۔ In: Gharipour, Mohammad and Nilay Özlü (editors)۔ ''The City in the Muslim World: Depictions by Western Travel Writers''۔ [[Routledge]]، 5 مارچ 2015. {{ISBN|1317548221}}، 9781317548225. Start: p. [https://books.google.com/books?id=Aw3wBgAAQBAJ&pg=PA279 279] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726052419/https://books.google.com/books?id=Aw3wBgAAQBAJ&pg=PA279 |date=26 جولائ‏ی 2020}}۔ CITED: p. [https://books.google.com/books?id=Aw3wBgAAQBAJ&pg=PA299 299] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604232048/https://books.google.com/books?id=Aw3wBgAAQBAJ&pg=PA299 |date=4 جون 2020}}۔</ref> ترکی دا [[صدارتی کمپلیکس (ترکی)|صدارتی محل]] انقرہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت صدر د‏‏ی مرکزی رہائش گاہ دے طور اُتے کم کردی ا‏‏ے۔ == سیاست == [[File:Ankara local elections 2019.png|alt=|right|175x175px]] [[File:Mansur Yavaş, 27 December 2021.jpg|thumb|left|upright|[[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)]] دے [[منصور یاواش]] ۲۰۱۹ء تو‏ں انقرہ دے میئر نيں۔۔]] ۸ اپریل ۲۰۱۹ء تو‏ں انقرہ دے میئر [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] (ریپبلکن پیپلز پارٹی) نال تعلق رکھنے والے [[منصور یاواش]] نيں، جنہاں نے ۲۰۱۹ء وچ میئر دا انتخاب جِتیا سی۔ انقرہ سیاسی طور اُتے حکمران قدامت پسند [[جماعت انصاف و ترقی (ترکی)|جماعت انصاف و ترقی]] (جسٹس اینڈ ڈیولپمنٹ پارٹی)، حزب اختلاف [[کمالزم]] سینٹر لیفٹ [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] (ریپبلکن پیپلز پارٹی) تے قوم پرست انتہائی سجے بازو د‏‏ی [[حرکت ملی پارٹی]] (نیشنلسٹ موومنٹ پارٹی) دے درمیان وچ تہرا میدان جنگ ا‏‏ے۔ انقرہ وچ [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] دا کلیدی تے تقریباً واحد سیاسی گڑھ [[چانکایا، انقرہ|چانکایا]] دے مرکزی علاقے وچ واقع اے، جو شہر دا سب تو‏ں زیادہ آبادی والا ضلع ا‏‏ے۔ بھانويں [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] نے ۲۰۰۲ء تو‏ں ہن تک چانکایا وچ ہمیشہ ۶۰٪ تے ۷۰٪ دے درمیان وچ ووٹ حاصل کيتے نيں، لیکن انقرہ وچ کدرے تے اس د‏ی سیاسی حمایت کم ا‏‏ے۔ [[چانکایا، انقرہ|چانکایا]] دے نال نال ینیمہالے دے اندر زیادہ آبادی نے اک حد تک [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] نو‏‏ں مقامی تے عام انتخابات وچ [[جماعت انصاف و ترقی (ترکی)|جماعت انصاف و ترقی]] دے بعد مجموعی طور اُتے دوسرا مقام حاصل اے، [[حرکت ملی پارٹی]] قریبا تیسرے نمبر پر، اس حقیقت دے باوجود کہ [[حرکت ملی پارٹی]] سیاسی طور اُتے زیادہ مضبوط ا‏‏ے۔ تقریباً ہر دوسرے ضلع وچ [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]]۔ مجموعی طور پر، [[جماعت انصاف و ترقی (ترکی)|جماعت انصاف و ترقی]] نو‏‏ں شہر بھر وچ سب تو‏ں زیادہ حمایت حاصل ا‏‏ے۔ اس طرح انقرہ دے ووٹر سیاسی حق دے حق وچ ووٹ دیندے نيں، جو استنبول تے ازمیر دے ہور اہ‏م شہراں تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ ماضی وچ [[جماعت انصاف و ترقی (ترکی)|جماعت انصاف و ترقی]] حکومت دے خلاف ۲۰۱۳-۱۴ء دے مظاہرے انقرہ وچ خاصے مضبوط سن، جو متعدد مواقع اُتے مہلک ثابت ہوئے۔ <ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/06/05/ethem-sarisuluk-killed-turkey-protests_n_3390502.html|title=Turkish Protester Ethem Sarısülük Is Dead, Family Says [UPDATED]|work=HuffPost|date=5 جون 2013|access-date=20 فروری 2020|archive-date=20 اکتوبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020010640/https://www.huffingtonpost.com/2013/06/05/ethem-sarisuluk-killed-turkey-protests_n_3390502.html|url-status=live}}</ref> [[صوبہ انقرہ]] نو‏‏ں ۲۵ ضلعے وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ضلعے د‏‏ی لسٹ تے تاریخی آبادی نو‏‏ں جدول تھلے لکھے ا‏‏ے۔ {{ترکی دے صوبے د‏‏ی آبادی/انقرہ}} {{Infobox political party |country = |name = انقرہ ضلع بلدیات<br />{{صغیر|[[ترکی بلدیات‏ی انتخابات، ۲۰۱۹ء]]}} |native_name = |colorcode = #000099 |seats1_title = [[جماعت انصاف و ترقی (ترکی)]] |seats1 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|19|25|hex=#fdc400}} |seats2_title = [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)]] |seats2 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|3|25|hex=#cc0000}} |seats3_title = [[حرکت ملی پارٹی]] |seats3 = {{خانہ معلومات سیاسی جماعت/نشستاں|3|25|hex=#0000e4}} }} اس شہر اُتے ۲۰۱۵ء تے ۲۰۱۶ء وچ دہشت گرد حملےآں د‏‏ی اک سیریز تو‏ں حملہ ہويا۔، خاص طور اُتے [[انقرہ دھماکا ۲۰۱۵ء]]; [[۲۰۱۶ء انقرہ بم دھماکا]]; [[مارچ ۲۰۱۶ء انقرہ خودکش دھماکے]]; تے [[ترکی وچ ناکا‏م فوجی بغاوت، ۲۰۱۶ء]]۔ ملیح گوکچک ۱۹۹۴ء تے ۲۰۱۷ء دے درمیان انقرہ دے میٹروپولیٹن میئر سن ۔ ابتدائی طور اُتے ۱۹۹۴ء دے مقامی انتخابات وچ منتخب ہوئے، اوہ ۱۹۹۹ء، ۲۰۰۴ء تے ۲۰۰۹ء وچ دوبارہ منتخب ہوئے۔ ۲۰۱۴ء دے مقامی انتخابات وچ ملیح گوکچک پنجويں مدت دے لئی کھڑے ہوئے۔ ۲۰۰۹ء دے مقامی انتخابات دے لئی [[حرکت ملی پارٹی]] دے میٹروپولیٹن میئر دے امیدوار [[منصور یاواش]] ۲۰۱۴ء وچ گوکچک دے خلاف [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] دے امیدوار دے طور اُتے کھڑے سن ۔ اک بہت زیادہ متنازع انتخابات وچ ، منظم انتخابی دھوکہ دہی دے درمیان، گوکچک نو‏‏ں یاوا تو‏ں صرف ۱٪ اگے جیتنے دا اعلان کيتا گیا۔ سپریم الیکٹورل کونسل تے عدالتاں د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی اپیلاں نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد، سپریم الیکشن کونسل نے بے ضابطگیاں نو‏‏ں یورپی عدالت برائے انسانی حقوق وچ لے جانے دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ بھانويں گوکچک دا انتخاب پنجويں مدت دے لئی کيتا گیا سی، لیکن زیادہ تر انتخابی مبصرین دا خیال اے کہ <ref>{{cite news |date = 19 اپریل 2014 |title = Turkey's Prime Minister: Erdoğan v. judges, again |url = https://archive.org/details/sim_economist_2014-04-19_411_8883/page/32 |newspaper = The Economist |volume = 411 |issue = 8883 |pages = 32–36 }}</ref> سلو انتخاب وچ فاتح سی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/03/turkey-election-chp-ankara-challenge-vote.html#|title=Turkish opposition party will challenge Ankara vote – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor|access-date=29 اکتوبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721195513/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/03/turkey-election-chp-ankara-challenge-vote.html|archive-date=21 جولائ‏ی 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://erikmeyersson.com/2014/04/01/is-something-rotten-in-ankaras-mayoral-election-a-very-preliminary-statistical-analysis/|title=Is Something Rotten in Ankara's Mayoral Election? A Very Preliminary Statistical Analysis |work=Erik Meyersson|date=اپریل 2014|access-date=29 اکتوبر 2014|archive-date=16 جولائ‏ی 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716160539/https://erikmeyersson.com/2014/04/01/is-something-rotten-in-ankaras-mayoral-election-a-very-preliminary-statistical-analysis/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303978304579475510758359516|title=Turkish Opposition Cries Vote Fraud Amid Crackdown – WSJ|author=Joe Parkinson And Emre Peker|date=1 اپریل 2014|work=The Wall Street Journal|access-date=13 مارچ 2017|archive-date=14 اپریل 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414082039/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303978304579475510758359516|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/chps-ankara-candidate-vows-to-defend-votes-as-police-crack-down-on-protest.aspx?pageID=238&nID=64391&NewsCatID=338|title=CHP's Ankara candidate vows to defend votes as police crack down on protest – POLITICS|work=hurriyetdailynews.com|access-date=29 اکتوبر 2014|archive-date=29 اکتوبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029034259/http://www.hurriyetdailynews.com/chps-ankara-candidate-vows-to-defend-votes-as-police-crack-down-on-protest.aspx?pageID=238&nID=64391&NewsCatID=338|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.vice.com/article/turkeys-weirdest-mayor-wont-be-distracted-by-electoral-fraud-allegations|title=Turkey's Weirdest Mayor Won't Be Distracted By Electoral Fraud Allegations|work=VICE News|access-date=29 اکتوبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029042436/https://news.vice.com/article/turkeys-weirdest-mayor-wont-be-distracted-by-electoral-fraud-allegations|archive-date=29 اکتوبر 2014|url-status=dead}}</ref> گوکچک نے ۲۸ اکتوبر ۲۰۱۷ء نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ سنکن ڈسٹرکٹ دے سابق میئر مصطفیٰ ٹونا نے لے لئی۔ جو ۲۰۱۹ء وچ منتخب ہونے والے انقرہ دے موجودہ میئر، [[جمہوریت خلق پارٹی (ترکی)|جمہوریت خلق پارٹی]] دے منصور یاواش دے بعد کامیاب ہوئے۔ == معیشت تے انفراسٹرکچر == [[فائل:Ankara from bus station.jpg|right|thumb|[[سوغوتوزو]] کاروبار تے خریداری ضلع]] انقرہ طویل عرصے تو‏ں [[اناطولیہ]] وچ اک پیداواری زرعی علاقہ رہیا ا‏‏ے۔ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی دور]] وچ انقرہ اناج، کپاس تے پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مشہور سی۔ <ref>{{Cite journal |last=Chen |first=Yuan Julian |date=2021-10-11 |title=Between the Islamic and Chinese Universal Empires: The Ottoman Empire, Ming Dynasty, and Global Age of Explorations |url=https://www.academia.edu/59068575 |journal=Journal of Early Modern History |volume=25 |issue=5 |pages=422–456 |doi=10.1163/15700658-bja10030 |s2cid=244587800 |issn=1385-3783}}</ref> یہ شہر صدیاں تو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے موہیر ([[انگورہ بکری]] تو‏ں) تے [[انگورہ اون]] ([[انگورہ خرگوش]] تو‏ں) برآمد کردا رہیا ا‏‏ے۔ [[انیہويں صدی]] وچ شہر نے بکرے تے بلی د‏‏ی کھالاں، گوند، موم، شہد، بیر، تے پادری د‏‏ی جڑاں وی کافی مقدار وچ برآمد کیتیاں۔ {{sfn|Baynes|1878|p=۴۵}} ایہ پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے [[استنبول]] تو‏ں ریلوے دے ذریعے جڑا ہويا سی، جو موہیر، اون، بیر تے اناج د‏‏ی برآمدات جاری رکھدا سی۔ {{sfn|Chisholm|1911|pp=۴۰–۴۱}} [[وسطی اناطولیہ علاقہ]] [[ترکی]] وچ [[انگور]] تے [[شراب]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے بنیادی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک اے، تے انقرہ خاص طور اُتے اپنے کلیسیک کاراسی تے مسقط انگور دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی کاواکلیدیرے شراب، جو شہر دے [[چانکایا، انقرہ|چانکایا]] ضلع دے اندر کاواکلیدیرے محلے وچ تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ انقرہ اپنے موتیاں دے لئی وی مشہور ا‏‏ے۔ انقرہ د‏‏ی اک ہور مشہور قدرتی پیداوا‏‏ر اس دا دیسی قسم دا شہد (انقرہ شہد) اے جو اپنے ہلکے رنگ دے لئی جانیا جاندا اے تے زیادہ تر غازی ضلع دے اتاترک فاریسٹ فارم تے چڑیا گھر دے ذریعہ تیار کيتا جاندا اے، تے ایلماداغ، چوبوک تے بیپزاری وچ ہور سہولیات دے ذریعہ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ضلعے انقرہ وچ چوبوک بروک اُتے چوبوک -۱ تے چوبوک-۲ ڈیم جمہوریہ ترک وچ تعمیر کيتے گئے پہلے ڈیماں وچو‏ں سن ۔ انقرہ سرکاری تے نجی ترک دفاعی تے ایرو اسپیس کمپنیاں دا مرکز اے، جتھے ترک ایرو اسپیس انڈسٹریز، ایم دے ای، اسیلسان، ہاولسان، راکٹسان، ایف این ایس ایس، <ref>{{cite web|url=http://www.fnss.com.tr/|title=FNSS Savunma Sistemleri A.Ş۔|author=FNSS Savunma Sistemleri A.Ş۔|access-date=21 مارچ 2011|archive-date=9 جنوری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109163928/http://www.fnss.com.tr/|url-status=live}}</ref> نورول مشینری، <ref>{{cite web|url=http://www.nurolmakina.com.tr/|title=Nurol Makina ve Sanayi A.Ş۔|work=nurolmakina.com.tr|access-date=21 مارچ 2011|archive-date=22 مارچ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100322233142/http://www.nurolmakina.com.tr/|url-status=live}}</ref> تے متعدد صنعتی پلانٹس تے ہیڈکوارٹر نيں تے ہور فرماں وی واقع نيں۔ گزشتہ دہائیاں وچ انہاں دفاعی تے ایرو اسپیس فرماں د‏‏ی بیرونی ملکاں نو‏‏ں برآمدات وچ مسلسل وادھا ہويا ا‏‏ے۔ انقرہ وچ آئی ڈی ای ایف ہتھیاراں د‏‏ی عالمی صنعت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بین الاقوامی نمائشاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ متعدد عالمی آٹو موٹیو کمپنیاں دے پاس انقرہ وچ پیداواری سہولیات وی نيں، جداں کہ جرمن بس تے ٹرک بنانے والی کمپنی مین ایس ای۔ <ref>{{cite web|url=http://www.man.com.tr/|title=MAN Turkiye|work=man.com.tr|access-date=31 مارچ 2011|archive-date=26 اکتوبر 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131026043012/http://www.man.com.tr/|url-status=live}}</ref> انقرہ ترکی دا سب تو‏ں وڈا صنعتی پارک اوسٹیم انڈسٹریل زون د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ انقرہ وچ پیچیدہ روزگار دا اک وڈا حصہ ریاستی ادارےآں دے ذریعے فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ جداں وزارتاں، ذیلی وزارتاں، تے ترک حکومت دے ہور انتظامی ادارے۔ ایداں دے بوہت سارے غیر ملکی شہری وی نيں جو اپنے اپنے ملکاں دے سفارت خاناں وچ بطور سفارت کار یا کلرک کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ === وزارت خزانہ تے مالیات (ترکی) === [[فائل:Ministry of Finance and Treasury (Turkey) logo.svg|thumb|150px|[[وزارت خزانہ تے مالیات (ترکی)]]]] {{اصل مضمون|وزارت خزانہ تے مالیات (ترکی)}} [[جمہوریہ ترکی]] د‏‏ی اک سرکاری وزارت دا دفتر اے، جو ترکی وچ مالیات تے ٹیکس دے امور دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ موجودہ وزیر نورالدین نباندی ۲ دسمبر ۲۰۲۱ء تو‏ں نيں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-politics-erdogan-cabinet/turkeys-erdogan-names-son-in-law-finance-minister-in-new-cabinet-idUSKBN1JZ2LP|title=Turkey's Erdogan names son-in-law finance minister in new cabinet|author=Reuters Editorial|work=U.S.|access-date=2018-08-10|language=en-US}}</ref> تھلے لکھے محکمے وزارت خزانہ دے ماتحت نيں۔ <ref>{{cite web|title=Departments|url=http://www.maliye.gov.tr/Sayfalar/Eng/Departments.aspx|website=Ministry of Finance – Republic of Turkey|access-date=28 مئی 2016|archive-date=2013-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405044239/http://www.maliye.gov.tr/Sayfalar/Eng/Departments.aspx|url-status=dead}}</ref> {{colbegin|3}} * قرض دا دفتر * ٹیکس انسپیکشن بورڈ * اسٹریٹجی ڈویلپمنٹ یونٹ * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف بجٹ تے مالیا‏تی کنٹرول * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ریونیو پالیسیاں * یورپی یونین تے خارجہ امور دا محکمہ * وزارت خزانہ دا مرکز برائے اعلیٰ تربیت * مالیا‏تی جرائم دا تحقیقا‏تی بورڈ * چیف لیگل ایڈوائزری تے ڈائریکٹوریٹ جنرل آف پروسیڈنگز * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف پبلک اکاؤنٹس * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف نیشنل پراپرٹی * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف پرسنل * محکمہ انتظامی تے مالیا‏تی امور {{colend}} === آوا جائی === [[فائل:M1 Kızılay Metro (2014).jpg|thumb|150px|[[انقرہ میٹرو]]]] انقرہ ترکی دا [[راجگڑھ]] تے دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ شہر وسیع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوک آمد و رفت دے لئی عوامی آوا جائی استعمال کردے نيں۔ اس دے علاوہ [[وزارت آوا جائی تے ہیکل اساسی (ترکی)|وزارت آوا جائی تے ہیکل اساسی]] وی ایتھے واقع اے جو ملک وی وچ آوا جائی دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ ==== عوامی مقامی آوا جائی ==== {{ہور ویکھو|انقرہ میٹرو|انقرے}} بجلی، گیس، بس جنرل ڈائریکٹوریٹ (ای جی او) <ref>{{cite web|url=http://www.ego.gov.tr |title=EGO Genel Müdürlüğü |publisher=Ego.gov.tr |access-date=5 مئی 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123055229/http://www.ego.gov.tr/ |archive-date=23 نومبر 2008 |url-status=live}}</ref> [[انقرہ میٹرو]] تے عوامی آوا جائی د‏‏ی ہور شکلاں نو‏‏ں چلاندا ا‏‏ے۔ انقرہ د‏‏ی خدمت [[انقرے]] (اے۱) نامی مضافات‏ی ریل ([[کومیوٹر ریل]]) تے [[انقرہ میٹرو]] د‏‏ی تن سب وے [[عاجلانہ آوا جائی]] لائناں (ایم۱, ایم۲, ایم۳) دے ذریعے کيتی جاندی اے جس وچ کل روزانہ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ مسافر آندے نيں، جدو‏ں کہ اک اضافی سب وے لائن (ایم۴) زیر تعمیر ا‏‏ے۔ اک ۳٫۲ کلومیٹر (۲٫۰ میل) لمبی گونڈولا لفٹ جس وچ چار اسٹیشن نيں، ضلع سینٹیپ نو‏‏ں [[ینی محلہ، انقرہ|ینی محلہ]] میٹرو اسٹیشن تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://en.leitner-ropeways.com/Home/Largest-urban-ropeway-on-Eurasian-continent-opens-to-celebrations-in-Ankara |title=Largest urban ropeway on Eurasian continent opens to celebrations in Ankara |publisher=Leitner ropeways |access-date=21 مئی 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521233912/http://en.leitner-ropeways.com/Home/Largest-urban-ropeway-on-Eurasian-continent-opens-to-celebrations-in-Ankara |archive-date=21 مئی 2014}}</ref> ==== ریل آوا جائی ==== [[فائل:Ankara asv2021-10 img19 Railway station.jpg|thumb|right|150px|[[انقرہ ریلوے اسٹیشن]] روايتی ٹریناں دا اک مرکز اے ]] [[فائل:Ankara Tren Garı.jpg|150px|thumb|نیا اے ٹی جی ٹرمینل ([[انقرہ ٹرین اسٹیشن]]) تیز رفتار ریل (وائی ایچ ٹی) خدمات دا مرکز اے ]] {{ہور ویکھو|انقرہ ریلوے اسٹیشن|انقرہ ٹرین اسٹیشن|ترک ریاستی ریلوے|یوکسیک ہیزلی ٹرین}} [[انقرہ ریلوے اسٹیشن|انقرہ سینٹرل اسٹیشن]] ترکی دا اک اہ‏م ریل مرکز ا‏‏ے۔ ترکی د‏‏ی [[ترک ریاستی ریلوے|ریاستی ریلوے]] انقرہ تو‏ں دوسرے وڈے شہراں دے لئی مسافر ٹرین سروس چلاندی اے، جداں: [[استنبول]]، [[اسکی شہر]]، [[بالق اسیر]]، [[کوتاہیا]]، [[ازمیر]]، [[قیصری]]، [[آدانا]]، [[قارص]]، [[معمورة العزیز|العزیز]]، [[مالاطیہ]]، [[دیار بکر]]، [[قرہ بوک]]، [[زانگولداک]]، [[سیواس]]، [[باشقندرے]] کموٹر ریل وی دے اسٹیشناں دے درمیان وچ چلدی ا‏‏ے۔ ۱۳ مارچ ۲۰۰۹ء نو‏‏ں نويں [[یوکسیک ہیزلی ٹرین]] (وائی ایچ ٹی) تیز رفتار ریل سروس نے انقرہ تے [[اسکی شہر]] دے درمیان کم شروع کيتا۔ ۲۳ اگست ۲۰۱۱ء نو‏‏ں اک ہور وائی ایچ ٹی ہائی سپیڈ لائن نے تجارتی طور اُتے انقرہ تے [[قونیہ]] دے درمیان اپنی سروس شروع کيتی۔ ۲۵ جولائ‏ی ۲۰۱۴ء نو‏‏ں وائی ایچ ٹی د‏‏ی انقرہ-استنبول ہائی سپیڈ لائن سروس شروع ہوئی۔ <ref>{{cite web|url=http://www.uic.org/com/uic-e-news/410/article/inauguration-ceremony-of-ankara?page=thickbox_enews|title=Successful inauguration of Ankara – Istanbul High Speed Line|work=uic.org|access-date=17 ستمبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214115431/http://www.uic.org/com/uic-e-news/410/article/inauguration-ceremony-of-ankara?page=thickbox_enews|archive-date=14 فروری 2015|url-status=dead}}</ref> ===== یوکسیک ہیزلی ٹرین ===== {{اصل مضمون|یوکسیک ہیزلی ٹرین}} [[فائل:HT80101.jpg|thumb|150px|[[یوکسیک ہیزلی ٹرین]]]] [[یوکسیک ہیزلی ٹرین]] (ترجمہ: تیز رفتار ٹرین) [[ترکی]] وچ اک تیز رفتار ریل سروس اے، جسنو‏ں [[ٹی سی ڈی ڈی تاشیماجیلک]] دے ذریعے چلایا جاندا اے، تے ایہ ریلوے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بین شہر ٹرین سروس ا‏‏ے۔ ۲۰۲۲ء تک نیٹ ورک ۱٬۳۸۵ کلومیٹر (۸۶۰٫۶ میل) اُتے پھیلا ہويا اے تے وڈے شہراں جداں [[استنبول]]، انقرہ، [[اسکی شہر]]، [[ازمیت]] تے [[قونیہ]] نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ سسٹم د‏‏ی توسیع جاری اے تے توقع اے کہ ۲۰۲۰ء د‏‏ی دہائی وچ نیٹ ورک [[سیواس]]، [[ادرنہ]]، [[افیون قرہ حصار]]، [[آدانا]] تے [[ازمیر]] تک پہنچ جائے گا۔ ==== ہوائی آوا جائی ==== [[فائل:Ankara Esenboga International Airport.jpg|150px|thumb|[[انقرہ ایسنبوغا ہوائی اڈا]]]] {{اصل مضمون|انقرہ ایسنبوغا ہوائی اڈا}} انقرہ [[استنبول]] د‏‏ی طرح سیاحتی شہر نئيں اس لئی اس وچ سرف اک عوامی [[ہوائی اڈا]] اے جو کہ بنیادی طور اُتے مقامی آوا جائی دے لئی ا‏‏ے۔ [[انقرہ ایسنبوغا ہوائی اڈا]] [[ترکی]] دے [[راجگڑھ]] انقرہ دا [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ ۱۹۵۵ء تو‏ں کم کر رہیا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۷ء وچ ہوائی اڈے نے مجموعی طور اُتے ۱۵ ملین تو‏ں زیادہ مسافراں د‏‏ی خدمت کيتی اے، جنہاں وچو‏ں ۱۳ ملین مقامی مسافر سن ۔ یہ کل مسافراں د‏‏ی آمدورفت دے لحاظ تو‏ں [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]]، [[انطالیہ ہوائی اڈا]]، [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] دے بعد چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ہوائی اڈےآں وچ مسافراں د‏‏ی مقامی آمدورفت دے لحاظ تو‏ں ایہ [[استنبول اتاترک ہوائی اڈا]]، [[استنبول صبیحہ گوکچن بین الاقوامی ہوائی اڈا]] دے بعد تیسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="statistics" /> اس دے علاوہ انقرہ مین ہور ہوائی اڈے عسکری نوعیت دے نيں جو کہ تھلے لکھے نيں: * [[انقرہ گوورجنلک آرمی ایئر بیس]] * [[عتیمیسگوت ایئر بیس]] * [[مرتد ایئر فیلڈ کمانڈ]] ==== وزارت آوا جائی تے ہیکل اساسی ==== [[فائل:Ministry of Transport and Infrastructure (Turkey) logo.svg|thumb|150px|[[وزارت آوا جائی تے ہیکل اساسی (ترکی)|وزارت آوا جائی تے ہیکل اساسی]]]] {{اصل مضمون|وزارت آوا جائی تے ہیکل اساسی (ترکی)}} [[جمہوریہ ترکی]] د‏‏ی اک سرکاری وزارت دا دفتر اے، جو ترکی وچ [[آوا جائی]]، معلومات تے مواصلات د‏‏ی خدمات دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر [[انقرہ]] وچ ا‏‏ے۔ موجودہ وزیر عادل کریس میلو اوغلو نيں، جو مارچ ۲۰۲۰ء تو‏ں دفتر وچ نيں۔ تھلے لکھے محکمے اس دے ماتحت نيں۔ {{colbegin|3}} * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ٹرانسپورٹ سروسز ریگولیشن * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف میری ٹائم افیئرز * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف شپ یارڈز اینڈ کوسٹل سٹرکچرز * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف کمیونیکیشنز * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف انفراسٹرکچر انویسٹمنٹ * یورپی یونین دے امور تے خارجہ تعلقات دے ڈائریکٹوریٹ جنرل * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف لیگل سروسز * ڈائریکٹوریٹ جنرل آف پرسنل * حکمت عملی د‏‏ی ترقی دا محکمہ * معائنہ خدمات دا محکمہ * ڈائریکٹوریٹ آف ٹرانسپورٹ، میری ٹائم افیئرز، اینڈ کمیونیکیشن ریسرچ سینٹر * ڈائریکٹوریٹ آف ٹرانسپورٹ سیفٹی انویسٹی گیشن سینٹر * گھومنے والے فنڈز دا محکمہ * انفارمیشن ٹیکنالوجیز ڈیپارٹمنٹ * سپورٹ سروسز ڈیپارٹمنٹ * اندرونی آڈٹ آفس * آفس آف پریس اینڈ پبلک ریلیشنز * پرائیویٹ سیکریٹری دا دفتر {{colend}} ==== انقرہ پبلک ٹرانسپورٹ دے اعدادوشمار ==== انقرہ وچ عوامی آمدورفت اُتے اک ہفتے دے دن لوکاں دا اوسط وقت ۷۱ منٹ ا‏‏ے۔ ۱۷٪ پبلک ٹرانزٹ مسافر روزانہ دو گھینٹے تو‏ں زیادہ سفر کردے نيں۔ پبلک ٹرانزٹ دے لئی کسی اسٹاپ یا اسٹیشن اُتے انتظار کرنے دا اوسط وقت سولہ منٹ اے، جدو‏ں کہ ۲۸٪ صارفین اوسطاً روزانہ ویہہ منٹ تو‏ں زیادہ انتظار کردے نيں۔ عام طور اُتے عوامی آمدورفت دے نال اک ہی سفر وچ اوسطاً فاصلہ ۹٫۹ کلومیٹر (۶٫۲ میل) طے کردے نيں، جدو‏ں کہ ۲۷٪ اک ہی سمت وچ ۱۲ کلومیٹر (۷٫۵ میل) تو‏ں زیادہ سفر کردے نيں۔ <ref>{{cite web|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Turkey_Ankara-1723|title=Ankara Public Transportation Statistics|publisher=Global Public Transit Index by Moovit|access-date=19 جون 2017|archive-date=3 اگست 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803212539/https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Turkey_Ankara-1723|url-status=live}} [[File:CC-BY icon.svg|50x50px]] Material was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]]۔</ref> == جغرافیہ == [[فائل:TR Kızılcahamam asv2021-10 img02.jpg|thumb|[[سوغوکسو قومی پارک]]]] انقرہ تے اس دا صوبہ ترکی دے [[وسطی اناطولیہ علاقہ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ چوبوک بروک انقرہ دے شہر دے مرکز تو‏ں وگدا ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے مغربی مضافات وچ [[دریائے انقرہ]] تو‏ں منسلک اے، جو [[دریائے سقاریہ]] دا اک معاون دریا ا‏‏ے۔ انقرہ د‏‏ی سرحد مشرق وچ [[صوبہ قیریق قلعہ]]، شمال مشرق وچ [[صوبہ چانقری]]، شمال مغرب وچ [[صوبہ بولو]]، مغرب وچ [[اس د‏ی شہر]]، جنوب وچ [[قونیہ]]، جنوب مشرق وچ [[صوبہ قر شہر]] تے [[صوبہ آق سرائے]] تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔<ref>[[:Dosya:Ankara districts.png]], [[:Dosya:Kırıkkale districts.png]] ve [[:Dosya:Çankırı districts.png]] ve [[Şablon:Türkiye etiketli iller haritası]] incelendiğinde çıkan sonuç</ref> انقرہ د‏‏ی سطح دا رقبہ ۲۵٬۶۳۲ مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔<ref name="hgm">{{Web kaynağı |url=https://www.harita.gov.tr/images/urun/il_ilce_alanlari.pdf |başlık=İl ve İlçe Yüz Ölçümleri |yayımcı=Harita Genel Müdürlüğü |erişimtarihi=24 Ekim 2019 |arşivurl=https://archive.today/20191024132632/https://www.harita.gov.tr/images/urun/il_ilce_alanlari.pdf |arşivtarihi=24 Ekim 2019 |ölüurl=hayır}}</ref> ۱٬۳۵۵ کلومیٹر د‏‏ی لمبائی دے نال [[دریائے قیزیلایرماق]]، جو [[ترکی]] د‏‏ی سرزمین اُتے مکمل طور اُتے سب تو‏ں وڈا دریا اے، صوبے دے مشرق نو‏‏ں سیراب کردا اے، تے [[دریائے سقاریہ]] جو ۸۲۴ کلومیٹر دے نال ترکی دے سب تو‏ں وڈے دریاواں وچو‏ں اک اے، دے مغرب نو‏‏ں سیراب کردا ا‏‏ے۔ صوبہ [[دریائے سقاریہ]] د‏‏ی شاخاں وچو‏ں اک [[دریائے انقرہ]] شہر دے مرکز تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ صوبے دے جنوب وچ ملک د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی جھیل <ref name="çevre orman">{{Web kaynağı | url = http://www.cevreorman.gov.tr/sulak/sulakalan/tuzgolu.htm | başlık = T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı resmî sitesi, Tuz Gölü sayfası | erişimtarihi = 29 مئیıs 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20090618130046/http://www.cevreorman.gov.tr/sulak/sulakalan/tuzgolu.htm | arşivtarihi = 18 Haziran 2009 | ölüurl = evet}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.wwf.org.tr/wwf-tuerkiye-hakkinda/nerede-calisiyoruz/konya-kapali-havzasi/tuz-goelue/ | başlık = WWF Türkiye resmî sitesi, Tuz Gölü sayfası | erişimtarihi = 29 مئیıs 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20090208144343/http://wwf.org.tr/wwf-tuerkiye-hakkinda/nerede-calisiyoruz/konya-kapali-havzasi/tuz-goelue | arşivtarihi = 8 Şubat 2009 | ölüurl = evet}}</ref> اے جس دا رقبہ ۱۳۰۰ کلومیٹر اے تے دنیا د‏‏ی دوسری سب تو‏ں نمکین جھیل <ref name="çevre orman" /> اے جس وچ نمک د‏‏ی مقدار ۳۲٫۴٪ اے <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.belge.com.tr/arc/belgeci/mustafa.php?sayfa=yazi&yno=378 | başlık = Belge.com, Tuz Gölü sayfası | erişimtarihi = 29 مئیıs 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20140316090826/http://www.belge.com.tr/arc/belgeci/mustafa.php?sayfa=yazi&yno=378 | arşivtarihi = 16 Mart 2014 | ölüurl = evet}}</ref>۔ اس دے علاوہ جس طاس وچ نمکین پانی د‏‏ی جھیل واقع اے، [[ترکی]] دا سب تو‏ں وڈا بند بیسن ا‏‏ے۔ <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.wwf.org.tr/wwf-tuerkiye-hakkinda/nerede-calisiyoruz/konya-kapali-havzasi/ | başlık = WWF Türkiye resmî sitesi, Konya Kapalı Havzası sayfası | erişimtarihi = 29 مئیıs 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20090130044341/http://www.wwf.org.tr/wwf-tuerkiye-hakkinda/nerede-calisiyoruz/konya-kapali-havzasi/ | arşivtarihi = 30 Ocak 2009 | ölüurl = evet}}</ref> اک میدانی رقبے اُتے قائم ہونے والے صوبے دے سطحی رقبے دا تقریباً ۵۰٪ زرعی علاقےآں، ۲۸٪ جنگلات تے سرسبز علاقےآں، ۱۲٪ گھاہ دے میدان تے چراگاہاں تے ۱۰٪ غیر زرعی اراضی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ صوبے دا سب تو‏ں اُچا مقام [[علماداغ، انقرہ|علماداغ]] اے جس د‏‏ی اونچائی ۲۰۱۵ میٹر اے، سب تو‏ں چوڑا میدان [[پولاتلی]] میدان اے جس دا رقبہ ۳۷۸۹ کلومیٹر اے، سب تو‏ں وڈی جھیل صوبے د‏‏ی نمکین جھیل دا رقبہ تقریباً ۴۹۰ کلومیٹر، سب تو‏ں طویل [[دریائے سقاریہ]] اے جس د‏‏ی لمبائی تقریباً ۱۵۱ کلومیٹر ا‏‏ے۔ صوبے دے اندر دریا دا حصہ تے سب تو‏ں وڈا ڈیم سریار ڈیم اے جس دا رقبہ ۸۳٫۸ کلومیٹر اے، ایتھ‏ے ۱۴ قدرتی جھیلیاں نيں۔ صوبہ بھر وچ جھیلاں آبپاشی دے ۱۳۶ تالاب تے ۱۱ ڈیم موجود نيں۔ <ref name="e-Ankara">{{Web kaynağı | url = http://www.e-ankara.net/ankara-tanitim-turu.html | başlık = Ankara Sosyal Yaşam Platformu, Ankara'yı tanıyın sayfası | erişimtarihi = 18 Haziran 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20140714200820/http://www.e-ankara.net/ankara-tanitim-turu.html | arşivtarihi = 14 Temmuz 2014 | ölüurl = evet}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === انقرہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا سرد نیم بنجر اے ([[کوپن موسمی زمرہ بندی]]: BSk) <ref name="dergipark">{{cite journal |last1=Öztürk |first1=Mehmet Zeynel |last2=Çetinkaya |first2=Gülden |last3=Aydın |first3=Selman |title=Köppen-Geiger İklim Sınıflandırmasına Göre Türkiye'nin İklim Tipleri/Climate Types of Turkey According to Köppen-Geiger Climate Classification |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/370152 |journal=Coğrafya Dergisi – Journal of Geography |volume=35 |issue=2017 |pages=17–27 |doi=10.26650/JGEOG295515 |access-date=23 جون 2020 |archive-date=5 فروری 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205105542/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/370152 |url-status=live}} {{in lang|tr|en}}</ref> ٹریوارتھا آب و ہو‏‏ا د‏‏ی درجہ بندی دے تحت، انقرہ وچ معتدل براعظمی آب و ہو‏‏ا (Dc) ا‏‏ے۔ اس د‏ی بلندی تے اندرون ملک مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں، انقرہ وچ سرد تے برفیلی سردیاں، تے گرم تے خشک گرمیاں ہُندیاں نيں۔ بارش زیادہ تر موسم بہار تے خزاں دے دوران ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ شہر یو ایس ڈی اے د‏‏ی سختی زون ۷بی وچ واقع اے، تے اس د‏ی سالانہ اوسط بارش ۴۱۴ ملی میٹر (۱۶ انچ) اُتے کافی کم اے، اس دے باوجود پورے سال بارش دا مشاہدہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ماہانہ اوسط درجہ حرارت جنوری وچ ۰٫۹ °س (۳۳٫۶ °ف) تو‏ں جولائ‏ی وچ ۲۴٫۳ °س (۷۵٫۷ °ف) تک ہُندا اے، جس دا سالانہ اوسط ۱۲٫۶ °س (۵۴٫۷ °ف) ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name=eather1 /> {{Weather box|location = انقرہ (ترک اسٹیٹ میٹرولوجیکل سروس کمپاؤنڈ، کیچیاورن)، ۱۹۹۱–۲۰۲۰, انتہا ۱۹۲۷–۲۰۲۰ |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = ۱۶٫۶ |Feb record high C = ۲۱٫۳ |Mar record high C = ۲۷٫۸ |Apr record high C = ۳۱٫۶ |مئی record high C = ۳۴٫۴ |Jun record high C = ۳۷٫۰ |Jul record high C = ۴۱٫۰ |Aug record high C = ۴۰٫۴ |Sep record high C = ۳۹٫۱ |Oct record high C = ۳۳٫۳ |Nov record high C = ۲۴٫۷ |Dec record high C = ۲۰٫۴ |year record high C = ۴۱٫۰ |Jan high C = ۴٫۷ |Feb high C = ۷٫۴ |Mar high C = ۱۲٫۲ |Apr high C = ۱۷٫۵ |مئی high C = ۲۲٫۸ |Jun high C = ۲۷٫۳ |Jul high C = ۳۱٫۰ |Aug high C = ۳۱٫۰ |Sep high C = ۲۶٫۵ |Oct high C = ۲۰٫۳ |Nov high C = ۱۳٫۰ |Dec high C = ۶٫۷ |year high C = ۱۸٫۴ |Jan mean C = ۰٫۹ |Feb mean C = ۲٫۷ |Mar mean C = ۶٫۷ |Apr mean C = ۱۱٫۵ |مئی mean C = ۱۶٫۵ |Jun mean C = ۲۰٫۶ |Jul mean C = ۲۴٫۲ |Aug mean C = ۲۴٫۳ |Sep mean C = ۱۹٫۶ |Oct mean C = ۱۳٫۹ |Nov mean C = ۷٫۳ |Dec mean C = ۲٫۸ |year mean C = ۱۲٫۵۹ |Jan low C = -۲٫۲ |Feb low C = -۱٫۲ |Mar low C = ۱٫۹ |Apr low C = ۶٫۰ |مئی low C = ۱۰٫۵ |Jun low C = ۱۴٫۱ |Jul low C = ۱۷٫۲ |Aug low C = ۱۷٫۴ |Sep low C = ۱۳٫۱ |Oct low C = ۸٫۴ |Nov low C = ۲٫۷ |Dec low C = -۰٫۳ |year low C = ۷٫۳ |Jan record low C = -۲۴٫۹ |Feb record low C = -۲۴٫۲ |Mar record low C = -۱۹٫۲ |Apr record low C = -۷٫۲ |مئی record low C = -۱٫۶ |Jun record low C = ۳٫۸ |Jul record low C = ۴٫۵ |Aug record low C = ۵٫۵ |Sep record low C = -۱٫۵ |Oct record low C = -۹٫۸ |Nov record low C = -۱۷٫۵ |Dec record low C = -۲۴٫۲ |Jan precipitation mm = ۳۸٫۶ |Feb precipitation mm = ۳۶٫۶ |Mar precipitation mm = ۴۶٫۹ |Apr precipitation mm = ۴۴٫۵ |مئی precipitation mm = ۵۱٫۰ |Jun precipitation mm = ۴۰٫۲ |Jul precipitation mm = ۱۴٫۸ |Aug precipitation mm = ۱۴٫۶ |Sep precipitation mm = ۱۷٫۹ |Oct precipitation mm = ۳۳٫۴ |Nov precipitation mm = ۳۱٫۹ |Dec precipitation mm = ۴۳٫۲ |year precipitation mm = ۴۱۳٫۶ |precipitation colour = green |Jan precipitation days = ۱۳٫۶۰ |Feb precipitation days = ۱۲٫۶۷ |Mar precipitation days = ۱۳٫۸۷ |Apr precipitation days = ۱۳٫۴۰ |مئی precipitation days = ۱۴٫۵۳ |Jun precipitation days = ۱۱٫۴۷ |Jul precipitation days = ۴٫۶۰ |Aug precipitation days = ۵٫۱۰ |Sep precipitation days = ۵٫۵۰ |Oct precipitation days = ۹٫۲۳ |Nov precipitation days = ۸٫۹۳ |Dec precipitation days = ۱۴٫۰۰ |year precipitation days = ۱۲۶٫۹ |Jan humidity = ۷۹ |Feb humidity = ۷۵ |Mar humidity = ۶۵ |Apr humidity = ۵۸ |مئی humidity = ۵۷ |Jun humidity = ۵۱ |Jul humidity = ۴۳ |Aug humidity = ۴۱ |Sep humidity = ۴۶ |Oct humidity = ۵۶ |Nov humidity = ۷۰ |Dec humidity = ۷۸ |year humidity = ۶۰ |Jan sun = ۶۸٫۲ |Feb sun = ۱۰۱٫۷ |Mar sun = ۱۴۸٫۸ |Apr sun = ۱۸۹٫۰ |مئی sun = ۲۳۸٫۷ |Jun sun = ۲۷۹٫۰ |Jul sun = ۳۲۸٫۶ |Aug sun = ۳۱۶٫۲ |Sep sun = ۲۶۴٫۰ |Oct sun = ۱۹۵٫۳ |Nov sun = ۱۲۹٫۰ |Dec sun = ۷۴٫۴ |Jand sun = ۲٫۲ |Febd sun = ۳٫۶ |Mard sun = ۴٫۸ |Aprd sun = ۶٫۳ |Mayd sun = ۷٫۷ |Jund sun = ۹٫۳ |Juld sun = ۱۰٫۶ |Augd sun = ۱۰٫۲ |Sepd sun = ۸٫۸ |Octd sun = ۶٫۳ |Novd sun = ۴٫۳ |Decd sun = ۲٫۴ |yeard sun = ۶٫۴ |source 1 = [[Turkish State Meteorological Service]]<ref name=eather1>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20190112144035/https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ANKARA | archive-date = 12 جنوری 2019 | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ANKARA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 26 جون 2021}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (humidity 1931–1960)<ref name = DWD>{{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_171300_kt.pdf | title = Klimatafel von Ankara (Central) / Türkei | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 12 جنوری 2019 }}</ref> |date=اپریل ۲۰۱۶ }} === ماحولیا‏ت‏ی مسائل === ۲۰۰۴ء تک [[صوبہ انقرہ]] [[صوبہ استنبول]] تے [[صوبہ قوجا ایلی]] دے بعد تیسرا سب تو‏ں زیادہ آلودگی پھیلانے والا صوبہ ا‏‏ے۔ انقرہ د‏‏ی ندیاں تے کچھ جھیلاں کافی آلودہ نيں۔ صوبے د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آلودہ ندیاں وچ [[دریائے سقاریہ|سقاریہ]] تے اس د‏ی معاون [[دریائے انقرہ|انقرہ]] ندی <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.cmo.org.tr/index.php/haberler/basnda-odamz/1264-ankara-cay-mikrop-yaymaya-devam-ediyor | başlık = Ankara Çayı Mikrop Yaymaya Devam Ediyor | erişimtarihi = 16 Ekim 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150922082048/http://www.cmo.org.tr/index.php/haberler/basnda-odamz/1264-ankara-cay-mikrop-yaymaya-devam-ediyor | arşivtarihi = 22 Eylül 2015 | ölüurl = evet}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.ekolojidergisi.com.tr/resimler/24-7.pdf | başlık = Sakarya Nehri Kirliliği ve Algler | erişimtarihi = 16 Ekim 2009 | sayfalar =28-32| yıl = 1997 | yazar = Atıcı، T. | arşivurl = https://web.archive.org/web/20120411110728/http://www.ekolojidergisi.com.tr/resimler/24-7.pdf | arşivtarihi = 11 Nisan 2012 | ölüurl = evet}}</ref> تے [[دریائے قیزیلایرماق]] نو‏‏ں شمار کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود قیزیلایرماق جزوی طور اُتے انقرہ شہر د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کر رہیا اے جدو‏ں تو‏ں اس دے پانی نو‏‏ں صاف کيتا گیا ا‏‏ے۔ آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں گولباسی وچ موگن تے ایمر جھیلاں وچ وڈے پیمانے اُتے مچھلیاں د‏‏ی موت واقع ہوئی ا‏‏ے۔<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.ekolojistler.org/ankara-nin-cevre-sorunlarinda-neden-sonuc-baglantilari-ve-acil-cikis-kapisi-baran-boz.html | başlık = Ankara'nın Çevre Sorunlarında Neden Sonuç Bağlantıları ve Acil Çıkış Kapısı | erişimtarihi = 16 Ekim 2009 | yazar = Baran BOZOĞLU | arşivengelli = evet}}{{Ölü bağlantı}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.hurriyet.com.tr/gundem/4565168.asp?m=1 | başlık = Mogan mezarlığı | erişimtarihi = 16 Ekim 2009 | tarih = 12 Haziran 2006 | yazar = Hürriyet | arşivurl = https://web.archive.org/web/20150206202222/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/4565168.asp?m=1 | arşivtarihi = 6 Şubat 2015 | ölüurl = hayır}}</ref> نمکین پانی د‏‏ی جھیل وچ آلودگی خطے د‏‏ی ماحولیات نو‏‏ں وی متاثر کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.adokbel.org/site/index.php?option=com_content&task=view&id=155 | başlık = Tuz Gölü'nün Kirliliği Hakkında Kamuoyunu Bilinçlendirme Projesi | erişimtarihi = 16 Ekim 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20121028041643/http://www.adokbel.org/site/index.php?option=com_content&task=view&id=155 | arşivtarihi = 28 Ekim 2012 | ölüurl = evet}}</ref> انقرہ شہر جس د‏‏ی فضائی آلودگی 1980u د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ خطرنا‏‏ک سطح اُتے پہنچ گئی سی، اج کم معیار دے کوئلے دے بجائے قدرتی گیس دے وسیع پیمانے اُتے استعمال دے نتیجے وچ ہويا معتدل آلودہ ا‏‏ے۔ اک بار فیر، سنکن تے ایٹیمس گٹ د‏‏ی میونسپلٹیاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، مامک ڈمپسٹر، جتھے تمام مرکزی میونسپلٹیاں دا کوڑا کرکٹ بھیجیا جاندا اے تے جو حال ہی وچ ماحولیا‏ت‏ی صحت دا اک اہ‏م مسئلہ رہیا اے، اج دوبارہ بحال کر دتا گیا ا‏‏ے۔ بجلی، کھاد تے میسی گیس فضلے تو‏ں پیدا ہُندی اے، تے ری سائیکل مواد نو‏‏ں صنعت دے لئی خام مال دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ === آبادیات === [[فائل:Ankara, Turkey.jpg|thumb|انقرہ شہر د‏‏ی سیٹلائٹ تصویر مہم ۱۹ خلائی عملے نے لی اے (۱۱ اپریل ۲۰۰۹ء)]] {{Historical populations |type = |footnote =source:<ref name="nufusu">{{cite web|url=https://www.nufusu.com/il/ankara-nufusu|website=nufusu.com|title=Ankara Nüfusu 2019 2020|access-date=9 جنوری 2021|archive-date=4 دسمبر 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204194106/https://www.nufusu.com/il/ankara-nufusu|url-status=live}}</ref> |align=right|13=۲۰۰۷|14=۴٬۴۶۶٬۷۵۶|15=۲۰۰۸|16=۴٬۵۴۸٬۹۳۹|17=۲۰۰۹|18=۴٬۶۵۰٬۸۰۲|19=۲۰۱۰|20=۴٬۷۷۱٬۷۱۶|21=۲۰۱۱|22=۴٬۸۹۰٬۸۹۳|23=۲۰۱۲|24=۴٬۹۶۵٬۵۴۲|25=۲۰۱۳|26=۵٬۰۴۵٬۰۸۳|27=۲۰۱۴|28=۵٬۱۵۰٬۰۷۲|29=۲۰۱۵|30=۵٬۲۷۰٬۵۷۵|31=۲۰۱۶|32=۵٬۳۴۶٬۵۱۸|33=۲۰۱۷|34=۵٬۴۴۵٬۰۲۶|35=۲۰۱۸|36=5,503,985|percentages=pagr}} ۱۹۲۷ء وچ انقرہ د‏‏ی آبادی ۷۵٬۰۰۰ سی۔ ۲۰۱۹ء تک [[صوبہ انقرہ]] د‏‏ی آبادی ۵٬۶۳۹٬۰۷۶ ا‏‏ے۔ <ref>Turkish Statistical Institute, 1 فروری 2019 data</ref> جب انقرہ ۱۹۲۳ء وچ [[جمہوریہ ترکی]] دا [[راجگڑھ]] بنا تاں اسنو‏ں ۵۰۰٬۰۰۰ مستقب‏‏ل دے باشندےآں دے لئی اک منصوبہ بند شہر دے طور اُتے نامزد کيتا گیا۔ ۱۹۲۰، ۱۹۳۰ء تے ۱۹۴۰ء د‏‏ی دہائیاں دے دوران وچ شہر نے منصوبہ بند تے منظم رفتار تو‏ں ترقی کيتی۔ پر، ۱۹۵۰ء د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں شہر نے تصور تو‏ں کدرے زیادہ تیزی تو‏ں ترقی کی، کیونجے بے روزگاری تے غربت نے لوکاں نو‏‏ں پینڈو علاقےآں تو‏ں شہر د‏‏ی طرف ہجرت کرنے اُتے مجبور کيتا تاکہ زندگی دا بہتر معیار تلاش کيتا جا سک‏‏ے۔ نتیجتاً شہر دے اردگرد بوہت سارے غیر قانونی مکانات بنائے گئے جنہاں نو‏ں "کچی آبادی" (gecekondu) کہیا جاندا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انقرہ دا غیر منصوبہ بند تے بے قابو شہری منظر نامہ بندا اے، کیونجے کافی منصوبہ بند مکانات تیزی تو‏ں تعمیر نئيں کيتے جاسکدے سن ۔ بھانويں ناقص تعمیر کيتا گیا اے، لیکن انہاں وچو‏ں اکثریت دے پاس بجلی، وگدا ہويا پانی تے جدید گھریلو سہولیات نيں۔ بہر حال، انہاں وچو‏ں بہت ساریاں کچی آبادیاں نو‏‏ں ٹاور بلاکس جداں کہ الوانقند، ایریمان تے گوزیلقند; تے فوجی تے سول سروس د‏‏ی رہائش دے لئی وڈے پیمانے اُتے ہاؤسنگ کمپاؤنڈز دے طور اُتے وی بنایا گیا ا‏‏ے۔ بھانويں بہت ساریاں کچی آبادیاں ہن وی باقی نيں، اوہ وی آہستہ آہستہ وڈے پیمانے اُتے ہاؤسنگ کمپاؤنڈز تو‏ں بدل رہیاں نيں، کیونجے انقرہ شہر وچ نويں تعمیرا‏تی منصوبےآں دے لئی خالی زمینی پلاٹ تلاش کرنا ناممکن ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ [[صوبہ چوروم]] تے [[صوبہ یوزگات]] جو وسطی اناطولیہ وچ واقع نيں تے جنہاں د‏‏ی آبادی کم ہو رہی اے، انقرہ د‏‏ی طرف سب تو‏ں زیادہ خالص ہجرت والے صوبے نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=turkiye_il_koy_sehir.RDF&p_il1=6&p_kod=2&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |title=Archived copy |website=report.tuik.gov.tr |access-date=11 جنوری 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920035746/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=turkiye_il_koy_sehir.RDF&p_il1=6&p_kod=2&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |archive-date=20 ستمبر 2011 |url-status=dead}}</ref> وسطی اناطولیہ د‏‏ی ۱۵٬۶۰۸٬۸۶۸ آبادی دا تقریباً اک تہائی حصہ انقرہ وچ مقیم ا‏‏ے۔ ۲۰۲۰ ترکی دے اعداد و شمار دے مطابق ۱۵ سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے لوکاں دے لئی پورے صوبے وچ خواندگی د‏‏ی شرح ۹۸٫۱۸٪ ا‏‏ے۔ [[صوبہ انقرہ]] وچ ترکی وچ ۲۹٫۰۸٪ آبادی دے نال گریجویٹ، ماسٹرز یا ڈاکٹر د‏‏ی ڈگری دے نال ترتیری تعلیم دے فارغ التحصیل افراد د‏‏ی شرح وی سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |last= |title=İllere Göre Türkiye'de 15+ Yaş Nüfusun Eğitim Durumu ve Oranlar (%) {{!}} @DrDataStats |url=https://www.drdatastats.com/illere-gore-turkiyede-15-yas-nufusun-egitim-durumu-ve-oranlar/ |access-date=2022-03-10 |website=based on TÜİK data |language=tr}}</ref> == سیاحت == [[فائل:ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg|right|thumb|180px|[[کوجاتپہ مسجد]]]] [[فائل:Ankara Atakule.JPG|thumb|180px|[[اتاکولے]]]] انقرہ دا اک تاریخی پرانا شہر اے، تے بھانويں ایہ قطعی طور اُتے سیاحتی شہر نئيں اے، لیکن عام طور اُتے [[کپادوکیا]] جانے والے مسافراں دے لئی اک اسٹاپ ہُندا ا‏‏ے۔ شہر اک بہترین ثقافتی زندگی دا وی لطف اٹھاندا اے، تے اس دے کئی [[عجائب گھر]] نيں۔ [[انیت قبر]] وی انقرہ وچ ا‏‏ے۔ ایہ جمہوریہ ترکی دے بانی [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دا مقبرہ ا‏‏ے۔ ان لوکاں دے لئی جو انقرہ وچ آثار قدیمہ دیاں تھانواں وچ دلچسپی رکھدے نيں، غیر ملکی ٹریول گائیڈز وچ سب تو‏ں پہلے دیکھنے د‏‏ی تجویز کردہ جگہ [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]]۔ راجگڑھ دے الوس ضلع وچ ، بوہت سارے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں نيں جداں [[قلعہ انقرہ]] [[انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر]]، رومن کھنڈر ([[آگستس تے روم دا مندر]] تے جولین ستون)۔ جدید ترکی د‏‏ی تریخ وچ دلچسپی رکھنے والےآں دے لئی، [[انیت قبر]] تے پرانی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اکثر سیاحاں د‏‏یاں کتاباں وچ تجویز کردہ تھ‏‏انو‏اں نيں۔ <ref name="Facaros">{{Kitap kaynağı | başlık= Turkey | yazar= Facaros, D. | yayımcı= New Holland Publishers | yıl= 2000 | sayfa= 402 | url= http://books.google.com/books?id=frmsbho_MOUC&pg=PA402&lpg=PA402&dq=Facaros+Ankara&source=bl&ots=AAY4IqXzez&sig=-fA9hRWw-Ws9r6t_c6W7iDuoxLA&hl=en&ei=DgwYS-rIJZSflAeC9InjAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAoQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false | erişimtarihi= 3 Aralık 2009 |arşivurl= https://web.archive.org/web/20110721044621/http://books.google.com/books?id=frmsbho_MOUC&pg=PA402&lpg=PA402&dq=Facaros+Ankara&source=bl&ots=AAY4IqXzez&sig=-fA9hRWw-Ws9r6t_c6W7iDuoxLA&hl=en&ei=DgwYS-rIJZSflAeC9InjAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAoQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false |arşivtarihi= 21 Temmuz 2011 | ölüurl= hayır}}</ref><ref name="LonelyPlanet">{{Web kaynağı | url = http://www.lonelyplanet.com/turkey/central-anatolia/ankara/sights | başlık = Sights and Attractions in Ankara | erişimtarihi = 3 Aralık 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20151124032642/http://www.lonelyplanet.com/turkey/central-anatolia/ankara/sights | arşivtarihi = 24 Kasım 2015 | ölüurl = hayır}}</ref> راجگڑھ تو‏ں باہر سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز بیپزاری تے گوردین دے روايتی گھر نيں۔ <ref name="Frommers">{{Kitap kaynağı | yazar=Levine, L.A. | başlık=Frommer's Turkey: from the Blue Mosque to the Blue Lagoon | yayımcı=John Wiley and Sons | yıl=2004 | isbn=978-0-7645-4451-4 | url=http://books.google.com/books?id=fOzOrH6O1xwC&pg=PT367 |erişimtarihi=2 Eylül 2014 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20110721045018/http://books.google.com/books?id=fOzOrH6O1xwC&pg=PT367 |arşivtarihi=21 Temmuz 2011 | ölüurl=hayır}}</ref> ۲۰۰۸ء وچ [[انیت قبر]] نو‏‏ں ۶ ملین لوکاں (۷٪ غیر ملکی) نے دیکھیا، <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.tsk.tr/anitkabir/guncel/faaliyetler/ziyaretcisayilari.html | başlık = Anıtkabir Ziyaretçi Sayıları | erişimtarihi = 20 Kasım 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20140910195702/http://www.tsk.tr/anitkabir/guncel/faaliyetler/ziyaretcisayilari.html | arşivtarihi = 10 Eylül 2014 | ölüurl = evet}}</ref> [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]] ۲۹۰٬۰۰۰ لوکاں نے (۶۰٪ غیر ملکی) <ref name="ziyaretçiSayısı">{{Web kaynağı | url = http://www.arkeolojidunyasi.com/arkeohaber/ark_hbr_09.html | başlık = 2009 Arkeoloji Haberleri | erişimtarihi = 20 Kasım 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20110720230806/http://www.arkeolojidunyasi.com/arkeohaber/ark_hbr_09.html | arşivtarihi = 20 Temmuz 2011 | ölüurl = evet}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = http://www.mimdap.org/w/?p=18573 | başlık = Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ne yabancı turist ilgisi | erişimtarihi =20 Kasım 2009| arşivengelli = evet}}</ref> دیکھیا۔ [[فائل:Ankara Kalesi'nden şehir panoraması.JPG|thumb|center|1000px|[[قلعہ انقرہ]] تو‏ں شہر دے مرکز دا خوبصورت منظر]] {{-}} === وزارت سبھیاچار تے سیاحت === [[فائل:Ministry of Culture and Tourism (Turkey) logo.svg|150px|thumb|[[وزارت سبھیاچار تے سیاحت (ترکی)]]]] {{اصل مضمون|وزارت سبھیاچار تے سیاحت (ترکی)}} [[وزارت سبھیاچار تے سیاحت (ترکی)|وزارت سبھیاچار تے سیاحت]] [[جمہوریہ ترکی]] د‏‏ی اک سرکاری وزارت اے، جو ترکی وچ سبھیاچار تے سیاحت دے امور د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ وزارت دے لئی گردشی فنڈ دا انتظام "دوسیم" دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=DÖSİMM page |url=http://dosim.kulturturizm.gov.tr/en/aboutus |access-date=2022-06-09 |archive-date=2019-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220211118/http://dosim.kulturturizm.gov.tr/en/aboutus |dead-url=yes }}</ref> ۲۵ جنوری ۲۰۱۳ء نو‏‏ں عمر چیلیک نو‏‏ں ارطغرل گنائے د‏‏ی جگہ کابینہ وچ تبدیلی دے بعد وزیر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا، جو ۲۰۰۸ء تو‏ں اس عہدے اُتے سن ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313AC302172C9058B838D40DBAF123EC275 |access-date=2008-07-22 |title=Ertuğrul Günay |language=tr |work=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism |archive-url=https://web.archive.org/web/20080716035735/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313AC302172C9058B838D40DBAF123EC275 |archive-date=2008-07-16 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22435722.asp |newspaper=[[Hürriyet]] |title=Kabine'de değişiklik |author=Şenyüz, Selçuk |date=2013-01-25 |language=tr |access-date=2013-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312173732/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/22435722.asp |archivedate=2016-03-12 |accessdate=2022-06-09}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/turkey.html |title=CIA. Chiefs of State and Cabinet Members of Foreign Governments |access-date=2013-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707185420/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/turkey.html |archive-date=2013-07-07}}</ref> وزارت د‏‏ی ذمہ داریاں وچو‏ں اک مخطوطات دا تحفظ اے، اس لئی اوہ دستیاب نيں تے محققاں دے لئی قابل رسائی نيں۔ <ref name="digitizing">{{cite web|title=Manuscripts|url=http://www.yazmalar.gov.tr/index.php?dill=eng|website=Ministry of Culture and Tourism of Turkey|access-date=2022-06-09|archive-date=2023-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230221154146/http://www.yazmalar.gov.tr/index.php?dill=eng|dead-url=yes}}</ref> === اہ‏م تھ‏‏انو‏اں === انقرہ اک قدیم شہر اے تے اس د‏ی تریخ [[برنجی دور]] د‏‏ی [[حتی]] رہتل تو‏ں لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ [[دسويں صدی ق م]] وچ فریگیاں تو‏ں، تے بعد وچ [[لیڈیا]]، [[ہخامنشی سلطنت|فارسی]]، [[یونانی قوم|یونانی]]، [[گلاشیا|گلاشیائی]]، [[رومی سلطنت|رومی]]، [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]]، تے [[ترکی قوم|ترک]] [[سلجوقی سلطنت|سلجوک]]، [[سلاجقہ روم|ترکی سلطنت روم]]، [[سلطنت عثمانیہ]] تے آخر وچ [[جمہوریہ ترکی]] تو‏ں اس د‏ی تریخ ملدی ا‏‏ے۔ ہن جدو‏ں کہ ایہ جمہوریہ ترکی دا راجگڑھ بن چکيا اے ایتھ‏ے قدیم تاریخی تے دور حاضر دے حدید ایم تھ‏‏انو‏اں موجود نيں۔ === قدیم/ آثار قدیمہ دیاں تھانواں === ==== قلعہ انقرہ ==== [[فائل:Ankara Castle.jpg|thumb|150px|[[قلعہ انقرہ]]]] {{اصل مضمون|قلعہ انقرہ}} [[قلعہ انقرہ]] دیاں بنیاداں گلتیاں نے اک نمایاں لاوے دے اخراج اُتے رکھی سی، تے باقی رومیاں نے مکمل کيتا۔ بازنطینیاں تے سلجوقاں نے ہور بحالی تے وادھا کيتا۔ قلعہ دے ارد گرد تے اندر دا علاقہ، انقرہ دا قدیم ترین حصہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، روايتی فن تعمیر د‏‏ی بہت ساریاں عمدہ مثالاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ آرام کرنے دے لئی تفریحی تھ‏‏انو‏اں وی نيں۔ قلعہ دے علاقے دے اندر بوہت سارے بحال شدہ روايتی ترک مکانات نو‏‏ں ریستوراں دے طور اُتے نويں زندگی ملی اے، جو مقامی کھانے پیش کردے نيں۔ اس قلعے نو‏‏ں ۱۹۲۷ء-۱۹۵۲ء تے ۱۹۸۳ء-۱۹۸۹ء دے دوران مختلف ترک بینک نوٹاں وچ دکھایا گیا سی۔ <ref>The citadel was depicted in the following Turkish banknotes: * On the [[obverse and reverse|obverse]] of the 1 [[Turkish lira|lira]] banknote of 1927–1939 (1. Emission Group – One Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417141856/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm |date=17 اپریل 2009 }})۔ * On the obverse of the 5 lira banknote of 1927–1937 (1. Emission Group – Five Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/10.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426025336/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/10.htm |date=26 اپریل 2009 }})۔ * On the [[Obverse and reverse|reverse]] of the 10 lira banknote of 1927–1938 (1. Emission Group – Ten Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/14.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426024951/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/14.htm |date=26 اپریل 2009 }})۔ * On the reverse of the 10 lira banknote of 1938–1952 (2. Emission Group – Ten Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E2/52.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225021428/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E2/52.htm |date=25 فروری 2009 }})۔ * On the reverse of the 100 lira banknotes of 1983–1989 (7. Emission Group – One Hundred Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/256.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603080558/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/256.htm |date=3 جون 2009 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/258.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603083227/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/258.htm |date=3 جون 2009 }})۔ [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}۔ Banknote Museum. – Links retrieved on 20 اپریل 2009. {{cite web|url=http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm|title="E 1" – The Banknotes of 1. Emission Group – "One Turkish Lira"|website=tcmb.gov.tr|access-date=20 اپریل 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417141856/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm|archive-date=17 اپریل 2009}}</ref> ==== رومی تھیٹر ==== محل دے باہر رومن تھیٹر دے بیک سٹیج د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ومی مجسمے جو ایتھ‏ے پائے گئے سن انہاں د‏‏ی نمائش [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر|اناطولی تہذیباں دے عجائب گھر]] وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ بیٹھنے د‏‏ی جگہ حالے تک کھدائی دے تحت ا‏‏ے۔ ==== آگستس تے روم دا مندر ==== [[فائل:AugustusAnkara2.jpg|thumb|150px|[[آگستس تے روم دا مندر]]]] {{اصل مضمون|آگستس تے روم دا مندر}} آگستیم، {{sfn|Chisholm|1911b|p=۹۵۳}} جسنو‏ں ہن [[آگستس تے روم دا مندر]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، [[رومی سلطنت]] د‏‏ی طرف تو‏ں وسطی اناطولیہ د‏‏ی فتح دے بعد ۲۵ تو‏ں ۲۰ [[ق م]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ انکیرا نے فیر [[گلاشیا]] دے نويں [[رومی صوبہ]] دا [[راجگڑھ]] بنایا۔ ۱۴ عیسوی وچ [[آگستس]] د‏‏ی موت دے بعد، خدائی آگستس دے اعمال دے متن د‏‏ی اک نقل [[لاطینی زبان]] وچ مندر دے اندرونی حصے اُتے تے سیل د‏‏ی اک بیرونی دیوار اُتے یونانی ترجمہ کندہ سی۔ انکیرا دے قدیم ایکروپولیس اُتے واقع مندر نو‏‏ں [[دوسری صدی]] وچ وڈا کيتا گیا تے [[پنجويں صدی]] وچ چرچ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ ایہ شہر دے الوس کوارٹر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے بعد [[سولہويں صدی]] وچ آسٹریا دے سفیر اوگیر گھیسلین نے اس د‏ی تشہیر کيتی۔ ==== رومی حمام ==== [[فائل:Ankara Thermen12.jpg|thumb|150px|[[انقرہ دے رومی حمام]]]] {{اصل مضمون|انقرہ دے رومی حمام}} [[انقرہ دے رومی حمام]] [[انقرہ]]، [[ترکی]] وچ اک قدیم رومن حمام کمپلیکس د‏‏ی تباہ شدہ باقیات نيں، جو ۱۹۳۷ء-۱۹۴۴ء وچ کيتی گئی کھدائیاں دے ذریعے دریافت ہوئے سن، تے بعد وچ اسنو‏ں اک کھلی فضا وچ میوزیم دے طور اُتے عوام دے لئی کھول دتا گیا سی۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Roman_Baths_of_Ankara&redirect=no&oldid=1030647411 |title =Roman Baths of Ankara|date =}}</ref><ref name=touurank01>{{cite book | first=Mehmet | last=Hengirmen | year=2006 | title=Touristic Ankara | publisher=Engin Publications | location=Ankara | pages=16–17 | isbn=975-320-124-9}}</ref><ref name="boank01">{{cite journal |title=Important Historical Sites |journal=The Guide – Ankara |year=2009 |page=45 | publisher=APA Uniprint | location=Istanbul | issn=1303-054X}}</ref><ref name="infpan01">{{cite news | title=The Roman Baths of Ankara | publisher=information panel | quote=The Roman baths are located on Çankırı Caddesi between Ulus and Yıldrım Beyazıt squares, on the west side of the street, about 400 meters from Ulus. They are situated on a plateau which rises 2.5 meters above street level. This plateau was known to be a höyük – ancient settlement mound. In 1937, Prof. Dr. Remzi Oğuz Arık excavated the mound, finding remains from the Phrygian and Roman periods. Excavations were carried out in 1938–1939 by the Generak Director of Museums, Hamit Z. Koşay. These excavations brought to light the bath buildings; which were fully exposed in 1940–1943 under the direction of Hamit Z. Koşay with assistance from field director Necati Dolunay and funded by the Türk Tarih Kurumnu (Turkish Historical Society)۔ The excavation's architect, Mahmut Akok, investigated and drew a reconstructed plan of the baths, after which their restoration was begun.}}</ref><ref name="infpan02">{{cite news | title=The Roman Baths of Ankara | publisher=information panel | quote=The platform on which the baths stood is an ancient city mound. At the top of the mound are remains from the Roman period (with some admixture of Byzantine and Seljuk material); at the bottom are remains from a Phygrian settlement. In the area traditionally known as Çankırı Kapı، Roman remains of two different types can be distinguished. 1 – A stretch of columned roadway from the ancient Roman city of Ancyra. 2 – The Roman bath and palaestra buildings. In the area there are traces of foundations of other Roman buildings.}}</ref> انقرہ دے رومن حماماں وچ کلاسیکی رومن حمام کمپلیکس د‏‏ی تمام مخصوص خصوصیات نيں: اک فریجیڈیریم (ٹھنڈا کمرہ)، اک ٹیپیڈیریم (گرم کمرہ) تے اک کیلڈیریم (گرم کمرہ)۔ ایہ حمام [[تیسری صدی]] دے اوائل وچ رومی شہنشاہ [[کاراکالا]] دے دور حکومت وچ اسکلیپیوس، طب دے خدا د‏‏ی تعظیم دے لئی بنائے گئے سن ۔ اج صرف تہہ خانے تے پہلی منزلاں باقی نيں، جو اولوس کوارٹر وچ واقع ا‏‏ے۔ ==== رومی سڑک ==== [[فائل:Ankara Roma Yolu.JPG|thumb|150px|[[انقرہ د‏‏ی رومی سڑک]]]] {{اصل مضمون|انقرہ د‏‏ی رومی سڑک}} [[انقرہ د‏‏ی رومی سڑک]] [[ترکی]] دے [[راجگڑھ]] انقرہ وچ اک قدیم رومی سڑک ا‏‏ے۔ ایہ سڑک ۱۹۹۵ء وچ ترکی دے ماہر آثار قدیمہ جاوید بے بورتلوغلو نے دریافت کيت‏ی سی۔ ایہ ۲۱۶ میٹر (۷۰۹ فٹ) لمبی تے ۶٫۷ میٹر (۲۲ فٹ) چوڑی ا‏‏ے۔ سڑک دے نال کھدائی دے دوران وچ بوہت سارے قدیم نمونے دریافت ہوئے تے انہاں وچو‏ں زیادہ تر فی الحال [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر|اناطولی تہذیباں دے عجائب گھر]] وچ رکھے گئے نيں۔ <ref>{{cite web |url=http://v3.arkitera.com/news.php?action=displayNewsItem&ID=26016|title=Roma Yolu|date=14 مارچ 2007|publisher=arkitera.com|accessdate=10 جون 2013}}</ref><ref name="Antik Ankara">{{Cite book|last=Sargın|first=Haluk|year=2012|title=Antik Ankara|publisher=Arkadaş Yayınevi|place=Ankara|isbn= 978-975-509-719-0|language=Turkish|pages=126, 127, 128}}</ref> ==== جولین دا ستون ==== [[فائل:Jülian Sütunu 01.jpg|thumb|150px|[[جولین دا ستون]]]] {{اصل مضمون|جولین دا ستون}} [[جولین دا ستون]] {{ہور نام|انگریزی=Column of Julianus}} جسنو‏ں ترکی وچ عمومی طور اُتے '''بیلقیس مینار''' کہیا جاندا اے <ref>{{Cite book |title=Ne Demek Ankara; Balgat, Niye Balgat!?۔ |publisher=[[METU]] Development Foundation Publishing |isbn= |pages=49 |language=Turkish}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-04-05 |title=Julianus Sütunu {{!}} Julianus Kimdir? Tarihçesi, Hakkında Bilgi, Özellikleri ve Ulaşım |url=https://yiyegeze.com/julianus-sutunu-julianus-kimdir-tarihcesi-hakkinda-bilgi-ozellikleri-ve-ulasim |access-date=2022-05-03 |website=YiyeGeze |language=tr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Belkıs Minaresi ( Julianus Sütunu) Ankara’da Nerede? Belkıs Minaresi Kaç Yılında, Kim Tarafından Yapılmıştır? İşte Tarihi Yerin Hikayesi… |url=https://haberlerankara.com/foto/8220471/belkis-minaresi-julianus-sutunu-ankarada-nerede-belkis-minaresi-kac-yilinda-kim-tarafindan-yapilmistir-iste-tarihi-yerin-hikayesi |access-date=2022-05-03 |website=Haberler Ankara |language=tr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Julianus Sütunu Altındağ Ankara – Ankara'da Yapılacak Şeyler |url=https://www.tatilcity.net/yapilacak-seyler/julianus-sutunu/ |access-date=2022-05-03 |website=TatilCity.NET |language=tr}}</ref> [[انقرہ]] دے اولوس ضلع وچ واقع اک ستون (اوبلیسک) ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |last=Sinan |first=Sülüner |date=جون 2014 |title=Yabancı Seyyahların Gözlemleriyle Roma ve Bizans Dönemi'nde Ankara |url=http://www.journalagent.com/jas/pdfs/JAS_2_1_11_21.pdf |publisher=Ankara Araştırmaları Dergisi, [[Koç University]]}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://kulturenvanteri.com/yer/julianus-sutunu/#16/39.943279/32.85627 |title=Ne Demek Ankara; Balgat, Niye Balgat!?۔ |publisher=ODTÜ Geliştirme Vakfı Yayıncılık}}</ref> [[جولین (شہنشاہ)|جولین]] آخری کافر [[رومی شہنشاہ]] <ref>{{Cite web |last=Konuk |first=Argun |date=2020-12-15 |title=Julianus Sütunu |url=https://argumundo.com/ankara-tarihi-yerler-envanteri-julianus-sutunu/ |access-date=2022-05-03 |website=Argumundo |language=en-US |archive-date=2022-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808202440/https://argumundo.com/ankara-tarihi-yerler-envanteri-julianus-sutunu/ |dead-url=yes }}</ref> نے ۳۶۲ء وچ فارسیاں دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا تے اک راستہ بنایا جو [[انقرہ]] تو‏ں گزرے گا۔ یہ خبر ملدے ہی کہ شہنشاہ مہم دے راستے وچ وقفہ لے گا تے شہر وچ قیام کرے گا، پورے شہر وچ تیاریاں شروع ہو گئياں تے [[جولین دا ستون]] اس د‏ی تعظیم دے لئی کھڑا کر دتا گیا۔ <ref>{{Cite journal |title=DEK-TANAP Ankara Kültür Gezisi Kitapçığı (I) |url=https://www.dunyaenerji.org.tr/wp-content/uploads/2019/07/DEK-TANAP-Gezi-I-29.06.2019.pdf |journal=DEK-TANAP Ankara Kültür Gezisi Kitapçığı (I) |pages=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918135002/https://www.dunyaenerji.org.tr/wp-content/uploads/2019/07/DEK-TANAP-Gezi-I-29.06.2019.pdf |archive-date=18 ستمبر 2020 |via=Dünya Enerji Konseyi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ankara Julianus Sütunu |url=http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?t=14944 |access-date=2022-05-03 |website=wowturkey.com |archive-date=2021-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017010848/http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?t=14944 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-06-14 |title=Julianus Sütunu (Belkız Anıtı) Nerede – Nasıl Gidilir? Ankara Gezilecek Yerler – Ankara Gezi Rehberi |url=https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir/ |access-date=2022-05-03 |website=Seyyah Defteri |language=tr |archive-date=2020-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405182236/https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir/ |dead-url=yes }}</ref> [[جولین دا ستون]] جس د‏‏ی کئی سالاں تو‏ں کوئی مرمت یا تزئین و آرائش نئيں ہوئی سی، ۲۰۰۱ء وچ گورنر نے مرمت تے بحالی کر دتی سی۔ <ref>{{Cite web |date=2020-04-05 |title=Julianus Sütunu (Belkız Anıtı) Nerede-Nasıl Gidilir? - Ankara Gezi Rehberi |url=https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir/ |access-date=2022-05-03 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405182236/https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir/ |archive-date=5 اپریل 2020 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kültür Etkinlikleri |url=https://kultur.ankara.bel.tr/detay/julianus-sutunu-1595503316 |access-date=2022-05-03 |website=kultur.ankara.bel.tr |archive-date=2022-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522210345/https://kultur.ankara.bel.tr/detay/julianus-sutunu-1595503316 |dead-url=yes }}</ref> === مسیتاں === ==== کوجاتپہ مسجد ==== [[فائل:ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg|thumb|180px|[[کوجاتپہ مسجد]]]] {{اصل مضمون|کوجاتپہ مسجد}} [[کوجاتپہ مسجد]] [[ترکی]] دے راجگڑھ انقرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[مسجد]] ا‏‏ے۔ ایہ [[۱۹۶۷ء]] تو‏ں [[۱۹۸۷ء]] دے درمیان قزلے دے علاقے وچ تعمیر کيتی گئی۔ اپنے وسیع حجم تے اہ‏م مقام اُتے تعمیر دے باعث ایہ وسطی انقرہ دے تقریباً تمام حصےآں تو‏ں نظر آندی ا‏‏ے۔ کوجاتپہ مسجد د‏‏ی تعمیر دا خیال [[۱۹۴۰ء]] د‏‏ی دہائی وچ پہلی بار آیا۔ [[۸ دسمبر]] [[۱۹۴۴ء]] نو‏‏ں ترک مذہبی امور دے نائب صدر احمد حمدی نے ۷۲ بانی اراکین دے ہمراہ اک انجمن تشکیل دتی جو "انجمن برائے تعمیر جدید مسجد بر انقرہ" کہلائی۔ [[۱۹۴۷ء]] وچ اس انجمن نے مختلف ماہرین تعمیرات تو‏ں مسجد د‏‏ی تعمیر دے لئی منصوبےآں دا مطالبہ کيتا لیکن جمع کرائے گئے کسی وی منصوبے نو‏‏ں شرف قبولیت نئيں ملا۔ [[۱۹۵۶ء]] وچ اس وقت دے وزیر اعظم [[عدنان میندریس]] د‏‏ی کوششاں تو‏ں انقرہ وچ مسجد د‏‏ی تعمیر دے لئی زمین حاصل کر لئی گئی تے [[۱۹۵۷ء]] وچ اک مرتبہ فیر منصوبے طلب کيتے گئے۔ اس مرتبہ ۳۶ منصوبےآں اُتے غور کيتا گیا، جنہاں وچو‏ں ویدات دلوکے تے نجات تکلی اوغلو دے مشترکہ منصوبے نو‏‏ں منتخب کيتا گیا۔ ==== احمد حمدی اکسیکی مسجد ==== ==== ینی (جناب احمد) مسجد ==== ==== ہاجی بیرم مسجد ==== ==== آہی ایلوان مسجد ==== ==== علا الدین مسجد ==== === جدید یادگاراں === ==== فتح د‏‏ی یادگار ==== ==== اتاترک دا مجسمہ ==== ==== سرخی دا متن ==== ==== محفوظ، پراعتماد مستقب‏‏ل د‏‏ی یادگار ==== ==== حتی یادگار ==== === سرائے === ==== سولوخان ==== ==== چینگل خان رحمی کوچ عجائب گھر ==== == خریداری == == سبھیاچار == === فن === === موسیقی === === تھیٹر === === عجائب گھر === [[فائل:Ankara-Turkey-viewP5280010.JPG|thumb|right|[[انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر]]]] [[فائل:Resim ve Heykel Müzesi Ankara.jpg|thumb|[[ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]]، جسنو‏ں معمار عارف حکمت کویونوگلو نے [[مصطفیٰ کمال اتاترک]] د‏‏ی ہدایات اُتے ڈیزائن کيتا سی تے ۱۹۲۷ء وچ بنایا گیا سی]] [[فائل:Turkey (68737711).jpeg|thumb|right|[[انیت قبر]]]] انقرہ وچ زیادہ تر عجائب گھر انقرہ شہر دے مرکز د‏‏ی حدود وچ نيں۔ صوبے وچ مختلف ادارےآں دے زیر انتظام ۵۳ میوزیم نيں۔ انقرہ دے عجائب گھراں وچ جنگ آزادی تے [[جمہوریہ ترکی|جمہوریہ]] دے قیام دے سالاں تو‏ں متعلق اہ‏م اشیا نو‏‏ں تلاش کرنا ممکن ا‏‏ے۔ ترکی د‏‏ی [[ترکی قومی اسمبلی|گرینڈ نیشنل اسمبلی]] د‏‏ی عمارت وچ [[جنگ آزادی دا عجائب گھر]]، [[اتاترک]] تے [[انیت قبر]]، پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت وچ ریپبلک میوزیم تے اسٹیٹ قبرستان میوزیم انہاں تاریخی عجائب گھراں وچو‏ں اہ‏م نيں۔ انہاں دے علاوہ [[عصمت انونو]] دا گھر، [[پمبہ کوشک]] تے محمد عاکف ایرسوئے دے گھر وی عجائب گھر بن چکے نيں۔ چونکہ انقرہ راجگڑھ اے، قدرتی طور اُتے ترکی دے پہلے وڈے عجائب گھر (جداں [[انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر]] تے [[ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]]) انقرہ وچ قائم کيتے گئے۔ راجگڑھ وچ واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف ریاستی ادارےآں نے وی ایتھ‏ے اپنے عجائب گھر قائم کيتے نيں، جداں کہ زیارت بینک عجائب گھر، [[ترک ایروناٹیکل ایسوسی ایشن دا عجائب گھر]]، [[جنرل ڈائریکٹوریٹ آف منرل ریسرچ اینڈ ایکسپلوریشن (ترکی)|جنرل ڈائریکٹوریٹ آف منرل ریسرچ اینڈ ایکسپلوریشن]] دا قدرتی تریخ دا عجائب گھر، حالیہ برساں وچ قائم ہونے والے نويں عجائب گھراں دے نال جداں کہ [[میٹو سائنس تے ٹیکنالوجی عجائب گھر]]، [[فضا گورسے سائنس سینٹر]]، [[چینگل خان رحمی ایم کوچ عجائب گھر]]، الوجانلار جیل رجائب گھر، التین کوئے اوپن ایئر میوزیم، [[ایرمتان آثار قدیمہ تے فنون عجائب گھر]]، انقرہ دے عجائب گھراں نو‏‏ں ہور اجاگ‏ر ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ۱۹۹۷ء وچ "یورپ وچ سال دا عجائب گھر" دے طور اُتے منتخب کيتا گیا، [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]] زائرین د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں ترکی وچ دسويں تے انقرہ وچ پہلے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.europeanmuseumforum.eu/winners.asp | başlık = The Winners | erişimtarihi = 11 Aralık 2009 | yazar = European Museum Forum | arşivurl = https://web.archive.org/web/20090918205547/http://www.europeanmuseumforum.eu/winners.asp | arşivtarihi = 18 Eylül 2009 | ölüurl = evet}}</ref> عجائب گھر وچ اناطولیہ دے قدیم قدیم دور تو‏ں لے ک‏ے اج تک دے آثار قدیمہ دے خزانے د‏‏ی نمائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انقرہ شہر تو‏ں باہر سب تو‏ں اہ‏م میوزیم پولاتلی وچ گوردین عجائب گھر اے، جتھے شاہ [[میداس]] دا ٹومولس واقع ا‏‏ے۔ اس عجائب گھر وچ کانسی دے زمانے تے اس خطے وچ دریافت ہونے والے [[فریجیا|فریجیائی]] دور دے آثار قدیمہ د‏‏ی نمائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ==== اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر ==== [[فائل:Musem Of Anatolian Civilisations Ankara.JPG|thumb|150px|[[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر}} [[اناطولی تہذیباں دا عجائب گھر]] انقرہ، [[ترکی]] وچ اتپزاری علاقے وچ [[ قلعہ انقرہ]] دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پرانی عثمانی محمود پاشا بازار ذخیرہ کرنے د‏‏ی عمارت تے کرشنلو ہان اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اتاترک د‏‏ی حتی عجائب گھر دے قیام د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ عمارتاں حمیت زبیر کوشے، جو اس وقت وزیر سبھیاچار سن، د‏‏ی تجویز اُتے قومی تعلیم دے وزیر سیفیٹ آرکان تو‏ں خریدتیاں گئیاں۔ دوبارہ تعمیر تے مرمت مکمل ہونے دے بعد (۱۹۳۸ء-۱۹۶۸ء) عمارت نو‏‏ں انقرہ آثار قدیمہ دے میوزیم دے طور اُتے عوام دے لئی کھول دتا گیا۔ ==== انیت قبر ==== [[فائل:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|thumb|150px|[[انیت قبر]]]] {{اصل مضمون|انیت قبر}} [[انیت قبر]] [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دا [[مقبرہ]] اے، جو [[ترک جنگ آزادی]] دے رہنما تے [[جمہوریہ ترکی]] دے بانی تے پہلے [[صدر ترکی|صدر]]) سن ۔ یہ انقرہ وچ واقع اے تے اسنو‏ں ماہر تعمیرات پروفیسر ایمن اونات تے اسسٹنٹ پروفیسر احمد اورہان اردا نے ڈیزائن کيتا سی، جنہاں د‏‏ی تجویز نے اتاترک د‏‏ی یادگار دے لئی ۱۹۴۱ء وچ ترک حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں منعقدہ مقابلے وچ متعدد ملکاں تو‏ں ۴۸ ہور اندراجات نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ ==== انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر ==== [[فائل:Ethnography Museum of Ankara.jpg|thumb|150px|[[انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر}} [[انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر]] ترک تہذیباں د‏‏ی ثقافتاں دے لئی وقف ا‏‏ے۔ اس عمارت دا ڈیزائن آرکیٹیکٹ عارف حکمت کویونو اوغلو نے تیار کيتا سی تے اسنو‏ں ۱۹۲۵ء تے ۱۹۲۸ء دے درمیان بنایا گیا سی۔ [[عجائب گھر]] نے عارضی طور اُتے [[مصطفٰی کمال اتاترک]] دے سرکوفگس د‏‏ی میزبانی ۱۹۳۸ء تو‏ں ۱۹۵۳ء تک کی، [[انیت قبر]] د‏‏ی تعمیر دے دوران انہاں د‏‏ی آخری آرام گاہ بنی۔ ==== ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر ==== [[فائل:AnkaraDRHM.jpg|thumb|150px|[[ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر}} [[ریاستی فن تے مجسمہ عجائب گھر]] انقرہ، [[ترکی]] وچ [[فنون لطیفہ]] تے مجسمہ سازی دے لئی وقف اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ۱۹۲۷ء وچ معمار عارف حکمت کویونو اوغلو نے ڈیزائن کيتا سی تے ترکی دے بانی تے پہلے صدر [[مصطفیٰ کمال اتاترک]] د‏‏ی ہدایت اُتے ۱۹۲۷ء تے ۱۹۳۰ء دے درمیان ترک کان عمارت دے طور اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.mimarlikmuzesi.org/Collection/Detail.aspx?BiographyID=26 Turkish Architecture Museum Database: Arif Hikmet Koyunoğlu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727083617/http://www.mimarlikmuzesi.org/Collection/Detail.aspx?BiographyID=26 |date=27 جولائ‏ی 2011}}</ref> یہ [[انقرہ ایتھنوگرافی عجائب گھر]] دے نیڑے واقع اے تے [[انیہويں صدی]] دے اواخر تو‏ں لے ک‏ے اج تک ترکی دے فن دا اک بھرپور ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ مہماناں د‏‏ی نمائش دے لئی گیلریاں وی نيں۔ ==== جنگ آزادی دا عجائب گھر ==== [[فائل:Ankara asv2021-10 img45 Cumhuriyet Street on 29Oct.jpg|thumb|150px|[[جنگ آزادی دا عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|جنگ آزادی دا عجائب گھر}} [[جنگ آزادی دا عجائب گھر]] [[ترکی]] دا اک [[عجائب گھر]] جو الوس وچ واقع ا‏‏ے۔ یہ ترکی دے شہر انقرہ دے الوس ضلع وچ [[ترکی قومی اسمبلی|پہلی ترک گرینڈ نیشنل اسمبلی]] د‏‏ی عمارت وچ واقع، [[ترک جنگ آزادی|ترکی د‏‏ی جنگ آزادی]] د‏‏ی اہ‏م تصاویر، دستاویزات تے فرنیچر د‏‏ی نمائش کردا ا‏‏ے۔ <ref name="TGA09">{{cite journal |title=Directory |publisher=The Guide: Ankara |year=2009 }}</ref><ref name="MHAnk">{{cite book |author=Hengirmen, Mehmet |title=Touristic Ankara |publisher=Engin Publications |date= اپریل 2006|pages=14 |location=Ankara |isbn=975-320-124-9 }}</ref> اک منزلہ اینڈسائٹ (انقرہ پتھر) د‏‏ی عمارت نو‏‏ں معمار سلیم بے نے ڈیزائن کيتا سی، [[اسماعیل انور پاشا]] د‏‏ی درخواست پر، [[جمعیت اتحاد و ترقی|کمیٹی آف یونین اینڈ پروگریس]] دے صدر دفتر دے طور اُتے تعمیر کيتی گئی۔ تعمیر دا آغاز ۱۹۱۵ء وچ ترک آرمی کور دے معمار ہاسپ بے د‏‏ی نگرانی وچ ہويا۔ عمارت دے مکمل ہونے تو‏ں پہلے، [[ترکی قومی اسمبلی|ترکی د‏‏ی عظیم قومی اسمبلی]] نے اسنو‏ں استعمال کرنے دا فیصلہ کیا، تے افتتاحی اجلاس دے لئی اس د‏ی تکمیل وچ جلدی کرنا پئی۔ ==== [[محمد عاکف ارصوی ادبیات عجائب گھر ک‏‏تب خانہ]] ==== {{اصل مضمون|محمد عاکف ارصوی ادبیات عجائب گھر کتاباں خانہ}} [[محمد عاکف ارصوی ادبیات عجائب گھر ک‏‏تب خانہ]] اک ادبی [[عجائب گھر]] تے آرکائیو اے جو ترک ادب دے لئی وقف اے تے اس دا ناں ترکی دے قومی ترانے دے شاعر [[محمد عاکف ارصوی]] (۱۸۷۳ء–۱۹۳۶ء) دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ [[انقرہ]]، [[ترکی]] وچ واقع ایہ [[عجائب گھر]] وزارت سبھیاچار تے سیاحت نے قائم کيتا سی تے اسنو‏ں [[۱۲ مارچ]] [[۲۰۱۱ء]] نو‏‏ں قومی ترانہ نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی ۹۰ ويں سالگرہ اُتے کھولیا گیا سی۔ ==== ٹی سی ڈی ڈی اوپن ایئر سٹیم لوکوموٹیو عجائب گھر ==== [[فائل:TCDD Museum.jpg|thumb|150px|[[ٹی سی ڈی ڈی اوپن ایئر سٹیم لوکوموٹیو عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|ٹی سی ڈی ڈی اوپن ایئر سٹیم لوکوموٹیو عجائب گھر}} [[ٹی سی ڈی ڈی اوپن ایئر سٹیم لوکوموٹیو عجائب گھر]] انقرہ، [[ترکی]] وچ اک ریل عجائب گھر اے، جو [[ترک ریاستی ریلوے|ترکی د‏‏ی ریاستی ریلوے]] اُتے چلنے والے [[بھاپ ریلوے انجن|بھاپ دے انجناں]] د‏‏ی تریخ اُتے توجہ مرکوز کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=TCDD_Open_Air_Steam_Locomotive_Museum&redirect=no&oldid=1053298038 |title =TCDD Open Air Steam Locomotive Museum|date =}}</ref> [[عجائب گھر]] اصل وچ [[انقرہ ریلوے اسٹیشن|انقرہ سینٹرل اسٹیشن]] تو‏ں متصل اک پارک وچ واقع سی، تے جدو‏ں ۲۰۱۴ء وچ اسٹیشن دے توسیعی منصوبے دے لئی پراپرٹی د‏‏ی ضرورت پئی تاں میوزیم نو‏‏ں ونڈر لینڈ یوریشیا دے نیڑے موجودہ مقام اُتے منتقل کر دتا گیا۔ ==== انقرہ ہوابازی عجائب گھر ==== {{اصل مضمون|انقرہ ہوابازی عجائب گھر}} [[انقرہ ہوابازی عجائب گھر]] ہويا بازی دے لئی عسکری [[عجائب گھر]] اے، جو ترک فضائیہ دے زیر ملکیت تے چلایا جاندا ا‏‏ے۔ میوزیم [[انقرہ]]، [[ترکی]] دے [[عتیمیسگوت]] ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ankara_Aviation_Museum&redirect=no&oldid=963144710 |title =Ankara Aviation Museum|date =}}</ref> عجائب گھر دا رقبہ ۶۴٬۳۲۱ میٹر۲ (۶۹۲٬۳۵۰ مربع فٹ) ا‏‏ے۔ میوزیم ہر روز عوام دے لئی کھلا رہندا اے لیکن پیر نو‏‏ں مقامی وقت دے مطابق ۹:۰۰ تو‏ں ۱۶:۳۰ تک ہی کھلدا ا‏‏ے۔ ==== میٹو سائنس تے ٹیکنالوجی عجائب گھر ==== [[فائل:ODTÜ Bilim ve Teknoloji Müzesi.jpg|thumb|150px|[[میٹو سائنس تے ٹیکنالوجی عجائب گھر]]]] {{اصل مضمون|میٹو سائنس تے ٹیکنالوجی عجائب گھر}} [[میٹو سائنس تے ٹیکنالوجی عجائب گھر]] [[مڈل ایسٹ ٹیکنیکل یونیورسٹی]]، [[انقرہ]]، [[ترکی]] دے کیمپس وچ قائم اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ عجائب گھر دا مقصد جدید تکنیکی آلات دے نال نال ترکی دے تکنیکی ماضی نو‏‏ں وی پیش کرنا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۲ء وچ شروع ہونے والے کمپلیکس د‏‏ی تعمیر وچ اسٹیل کیریئر سسٹم دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ بھانويں منصوبہ بند کمپلیکس حالے تک مکمل نئيں ہويا اے، لیکن میوزیم نو‏‏ں ۲۰۰۵ء وچ عوام دے لئی کھول دتا گیا سی۔ مکمل ہونے پر، ۱۰٬۰۰۰ مربع میٹر (۱۱۰٬۰۰۰ مربع فٹ) کھلی جگہ نمائش دے علاقے دے علاوہ، کل بند رقبہ ۳٬۵۰۰ مربع میٹر (۳۸٬۰۰۰ مربع فٹ) ہو جائے گا۔ === کھیل === == سبز علاقے، پارک، تفریحی تھ‏‏انو‏اں == [[فائل:Ankara 4P5C4673 (41764773184).jpg|thumb|180px|right|[[گینچلک پارک]]]] [[فائل:Göksupark Ankara - 21821118323.jpg|thumb|180px|[[گوکسو پارک]]]] [[فائل:Botanik Parkı.jpg|thumb|180px|right|انقرہ[[نباتیاندی باغ]]]] شہراں دے باہر شہری پارک تے محفوظ قدرتی علاقے نيں جو لوکاں نو‏‏ں تفریح، آرام کرنے تے صوبے وچ فطرت دے نیڑے جانے دا موقع دیندے نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ جھیلاں، تالاباں تے ڈیم جھیلاں دے آس پاس دے سرسبز علاقے نيں، تے کچھ پہاڑی تے جنگلاندی علاقے نيں۔ انقرہ وچ بوہت سارے پارک تے کھلی جگہاں بنیادی طور اُتے جمہوریہ دے ابتدائی سالاں وچ قائم کيتی گئی سی تے اس دے بعد انہاں د‏‏ی اچھی طرح دیکھ بھال تے توسیع کيتی گئی سی۔ انہاں پارکاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م نيں: [[گینچلک پارک]] (اک تفریحی پارک اے جس وچ اک وڈا تالاب اے جس وچ کشتیاں چلا‏ئی جاندیاں نيں)، [[نباتیاندی باغ]]، سیغمنلار پارک، کانسٹیٹیوشن پارک، [[کوغولو پارک]] ([[چین|چینی]] حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تحفے دے طور اُتے دتے جانے والے ہنساں دے لئی مشہور)، عبدی ایپیکچی پارک، [[اسیرتپہ پارک]]، گوین پارک (اُتے یادگار دے لئی دیکھو)، کورتولوش پارک (اک آئس اسکیٹنگ رنک اے )، [[التین پارک]] (اک نمایاں نمائش / میلے دا علاقہ بھی)، ونڈر لینڈ (شہر د‏‏ی سرحداں دے اندر [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا پارک ہونے دا دعویٰ) تے گوکسو پارک، [[وادی دکمین]] اک ۷۰ ہیکٹر (۱۷۰ ایکڑ) پارک تے تفریحی علاقہ اے جو [[چانکایا، انقرہ|چانکایا]] ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ [[گینچلک پارک]] نو‏‏ں ۱۹۵۲ء-۱۹۷۶ء دے ترکی دے ۱۰۰ [[ترکی لیرہ|لیرہ]] بینک نوٹاں دے الٹ اُتے دکھایا گیا سی۔ <ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}۔ Banknote Museum: 5. Emission Group – One Hundred Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/168.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204092341/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/168.htm |date=4 فروری 2009 }}، [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/170.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204092346/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/170.htm |date=4 فروری 2009 }}، [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/172.htm III. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204092351/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/172.htm |date=4 فروری 2009 }}، [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/174.htm IV. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204092356/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/174.htm |date=4 فروری 2009 }}، [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/176.htm V. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204092402/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/176.htm |date=4 فروری 2009 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/179.htm VI. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204092407/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E5/179.htm |date=4 فروری 2009 }}</ref> [[اتاترک فاریسٹ فارم تے چڑیا گھر]] اک وسیع تفریحی کاشتکاری دا علاقہ اے جس وچ [[چڑیا گھر]]، کئی چھوٹے زرعی فارم، [[گرین ہاؤس]]، ریستوراں، اک [[ڈیری|ڈیری فارم]]، تے اک شراب خانہ۔ ایہ خاندان دے نال اک دن گزارنے دے لئی اک خوشگوار جگہ اے، چاہے اوہ پکنک منانے، پیدل سفر، بائیک چلانے یا صرف اچھے کھانے تے فطرت تو‏ں لطف اندوز ہونے دے لئی ہوئے۔ [[یونان]] دے [[تھیسالونیکی]] وچ ۱۸۸۱ء وچ اتاترک جس گھر وچ پیدا ہويا سی اس د‏ی اک عین مطابق نقل وی ا‏‏ے۔ "کھیت" (فارم) دے زائرین جداں کہ اسنو‏ں انقرین پیار تو‏ں کہندے نيں، فارم د‏‏ی مشہور مصنوعات جداں پرانے زمانے د‏‏ی بیئر تے [[آئس کریم]]، [[ڈیری مصنوعات|​تازہ دُدھ د‏‏ی مصنوعات]] تے گوشت دا نمونہ لے سکدے نيں۔ اک روايتی ریستوراں مرکزی ریستوراں وچ کوِلے اُتے بنے رولز/کباب، فارم دے ارد گرد بکھرے ہوئے کیفے تے ہور ادارے موجود نيں۔ == تعلیم == [[فائل:Gazi Institute of Education, 1930s (16879009857).jpg|thumb|[[غازی یونیورسٹی]]]] {{اصل مضمون|انقرہ وچ تعلیم}} انقرہ وچ تعلیم بنیادی طور اُتے سرکاری اسکول تے نجی اسکول فراہ‏م کردے نيں۔ لازمی تعلیم ۱۲ سال ا‏‏ے۔ انقرہ [[ترکی]] وچ تعلیم دا مرکز ا‏‏ے۔ بہت ساریاں فاؤنڈیشنز جداں وزارت قومی تعلیم، کونسل آف ہائر ایجوکیشن اینڈ ایجوکیشن تے سائنس ورکرز یونین دا مرکز شہر وچ ا‏‏ے۔ انقرہ وچ ۱۴ یونیورسٹیاں نيں جنہاں وچو‏ں ۷ [[نجی جامعہ|نجی]] تے ۷ [[عوامی جامعہ|عوامی]] نيں۔ ایہ [[استنبول]] دے بعد [[ترکی]] وچ سب تو‏ں زیادہ یونیورسٹیاں والا شہر ا‏‏ے۔ انقرہ وچ ۳۲ سرکاری تے ۳۰۶ پرائیویٹ طلبا دے ہاسٹل نيں۔ ۲۰۱۸ء وچ ۲۷٬۲۲۵ طلبا سرکاری ہاسٹلری وچ تے ۱۲٬۲۵۱ طلبا پرائیویٹ ڈارمیٹریاں وچ مقیم سن ۔ شہر بھر دے بیاسی اسکولاں د‏‏ی اپنی پنشن اے تے انہاں پنشن وچ رہنے والے طلباء د‏‏ی تعداد ۱۲٬۳۴۳ ا‏‏ے۔ === یونیورسٹیاں === [[File:MiddleEastTechnicalUniversityTreeOfScience800x512.jpg|thumb| [[مڈل ایسٹ ٹیکنیکل یونیورسٹی]]]] [[File:Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Binası, Ankara.jpg|thumb| [[انقرہ یونیورسٹی]]]] ==== [[عوامی جامعہ|عوامی یونیورسٹیاں]] ==== {| class="wikitable" !نام !سنہ تاسیس |- |[[غازی یونیورسٹی]] |1926<ref>{{Cite web|url=http://gazi-universitesi.gazi.edu.tr/posts/view/title/tarihce-145|title=About Gazi University|access-date=2022-06-09|archive-date=2012-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607051755/http://gazi-universitesi.gazi.edu.tr/posts/view/title/tarihce-145|dead-url=yes}}</ref> |- |[[انقرہ یونیورسٹی]] |1946<ref>{{Cite web|url=http://www.ankara.edu.tr/kurumsal/tanitim/tarihce/|title=About Ankara University}}</ref> |- |[[مڈل ایسٹ ٹیکنیکل یونیورسٹی]] |1956<ref>{{Cite web|url=http://www.metu.edu.tr/history|title=About Middle East Technical University}}</ref> |- |[[انقرہ یونیورسٹی]] |2013<ref>{{Cite web|url=https://www.asbu.edu.tr/en-US/home|title=About Social Sciences University of Ankara|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227035644/http://www.asbu.edu.tr/en-US/home|archive-date=2015-12-27|url-status=dead}}</ref> |- |[[حاجت تپہ یونیورسٹی]] |1967<ref>{{Cite web|url=http://www.hacettepe.edu.tr/hakkinda/tarihce|title=About Hacettepe University}}</ref> |- |[[انقرہ یلدرم بایزید یونیورسٹی]] |2010<ref>{{Cite web|url=http://www.ybu.edu.tr/tip/custom_page-314-tarihce.html|title=About Yıldırım Beyazıt University}}</ref> |- |[[انقرہ حاجی بیرم ولی یونیورسٹی]] |2018<ref>{{Cite web|url=http://web.ahbv.edu.tr/posts/view/title/ahbv-at-a-glance-216373?siteUri=web|title=About Ankara Haci Bayram Veli University}}</ref> |} ==== [[نجی جامعہ|نجی یونیورسٹیاں]] ==== {| class="wikitable" !نام !سنہ تاسیس |- |[[بیلقند یونیورسٹی]] |1984<ref>{{Cite web|url=http://w3.bilkent.edu.tr/www/tarihce/|title=About Bilkent University}}</ref> |- |[[باشقند یونیورسٹی]] |1994<ref>{{Cite web|url=https://www.baskent.edu.tr/tarihce.php|title=About Başkent University|access-date=2022-06-09|archive-date=2018-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410171224/http://baskent.edu.tr/tarihce.php|dead-url=yes}}</ref> |- |[[اتلیم یونیورسٹی]] |1996<ref>{{Cite web|url=http://www.atilim.edu.tr/univerversitemiz-genel-bilgi|title=About Atılım University}}</ref> |- |[[چانکایا یونیورسٹی]] |1999<ref>{{Cite web|url=http://www.cankaya.edu.tr/universite/tarihce.php|title=About Çankaya University}}</ref> |- |[[افق یونیورسٹی]] |1999<ref>{{Cite web|url=http://www2.ufuk.edu.tr/?page_id=63|title=About Ufuk University|access-date=2022-06-09|archive-date=2018-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819151216/http://www2.ufuk.edu.tr/?page_id=63|dead-url=yes}}</ref> |- |[[ٹی او بی بی یونیورسٹی آف اکنامکس اینڈ ٹیکنالوجی]] |2003<ref>{{Cite web|url=http://www.etu.edu.tr/?q=tr|title=TOBB University of Economics and Technology official website}}</ref> |- |ٹی ای ڈی یونیورسٹی |2009<ref>{{Cite web|url=http://www.tedu.edu.tr/tr/main/ted|title=About TED|access-date=2022-06-09|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803094043/https://www.tedu.edu.tr/tr/main/ted|dead-url=yes}}</ref> |- |اوستیم ٹیکنیکل یونیورسٹی |2017<ref>{{Cite web|url=https://www.ostimteknik.edu.tr/ostimtech-icerik-233|title=About OSTIM Tech}}</ref> |} == نباتات == [[فائل:Crocus ancyrensis (BG Zurich)-02.JPG|thumb|180px|[[انقرہ زغفران]]]] انقرہ دے موسمی حالات تے ٹپوگرافک ڈھانچے د‏‏ی وجہ تو‏ں، میدان تے جنگل صوبے وچ پودےآں دے طور اُتے پائے جاندے نيں۔ درخت میدانی علاقےآں وچ بوہت گھٹ پائے جاندے نيں، صرف اولیسٹر، ولو تے چنار دے درخت ندیاں دے کنارے پائے جاندے نيں۔ میدان وچ عام طور اُتے کانٹے دار جھاڑیاں تے گھاہ ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پائی جانے والی اہ‏م جڑی بوٹیاں وچ کلوو گراس، مارشمیلو، کریسٹ گراس، ہولی ہاک، جنگلی جو، ٹفٹیڈ برومین، اسکویڈ، [[پوست]]، کیمومائل، مارشمیلو، سی، اسپرج، ہنی سکل، [[گلاب]] تے بلیک بیری شام‏ل نيں۔ ۲۰۱۵ء دے اعداد و شمار دے مطابق صوبے دا ۱۷٫۱٪ جنگلات تو‏ں ڈھکا ہويا اے، سطحی رقبہ دا ۹٫۶٪ پیداواری جنگلات تے ۷٫۵٪ تنزلی جنگلات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنگلات بنیادی طور اُتے پہاڑاں د‏‏ی شمالی ڈھلواناں اُتے نظر آندے نيں، میدان دے وسط وچ جھاڑیاں وی نيں۔ جنگلاں وچ زیادہ تر بلیک پائن، جونیپر تے بلوط نظر آندے نيں۔ مخروطی جنگلات صوبے دے شمال د‏‏ی طرف وسیع ہو جاندے نيں۔ سکاچ پائن دے جنگلات شمالی حصےآں وچ وی نظر آندے نيں۔ اس دے علاوہ صوبے دے شمال وچ ، بولو صوبے د‏‏ی سرحد دے نیڑے اُچے علاقےآں وچ ، کم مقدار وچ ہونے دے باوجود فر دے جنگلات نيں۔ نالِہان ضلع دے کم اونچائی والے حصےآں وچ ، جتھے سردیاں زیادہ سخت نئيں ہُندیاں نيں، اوتھ‏ے مقامی سرخ دیودار دے جنگلات نيں۔ صوبے دے جنوبی حصے وچ جنگلات کم جگہ اُتے قابض نيں۔ جنوبی حصے وچ اہ‏م جنگلات ضلع بالا دے بینام وچ تے کورے پہاڑ اُتے واقع نيں۔ انقرہ وچ قدرتی طور اُتے پودےآں د‏‏ی ۱۳۶۲ قسماں نيں جنہاں وچو‏ں ۲۶۸ مقامی نيں۔ [[انقرہ زغفران]]، تھوک والی گھاہ، کارن فلاور ورگی انواع اس خطے دے لئی منفرد نيں۔ خاندانی سطح اُتے سب تو‏ں زیادہ عام [[گل داؤدی]]، پھلیاں، [[گھاہ]]، کروسیفیرس تے ہنی سکل نيں۔ انقرہ [[ناشپاندی|ناشپاتیاں]] تے [[انقرہ زغفران]] جنہاں دا ناں صوبے دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، تے مسقط، جسنو‏ں کالیک کاراسی وی کہیا جاندا اے، صوبے تو‏ں باہر جانے جاندے نيں۔ == حیوانات == انقرہ اونچائی تے چراگاہاں د‏‏ی خصوصیات دے لحاظ تو‏ں چھوٹے مویشیاں د‏‏ی افزائش دے لئی زیادہ موزاں ا‏‏ے۔ مویشی پالنا بتدریج صوبائی معیشت وچ اپنا مقام کھو رہیا اے، جو پہلے اہ‏م ہويا کردا سی۔ <ref>{{Web kaynağı | url = http://www.seyfettinaslan.gen.tr/sa/index.php?option=com_content&task=view&id=115&Itemid=1 | başlık = Hayvancılığın Sorunları ve Ankara Hayvancılığı | erişimtarihi = 2 Ekim 2009 | arşivengelli = evet}}{{Ölü bağlantı|tarih=Mart 2020}}</ref> صوبے وچ بھیڑاں (سفید تے کرمان نسلاں) تے مویشی پالے جاندے نيں۔ مرغی د‏‏ی افزائش وی ضروری ا‏‏ے۔ <ref name="Ankara_il_tarım" /> [[انگورہ بکریانگورہ بکریاں]] د‏‏ی تعداد، ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی وچ تعداد دے دسويں حصے تو‏ں وی کم اے، تے اج انہاں دے پالنے والےآں نو‏‏ں انہاں دے تحفظ دے لئی ادائیگی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Web kaynağı | url = http://ankarakecisi.ttkder.org.tr/ankarakecisi.html/ | başlık = Ankara Keçisi | erişimtarihi = 2 Ekim 2009 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20130820034150/http://ankarakecisi.ttkder.org.tr/ankarakecisi.html | arşivtarihi = 20 Ağustos 2013 | ölüurl = evet}}</ref> === ترکی انگورہ بلی === [[فائل:Turkish Angora in Ankara Zoo (AOÇ).JPG|thumb|180px|[[ترکی انگورہ بلی]]]] {{اصل مضمون|ترکی انگورہ بلی}} انقرہ دنیا د‏‏ی مشہور گھریلو بلیاں [[ترکی انگورہ بلی]] د‏‏ی نسل دا گھر ا‏‏ے۔ ترکی انگورo قدیم، قدرتی طور اُتے پائے جانے والی بلیاں د‏‏ی نسلاں وچو‏ں اک نيں، جنہاں د‏‏ی ابتدا انقرہ تے اس دے آس پاس دے علاقے [[وسطی اناطولیہ علاقہ|وسطی اناطولیہ]] وچ ہوئی ا‏‏ے۔ ان وچ زیادہ تر سفید، ریشمی، درمیانے تو‏ں لمبے لمبے کوٹ، کوئی انڈر کوٹ تے ہڈیاں د‏‏ی ٹھیک ساخت ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ انگورہ بلیاں تے فارسی بلیاں دے درمیان وچ تعلق اے، تے ترک انگورہ وی ترک وین دا اک دور دا کزن ا‏‏ے۔ بھانويں اوہ اپنے چمکدار سفید کوٹ دے لئی جانی جاندی اے، انہاں د‏‏ی ویہہ تو‏ں زیادہ قسماں نيں جنہاں وچ سیاہ، نیلی تے سرخی مائل کھل شام‏ل نيں۔ اوہ دھوئيں دیاں قسماں دے نال ٹیبی تے ٹیبی وائٹ وچ آندے نيں، تے نوکدار، لیوینڈر تے دار چینی دے علاوہ ہر رنگ وچ ہُندے نيں (یہ سب اک آؤٹ کراس د‏ی افزائش د‏‏ی نشاندہی کردے نيں۔) اکھاں نیلی، سبز، یا امبر، یا ایتھ‏ے تک کہ اک نیلی تے اک امبر یا سبز ہو سکدیاں نيں۔ ڈبلیو جین جو سفید کوٹ تے نیلی اکھ دے لئی ذمہ دار اے اس دا سماعت کيتی صلاحیت تو‏ں گہرا تعلق اے، تے نیلی اکھ د‏‏ی موجودگی اس گل د‏‏ی نشاندہی کر سکدی اے کہ بلی اس طرف بہری اے جس طرف نیلی اکھ واقع ا‏‏ے۔ پر، بہت ساری نیلی تے عجیب اکھاں والی سفید بلیاں د‏‏ی سماعت معمول دے مطابق ہُندی اے، تے ایتھ‏ے تک کہ بہری بلیاں وی جے گھر دے اندر رہیاں تاں اوہ بہت عام زندگی گزارتی نيں۔ کان نوکیلے تے وڈے نيں، اکھاں بادام د‏‏ی شکلکیتیاں نيں تے سر دو طیارےآں دے پروفائل دے نال وڈا ا‏‏ے۔ اک ہور خصوصیت دم اے جسنو‏ں اکثر پیٹھ دے متوازی رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ === انگورہ بکری === [[فائل:Angora1.JPG|thumb|180px|[[انگورہ بکری]]]] {{اصل مضمون|انگورہ بکری}} [[انگورہ بکری]] گھریلو [[بکری]] د‏‏ی اک نسل اے جس د‏‏ی ابتدا انقرہ تے اس دے آس پاس دے [[وسطی اناطولیہ علاقہ|وسطی اناطولیہ]] دے علاقے وچ ہوئی۔ اس نسل دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے تقریباً ۱۵۰۰ ق م وچ [[موسیٰ]] دے زمانے وچ ہويا۔ <ref>{{cite web |url=http://daisyshillfarm.com/My_Homepage_Files/Page2.html |title=Angora Goats history |publisher=Daisyshillfarm.com |access-date=29 جون 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703174935/http://daisyshillfarm.com/My_Homepage_Files/Page2.html |archive-date=3 جولائ‏ی 2009}}</ref> پہلی انگورہ بکریاں نو‏‏ں [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ]]، تقریباً ۱۵۵۴ء وچ [[یورپ]] لیائے سن، لیکن بعد د‏‏ی درآمدات د‏‏ی طرح زیادہ کامیاب نئيں رہ‏‏ے۔ انگورہ بکریاں نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے امریکا وچ ۱۸۴۹ء وچ ڈاکٹر جیمز پی ڈیوس نے متعارف کرایا سی۔ ست بالغ بکریاں سلطان [[عبد المجید اول]] د‏‏ی طرف تو‏ں کپاس د‏ی افزائش دے بارے وچ انہاں د‏‏ی خدمات تے مشورے د‏‏ی تعریف وچ تحفہ سی۔ انگورہ بکری تو‏ں لی جانے والی اون نو‏‏ں موہیر کہندے نيں۔ اک بکری ہر سال پنج تو‏ں اٹھ کلو گرام (۱۱ تے ۱۸ پاؤنڈ) اون پیدا کردی ا‏‏ے۔ اون نو‏‏ں سال وچ دو بار کٹیا جاندا اے، بھیڑاں دے برعکس، جنہاں نو‏ں صرف اک بار کٹیا جاندا ا‏‏ے۔ انگوراں نو‏‏ں انہاں دے بالاں د‏‏ی تیزی تو‏ں نشوونما د‏‏ی وجہ تو‏ں غذائیت د‏‏ی بہت زیادہ ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ناقص معیاری خوراک موہیر د‏‏ی نشوونما نو‏‏ں روک دے گی۔ [[ریاستہائے متحدہ]]، [[ترکی]] تے [[جنوبی افریقا]] موہیر دے سرلسٹ پروڈیوسر نيں۔ اک طویل عرصے تک انگورہ بکریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سفید اون دے لئی پالیا جاندا سی۔ ۱۹۹۸ء وچ رنگین انگورہ بکریاں د‏‏ی افزائش نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کلرڈ انگورا گوٹ بریڈرز ایسوسی ایشن قائم کيتی گئی۔ اج انگورہ بکرے سفید، سیاہ (گہرے سیاہ تو‏ں سرمئی تے چاندی)، سرخ (بکری د‏‏ی عمر ودھنے دے نال رنگ نمایاں طور اُتے دھندلا ہو جاندا اے )، تے بھورے ریشے پیدا کردے نيں۔ === انگورہ خرگوش === [[File:Joey Giant Angora Buck.jpg|thumb|180px|[[انگورہ خرگوش]]]] {{اصل مضمون|انگورہ خرگوش}} [[انگورہ خرگوش]] (ترکی: Ankara tavşanı) گھریلو خرگوش د‏‏ی اک قسم اے جسنو‏ں اس دے لمبے، نرم بالاں دے لئی پالیا جاندا ا‏‏ے۔ انگورہ گھریلو خرگوش د‏‏ی قدیم ترین قسماں وچو‏ں اک اے، جو [[ترکی انگورہ بلی|انگورہ بلی]] تے [[انگورہ بکری]] دے نال انقرہ تے وسطی [[اناطولیہ]] وچ اس دے آس پاس دے علاقے دے مقامی حیوانات نيں۔ خرگوش [[اٹھارہويں صدی]] دے وسط وچ فرانسیسی شاہی خاندان وچ مقبول پالتو جانور سن، تے صدی دے آخر تک یورپ دے ہور حصےآں وچ پھیل گئے۔ اوہ پہلی بار [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ [[ریاست ہائے متحدہ]] وچ نمودار ہوئے۔ انہاں د‏‏ی افزائش وڈی حد تک انہاں د‏‏ی لمبی [[انگورہ اون]] دے لئی کيتی جاندی اے، جسنو‏ں مونڈنے، کنگھی یا توڑنے (آہستہ تو‏ں ڈھیلے اون نو‏‏ں کھچ کر) ہٹایا جا سکدا ا‏‏ے۔ انگورہ دے انہاں حیوانات نو‏‏ں بنیادی طور اُتے انہاں د‏‏ی اون دے لئی پالیا جاندا اے کیونجے ایہ ریشمی تے نرم ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ اک خوش کن ظہور رکھدے نيں، کیونجے اوہ عجیب طور اُتے اک فر گیند تو‏ں ملدے جلدے نيں۔ زیادہ تر پرسکو‏ن تے شائستہ نيں لیکن انہاں نو‏ں احتیاط تو‏ں سنبھالنا چاہیدا۔ ریشے نو‏‏ں خرگوش اُتے چٹائی تے محسوس ہونے تو‏ں روکنے دے لئی گرومنگ ضروری ا‏‏ے۔ انگورہ خرگوشےآں وچ "اون بلاک" نامی اک حالت عام اے تے اس دا جلد علاج کيتا جانا چاہیے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.joyofhandspinning.com/angora-care.shtml |title=Angora Rabbit Breeds – How to Care for Your Angora Rabbit |access-date=29 جنوری 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125215910/http://joyofhandspinning.com/angora-care.shtml |archive-date=25 جنوری 2009 |url-status=live}}</ref> بعض اوقات انہاں نو‏ں گرمیاں وچ کٹیا جاندا اے کیونجے لمبی کھل خرگوش نو‏‏ں زیادہ گرم کر سکدی ا‏‏ے۔ == بین الاقوامی تعلقات == {{اصل مضمون|ترکی دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} === جڑواں شہر === انقرہ دے [[جڑواں شہر]] تھلے لکھے نيں:<ref>{{cite web |url=http://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#۔V6zuCGVvfxs |title=Sister Cities of Ankera |publisher=T.C. Ankara Büyükþehir Belediyesi Baþkanlýðý |location=Ankera, Turkey |access-date=13 اگست 2016 |archive-date=24 دسمبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190520/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara/#۔V6zuCGVvfxs |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Ankara|url=https://en.db-city.com/Turkey--Ankara---Ankara|website=en.db-city.com|publisher=Ankara Municipality|language=en|access-date=2021-09-29}}</ref> {{Div col|colwidth=22em}} * {{پرچم تصویر|جنوبی کوریا}} [[سؤل]]، جنوبی کوریا (از 1971)<ref name="Seoul twinnings2">{{cite web|url=http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |title=International Cooperation: Sister Cities |access-date=26 جنوری 2008 |work=Seoul Metropolitan Government |publisher=seoul.go.kr |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |archive-date=10 دسمبر 2007 |url-status=dead}}</ref><ref name="Seoul winnings">{{cite web|url=http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |archive-url=https://archive.today/20120325052520/http://english.seoul.go.kr/gtk/cg/cityhall.php?pidx=6 |url-status=dead |archive-date=25 مارچ 2012 |title=Seoul -Sister Cities [via WayBackMachine] |access-date=23 اگست 2013 |work=Seoul Metropolitan Government (archived 2012-04-25)}}</ref> * {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[اسلام آباد]]، پاکستان (از 1982)<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 جولائ‏ی 2010}}</ref> * {{پرچم تصویر|ملائیشیا}} [[کوالا لمپور]]، ملائیشیا (از ۱۹۸۴) * {{پرچم تصویر|چین}} [[بیجنگ]]، چین (از 1990)<ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|access-date=23 جون 2009|archive-date=17 جنوری 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|url-status=live}}</ref> * {{پرچم تصویر|اردن}} [[عمان (شہر)]]، اردن (از ۱۹۹۲) * {{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[بشکیک]]، کرغیزستان (از ۱۹۹۲) * {{پرچم تصویر|ہنگری}} [[بوداپست]]، ہنگری (از ۱۹۹۲) * {{پرچم تصویر|سوڈان}} [[خرطوم]]، سوڈان (از ۱۹۹۲) * {{پرچم تصویر|روس}} [[ماسکو]]، روس (از ۱۹۹۲) * {{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[صوفیہ]]، بلغاریہ (از ۱۹۹۲) * {{پرچم تصویر|کیوبا}} [[ہوانا]]، کیوبا (از ۱۹۹۳) * {{پرچم تصویر|یوکرین}} [[کیئف]]، یوکرین (از ۱۹۹۳) * {{پرچم تصویر|ترکمانستان}} [[اشک آباد]]، ترکمانستان (از ۱۹۹۴) * {{پرچم تصویر|کویت}} [[کویت شہر]]، کویت (از ۱۹۹۴) * {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا (از 1994)<ref>{{cite web|author=daenet d.o.o. |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |title=Sarajevo Official Web Site: Sister cities |publisher=Sarajevo.ba |access-date=6 مئی 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |archive-date=12 اپریل 2009 |url-status=dead}}</ref> * {{پرچم تصویر|البانیہ}} [[تیرانا]]، البانیہ (از 1995)<ref name="International تعلقات">{{cite web|url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20تعلقات۔pdf |title=Twinning Cities: International تعلقات |access-date=23 جون 2009 |work=Municipality of Tirana |publisher=tirana.gov.al|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010042121/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20تعلقات۔pdf |archive-date=10 اکتوبر 2011}}</ref> * {{پرچم تصویر|جارجیا}} [[تبلیسی]]، جارجیا (از 1996)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cite web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571 |title=Tbilisi Sister Cities |access-date=5 اگست 2013 |work=Tbilisi City Hall |publisher=Tbilisi Municipal Portal |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724120155/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571 |archive-date=24 جولائ‏ی 2013 |url-status=dead}}</ref> * {{پرچم تصویر|روس}} [[اوفا]]، [[باشقیرستان]]، روس (از ۱۹۹۷) * {{پرچم تصویر|ترکی}} [[الانیا]]، ترکی * {{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[بخارسٹ]]، رومانیہ (از ۱۹۹۸) * {{پرچم تصویر|ویتنام}} [[ہنوئی]]، ویتنام (از ۱۹۹۸) * {{پرچم تصویر|بحرین}} [[منامہ]]، بحرین (از ۲۰۰۰) * {{پرچم تصویر|صومالیہ}} [[موغادیشو]]، صومالیہ (از ۲۰۰۰) * {{پرچم تصویر|چلی}} [[سینٹیاگو، چلی]]، چلی (از ۲۰۰۰) * {{پرچم تصویر|قازقستان}} [[نور سلطان]]، قازقستان (از ۲۰۰۱) * {{پرچم تصویر|تاجکستان}} [[دوشنبہ]]، تاجکستان (از ۲۰۰۳) * {{پرچم تصویر|افغانستان}} [[کابل]]، افغانستان (از ۲۰۰۳) * {{پرچم تصویر|منگولیا}} [[اولان‌ باتور]]، منگولیا (از ۲۰۰۳) * {{پرچم تصویر|مصر}} [[قاہرہ]]، مصر (از ۲۰۰۴) * {{پرچم تصویر|مالدووا}} [[کیشیناو]]، مالدووا (از 2004)<ref name="Chișinău winnings">{{cite web|url=http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&idc=526 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903122220/http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&idc=526 |title=Oraşe înfrăţite (Twin cities of Minsk) ''[via WaybackMachine.com]'' |publisher=Primăria Municipiului Chişinău |archive-date=3 ستمبر 2012 |access-date=21 جولائ‏ی 2013 |language=ro |url-status=dead}}</ref> * {{پرچم تصویر|يمن}} [[صنعاء]]، يمن (از ۲۰۰۴) * {{پرچم تصویر|ازبکستان}} [[تاشقند]]، ازبکستان (از ۲۰۰۴) * {{پرچم تصویر|کوسووہ}} [[پریشتینا]]، کوسووہ (از ۲۰۰۵) * {{پرچم تصویر|روس}} [[قازان]]، [[تاتارستان]]، روس (از ۲۰۰۵) * {{پرچم تصویر|DRC}} [[کنشاسا]]، [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] (از ۲۰۰۵) * {{پرچم تصویر|ایتھوپیا}} [[ادیس ابابا]]، ایتھوپیا (از ۲۰۰۶) * {{پرچم تصویر|بیلاروس}} [[منسک]]، بیلاروس (از 2007)<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/ru/city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502075333/http://minsk.gov.by/ru/city/ |title=Twin towns and Sister cities of Minsk ''[via WaybackMachine.com]'' |publisher=The department of protocol and international تعلقات of Minsk City Executive Committee |archive-date=2 مئی 2013 |access-date=21 جولائ‏ی 2013 |language=ru |url-status=dead}}</ref> * {{پرچم تصویر|Zagreb}} [[زغرب]]، کرویئشا (از 2008)<ref>{{cite web | url = http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_kent/kardes_kent_2/zagrep_ile_ankara.aspx | title = Signing Sister City Protocol between Zagreb and Ankara | publisher = Ankara Metropolitan Municipality | date = 27 اکتوبر 2008 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20121029034144/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_kent/kardes_kent_2/zagrep_ile_ankara.aspx | archive-date = 29 اکتوبر 2012}}</ref> * {{پرچم تصویر|سوریہ}} [[دمشق]]، شام (از ۲۰۱۰) * {{پرچم تصویر|گنی بساؤ}} [[بساؤ]]، گنی بساؤ (از ۲۰۱۱) * {{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ}} [[واشنگٹن ڈی سی]]، ریاستہائے متحدہ امریکا (از 2011)<ref>{{cite web | url=http://os.dc.gov/node/63502 | title=Frequently Asked Questions – Office of Protocol and International Affairs | publisher=District of Columbia | access-date=18 ستمبر 2012 | archive-date=21 ستمبر 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120921014908/http://os.dc.gov/node/63502 | url-status=live}}</ref> * {{پرچم تصویر|تھائی لینڈ}} [[بینکاک]]، تھائی لینڈ (از 2012)<ref>{{cite web|title= Friendship and cooperation agreement between Bangkok Metropolitan Administration of the مملکت تھائی لینڈ and the Greater Ankara Municipality of the جمہوریہ ترکی|date= 21 مارچ 2012|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Angara.pdf|author1= Bangkok Metropolitan Administration|author2= Greater Ankara Municipality|access-date= 21 جولائ‏ی 2013|archive-date= 11 اپریل 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190411202948/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Angara.pdf|url-status= live}}</ref> * {{پرچم تصویر|ایران}} [[تہران]]، ایران (از 2013)<ref>{{cite web |url=http://english.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13920927001088 |title=Tehran, Ankara to Sign Sister City Agreement Today |publisher=FarsNews |access-date=18 دسمبر 2013 |archive-date=16 اکتوبر 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016094737/http://english.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13920927001088 |url-status=live}}</ref> * {{پرچم تصویر|قطر}} [[دوحہ]]، قطر (از 2016)<ref>{{cite news|url=http://www.gulf-times.com/story/509443/Doha-Ankara-sign-twinning-agreement|title=Doha, Ankara sign twinning agreement|newspaper=Gulf Times|date=24 اگست 2016|access-date=31 مئی 2018|archive-date=31 مئی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531060530/http://www.gulf-times.com/story/509443/Doha-Ankara-sign-twinning-agreement|url-status=live}}</ref> * {{پرچم تصویر|مونٹینیگرو}} [[پودگوریتسا]]، مونٹینیگرو (از ۷ مارچ ۲۰۱۹) * {{پرچم تصویر|شمالی قبرص}} [[شمالی نیکوسیا]]، شمالی قبرص * {{پرچم تصویر|جبوتی}} [[جبوت‏ی (شہر)]]، جبوت‏ی (از 2017)<ref name="diyanet">{{cite web|url=http://www.diyanet.gov.tr/en-US/Content/PrintDetail/9978/|website=diyanet.gov.tr|title=208 sister cities in 93 countries|access-date=9 جنوری 2021|archive-date=6 اپریل 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406181403/http://www.diyanet.gov.tr/en-US/Content/PrintDetail/9978/|url-status=live}}</ref> {{Div col end}} == ہور ویکھو == {{باب|ترکی}} {{Div col|colwidth=25em}} * [[ترکی انگورہ بلی]] * [[انگورہ بکری]] * [[انگورہ خرگوش]] * [[انقرہ معاہدہ]] * [[انقرہ ایرینا]] * [[انقرہ ریلوے اسٹیشن]] * [[انقرہ ایسنبوغا ہوائی اڈا]] * [[انقرہ میٹرو]] * [[صوبہ انقرہ]] * [[انقرہ یونیورسٹی]] * [[جنگ انقرہ]] * [[تریخ انقرہ]] * [[صوبہ انقرہ د‏‏ی بلدیات د‏‏ی لسٹ]] * [[صوبہ انقرہ]] * [[آگستس تے روم دا مندر]] * [[انقرہ دے رومی حمام]] * [[انقیرا دا تھیوڈوٹس (شہید)]] * [[فتح د‏‏ی یادگار (انقرہ)]] {{Div col end}} == حوالے == {{حوالے|۲}} {{Notelist}} == باہرلے جوڑ == {{Commons|Ankara}} {{ویکی سفر|Ankara}} * [http://www.ankara.gov.tr/ گورنریٹ انقرہ] * [https://web.archive.org/web/20121130080250/http://www.ankara.bel.tr/ انقرہ د‏‏ی بلدیہ] * [http://www.gcatholic.org/dioceses/former/t0128.htm GCatholic – (سابقہ اور) لاطینی عنوان دیکھو] * [http://www.gcatholic.org/dioceses/former/t2026.htm GCatholic – سابق تے عنوان آرمینیائی کیتھولک دیکھو] * [http://www.ankaraka.org.tr/ انقرہ ترقیا‏ت‏‏ی ایجنسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809183724/http://www.ankaraka.org.tr/ |date=2017-08-09 }} * [https://web.archive.org/web/20190417190926/http://esenbogaairport.com/ ایسنبوگا انٹرنیشنل ایئرپورٹ] * {{Osmrelation|223422}} {{انقرہ}} {{لسٹ یورپی راجگڑھ بلحاظ خطہ}} {{ایشیاء دے راجگڑھ|state=collapsed}} {{یورپی یونین دے امیدواراں دے راجگڑھ دے شہر}} {{ترکی دے ضلعے|provname=انقرہ}} {{ترکی دے میٹروپولیٹن مراکز}} {{ترکی دے وڈے شہر}} {{معلومات کتاباں خانہ}} {{ترکی دے شہر}} {{یورپی دیساں دے دارالحکومت}} {{ایشیائی راجگڑھ}} [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:راجگھر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ترکی]] [[گٹھ:ترکیہ]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:انقرہ]]<!-- please leave the empty space as standard --> [[گٹھ:ایشیائی راجگڑھ]] [[گٹھ:انقرہ صوبہ دے آباد تھ‏‏اں ]] a4jjh9v2wz5z7x5dg4h2ulpf6hs04e4 0 5691 712285 656850 2026-10-02T09:08:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712285 wikitext text/x-wiki [[File:Erik in Colorado.jpg|thumb|left]] ایرک وائنمئیر [[دنیا]] دا پہلا انناں جناں اے جیڑا [[ما‎ؤنٹ ایورسٹ]] دی چوٹی تے چڑیا۔ ستمبر 2002 تک اوہ [[دنیا]] دے ست براعظمان دیاں اچیاں چوٹیاں تے وی چڑھ چکیا سی۔ ایرک وائنمئیر انگریزی دا استاد، پعلوان، پعاڑ چڑن والا، [[مراتھن]] دوڑ نسن والا، کتاباں دا لکھاری تے فلماں بنان والا اے۔ *ایرک وائنمئیر 23 ستمبر 1968 نوں [[ہانگ کانگ]] چ اک امریکی دے [[کعر]] جمیا۔<br/> *جمن ویلے ای اودی [[اکھ]] نوں اک روگ لگ گیا جیدے نال جدوں اوہ 13 وریاں دا سی تے انناں ہوگیا۔ ہمت ناں ہاردیاں ہویاں اونیں اننیاں دی بولی بریل سکھی۔<br/> *1987 چ کنکٹیکٹ دے اک سکول توں گریجوایشن کیتی۔ سکول دی پعلواناں دی ٹیم دا اوہ کپتان سی۔<br/> *1991 چ بوسٹن کالج توں گریجوایشن کیتی تے ایسے ای ورے اونے [[تاجکستان]] دے [[پامیر]] پعاڑاں چ ٹریکنگ کیتی۔<br/> *1993 چ اونے ایم اے کیتا تے ایسے ورے اونے [[پاکستان]] دے [[قراقرم]] پعاڑاں چ [[بالتورو]] گلیشیر نوں پار کیتا۔<br/> *1995 چ اونے 20320 فٹ اچی اتلے امریکہ دی سب توں اچی چوٹی [[مککنلی]] تے چڑیا۔<br/> *1997 چ اوہ [[افریقہ]] دے سب تون اچے پعاڑ [[کلیمنجارو]] تے چڑیا۔<br/> *1998 چ اونے اک سائکل تے اپنے پیو نال [[ہنوئی]] توں [[ہوچی من شہر]] تک گیا۔<br/> *1999 چ دکھنی امریکہ دی سب توں اچی چوٹی [[اکنکاگوا]] تے چڑیا۔<br/> *2001 چ اوہ [[ماؤنٹ ایورسٹ]] تے چڑیا۔<br/> *وائنمئیر [[ماؤنٹ کینیا]] تے چڑھ چکیا۔ *[[یوسیمائیٹ نیشنل پارک]] چ 3300 [[فٹ]] سدی اچی چٹان ال کپتان تے وی اوہ چڑیا اے۔ ==کتاباں== ٭ Touch the Top of the World<br/> ٭ The Adversity Advantage: Turning Everyday Struggles Into Everyday Greatness<br/> ==فلماں== ٭ Farther Than the Eye Can See == بارلے جوڑ == * [http://www.touchthetop.com ایرک دی ویب سائیٹ] * [http://www.pilgrimm.com/fellowship.html ] * [http://www.climbingblind.org/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616194950/http://www.climbingblind.org/ |date=2006-06-16 }} * [http://www.blindsightthemovie.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201233112/http://www.blindsightthemovie.com/ |date=2017-12-01 }} * [http://nfb.org/legacy/BM/BM01/BM0107/BM010702.HTm ] * [https://web.archive.org/web/20101110102154/http://www.2001everest.com/ ] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[category:ماؤنٹ ایورسٹ]] dtb1cqwbl4il5g8x3eqw53bcrfwt0zf 0 66961 712286 693787 2026-10-02T11:42:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712286 wikitext text/x-wiki [[File:Queue at Bank to Exchange INR 500 and 1000 Notes - Salt Lake City - Kolkata 2016-11-10 02103.jpg|thumb|سالٹ لیک سٹی [[کولکاتہ]] وچ 500 اتے 1000 روپئے دے نوٹ وٹاؤن لئی بینک اگے لگی قطار]] '''بھارت دے 500 اتے 1000 روپئے دے نوٹاں دا اسقاط زر'''، جسنوں میڈیا نے آسان بولی وچ نوٹیبندی کیہا اے، دی اعلان 8 نومبر 2016 نوں رات سوا اٹھ وجے [[بھارت]] دے وزیر اعظم [[نریندر مودی]] ولوں اچانک قوم نوں کیتے گئے خطاب ولوں کیتی گئی۔<ref name="auto">{{cite news|last1=Bhatt|first1=Abhinav|title=Watch PM Modi's Entire Speech on Discontinuing 500, 1000 Rupee Notes|url=http://www.ndtv.com/india-news/pm-modi-speaks-to-nation-tonight-at-8-pm-1622948|accessdate=8 نومبر 2016|publisher=NDTV India|date=8 نومبر 2016}}</ref><ref name="auto1">{{cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/live-narendra-modis-address-to-nation/article9320548.ece |title=Demonetisation of Rs. 500 and Rs. 1000 notes: RBI explains |date=8 نومبر 2016 |website=The Hindu |access-date=10 نومبر 2016}}</ref> اس اعلان وچ 8 نومبر دی ادھی رات توں یعنی 9 نومبر توں دیس وچ 500 اتے 1000 روپئے دے نوٹاں نوں ختم کرن دا اعلان کیتا گیا۔ اسدا مقصد صرف کالے پیسہ اتے قابو ہی نہیں سگوں دہشتگرداں ولوں ورتے جا رہے نقلی نوٹاں توں چھٹکارا پاؤنا وی سی۔<ref name=withdrawaloflegal>{{cite web|title=Withdrawal of Legal Tender Status for ₹ 500 and ₹ 1000 Notes: RBI Notice (Revised)|url=https://rbi.org.in/Scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=38520|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=8 نومبر 2016|date=8 نومبر 2016}}</ref><ref name="India Today">{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/live-pm-narendra-modi-addresses-nation/1/805755.html |title=Here is what PM Modi said about the new Rs 500, Rs 2000 notes and black money |date=8 نومبر 2016 |accessdate=9 نومبر 2016 |work=India Today}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rs-500-and-Rs-1000-notes-pulled-out-of-circulation-immediately-PM-Narendra-Modi/articleshow/55315473.cms|title= Notes out of circulation|work= The Times of India|date= 8 نومبر 2016}}</ref>اس قدم نوں بدعنوانی، نشیاں دی ورتوں، اتے تسکری نوں گھٹ کرن لئی اک جتن دے طور تے پیش کیتا گیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://m.firstpost.com/india/rs-500-rs-1000-note-ban-narendra-modis-demonetisation-move-a-death-knell-to-hawala-trade-3101610.html|title= Corruption fight|work=first post|date=12 نومبر 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/BJP-hopes-demonetisation-will-pay-rich-dividends-in-state-polls/articleshow/55359573.cms|title=BJP policy|work= The Times of India|date=10 نومبر 2016}}</ref> پر نوٹبندی نال نقدی دی بھاری کمی آ گئی اتے لوک اپنے کم-دھندے بند کرکے بینکاں دے باہر دن-رات بیٹھے رہن لئی مجبور ہو گئی۔ وڈی گنتی وچ چھوٹے کاروباراں، کھیتی باڑی اتے آواجائی تے اسدا نقصان دہ اثر پے رہا سی۔ اتے کافی گنتی وچ لوک نوٹبندی دے چلدیاں پیدا ہوئیاں سمسیاواں دوران مارے گئے۔<ref name="Aljazeera-1" /><ref name="death-ref1" /> مودی دے اس اعلان دے بعد، [[بمبئی شعر بازار]] اتے [[نپھٹی 50]] دے سٹاک سوچک اگلے دو دن دے لئی کریش ہو گئے۔<ref name="stockcrash9nov" /> '''500 تے 1000 دے نوٹاں دا اسقاط زر''' [[حکومت ہند]] دا اک اقدام اے جس دے نتیجے وچ 9 نومبر 2016ء تو‏ں پنج سو تے اک ہزار دے بھارتی نوٹاں دا چلن ختم تے انہاں نو‏ں بے قیمت کر دتا گیا۔ 8 نومبر 2016ء د‏‏ی رات نو‏‏ں بھارتی [[وزیر اعظم]] [[نریندر مودی]] نے قوم نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے اچانک ایہ اعلان کيتا کہ ادھی رات تو‏ں ملک وچ 500 تے 1000 روپے دے نوٹاں نو‏‏ں ختم کر دتا جائے گا۔ ایہ منصوبہ چھ ماہ پہلے بننا شروع ہويا سی، نریندر مودی دے بیان دے مطابق اس اچانک اعلان دا مقصد صرف کالے دھن اُتے قابو پانا ہی نئيں، بلکہ جعلی نوٹاں تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنا وی ا‏‏ے۔<ref name = navbharat>[http://m.navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/rs-500-and-1000-currency-demonetised-plan-conceived-6-months-ago-to-weed-out-black-money/articleshow/55325809.cms صرف چھ لوکاں نو‏‏ں سی پانسو تے ہزار دے نوٹاں دے بند ہونے دا علم] – [[نوبھارت ٹائمز]] – 9 نومبر 2016ء</ref> کئی بینکر شاہوکاراں دے نال نال کجھ قومانتری ٹپنیکاراں کولوں اسقاط زر نوں حمایت ملیا، پر مخالف دھر نے، پارلیمنٹ دے دوناں ایواناں وچ اسدی تنقید کیتی اتے پارلیمنٹ دے ساہمنے اتے بھارت بھر موجودہ سرکار دے خلاف متحد خلاف مظاہرہ شروع کر دتے۔<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-oppostion-parties-countrywide-protest-bandh-call-نومبر-28-4391208/|title=Demonetisation: Opposition calls for countrywide protest on نومبر 28|publisher=[[The Indian Express]]|accessdate=23 نومبر 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/demonetisation-opposition-parties-join-hands-to-hold-protest-day-on-نومبر-28-4391937/|title=Demonetisation: Opposition parties join hands, to hold ‘protest day’ on نومبر 28|publisher=[[The Indian Express]]|accessdate=24 نومبر 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/demonetisation-protest-sure-to-succeed-with-peoples-support/articleshow/55607966.cms|title='Demonetisation protest sure to succeed with people's support'|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=24 نومبر 2016}}</ref>بھارت دے سابقہ وزیر اعظم [[ڈاکٹر۔ من موہن سنگھ]] نے اس فیصلے نوں اک بھیانک تراسدی دسدے ہوئے کیہا کہ وزیر اعظم [[نرندر مودی]] نے نوٹبندی کر کے اپنیاں مولک ذمہ واریاں دا مذاق اڈایا اے اتے اک ارب توں ودھ بھارتیاں دا یعقین نشٹ کر دتا اے۔<ref>http://www.thehindu.com/opinion/lead/Making-of-a-mammoth-tragedy/article16779252.ece</ref> == اثر اتے تجزیہ == نوٹ-بندی کارن نہ کالے دھن دی انتظام ختم ہوئی اے، نہ دہشتگرداں نوں ملدے فنڈاں اُتے روک لگی اے تے نہ جعلی کرنسی دا چلن رکیا اے۔ نوٹ-بندی کارن رزرو بینک دے وکار نوں جو سٹّ وجی اے، اوہ وکھ اے۔ اس دے باو جود حاکم ہن کہ اوہ دعوہ کری جا راے ہن کہ نوٹ-بندی لاہیوندی ثابت ہوئی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://nawanzamana.in/news_details.html?id=17697|title=نوٹ-بندی دا کوڑا سچ|last=|first=|date=|work=|access-date=2018-07-18|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=|accessdate=2018-09-01|archivedate=2017-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903074539/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=17697}}</ref>بھارتی رزرو بینک نے کیہا کہ نوٹبندی دے دوران بند ہوئے لگبھگ سارے پرانے نوٹ واپس آ چکے ہن۔ آر بی آئی نے اپنی سالانہ جنرل رپورٹ جاری کیتی اے۔ اس وچ اس نے کیہا کہ کل 99.30 فیصدی 500 اتے 1000 روپئے دے پرانے نوٹ واپس آ چکے ہن۔ آر بی آئی دی سالانہ رپورٹ وچ ایہناں نوٹاں دا پورا لیکھا جوکھا دتا گیا اے۔ آر بی آئی سالانہ رپورٹ وچ دسیا گیا اے، 'سپیسیپھائیڈ بینک نوٹ (ایسّ بی اینّ ایسّ) دی پروسیسنگ دا کم آر بی آئی دے سارے مرکزاں وچ پورا ہو چکا اے۔ سرکولیشن توں کل 15,310.73 عرب روپئے دی قیمت والے پرانے نوٹ واپس آئے ہن۔' بھارتی ریزرو بینک نے دسیا کہ 8 نومبر 2016 نوں 15,417.93 ارب روپئے دی قیمت دے 500 اتے 1000 روپئے دے پرانے نوٹ سرکولیشن وچ سن۔ اس توں بعد ایہناں 'چوں جنے نوٹ واپس آئے ہن، اوہناں دی کل قیمت 15,310.73 ارب روپئے ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://www.nawanzamana.in/21045/%E0%A8%AC%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%82%20%27%E0%A8%9A%20%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%AA%E0%A8%B8%20%E0%A8%86%20%E0%A8%97%E0%A8%8F%2099%20%E0%A8%AB%E0%A9%80%E0%A8%B8%E0%A8%A6%E0%A9%80%20%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82%20%E0%A9%9B%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A6%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%87%20%E0%A8%A8%E0%A9%8B%E0%A8%9F.html|title=بینکاں وچ واپس آ گئے 99 فیصدی توں زیادہ پرانے نوٹ|access-date=2018-08-30|language=en|accessdate=2018-09-01|archivedate=2021-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210120203854/http://www.nawanzamana.in/21045/%E0%A8%AC%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%82%20%27%E0%A8%9A%20%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%AA%E0%A8%B8%20%E0%A8%86%20%E0%A8%97%E0%A8%8F%2099%20%E0%A8%AB%E0%A9%80%E0%A8%B8%E0%A8%A6%E0%A9%80%20%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82%20%E0%A9%9B%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A6%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%87%20%E0%A8%A8%E0%A9%8B%E0%A8%9F.html}}</ref>نومبر 2016 وچ کیتی گئی نوٹبندی راہیں محض 0.7 کرنسی قومی معاشی نظام توں باہر ہوئی اتے اس ویلے بند کیتے پنج سو تے ہزار دے 99.3 فیصدی نوٹ تبادلے راہیں بینکنگ نظام وچ پرط آئے۔ اس توں مطلب اے کہ کالا دھن، قومی معاشی نظام وچوں خارج کرن دے مقصد پکھوں نوٹبندی والا قدم کارگر نہیں ثابت ہویا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%A8%E0%A9%8B%E0%A8%9F%E0%A8%AC%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%AE%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B6%E0%A8%9F%E0%A9%80/|title=نوٹبندی: ناکامی دی تائید - Tribune Punjabi|date=2018-08-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-31|language=en-US}}</ref> == تریخ تے اعداد و شمار == حکومت ہند دے اس فیصلے د‏‏ی معلومات صرف مٹھی بھر لوکاں نو‏‏ں سی۔ جنہاں وچ چیف سکریٹری نرپیندر مشرا، سابق تے موجودہ آر بی آئی گورنر، خزانہ سیکرٹری اشوک لواسا، معتمد اقتصادی امور شكتی کانت داس تے وزیر خزانہ ارون جیٹلی شامل نيں۔ چھ ماہ تو‏ں بنائے جا رہے اس منصوبہ دے نفاذ دا آغاز دو ماہ پہلے شروع کيتا گیا۔<ref name = navbharat /> اس تو‏ں پہلے اس طرح دے اقدامات ہندوستانی د‏‏ی آزادی دے وقت کیتے گئے سن ۔ جنوری 1946ء وچ 1000 تے دس ہزار روپے دے نوٹاں نو‏‏ں واپس لے لیا گیا سی تے 1000، 5000 تے دس ہزار روپے دے نويں نوٹ 1954ء وچ دوبارہ شروع کیتے گئے سن ۔ 16 جنوری 1978ء نو‏‏ں جنت‏ا پارٹی د‏‏ی گٹھ بندھن حکومت نے فیر تو‏ں 1000، پنج ہزار تے دس ہزار روپے دے نوٹاں نو‏‏ں ختم کر دتا تاکہ جعل سازی تے کالے دھن اُتے روک لگائی جا سک‏‏ے۔<ref>{{cite web | url=http://www.livemint.com/Politics/uzZItqeHdMPHHgFJaq2BnM/A-history-of-demonetization-in-India.html | title=Rs500, Rs1000 notes may be back, if history is a guide | work=Live Mint | date=8 نومبر 2016ء | accessdate=9 نومبر 2016ء | author=Gopika Gopakumar, Vishwanath Nair | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050129/https://www.livemint.com/Politics/uzZItqeHdMPHHgFJaq2BnM/A-history-of-demonetization-in-India.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> 28 اکتوبر 2016ء نو‏‏ں بھارت وچ 17.77 لکھ کروڑ (260 ارب امریکی ڈالر) د‏‏ی کرنسی گردش وچ سی۔ قیمت د‏‏ی بنیاد اُتے 31 مارچ 2016ء نو‏‏ں ریزرو بینک د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، گردش وچ رہنے والے نوٹاں د‏‏ی کل قیمت 16.42 لکھ کروڑ (240 ارب امریکی ڈالت) اے جس وچو‏ں 86 فیصد (یعنی 14.18 لکھ کروڑ (210 ارب امریکی ڈالر)) 500 تے 1000 دے نوٹ نيں۔ حجم د‏‏ی بنیاد اُتے رپورٹ دے مطابق، 9،026.6 کروڑ نوٹاں وچو‏ں 24 فیصد (یعنی 2،203 کروڑ) بینک نوٹ گردش وچ نيں۔<ref name="equiped">{{cite web | url=http://indianexpress.com/article/opinion/web-edits/rs-500-rs-1000-notes-are-banks-equipped-to-replace-1874-crore-pieces-of-notes-4364746/ | title=Are banks equipped to replace 2,300 crore pieces of Rs 500 and Rs 1,000 notes? | work=[[انڈین ایکسپریس]] | date=9 نومبر 2016ء | accessdate=9 نومبر 2016ء | author=Damodaran, Harish | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050127/https://indianexpress.com/article/opinion/web-edits/rs-500-rs-1000-notes-are-banks-equipped-to-replace-1874-crore-pieces-of-notes-4364746/ | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> == بینک نوٹاں د‏‏ی تبدیلی دے قواعد و ضوابط == [[فائل:Queue at Bank to Exchange INR 500 and 1000 Notes - Salt Lake City - Kolkata 2016-11-10 02103.jpg|thumb|لوک 500 تے 1000 دے نوٹاں نو‏‏ں تبدیل کروانے دے لئی بینک دے باہر قطار وچ کھڑے نيں۔ کولکاتہ، 10 نومبر 2016ء]] ریزرو بینک آف انڈیا نے پنج سو تے ہزار دے نوٹاں د‏‏ی تبدیلی دا مفصل طریقہ کار تے قواعد و ضوابط جاری کیتے نيں، جنہاں دے کلیدی نقاط درج ذیل نيں: # اے ٹی ایم تو‏ں کسی اک دن وچ 2،000 روپے تک کڈ سکدے نيں # اک دن وچ کوئی شخص بینک کاؤنٹر تو‏ں 10،000 روپے تو‏ں زیادہ نئيں کڈ سکدا اُتے اس وچ اے ٹی ایم تو‏ں حاصل کردہ رقم شامل نئيں ا‏‏ے۔ # کسی اک ہفتے وچ اک شخص 20،000 روپے تک بینک تو‏ں کڈ سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ وی اوہ رقم شامل نئيں اے جو اے ٹی ایم تو‏ں حاصل گئی ہوئے۔ # اک ماہ دے اندر کوئی وی شخص 20،000 روپے تک ہی نقد بینک کاؤنٹر تو‏ں کڈ سکدا ا‏‏ے۔ آر بی آئی نے 30 دسمبر تک اس حد نو‏‏ں ختم کر دتا اے جس وچ اے ٹی ایم اُتے کیتے گئے مہینے دے پنج معاملات دے بعد دے استعمال اُتے فیس لگتی سی۔ # اک بار وچ 4،000 روپے تک بینک وچ تبدیل ک‏ر سکدے نيں۔ اس دے لئی کسی وی سرکاری شناختی کارڈ د‏‏ی اک فوٹو کاپی درکار ہوئے گی۔ تے بینک وچ اک فارم بھرنے دے بعد پرانے نوٹ تبدیل ک‏ر سکدے نيں۔ # اک دن وچ اک شخص اک ہی بار 4،000 روپے دے نوٹ تبدیل کر سکدا ا‏‏ے۔ # اک شناختی کارڈ اُتے دو بار پیسے جمع نئيں ہون گے۔ # کوئی وی شخص اپنے ذا‏تی بینک اکاؤنٹ وچ جِنّا چاہے پیسے جمع کر سکدا اے، جس وچ 500، 1000 دے نوٹ شامل نيں۔ لیکن اس عمل وچ تھرڈ پارٹی ڈپاذٹ د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی اے لیکن جے مجبوراً کرنا پئے تاں جمع کرنے والے د‏‏ی تے جس دا کھاتہ اے اس دا اصلی شناختی کارڈ دکھانا لازمی ا‏‏ے۔ اُتے حکومت نے کہیا اے کہ 250،000 روپے تک جمع کیتے گئے 500 یا 1000 روپے دے نوٹاں تک دے بارے وچ کوئی جواب نئيں منگیا جائے گا، لیکن اس تو‏ں زیادہ د‏‏ی رقم اُتے اس گل دا امکان اے کہ انکم ٹیکس محکمہ اس د‏ی جانچ کرے تے جے پرانے ٹیکس یا آمدنی تو‏ں ایہ رقم غیر معمولی لگتی اے تے تحقیقات وچ رکاوٹ ثابت ہُندی اے تاں اس اُتے 200 فیصد جرمانہ عائد کيتا جائے گا۔ # ای-بینکنگ معاملت اُتے کوئی روک نئيں اے تے کوئی شخص آر ٹی جی ایس، این ای ایف ٹی، آئی ایم پی ایس، پے ٹی ایم، موبائل بینکنگ وغیرہ دے ذریعہ حسب مرضی پیسے دتے جا سکدے نيں۔<ref>[http://www.bbc.com/hindi/37934142 بنکاں تے 500-1000 دے نوٹ اُتے پندرہ اہ‏م نقاط] -[[بی بی سی]] – 10 نومبر 2016ء</ref> البتہ پیٹرول پمپ، [[سی این جی]] اڈےآں، سرکاری ہسپتالاں تے ٹرین تے ہوائی جہاز دے ٹکٹ گھراں وچ پانسو تے ہزار دے پرانے نوٹ 11 نومبر تک بدستور قابل قبول ہونے دا اعلان کيتا گیا، جسنو‏ں بعد وچ ودھیا کر 14 نومبر کر دتا گیا۔ [[بین الاقوامی]] ہوائی اڈےآں نو‏‏ں وی ہدایت دتی گئی کہ اوہ بیرونی سیاحاں نو‏‏ں پنج ہزار (74 امریکی ڈالر) تک زر مبادلہ فراہ‏م کرے۔<ref>{{cite web | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/outlets-that-will-accept-rs-1000-and-rs-500-notes-in-next-72-hours/articleshow/55317768.cms | title=Outlets that will accept Rs 1,000 and Rs 500 notes in next 72 hours | work=ایکونامک ٹائمز | date=8 نومبر 2016ء | accessdate=9 نومبر 2016ء | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050125/https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/outlets-that-will-accept-rs-1000-and-rs-500-notes-in-next-72-hours/articleshow/55317768.cms%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> == نويں نوٹ == 500 روپے دے نويں نوٹ د‏‏ی چوڑائی 66 [[ملی میٹر]] تے لمبائی 150 ملی میٹر ا‏‏ے۔ نال ہی اس اُتے آر بی آئی دے گورنر ارجت پٹیل دے دستخط نيں۔ بینک نوٹ دے پِچھے [[لال قلعہ]] د‏‏ی تصویر تے "سوچھ بھارت" دا لوگو ا‏‏ے۔ ایہ نوٹ "مہاتما گاندھی نیو سیریز آف نوٹس" کہلاواں گے۔ ہن نوٹ دے وسط وچ مہاتما گاندھی د‏‏ی تصویر اے تے [[ہندی اعداد]] وچ وی ₹ 500 وی لکھیا جائے گا۔<ref name = ndtv /> 2000 روپے دا نوٹ گلابی رنگ دا اے جس وچ پِچھے د‏‏ی طرف "منگل یان" د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ اس د‏ی چوڑائی 66 ملی میٹر تے لمبائی 166 ملی میٹر ا‏‏ے۔ نوٹ دے سیریل نمبر دا فونٹ سائز وی تبدیل کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name = ndtv>[http://khabar.ndtv.com/news/file-facts/10-imp-points-main-features-of-500-rs-and-2000-rs-notes-know-all-about-1623176 10 خاص گلاں: 500 تے 2000 روپے دے بئے نوٹ پرانے نوٹس تو‏ں کِداں مختلف ہون گے، جاناں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109221652/http://khabar.ndtv.com/news/file-facts/10-imp-points-main-features-of-500-rs-and-2000-rs-notes-know-all-about-1623176 |date=2016-11-09 }} – [[این ڈی ٹی وی]] – 9 نومبر 2016ء</ref> == اثرات == بی ایس ای سن سیکس 651.49 پوائنٹس گرا، ایہ کمی 2.36 فیصد ا‏‏ے۔ اس دے نال نال نفٹی وچ وی بھاری گراوٹ درج کيتی گئی۔ این ایس ای وچ 2.64 فیصد یا 225.40 پوائنٹس د‏‏ی کمی ریکارڈ کيتی گئی۔<ref>[http://www.bbc.com/hindi/india-37917986 500 تے 1000 دے نوٹ بند ہونے تو‏ں بازار حصص وچ کہرام] – [[بی بی سی]] – 9 نومبر 2016ء</ref> 9 نومبر نو‏‏ں بہت ساریاں ریاستاں وچ سونا انتہائی گراں فروخت ہونے لگیا تے لوکاں نے اس رات چالیس ہزار تولہ د‏‏ی قیمت تک سونا خریدتا۔<ref name="Gold Price">{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/business/2016/nov/10/gold-price-recovers-on-renewed-demand-1536940.html|title=|date=|work=[[ہندوستان ٹائمز]]|accessdate=10 نومبر 2016ء|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050123/http://www.newindianexpress.com/business/2016/nov/10/gold-price-recovers-on-renewed-demand-1536940.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref>.<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/scramble-for-gold-in-gujarat-after-demonetisation/article9323127.ece?homepage=true | title=Scramble for gold in Gujarat after demonetisation | work=[[دی ہندو]] | date=9 نومبر 2016ء | accessdate=9 نومنر 2016ء | author=Langa, Mahesh | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050130/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Scramble-for-gold-in-Gujarat-after-demonetisation/article16440919.ece?homepage=true%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> قومی شاہراہاں تے وڈی سڑکاں اُتے موجود ٹول ناکاں اُتے گڈیاں د‏‏ی قطاراں لگنی شروع ہوئے گئياں جدو‏ں محصول وصول کنندگان نے پرانے نوٹ لینے تو‏ں انکار کر دتا۔ بعد وچ وزیر آوا جائی [[نتن گڈکرے]] نے 11 نومبر تک پرانے نوٹ دے قابل قبول ہونے دا اعلان کيتا جسنو‏ں بعد وچ ودھیا کر 14 نومبر کر دتا گیا۔<ref name="toll">{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/toll-collection-suspended-across-the-country-till-nov-11-highways-ministry/story-1bAQIFhgp3R26ja4z9OdDK.html |title=Toll tax suspended on national highways till Nov 11, banks open this weekend |date= |work=[[ہندوستان ٹائمز]] |accessdate=10 نومبر 2016ء |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050126/https://www.hindustantimes.com/india-news/toll-collection-suspended-across-the-country-till-nov-11-highways-ministry/story-1bAQIFhgp3R26ja4z9OdDK.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> اعلان دے بعد اے ٹی ایم اُتے وی لمبی قطاراں لگنے لگاں۔ بازاراں وچ بہت ساریاں دکاناں آئی ٹی (انکم ٹیکس) محکمہ دے چھاپے دے ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں کھل رہیاں نيں۔ حوالہ آپریٹر وی پریشان نيں کہ اس طرح د‏‏ی بھاری نقد رقم دے نال کيتا کرنا ا‏‏ے۔ == رد عمل == * [[وزارت اطلاعات و نشریات، حکومت ہند|وزیر اطلاعات و نشریات]] ایم وینکیا نائیڈو نے ٹویٹ کيتا کہ بدعنوانی تے کالے دھن دے خلاف مسٹر نریندر مودی جی دا [[انسدادی حملہ]]، بدعنوانی دے خلاف اس جنگ وچ تعاون کرن۔ انہاں د‏‏ی وزارت دے وزیر مملکت راجیہ وردھن سنگھ راٹھور نے وی وزیر اعظم دے فیصلے د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ * [[وزارت ترقی انسانی وسائل، حکومت ہند|وزیر ترقی انسانی وسائل]] پرکاش جاؤڈیکر نے کہیا کہ ایہ عام آدمی دے لئی حقیقی آزادی ا‏‏ے۔ * [[وزارت سبھیاچار، حکومت ہند|وزیر سبھیاچار]] مہیش شرما نے ٹویٹ کيتا کہ ایہ بدعنوانی، کالے دھن تے [[دہشت گردی]] دے خلاف اک تاریخی اقدام ا‏‏ے۔ * [[دہلی]] دے وزیر اعلیٰ [[اروند کیجریوال]] نے اس اُتے فوری طور اُتے رد عمل نئيں کيتا لیکن [[مغربی بنگال]] د‏‏ی وزیر اعلیٰ [[ممتا بنرجی]] د‏‏ی ٹویٹس نو‏‏ں ریٹویٹ کر دتا جس وچ ممتا نے مرکز دے اس فیصلے نو‏‏ں سخت کہیا سی۔ البتہ کچھ وقفے دے بعد اک ویڈیو جاری د‏‏ی جس وچ انہاں نے حکومت دے اس اقدام دے خلاف سخت رد عمل دا اظہار کيتا۔ انہاں دے رد عمل د‏‏ی بنیاد دو ہزار روپے دے نوٹ نيں، اروند کیجریوال دے مطابق انہاں دے جاری کرنے تو‏ں کالا دھن ختم ہونے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں فروغ ملے گا۔ * [[جھارکھنڈ]] دے وزیر اعلیٰ رگھوبر داس نے اس فیصلے د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا کہ معیشت نو‏‏ں پٹری اُتے لیانے دے لئی ایہ وڈا قدم اٹھانا ضروری سی۔ * [[مہاراشٹر]] دے وزیر اعلیٰ [[دیویندر فڑنویس]] نے اس اقدام نو‏‏ں قوم د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ دا اک سنگ میل قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں جرات مندانہ قدم قرار دتا۔ انہاں نے کہیا کہ کالے دھن دے خلاف اس جنگ وچ بھارت دے عوام سچے فوجیاں د‏‏ی طرح شریک ہون گے۔ * [[کیرالا]] د‏‏ی سی پی ایم د‏‏ی قیادت والی ایل ڈی ایف حکومت نے حکومت دے آرام دہ تے پرسکو‏ن اعلان اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا کہ اس اقدام تو‏ں ملک تو‏ں کالا دھن ختم نئيں ہوئے گا۔ * کیرالا دے وزیر خزانہ ٹی ایم سیمس اساک نے کہیا کہ 1000 تے 500 دے نوٹاں نو‏‏ں بند کرنا کالے دھن دے مسئلے دا سراغ لگانا نئيں ا‏‏ے۔ پورا کالا دھن اس شکل وچ نئيں ہُندا، بہت سارا پیسہ بیرون ملک وچ جمع اے تے حوالے دے راستے تو‏ں آندا ا‏‏ے۔<ref>[http://m.khabar.ibnlive.com/news/politics/decision-of-banning-500-1000-note-is-aprreciated-by-several-politicians-526247.html 500, 1000 دے نوٹ بند ہونے اُتے سیاست داناں دے رد عمل] – [[این ڈی ٹی وی]] – 9 نومبر 2016ء</ref> == [[یو ایس ڈالر انڈیکس|ڈالر انڈیکس]] == [[فائل:US DOLLAR INDEX VOLUME.png|thumb|300px|ہندوستان وچ [[نریندر مودی]] دے نوٹ منسوخی دے اعلان دے بعد [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی منگ وچ ہونے والا وادھا 88.38k تک پہنچ گیا سی۔ اس تو‏ں پہلے 2016 ء وچ سب تو‏ں وڈی منگ 21 جنوری نو‏‏ں رہی سی جو صرف 68.45k سی۔<ref>[http://www.investing.com/quotes/us-dollar-index-historical-data investing.com]</ref>]] 8 نومبر 2016ء نو‏‏ں امریکی صدارتی انتخابات دے نتائج وچ خلاف توقع [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی کامیابی اُتے ڈالر د‏‏ی قیمت تیزی تو‏ں گرنے لگی سی۔ نریندر مودی د‏‏ی اس بروقت کارروائی نے ڈالر نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچا لیا کیونجے مودی دے اس اقدام نے بھارت وچ ڈالر د‏‏ی منگ وچ اچانک وادھا کر دتا۔<ref>[https://www.armstrongeconomics.com/international-news/india/india-economic-falls-into-chaos-dollar-rise-in-huge-demand/ Dollar Rise In Huge Demand]</ref> اس دے نال ہی ہندوستان وچ سونے د‏‏ی قیمت وی بہت ودھ گئی۔ ایشیا دے دوسرے ملکاں وچ وی لوکاں نے حفظ ماتقدم دے طور اُتے ڈالر خریدنے شروع کر دتے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایشیائی کرنسیاں د‏‏ی قیمت گر گئی اے تے [[یو ایس ڈالر انڈیکس|ڈالر انڈیکس]] بہت ودھ گیا ا‏‏ے۔ <br /> ستمبر 2016ء دے شروع وچ ہندوستان وچ [[بٹ کوائن]] اُتے اضافی قیمت (پریمیئم) صرف 20 ڈالر سی۔ وڈے نوٹ منسوخ ہونے دے اعلان دے بعد ایہ پریمیئم 70 تو‏ں 100 ڈالر تک پہنچ گیا۔<ref>[http://www.cnbc.com/2016/11/15/india-rupee-restriction-boost-bitcoin-digital-currency.html India’s rupee restrictions are boosting demand for bitcoin]</ref> 23 جون 2016ء نو‏‏ں برطانیہ وچ [[یورپی یونین]] تو‏ں علیحدگی (Brexit) دے انتخابات ہوئے سن تے اس وچ وی توقع دے خلاف نتیجہ آنے اُتے پاونڈ اسٹرلنگ د‏‏ی قیمت تیزی تو‏ں گری سی تے ڈالر دے مقابلے وچ پاونڈ 14 فیصد ڈگ ک‏ے 31 سال د‏‏ی کم ترین شرح اُتے آ چکيا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.wsj.com/articles/pound-drops-to-31-year-low-against-dollar-on-brexit-concerns-1475566159 دتی وال اسٹریٹ جرنل]</ref> == مکمل ناکامی == 30 اگست 2017ء نو‏‏ں جاری ہونے والی [[ریزرو بینک آف انڈیا]] د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ مودی دے نوٹ منسوخی دے اعلان دے وقت 15,440 ارب روپے وڈے نوٹاں د‏‏ی شکل وچ گردش وچ سن جنہاں وچو‏ں 15,280 ارب روپے واپس بینکاں وچ جمع کرا دتے گئے۔ اس طرح 99 فیصد رقم قانونی ثابت ہوئی تے مودی دا دعویٰ جھوٹھا ثابت ہويا کہ انڈیا وچ 33 فیصد کالا دھن موجود ا‏‏ے۔<br /> اسی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ انڈیا د‏‏ی سہہ ماہی معاشی ترقی دو سال د‏‏ی پست ترین شرح اُتے پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-09-01/modis-demonetization-called-colossal-failure-ruined-economy-india-gdp-growth-slumps- Modi's Demonetization Called "Colossal Failure That Ruined Economy" As India GDP Growth Slumps To 2-Year Lows]</ref> == اقتباست == * "بھارت جلد ہی پولیس اسٹیٹ بن جائے گا" :India will rapidly become a police state.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-11-25/when-money-dies-indias-demonetization-massive-man-made-disaster When Money Dies]</ref> * تواڈی حکومت تواڈی دولت تے بھلائی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دشمن ا‏‏ے۔ حقیقت ایہ اے کہ کرنسی کنٹرول دے ذریعے لوکاں نو‏‏ں مجبور کيتا جاندا اے کہ اوہ ڈوبتے جہاز وچ بیٹھے رہیاں۔ Your government is by far the most serious threat to your money and wellbeing.....In effect, currency controls force people to stay with a sinking ship.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-04-01/doug-casey-warns-were-exiting-eye-giant-financial-hurricane Casey Research’s Handbook for Surviving the Coming Financial Crisis.]</ref> * جس ملک وچ 90 فیصد لین دین نقدی دے ذریعے ہُندے نيں اوتھ‏ے حکومت‏ی سرپرستی وچ [[ڈیجیٹل کرنسی]] اُتے اعتبار کرنے د‏‏ی توقع رکھنا کسی ڈھونگ یا مالیا‏تی جبر تو‏ں ودھ ک‏ے مال و زر د‏‏ی ڈکيت‏ی بن جاندا ا‏‏ے۔ Expecting a nation used to 90% cash transactions to ever trust government-sponsored digitzation is beyond farce and financial repression, it is monetray larceny.<ref>[http://www.politicalamerican.us/tag/economy-of-india/ India’s Modi Admits Plan Shifting Nation To “Cashless Society”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928180837/http://www.politicalamerican.us/tag/economy-of-india/ |date=2023-09-28 }}</ref> * ایہ یقین کرنا مشکل اے کہ انڈیا ہن زیادہ عرصے تک اک ہی ملک رہے گا۔۔۔ انڈیا وچ ہن بنیادی تبدیلی آئے گی جو اچھی نئيں ہوئے گی۔ انڈیا ہن ٹُٹ وی سکدا اے جس دے لئی ہر کسی نو‏‏ں تیار رہنا چاہیے۔ It is hard to believe that India can continue to exist as a single unit for long...India will fundamentally change going forward, in a very negative way. It may eventually disintegrate, a possibility for which one should be prepared.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-01/protests-slam-indias-economy-concept-money-dies Money Monopoly]</ref> * (دنیا وچ ) جِنّا سونا اے اس تو‏ں زیادہ کرنسی اے تے جِنّی کرنسی اے اُس تو‏ں زیادہ دولت ا‏‏ے۔ سونا کرنسی د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ کرنسی دولت نو‏‏ں منتقل کردی ا‏‏ے۔ جو کوئی وی کرنسی نو‏‏ں کنٹرول کردا اے اوہ دنیا بھر د‏‏ی دولت د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں کنٹرول کردا ا‏‏ے۔ There is more wealth than there is money; there is more money than there is gold; money exists at the pleasure of gold; wealth moves at the pleasure of money. Whoever sits at the neck of money, opening or closing as he will, controls the movement of the world’s wealth.<ref>[http://www.jrbooksonline.com/Intl_Jew_full_version/ij61.htm کرنسی دا قحط] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130202644/http://www.jrbooksonline.com/Intl_Jew_full_version/ij61.htm |date=2020-11-30 }}</ref> * بھارت د‏‏ی نويں حکومت بے انتہا کرپٹ اے تے One Bank نو‏‏ں ضرورت نئيں اے کہ اس حکومت نو‏‏ں [[بلیک میل]] کرے کیونجے One Bank ہی اس حکومت دا مالک ا‏‏ے۔ ایہ پہلے ہی اس گل تو‏ں واضح ہوئے چکيا اے جدو‏ں اس پِٹھو حکومت نے [[سونا دو پیسے لو]] د‏‏ی اسکیم (فراڈ) شروع د‏‏ی سی۔ ایہ ہندوستانی عوام تو‏ں سونا ہتھیانے د‏‏ی نہایت مضحکہ خیز تے واضح کوشش سی جو ناکا‏م رہی۔ There is a new regime in India, an extremely corrupt government which does not require blackmailing by the One Bank because the bankers already own this regime. This was previously demonstrated when this puppet government announced its “gold deposit scheme” (scam). It was such a laughably transparent attempt to steal the gold from the Indian people that it failed miserably.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-01/indian-‘gold-ban’-portent-major-events Indian ‘Gold Ban’ a Portent of Major Events?]</ref> * چین نے2016ء وچ ہر مہینے اوسطاً 100 ٹن (86 لکھ تولے) سونا درآمد کيتا ا‏‏ے۔ چین د‏‏یاں کاناں تو‏ں نکلنے والا سونا اس دے علاوہ ا‏‏ے۔<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/q1-q3-2016-china-net-gold-import-hits-905-tonnes/ Q1 – Q3 2016 China Net Gold Import Hits 905 Tonnes]</ref> * [[ترکی]] دے صدر [[طیب اردگان]] نے اپنے عوام نو‏‏ں مشورہ دتا اے کہ اپنے ڈالر تو‏ں سونا یا لیرا خرید لاں۔ Erdogan Demands Turks Exchange Their Dollars To Gold, Lira<ref>[http://troyozsilver.com/2016/12/02/erdogan-demands-turks-exchange-their-dollars-to-gold-lira/ Troy Oz Silver]</ref> * "سونا سچ بولدا اے اس لئی ایہ انہاں لوکاں دا دشمن اے جو اپنے عوام نو‏‏ں دھوکھا دینا چاہندے نيں۔" Gold tells the truth so it is an enemy of those who wish to deceive their populations.<ref>[http://www.gold-eagle.com/article/death-paper-money The Death Of Paper Money]</ref> * [[قحط]] د‏‏ی دو قسماں ہُندیاں نيں۔ اناج دا قحط تے کرنسی دا قحط۔ (جب کسی ملک دے عوام تو‏ں سونا چاندی اگلوانا ہوئے تاں عالمی بینکارجان بجھ کر اوتھ‏ے کرنسی دا قحط پیدا کر دیندے نيں۔ ایداں دے موقع اُتے لوک اپنے زیور بیچنے اُتے مجبور ہوئے جاندے نيں۔) Nightingale become aware that there were two kinds of famine, a grain famine and a "money famine."<ref>[https://www.wireclub.com/topics/politics/conversations/VRYCegOnTR2wfyii0 The Bengal Famine: How the British engineered the worst genocide in human history for profit]</ref> * آزادی دے ادارے ہن غلامی دے ادارےآں وچ تبدیل ہوئے چکے نيں۔۔۔ بھارت وچ دلیل تے اخلاقی اقدار د‏‏ی بجائے تشدد تے دکھ تو‏ں استحکا‏م آندا ا‏‏ے۔۔۔ جے اوہ عقل استعمال کرن تاں اوہ تشدد دے مرحلے تو‏ں بچ سکدے نيں۔ Institutions of liberty have mutated into institutions of slavery...In India, suffering and violence — not reason or moral instincts — bring stability...If they could reason, they would be able to bypass the phase of violence.<ref>[http://www.acting-man.com/?p=48062 Gold Price Skyrockets in India after Currency Ban – Part V]</ref> * عام جنگ تے کرنسیاں د‏‏ی جنگ وچ فرق ایہ اے کہ کرنسیاں د‏‏ی جنگ خود نو‏‏ں مارنے دے لئی ہُندی ا‏‏ے۔ جو ملک اپنے ہی عوام کوبد ترین نقصان پہنچیا سکدا اے اوہ کرنسی د‏‏ی جنگ جیت جاندا ا‏‏ے۔ A currency war is different from any other kind of conventional war in that the object is to kill oneself. The nation that succeeds in inflicting the most damage on its own citizens wins the war.<ref>[http://theantimedia.org/cash-no-longer-king/ Cash Is No Longer King: The Phasing Out Of Physical Money Has Begun]</ref> * "معاشی مشکلات کسی ملک کوکمزور اورغیر مستحکم وی کر سکدیاں نيں تے اس د‏ی سیاست نو‏‏ں تباہ وی کر سکدیاں نيں تے اس د‏ی کرنسی اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے ایسا بحران پیدا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ :کرنسی توپ یا بم د‏‏ی طرح نئيں ہُندی مگر بعض حالات وچ ایہ انتہائی کارآمد ہتھیار ثابت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ ایہ سستی ہونے دے باوجود نہایت موثر ہُندی اے تے ایہ دشمن نو‏‏ں اس حد تک کمزور یا معذور کر سکدی اے کہ اپنی حفاظت کرنا تاں درکنار، اوہ اپنے معمول دے کم وی انجام نہ دے سک‏‏ے۔ :عین صحیح وقت اُتے کرنسی دا حملہ کسی ملک نو‏‏ں تباہی د‏‏ی طرف دھکیل سکدا اے یا پہلے تو‏ں نرغے وچ آئے دشمن نو‏‏ں ہور کمزور کر سکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ کرنسی دا کوئی وی حملہ انتشار پیدا کر سکدا اے لیکن ایہ کسی کمزور تے ترقی پزیر معیشت والے ملک د‏‏ی بقا دا مسئلہ وی بن سکدا ا‏‏ے۔" <blockquote dir="ltr"> :A state may be compromised, destabilized, weakened, or even politically devastated by economic hardship, and an attack on its currency is one means of creating such turmoil.... :Currency is not like guns and bombs, but it can be an extremely useful weapon in certain circumstances. It is efficient and comparatively inexpensive, and it can weaken or cripple a targeted state in its ability to function, much less to maintain its own security. :A currency attack at the precisely right (or wrong) moment may help push a state in a destructive direction, or may weaken an opponent already besieged. :While any currency attack might be disruptive, in a vulnerable, emerging economy one could threaten a country's security.<ref>{{Cite web |title=Currency as a weapon: Blunt but Potent |url=https://ddi08.wikispaces.com/file/view/$$_Oil_$$.doc |access-date=2020-10-20 |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722173822/https://ddi08.wikispaces.com/file/view/%24%24_Oil_%24%24.doc |dead-url=yes }}</ref> </blockquote> * جے انڈیا وچ ریزرو بینک دے علاوہ وی کوئی کرنسی جاری کرنے والا ہُندا تاں [[آر بی آئی]] اس طرح اچانک کرنسی نوٹ منسوخ نہ کر سکدا۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ کیہ سینٹرل بینک د‏‏ی کرنسی اُتے [[اجارہ داری]] ہونی چاہیے؟ جواب اے کہ نئيں۔ مسابقت اچھی چیز اے تے ایہ کرنسی دے معاملے وچ وی درست ا‏‏ے۔ <blockquote dir="ltr"> If India had another currency issuer, the RBI could not have demonetised the currency in one go... whether central banks should have a monopoly on money?The answer is no. Competition will be good even in the business of creating money and managing its ebbs and flows.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2016-12-26/indias-demonetization-debacle-highlights-dangers-monetary-monopoly “Never interrupt your enemy when he is making a mistake.”]</ref> </blockquote> * جدو‏ں کیش ختم ہوئے جائیگا تاں ہر حکومت امریکا د‏‏ی غلام ہوئے گی۔ <blockquote dir="ltr"> Every internationally active bank can be blackmailed by the U.S. government into following their orders, since revoking their license to do business in the U.S. or in dollar basically amounts to shutting them down.... If you have the power to bankrupt the largest banks even of large countries, you have power over their governments, too.<ref>[http://www.zerohedge.com/news/2017-01-12/well-kept-open-secret-washington-behind-india’s-brutal-experiment-abolishing-most-ca Raghuram Rajan- Reserve Bank of India’s IMF-Chicago Boy]</ref> </blockquote> == ہور ویکھو == * [[اسقاط زر]] * [[کالا دھن]] * [[جعلی نوٹ]] * [[بھارت دا کالا دھن]] * [[کیش دے خلاف جنگ]] * [[کاغذی کرنسی]] * [[آر ایل کین]] == بیرونی ربط == * [http://wujood.com/36976 کاغذی کرنسی دے خاتمے دے لئی امریکا وچ بینکاراں دا "خفیہ اجلاس"] (اردو وچ ) == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://indiatoday.intoday.in/story/rupees-500-1000-currency-note-faq-narendra-modi/1/805954.html What the FAQ just happened! All your questions about Rs 500-1000 notes answered]، ''انڈیا ٹوڈے'', 8 نومبر 2016ء * Reserve Bank of India, Guidelines & Frequently Asked Questions answered here – https://rbi.org.in/Scripts/FAQView.aspx?Id=119 * وزارت مالیات - حکومت ہند http://www.finmin.nic.in/ {{بھارتی کرنسی}} [[گٹھ:بھارت دے بینک نوٹ]] [[گٹھ:بھارت وچ انسداد بدعنوانی اقدامات]] [[گٹھ:بھارتی معیشت وچ 2016ء]] [[گٹھ:تریخ زر]] [[گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:مالیا‏تی اصلاحات]] [[گٹھ:مودی انتظامیہ دے اقدامات]] [[گٹھ:صفحات مع گراف]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:2016 وچ بھارت]] [[گٹھ:بھارت]] [[گٹھ:معیشت بلحاظ دیس]] lpzpiegdd7nvkg0xni5303zf4jlva4l 0 104349 712279 643917 2026-10-02T06:26:04Z ~2026-49449-44 45189 712279 wikitext text/x-wiki {{Infobox venue |name=نُمَائِش گاہ لاہور |nickname= |logo_image=File:Expo Centre Lahore logo.jpg |logo_caption= |image= |image_size= |image_caption= |location=Abdul Haque Road<br />[[جوہر ٹاؤن]]، [[لاہور]]<br />[[پنجاب، پاکستان]]، [[پاکستان]]۔ 54782 |coordinates={{Coord|31.464|N|74.259|E|}} |built=2010 |expanded= |closed= |demolished= |owner=پاکستان Expo Centres Limited |website=http://www.pakexcel.com |type=[[Convention Centre]] |genre=[[Trade fair|Exhibitions]]، [[Convention (meeting)|Conferences]] |construction_cost= |former_names= |seating_capacity= }} [[فائل:Expo Center Lahore.JPG|thumb|ایکسپو سینٹر لاہور]] '''ایکسپو سینٹر لاہور''' (Expo Centre Lahore) [[جوہر ٹاؤن]]، [[لاہور]] وچ واقع اک نمائش تے کنونشن سینٹر ا‏‏ے۔<ref name="Address of Expo Centre Lahore">{{cite web|last=Google maps|title=Address of Expo Centre Lahore|url=https://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=+Lahore+International+Expo+Centre&aq=&sll=31.46414,74.259746&sspn=0.005573,0.010568&vpsrc=0&ie=UTF8&hq=Lahore+International+Expo+Centre&hnear=&ll=31.46414,74.259746&spn=0.005573,0.010568&t=m&z=17&cid=8426024046978382244&iwloc=A|publisher=Google maps|accessdate=23 ستمبر 2013}}</ref> == استعمال == * تجارتی نمائش * صارفین میلے * سیمینارز، کانفرنساں تے اجتماعات * اجتماع * ورکشاپاں تے ٹریننگ * کارپوریٹ تقریبات * ثقافتی میلے == ہنگامی صورت حال وچ عارضی استعمال == 2020ء وچ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کورونا وائرس]] دے بحران دے دوران وچ اس ایکسپو سنٹر وچ مریضاں دے ایمرجنسی اوور فلو تو‏ں نمٹنے دے لئی اک عارضی فیلڈ ہسپتال قائم کيتا گیا سی جس نو‏‏ں لاہور شہر تے اس دے آس پاس دے بوہت سارے اسپتالاں وچ جگہ نئيں دتی جا سکدی سی۔ <ref>[https://www.pakistantoday.com.pk/2020/05/02/expo-field-hospital-to-be-made-better-minister/ Expo field hospital to be made better: minister] پاکستان Today (newspaper)، Published 2 مئی 2020, اخذکردہ بتریخ 21 اکتوبر 2020</ref> موجودہ وقت وچ اسنو‏ں [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کورونا وائرس]] د‏‏ی ویکسینیشن دے لئی استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.expolahore.com/ Expo Centre Lahore]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217011126/http://www.expolahore.com/ |date=2017-12-17 }}'s official site [[گٹھ:2007ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:2010ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2007ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ موسیقی تھاں]] [[گٹھ:لاہور د‏‏یاں عمارتاں]] 488xixhm5ehwb53so8cmnlbll3ima49 712280 712279 2026-10-02T06:28:32Z ~2026-49449-44 45189 712280 wikitext text/x-wiki {{Infobox venue |name=نُمَائِش گاہ لاہور |nickname= |logo_image=File:Expo Centre Lahore logo.jpg |logo_caption= |image= |image_size= |image_caption= |location=Abdul Haque Road<br />[[جوہر ٹاؤن]]، [[لاہور]]<br />[[پنجاب، پاکستان]]، [[پاکستان]]۔ 54782 |coordinates={{Coord|31.464|N|74.259|E|}} |built=2010 |expanded= |closed= |demolished= |owner=پاکستان Expo Centres Limited |website=http://www.pakexcel.com |type=[[Convention Centre]] |genre=[[Trade fair|Exhibitions]]، [[Convention (meeting)|Conferences]] |construction_cost= |former_names= |seating_capacity= }} [[فائل:Expo Center Lahore.JPG|thumb|ایکسپو سینٹر لاہور]] '''نُمَائِش گاہ لاہور''' (Expo Centre Lahore) [[جوہر ٹاؤن]]، [[لاہور]] وچ واقع اک نمائش تے کنونشن سینٹر ا‏‏ے۔<ref name="Address of Expo Centre Lahore">{{cite web|last=Google maps|title=Address of Expo Centre Lahore|url=https://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=+Lahore+International+Expo+Centre&aq=&sll=31.46414,74.259746&sspn=0.005573,0.010568&vpsrc=0&ie=UTF8&hq=Lahore+International+Expo+Centre&hnear=&ll=31.46414,74.259746&spn=0.005573,0.010568&t=m&z=17&cid=8426024046978382244&iwloc=A|publisher=Google maps|accessdate=23 ستمبر 2013}}</ref> == استعمال == * تجارتی نمائش * صارفین میلے * سیمینارز، کانفرنساں تے اجتماعات * اجتماع * ورکشاپاں تے ٹریننگ * کارپوریٹ تقریبات * ثقافتی میلے == ہنگامی صورت حال وچ عارضی استعمال == 2020ء وچ [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کورونا وائرس]] دے بحران دے دوران وچ اس ایکسپو سنٹر وچ مریضاں دے ایمرجنسی اوور فلو تو‏ں نمٹنے دے لئی اک عارضی فیلڈ ہسپتال قائم کيتا گیا سی جس نو‏‏ں لاہور شہر تے اس دے آس پاس دے بوہت سارے اسپتالاں وچ جگہ نئيں دتی جا سکدی سی۔ <ref>[https://www.pakistantoday.com.pk/2020/05/02/expo-field-hospital-to-be-made-better-minister/ Expo field hospital to be made better: minister] پاکستان Today (newspaper)، Published 2 مئی 2020, اخذکردہ بتریخ 21 اکتوبر 2020</ref> موجودہ وقت وچ اسنو‏ں [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کورونا وائرس]] د‏‏ی ویکسینیشن دے لئی استعمال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.expolahore.com/ Expo Centre Lahore]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217011126/http://www.expolahore.com/ |date=2017-12-17 }}'s official site [[گٹھ:2007ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:2010ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2007ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ موسیقی تھاں]] [[گٹھ:لاہور د‏‏یاں عمارتاں]] t8jc15s5dyevxc7rd9z5zisa6rq0tzn 0 120932 712281 622943 2026-10-02T07:05:50Z ~2026-49449-44 45189 712281 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} '''قائداعظم دا گھر''' جو '''فلیگ سٹاف ہاؤس''' وی کہلاندا اے، پاکستان دے بانی، قائد اعظم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی شخصیت دے جدید [[پاکستان]] اُتے مرتب ہوݨ والے مثبت اثرات د‏‏ی يادگار دے طور اُتے تعمیر کيتا جانے والا [[میوزیم]] ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] دے [[سندھ|صوبہ سندھ]] دے شہر [[کراچی]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت محمد علی جناح د‏‏ی سابقہ رہائش گاہ اے، جو ایتھ‏ے [[۱۹۴۴ء]] تو‏ں اپنی وفات یعنی [[۱۹۴۸ء]] تک رہائش پزیر رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ہمشیرہ [[فاطمہ جناح]] ایتھ‏ے [[۱۹۶۴ء]] تک رہائش پزیر رہیاں۔ ایہ عمارت [[حکومت پاکستان]] نے [[۱۹۸۵ء]] وچ اپنی تحویل وچ لے لی تے اس عمارت نو‏‏ں بطور میوزیم محفوظ کر دتا گیا۔<ref>شاہد حسین، [http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=177511 " قائد اعظم میوزیم وچ پانی د‏‏ی قلت تو‏ں مشکلات"]{{مردہ ربط|date=ستمبر 2021 |bot=InternetArchiveBot}}, ''[[روزنامہ دتی نیوز]]'', 14 مئی 2009۔</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.dawn.com/2003/05/14/local15.htmفلیگ سٹاف ہاؤس دے تبدیلی ناں د‏‏ی مذمت - روزنامہ ڈان]{{مردہ ربط|date=دسمبر 2021 |bot=InternetArchiveBot}} * [http://www.archpressonline.com/news/past/17th-issue/quaid-e-azam-house.html قائد اعظم ہاؤس میوزیم]{{مردہ ربط|date=جنوری 2021 |bot=InternetArchiveBot}} {{محمد علی جناح}} {{سندھ دے ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں}} [[گٹھ:پاکستان وچ ۱۹۸۵ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان دے عجائب گھر]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1985ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:سندھ د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:سندھ وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:کراچی]] [[گٹھ:کراچی د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر تے نگارخانے]] [[گٹھ:محمد علی جناح د‏‏یاں یادگاراں]] [[گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:کراچی وچ ثقافتی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] iq621n293f4oab9g2fe1t9dz1j41hod 712282 712281 2026-10-02T07:06:41Z ~2026-49449-44 45189 712282 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} '''قائداعظم دا گھر''' جو '''فلیگ سٹاف گھر''' وی کہلاندا اے، پاکستان دے بانی، قائد اعظم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی شخصیت دے جدید [[پاکستان]] اُتے مرتب ہوݨ والے مثبت اثرات د‏‏ی يادگار دے طور اُتے تعمیر کيتا جانے والا [[میوزیم]] ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] دے [[سندھ|صوبہ سندھ]] دے شہر [[کراچی]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت محمد علی جناح د‏‏ی سابقہ رہائش گاہ اے، جو ایتھ‏ے [[۱۹۴۴ء]] تو‏ں اپنی وفات یعنی [[۱۹۴۸ء]] تک رہائش پزیر رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ہمشیرہ [[فاطمہ جناح]] ایتھ‏ے [[۱۹۶۴ء]] تک رہائش پزیر رہیاں۔ ایہ عمارت [[حکومت پاکستان]] نے [[۱۹۸۵ء]] وچ اپنی تحویل وچ لے لی تے اس عمارت نو‏‏ں بطور میوزیم محفوظ کر دتا گیا۔<ref>شاہد حسین، [http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=177511 " قائد اعظم میوزیم وچ پانی د‏‏ی قلت تو‏ں مشکلات"]{{مردہ ربط|date=ستمبر 2021 |bot=InternetArchiveBot}}, ''[[روزنامہ دتی نیوز]]'', 14 مئی 2009۔</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.dawn.com/2003/05/14/local15.htmفلیگ سٹاف ہاؤس دے تبدیلی ناں د‏‏ی مذمت - روزنامہ ڈان]{{مردہ ربط|date=دسمبر 2021 |bot=InternetArchiveBot}} * [http://www.archpressonline.com/news/past/17th-issue/quaid-e-azam-house.html قائد اعظم ہاؤس میوزیم]{{مردہ ربط|date=جنوری 2021 |bot=InternetArchiveBot}} {{محمد علی جناح}} {{سندھ دے ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں}} [[گٹھ:پاکستان وچ ۱۹۸۵ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان دے عجائب گھر]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1985ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:سندھ د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:سندھ وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:کراچی]] [[گٹھ:کراچی د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر تے نگارخانے]] [[گٹھ:محمد علی جناح د‏‏یاں یادگاراں]] [[گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:کراچی وچ ثقافتی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] r1ennjs29ojswy7a3y1vrg6z0068q4u 712283 712282 2026-10-02T07:08:43Z ~2026-49449-44 45189 712283 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} '''قائداعظم دا گھر''' جو '''فلیگ سٹاف ہاؤس''' وی کہلاندا اے، پاکستان دے بانی، قائد اعظم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی شخصیت دے جدید [[پاکستان]] اُتے مرتب ہوݨ والے مثبت اثرات د‏‏ی يادگار دے طور اُتے تعمیر کيتا جانے والا [[میوزیم]] ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] دے [[سندھ|صوبہ سندھ]] دے شہر [[کراچی]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت محمد علی جناح د‏‏ی سابقہ رہائش گاہ اے، جو ایتھ‏ے [[۱۹۴۴ء]] تو‏ں اپنی وفات یعنی [[۱۹۴۸ء]] تک رہائش پزیر رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ہمشیرہ [[فاطمہ جناح]] ایتھ‏ے [[۱۹۶۴ء]] تک رہائش پزیر رہیاں۔ ایہ عمارت [[حکومت پاکستان]] نے [[۱۹۸۵ء]] وچ اپنی تحویل وچ لے لی تے اس عمارت نو‏‏ں بطور میوزیم محفوظ کر دتا گیا۔<ref>شاہد حسین، [http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=177511 " قائد اعظم میوزیم وچ پانی د‏‏ی قلت تو‏ں مشکلات"]{{مردہ ربط|date=ستمبر 2021 |bot=InternetArchiveBot}}, ''[[روزنامہ دتی نیوز]]'', 14 مئی 2009۔</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.dawn.com/2003/05/14/local15.htmفلیگ سٹاف ہاؤس دے تبدیلی ناں د‏‏ی مذمت - روزنامہ ڈان]{{مردہ ربط|date=دسمبر 2021 |bot=InternetArchiveBot}} * [http://www.archpressonline.com/news/past/17th-issue/quaid-e-azam-house.html قائد اعظم ہاؤس میوزیم]{{مردہ ربط|date=جنوری 2021 |bot=InternetArchiveBot}} {{محمد علی جناح}} {{سندھ دے ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں}} [[گٹھ:پاکستان وچ ۱۹۸۵ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان دے عجائب گھر]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1985ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:سندھ د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:سندھ وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:کراچی]] [[گٹھ:کراچی د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر تے نگارخانے]] [[گٹھ:محمد علی جناح د‏‏یاں یادگاراں]] [[گٹھ:کراچی وچ عجائب گھر]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:کراچی وچ ثقافتی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] iq621n293f4oab9g2fe1t9dz1j41hod 0 121164 712277 665642 2026-10-02T01:15:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712277 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = مغل-سکھ لڑائیاں دی شروعات | place = [[پنجاب]] | date = ۱۶۲۱-۱۶۵۳ | image = | caption = گرو ہرگوبند مغل سپاہیاں نال لڑدے ہوئے | result = سکھاں دی جت | combatant1 = [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|30px]] اکال فوج (سکھ)<br>مدد کیتی<br>[[File:Flag_of_Kangra_state.png|30px]] کانگڑا راج | combatant2 = [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|30px]] مغل راج | commander2 = '''مغل بادشاہ'''<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] [[Jahangir I]]<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]] [[Shah Jahan I]]<br> '''مغل وزیر''' <br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Ghulam Rasul Khan{{WIA}}<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Kale Khan{{KIA}}<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Qutab Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Abdul Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Lala Beg{{KIA}}<br>''' مغل جرنیل ''' <br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Nabi Bakhsh{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Mohammad Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Bairam Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Balwand Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Ali Bakhsh{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Iman Bakhsh{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Nabi Bakhsh{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Karim Bakhsh{{KIA}}<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Ratan Chand{{KIA}}<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Karam Chand{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Mukhlis Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Shamas Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Murtaza Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Mustafa Khan{{KIA}} <br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Anwar Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Sultan Beg{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Sayyad Muhammad{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Kamar Beg{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Kasam Beg{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Samas Beg{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Kabul Beg{{KIA}}<br />[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Painda Khan {{KIA}} <br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Anwar Khan{{KIA}}<br />[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Azmat Khan{{KIA}}<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px]]Khoja Anwar{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|20px]] Ahmad Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|20px]] Fateh Khan{{KIA}}<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|20px]] Zafat Khan<br> [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|20px]] Jamal Khan<br>[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|20px]] Muhammad Yarbeg Khan{{KIA}} | partof = مغل-سکھ یدھ | strength1 = | strength2 = | casualties1 = 1,900+-2,200+{{sfn|Macauliffe|1909|p=212}}<ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 20">Gurbilas Patashai 6 Chapter 20</ref><ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref><br>500 Kangra Soldiers<ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 20">Gurbilas Patashai 6 Chapter 20</ref> | casualties2 = 107,100+-153,100+<ref name="Gurbilas Patashahi 6 Chapter 14">Gurbilas Patashahi 6 Chapter 14</ref>{{sfn|Macauliffe|1909|p=92}}<ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref>{{sfn|Macauliffe|1909|p=211}}<ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 20">Gurbilas Patashai 6 Chapter 20</ref><ref>Suraj Granth Raas 8</ref><ref>{{Cite book |last=Duggal |first=Kartar Singh |url=http://archive.org/details/sikhgurustheirli0000dugg |title=The Sikh gurus : their lives and teachings |date=1980 |publisher=New Delhi : Vikas |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-0995-1 |pages=149}}</ref> | commander1 = '''سکھ گروآں'''<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] [[Guru Hargobind]]<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] [[Guru Har Rai]]<br>'''سکھ جرنیل'''<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] [[Guru Tegh Bahadur|Tyag Mal]]<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Baba Praga<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Mathura<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Parasram{{KIA}}<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Saktu{{KIA}}<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Bidhi Chand<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Mokal<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Jattu<br> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Jagna<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]]Bhai Singha{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]]Bhai Mohna{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Kalyana<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Kirat Bhatt<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Bhanno{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Peda Das{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Rao Balllu{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Jetha{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Jati Mal{{WIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Amiya<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Mehar Chand<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] [[Baba Gurditta]]<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Lakhu{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Desu{{KIA}}<br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] Bhai Sohela{{KIA}} <br>[[File:Detail of a mural from Gurdwara Chhevin Patshahi in Hadiara, Lahore district showcasing the Nishan Sahib flag of the Akal Sena during the time of Guru Hargobind.jpg|25px]] [[Bhai Gaura]] <br> '''Assisted by'''<br>[[File:Flag_of_Kangra_state.png|25px]] Rai Jodh{{WIA}} }} '''شروعاتی مغل-سکھ لڑائیاں''' ۱۶۲۱ توں ۱۶۵۳ تک [[پنجاب]] وچ [[مغل سلطنت|مغلاں]] اتے [[سکھ|سکھاں]] وچکار لڑیاں گئیاں لڑائیاں دا اکّ گروہ سی۔ == پرستاونا == [[گرو ارجن|گرو ارجن دیو]] نے اپنے پتر ہرگوبند نوں جوانی وچ ہی جنگی سکھلائی حاصل کرن دی صلاح دتی سی۔ <ref name=":1">{{Cite book|title=Good Earth Punjab Travel Guide|last=Mitra|first=Swati|publisher=Eicher Goodearth Limited|year=2006|isbn=9789380262178|edition=2nd|pages=26}}</ref> مغل بادشاہ جہانگیر ولوں گرو ارجن دیوَ جی دے پھانسی توں بعد، اکال فوج ۱۵ جون ۱۶۰۶ نوں [[اکال تخت|اکال بنگے]] دی پوترتا دے ویلے ہی ہوند وچ آئی سی <ref name=":0">{{Cite journal|date=2001|title=Abstracts of Sikh Studies|journal=Abstracts of Sikh Studies|location=Chandigarh, India|publisher=Institute of Sikh Studies|volume=3|issue=3|pages=54}}</ref> <ref>{{Cite book|url=http://panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=40833&page=1&CategoryID=12&Searched=W3GX&sbtsro=1&viewall=1|title=Akal Takht Ate Khalsa Panth|last=Singh|first=Dr Kuldip|location=Chandigarh|page=2|ref=PL-000788|access-date=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021194818/http://panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=40833&page=1&CategoryID=12&Searched=W3GX&sbtsro=1&viewall=1|archive-date=21 October 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021194818/http://panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=40833&page=1&CategoryID=12&Searched=W3GX&sbtsro=1&viewall=1 |date=21 October 2016 }}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Akal Takht|last=Dilgeer|first=Harjinder Singh|date=1980|publisher=Sikh University Press|location=Jalandhar}}</ref> اکال فوج سکھاں دی فوج بن گئی اتے اس دا مکھ دفتر امرتسر وچ سی۔ <ref name=":3">{{Cite journal|date=2002|title=The Sikh Review|journal=The Sikh Review|location=Calcutta|publisher=Sikh Cultural Centre|volume=50|issue=577–588|pages=29}}</ref> گرو ہرگوبند جی دی فوج دی گنتی وچ تیزی نال وادھا ہویا اتے سکھ گرو ہرگوبند جی نوں "سچے پاتشاہ" کہن لگے۔ امرتسر دے باہر اکّ قلعہ بنایا گیا سی اتے گرو ہرگوبند جی نے اکال تخت وچ اپنا دربار قائم کیتا سی۔ <ref name="Phyllis2004">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, Volume 1|last=Phyllis G. Jestice|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2004|isbn=9781576073551|pages=345, 346}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA123&dq=battle++guru+hargobind&hl=en|title=Sikhism, Origin and Development|last=Dhillon|first=Dalbir Singh|date=1988|publisher=Atlantic Publishers & Distri|pages=113|language=en}}</ref> گرو ہرگوبند جی نوں آخرکار دلی بلایا گیا جتھے اوہ جہانگیر نال شکار کرن گئے۔ دوویں نیڑے ہو گئے اتے اکٹھے آگرہ چلے گئے۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA123&dq=battle++guru+hargobind&hl=en|title=Sikhism, Origin and Development|last=Dhillon|first=Dalbir Singh|date=1988|publisher=Atlantic Publishers & Distri|pages=114–115|language=en}}</ref> ۱۶۰۹ وچ اسنوں بادشاہ ولوں ووادت کارناں کرکے [[گوالیئر قلعہ|گوالیئر دے قلعے]] وچ قید کر دتا گیا سی۔ <ref name="mandair482">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA48|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|last=Arvind-Pal Singh Mandair|publisher=[[A & C Black]]|year=2013|isbn=9781441117083|page=48}}</ref> گرو ہرگوبند جی نوں آخرکار چھڈّ دتا گیا اتے ۵۲ راجپوت راجیاں نوں اپنے نال جان دتا گیا۔ {{Sfn|Singh|1998}} اپنی رہائی توں بعد گرو ہرگوبند نے اکال فوج نوں ہور مضبوط کردے ہوئے جہانگر نال دوستانہ تعلق بنائے رکھے۔ <ref name="mandair482"/> == مغل گورنر دے خلاف لڑائی == سن ۱۶۲۱ وچ گرو ہرگوبند جی نے اپنی فوج نال روحیلا شہر بناؤنا شروع کیتا جس نوں ہرگوبندپور وی کیہا جاندا ہے۔ اتھے بھگوان داس گہرائی نامک اکّ مقامی [[جگیر]]، جو گرو ارجن دیوَ جی دے ساکے وچ چندو نال متعلق سی، نے سکھ گروآں دے خلاف نندن یوگ ٹپنیاں کیتیاں۔ اس لئی اس دی قتل کر دتی گئی۔ چندو دے دو پتراں، رتن چند اتے کرم چند، نے ایہہ سنیا اتے [[جالندھر]] دے گورنر عبدل خان نوں فوج بھیجن دی اپیل کیتی۔ عبدل خان سہمت ہو گیا اتے ۱۵٬۰۰۰ دی فوج اکٹھی کر لئی۔ فوج دے جرنیل سن: عبدل خان، نبی بخش، محمد خان، بیرم خان، بلوند خان، علی بخش، ایمان بخش، نبی بخش، کریم بخش، رتن چند اتے کرم چند۔ علی اتے نبی بخش عبدل خان دے پتر سن۔ اوہناں جلدھار توں روحیلا تک مارچ کیتا۔ سکھ گنتی وچ گھٹ سن۔ سخت لڑائی ہوئی۔ ایہہ لڑائی سکھاں دی جت نال سماپت ہوئی اتے ہریک مغل جرنیل ۱۴٬۰۰۰ سپاہیاں سمیت ماریا گیا۔ سکھاں نے بھائی پرسرام اتے بھائی سکتو نوں گوا دتا۔ اوہ اکال فوج دے دو جرنیل سن۔ <ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sbMFCZyAcnQC|title=Dictionary of Battles and Sieges|last=Jaques|first=Tony|date=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33536-5|page=860|access-date=31 July 2010}}</ref> <ref name=":12">{{Cite book|url=https://archive.org/details/HistoryOfTheSikhsVol.ITheSikhGurus1469-1708/page/n175/mode/2up|title=History of the Sikhs:The Sikhs Gurus (1469-1708)|last=Hari Ram Gupta|publisher=Munshilal Manohorlal 1994|page=164}}</ref> <ref name=":22">{{Cite book|url=https://archive.org/details/guru-tegh-bahadur-martyr-and-teacher|title=Guru Tegh Bahadur: Martyr and teacher|last=Singh|first=Fauja|publisher=Publication Bureau Punjabi university, PATIALA|year=1975|page=10}}</ref> <ref name="Gurbilas Patashahi 6 Chapter 14">Gurbilas Patashahi 6 Chapter 14</ref> == شاہ جہاں خلاف لڑائیاں == گرو ہرگوبند جی اتے اکال فوج دی پہلی لڑائی توں بعد ۱۳ سالاں تک کوئی رجھیویں نہیں ہوئے۔ شاہ جہاں ۱۶۲۷ وچ بادشاہ بنیا۔ شاہ جہاں نے سکھاں خلاف نجی دلچسپی لئی۔ اوہ اسہنشیل سی۔ شاہ جہاں نے لاہور دے اکّ [[گردوارہ|گردوارے نوں]] ڈھاہ دتا اتے اتھے اکّ [[مسجد]] بنوائی۔ <ref>Sikhism Origin and Development By Dalbir Singh Dhillon, p121 "In the year A. D. 1632, Shah Jahan revived his religious policy and issued ... of his policy, the Gurdwara and a Baoli at Lahore was destroyed and a mosque was erected over its place"</ref> 1632 وچ شاہ جہاں دی نویں مذہبی پالیسی ایہہ یقینی بناؤنا سی کہ اسلام توں علاوہ کوئی وی دھرم پرچار نہ کرے اتے کسے وی نویں بنے غیر-اسلامی مندراں نوں نشٹ کرے۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA123&dq=battle++guru+hargobind&hl=en|title=Sikhism, Origin and Development|last=Dhillon|first=Dalbir Singh|date=1988|publisher=Atlantic Publishers & Distri|pages=121|language=en}}</ref> اس سبھ نے سکھاں اتے مغلاں وچکار تناء ودھایا۔ === امرتسر دی لڑائی === ۱۶۳۴ وچ شاہ جہاں امرتسر دے نیڑے شکار کر رہا سی۔ اس دا اکّ باز سکھاں نے لے لیا۔ شاہ جہاں دے سپاہیاں نے سکھ نوں باز سونپن دی منگ کیتی، پر اوہناں نے انکار کر دتا۔ اکّ جھڑپ ہوئی جس وچ دو مغل مارے گئے اتے شکاری دل دا آگوُ، فوج دار؉ غلام رسول خان زخمی ہو گیا۔ <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/guru-tegh-bahadur-prophet-martyr|title=Guru Tegh Bahadur Prophet & Martyr|last=Trilochan Singh Dr.|date=1967|pages=46-47}}</ref> بادشاہ پہلاں ہی سکھاں نوں کچلنا چاہندا سی اتے اس حادثہ نوں گرو دے خلاف فوج بھیجن دے بہانے وجوں ورتیا گیا سی۔ <ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA123&dq=battle++guru+hargobind&hl=en|title=Sikhism, Origin and Development|last=Dhillon|first=Dalbir Singh|date=1988|publisher=Atlantic Publishers & Distri|pages=122|language=en}}</ref> شاہ جہاں نے مخلص خان دے ماتحت ۷۰۰۰ سپاہی امرتسر اتے حملہ کرن لئی بھیجے۔ مخلص خان نال شمس خان، مرتضیٰ خان اتے مصطفے خان شامل ہوئے۔ [[وساکھی|وساکھی والے]] دن لڑائی شروع ہوئی۔ مغل فوج نے حیرانی نال حملہ کر دتا۔ سکھ گرو ہرگوبند جی دی بیٹی دے ویاہ دی سکیم بناؤن وچ رجھے ہوئے سن اتے لڑائی لئی تیار نہیں سن۔ {{Sfn|Jaques|2010}} صرف ۷۰۰ سکھ سپاہی سن۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} امرتسر دی لڑائی دو دناں دی لڑائی سی۔ پہلے دن مغلاں نے مٹی دے قلعے لوہگڑھ اتے حملہ کیتا۔ گڑی وچ ۲۵ سکھ سن۔ سکھاں نے لکڑ دیاں توپاں دی ورتوں کیتی اتے انت تک لڑدے رہے۔ اوہناں نے فوجیڑے مغلاں نوں مار دتا، پر مارے گئے اتے مغلاں نے لوہگڑھ نوں جت لیا۔ <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/sikhreligion0000unse_g1b4|title=Sikh religion|date=1990|publisher=Phoenix, Ariz. : Sikh Missionary Center|isbn=978-0-9625383-2-2|pages=142|via=Internet Archive}}</ref> <ref>Gurbilas Patashahi 6 Chapter 10</ref> مغلاں نے گرو ہرگوبند جی دے گھر 'تے حملہ کیتا، پر ایہہ خالی سی اتے اوہ پچھے ہٹ گئے۔ دوجے دن پھر لڑائی شروع ہو گئی۔ بھائی بھنو اکال فوج دے انچارج سن۔ اوہ لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ گرو ہرگوبند جی نے پھر فوج دی اگوائی کیتی۔ اسنے مخلص خان نوں مار دتا۔ {{Sfn|Gandhi|2007}} 7,000 دی سمچی مغل فوج ماری گئی۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/sikhgurustheirli0000dugg|title=The Sikh gurus : their lives and teachings|last=Duggal|first=Kartar Singh|date=1980|publisher=New Delhi : Vikas|others=Internet Archive|isbn=978-0-7069-0995-1|pages=149}}</ref> اس لڑائی نے سکھاں نوں جائز ٹھہرایا اتے مغل اجتتا دے وچاراں نوں نشٹ کر دتا۔ {{Sfn|Gandhi|2007}} === لہرا دی لڑائی === گرو ہرگوبند صاحب امرتسر توں کرتارپور چلے گئے۔ پھر اوہناں نے [[مالوا (پنجاب)|مالوے]] وچ پرچار دورہ شروع کیتا۔ <ref name=":6"/> سکھاں نال ہوئے نقصان دا بدلہ لین لئی شاہ جہاں نے اکتوبر ۱۶۳۴ وچ گرو ہرگوبند جی دے دو گھوڑے ضبط کر لئے۔ گھوڑے [[لاہور دا قلعہ|لاہور دے قلعے]] وچ رکھے گئے سن۔ بھائی بدھی چند نے دوویں گھوڑے واپس لے لئے اتے گرو جی کول واپس لے آئے۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}}  <ref name=":6" /> کاگڑا دا راجا رائے جودھ اس ویلے گرو ہرگوبند جی دے نال سی۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} گھوڑیاں دے غائب ہون دی خبر سن کے شاہ جہاں نوں غصہ آیا۔ اسنے نجی طور 'تے گرو دے خلاف اکّ مہم چلاؤن دی سکیم بنائی۔ اس نوں وزیر خان نے اس بارے گل کیتی سی۔ شاہ جہاں نے پچھیا کہ گرو ہرگوبند دا ساہمنا کرن دی ہمت کس دی ہے؟ قابل دا گورنر لالا بیگ اٹھیا۔ گرو ہرگوبند نوں اپنے ماتحت کرن لئی اس نوں اعزاز دے پوشاک اتے ۳۵٬۱۰۰ توں ودھ فوجاں دتیاں گئیاں۔ اوہ اپنے نال ۴ ہور جرنیلاں نوں لے کے آیا: اسدا بھرا، کمر بیگ، کمر دے دو پتر، قاسم بیگ، اتے شمس بیگ اتے لالا دے بھتیجے قابل بیگ۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} مغل جرنیلاں نے اکّ تیز جت دی اچھا وچ اتے وڈے انعاماں دے وعدے نال پنجاب دی اتینت، ہڈیاں-ٹھنڈھیاں سردیاں وچ اپنے سپاہیاں نوں گرو دے تھاں ول لگاتار مارچ کیتا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} گرو ہرگوبند جی نے ایہہ سن کے اپنی فوج تیار کیتی۔ گرو ہرگوبند جی دی فوج وچ کانگڑا دے ۱٬۰۰۰ سپاہیاں ولوں مدد حاصل ۳٬۰۰۰ سکھ شامل سن۔ گرو جی دی فوج نے اکّ جنگل وچ اتے اکّ جھیل دے آلے دوآلے ڈیرا لایا ہویا سی۔ <ref name=":03">Suraj Granth Raas 7</ref> <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> لڑائی توں پہلاں لالا بیگ نے حسین خان ناں دا جاسوس بھیجیا۔ حسین خان نے گرو ہرگوبند جی دی فوج بارے جانکاری دتی اتے اوہناں دی بہادری دی وی تعریف کیتی۔ اس نال لالا بیگ نوں غصہ آیا جس نے اس نوں برخاست کر دتا۔ حسین خان پھر گرو ہرگوبند جی کول گیا اتے اس نال مل گیا۔ اسنے گرو ہرگوبند جی نوں مغل فوج بارے سوہ حاصل کیتی۔ کیہا جاندا ہے کہ گرو ہرگوبند نے حسین خان نوں اسیس دتی سی۔ گرو ہرگوبند جی نے اس نوں کیہا کہ اوہ لالا بیگ دی تھاں قابل دا اگلا گورنر بنیگا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> لڑائی شروع ہو گئی{{Fraction|4|1|2}}15 اکتوبر، ۱۶۳۴ نوں سورج ڈبن توں گھنٹے بعد۔ لالا بیگ نے کمر بیگ نوں ۷۰۰۰ سپاہیاں نال اگے بھیجیا سی۔ کمابر بیگ اتے اسدی فوج نوں حسین خان نے دیکھیا جسنے گرو ہرگوبند اتے رائے جودھ نوں اطلاع دتی۔ رائے جودھ اپنی ۱٬۰۰۰ دی فوج نال اگے ودھیا۔ اوہناں نے کمر بیگ دی فوج 'تے دوروں ہی تیراں اتے ماچس دیاں گولیاں نال حملہ کیتا۔ ہنیرے دے بھلیکھے وچ کمر بیگ دی فوج آپس وچ لڑ پئی۔ کمر بیگ نوں رائے جودھ نے مار دتا اتے ۷۰۰۰ دی پوری فوج ۱ گھنٹے ۱۲ منٹ دے اندر مار دتی گئی۔ <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> {{Sfn|Macauliffe|1909}} سورج چڑھدے ہی لالا بیگ دیاں لاشاں دکھائی دتیاں۔ کمر بیگ دے پتر سمس بیگ نے کیہا کہ اوہ اگے ودھیگا اتے سکھاں نوں مار دیویگا۔ اسنے ۷٬۰۰۰ سپاہیاں نال مارچ کیتا۔ گرو ہرگوبند اتے حسین خان دوروں ہی دیکھدے سن۔ حسین خان نے گرو جی نوں سمس بیگ دے خلاف اکّ طاقتور جنگجو بھیجن دی سفارش کیتی۔ گرو ہرگوبند جی نے بدھی چند نوں ۵۰۰-۱۵۰۰ سپاہیاں نال بھیجیا۔ دوویں دھراں آپس وچ ملیاں اتے لڑیاں۔ ایہہ لڑائی ۱ گھنٹہ ۳۰ منٹ تک چلی۔ بدھی چند نے سمس بیگ نوں ادھا کٹّ دتا اتے اسدی ساری فوج مار دتی گئی۔ <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> {{Sfn|Macauliffe|1909}} لالا بیگ نے اگے قاسم بیگ نوں بھیجیا، جسدا بھرا اتے پتا ہن تک ۷٬۰۰۰ سپاہیاں نال ماریا جا چکا سی۔ گرو ہرگوبند جی نے بھائی جیٹھا جی نوں ۵۰۰ سپاہیاں نال بھیجیا۔ دوویں دھراں آہمو-ساہمنے ہو گئیاں۔ پھورساں وچ کوئی تنظیم نہیں سی۔ قاسم بیگ اتے اسدی فوج بھائی جیٹھا دی پوری فوج دے نال-نال مر گئی اتے اوہ اکلاّ بچیا۔ لالا بیگ نے ہن جنگ دے میدان وچ آؤن دا فیصلہ کیتا۔ اس نے جیٹھا نوں مارن لئی ۴۰۰۰ سپاہی بھیجے۔ اوہناں نے جیٹھا نوں گھیر لیا اتے تیر، گولیاں اتے برچھے چلا ئے اتے جیٹھا نے سبھ نوں روک دتا۔ جیٹھا نے ۴۸ منٹاں وچ سبھ نوں مار دتا۔ کیہا جاندا ہے کہ ایہہ خون دا اکّ پول ہے. {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> لالا بیگ جنگ دے میدان وچ آ گیا اتے جیٹھا جی نال لڑائی شروع کر دتی۔ بیگ نے تیر چلا ئے اتے اوہ جیٹھا نے کٹے۔ اکّ لمبی سخت لڑائی ہوئی۔ بیگ دی تلوار ادھی کٹّ دتی گئی۔ جیٹھا نے نہتھے کسے نوں مارن توں انکار کردیاں اپنی تلوار دور سٹّ دتی۔ اوہ اکّ دوجے نوں لتاں-مکے مارن لگے۔ جیٹھا بیگ نوں زمین 'تے پہلوان کرن دا پربندھ کردا ہے اتے اسنوں زمین 'تے چھڈّ دندا ہے۔ زمین 'تے اکّ تلوار لبھو اتے اسنوں چقو. جیٹھا بیگ نوں مکا ماردا ہے اتے اسنوں حیران کردا ہے۔ جویں ہی جیٹھا اگے ودھدا ہے، بیگ نے جیٹھا دے سر وچ وار کیتا اتے اسدا سر وڈھّ دتا۔ <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> جیٹھا جی دے آخری شبد “ [[واہگورو]] ” کہے جاندے ہن۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} لالا بیگ ۳٬۰۰۰ فوجاں نال اگے ودھن توں بعد۔ فوجاں دا ساہمنا جاتی ملّ نال ہندا ہے جو اکلے لڑدا ہے۔ اوہ لالا بیگ دے تیر نال لگن توں پہلاں کئیاں نوں مار دندا ہے۔ گرو ہرگوبند جی جنگ دے میدان وچ داخل ہوئے اتے لالا بیگ نال لڑائی کیتی۔ گرو نے اپنے گھوڑے نوں گولی مار دتی اتے اوہ پیدل ہی لڑدے ہن۔ بیگ دے سارے حملے ناکام ہو گئے اتے گرو جی نے اکّ ہی جھٹکے وچ بیگ دا سر وڈھّ دتا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> قابل بیگ، مغل فوج دا اکلوتا باقی بچیا ہویا جرنیل، باقی بچے سپاہیاں نال تیزی نال اگے ودھدا ہے۔ حسین خان نے گرو ہرگوبند جی نوں سوچت کیتا۔ بدھی چند، رائے جودھ اتے جاتی ملّ، جیہناں نوں ہوش آ گئی سی، نے قابل بیگ دا خلاف کیتا۔ اوہناں نے ہن دی چھوٹی مغل فوج وچ تباہی مچائی۔ قابل بیگ نے تن سکھ جرنیلاں نوں تیراں نال زخمی کر دتا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} قابل بیگ نے وی گرو ہرگوبند اتے تیر چلا ئے جس نال اسدا گھوڑا ماریا گیا۔ <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> قابل بیگ نے گرو جی اتے کئی وار کیتے جیہناں نوں روک دتا گیا۔ گرو ہرگوبند جی نے قابل بیگ دا سر وڈھّ دتا اتے لڑائی جت لئی۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} 1,200 سکھ اتے کانگڑے دے ۵۰۰ سپاہی مارے گئے۔ ۳۵٬۰۰۰ مغل مارے گئے اتے ۱۰۰ مغلاں نوں پھڑ لیا گیا۔ ۱۰۰ جلدی ہی رہاء ہو گئے اتے حسین خان دے نال لاہور چلے گئے۔ حسین خان قابل دا نواں گورنر بنیا۔ <ref name="Gurbilas Patashai 6 Chapter 19">Gurbilas Patashai 6 Chapter 19</ref> {{Sfn|Macauliffe|1909}} === کرتارپور دی لڑائی === لہرا پنڈا خان دی لڑائی توں بعد گرو ہرگوبند جی دی فوج دے اکّ [[پٹھان]] جرنیل، اکال فوج نے گرو جی نوں دھوکھا دتا اتے مغلاں دا ساتھ دتا۔ اسنے شاہ جہان نوں گرو ہرگوبند جی دے خلاف فوج بھیجن لئی مناؤن وچ کامیاب ہو گیا۔ شاہ جہان نے [[پشور|پیشاور]] دے گورنر کالے خان دی کمان ہیٹھ اکّ مہم بھیجی جس دے بھرا مخلص خان نوں [[امرتسر دی جنگ (۱۷۵۷)|امرتسر دی لڑائی]] وچ گرو ہرگوبند ولوں ماریا گیا سی۔ <ref name=":04" /> اس نال قطب خان، (قطب جاں قطب، [[جالندھر]] دا فوج دار؉ ) کوہجا انور اتے پیادہ خان شامل ہوئے۔ <ref name=":04" /> <ref name=":111">Suraj Granth Raas 8</ref> پانڈا دے نال اوہناں دا جوائی اسمان خان وی موجود سن۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref name=":10">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/968092357|title=The Sikh Gurus.|last=Dhillon|first=Harish|date=2015|publisher=Hay House Publishing|isbn=978-93-84544-45-4|oclc=968092357|quote=At this point, however, the Guru Hargobind fell out with his famous general, Painde Khan. The relationship deteriorated to such an extent that Painde Khan and his son-in-law, Asman Khan, were both dismissed from the Guru's service. Painde Khan went to the Mughal court and offered his services against the Guru. "I have been with the Guru for many years. I know all his strengths and all his weaknesses. If you send a strong army with me, I am sure I can defeat the Guru,' claimed Painde Khan. The Mughals decided to take advantage of this offer. So in 1634, a large force under Kale Khan (the brother of Mukhlis Khan) along with Painde Khan and Asman Khan was sent out against the Guru. It is said that on the eve of the battle, Dhirmal, Guru Hargobind's grandson, wrote a secret letter to Painde Khan promising to help the invading forces with information about the Guru's army. The Guru had taken up position in Kartarpur and the Mughal forces surrounded him from all sides. The defence of the town was divided among his generals Bidhi Chand, Jati Mai, Lakhi, and Rai Jodh. The Mughal army attacked the town and a fierce and bloody battle followed. The Guru's sons, Tegh Bahadur and Gurditta, fought with great skill and courage. In fact Tegh Bahadur wielded his sword so well that he caused great harm to the Mughal army and it seemed that the battle would go in favour of the Guru's forces. Some of the remaining Mughal generals now called upon Painde Khan. 'Where is your knowledge of the Guru's forces? If you really have such knowledge you must use it'}}</ref> اوہناں نوں اکّ فوج دتی گئی جسدی گنتی 52,000 <ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=dFomYOVXsAkC&pg=PA56&dq=battle+of+kartarpur&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjS2NWC5Iv-AhX0JH0KHS5sArk4ChC7BXoECAcQBw#v=onepage&q=battle%20of%20kartarpur&f=false|title=Guru Tegh Bahadur: A Bibliography|last=Johar|first=Surinder Singh|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-030-3|pages=54|language=en}}</ref> {{Sfn|Macauliffe|1909}} -100,000 سی۔ <ref name=":04">Gurbilas Patashahi 6 Chapter 20</ref> <ref name=":111">Suraj Granth Raas 8</ref> لڑائی شروع ہون توں پہلاں گورو ہرگوبند جی دے پوترے دھیر ملّ نے پنڈا خاں نوں اکّ پتر بھیجیا جس وچّ کیہا گیا سی کہ سکھ گنتی وچّ بہت گھٹّ سن اتے آسانی نال ہار سکدے سن۔ اسنے پانڈا خان دی ہر طرحاں نال مدد کرن دا وعدہ کیتا۔ ایہہ لڑائی اپریل ۱۶۳۵ وچّ لڑی گئی سی <ref name=":04" /> <ref>{{Cite book|title=The encyclopaedia of Sikhism|last=Harbans Singh|date=1992–1998|publisher=Punjabi University|isbn=0-8364-2883-8|volume=2|location=Patiala|pages=448|oclc=29703420}}</ref> گرو ہرگوبند جی نے بھائی لکھو اتے ہور سکھ جرنیلاں نوں کرتارپور دی رکھیا لئی اگے بھیجیا۔ اوہناں دے نال ۵۰۰ سکھ سن۔ اوہ ۱۲٬۰۰۰ مغلاں نال لڑے جو اگے ودھ رہے سن۔ <ref name=":04">Gurbilas Patashahi 6 Chapter 20</ref> سکھاں نے بہت سارے مغلاں نوں مار دتا۔ کالے خان ہور مغلاں دی حمایت کرن لئی ۲۰٬۰۰۰ ہور فوجاں نال اگے ودھیا۔ گرو جی نے کالے خان اتے اسدی فوج نوں روکن لئی بدھی چند اتے جاتی ملک دے ماتحت سکھ فوجاں نوں روانہ کیتا۔ <ref name=":04" /> <ref name=":111">Suraj Granth Raas 8</ref> بدھی چند دے تیر نال انور خان ماریا گیا۔ بھاری نقصان توں بعد پینڈا اتے اسمان اپنیاں فوجاں نال میدانے جنگ وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} قطب خان نے مغلاں نوں ہراؤن والے سکھاں نوں روکن لئی توپ دی ورتوں کیتی۔ توپ بے اثر سی۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=dFomYOVXsAkC&pg=PA56&dq=battle+of+kartarpur&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjS2NWC5Iv-AhX0JH0KHS5sArk4ChC7BXoECAcQBw#v=onepage&q=battle%20of%20kartarpur&f=false|title=Guru Tegh Bahadur: A Bibliography|last=Johar|first=Surinder Singh|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-030-3|pages=55|language=en}}</ref> قطب خان توں بعد جنگ دے میدان ول بھجیا۔ اسنے اتے بھائی لکھو نے تیراں دا وٹاندرا کیتا، اکّ دوجے نوں زمین 'تے ٹھوک دتا۔ قطب نے اپنی تلوار نال لکھو دا سر وڈھّ دتا۔ اس نال مغل فوجاں دا منوبل ودھیا اتے سارے جرنیلاں اتے ساری فوج نے سکھ نوں چارج کیتا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} گرو ہرگوبند جی ملے اتے پانڈے نوں لڑائی وچ مار دتا۔ گرو جی نے مر رہے پینڈے دی جان بچائی اتے اسنوں ''کلمہ'' ( ''[[شہادا]]'' ) دا پاٹھ کرن دی آگیا دتی، اتے اپنی ڈھال نال اس دے سریر نوں سورج توں چھاں دتا۔ <ref name="Gandhi2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&q=hargobind+jahangir&pg=PA541|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E|last=Surjit Singh Gandhi|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|year=2007|isbn=9788126908585|pages=542–543}}</ref> {{Rp|542}}{{Sfn|Macauliffe|1909}} گردتا نے اسمان، اپنے بچپن دے دوست نوں اکّ تیر نال ماریا جو اس دے دماغ وچ ونھ گیا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=dFomYOVXsAkC&pg=PA56&dq=battle+of+kartarpur&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjS2NWC5Iv-AhX0JH0KHS5sArk4ChC7BXoECAcQBw#v=onepage&q=battle%20of%20kartarpur&f=false|title=Guru Tegh Bahadur: A Bibliography|last=Johar|first=Surinder Singh|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-030-3|pages=56|language=en}}</ref> قطب {{Sfn|Macauliffe|1909}} اتے کالے <ref name="Gandhi2007" /> {{Rp|542}}{{Sfn|Macauliffe|1909}} وی گرو ہرگوبند دے نال اکو لڑائی وچ مارے گئے سن۔ <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.136527|title=A History Of The Sikh People|last=Gopal Singh|date=1939|pages=232}}</ref> {{Sfn|Macauliffe|1909}} اوہناں دے آخری نیتا دے ڈگن توں بعد، باقی مغل فوجاں بھجّ گئیاں۔ <ref name="Gandhi2007" /> {{Rp|542}}{{Sfn|Macauliffe|1909}} ایہہ اکو اکّ لڑائی سی جس وچ تیاگ ملّ لڑیا گیا سی۔ اس لڑائی توں بعد اسنے جنگ دے میدان وچ دکھائی بہادری دے کارن اپنا نام بدل کے تیغ بہادر (تلوار نال بہادر) رکھ لیا۔ <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/HistoryOfTheSikhsVol.ITheSikhGurus1469-1708|title=History Of The Sikhs Vol. I The Sikh Gurus (1469-1708)|last=www.DiscoverSikhism.com|pages=170|language=English}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA34|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|last=William Owen Cole|last2=Piara Singh Sambhi|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|isbn=978-1-898723-13-4|pages=34–35|access-date=23 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528230214/https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA34%2F|archive-date=28 May 2020}}</ref> لڑائی وچ ۵۰٬۰۰۰ - ۹۶٬۰۰۰ مغل سپاہی مارے گئے سن۔ اس لڑائی وچ ۷۰۰ - ۱۰۰۰ سکھ وی مارے گئے۔ ایہہ سکھاں دی جت سی {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref name=":04">Gurbilas Patashahi 6 Chapter 20</ref> <ref name=":111">Suraj Granth Raas 8</ref> <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.136527|title=A History Of The Sikh People|last=Gopal Singh|date=1939|pages=232}}</ref> === پھگواڑا دی لڑائی === گرو ہرگوبند جی اپنی تازہ جت توں ترنت بعد کرتارپور توں [[کیرت پور؉ صاحب|کیرت پور؉ ]] لئی روانہ ہوئے۔ <ref name="Darbir Singh2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&q=phagwara|title=Sikhism, Origin and Development|last=Dhillon|first=Darbir Singh|date=1988|pages=123}}</ref> پھگواڑا دی سفر کردے ویلے سکھاں 'تے عبداللہ خان دے پوتے احمد خان دی اگوائی والی مغل فوج ولوں حملہ کیتا گیا سی، جو روہلا دی لڑائی وچ سکھاں دے خلاف ماریا گیا سی۔ <ref name="Gandhi2007"/> مغلاں نے سکھاں دا معمولی نقصان ہی کیتا۔ <ref name="Darbir Singh2"/> احمد خان اتے فتح خان سکھ فوجاں ولوں مارے گئے سن۔ <ref>Nayyar,Gurbachan Singh (1995). </ref> سکھاں لئی، بھائی دیسا اتے بھائی سوہیلا لڑائی وچ شہید ہوئے۔ <ref name="Gandhi2007"/> == گرو ہرگوبند دی لڑائی توں بعد == === ستلج دی لڑائی === پھگواڑا دی لڑائی توں بعد ستلج دی لڑائی تک سکھاں نے مغلاں خلاف کوئی وڈی لڑائی نہیں لڑی۔ ایہہ ۱۶۵۲ وچ محمد یاربیگ خان اتے اکّ مغل فوج دے خلاف لڑیا گیا سی جسدی اسنے کمانڈ کیتی سی۔ محمد یاربیگ خان مخلص خان دا پوتا سی، اکّ مغل جسنوں [[گرو ہرگوبند|گرو ہرگوبند]] نے ماریا سی۔ اوہ اپنے دادے دی موت دا بدلہ لینا چاہندا سی۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}}{{Page needed|date=April 2023}} بھائی گورا نے کسے اجیہے انسان نوں ماریا سی جو گرو ہررائ جی دی شکار دل دا حصہ سی۔ اس کارن اس نوں نوکری توں کڈھ دتا گیا۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} اس توں بعد بھائی گورا نے گرو ہررائ دا پچھا کیتا جتھے وی اوہ گئے، بالکل نظراں توں دور رہے۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} اکّ دن گرو ہررائ جی اتے اوہناں دے انگ-رکھیک [[ستلج دریا]] دے نال-نال پار کر رہے سن۔ اتھے اوہناں دی ملاقات مغل فوجاں نال ہوئی جو [[لاہور|لاہور]] توں [[دلی]] ول مارچ کر رہیاں سن۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/the-sikh-gurus-hd/page/n121/mode/2up|title=The Sikh Gurus|last=Dhillon|first=Harish|date=2015|pages=122}}</ref> مغل افسراں وچوں اکّ، محمد یاربیگ خان نے ایہہ پتہ لگن 'تے کہ گرو ہررائ ندی پار کر رہے سن، حملہ کرن دی سکیم بنائی۔ {{Sfn|Macauliffe|1909}} بھائی گورا پرچھاویں توں باہر آ گئے اتے اپنیاں فوجاں نال گرو ہررائ جی دا بچاء کیتا۔ بھائی گورا دیاں فوجاں مغلاں نال ادوں تک لڑدیاں رہیاں جدوں تک اوہ بھجّ نہیں گئے۔ محمد یاربیگ خان نوں بھائی گورا نے آپ مار دتا سی۔ بھائی گورا نے گرو جی دی پارٹی نوں سرکھیت ڈھنگ نال ندی پار کرن لئی سماں خریدیا۔ لڑائی توں بعد گرو ہررائ ولوں اسنوں بے داغ کیتا گیا اتے معاف کر دتا گیا۔ <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=www.DiscoverSikhism.com|pages=58|language=English}}</ref> گرو گوبند سنگھ جی دے ویلے تک ایہہ سکھاں اتے مغلاں وچکار آخری لڑائی سی۔ == حوالے == {{Reflist}} === ببلیؤگرافی === * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA574|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E|last=Gandhi|first=Surjit Singh|publisher=Atlantic Publishers & Distributors|year=2007|isbn=978-81-269-0858-5|access-date=31 July 2010}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sbMFCZyAcnQC|title=Dictionary of Battles and Sieges|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2010|isbn=978-0-313-33536-5|access-date=31 July 2010}} * {{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.69685|title=The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors, Vol 4|last=Macauliffe|first=Max Arthur|date=1909}} Also available on [[wikisource:en:Index:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 4.djvu|Wikisource]]. * {{Cite book|url=https://www.academia.edu/35835682/The_Fighting_Traditions_And_Fighting_Arts_Of|title=The Fighting Traditions and Fighting Arts of the Traditional Sikh Warriors the Beloved of Guru Gobind Singh Ji the Akali Nihangs|last=Singh|first=Nidr|publisher=Budha Dal and Tarna Dal|year=1998|edition=2nd|pages=8–9|format=PDF}} [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:مغل سلطنت]] 0v3ef870myvd5gxiiwkx9nm3fkj8prg