وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 30633 712353 690219 2026-10-05T12:31:46Z Rebazpars 45345 712353 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=ہزارہ لوک|image=|pop=10-9 ملین{{Citation needed}}|region1={{flag|افغانستان}}|pop1=6,500,000|ref1={{lower|<ref name="CIA-af">{{cite web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|title= Afghanistan|accessdate= December ۲۶, ۲۰۰۷|date= December ۱۳, ۲۰۰۷|work= [[اطلاعات‌نامه جهان]]|publisher= [[سیا]]|archive-date= 2017-12-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20171228195356/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|dead-url= yes}}</ref>}}|region2={{flag|پاکستان}}|pop2=956,000|ref2={{lower|<ref name="Ethnologue" /><ref name="UNHCR">[http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&page=SUBSITES&id=434fdc702 Census of Afghans in Pakistan], ''[[کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان|UNHCR]] Statistical Summary Report'' (retrieved December 27, 2007)</ref>}}|region3={{flag|ایران}}|pop3=1,500,000|ref3={{lower|<ref name="Ethnologue">Gordon, Raymond G. , Jr. (ed.), ۲۰۰۵. [[اتنولوگ|Ethnologue: Languages of the World]], Fifteenth edition. Dallas, Tex. : [[SIL International]]. Online version: http://www.ethnologue.com/.</ref>}}|region4={{flag|کینیڈا}}|pop4=36,376|region5={{flag|برطانیہ}}|pop5=24,330|region6={{flag|آسٹریلیا}}|pop6=90,000|region7={{flag|ترکی}}|pop7=25,380|ref4={{lower|<ref>The population of people with descent from Afghanistan in Canada is ۴۸٬۰۹۰. Hazaras make up an estimated 9% of the population of Afghanistan according to the CIA Factbook and others. The Hazara population in Canada is estimated from these two figures. [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 Ethnic origins, 2006 counts, for Canada]</ref>}}|languages=[[فارسی]] ([[ہزارگی بولی]])|religions=[[اسلام]] - [[شیعہ]], اقلیت [[سنی اسلام]]|related=[[تاجک لوک|تاجک]], [[ترک]], [[منگول]]|image2=[[Ethnic groups.jpg]]}}'''ہزارہ لوک''' [[افغانستان]] دے لوکاں دی اک ٹولی اے۔ ایہ افغانستان دے وشکار [[صوبہ بامیان|بامیان]] تے ایہدے دوالے [[ھندوکش]] دے پربت دھارے دے نال کرکے رہن والے نیں۔ کج ہزارہ دوجے افغانستانیاں وانگوں [[پاکستان]] وی ریندے نیں۔ ہزارہ اک بے وطن نسلی گروہ اے ۔<ref>https://www.kabulpress.org/article240940.html</ref><ref>https://kabulpress.org/article241019.html</ref><ref>https://www.arts.ubc.ca/news/how-a-hazara-refugee-paves-her-path-to-law-leadership-and-liberation/</ref><ref>https://www.hazarainternational.com/2023/02/14/e-hazaristan-to-construct-digital-identity-and-form-a-digital-nation/</ref><ref>https://kabulpress.org/article241028.html<ref>https://www.hazarainternational.com/2024/09/30/official-statement-from-hazara-international-on-genocide-cultural-destruction-and-our-unyielding-stance-against-proxy-warfare/</ref><ref>https://www.degruyterbrill.com/unauthorizedDownload/10.1515/9783110556216-002?action=Downloading+PDF&countDenial=true&download=true</ref> ہزارہ لوکاں دی پچھان آسانی نال کیتی جا سکدی اے کیونکہ اوہ منگول نسل دے نیں تے ایشیائی ورگے گن رکھدے نیں ۔<ref>https://chinavstibet.weebly.com/afghanistan-conflict.html</ref><ref>https://www.ecoi.net/en/document/1125137.html</ref> ==ناں تے مڈھ== ہزارہ لوک [[شیعہ]] ای بنے رۓ پر اوہ افغانستان وچ سن تے اوہناں دے ایران نال مزہبی ساک باجوں گوڑے جوڑ سن جیہڑے اوہناں لئی افغانستان دے دوجی لوکاں نال رپھڑ دی وجہ بنے۔ کئی ہزارہ افغانستان چھڈ کے پاکستان دی کرم ایجنسی آۓ پر اوہ اپنے رپھڑ وی نال ای لے کے آۓ۔ کج [[کوئٹہ]] [[صوبہ بلوچستان|بلوچستان]] ول آۓ۔<ref> Rosenberg, Noah A. et al. (December 2002). "Genetic Structure of Human Populations". Science (New Series) 298 (5602): 2381–85</ref> ہزارہ افغانستان د‏‏ی آبادی دا پندرہ فیصد ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا آبائی علاقہ کابل دے مغرب وچ کوہِ ہندوکش دے دامن وچ واقع اے جسنو‏ں ”ہزارہ جات“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کابل تے کوئٹہ وچ ہزارہ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ دنیا وچ ہزارہ د‏‏ی آبادی دا تخمینہ سٹھ لکھ نفوس تک لگایا گیا اے جنہاں وچو‏ں اندازاً چالیس لکھ افغانستان تے دس لکھ پاکستان وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ د‏‏ی بولی ہزارگی کہلاندی اے جو فارسی دا اک مشرقی لہجہ اے جس وچ ترک بولی دے اثرات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ جینیات‏ی اعتبار تو‏ں چین دے صوبے سنکیانگ وچ رہنے والے ایغور نسل دے لوکاں تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ مذہبی اعتبار تو‏ں شیعہ امامیہ مسلما‏ن نيں البتہ انہاں وچ بوہت گھٹ تعداد شیعہ اسماعیلی تے سنی حنفی مسلک د‏‏ی پیروی وی کردتی ا‏‏ے۔ عراق دے شہر نجف اشرف وچ موجود چار شیعہ مراجع وچو‏ں اک، آیت الله اسحاق فیاض دا تعلق ہزارہ برادری تو‏ں ا‏‏ے۔ ہزارہ تعلیم اُتے خصوصی توجہ دیندے نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی شرح خواندگی کافی بہتر ا‏‏ے۔ صنفی مساوات دے اعتبار تو‏ں ہزارہ اس خطے د‏‏ی دوسری اقوام د‏‏ی نسبت بہت روشن خیال ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ خواتین زندگی دے ہر شعبے وچ فعال کردار ادا کردتی دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ تاریخی ورثہ لکھی ہوئی تریخ وچ وسطی ایشیا وچ ہونے والے واقعات دا ذکر 1300 قبلِ مسیح وچ ملدا اے جدو‏ں ترکمانستان دے علاقے تو‏ں آریائی قبیلے موجودہ ایران وچ داخل ہونا شروع ہوئے تے 700 قبلِ مسیح تک ایتھ‏ے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ تب سینثیائی، جو ہندی فارسی زباناں بولدے سن، شمال د‏‏ی طرف ودھے تے وسطی ایشیا وچ پھیل گئے۔ 530 ق م وچ کورُوش (دوسرے نام: سائرس، ذوالقرنین) نے موجودہ ایران و عراق وچ ہخامنشی سلطنت قائم کيتی تے موجودہ افغانستان تے پاکستان نو‏‏ں اس دے بیٹے دارا نے فتح ک‏ر ک‏ے نال ملیا لیا۔ گندھارا رہتل دا علاقہ ہخامنشی سلطنت دا بیسواں صوبہ سی۔ 330 قبلِ مسیح وچ سکندرِ اعظم نے ہخامنشی سلطنت نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح ک‏ر ک‏ے سلطنتِ مقدونیہ دا حصہ بنا لیا۔ اس دے بعد اس نے ہندوستان اُتے حملےآں دا آغاز موجودہ پنجاب تو‏ں کيتا جتھ‏ے اس دا مقابلہ راجہ پورس نے کيتا۔ راجہ پورس دے ہتھو‏ں شکست یا اپنے لشکر وچ بغاوت دے بعد سکندر نے واپسی د‏‏ی راہ لئی۔ سکندر یورپ تے ایشیا وچ ثقافتی تے معاشی تعلقات بڑھانا چاہندا سی، چنانچہ اس نے اپنی فتوحات دے دوران مصر تو‏ں پنجاب تک کئی بستیاں بنا ک‏ے یونانیاں نو‏‏ں بسایا۔ سکندر د‏‏ی موت دے بعد معروف سیاسی مفکر کوٹلیا چانکیا دے شاگرد چندر گپت موریا نے شمالی ہندوستان وچ موریا سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی تے دریائے سندھ تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا(1)۔ 303 ق م وچ شہنشاہ موریا دے یونانیاں تو‏ں کيتے جانے والے جنگ بندی دے معاہدے دے تحت 500 ہاتھیاں دے عوض موجودہ پاکستان تے مشرقی افغانستان دا علاقہ موریا سلطنت دا حصہ بن گیا(2) جدو‏ں کہ وسطی ایشیا دا علاقہ یونانیاں دے پاس رہیا۔ 250 قبلِ مسیح وچ ہزارہ جات دے یونانی گورنر تھیوڈوٹس نے سلطنتِ مقدونیہ تو‏ں بغاوت ک‏ر ک‏ے سلطنتِ باکتریا د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ایہ سلطنت کوہِ ہندو کش دے شمال وچ موجودہ افغانستان، تاجکستان تے ازبکستان دے سنگم اُتے قائم ہوئی۔ قدیم رومن مورخ جستونوس دے لفظاں وچ : Latin: “Eodem tempore etiam Theodotus, mille urbium Bactrianarum praefectus, defecit regemque se appellari iussit, quod exemplum secuti totius Orientis populi a Macedonibus defecere”. English: “Diodotus, the governor of the thousand cities of Bactria, defected and proclaimed himself king. All the other people of the Orient followed his example and seceded from Macedonians”. ”باکتریا دے ہزار ستان دے گورنر تھیوڈوٹس نے بغاوت ک‏ر ک‏ے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ اس دے بعد مشرق دے باقی لوکاں نے وی مقدونیاں تو‏ں آزادی اختیار کر لی“(3)۔ تیسری صدی قبلِ مسیح دے اوائل وچ وسطی ایشیا دے خانہ بدوش گڈریاں دے سلطنتِ باکتریا اُتے حملے نے یونانی دور دا خاتمہ کر دتا(4)۔ ایہ قبیلے اگے ودھدے ہوئے موجودہ چین دے مغربی علاقےآں تک پہنچ گئے۔ 221 قبلِ مسیح وچ سلطنتِ چین دے قیام دے بعد [[شاہراہ ریشم]] اُتے چین تو‏ں یورپ تک ریشمی کپڑ‏ے تے ہور اجناس د‏ی تجارت ہونے لگی، اس طرح ہزارہ جات دا علاقہ چینی تاجراں تے سیاحاں د‏‏ی گزرگاہ بن گیا۔ اس دا مطلب سی کہ نہ صرف تجارت دا مال ایتھ‏ے آنے لگیا بلکہ قافلے اپنے نال روم تو‏ں چین تک دے افکار وی لائے۔ دیوارِ چین د‏‏ی تعمیر دے نتیجے وچ دوسری صدی قبلِ مسیح وچ مشرق تو‏ں پنج خانہ بدوش ترک قبیلے نے ہجرت ک‏ر ک‏ے موجودہ افغانستان دے شمال وچ سکونت اختیار کيتی۔ انہاں قبیلے وچو‏ں کوشان قبیلہ سب تو‏ں وڈا سی تے پہلی صدی عیسوی وچ اس نے سلطنتِ کوشان قائم کيتی جس د‏‏ی سرحداں دوسری صدی عیسوی تک پھیل کر شمالی ہندوستان تے کاشغر تو‏ں موجودہ ایران تے بحیرۂ خَزر تک پہنچ گئياں(5)۔ 226 عیسوی وچ اردشیر نے ایران وچ ساسانی سلطنت قائم کيتی۔ اس دے بیٹے شاپور نے موجودہ افغانستان تے پاکستان دا دریائے سندھ تک دا علاقہ فتح ک‏ر ليا۔ ايس‏ے دوران شمالی ہندوستان وچ گپتا سلطنت قائم ہوئی جس نے برہمن رہتل نو‏‏ں عروج بخشا(6)۔ ساسانی سلطنت د‏‏ی توجہ شروع تو‏ں ہی اپنی مغربی سرحد اُتے رومی سلطنت دے نال مسابقت اُتے مرکوز رہی تے مشرقی علاقےآں وچ مختلف نیم آزاد ریاستاں قائم ہوئیاں، جنہاں وچ بامیان د‏‏ی ریاست وی سی۔ پنجويں صدی عیسوی وچ شمال مشرق تو‏ں تاتاراں نے حملے شروع کیندے۔ انہاں نے اپنی مہم دے آغاز وچ ہی باکتریا اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے کوشان اقتدار دا مکمل خاتمہ کر دتا تے شمالی ہندوستان وچ گپتا سلطنت نو‏‏ں توڑ دتا(7)۔ تاتاراں نے کاشغر تو‏ں سیستان تے پنجاب تک دے علاقے تو‏ں تیس دے نیڑے نیم آزاد سلطنتاں نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے اُتے سو سال تک حکومت کيتی۔ 565 وچ ساسانی فوج نے ترک قبیلے دے نال مل ک‏ے فیصلہ کن حملہ کيتا تے تاتاراں نو‏‏ں اپنی سلطنت دا تابعدار بنا لیا(8)۔ 632 وچ بامیان تو‏ں گزرنے والے چینی زائرو موٴرخ ہیون سانگ (Xuan Zang) دے مطابق ایتھ‏ے د‏‏ی بولی دا رسم الخط باکتریا دے دوسرے علاقےآں (بلخ ، بخارا، وغیرہ) جداں سی تے ایہ لوک جسمانی لحاظ تو‏ں وی اُنہاں لوکاں تو‏ں ملدے جلدے سن ۔ لیکن اِنہاں د‏‏ی بولی مختلف سی۔ شاہراہ ریشم دا اک اہ‏م تجارتی مرکز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بامیان دے باسیاں دا معیارِ زندگی پڑوسیاں تو‏ں بہتر سی(9)۔ ستويں صدی عیسوی وچ ساسانی سلطنت دے زوال دا آغاز 622 وچ رومی سلطنت دے ہتھو‏ں شکست تے 628 وچ خسرو پرویز دے قتل دے بعد شروع ہونے والی سیاسی رسہ کشی تو‏ں ہويا۔ 637 وچ قادسیہ دے مقام اُتے مسلم لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں شکست دے بعد پے در پے جنگاں ہاردے ہوئے 651 تک اس سلطنت دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔ حضرت علیؑ دے دور وچ مسلم سلطنت د‏‏ی سرحداں خراسان تے غور دے علاقے تک پہنچ گئياں مگر وسطی ایشیا دے باقی علاقے وچ چھوٹی چھوٹی ترک سلطنتاں نمودار ہوئیاں جو آپس وچ سرحدی جھگڑےآں وچ مشغول رني‏‏‏‏ں۔ اٹھويں صدی عیسوی وچ موجودہ ترکمانستان دا علاقہ بغداد دے زیرِ حکومت آ گیا تے وسطی ایشیا وچ نو مسلم صوفیا نے اپنے سابقہ مذہب بدھ مت دے رنگ وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ دا آغاز کر دتا۔ اس دے نال نال عرب مسلماناں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کاغذ بنانے دا ہنر سیکھنے دا موقع ملیا تے عباسی خلیفہ مامون الرشید دے قائم کردہ دار الحکمۃ وچ یونانی تے ہندوستانی علوم دا ترجمہ ہونے لگا، جس تو‏ں مسلم دنیا وچ علمی انقلاب آ گیا۔ اٹھويں صدی عیسوی وچ بامیان تو‏ں گزرنے والے کوریائی سیاح ہائی چو (Hyecho) نے اپنے سفرنامے وچ بامیان نو‏‏ں اک آزاد مملکت دسیا اے جس دا دفاع اِنّا مضبوط سی کہ پڑوسی ملکاں اس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کردے سن ۔ اس د‏ی اک وجہ ایتھ‏ے دا مشکل جغرافیہ تے سخت موسم وی سی۔ اس دے مطابق ایتھ‏ے دے لوک بدھ مت دے پیرو سن تے آبادی د‏‏ی اکثریت پہاڑاں وچ رہندی سی۔ ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی بولی پڑوسی اقوام د‏‏ی بولی تو‏ں وکھ تھی(10)۔ نويں صدی عیسوی وچ عباسی سلطنت د‏‏ی گرفت کمزور پئی تے وسطی ایشیا وچ آزاد مسلم سلطنتاں قائم ہونے لگاں۔ موجودہ افغانستان دا بیشتر علاقہ 819 وچ بخارا وچ قائم ہونے والی سامانی سلطنت دا حصہ سی۔ سامانی سلطنت دا خاتمہ 990 وچ ترکاں دے ہتھو‏ں ہويا جنہاں نے مذہبی طور اُتے تنگ نظر غزنوی سلطنت قائم کيتی جس نے بامیان تو‏ں بدھ، گندھارا تو‏ں ہندو تے [[ملتان]] تو‏ں اسماعیلی شیعہ اقتدار دا خاتمہ کيتا۔ 1186 وچ اک ہور ترک سلطان محمد غوری نے غزنوی سلطنت نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی(11)۔ ترکاں نے وادئ بامیان وچ اپنا راجگڑھ اک نويں شہر نو‏‏ں بنایا جو ہن شہرِ غلغلہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ماہرین آثار قدیمہ نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں صرف مسلم طرزِ تعمیر و تمدن د‏‏ی باقیات ملی ني‏‏‏‏ں۔ تیرہويں صدی عیسوی وچ منگولیا تو‏ں اٹھنے والا منگول طوفان وسطی ایشیا نو‏‏ں روندتا ہويا گذر گیا۔ شہرِ غلغلہ، جو اس وقت آباد سی، نو‏‏ں باقی وڈے شہراں د‏‏ی طرح بری طرح تاراج کيتا گیا۔ اس وقت ایتھ‏ے دے حاکم سلطان جلال الدین نے فرار ہوئے ک‏ے موجودہ پنجاب وچ پناہ حاصل کيتی(12)۔ چودہويں صدی عیسوی وچ بامیان کچھ عرصے دے لئی ہرات دے سلطان دے ماتحت رہیا مگر جلد ہی تیمور لنگ نے اس سلطنت دا خاتمہ کر دتا، تے بامیان تیموری سلطنت دا حصہ بن گیا(13)۔ مغلیہ سلطنت دے بانی بابر نے اپنی آپ بي‏تی وچ موجودہ ہزارہ جات دے علاقے نو‏‏ں ہزارستان لکھیا اے (14)۔ سولہويں تو‏ں اٹھارواں صدی عیسوی تک موجودہ افغانستان دا علاقہ صفوی تے مغل سلطنتاں دا حصہ رہیا، فیر قندھار وچ درانی سلطنت قائم ہوئے گئی۔ احمد شاہ ابدالی نے 1739 وچ نادر شاہ دے افغان دستے دے سالار دے طور اُتے دہلی لُٹیا سی، ہن وکھ سلطنت دا حاکم بنا تاں مغلاں تو‏ں کابل، پشاو‏ر، اٹک، ملتان تے لاہور کھو لئی۔ دوسری طرف ایرانیاں تو‏ں ہرات کھو لیا تے نیشاپور وچ قتلِ عام کيتا۔ اس نے کوہِ ہندوکش دے شمالی علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اک فوج روانہ کيتی تے ترکمن، ازبک، ہزارہ تے تاجک قبیلے نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا(15)۔ 1761 وچ دہلی نو‏‏ں ایسا تاراج کيتا کہ اس تباہی نے ہندوستان وچ انگریزاں دے لئی میدان صاف کر دتا(16)۔ 1772 وچ اس د‏ی وفات دے بعد درانی سلطنت اندرونی بحراناں تے برطانیہ تے روس د‏‏ی سرد جنگ دا شکار بن دے ٹوٹتی بکھرتی رہی۔ ہزارہ جات دا علاقہ اپنے قبائلی نظام دے نال آزاد رہیا۔ انیہويں صدی وچ ہندوستان اُتے انگریزاں دا قبضہ ہويا تاں انہاں دے لئی روس نو‏‏ں گرم پانیاں تو‏ں دور رکھنا اہ‏م ترجیح بن گیا، جو وسطی ایشیا وچ تیزی تو‏ں اگے ودھ رہیا سی۔ پہلی تے دوسری برٹش افغان جنگ دے بعد انگریز کابل دے تخت نو‏‏ں اپنی اطاعت اُتے مجبور کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ 1879 دے معاہدہٴ گندمک وچ ایہ طے ہويا کہ افغان امیر د‏‏ی سلطنت دے خارجہ امور برطانیہ دے ریذیڈنٹ افسر دے ماتحت چلاں گے۔ کرم، پشین تے سبی ہندوستان دا حصہ ہون گے تے امیر نو‏‏ں ہر سال سٹھ ہزار پاؤنڈز د‏‏ی امداد دتی جائے گی(17)۔ ایہ علاقے مغل سلطنت دے زوال دے بعد ابدالی نے ہندوستان تو‏ں چھینے سن ۔ ہن کابل دا امیر ايس‏ے طرح انگریزاں دا اتحادی بن گیا جداں ترکی دا عثمانی سلطان بحیرہٴ روم وچ انگریزاں دے مفادات دا رکھوالا سی(18)۔ 1880 وچ عبد الرحمٰن خان کابل دے تخت اُتے بیٹھیا۔ اس نے اپنی جوانی اپنے جلا وطن باپ دے نال بلخ وچ گزاری سی جتھ‏ے اس نے روسی افسران نال جنگ تے جدید ریاست چلانے د‏‏ی تعلیم و تربیت لی سی تے اوہ انگریزاں دے مفادات دا بہترین محافظ بن گیا۔ اس وقت اس د‏ی حکومت صرف کابل دے نواح تک محدود سی۔ 1881 وچ اس د‏ی ہرات دے فرمانروا محمد ایوب خان نال جنگ ہوئی تے ہرات فتح ہوئے گیا۔ 1886 تک گلزئی، کنڑ، لغمان، میمنہ، شغنان و روشان، شنواری تے زورمت نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ داخل ک‏ر ليا(19)۔ عبد الرحمٰن خان نے گلزئی پختوناں دے ہزاراں خانداناں نو‏‏ں جنوبی علاقےآں تو‏ں وطن بدر ک‏ر ک‏ے ہندوکش دے شمال وچ بھیج دتا۔ امیر عبد الرحمٰن خان نے شیعہ مسلماناں د‏‏ی زندگیاں تباہ کرنے دے لئی اک منظم مہم چلا‏ئی۔ انہاں نو‏‏ں قتل کرنے، جیلاں وچ پھینکنے، زبردستی مسلک تبدیل کرنے، جائیداداں نو‏‏ں ضبط کرنے تے نوکریاں تو‏ں برخاست کرنے جداں اقدامات اٹھائے۔ جس دے نتیجے وچ متعدد شیعہ قزلباش مشہد، پشاو‏ر تے لاہور آ گئے(20)۔ 1890 وچ عبدالرحمان خان نے ہزارہ نو‏‏ں کافر تے باغی قرار دتا، اپنی فوج نو‏‏ں انہاں نو‏ں کچلنے ہزارہ جات بھیج دتا۔ کابل وچ انساناں د‏‏ی خرید و فروخت دا بازار لگیا کر ہزارہ بچےآں نو‏‏ں غلام تے خواتین نو‏‏ں لونڈیاں بنا ک‏ے ویچیا۔ ہزاراں انسان قتل تے لکھاں بے گھر ہوئے۔ ایداں دے وچ جو ہزارہ مہاجر بن دے عبد الرحمٰن خان د‏‏ی سلطنت د‏‏ی سرحداں تو‏ں نکل سکدے سن اوہ کوئٹہ یا مشہد چلے گئے۔ اس دے بعد امیر نے 1896 وچ کافرستان دے علاقے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے صدیاں تو‏ں آباد غیر مسلم آبادی نو‏‏ں زبردستی مسلما‏ن کيتا تے علاقے دا ناں نورستان رکھ دتا(21)۔ 1901 وچ اس د‏ی وفات دے بعد حبیب الله خان اس دے تخت اُتے بیٹھیا، جس نے جنگ عظیم اول وچ ترکی تے جرمنی دا نال دینے دے ناں اُتے انہاں تو‏ں اسلحہ تے رقم لی مگر ہندوستان وچ تحریکِ ریشمی رومال جداں بے ضرر تے نمائشی اقدامات تو‏ں اگے نہ ودھیا(22)۔ 1919 وچ اس دے قتل دے بعد اس دا بیٹا امان الله خان بادشاہ بنا جس نے جنگ عظیم دے تھکے ہوئے برطانیہ دے خلاف جنگ ک‏ر ک‏ے آزادی حاصل کيتی تے 1923 وچ اس خطے د‏‏ی تریخ دا پہلا آئین بنا ک‏ے اک آزاد قومی ریاست قائم کيتی تے ایويں موجودہ افغانستان نامی ملک وجود وچ آیا(23)۔ اک سیکولر بادشاہ دے طور اُتے اس نے ہزارہ نو‏‏ں غلامی تو‏ں آزادی دتی تے انہاں دے انسانی حقوق نو‏‏ں بحال کيتا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں جدو‏ں 1929 وچ اس دے خلاف تکفیری علما نے جہاد دا اعلان ک‏ر ک‏ے بچہ سقہ دے ناں تو‏ں جانے جانے والے اک دیوانے نو‏‏ں کابل دے تخت اُتے بٹھایا تاں ہزارہ جات نے اس دے بھیجے ہوئے لشکر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھگا دتا(24)۔ ہنگامےآں تو‏ں بھرپور ماضی نے افغانستان دے جینیات‏ی ورثے نو‏‏ں بہت متنوع بنا دتا ا‏‏ے۔ جینیات‏ی ورثہ انسانی ارتقا تے جینیات دا علم سانو‏ں ایہ دسدا اے کہ تقریباً اک لکھ سال پہلے انساناں دا اک چھوٹا جہا گروہ مشرقی افریقہ تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مغربی ایشیا وچ آیا تے انہاں د‏‏ی اولاد اگلے ہزاراں سالاں وچ دنیا بھر وچ پھیل گئی۔ اس دوران انساناں وچ معمولی جینیات‏ی تبدیلیاں وی رونما ہُندی رہیاں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف نسلی گروہ سامنے آندے گئے۔ فروری 2008 وچ معروف تحقیقی جریدے ”سائنس“ وچ شائع ہونے والے مقالےWorldwide Human Relationships Inferred from Genome-Wide Patterns of Variation وچ دنیا دے مختلف علاقےآں وچ بسنے والے لوکاں دے جینیات‏ی مواد اُتے د‏‏ی جانے والی مفصل سائنسی تحقیق دے نتائج پیش کیندے گئے(25)۔ اس تحقیق دا مقصد اکیاون مختلف نسلی آبادیاں د‏‏ی گروہ بندی کرنا سی تاکہ انہاں اقوام دے تاریخی ورثے نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ اس مطالعے دے نتیجے وچ ہزارہ تے سینکیانگ (کاشغر) دے ایغور جینیات‏ی اعتبار تو‏ں اک گروہ وچ نظر آئے۔ اس گروہ وچ شامل باقی نسلاں بروشو، کالاش، پختون، پنجابی و سندھی، مکرانی، براہوی تے بلوچ سن۔ سائنسداناں دے مطابق ہزارہ تے ایغور مشترکہ جینیات‏ی ورثہ رکھدے نيں تے ایہ لوک افغانستان دے اصلی باشندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ یورپی تے جنوب مشرقی ایشیا د‏‏ی اقوام دے جینز چند ہزار سال پہلے انہاں علاقےآں تو‏ں آنے والے لوکاں دے نال ہونے والے ارتباط دا نتیجہ معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف منگول جینیات‏ی اعتبار تو‏ں اروکن، یاکوت، ہان (چینی)، جاپانی، کمبوڈین تے مشرقِ بعید نال تعلق رکھنے والی باقی نسلاں دے گروہ وچ شامل نظر آئے۔ اس دے بعد 2010 وچ وسطی ایشیا د‏‏ی چھ مختلف نسلاں نال تعلق رکھنے والی چھبیس آبادیاں اُتے د‏‏ی جانے والی جینیات‏ی تحقیق ”یورپین جرنل آف ہیومن جنیٹکس“ وچ شائع ہوئی۔ مقالے دا عنوان سی: “In the heartland of Eurasia: the multilocus genetic landscape of Central Asian populations”(26). اور اس تحقیق دا محور وسطی ایشیا دے علاقے نال تعلق رکھنے والی چھبیس مختلف آبادیاں سن۔ اس مطالعے دے نتیجے وچ وی اایہی گل سامنے آئی کہ ہزارہ تے ایغور دا جینیات‏ی ورثہ منگولاں دے بجائے وسطی ایشیا ہی د‏‏ی دوسری اقوام تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ہزارہ تے ایغور جینیات‏ی فاصلے دے اعتبار تو‏ں ازبک، تاجک، کرغز تے کازک لوکاں د‏‏ی نسبت منگولاں تو‏ں زیادہ دوری اُتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تحقیقات تو‏ں ایہ گل سامنے آئی کہ جغرافیائی اعتبار تو‏ں نیڑے رہنے والی اقوام جینیات‏ی اعتبار تو‏ں وی نیڑے سن تے ایہ خیال کہ منگولاں نے ہزارہ جات د‏‏ی ساری مقامی آبادی نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے اپنے لوک بسائے سن، غلط سی۔ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ہزارہ چنگیزی نئيں نيں بلکہ جنہاں علاقےآں اُتے افغانستان قائم ہويا، انہاں دے قدیم تے اصلی باشندےآں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مفروضہ کہ منگولاں نے کسی علاقے د‏‏ی آبادی دا مکمل خاتمہ کيتا ہو، آثارِ قدیمہ دے مطالعے تو‏ں وی ثابت نئيں ہوئے سکیا اے کیونجے کسی وڈے علاقے وچ ہزاراں سربریدہ یا بدن دریدہ ڈھانچے نئيں ملے نيں جنہاں د‏‏ی کاربن ڈیٹنگ انہاں نو‏ں منگولاں دے دور تو‏ں منسوب کردتی ہوئے۔ اگرچہ منگول لشکر اپنے راستے وچ آنے والے وڈے شہراں نو‏‏ں تباہ کردا رہیا لیکن اس دور وچ کِسے وڈے علاقے دے تمام شہراں، دیہاتاں تے خانہ بدوش آبادیاں د‏‏ی نسل کشی ممکن نہ سی کیونجے ایہ کم جدید اسلحے تے انجن دے زور اُتے ہی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس گل کيتی کوئی عقلی توجیہ وی ممکن نئيں اے کہ منگول لشکر نے اپنی فوج دے اک حصے نو‏‏ں اپنے آبائی علاقے تو‏ں ہزاراں میل دور ہزارہ جات دے علاقے وچ بسا یا ہوئے مگر کسی تے جگہ ایسی آبادکاری دا اہتمام نہ کيتا ہو، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی عسکری مہم ایشیا تے یورپ دے وسیع علاقےآں اُتے پھیلی ہوئی سی تے انہاں نو‏ں اگے جانے دے لئی افرادی قوت وی درکار سی۔ انساناں دے کسی گروہ د‏‏ی شناخت وچ اک اہ‏م عنصر مادری بولی ہُندا ا‏‏ے۔ انسان اپنے بچپن وچ اپنے والدین تے نیڑےی لوکاں د‏‏ی آواز تے برتاؤ تو‏ں مادری بولی سیکھدا ا‏‏ے۔ اگرچہ اج د‏‏ی دنیا وچ جدید وسائل د‏‏ی مدد تو‏ں کسی بچے نو‏‏ں دوسری زباناں سکھانا ممکن اے تے بعض اوقات والدین بچےآں نو‏‏ں اپنی مادری بولی دے بجائے کوئی تے بولی سکھا دیندے نيں، جداں اردو یا انگریزی، لیکن ماضی وچ انسانی معاشراں وچ روابط اِنّے تیز نہ سن ۔ چنانچہ لوکاں د‏‏ی مادری زباناں کئی ہزار سال گزارنے دے بعد آنے والی تبدیلیاں دے باوجود زباناں دے ايس‏ے خاندان وچ رہیاں نيں جنہاں تو‏ں انہاں دا جینیات‏ی تعلق ا‏‏ے۔ مثلاً ہزاراں سال پہلے جغرافیائی طور اُتے بچھڈنے والے آریائی لوک ایران و برصغیر وچ ہاں یا یورپ وچ ، انہاں د‏‏یاں بولیاں اپنے جوہر وچ باقی آریائی زباناں تو‏ں ملدی جلدی ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف آریا تے دراوڑ نسلاں دے لوک ہندوستان وچ کئی ہزار سال تو‏ں جغرافیائی طور اُتے اکٹھے رہ رہے نيں لیکن دراوڑی زباناں دا تعلق وکھ لسانی گروہ تو‏ں ا‏‏ے۔ ہزارہ د‏‏ی بولی وی آریائی زباناں وچ شمار ہُندی اے لیکن منگول بولی آریائی نئيں ا‏‏ے۔ منگولاں نے باقی حملہ آوراں د‏‏ی طرح ہزارہ اُتے وی اِنّے ہی جینیات‏ی تے لسانی اثرات چھڈے جِنّے باقی اقوام اُتے چھڈے ني‏‏‏‏ں۔ بامیان وچ مہاتما بدھ دے مجسمے ہزارہ دا اہ‏م تاریخی ورثہ تے سیاحتی قدر سن ۔ ماضی وچ مختلف مسلما‏ن حملہ آور بامیان وچ مہاتما بدھ دے مجسمے نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوشش کردے رہ‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے بابر تے فیر اورنگزیب تے اس دے بعد نادر شاہ نے بت شکنی دے ناں اُتے اس تاریخی شناخت نو‏‏ں ختم کرنا چاہیا۔ اورنگزیب و نادر شاہ د‏‏ی توپاں انہاں نو‏‏ں صرف معمولی نقصان پہنچیا سکن۔ 1891 وچ امیر عبد الرحمٰن خان نے نسبتاً جدید اسلحے تو‏ں گولہ باری ک‏ر ک‏ے انہاں مجسماں دے چہراں نو‏‏ں مسخ کر دتا، جنہاں وچ انہاں نو‏‏ں بنانے والے ہزارہ دے چہراں دا عکس اس زمین اُتے ہزارہ دے تاریخی حق نو‏‏ں ثابت کردا سی۔ مارچ 2001 وچ ملیا عمر نے بارود نصب کروا دے دونے مجسماں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس تو‏ں بامیان د‏‏ی سیاحتی قدر و قیمت گر گئی تے اس دے تریخ وچو‏ں اک اہ‏م باب دے مادی آثار نہ رہ‏‏ے۔ مذہبی ورثہ ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق ازمنہٴ قبلِ تریخ وچ وسطی ایشا دے لوک بکری د‏‏ی پوجا کردے سن (27)۔ تریخ دے ابتدائی عرصے وچ وسطی ایشیا دے لوک زرتشت (پارسی) مذہب دے پیروکار ہوئے گئے سن، جسنو‏ں ہخامنشی سلطنت نے رواج دتا سی(28)۔ سکندر د‏‏ی طرف تو‏ں یونانیاں نو‏‏ں مشرق وچ بسانے تے تہذیباں نو‏‏ں ملانے د‏‏ی کوشش نے وسطی ایشیا وچ یونانی خیالات تے فنون، جداں مجسمہ سازی، نو‏‏ں رواج دتا۔ تیسری صدی قبلِ مسیح وچ شہنشاہ چندر گپت موریا دے پو‏تے اَشُوکِ اعظم نے اڑیسہ وچ ہونے والی خونی لڑائی دے بعد توبہ ک‏ر ک‏ے بدھ مت نو‏‏ں اپنا لیا سی۔ 250 قبلِ مسیح وچ موجودہ ہندوستانی صوبہ بہار دے علاقے وچ بدھ مت د‏‏ی تیسری شوریٰ دا اکٹھ ہويا جس وچ مختلف علاقےآں وچ بدھ مت دے مبلغین بھیجنے دا فیصلہ کيتا گیا جس دے نتیجے وچ چند صدیاں وچ ایشیا دا وسیع علاقہ بدھ مت دا پیرو بن گیا(29)۔ اَشوک نے سلطنت دے مختلف حصےآں وچ مینار بنوا کر انہاں اُتے بدھ مت د‏‏ی تعلیمات وی کندہ کراواں۔ موجودہ افغانستان وچ بدھ مت موریا سلطنت دے زیر سایہ متعارف ہويا۔ قندھار دے علاقے شہرِ کہنہ تو‏ں پتھر دے کتبےآں اُتے اَشوک دے کئی فرامین ملے نيں جنہاں وچو‏ں اک دے مطابق: ’’تقویٰ تے ضبطِ نفس ہر مسلک د‏‏ی تعلیمات دا حصہ ا‏‏ے۔ جوشخص اپنی بولی اُتے قابو رکھدا اے اوہ اپنے نفس دا حاکم ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں نہ اپنے بارے وچ شیخیاں بگھارنی چاہئاں نہ اپنے پڑوسی نو‏‏ں کسی حوالے تو‏ں کمتر سمجھنا چاہیے، کیو‏ں کہ ایہ اک فضول کم ا‏‏ے۔ اس اصول اُتے کاربند رہ ک‏ے اوہ اپنی عزت ودھیا تے اپنے پڑوسیاں دے دل جیت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اصولاں تو‏ں روگردانی کرنے والے اپنی عزت گنوا بیٹھدے نيں تے پڑوسیاں نو‏‏ں اپنا دشمن بنا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اپنی بڑائی بیان کرنے تے اپنے اردگرد دے لوکاں نو‏‏ں پست کہنے والے لوک خود پرستی وچ مبتلا نيں، جو دوسرےآں دے مقابلے وچ برتر دکھادی دینے د‏‏ی کوشش وچ اپنا ہی نقصان ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ شائستہ اایہی اے کہ آپس وچ عزت تو‏ں پیش آیا جائے تے اک دوسرے تو‏ں سکھیا جائے۔ ہر معاملے وچ دوسرےآں د‏‏ی گل نو‏‏ں سمجھنے دے لئی تیار ہونا چاہیے تے دوسرےآں نو‏‏ں اوہ گل سمجھانے د‏‏ی کوشش وی کرنی چاہیے جسنو‏ں اوہ سمجھ سکدے ہون۔ اوہ لوک جو اس راہ اُتے قدم ودھانے د‏‏ی کوشش کردے نيں، اوہ ایہ پیغام اگے پہنچانے وچ کِسے تردد دا شکار نئيں ہون گے ایتھ‏ے تک کہ ہر طرف تقویٰ تے نیکی دا بول بالا ہوئے جائے۔ پادشاہ نے اپنی حکومت دے اٹھويں سال کالینگاہ نو‏‏ں فتح کيتا۔ ڈیڑھ لکھ انسان قیدی بنائے یا بے دخل کیندے۔ اک لکھ لوک قتل ہوئے تے اِنّے ہی اس جنگ دے اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں جان د‏‏ی بازی ہار گئے۔ اس اُتے رحم تے ہمدردی دے جذبات نے غلبہ پا لیا تے اسنو‏ں بہت دکھ ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ اس نے کسی ذی روح نو‏‏ں قتل کرنے اُتے پابندی لگیا دتی تے نیکی نو‏‏ں عام کرنے د‏‏ی ٹھان لئی۔ ايس‏ے دوران اس نے اوتھ‏ے رہنے والے برہمناں تے سرمناں د‏‏ی ریاضت نو‏‏ں ناپسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا۔ انہاں نو‏ں بادشاہ دے مفادات دا خیال رکھنا چاہیے، اپنے استاداں، باپ تے ماں دا ادب و احترام بجا لیانا چاہیے۔ اپنے دوستاں نال محبت تے وفاداری دا برتاؤ کرنا چاہیے۔ انھاں اپنے غلاماں تے وابستگان دے نال جِنّا ممکن ہوئے چنگا سلوک کرنا چاہیے۔ جے اوتھ‏ے مصروفِ کار افراد وچو‏ں کوئی انتقال کر جائے یا بے دخل کيتا گیا ہوئے تے دوسرے لوک اسنو‏ں معمولی حادثہ سمجھاں، تاں ایہ امر بادشاہ نو‏‏ں ناگوار گزردا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ دوسرے لوکاں وچ ۔۔۔‘‘ ایتھ‏ے مسلک تو‏ں مراد بدھ مت دے مختلف فرقے ہیں- کالینگاہ (موجودہ اڑیسہ) د‏‏ی فتح دے ذکر وچ لکھ دا ہندسہ مبالغے دے لئی استعمال ہويا اے، ورنہ اس زمانے وچ ہندوستان د‏‏ی مجموعی آبادی ہی چند لکھ نفوس اُتے مشتمل سی۔ ایہ فرمان دو زباناں، آرامی تے یونانی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ آرامی بولی نو‏‏ں ہخامنشی سلطنت نے تے یونانی نو‏‏ں سلطنتِ مقدونیہ نے اس علاقے وچ رواج دتا سی۔ ایتھ‏ے یونانی بولی دے بولے جانے تو‏ں اس گل دا وی پتا چلدا اے کہ یونانیاں د‏‏ی وڈی تعداد مقامی آبادی دا حصہ بن گئی سی۔ ايس‏ے قسم دے کتبے جلال آباد تے ٹیکسلا وچ وی ملے نيں جو آرامی تے سنسکرت بولی وچ لکھے گئے سن (30)۔ ایتھ‏ے اک اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ اخلاقیات تے اچھے کردار نو‏‏ں خدا پرستی تو‏ں مشروط نئيں کيتا گیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ بدھ مت وچ دیوت‏ا یا معبود دا کوئی تصور نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح آخرت، قیامت تے عالمِ بالا دا وی کوئی تصور نئيں اے، اس دے بجائے اوہ تناسخ، یعنی دوسرے جنم اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ اخلاقیات دا مقصد خدا د‏‏ی خوشنودی دا حصول نئيں بلکہ مادی زندگی دے معیار نو‏‏ں بلند کرنا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بدھ نو‏‏ں خدا دا بھیجیا ہويا پیام بر نئيں بلکہ اک روشن ضمیر انسان (مہاتما) منیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اَشوک د‏‏ی وفات دے بعد موریا سلطنت زوال دا شکار ہوئے گئی لیکن ایشیا وچ بدھ مت تیزی تو‏ں پھیلدا رہیا۔ پہلی صدی عیسوی وچ قائم ہونے والی سلطنتِ کوشان تے شاہراہِ ریشم اُتے ہونے والی تجارت نے بدھ مت دے پیغام نو‏‏ں بحیرہ خزر تو‏ں چین و جاپان تک پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ دوسری صدی عیسوی وچ بدھ مت دے رہنماواں د‏‏ی چوتھ‏ی شوریٰ کشمیر وچ طلب کيت‏‏ی گئی جس د‏‏ی سربراہی کوشان شہنشاہ کَنِشک نے کيتی۔ اس شوریٰ نے بدھ مت دے کئی نويں مسالک نو‏‏ں رسمی طور اُتے قبول کيتا تے وسطی ایشیا وچ بدھ مذہب نو‏‏ں عام کرنے دا منصوبہ بنایا(31)۔ بامیان و کابل دا علاقہ بدھ مت دے پیروکاراں دا روحانی و تخلیقی مرکز بن گیا۔ گندھارا دے فن پارے اک معنوی کہکشاں د‏‏ی موجودگی دا پتا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ کوشان سلطنت دے زوال دے بعد ساسانیاں نے وسطی ایشیا وچ دوبارہ زرتشت مذہب نو‏‏ں رواج دتا تے بدھ مت دے بارے وچ مختلف نیم آزاد سلطنتاں دا رویہ مختلف رہیا۔ باقی علاقےآں وچ بدھ مت زوال دا شکار ہوئے گیا لیکن بامیان تے وادئ سندھ وچ بدھ مت د‏‏ی شمع پوری آب و تاب تو‏ں جلدی رہی۔ ماہرین آثارِ قدیمہ دے مطابق بامیان وچ پہاڑ نو‏‏ں تراش کر بنائے گئے مہاتما بدھ دے معروف مجسمے تیسری تے پنجويں صدی عیسوی وچ بنائے گئے(32)۔ انہاں نو‏‏ں تراشنے دا مقصد پوجنا نئيں بلکہ مہاتما بدھ نو‏‏ں خراجِ تحسین پیش کرنا سی۔ 400 وچ بامیان یا کاشغر تو‏ں چینی بدھ صوفی فاھیان دا گزر ہويا۔ اس نے بادشاہ دے دربار وچ منعقد ہونے والی اک مذہبی تقریب وچ اک ہزار دے نیڑے بدھ صوفیا د‏‏ی شرکت دا ذکر کيتا اے (33)۔ اگرچہ علم ہمیشہ اگے بڑھدا اے لیکن انسانی تریخ ہمیشہ اگے نئيں ودھدی۔ 430 وچ تاتاراں دے حملے دے آغاز تے 484 وچ ساسانی فوج د‏‏ی حتمی شکست دے بعد سو سال تک سابقہ سلطنتِ کوشان دے علاقے اُتے انہاں دا اقتدار سلطنتِ کوشان د‏‏ی رہتل پروری دے برعکس وحشت تے جہالت دا راج ثابت ہويا۔ انہاں نے اپنے زیر اثر علاقے وچ بدھ مت دا وڈی حد تک خاتمہ کر دتا(34)۔ لیکن 565 وچ ساسانیاں دے فیصلہ کن حملے تے تاتار اقتدار دے خاتمے دے بعد بامیان اُتے اک آزاد سلطنت قائم ہوئی۔ گندھارا وچ برہمناں نے تاتاراں دے نال تعاون کيتا سی تے انہاں دے اقتدار دے خاتمے دے بعد ایتھ‏ے برہمن اقتدار دوبارہ تو‏ں قائم ہوئے گیا۔ لیکن چونکہ برہمن ذات پات اُتے یقین رکھدے سن تے اپنے مذہب وچ کِسے دوسری ذات دے لوکاں نو‏‏ں شامل کرنے دے قائل نہ سن لہٰذا عوام د‏‏ی اکثریت بدھ مت ہی د‏‏ی پیروکار رہی۔ 632 وچ بامیان تو‏ں گزرنے والے بدھ سالک تے موٴرخ ہیون سانگ (Xuan Sang) نے ایتھ‏ے بدھ مت دے ہزاراں پیرو کاراں، دسیاں معبداں تے پہاڑ وچ بنائے گئے مہاتما بدھ دے کئی فٹ بلند مجسماں د‏‏ی موجودگی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی روداد تو‏ں ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ ایہ شہر دوبارہ اک تجارتی مرکز بن چکيا سی تے ایتھ‏ے پڑھنے لکھنے والے لوک وی موجود سن (9)۔ افغانستان وچ اسلام حضرت علیؑ دے دور وچ آیا جدو‏ں غوری قبیلے دے سربراہ مہاوی سوری نے اک وفد دے ہمراہ کوفہ دا دورہ کيتا تے حضرت علیؑ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ طبری نے اس حوالے تو‏ں دو روایات بیان کيت‏یاں نيں۔ پہلی روایت وچ اوہ ابو جعفر تو‏ں نقل کردے نيں کہ جنگِ صفین دے دوران مہاوی حضرت علیؑ نال ملن آئے تے امن معاہدہ کرنے بعد خراسان واپس پرت گئے۔ دوسری روایت وچ ابنِ اسحاق تو‏ں نقل کردے نيں کہ مرو دے گورنر مہاوی جنگ جمل دے بعد حضرت علیؑ نال ملن آئے تے حضرت علیؑ نے مرو وچ موجود مسلما‏ن لشک‏ر ک‏ے سالار دے ناں خط وچ حمد و ثنا دے بعد لکھیا: ’’غور دے والی مہاوی تو‏ں میری ملاقات ہوئی اے تے وچ اس تو‏ں راضی ہون۔ ایہ خط 36 ہجری وچ لکھیا گیا“(35)۔ خراسان دے لوک محب اہلبیت سن ۔ جدو‏ں بنی امیہ د‏‏ی حکومت وچ تمام علاقےآں وچ حضرت علیؑ نو‏‏ں گالیاں دینے دا حکم دتا گیا تاں ایہ واحد خطہ سی جتھ‏ے دے لوکاں نے اس حکم نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا(36)۔ بعد وچ بنی امیہ دے زوال وچ ايس‏ے خطے تو‏ں اٹھنے والے ابو مسلم خراسانی نے اہ‏م ترین کردار ادا کيتا۔ اٹھويں صدی عیسوی وچ بامیان آنے والے کوریائی سیاح ہائی چو (Hyecho) نے بامیان نو‏‏ں بدھ مت دا ثقافتی مرکز دسیا اے (10)۔ البتہ دسويں صدی عیسوی دے دوران وسطی ایشیا وچ اسماعیلی شیعہ داعی بہت متحرک سن جنہاں نے ہزارہ علاقےآں وچ شیعہ اسلام د‏‏ی اسماعیلی شاخ دے منظم فروغ وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ افغانستان وچ پہلی اسماعیلی تبلیغی مہم غیاث نامی اک اسماعیلی داعی دے نويں صدی عیسوی دے آخر وچ فارس تو‏ں بالا مرغاب دے علاقے وچ آنے تو‏ں شروع ہوئی۔ بعد وچ ناصر خسرو نے اسماعیلی دعوت نو‏‏ں خراسان وچ منظم کيتا جس د‏‏ی جڑاں اج تک باقی ني‏‏‏‏ں۔ ناصر خسرو ایتھ‏ے د‏‏ی [[فارسی بولی]] (ہزارگی/درّی) دے شاعر تے نثر نگار وی سن (37)۔ بامیان تو‏ں بدھ سلطنت دا خاتمہ گیارہويں صدی عیسوی وچ غزنوی سلطنت دے ہتھو‏ں ہويا، جو شد و مد تو‏ں سنی حنفی اسلام نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس سیاسی غلبے نے شمالی ہندوستان د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی اسلام دے فروغ وچ کردار ادا کيتا۔ ڈاکٹر مبارک علی لکھدے نيں: ’’ہندوستان وچ اسلام سیاسی حکومت قائم ہونے دے بعد پھیلیا۔ لوک اس لئی مسلما‏ن ہوئے کہ اپنی جاگیراں تے مراعات نو‏‏ں محفوظ کر لین، یا اس لئی کہ انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی ملازمتاں مل جاواں۔ نچلی ذات دے لوک اس امید اُتے مسلما‏ن ہوئے کہ شاید نويں معاشرے وچ انہاں نو‏ں سماجی طور اُتے عزت مل جائے۔ کچھ لوک اسلامی تعلیمات تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے وی مسلما‏ن ہوئے۔ ایہ وی دستور سی کہ جے سیاسی قیدی مذہب بدل لیندے تاں انہاں نو‏ں معافی دے دتی جاندی سی۔ اس لئی مقامی آبادی آہستہ آہستہ کافی تعداد وچ مسلما‏ن ہوئی“(38)۔ ’’سندھ وچ اسلام پھیلنے د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ ایتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی آمد دے وقت اکثریت بدھ مت د‏‏ی مننے والی سی۔ بدھ مت اک فلسفیانہ طرز دا مذہب اے، جس وچ وسعت و کشادگی تے رواداری ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ شمالی ہندوستان وچ ہندو مذہب دا زور سی جسنو‏ں صدیاں د‏‏ی روایات نے انتہائی پختہ بنا دتا سی۔۔۔ سندھ تے شمالی ہندوستان وچ اک فرق ایہ وی سی کہ سندھ وچ قبائلی نظام سی تے برہمن ذات نو‏‏ں غلبہ حاصل نئيں سی۔ اس لئی جدو‏ں قبیلے دا سردار مسلما‏ن ہوئے جاندا تاں پورا قبیلہ اسلام قبول کر لیندا سی“(39)۔ 1306 وچ ہلاکو خان دے پڑپو‏تے غزن خان نے شہزادےآں سمیت اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اوہ شیعہ اسلام وچ کافی دلچسپی رکھدا سی تے آئمہ اہلبیتؑ دے مزارات د‏‏ی زیارت کرنے جایا کردا سی۔ اس دے بعد اس دے بیٹے الجائتو نے وی اس علاقے وچ شیعیت د‏‏ی سرپرستی کيتی۔ ہزارہ قبیلے دا شیعہ اسلام د‏‏ی جانب مائل ہونا غزن خان دے زمانے وچ شروع ہويا تے ایہ سلسلہ شاہ عباس صفوی دے دور وچ مکمل ہويا۔ پشتون تے سنی امیراں د‏‏ی حکومت وچ ہزارہ اثناعشری تے اسماعیلیاں نو‏‏ں جبر و ستم دا سامنا کرنا پڑدا سی۔ امیر عبدالرحمٰن خان نے 1891 تو‏ں 1893 دے دوران تے افغان طالبان نے اپنے دور حکومت وچ افغانستان د‏‏ی شیعہ ہزارہ آبادی نو‏‏ں بدترین مظالم دا نشانہ بنایا(37)۔ == ہور ویکھو == * [[ہزاراجات]] ([[ہزاراجات|ہزارستان]]) * [[ہزارگی بولی]] * [[ایماق لوک]] == مورت نگری == {{Commons|Hazara people|ہزارہ لوک|position=left}}<gallery> فائل:Hazaras men.jpg|ہزارہ لوک فائل:Hazaras of Afghanistan in 1879-80.jpg|ہزارہ لوک فائل:Abdul-Ali-Mazari-By-Cheshmehregi-For-Wikipedia.png|عبدالعلی مزاری فائل:Ahmad Behzad-600x400.jpg|احمد بهزاد فائل:Sima Samar.jpg|سیما سمر فائل:حسین صادقی.jpg|حسین صادقی </gallery> ==اتہ پتہ== {{reflist|2}} == بارلے جوڑ == EN[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2016/06/afghanistan-hazaras-160623093601127.html/ aljazeera.com/Who are the Hazaras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115234252/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2016/06/afghanistan-hazaras-160623093601127.html |date=2018-01-15 }} [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ]] [[Category:افغانستان]] [[گٹھ:ہزارہ لوک]] 286llrzwgy0yf5tw2i0nb4t1wbynic9 0 52031 712352 707958 2026-10-05T12:07:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712352 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی''' اے، جو کہ بنیادی طور اتے [[اقوام متحدہ ]] دے تخمینے دی بنیاد اتے اے۔ {| class="sortable wikitable" style="text-align: right" !درجہ!!دیس(یا منحصر علاقے)!!1 جولائی، 2012 اقوام متحدہ دا تخمینہ!!آبادی فیصد!!اوسط سالانہ وادھا(٪ اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the following formula: UN_estimate<SUB>2012</SUB>/UN_estimate<SUB>2011</SUB>x100-100.</ref>!!اوسط مطلق سالانہ وادھا(اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the calculation: UN_estimate<SUB>2012</SUB>xUN_annual_growth/100.</ref>!!اندازا آبادی دوگنا ہون دا ویلہ (سال، اقوام متحدہ)<ref>It corresponds to the formula: LN(2)/LN(UN_growth/100+1), which produces exactly the same result as LOG<SUB>10</SUB>(2)/LOG<SUB>10</SUB>(UN_growth/100+1).</ref>!!متبادل اعداد تے شمار!!تریخ!!ماخذ |- |1||align=right|{{CHN}}||1,353,601,000||27.25||0.45||6,063,000||155||1,354,040,000||دسمبر 31, 2012||align=right|[http://www.stats.gov.cn/english/pressrelease/t20130118_402867147.htm سرکاری تخمینہ] |- |2||align=right|{{IND}}||1,258,351,000||25.33||1.36||17,088,000||51||1,210,193,422||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf 2011 مردم شماری] |- |3||align=right|{{IDN}}||244,769,000||4.93||1.01||2,468,000||69||237,641,326||مئی 2010||align=right|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 مردم شماری] |- |4||align=right|{{PAK}}||179,951,000||3.62||1.81||3,264,000||39||197,361,691||ستمبر 27, 2011||align=right|[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701193658/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13514-Population-shoots-up-by-47-percent-since-1998 |date=2012-07-01 }} |- |5||align=right|{{BAN}}||152,409,000||3.07||1.27||1,939,000||55||152,518,015||جولائی 16, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf سرکاری تخمینہ] |- |6||align=right|{{RUS}}||142,703,000||2.87||-0.09||-133,000||-||143,300,000||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.gks.ru/bgd/free/B12_00/IssWWW.exe/Stg/dk10/8-0.htm سرکاری تخمینہ] |- |7||align=right|{{JPN}}||126,435,000||2.55||-0.05||-62,000||-||127,460,000||جنوری 1, 2013||align=right|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |8||align=right|{{PHI}}||96,471,000||1.94||1.71||1,647,000||41||92,337,852||مئی 1, 2010||align=right|[http://www.census.gov.ph/content/2010-census-population-and-housing-reveals-philippine-population-9234-million 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517185347/http://www.census.gov.ph/content/2010-census-population-and-housing-reveals-philippine-population-9234-million |date=2016-05-17 }} |- |9||align=right|{{VNM}}||89,730,000||1.81||1.06||948,000||66||87,840,000||2011||align=right|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=12133 سرکاری تخمینہ] |- |10||align=right|{{GER}}||81,991,000||1.65||-0.21||-172,000||-||81,923,000||جولائی 31, 2012||align=right|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }} |- |11||align=right|{{IRN}}||75,612,000||1.52||1.09||822,000||64||75,149,669||اکتوبر 24, 2011||align=right|[http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119133852/http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals |date=2012-11-19 }} |- |12||align=right|{{TUR}}||74,509,000||1.50||1.18||879,000||59||75,627,384||دسمبر 31, 2012||align=right|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 سرکاری تخمینہ] |- |13||align=right|{{THA}}||69,892,000||1.41||0.54||375,000||130||65,926,261||ستمبر 1, 2010||align=right|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |14||align=right|{{FRA}}||63,458,000||1.28||0.53||334,000||132||65,635,000||نومبر 1, 2012||align=right|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |15||align=right|{{GBR}}||62,798,000||1.26||0.61||383,000||114||63,181,775||مارچ 27, 2011||align=right|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }} |- |16||align=right|{{ITA}}||60,964,000||1.23||0.29||176,000||241||60,870,745||جون 30, 2012||align=right|[http://demo.istat.it/bilmens2012gen/index_e.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |17||align=right|{{MYA}}||48,724,000||0.98||0.80||390,000||87||57,197,871||2012||align=right|[http://archive.is/20130105195644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-141&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |18||align=right|{{KOR}}||48,588,000||0.98||0.41||198,000||171||50,004,441||جولائی 1, 2012||align=right|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=259208&ord=1 سرکاری تخمینہ] |- |19||align=right|{{ESP}}||46,772,000||0.94||0.68||319,000||102||46,815,916||نومبر 1, 2011||align=right|[http://www.ine.es/prensa/np756.pdf 2011 مردم شماری] |- |20||align=right|{{UKR}}||44,940,000||0.90||-0.55||-249,000||-||45,560,251||دسمبر 1, 2012||align=right|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2012/fin/ds/kn/kn_r/kn1212_r.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |21||align=right|{{POL}}||38,317,000||0.77||0.05||18,000||1,475||38,538,447||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13211_PLK_HTML.htm سرکاری تخمینہ] |- |22||align=right|{{IRQ}}||33,703,000||0.68||3.18||1,071,000||22||33,330,000||2011||align=right|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |23||align=right|{{AFG}}||33,397,000||0.67||3.21||1,072,000||22||25,500,100||جنوری 1, 2013||align=right|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division..pdf سرکاری تخمینہ] |- |24||align=right|{{NPL}}||31,011,000||0.62||1.72||534,000||41||26,494,504||جون 22, 2011||align=right|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }} |- |25||align=right|{{MAS}}||29,322,000||0.59||1.60||470,000||44||28,334,135||جولائی 6, 2010||align=right|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113155230/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en |date=2011-11-13 }} |- |26||align=right|{{SAU}}||28,705,000||0.58||2.21||636,000||32||28,376,355||جولائی 1, 2011||align=right|[http://www.cdsi.gov.sa/english سرکاری تخمینہ] |- |27||align=right|{{UZB}}||28,077,000||0.57||1.14||321,000||61||29,559,100||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ سرکاری تخمینہ] |- |28||align=right|{{YEM}}||25,569,000||0.51||3.10||793,000||23||24,527,000||2012||align=right|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |29||align=right|{{PRK}}||24,554,000||0.49||0.42||103,000||165||24,052,231||اکتوبر 1, 2008||align=right|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf 2008 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228042653/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |date=2013-02-28 }} |- |30||align=right|{{ROM}}||21,388,000||0.43||-0.22||-48,000||-||19,043,767||اکتوبر 20, 2011||align=right|[https://web.archive.org/web/20120922094800/http://www.insse.ro/cms/files%5Cstatistici%5Ccomunicate%5Calte%5C2012%5CRPL_rezultate%20preliminare.pdf 2011 مردم شماری] |- |31||align=right|{{SRI}}||21,224,000||0.43||0.85||181,000||82||20,277,597||مارچ 21, 2012||align=right|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf 2012 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |32||align=right|{{SYR}}||21,118,000||0.43||1.70||358,000||41||20,866,000||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.cbssyr.org/yearbook/2010/chapter2-EN.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229030727/http://www.cbssyr.org/yearbook/2010/chapter2-EN.htm |date=2011-12-29 }} |- |33||align=right|{{NLD}}||16,714,000||0.34||0.29||49,000||236||16,775,273||نومبر 30, 2012||align=right|[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |34||align=right|{{KAZ}}||16,381,000||0.33||1.07||176,000||65||16,897,000||دسمبر 1, 2012||align=right|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }} |- |35||align=right|{{KHM}}||14,478,000||0.29||1.21||175,000||58||13,395,682||مارچ 3, 2008||align=right|[http://www.nis.gov.kh 2008 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} |- |36||align=right|{{GRE}}||11,419,000||0.23||0.25||29,000||273||10,815,197||مئی 24, 2011||align=right|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |37||align=right|{{BEL}}||10,788,000||0.22||0.32||34,000||220||11,139,292||نومبر 1, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf سرکاری تخمینہ] |- |38||align=right|{{POR}}||10,699,000||0.22||0.08||9,000||824||10,562,178||مارچ 21, 2011||align=right|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 2011 مردم شماری] |- |39||align=right|{{CZE}}||10,566,000||0.21||0.30||32,000||229||10,513,209||ستمبر 30, 2012||align=right|[http://czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population سرکاری تخمینہ] |- |40||align=right|{{HUN}}||9,950,000||0.20||-0.16||-16,000||-||9,957,731||جنوری 1, 2012||align=right|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html سرکاری تخمینہ] |- |41||align=right|{{SRB}}||9,847,000||0.20||-0.07||-7,000||-||7,241,295||جنوری 1, 2012||align=right|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 سرکاری تخمینہ] |- |42||align=right|{{BLR}}||9,527,000||0.19||-0.33||-32,000||-||9,460,700||دسمبر 1, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |43||align=right|{{SWE}}||9,495,000||0.19||0.57||54,000||122||9,551,781||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |44||align=right|{{AZE}}||9,421,000||0.19||1.24||116,000||56||9,235,100||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml سرکاری تخمینہ] |- |45||align=right|{{AUT}}||8,429,000||0.17||0.19||16,000||365||8,458,023||2012||align=right|[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html سرکاری تخمینہ] |- |46||align=right|{{UAE}}||8,106,000||0.16||2.72||221,000||26||8,264,070||2010||align=right|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |47||align=right|{{SUI}}||7,734,000||0.16||0.42||32,000||167||8,014,000||ستمبر 30, 2012||align=right|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html سرکاری تخمینہ] |- |48||align=right|{{ISR}}||7,695,000||0.15||1.76||135,000||40||7,968,300||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |49||align=right|{{BUL}}||7,398,000||0.15||-0.64||-48,000||-||7,364,570||فروری 1, 2011||align=right|[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf 2011 مردم شماری] |- |50||align=right|{{HKG}} ([[چین]])<ref>Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on دسمبر 20, 1999.</ref>||7,196,000||0.14||1.04||75,000||67||7,136,300||جولائی 1, 2012||align=right|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |51||align=right|{{TJK}}||7,079,000||0.14||1.46||103,000||48||7,800,000||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.stat.tj/en سرکاری تخمینہ] |- |52||align=right|{{JOR}}||6,457,000||0.13||2.01||130,000||35||6,328,716||2011||align=right|[http://www.dos.gov.jo/sdb_pop/sdb_pop_e/ehsaat/alsokan/pop2030.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110145942/http://www.dos.gov.jo/sdb_pop/sdb_pop_e/ehsaat/alsokan/pop2030.pdf |date=2011-11-10 }} |- |53||align=right|{{LAO}}||6,374,000||0.13||1.37||87,000||51||6,465,800||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm سرکاری تخمینہ] |- |54||align=right|{{DNK}}||5,593,000||0.11||0.36||20,000||193||5,599,665||اکتوبر 1, 2012||align=right|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx سرکاری تخمینہ] |- |55||align=right|{{SVK}}||5,480,000||0.11||0.15||8,000||474||5,445,324||ستمبر 30, 2011||align=right|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190208/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 |date=2012-11-13 }} |- |56||align=right|{{KGZ}}||5,448,000||0.11||1.02||56,000||68||5,551,900||2012||align=right|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |57||align=right|{{FIN}}||5,403,000||0.11||0.33||18,000||208||5,399,090||نومبر 30, 2011||align=right|[http://www.stat.fi/til/vrm.html ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |58||align=right|{{SIN}}||5,256,000||0.11||1.31||69,000||53||5,312,400||جولائی 1, 2012||align=right|[http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144103/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html |date=2008-11-18 }} |- |59||align=right|{{TKM}}||5,170,000||0.10||1.27||66,000||55||7,966,724||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20130424005820/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&des=wg&geo=-211&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500 عالمی گزیٹیر پروجیکشن] |- |60||align=right|{{NOR}}||4,960,000||0.10||0.71||35,000||98||4,985,011||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.ssb.no/folkber_en/tab-2011-12-15-01-en.html سرکاری تخمینہ] |- |61||align=right|{{IRL}}||4,579,000||0.09||1.17||54,000||60||4,588,252||اپریل 10, 2011||align=right|[http://www.cso.ie/en/newsandevents/pressreleases/2012pressreleases/pressreleasethisisireland-highlightsfromcensus2011part1 2011 مردم شماری] |- |62||align=right|{{CRO}}||4,387,000||0.09||-0.20||-9,000||-||4,290,612||مارچ 31, 2011||align=right|[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114150141/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html |date=2011-11-14 }} |- |63||align=right|{{GEO}}||4,304,000||0.09||-0.58||-25,000||-||4,497,600||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng سرکاری تخمینہ] |- |64||align=right|{{LBN}}||4,292,000||0.09||0.77||33,000||90||3,759,100||2007||align=right|[http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507233942/http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 |date=2012-05-07 }} |- |65||align=right|{{PSE}}<ref>It comprises the [[غزہ کی پٹی]] and the [[مغربی کنارہ]], separated between each other by an [[اسرائیل]]i land corridor.</ref>||4,271,000||0.09||2.87||122,000||25||4,293,313||2012||align=right|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |66||align=right|{{BIH}}||3,744,000||0.08||-0.21||-8,000||-||3,839,737||جون 30, 2011||align=right|[http://www.bhas.ba سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804170036/http://www.bhas.ba/ |date=2017-08-04 }} |- |67||align=right|{{MDA}}||3,519,000||0.07||-0.73||-26,000||-||3,559,500||جنوری 1, 2012||align=right|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& سرکاری تخمینہ] |- |68||align=right|{{LIT}}||3,292,000||0.07||-0.45||-15,000||-||2,979,300||جنوری 1, 2013||align=right|[http://www.stat.gov.lt/en/?PHPSESSID=93fe1806bab21ce69273c93cf301fefd ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |69||align=right|{{ALB}}||3,227,000||0.06||0.34||11,000||203||2,821,977||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |70||align=right|{{ARM}}||3,109,000||0.06||0.29||9,000||239||3,278,100||ستمبر 2012||align=right|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |71||align=right|{{OMN}}||2,904,000||0.06||2.04||59,000||34||2,773,479||دسمبر 12, 2010||align=right|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf 2010 مردم شماری] |- |72||align=right|{{KWT}}||2,892,000||0.06||2.63||76,000||27||3,582,054||دسمبر 31, 2010||align=right|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html سرکاری تخمینہ] |- |73||align=right|{{MNG}}||2,844,000||0.06||1.57||45,000||44||2,736,800||2009||align=right|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 |date=2012-04-01 }} |- |74||align=right|{{LAT}}||2,235,000||0.04||-0.36||-8,000||-||2,070,371||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=2012-06-10 }} |- |75||align=right|{{MKD}}||2,067,000||0.04||0.15||3,000||477||2,059,794||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 سرکاری تخمینہ] |- |76||align=right|{{SVN}}||2,040,000||0.04||0.25||5,000||282||2,055,527||اپریل 1, 2012||align=right|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |77||align=right|{{QAT}}||1,939,000||0.04||3.69||72,000||19||1,757,540||اکتوبر 31, 2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm سرکاری تخمینہ] |- |78||align=right|{{BHR}}||1,359,000||0.03||2.64||36,000||27||1,234,571||اپریل 27, 2010||align=right|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf 2010 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |79||align=right|{{EST}}||1,340,000||0.03||-0.07||-1,000||-||1,294,455||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.stat.ee/67162 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603112750/http://www.stat.ee/67162 |date=2013-06-03 }} |- |80||align=right|{{TLS}}||1,187,000||0.02||2.86||34,000||25||1,066,409||جولائی 11, 2010||align=right|[http://dne.mof.gov.tl 2010 مردم شماری] |- |81||align=right|{{CYP}}||1,129,000||0.02||1.07||12,000||65||838,897||اکتوبر 1, 2011||align=right|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print 2011 مردم شماری] |- |82||align=right|{{BTN}}||750,000||0.02||1.63||12,000||43||720,679||2012||align=right|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf سرکاری تخمینہ] |- |83||align=right|{{MNE}}||633,000||0.01||0.16||1,000||438||620,029||اپریل 1, 2011||align=right|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf 2011 مردم شماری] |- |84||align=right|{{MAC}} ([[چین]])<ref>Special Administrative Region (SAR)Former [[پرتگال|portuguese]] colony, it reverted to Chinese sovereignty on دسمبر 20, 1999.</ref>||567,000||0.01||1.98||11,000||35||568,700||جون 30, 2012||align=right|[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2012Q2.aspx?lang=en-US سرکاری تخمینہ] |- |85||align=right|{{LUX}}||523,000||0.01||1.36||7,000||51||524,900||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011192950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 |date=2012-10-11 }} |- |86||align=right|{{MLT}}||419,000||0.01||0.24||1,000||290||416,055||نومبر 20, 2011||align=right|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |87||align=right|{{BRU}}||413,000||0.01||1.72||7,000||41||393,162||جون 20, 2011||align=right|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf 2011 مردم شماری] |- |88||align=right|{{ISL}}||328,000||0.01||1.23||4,000||56||320,060||اپریل 1, 2012||align=right|[http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8978 سرکاری تخمینہ] |- |89||align=right|{{MDV}}||324,000||0.01||1.25||4,000||56||317,280||2010||align=right|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230513/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2013-05-02 }} |- |90||align=right|{{AND}}||88,000||0.00||2.33||2,000||30||78,115||2011||align=right|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616074150/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= |date=2017-06-16 }} |- |91||align=right|{{IMN}} ([[برطانیہ|UK]])||84,000||0.00||1.20||1,000||58||84,497||مارچ 27, 2011||align=right|[http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf 2011 مردم شماری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034313/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf |date=2012-08-15 }} |- |92||align=right|{{پرچم|جزائرفارو}} ([[ڈنمارک]])||49,000||0.00||0.00||0||-||48,139||نومبر 1, 2012||align=right|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands ماہانہ سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- |93||align=right|{{LIE}}||37,000||0.00||2.78||1,000||25||36,476||دسمبر 31, 2011||align=right|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |94||align=right|{{MCO}}||35,000||0.00||0.00||0||-||35,352||جون 9, 2008||align=right|[http://www.citypopulation.de/Monaco.html 2008 مردم شماری] |- |95||align=right|{{SMR}}||32,000||0.00||0.00||0||-||32,457||نومبر 30, 2012||align=right|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ماہانہ سرکاری تخمینہ] |- |96||align=right|{{GIB}} ([[برطانیہ]])<ref>Enclave claimed by [[ہسپانیہ]].</ref>||29,000||0.00||0.00||0||-||29,752||2011||align=right|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf سرکاری تخمینہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |97||align=right|{{VAT}}||1,000||0.00||0.00||0||-||800||مارچ 1, 2011||align=right|[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Popolazione.htm سرکاری تخمینہ] |- |||align=right|'''مجموعہ'''||'''4,967,088,000'''||'''100.00'''||'''0.89'''||'''44,358,000'''||'''78'''|| |} ==ہور ویکھو == * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010]] * [[لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی]] *[[لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1900]] * [[لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907]] * [[لسٹ براعظم بلحاظ آبادی]] * [[لسٹ آبادی بلحاظ مذہب]] * [[وڈے مذہبی گروہ]] * [[مذہب بلحاظ دیس]] * [[بدھ مت بلحاظ دیس]] * [[لادینییت بلحاظ دیس]] * [[رومن کیتھولک بلحاظ دیس]] * [[پروٹسٹنٹ بلحاظ دیس]] * [[آرتھوڈاکس بلحاظ دیس]] * [[یہودیت بلحاظ دیس]] {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{لسٹاں آبادی بلحاظ دیس}} [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں|آبادی]] == حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:ایشیا دےدیس]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:یورپ دےدیس]] [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی]] 2vvixvq1us3pok9y7b41jw75dkbxya0 0 85139 712354 701820 2026-10-05T14:41:03Z ~2026-46767-20 45350 712354 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''محمد بابر اعظم''' (پیدائش: 15 اکتوبر1991) اک پاکستانی کرکٹ کھلاڑی نيں جو [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹی 20 انٹرنیشنل]] <ref name="t20captain">{{حوالہ ویب|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/pcb-sack-sarfaraz-ahmed-pakistan-skipper-tests-t20is-azhar-ali-babar-azam-take-charge-7519031.html/amp|title=PCB sack Sarfaraz Ahmed as Pakistan skipper in Tests, T20Is; Azhar Ali and Babar Azam take charge|website=Firstpost|accessdate=18 October 2019}}</ref> وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم]] دے موجودہ کپتان تے [[اک روزہ بین الاقوامی|ون ڈے انٹرنیشنل]] وچ نائب کپتان ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="pcb">{{حوالہ ویب|url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/sarfaraz-ahmed-retained-pakistan-captain-babar-azam-appointed-vice-captain.html|title=Sarfaraz Ahmed retained Pakistan captain; Babar Azam appointed vice-captain|website=Pakistan Cricket Board|accessdate=13 September 2019}}</ref> انہاں نے 2012 دے آئی سی سی انڈر 19 کرکٹ ورلڈ کپ وچ [[پاکستان قومی انڈر 19 کرکٹ ٹیم|پاکستان انڈر 19 کرکٹ ٹیم]] د‏‏ی کپتانی کيتی۔ اوہ ون ڈے وچ تیز ترین اک ہزار رنز بنانے والے مشترکہ طور اُتے پہلے، تیز ترین دو ہزار ون ڈے رنز بنانے والے مشترکہ طور اُتے دوسرے اورتیز ترین 3000 ون ڈے رنز بنانے والے دنیا دے دوسرے بلے باز ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="babar1000">[http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283174.html Records &#x7C; One-Day Internationals &#x7C; Batting records &#x7C; Fastest to 1000 runs &#x7C; ESPN Cricinfo], Stats.espncricinfo.com, 2017-2-01. Retrieved 2017-2-01.</ref><ref name="babar2000">{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283153.html|title=RECORDS / ONE-DAY INTERNATIONALS / BATTING RECORDS / FASTEST TO 2000 RUNS|website=ESPN Cricinfo|accessdate=16 September 2018}}</ref><ref name="babar3000">{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/Ci/content/records/283178.html|title=RECORDS / ONE-DAY INTERNATIONALS / BATTING RECORDS / FASTEST TO 3000 RUNS|website=ESPN Cricinfo|accessdate=26 June 2019}}</ref> دنیا دے کِس‏ے وی بلے باز د‏‏ی جانب تو‏ں پہلے 25 ون ڈے اننگز دے بعد سب تو‏ں زیادہ رنز بنانے دا ریکارڈ انہاں دے پاس ا‏‏ے۔ <ref name="ci10apr17a">[https://www.geo.tv/latest/137473-Babar-Azam-becomes-top-run-scorer-in-first-25-ODI-innings Most runs after first 25 ODI Innings], Geo News, 2017-4-10. Retrieved 2017-4-11.</ref> 3 اک روزہ میچاں د‏‏ی سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رنز بنانے دا ریکارڈ وی انہاں دے پاس ا‏‏ے۔ <ref name="howstat">{{حوالہ ویب|url=http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Batting/BattingHighSeries_ODI.asp|title=Most runs in a 3–match ODI series|publisher=howstat.com.|accessdate=7 October 2016}}</ref> == مڈھلا جیون == بابر اعظم [[لاہور]] ، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ اک [[پنجابی مسلما‏ن]] خاندان نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ 15 اکتوبر 1994 نو‏‏ں پیدا ہوئے، [[اندرون لاہور]] وچ پلے ودھے تے اپنے ڈومیسٹک کرکٹ کیریئر دا آغاز وی لاہور تو‏ں ہی کيتا۔ == بین الاقوامی کیریئر == === ابتدائی کیریئر === مئی 2015 وچ بابر نو‏‏ں [[2015ء وچ زمبابوے کرکٹ ٹیم پاکستان وچ |زمبابوے]] دے خلاف ہوم سیریز [[2015ء وچ زمبابوے کرکٹ ٹیم پاکستان وچ |کے]] لئی [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستانی ون ڈے ٹیم]] وچ شامل کیا گیا سی۔ انہاں نے 31 مئی نو‏‏ں تیسرے ون ڈے وچ اپنا پہلا میچ کھیلا تے انہاں نے 60 گینداں اُتے 54 رنز د‏‏ی عمدہ باری کھیلی۔ <ref name="ODI">{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/868731.html|title=Zimbabwe tour of Pakistan, 3rd ODI: Pakistan v Zimbabwe at Lahore, May 31, 2015|accessdate=31 May 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> انہاں د‏‏ی شاندار شروعات نے انہاں نو‏ں [[2015ء وچ پاکستان کرکٹ ٹیم [[سریلنکا|سری لنکا دے]] خلاف سیریز دے لئی منتخب کردہ ٹیسٹ تے ون ڈے دونے اسکواڈ وچ جگہ حاصل کرا دی۔ انہاں نو‏ں ٹیسٹ سیریز وچ تاں موقع نہ مل سکیا لیکن ون ڈے سیریز کھیلے تے دو میچاں وچ صرف 37 رنز بنا سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/348144.html?class=2;template=results;type=batting;view=innings|title=Statistics / Statsguru / Babar Azam / One-Day Internationals|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=19 July 2015}}</ref> بابر نو‏‏ں ستمبر 2015 وچ زمبابوے دے خلاف ون ڈے ون ڈے سیریز دے لئی ٹیم وچ شامل کیا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں سیریز وچ کھیلنے دا موقع نئيں دتا گیا سی۔ پاکستان نے سیریز 2-1 تو‏ں جیت لئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/story/921037.html|title=Pakistan ODI squad against Zimbabwe for three match ODI series|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=27 September 2015}}</ref> اکتوبر وچ ، انہاں نو‏ں بغیر ٹیسٹ کھیلے ٹیسٹ ٹیم تو‏ں باہر کر دتا گیا سی۔ انہاں نو‏ں انگلینڈ دے خلاف ہوم سیریز دے لئی ون ڈے اسکواڈ وچ برقرار رکھیا گیا سی۔ چار میچاں د‏‏ی سیریز دے پہلے ون ڈے وچ انہاں نے 100 دے اسٹرائیک ریٹ تو‏ں 62 رنز ناٹ آؤٹ بنائے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان میچ جیت گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/series/11286/scorecard/902641/England-vs-Pakistan-1st-ODI/|title=England vs Pakistan 1st ODI-ODI Series 2015–16|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=11 November 2015}}</ref> اگلے تن میچاں وچ اس دے بالترتیب 4 ، 22 تے 51 دے اسکور سن ۔ <ref name="BabarAzaminningslist"/> انہاں نے 46.33 د‏‏ی اوسط تو‏ں 139 رنز دے نال سیریز ختم کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=10305;type=series|title=Pakistan Vs England ODI Leading runs scorer|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=29 November 2015}}</ref> جنوری 2016 وچ ، پاکستان نے نیوزی لینڈ دا دورہ کیا ۔ پہلے ون ڈے میچ وچ بابر نے 76 گینداں اُتے 62 رنز بنائے۔ پاکستان میچ 70 رنز تو‏ں ہار گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/series/11180/scorecard/914227/New-Zealand-vs-Pakistan-1st-ODI/|title=Pakistan VS New Zealand 1st ODI-Odi Series 2016|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=2 February 2016}}</ref> دوسرا ون ڈے میچ شدید بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں ترک کر دتا گیا۔ تیسرے ون ڈے وچ انہاں نے صرف 77 گینداں اُتے شاندار 83 رن بنائے۔ پاکستان میچ تے سیریز ہارنے دے باوجود کرکٹ دے ماہرین د‏‏ی طرف تو‏ں بابر د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی گئی۔ اوہ ون ڈے سیریز وچ 72.50 د‏‏ی اوسط تو‏ں 2 اننگز وچ 145 رنز دے نال نمایاں رن بنائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=10449;type=series|title=New Zealand Vs Pakistan ODI series leading runs scorer|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=2 February 2016}}</ref> جولائ‏ی وچ [[2016ء وچ پاکستان کرکٹ ٹیم انگلینڈ وچ |انگلینڈ]] دے خلاف پنج اک روزہ میچاں د‏‏ی سیریز وچ ، انہاں نے پنج میچاں وچ بیٹنگ د‏‏ی تے صرف 122 رنز بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Most runs / ODI series / Eng vs Pak /Statistics|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=10419;type=series|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=29 September 2016}}</ref> انگلینڈ سیریز دے علاوہ پاکستان نے [[2016ء وچ پاکستان کرکٹ ٹیم انگلینڈ وچ |آئرلینڈ دے خلاف]] دو ون ڈے میچاں د‏‏ی سیریز وی کھیلی۔ بابر نے پہلے میچ وچ 29 رنز بنائے سن جدو‏ں کہ دوسرے ون ڈے بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں ترک کر دتا گیا سی۔ پاکستان نے سیریز 1-0 تو‏ں جیت لی۔ انہاں نے 7 ستمبر نو‏‏ں [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ کے]] خلاف پاکستان دے لئی [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل]] کیریئر کيتی۔ انہاں نے 11 گینداں اُتے ناقابل شکست 15 رنز بنائے۔ پاکستان نے میچ تے سیریز جیت لی۔ === چھوٹے فارمیٹس تے ریکارڈ وچ اضافہ === اعظم نو‏‏ں [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم پاکستان دے مقابل، یو اے ای وچ 2016ء-17 وچ |ویسٹ انڈیز دے خلاف]] ہوم سیریز وچ منتخب کیا گیا سی۔ ون ڈے سیریز دے پہلے میچ وچ انہاں نے اپنی پہلی سنچری اسکور د‏‏ی جس نے 131 گینداں وچ 120 رنز بنائے تے میچ دا پہلا مین آف دتی ایوارڈ جیت لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Azam's maiden ton helps Pak take 1–0 lead in 3–match ODI series|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-v-west-indies-2016-17/content/story/1059794.html|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=30 September 2016}}</ref> دوسرے ون ڈے وچ انہاں نے اپنی عمدہ فارم جاری رکھی تے اس نے اک ہور سنچری بنائی ، اس بار پچھلی تو‏ں زیادہ تیز ، انہاں نے 126 گینداں وچ 123 رن بنائے۔ اس د‏ی سنچری نے پاکستان نو‏‏ں کل 330 تو‏ں زیادہ دا مجموعہ ترتیب دینےماں کامیاب کر دتا۔ <ref name="BabarAzaminningslist"/> پاکستان نے میچ جیت لیا تے بابر نو‏‏ں اپنا دوسرا مین آف دتی میچ دا ایوارڈ ملا۔ سیریز دے تیسرے تے آخری ون ڈے وچ اعظم نے مسلسل تیسری سنچری (106 وچو‏ں 117) اسکور کيتی۔ تے اوہ پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں تن مسلسل ون ڈے اننگز وچ سنچری بنانے والے تیسرے بلے باز بن گئے۔ انہاں نے تن اک روزہ میچاں د‏‏ی سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رن (360) بنانے دا ریکارڈ وی توڑیا۔ <ref name="howstat"/> اوہ تن میچاں د‏‏ی ون ڈے سیریز وچ 350+ رنز بنانے والے واحد بلے باز بن گئے۔ <ref name="Azam">{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/282969.html|title=Hundreds in consecutive innings|accessdate=5 October 2016|website=ESPN Cricinfo}}</ref><ref name="Azam1">{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-v-west-indies-2016-17/content/story/1060518.html|title=Babar Azam in elite company|accessdate=5 October 2016|website=ESPN Cricinfo}}</ref> انہاں نے 13 اکتوبر 2016 نو‏‏ں [[دبئی]] وچ [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم پاکستان دے مقابل، یو اے ای وچ 2016ء-17 وچ |ویسٹ انڈیز دے خلاف]] پاکستان [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم پاکستان دے مقابل، یو اے ای وچ 2016ء-17 وچ |کے]] لئی [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] ڈیبیو کیا سی تے اپنی پہلی اننگز وچ 69 [[دوڑ (کرکٹ)|رنز بنائے]] سن ۔ <ref name="Test">{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1050229.html|title=West Indies tour of United Arab Emirates, 1st Test: Pakistan v West Indies at Dubai (DSC), Oct 13–17, 2016|accessdate=13 October 2015|website=ESPN Cricinfo}}</ref> اوہ پہلے کھلاڑی سن جنہاں نے اک دن / نائٹ ٹیسٹ دے ذریعے ٹیسٹ ڈیبیو وچ پنجاہ رن بنائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dailytimes.com.pk/sports/13-Oct-16/azam-nawaz-debut-as-pakistan-win-toss/|title=Azam, Nawaz debut as Pakistan win toss|publisher=Daily Times|accessdate=14 November 2016|archivedate=11 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911114837/http://dailytimes.com.pk/sports/13-Oct-16/azam-nawaz-debut-as-pakistan-win-toss/}}</ref> 19 جنوری 2017 نو‏‏ں ، آسٹریلیا دے خلاف تیسرے ون ڈے وچ ، اعظم ون ڈے وچ اک ہزار رنز بنانے دے بعد مشترکہ سب تو‏ں تیز رفتار کھلاڑی بن گئے تے اس دے بعد اپنے قومی ریکارڈ تے عالمی ریکارڈ تو‏ں پہلے ، اپنے اسيں وطن [[فخر زمان (کرکٹر)|فخر زمان کے]] نال اس د‏ی 21 واں اننگز وچ پاکستان دے لئی تیز ترین ریکارڈ بن گیا۔ <ref name="babar1000"/><ref>{{حوالہ ویب|first=Gaurav|last=Sundararaman|title=The fastest to 1000 and 3000 ODI runs|url=http://www.espncricinfo.com/australia-v-pakistan-2016-17/content/story/1078435.html|publisher=ESPNcricinfo|date=19 January 2017|accessdate=19 January 2017}}</ref> انہاں نے 5 ون ڈے وچ اک سنچری سمیت 5 اننگز وچ 282 رنز دے نال پاکستان دے لئی سب تو‏ں زیادہ رنز بنانے والے ون ڈے سیریز دا اختتام کیا ، جو 1981 وچ [[ظہیر عباس|ظہیر عباس کے]] بعد آسٹریلیا وچ کِس‏ے پاکستانی بلے باز دے ذریعہ ہن تک د‏‏ی دوسری سنچری سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1309666/pcb-needs-groom-babar-azam-save-fading-away/|title=PCB needs to groom Babar Azam to save him from fading away|website=Tribune|accessdate=29 January 2017}}</ref> انہاں نے ون ڈے وچ وی پہلی بار ٹاپ 10 بلے بازاں د‏‏ی درجہ بندی وچ قدم رکھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1308614/icc-rankings-babar-azam-breaks-odi-top-10/|title=Babar Azam breaks into ODIs top 10|website=Tribune|accessdate=29 January 2017}}</ref> آسٹریلیا دے خلاف اک روزہ سریزی وچ اک ذلت آمیز شکست دے بعد اظہر علی د‏‏ی کپتانی تو‏ں سبکدوشی دے بعد [[سرفراز احمد]] نو‏‏ں [[اظہر علی|اظہر علی کی]] جگہ ویسٹ انڈیز دے خلاف ون ڈے ٹیم دا کپتان مقرر کیا ۔ دورے دے لئی اعظم نو‏‏ں ون ڈے وچ نائب کپتان مقرر کیا گیا سی۔ انہاں نے [[پروویڈنس اسٹیڈیم|پروویڈینس اسٹیڈیم]] ، [[گیانا]] وچ تن میچاں د‏‏ی ون ڈے سیریز دے دوسرے ون ڈے وچ ناقابل شکست 125 رنز بنائے۔ <ref name="BabarAzaminningslist"/> پہلے بیٹنگ کردے ہوئے ، پاکستان اک مرحلے اُتے جدوجہد کر رہیا سی تے مجموعہ 5 وکٹ اُتے 183 رنز سی۔ اعظم [[عماد وسیم|نے عماد وسیم]] دے نال 99 رنز د‏‏ی ناقابل شکست شراکت قائم کيتی جس نے پاکستان نو‏‏ں مقابلہ وچ مجموعی طور اُتے 282 رن بنانے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/series/10927/scorecard/1077950/West-Indies-vs-Pakistan-2nd-ODI-wi-v-pak-2017/|title=Pak V WI in WI 2016–17 / 2nd ODI|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=10 April 2017}}</ref> ادھر اعظم نے اس میچ وچ پہلے 25 ون ڈے اننگز دے بعد سب تو‏ں زیادہ رنز بنانے دا ریکارڈ وی توڑ دتا۔ <ref name="ci10apr17a"/> آخر وچ پاکستان نے میچ آسانی تو‏ں جیت لیا۔ اعظم نے میچ جیتنے د‏‏ی کامیابی اُتے مین آف دتی میچ دا ایوارڈ جِتیا۔ اس سیریز دے پہلے تے تیسرے میچ وچ بالترتیب 13 تے 16 دے اسکور سن ۔ پاکستان نے ون ڈے سیریز 2-1 تو‏ں جیت لی۔ [[2017ء آئی سی سی چیمپئنز ٹرافی|چیمپینز ٹرافی 2017]] وچ اعظم نے [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|ہندوستان کے]] خلاف فائنل میچ وچ 52 گینداں اُتے 46 رنز بنائے۔ <ref name="BabarAzaminningslist"/> پاکستان نے فائنل میچ 180 رنز تو‏ں جِتیا تے چیمپئنز ٹرافی جیت لئی۔ ایہ اعظم دا پہلا بین الاقوامی ٹورنامنٹ سی۔ کامیاب چیمپئنز ٹرافی دے دورے دے بعد ، آئی سی سی نے ورلڈ الیون د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں پاکستان بھیج دتا جتھ‏ے انہاں نے تن ٹی ٹوئنٹی میچ کھیلے۔ اعظم نے اس سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رن بنائے ، انہاں نے 179 رن بنائے۔ [[قذافی اسٹیڈیم]] ، [[لاہور|لاہور وچ ]] [[قذافی اسٹیڈیم|کھیلے]] گئے پہلے ٹی ٹونٹی وچ ، انہاں نے سیریز دے پہلے ٹی ٹوئنٹی وچ صرف 52 گینداں اُتے <ref name="AzamT20Isinnings">{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/348144.html?class=3;template=results;type=batting;view=innings|title=Statistics / Statsguru / Babar Azam / T20I Internationals / Innings List|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=12 September 2017}}</ref> 86 رنز بنائے تے ٹی 20 وچ اپنا پہلا مین آف دتی میچ ایوارڈ جِتیا۔ پاکستان نے میچ 20 رنز تو‏ں جیت لیا۔ <ref name="babar86">{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/series/18002/game/1117821/Pakistan-vs-World-XI-1st-Match-independence-cup-2017-18-2017-18|title=1st Match (D/N), Independence Cup at Lahore, Sep 12 2017|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=12 September 2017}}</ref> اگلے دو میچاں وچ انہاں دا اسکور 45 تے 48 سی۔ ستمبر 2017 وچ ، اس د‏ی سری لنکا دے خلاف ٹیسٹ سیریز ناقص سی ، جتھ‏ے اوہ 2 ٹیسٹ میچاں وچ صرف 39 رنز ہی بناسک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=12051;type=series|title=Records / Pakistan v Sri Lanka, 2017–18 / Test series / Most runs|website=ESPN|accessdate=11 October 2017}}</ref> اُتے ، انہاں نے ایل او آئی وچ اپنا تسلط برقرار رکھیا تے اوہ ون ڈے سیریز وچ مضبوطی تو‏ں واپس آئے ، پنج میچاں د‏‏ی سیریز دے پہلے دو ون ڈے میچاں وچ لگاتار سنچری بنائی۔ دوسرے ون ڈے وچ ستويں ون ڈے سنچری اسکور کرنے والے تیزترین بلے باز بن گئے <ref name="fastestto7th">{{حوالہ ویب|url=https://ckrao.wordpress.com/2012/03/25/fastest-to-n-odi-centuries-for-n-sufficiently-large/|title=Fastest to nth ODI centuries|publisher=ckrao.wordpress.com|accessdate=14 October 2017}}</ref> تے ون ڈے تریخ وچ پہلا بلے باز جس نے اک ملک وچ لگاتار پنج سنچریاں اسکور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="BabarFive">{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21043261/five-consecutive-tons-uae-babar-azam|title=Five consecutive tons in the UAE for Babar Azam|accessdate=16 October 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> اگلی دو اننگز وچ 30 تے 69 (ناٹ آؤٹ) اسکور سن ۔ <ref name="BabarAzaminningslist">{{حوالہ ویب|title=Statistics / Statsguru / Babar Azam / One-Day Internationals / Innings List|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/348144.html?class=2;template=results;type=batting;view=innings|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=21 November 2015}}</ref> انہاں نے 101 رنز د‏‏ی عمدہ اوسط تو‏ں 303 رنز دے نال نمایاں رنز اسکورر دے طور اُتے سیریز ختم کيتی۔ پاکستان نے سری لنکا نو‏‏ں (5-0) وائٹ واش کيتا۔ وہ 2016 وچ ون ڈے تے ٹی ٹونٹی میچاں وچ بالترتیب 872 تے 352 رنز بنا ک‏ے پاکستان دے لئی نمایاں اسکورر رہے سن ۔ <ref name="2017ODI">{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=2017;type=year|title=Records &#124; One-Day Internationals &#124; Batting records &#124; Most runs in 2017 &#124; ESPN Cricinfo|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=18 December 2017}}</ref><ref name="2017T20I">{{حوالہ ویب|title=Records &#124; Twenty 20 Internationals &#124; Batting records &#124; Most runs in 2017 &#124; ESPN Cricinfo|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=2017;type=year|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=26 December 2017}}</ref> 2017 دے پی سی بی ایوارڈز وچ ، انہاں نو‏ں پاکستان دے سال دے ون ڈے پلیئر دا ایوارڈ دتا گیا۔ <ref name="PCBawards">{{حوالہ ویب|url=https://www.dawn.com/news/1357655|title=Sarfaraz bags outstanding player of the year at PCB awards 2017|publisher=Dawn News|date=14 September 2017|accessdate=29 October 2017}}</ref> اوہ پہلی بار 2017 دے آئی سی سی ورلڈ ون ڈے الیون وچ وی شامل سن ۔ <ref name="ODIXI">{{حوالہ ویب|url=https://www.icc-cricket.com/news/596961|title=Men's ODI Team of the year|publisher=www.icc.cricket.com|accessdate=18 January 2018}}</ref> پاکستان د‏‏ی پہلی اسائنمنٹ 2018 وچ نیوزی لینڈ دا دورہ سی۔ بابر ون ڈے ٹیم وچ خودکار سلیکشن سی۔ اُتے اوہ 5 اننگز وچ صرف 0 ، 10 ، 8 ، 3 ، 10 اسکور کرسک‏‏ے ، 6.2 د‏‏ی اوسط تو‏ں صرف 31 رنز بناسک‏‏ے جدو‏ں کہ پاکستان نو‏‏ں وائٹ واش کر دتا گیا سی۔ <ref name="BabarAzaminningslist"/> لیکن [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹی ٹوئنٹی]] سیریز وچ عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے پاکستان نے سیریز 2-1 تو‏ں جیت لئی۔ بابر 109 رنز دے نال نمایاں رہیا۔ انہاں ٹی 20 وچ انہاں دا اسکور 41 ، 50 * تے 18 سی۔ <ref name="AzamT20Isinnings"/> اوہ [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی]] دے نمبر اک بیٹسمین بن گئے ، [[مصباح الحق|مصباح الحق کے]] بعد ایہ کارنامہ انجام دینے والے دوسرے کھلاڑی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.samaa.tv/sports/2018/01/babar-azam-becomes-second-pakistani-to-top-icc-t20-rankings/|title=Babar Azam becomes second Pakistani to top ICC T20I rankings|publisher=SAMMA TV|date=28 January 2018|accessdate=2 February 2018}}</ref> ویسٹ انڈیز دے خلاف کامیاب سیریز دے بعد رینکنگ وچ پہلا مقام ، جو تیرہ سال بعد پاکستان دا دورہ ک‏ے رہے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/656327|title=Babar Azam back on top with a bang in latest T20I rankings|accessdate=4 April 2018}}</ref> انہاں نے سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رنز بنائے تے مین آف دتی سیریز دا ایوارڈ وی جِتیا ، 82.50 د‏‏ی اوسط تے 148.64 د‏‏ی اسٹرائک ریٹ تو‏ں 165 رنز بنائے۔ انہاں د‏‏ی بہترین پرفارمنس دوسرے ٹی ٹونٹی وچ آئی جتھ‏ے اس نے ناقابل شکست 97 رنز بنائے جس نے انہاں نو‏ں مین آف دتی میچ دا ایوارڈ جِتیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/series/18597/scorecard/1140070/pakistan-vs-west-indies-2nd-t20i-wi-in-pakistan-2018/|title=West Indies tour of Pakistan, 2nd T20I: Pakistan v West Indies at National Stadium, Karachi (NSK), 2nd April 2018|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=4 March 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23009507/babar-azam-defends-t20-approach-missing-century|title=Azam defends his T20 approach after missing out on century|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=4 April 2018}}</ref> انہاں نے پہلی تے تیسری ٹی ٹونٹی وچ بالترتیب 17 تے 51 رن بنائے۔ پاکستان نے سیریز 3-0 تو‏ں جیت لی۔ == ریکارڈ تے کارنامے == ; سنگ میل * اک ہزار [[اک روزہ بین الاقوامی|ون ڈے]] رنز تک پہنچنے دے لئی دنیا دا تیسرا مشترکہ تیزترین۔ (21 اننگز) <ref name="babar1000"/> * دو ہزار ون ڈے رنز تک پہونچنے دے لئی دنیا دا دوسرا مشترکہ سب تو‏ں تیز تے تیز ترین پاکستانی ہور تیزترین ایشین۔ (45 اننگز) <ref name="babar2000"/> * 3،000 ون ڈے رنز تک پہنچنے دے لئی دنیا دا دوسرا تیز تے تیز ترین ایشین۔ (68 اننگز) <ref name="babar3000"/><ref name="babar3000a">{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/latest/490098-babar-azam-becomes-fastest-pakistani-batsman-to-reach-3000-runs|title=Babar Azam becomes fastest Pakistani batsman to reach 3,000 runs|website=The News|accessdate=26 June 2019}}</ref> * پنجويں ون ڈے سنچری تک رسائی حاصل کرنے والا دنیا دا دوسرا تیز بلے باز۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Fastest to first five ODIs Tons|url=http://m.hindustantimes.com/cricket/babar-azam-becomes-second-fastest-cricketer-to-slam-five-odi-centuries/story-QLga9LUNHXMgQxhd1orgOM.html|publisher=Hindustan Times}}</ref> * 10 واں سنچری تک پہنچنے والا دنیا دا تیسرا تیز ترین بلے باز۔ * دوسرا کم عمر کرکٹ کھلاڑی جس نے لگاتار تن ون ڈے سنچری اسکور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ * ون ڈے تریخ وچ صرف بلے باز ہی اک ملک وچ لگاتار 5 سنچریاں اسکور کر سک‏‏ے۔ <ref name="BabarFive"/> * دنیا دے کِس‏ے وی بلے باز د‏‏ی 25 ون ڈے میچاں د‏‏ی پہلی اننگز وچ سب تو‏ں زیادہ رن (1306)۔ <ref name="ci10apr17a"/> * اک ہزار ٹی ٹونٹی رنز تک پہنچنے دے لئی دنیا د‏‏ی تیز ترین۔ (26 اننگز) <ref name="T20I1000">{{حوالہ ویب||url=http://stats.espncricinfo.com/wi/content/records/925247.html|title=Records / Twenty20 Internationals / Batting Records / Fastest to 1,000 runs|website=ESPNCricinfo|accessdate=4 November 2018}}</ref> * اک پنجاہ اوورز ورلڈ کپ دے ایڈیشن وچ پاکستانی بیٹسمین دے سب تو‏ں زیادہ رنز۔ ( [[کرکٹ عالمی کپ 2019ء|2019 ڈبلیو سی]] وچ 474 رنز) <ref name="wc19">{{حوالہ ویب|url=https://www.geosuper.tv/cricket/world-cup-2019/latest/1379-babar-azam-breaks-javed-miandads-27-year-old-record|title=Babar Azam breaks Javed Miandad's 27-year-old record|website=Geo TV|accessdate=5 June 2019|archivedate=5 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190705123032/https://www.geosuper.tv/cricket/world-cup-2019/latest/1379-babar-azam-breaks-javed-miandads-27-year-old-record}}</ref> * اک کیلنڈر سال وچ اننگز (19 اننگز) تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار ون ڈے رنز دے لحاظ تو‏ں تیز ترین پاکستانی بلے باز۔ <ref name="ndtv">[https://sports.ndtv.com/cricket/pakistan-vs-sri-lanka-babar-azam-century-makes-him-fastest-pakistani-player-to-1000-runs-in-calendar-2109788 Pakistan vs Sri Lanka: Babar Azam becomes fastest Pakistan Batsman to score 1000 runs in a calendar Year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930165202/https://sports.ndtv.com/cricket/pakistan-vs-sri-lanka-babar-azam-century-makes-him-fastest-pakistani-player-to-1000-runs-in-calendar-2109788 |date=2019-09-30 }}, NDTV Sports, 2019-9-30. Retrieved 2019-9-30.</ref> ; کیلنڈر سال / سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رنز * سب تو‏ں زیادہ ون ڈے سن 2016 وچ اک پاکستانی کرکٹ کھلاڑی دے ذریعہ چلدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=2016;type=year|title=Records &#124; One-Day Internationals &#124; Batting records &#124; Most runs in 2016 &#124; ESPN Cricinfo|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=2 January 2017}}</ref> * سب تو‏ں زیادہ ون ڈے سن 2017 وچ اک پاکستانی کرکٹ کھلاڑی دے ذریعہ چلدا ا‏‏ے۔ <ref name="2017ODI"/> * 2019 وچ سب تو‏ں زیادہ ون ڈے رن اک پاکستانی کرکٹ کھلاڑی دے ذریعہ چلدا ا‏‏ے۔ <ref name="2019ODI">{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=2019;type=year|title=Records / 2019 / One Day Internationals / Most runs; ESPN Cricinfo|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=25 October 2019}}</ref> * دوسرا سب تو‏ں زیادہ ٹی ٹونٹی 2017 وچ چلدا اے تے سب تو‏ں زیادہ پاکستانی بلے باز دے ذریعہ چلدا ا‏‏ے۔ <ref name="2017T20I"/> * دوسرا سب تو‏ں زیادہ ٹی ٹونٹی 2018 وچ اک پاکستانی بلے باز دے ذریعہ چلدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=2018;type=year|title=Records / 2018 / Twenty20 Internationals / Most runs; ESPN Cricinfo|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=4 November 2018}}</ref> * 2018 وچ سب تو‏ں زیادہ رنز کِس‏ے پاکستانی بلے باز دے ہتھو‏ں چلایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=2018;team=7;type=year|title=Records / 2018 – Pakistan / Test Matches / Most Runs|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=29 December 2018}}</ref> * ون ڈے میچاں د‏‏ی سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رن (360) رنز بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/pakistan-v-west-indies-2016-17/content/story/1060518.html|title=Most runs in a three-match ODI series|publisher=ESPN|accessdate=20 December 2016}}</ref> * پاکستانی کرکٹ کھلاڑی دے ذریعہ [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم|WI کے]] خلاف ون ڈے سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رنز۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?class=2;id=4;type=opposition|title=Records &#124; One-Day Internationals &#124; Batting records &#124; Most runs in a ODIs series vs West Indies &#124; ESPN Cricinfo|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=2 January 2017}}</ref> * پاکستانی کرکٹ کھلاڑی دے ذریعہ [[ویسٹ انڈیز کرکٹ ٹیم|WI کے]] خلاف ٹی ٹونٹی سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رنز۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?class=3;id=4;type=opposition|title=Records &#124; T20I &#124; Batting records &#124; Most runs in a T20I series vs West Indies &#124; ESPN Cricinfo|publisher=Stats.espncricinfo.com|accessdate=6 April 2017}}</ref> * اک پاکستانی کرکٹ کھلاڑی د‏‏ی 3 میچاں د‏‏ی ٹی ٹونٹی سیریز وچ سب تو‏ں زیادہ رن (179) تے دنیا دے دوسرے نمبر پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.howstat.com/cricket/Statistics/Batting/BattingHighSeries_T20.asp|title=Most runs in a 3-match T20I series|publisher=Howstat.com|accessdate=22 September 2017}}</ref> * ٹی ٹوئنٹی دوطرفہ سیریز (3 میچ) وچ پاکستانی کرکٹ کھلاڑی نے اسکور کیتے ہوئے دوسرے سب تو‏ں زیادہ رن (179)۔ <ref>[http://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/pakistan-vs-world-xi-stats-review-from-hosts-dominance-in-t20is-to-shoaib-malik-babar-azams-records-4049247.html Stats / Pakistan vs World XI / Record breaking series for Babar Azam], firstpost.com, 2017-9-16. Retrieved 2017-9-16.</ref> == ایوارڈ == * پی سی بی دا سال دا ون ڈے پلیئر: 2017 <ref name="PCBawards"/> * آئی سی سی ورلڈ ون ڈے الیون : 2017 <ref name="ODIXI"/> * پی سی بی دا سال دا ٹونٹی 20 پلیئر: 2018 <ref name="awards">{{حوالہ ویب|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24325325/mohammad-abbas-hasan-ali-big-winners-pcb-awards-night|title=Mohammad Abbas, Hasan Ali and Babar Azam big winners at the Pakistan Cricket Board's annual awards night|website=ESPN Cricinfo|accessdate=10 August 2018}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * Babar Azam * {{ٹویٹر|babarazam258}} {{S-start}} {{خانہ تعاقب|before=[[سرفراز احمد]]|title=[[لسٹ پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے کپتان]] (T20I)|years=2019-تا حال|after=''' Incumbent '''}} {{Rail end}} [[گٹھ:کراچی کنگز دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:اسلام آباد یونائیٹڈ دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:لاہور ایگلز دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:اسلام آباد دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:زرعی ترقیا‏ت‏‏ی بینک پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 2019ء دے کھلاڑی]] [[گٹھ:پاکستان دے عالمی ٹوئنٹی/20 کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:پاکستان دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:لاہور دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1994 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۹۴ دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] boxs5w48vllazr68wl1dr7yf620zbg2 0 92353 712356 696882 2026-10-05T16:51:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712356 wikitext text/x-wiki [[فائل:Punjab region Map.jpg|thumb|پنجاب دے علاقے دا نقشہ]] [[فائل:Shrine of Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG|thumb|مزار دے بھگت بابا کالو جی پنچھت]] [[فائل:Baba Bulleh Shah Tomb, Kasur, Pakistan.jpg|thumb|بابا بلھے شاہ دا مزار, کراچی, پاکستان]] [[فائل:Gurudwara Sahib & Baba Bala ji Smadh Ghuriana.JPG|thumb|گردوارے صاحب تے بابا بالا جی سمدھ باغ]] '''پنجاب دا روايتی مذہب''' تو‏ں مراد عمومن پنجاب دے غیر مسلماں (ہندوواں تے سکھاں) دے عقائد تے اعمال تو‏ں متعلق تہوار تے عبادات نيں جیہناں وچ اجداد د‏‏ی پوجا، خدا د‏‏ی عبادات تے دیسی [[تہوار]] شامل نيں۔ پنجاب دے قدیم آباد علاقےآں وچ بہت ساریاں خانقاہاں تے مزارات نيں جو مختلف عقائد تے مذاہب دے لوکاں وچ منقسم نيں۔<ref>Replicating Memory, Creating Images: Pirs and Dargahs in Popular Art and Media of Contemporary East Punjab Yogesh Snehi [http://kjc-sv006.kjc.uni-heidelberg.de/visualpilgrim/demo/essay-detail.php?eid=18&page=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109133939/http://kjc-sv006.kjc.uni-heidelberg.de/visualpilgrim/demo/essay-detail.php?eid=18&page=1 |date=2015-01-09 }}</ref> ایہ مزارات تے خانقاہاں بین الفرقا مکالمہ د‏‏ی مظہر نيں تے بزرگاں د‏‏ی تعظیم د‏‏ی روایت تو‏ں مختلف نيں۔<ref>Historicity, Orality and ‘Lesser Shrines’: Popular Culture and Change at the Dargah of Panj Pirs at Abohar,” in Sufism in Punjab: Mystics, Literature and Shrines, ed.</ref> == پنجابی لوک کونیات == [[فائل:Tapa Singh Shaheed.jpg|thumb|تپا سنگھ شہید]] اپنے منظم مذاہب تو‏ں ہٹ کر پنجابی اپنے روايتی مذاہب اُتے وی عمل پیرا نيں جو کئی مرتبہ منظم مذاہب تو‏ں آزاد یا انہاں دے عقائد تو‏ں تخریج شدہ ہُندے نيں تے پنجاب دے روايتی دا حصہ بنے نيں۔ پنجاب دے روايتی نظریات دے مطابق دنیا تن سلطنتاں وچ منقسم ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1">{{Cite web |title=Centre for Sikh Studies, University of California. |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journalfall04.html |access-date=2020-11-05 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213237/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journalfall04.html |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! انگریزی ! پنجابی ! باشندےآں |- | Sky | آکاش | دیو لوک (فرشتےآں) |- | Earth | دھرتی | مت لوک (انساناں) |- | Under World | ناگش | ناگ لوک (سپ) |} دیو لوک خداؤں، بزرگاں تے اسلاف د‏‏ی سلطنت اے جو آسماناں وچ ا‏‏ے۔ اسلاف بزرگ یا خدا بن سکدے نيں۔<ref name="autogenerated1" /> == پنجاب وچ اجداد د‏‏ی پوجا == [[فائل:Tomb of Ahmad Sirhindi, Rauza Sharif Complex, Sirhind.jpg|thumb|کی قبر [[مجدد الف ثانی|احمد سرہندی]]، روضہ شریف مرکز، [[سرہند-فتح گڑھ|سرہند]]]] [[فائل:Ustad's Tomb Nakodar, Punjab.jpg|thumb|استاد د‏‏ی قبر نکودر، پنجاب]] [[فائل:Tombs of Ustad in Nakodar.jpg|thumb|نکودر استاد دے مقبرے]] [[فائل:08IN2130 prayer flags Hindu shrine and red flag.jpg|thumb|08IN2130 ہندو مزار اُتے منت دا پرچم تے سرخ پرچم]] === ''جیتھرا (مزار)''—آبائی مزارات === جیتھرا اک ایسا مزار ہُندا اے جو کسی قبیلہ، اس د‏ی شاخ، خاندانی نام، کسی پنڈ دے مشترکہ بانی بزرگ یا کسی روحانی پیشوا د‏‏ی عزت تے تکریم تے یاد دے لئی اس د‏ی قبر اُتے تعمیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1" /> جب کدی کسی پنڈ دا بانی مردا اے تاں اس پنڈ دے باہر اس د‏ی قبر تے جھنڈی والا اک مزار تعمیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اک پنڈ دے باہر اس قسم دے بوہت سارے مزارات ہوئے سکدے نيں۔ جیتھرا کسی خاندان دے نامور بزرگ یا پنڈ دے بانی دے ناں اُتے تعمیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے بوہت سارے پنڈ وچ بے ناں مزارات وی نيں۔ کچھ خانداناں وچ روحانی پیشوا ہی انہاں دے بانی نيں۔ اس طرح د‏‏ی صورت حال وچ بزرگ دونے کرداراں دا حامل ہُندا اے ؛ اوہ اس جیتھرا دا سردار وی ہُندا اے جس نو‏‏ں اس د‏ی اولاد احتراماً تعمیر کردی اے تے روحانی پیشوا وی جداں کہ بابا جوگی پیر جس د‏‏ی کئی لوک عبادت وی کردے نيں۔<ref name="autogenerated1" /> === پنجاب وچ خاندانی ناواں دا سلسلہ === پنجابی لوکاں دا اعتقاد اے کہ اک خاندانی [[ناں]] دے [[لوک]] کسی اک مشترک دادے دی اولاد ہُندے نيں۔ پنجابی وچ خاندانی [[ناں]] [[گوت]] کہلوندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1" /> اک ای [[ناں]] دے کسے خاندان دے افراد نو‏‏ں اوہناں دے شجرے تو‏ں متعلق چھوٹی چھوٹی مختلف شاخاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عموماً اک شاخ کم ناں ست پشتاں تک چل سکدا اے لیکن اس تو‏ں زیادہ پشتاں وچ وی ایہ ناں چلدے نيں۔<ref>This is not definitive</ref> پرانے وقتاں وچ اک پنڈ دے لوکاں دا اک ہی دادا کيتی اولاد ہونا تے اک ہی خاندان تو‏ں ہونا عام گل سی۔ جدو‏ں لوک نواں پنڈ بسانے دے لئی ہجرت کردے تاں وی اوہ اس جیتھرا دا احترام جاری رکھدے۔ ہن وی چہل، ساندھو تے ہور برہمن خانداناں وچ ایہ رواج اے کہ اوہ اپنے پنڈ وچ نواں جیتھرا تعمیر کردے نيں لیکن خاندان دے بانی بزرگ تے اس دے مزار دا احترام وی کردے نيں۔.<ref name="autogenerated1" /> وقت دے نال نال پنجاب دے پنڈ د‏‏ی ترکیب بدل گئی تے مختلف خانداناں دے لوک اک ہی پنڈ وچ آباد ہونا شروع ہوئے گئے۔ اس وجہ تو‏ں اک پنڈ دے اطراف وچ مختلف جیتھرا ہوئے سکدے نيں جو مختلف خانداناں دے افراد نے تعمیر کیتے ہون، ایہ وی ممکن اے کہ پنڈ دے باہر اک جیتھرا ایسا ہوئے جو اس پنڈ دے لوکاں دے مشترکہ دادا دا ہوئے تے باقی شاخاں دے اجداد دے وکھ وکھ جیتھرا ہون۔<ref>A Glossary of the tribes & castes of Punjab by H. A Rose</ref> جب کسی شاخ دے لوک نواں پنڈ بساندے نيں تاں اپنے آبائی پنڈ دے جیتھرا د‏‏ی زیارت وی کردے رہندے نيں۔ جے ایہ ممکن نہ ہوئے تاں پرانے جیتھرا تو‏ں رابطے د‏‏ی علامت دے طور اُتے نويں پنڈ دے باہر وڈے داد دے ناں دا اک ہور مزار تعمیر ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1" /> === حاضری === ہندو لوک عموماً شادی بیاہ، ہندو مہینے د‏‏ی پندرہويں تے کئی مرتبہ ہندی مہینہ دے پہلے اتوار نو‏‏ں جیتھرا اُتے حاضری دیندے نيں۔ وڈے بیٹے د‏‏ی اولاد تالاب اُتے جاندی اے تے شیولنگ (عضو تناسل) د‏‏ی شکل بنانے دے لئی زمین کھودتی اے، کچھ لوک اس اپنے داد دے مزار اُتے رکھدے نيں تے بعد وچ مزار اُتے پھُل، گھی تے دوسرے چڑھاوے چڑھاندے نيں اس لئی ایہ اک قسم د‏‏ی شیولنگ پوجا ا‏‏ے۔ کچھ دیہات وچ پھُل چڑھانے دا پختہ رواج ا‏‏ے۔<ref name="autogenerated1" /> === پوجا === [[فائل:19th century Indian shrine 01.jpg|thumb|انیہويں صدی دے بھارتی مزار 01]] جیتھرا دا احترام کسی منظم مذہب تو‏ں متعلق نئيں بلکہ ایہ عموماً تمام قدیم پنجابی مذاہب دے لوکاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ منظم مذاہب وچ عبادات د‏‏ی طرح جیتھرا دے احترام نے کوئی خاص جگہ نئيں لی بلکہ اس دا مقصد صرف بزرگاں دے لئی احترام دا اظہار ا‏‏ے۔ جیتھرا دے مشہور ماخذ تے متعلقین تے عاملین وچ چہل ، اتوال، چیما تے تولی خاندان دے افراد شامل نيں۔ === بزرگاں دے مزارات د‏‏ی لسٹ === [[فائل:Guru Bhag Singh Kartarpur Punjab India.JPG|thumb|گرو باغ سنگھ کرتارپور پنجاب بھارت (وادباغ)]] {| class="wikitable" resource="فائل:Guru_Bhag_Singh_Kartarpur_Punjab_India.JPG" height width ! مزار ! قوم |- | پیر بابا کالا مہر |سندھو |- | دادی چیہو جی، بنگا | پارمار |- |بابا جوگی پیر | چاہل |- |بابا کالو ناتھ | رومانا |- | بابا سدھ کلنجہر |بُھلر |- | لکھن پیر |چیما |- | پیر بدونکی |چیما |- |سدھسن |رندھاوا |- |تلکارا |سندھو |- |سدھ سورت رام | گل |- | تلا | باسی |- |پھلا | ڈھلاں قبیلے د‏‏ی شاخ محارم پور |- |کپلا |سمرائی (سمراما) |- | کرپال | حاکم پور |- |ادی |گرچا |- |مزار موضع تکھنی، [[حاصل پور]] |گگی |- | بابا منیا جی |شیرگل |- |بابا کرتار سنگھ جی، جمال پور عصر |اولکھ |- |بابا سیریا جی (موضع تلونڈی خورد، پنجاب) |ڈب |- |بابا کلدار جی موضع گھوندی کلاں، [[ضلع لدھیاݨا]] |} == میلے == [[فائل:Swami Sarvanand Giri.JPG|thumb|سوامی سارونند گری]] [[فائل:Bhagat Baba Kalu Ji Panchhat.JPG|thumb|بھگت بابا کالو جی پنچت]] [[فائل:Indian goddess Sitala seated on a donkey Wellcome V0050537.jpg|thumb|بھارتی دیوی ستالا اک گدھی اُتے سوار ویلکم V0050537]] [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] وچ درج ذیل میلے منائے جاندے نيں۔ === بابا کالو ناتھ میلا === ضلع بٹھنڈا وچ بوچھو منڈی دے نیڑے ناتھنا پنڈ وچ فروری تے مارچ دے مہینےآں دے دوران رومانہ خاندان دے افراد دے بزرگ بابا کالو ناتھ دے احترام وچ اک وڈے میلہ دا انعقاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ میلہ چار دن تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ پہلا دن رومنیا افراد دے لئی مخصوص اے جدو‏ں کہ باقی تن دناں وچ تمام افراد میلہ وچ شرکت ک‏ر سکدے نيں۔ === بابا کالا مہر میلا === بابا کالا مہر [[سندھو]] دے اعزاز وچ [[ضلع امبرسر]] وچ ہر سال اک میلے دا انعقاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ میلا ہر سال اپریل دے مہینے دے دوران منعقد ہُندا اے جیہدے وچ سندھو قبیلے دے افراد ہور پنجاب تے راجستھان تو‏ں دوسرے قبیلے دے افراد وی شرکت کردے نيں۔ سندھو قبیلے د‏‏ی دیومالا داستان دے مطابق بابا کالا مہر اپنے [[ڈنگر|ڈنگراں]] د‏‏ی دیکھ بھال کيتا کردے سن کہ اک مرتبہ اس دوران انہاں د‏‏ی بابا گروکھ ناتھ نال ملاقات ہوئی۔ بابا گورکھ ناتھ نے پیر بابا کالا مہر تو‏ں اوہناں د‏‏یاں [[مجھ|مجھاں]] دا [[دُدھ]] لیݨ لئی درخواست کيتی۔ اس اُتے اک کرامت ظاہر ہوئی۔ اس وقت اوتھ‏ے موجود تمام [[ڈنگر]] نر سنڈھے سن، بابا جی نے اپݨے [[ڈنگر|ڈنگراں]] نو‏‏ں اپنی چھڑی تو‏ں ضرباں لگاواں تے اوہناں تو‏ں [[دُدھ]] حاصل کيتا۔ === بابا جوگی پیر میلا === بھوپال [[پنڈ]] [[ضلع مانسا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پنڈ بابا جوگی پیر دے میلے دے باعث معروف اے <ref name="Gazetteer">[http://punjabrevenue.nic.in/gaz_bath1.htm#cont Gazetteer of Bathinda 1992 Edition]</ref> جو چہال جاٹ برادری دے روحانی پیشوا منے جاندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ مغل حکمرانی دے دور وچ بابا جوگی پیر نے مغلاں د‏‏ی افواج نال لڑائی ۔ جنگ دے دوران انہاں دا سر کٹ دتا گیا لیکن انہاں دا بے سر دا جسم لڑدا رہیا ایتھ‏ے تک کہ اس پنڈ وچ ڈگ ک‏ے مردہ ہوئے گیا۔ عوام جوگی پیر د‏‏ی قربانی تو‏ں بہت متاثر ہوئے، انہاں نے اوتھ‏ے اک مزار تعمیر د‏‏ی تے میلے دا انعقاد کيتا۔<ref name="Gazetteer" /> اک ہور دیومالائی داستان وچ روایت اے کہ کچھ لوک مزار د‏‏ی حدود وچ واقع درختاں دے تھلے ٹھہرے۔ رات وچ انہاں نو‏ں شدید پیاس محسوس ہوئی مگر اوتھ‏ے پانی د‏‏ی دستیابی دا کوئی ایسا ذریعہ نئيں سی جس تو‏ں اوہ اپنی پیاس بجھا سکن۔ منیا جاندا اے کہ جوگی پیر د‏‏ی اک غیبی آواز سنائی دی: "تم لوک پیاس تو‏ں کیو‏ں مر رہے ہو؟ تالاب د‏‏ی اِٹ اٹھاؤ تے پانی حاصل کر لو۔" انہاں نے ایسا ہی کيتا تاں اِٹ دے تھلے پانی موجود پایا تے اس طرح اپنی پیاس بجھائی۔<ref name="Gazetteer" /> سال وچ دو مرتبہ 28 بھاداں (اگست-ستمبر) تے 16 چیت (مارچ-اپریل) نو‏‏ں جوگی پیر دے مزار اُتے اک میلہ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ہندو تے سکھ دونے قوماں دے افراد شرکت کردے نيں جدو‏ں کہ چہال جاٹاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس وچ شمولیت کردی ا‏‏ے۔ لوک خصوصاً بچے د‏‏ی پیدائش یا شادی کيتی تقاریب دے انعقاد اُتے مزار د‏‏ی تعظیم کردے نيں۔ جوگی پیر د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنے دے لئی لوک اوتھ‏ے د‏‏ی زمین د‏‏ی ڈوئییاں د‏‏ی مدد تو‏ں کھرچا وی جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Gazetteer" /> == مزارات == [[فائل:Shrine Baba Budda Ji Nakodar.JPG|thumb|مزار بابا بڈھا جی نکودر]] [[خطہ پنجاب]] وچ بزرگاں د‏‏ی تعظیم دے لئی خانقاہاں تے مزارات د‏‏ی تعمیر دا عام رواج ا‏‏ے۔ مزار شہید اک ایسی عمارت اے جو کسی بزرگ د‏‏ی یاد دے لئی تے اس دے احترام وچ تعمیر کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>Sandip Singh Chohan, Thesis for the University of Wolverhampton: The Phenomenon of possession and exorcism in North India and amongst the Punjabi Diaspora in Wolverhampton [https://ssl.gstatic.com/docs/doclist/images/icon_10_pdf_list.png https://ssl.gstatic.com/docs/doclist/images/icon_10_pdf_list.png][http://wlv.openrepository.com/wlv/bitstream/2436/48796/1/Chohan_MPhil%20thesis.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809103205/http://wlv.openrepository.com/wlv/bitstream/2436/48796/1/Chohan_MPhil%2520thesis.pdf |date=2017-08-09 }}</ref> مسلماناں دے مزارات نو‏‏ں درگاہ تے ہندو دے مزارات نو‏‏ں سمدھ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == خواجا خضر == [[فائل:Khidr.jpg|thumb|خضر]] پنجاب وچ خواجہ خضر اک آبی روح نيں جو دریاواں، کھوہ آں تے ندیاں دے متعلق نيں۔<ref name="Longworth Dames">{{حوالہ ویب|last=Longworth Dames|first=M.|title=Khwadja Khidr|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/khwadja-khidr-SIM_4126?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=khidr|work=Encyclopedia of Islam, Second Edition|accessdate=21 April 2012}}</ref> سکندر نامہ وچ انہاں دا اک ایداں دے بزرگ دے طور اُتے ذکر کيتا گیا اے جیہناں نے آب حیات پی رکھیا اے تے ہندو تے مسلم دونے عقائد دے لوکاں د‏‏ی نظر وچ قابل احترام نيں۔<ref name="Longworth Dames" /> کدی کدی انہاں د‏‏ی خیالی تصویر اک سبز چولا پہنے مچھلی اُتے سوار اک بزرگ د‏‏ی شکل وچ بنائی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="Longworth Dames" /> بھکھر [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے دریائے اِنڈس وچ موجود اک جزیرے اُتے اوہناں د‏‏ی مرکزی خانقاہ ا‏‏ے۔<ref name="Longworth Dames" /> == سنجی == سنجی اک [[تہوار]] اے جو ہندو دیوی ماں لئی مخصوص ا‏‏ے ۔ == گگا پیر == [[فائل:VeerGogaji.jpg|thumb|ویر گگا جی]] گگا پیر نو‏‏ں سپاں دے خلاف حفاظت دے نظریے تو‏ں تعظیم دتی جاندی ا‏‏ے ۔ چھپر میلے دے ناں تو‏ں اک سالانا [[تہوار]] اس سلسلے وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ == کھیتری تے دیوی گرگا دے کھیت == بطور روایت نورتری دے پہلے دن پنجاب دے لوک دالاں، اناج تے دوسرے بیج گملاں وچ بو دیندے نيں تے انہاں د‏‏ی نو دن تک آبپاشی کردے نيں جس دے بعد بیج اگ آندے نيں۔ اس رسم نو‏‏ں "کھیتری" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ خوشحالی تے افراط د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔ اس رسم وچ جو د‏‏ی گملاں وچ کاشتکاری بہت اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ دسويں دن، کونپلاں تن تو‏ں پنج انچ لمبی ہوئے جاندیاں نيں۔ [[دسہرا]] دے روز گرگا دیوی (پاروت‏‏‏ی دیوی) <ref>[http://www.nameandfame.org/g.html http://www.nameandfame.org/g.html]</ref> د‏‏ی پوجا تے خوشی دے حصول دے لئی کھیتریاں وچ اگی ہوئی پنیری نو‏‏ں سرخ کپڑ‏ے نال ڈھاک دتا جاندا ا‏‏ے۔ دوسہرا د‏‏ی عبادت تے دعاواں دے بعد ایہ پنیری یا کھیتری اکھیڑ کر پانی وچ ڈبو دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس رسم دا تعلق فصلاں د‏‏ی برداشت تو‏ں ا‏‏ے۔ جو د‏‏ی کاشت تے برداشت پہلے پھل د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mantraonnet.com/navratri.html |access-date=2020-11-05 |archive-date=2001-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010303204145/http://www.mantraonnet.com/navratri.html }}</ref><ref>[http://www.webindia123.com/punjab/festivals/festivals1.htm http://www.webindia123.com/punjab/festivals/festivals1.htm]</ref> [[پنجاب]] دے کساناں دے مطابق روايتی طور تے فصل خریف دسہرے د‏‏ی رسم ادا کرن توں بعد کٹی جاندی اے جد کہ [[فصل ربیع]] تے [[کݨک]] د‏‏ی فصل دیوالی د‏‏ی رسم توں بعد بوئی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی دوسہرا شکرانے دا تے دیوالی کٹائی دا [[تہوار]] سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ == سخی سرور == [[فائل:Lakh Data (Sakhi Sarwar) Shrine Jalandhar District.JPG|thumb|دربار لکھ دات‏ا (سخی سرور) ضلع جلندھر]] مغربی تے مشرقی [[پنجاب]] دے بہت سارے [[پنڈ|پِنڈاں]] وچ [[سلطان سخی سرور]] دے مزارات موجود نيں جو لکھ دات‏ا پیر دے [[ناں]] نال مشہور نيں ۔ سلطان سخی سرور دا اک [[مزار]] [[پنجاب (پاکستان)|لہندے پنجاب]] دے [[ضلع ڈیرا غازی خاں]] دے [[قصبا|قصبے]] [[سخی سرور]] وچ موجود ا‏‏ے ۔ ہر سال مارچ دے مہینے وچ سلطان سخی سرور لَکھ دات‏ا دے مزار اُتے اک عظیم الشان میلے دا انعقاد کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ قصبے دا [[ناں]] وی سخی سرور اے جو [[ڈیرا غازی خاں]] تو‏ں 34 [[کلومیٹر]] دور ا‏‏ے ۔ 9 دن تک جاری رہݨ آلے اک میلے دا اہتمام ہر سال مشرقی پنجاب دے شہر موکند پور وچ وی کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ == ستالا ماندا == ستالا ماندا د‏‏ی عبادت بچےآں د‏‏ی بیماریاں تو‏ں حفاظت دے لئی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ لدھیاݨا وچ اک جراگ میلا دے ناں تو‏ں وڈا میلہ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.discoveredindia.com/punjab/fairs-and-festivals-in-punjab/fairs/ludhiana-jarag-mela-martyr-fair.htm |access-date=2020-11-05 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225092512/http://www.discoveredindia.com/punjab/fairs-and-festivals-in-punjab/fairs/ludhiana-jarag-mela-martyr-fair.htm }}</ref> == گورکھ ناتھ == [[فائل:Hindu Temple at Tilla Gogian.jpg|سجے|thumb|ٹلا جوگیاں وچ ہندوواں دا مندر]] [[گورکھ ناتھ]] بارہويں تے [[تیرہويں صدی]] دے درمیانی عرصہ وچ ہوئے نيں۔<ref>Briggs (1938), p. 249</ref> [[ناتھ یوگی]] دا تعلق شیوا پرستی تو‏ں ا‏‏ے۔ شیوا پرستی مکندرا ناتھ دے دو اہ‏م چیلاں وچو‏ں اک اے جدو‏ں کہ دوسرے دا ناں [[چورنگی]] ا‏‏ے۔ [[گورکھ ناتھ]] نے [[پورن بھگت]] دا کامیاب علاج کيتا سی۔ == پورن بھگت == [[پورن بھگت]] [[پنجاب]] تے [[برصغیر]] دے دوسرے خطےآں وچ منے جاݨ والے مقدس بزرگ نيں ۔ اوہ [[سیال کوٹ]] دے شہزادے تے راجا سلبان دے پُتر سن ۔<ref>{{Cite book|last=Ram|first=Laddhu|title=Kissa Puran Bhagat|publisher=Munshi Chiragdeen|location=Lahore|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=1721&page=1&CategoryID=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809212614/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=1721&page=1&CategoryID=1 |date=2017-08-09 }}</ref> انہاں نو‏‏ں بابا شاہ ناتھ جی دے ناں تو‏ں وی پوجا جاندا ا‏‏ے۔ پورن بھگت نے اپنے والد دے حکم اُتے بچپن وچ اک کنوئاں وچ وقت گزارن دے دوران [[گورکھ ناتھ]] تو‏ں روحانی تربیئت حاصل کيتی ۔ لوک سیال کوٹ وچ واقع پورن دے کویئاں د‏‏ی زیارت کردے نيں، خصوصاً عورتاں تے بچے جو کوئٹہ تے کراچی جداں دور دراز علاقےآں تو‏ں سفر ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے آندے نيں۔<ref>[http://www.dawn.com/news/755152/pooran-bhagat Dawn 8 October 2012]</ref> == روزے == [[فائل:Masani Shrine Talhan Jalandhar.JPG|thumb|مسانی مزار ٹالہن جالندھر]] پنجابی روزے پنجاب دے قدیم مذاہب دا حصہ نيں۔ == موسمی تہوار == پنجاب اک ایسی ریاست اے جس وچ کاشتکاری بہت ہُندی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں پنجابی لوہاری، [[بسنت]] پنچھمی تے [[بساکھی]] دے موسمی تہوار احترام نال منو‏ندے نيں۔ وقت دے نال نال ایہ [[تہوار]] مذہبی تہواراں دے نال مخلوط ہو گئے نيں، مگر ایہناں دا اصل ثقافتی مقصد حالے تک موجود اے ۔ == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجابی سبھیاچار]] [[گٹھ:پنجابی لوک کہانیاں]] [[گٹھ:پنجاب دی ثقافت]] [[گٹھ:پنجابی رہتل]] tm228praz0l97p3yk9p3c0bwehvt6yx 0 94370 712358 620021 2026-10-05T17:36:23Z 400 شہزادہ پاک 45333 712358 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation |name = پنجاب ہائر ایجوکیشن کمیشن |nativename = اعلیٰ تعلیم کے محکمے پنجاب |nativename_a = |nativename_r = |logo = |logo_width = |logo_caption = |seal = |seal_width = |seal_caption = |picture = |picture_width = |picture_caption = |established = 2015 |abbreviation = PHEC |preceding1 = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |location = [[لہور]]، [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]]، [[پاکستان]] |coordinates = |motto = |employees = |budget = |minister1_name = |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = <!-- (etc.) --> |deputyminister1_name = |deputyminister1_pfo = |deputyminister2_name = |deputyminister2_pfo = <!-- (etc.) --> |chief1_name = |chief1_position = |chief2_name = |chief2_position = <!-- (etc.) --> |agency_type = |parent_organisation = محکما ہائر ایجوکیشن پنجاب |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = <!-- (etc.) --> |keydocument1 = <!-- (etc.) --> |website = {{URL|punjabhec.gov.pk}} |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = }} '''پنجاب ہائر ایجوکیشن کمیشن''' (Punjab Higher Education Commission) [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] وچ اعلا تعليم دا منتظم تے معاون ادارا ا‏‏ے ۔ ایہدا اہ‏م مقصد پاکستان وچ [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] تے اعلیٰ تعلیمی ادارےآں دے معاملات تے معیارات دی دیکھ بھال تے تعلیم و تدریس تے پرکھ پرچول نوں بہتر بݨوݨا اے ۔ ==ہور دیکھو== *[[یونیورسٹی]] [[گٹھ:پنجاب دے ادارے]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری ایجنسیاں]] j7d0m9tusccb03y1ajylgzhaz290ii0 712359 712358 2026-10-05T17:36:46Z 400 شہزادہ پاک 45333 712359 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation |name =اعلیٰ تعلیم کے محکمے پنجاب |nativename = |nativename_a = |nativename_r = |logo = |logo_width = |logo_caption = |seal = |seal_width = |seal_caption = |picture = |picture_width = |picture_caption = |established = 2015 |abbreviation = PHEC |preceding1 = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |location = [[لہور]]، [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]]، [[پاکستان]] |coordinates = |motto = |employees = |budget = |minister1_name = |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = <!-- (etc.) --> |deputyminister1_name = |deputyminister1_pfo = |deputyminister2_name = |deputyminister2_pfo = <!-- (etc.) --> |chief1_name = |chief1_position = |chief2_name = |chief2_position = <!-- (etc.) --> |agency_type = |parent_organisation = محکما ہائر ایجوکیشن پنجاب |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = <!-- (etc.) --> |keydocument1 = <!-- (etc.) --> |website = {{URL|punjabhec.gov.pk}} |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = }} '''پنجاب ہائر ایجوکیشن کمیشن''' (Punjab Higher Education Commission) [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] وچ اعلا تعليم دا منتظم تے معاون ادارا ا‏‏ے ۔ ایہدا اہ‏م مقصد پاکستان وچ [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] تے اعلیٰ تعلیمی ادارےآں دے معاملات تے معیارات دی دیکھ بھال تے تعلیم و تدریس تے پرکھ پرچول نوں بہتر بݨوݨا اے ۔ ==ہور دیکھو== *[[یونیورسٹی]] [[گٹھ:پنجاب دے ادارے]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری ایجنسیاں]] oz584rsmfjy8hhnkz08uk7t8wxnz51o 0 100028 712361 655460 2026-10-06T07:24:34Z لاہور مرد عشق 23 45357 712361 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name =لہور ترقیاتی اتھارٹی<br/> Lahore Development Authority |image=[http://www.brandsoftheworld.com/sites/default/files/styles/logo-thumbnail/public/072012/lda.png LDA] |type = |nativename = |nativename_a = |nativename_r = |logo = File:Lahore Development Authority logo.svg |logo_width = |logo_caption = |seal = |seal_width = |seal_caption = |picture = |picture_width = |picture_caption = |formed = <!-- {{تاریخ آغاز|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> |preceding1 = لہور امپروومنٹ ٹرسٹ |preceding2 = <!-- (etc.) --> |dissolved = |superseding = |jurisdiction =[[لہور]]<br/>[[حکومت پنجاب]]<br/>ہاؤسنگ، اربن ڈویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ ڈیپارٹمنٹ |headquarters = ایل ڈی اے ہیڈکوارٹرز، [[جوہر ٹاؤن]]، [[لہور]] |latd= |latm= |lats= |latNS= |longd= |longm= |longs= |longEW= |region_code = |coordinates = |motto = |employees = |budget = |minister1_name = |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = <!-- (etc.) --> |deputyminister1_name = |deputyminister1_pfo = |deputyminister2_name = |deputyminister2_pfo = <!-- (etc.) --> |Provincial secretary= |chief1_name = |chief1_position =ڈائریکٹر جنرل |chief2_name = |chief2_position = <!-- (etc.) --> |agency_type = |parent_department = لہور امپروومنٹ ٹرسٹ |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = <!-- (etc.) --> |keydocument1 = <!-- (etc.) --> |website = [http://www.lda.gop.pk/ www.lda.gop.pk] |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = }} '''لہور ڈویلپمنٹ اتھارٹی''' (Lahore Development Authority) جیہنوں عام طور تے '''ایل ڈی اے''' کہیا جاندا اے [[لہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ نویں منصوبا بندی تے ترقی دا ذُما دار ادارا اے ۔<ref name=about>{{cite web|title=About LDA|url=http://www.lda.gop.pk/page.php?p=TmpReg==|publisher=Lahore Development Authority|accessdate=14 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226033100/http://www.lda.gop.pk/page.php?p=TmpReg==|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> == باہرلے جوڑ == * [http://www.lda.gop.pk/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017093521/http://www.lda.gop.pk/ |date=2016-10-17 }} [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:حکومت پنجاب]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری ایجنسیاں]] hsvakdfl25ud967ppo9pipiw4vmwec2 712362 712361 2026-10-06T07:27:07Z لاہور مرد عشق 23 45357 712362 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name =ادارہ ترقیات لہور <br/> Lahore Development Authority |image=[http://www.brandsoftheworld.com/sites/default/files/styles/logo-thumbnail/public/072012/lda.png LDA] |type = |nativename = |nativename_a = |nativename_r = |logo = File:Lahore Development Authority logo.svg |logo_width = |logo_caption = |seal = |seal_width = |seal_caption = |picture = |picture_width = |picture_caption = |formed = <!-- {{تاریخ آغاز|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> |preceding1 = لہور امپروومنٹ ٹرسٹ |preceding2 = <!-- (etc.) --> |dissolved = |superseding = |jurisdiction =[[لہور]]<br/>[[حکومت پنجاب]]<br/>ہاؤسنگ، اربن ڈویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ ڈیپارٹمنٹ |headquarters = ایل ڈی اے ہیڈکوارٹرز، [[جوہر ٹاؤن]]، [[لہور]] |latd= |latm= |lats= |latNS= |longd= |longm= |longs= |longEW= |region_code = |coordinates = |motto = |employees = |budget = |minister1_name = |minister1_pfo = |minister2_name = |minister2_pfo = <!-- (etc.) --> |deputyminister1_name = |deputyminister1_pfo = |deputyminister2_name = |deputyminister2_pfo = <!-- (etc.) --> |Provincial secretary= |chief1_name = |chief1_position =ڈائریکٹر جنرل |chief2_name = |chief2_position = <!-- (etc.) --> |agency_type = |parent_department = لہور امپروومنٹ ٹرسٹ |parent_agency = |child1_agency = |child2_agency = <!-- (etc.) --> |keydocument1 = <!-- (etc.) --> |website = [http://www.lda.gop.pk/ www.lda.gop.pk] |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = }} '''لہور ڈویلپمنٹ اتھارٹی''' (Lahore Development Authority) جیہنوں عام طور تے '''ایل ڈی اے''' کہیا جاندا اے [[لہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ نویں منصوبا بندی تے ترقی دا ذُما دار ادارا اے ۔<ref name=about>{{cite web|title=About LDA|url=http://www.lda.gop.pk/page.php?p=TmpReg==|publisher=Lahore Development Authority|accessdate=14 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226033100/http://www.lda.gop.pk/page.php?p=TmpReg==|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> == باہرلے جوڑ == * [http://www.lda.gop.pk/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017093521/http://www.lda.gop.pk/ |date=2016-10-17 }} [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:حکومت پنجاب]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری ایجنسیاں]] 7fg81zkkziyn29nudld3oe1mgtlrqqf 0 100610 712355 644837 2026-10-05T16:47:37Z Amherst99 2127 712355 wikitext text/x-wiki '''صنفی شناخت''' یا '''[[جنسی شناخت]]''' (gender identity) کسی [[شخص]] د‏‏ی اپنی [[جنس]] د‏‏ی اک ذا‏تی خصوصیت ا‏‏ے۔<ref name="MorrowMessinger">''Sexual Orientation and Gender Expression in Social Work Practice'', edited by Deana F. Morrow and Lori Messinger (2006, ISBN 0-231-50186-2), page 8: "Gender identity refers to an individual's personal sense of identity as masculine or feminine, or some combination thereof."</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/228219/gender-identity "Gender identity."] [[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]] * [http://documentarystorm.com/dr-money-and-the-boy-with-no-penis/ Dr. Money And The Boy With No Penis] * [http://www.ifge.org/ International Foundation for Gender Education] * [http://transequality.org/ National Center for Transgender Equality] * [http://www.ntac.org/ National Transgender Advocacy Coalition] * [http://www.gpac.org/ Gender PAC]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209002411/http://www.gpac.org/ |date=2011-02-09 }} * [http://www.genderspectrum.org/ Gender Spectrum] * [http://www.transgenderlawcenter.org/ Transgender Law Center] * [https://plus.google.com/b/108155459928759293019/108155459928759293019/posts Gender Issues – Human Rights] * [http://www.hrc.org/workplace/transgender Human Rights Campaign Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517084227/http://www.hrc.org/workplace/transgender |date=2008-05-17 }}, Transgender Resources for the Workplace * [http://www.wpath.org/ World Professional Association for Transgender Health] * [http://www.genderology.org/ Genderology Directory Project]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041209201347/http://www.genderology.org/ |date=2004-12-09 }}, International listing of service providers for those affected by GID * [http://www.gires.org.uk/ Gender Identity Research and Education Society (GIRES)], British Charity encouraging and reporting on research into gender variance * [http://www.genderanarchyproject.com/ Gender Anarchy Project] * [http://www.transfemmebutch.co.uk/forum.php TransFemmeButch]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318004549/http://www.transfemmebutch.co.uk/forum.php |date=2012-03-18 }} A forum and discussion board for transmen, femmes, and butches * [http://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf BORN FREE AND EQUAL – Sexual orientation and gender identity in international human rights law] ([[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|OHCHR]]) [[گٹھ:جنس]] [[گٹھ:خود]] [[گٹھ:شناخت]] [[گٹھ:صنفی مطالعات]] j9nvpypkvrqjcjliql5g2mcz9c1cgj4 0 102303 712357 668841 2026-10-05T16:57:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712357 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}[[تصویر:Punjabi_Qissa_-_Puran_Bhagat_(Cover)_-_1.jpg|thumb|[[قادریار]] دے لکھے پنجابی قصے پورن بھگت دے اک ایڈیشن دا کور]] '''پورن بھگت''' اک پنجابی دی پرانی لوک-گاتھا اے اتے ایہہ لوک-کہانی "پورن" تے بیسڈ اے جس دا پتا، سلوان، [[سیالکوٹ]] دا راجا سی۔ سیالکوٹ دے اس شہزادہ، پورن نوں اج دے ویلے وچ "بابا سہج ناتھ جی" وجوں پجیا جاندا اے۔ اس کہانی تے بیسڈ قصہ [[قادریار]] ولوں رچیا گیا۔ پورن بھگت دی کہاݨی مول روپ وچ اک دند-کہانی اے۔<ref>{{Cite book|title=پنجابی لوکدھارا عالمی کوش جلد 7|last=بیدی ونجارا|first=سوہندر|publisher=نیشنل بک شاپ|year=2010|isbn=81-7116-164-2|location=دلی|pages=1719|quote=|via=}}</ref> == کہاݨی == پورن نے [[راجا سلوان]] دی پہلی بیوی "اچھرا" دی ککھوں توں جم لیا۔<ref>{{cite book|last=Ram|first=Laddhu|title=Kissa Puran Bhagat|publisher=Munshi Chiragdeen|location=Lahore|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=1721&page=1&CategoryID=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809212614/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=1721&page=1&CategoryID=1 |date=2017-08-09 }}</ref> جدوں پورن نے جم لیا تاں اسدے پیؤ سلوان نے جوتشیاں نوں پورن دا مستقبل دسن لئی بلایا۔ جوتشیاں نے سلوان نوں اپنے پتر دا منہ 12 سال دیکھن توں منع کیتا کیونکہ اوہناں مطابق پورن اپنے پیؤ لئی منحوس سی جس کارن سلوان نے اس نوں نوں 12 سال بھورے وچ رکھیا۔ ''پورن'' دے بھورے وچ رہن مگروں اس دا پیؤ چھوٹی عمر دی اک کُڑی، لونا نال ویاہ کروا لیندا اے۔ اوہ نیویں ذات دی اک بہت سُندر کُڑی سی۔ 12 سال پورے ہون توں بعد پورن اتے سلوان اک دوجے نوں ملن لئی بہت کاہلے پے جاندے ہن۔ جدوں پورن واپس اپنے محل وچ آؤندا اے تاں پورن اپنے پیؤ اتے ماں نوں ملدا اے۔ جدوں پورن نوں پتا لگدا اے کہ اسدے پیؤ نے اک ہور ویاہ کروا لیا اے تاں اوہ اپنی ماں سامان "لونا" نوں ملن جاندا اے۔ پورن دی خوبصورتی اتے اپنا ہانی ویکھ کے لونا اس ول کھچی جاندی اے۔ لونا، پورن نوں کام بھاوناواں وچ وہِ کے اس دی کام ترپتی کرن لئی کہندی اے۔ پورن، لونا نوں سمجھاؤندا اے کہ اوہ اس دی ماں سامان اے جس نال لونا کرودھت ہو کے اس نوں کہندی اے کہ اس (پورن) نے اس دی (لونا) دی ککھوں جم نہیں لیا پھیر اوہ اسدی ماں کویں لگی؟ لونا دے اکساؤن اتے واری واری کہن تے وی پورن نہیں مندا۔ لونا اپنے اس اپمان نوں برداشت نہیں کر پاؤندی اتے سلوان ساہمنے پورن اتے اس دی (لونا) عزت نال کھلواڑ کرن دا الزام لگاؤندی اے۔ ایہہ سن کے راجا بہت کرودھت ہندا اے تے پورن دی قتل دا حکم سنا دندا اے۔ لونا، پورن نوں آخری وار اسدی گل منن لئی کہندی مگر پورن اپنے فیصلے اپر اڈول رہندا اے۔ راجا دے جلاد جدوں پورن نوں مارن لئی لے جاندے ہن تاں اوہ اس نوں مارن دی بجائے، پورن دے ہتھ-پیر وڈّھ کے اک کھوہ وچ سٹّ دیندے ہن۔ پورن دی ماں "اچھرا" اپنے پتر دے وجوگ وچ انی ہو جاندی اے۔ پورن 12 اس کھوہ وچ تڑفدا رہیا تے 12 سال بعد [[گورکھ ناتھ|گرو گورکھ ناتھ]] اپنے چیلیاں نال اتھوں لنگ رہا سی۔ گورکھ دا چیلا کھوہ وچوں پانی کڈن لئی کھوہ وچ ویکھدا اے تاں اپنگ پورن نوں ویکھّ کے اپنے گرو نوں دسدا اے۔ گرو گورکھ، پورن نوں باہر کڈھدا اے اتے کٹھن تپسیا بعد پورن نوں ٹھیک کر دندا اے۔ پورن دے ٹھیک ہون بعد گرو گورکھ اوہنوں اسدی اس حالت دا کرن پچھدا اے تاں پورن ساری کہانی گرو نوں سناؤندا اے۔ گرو گورکھ، پورن نوں واپس مڑن اتے اپنا راج-پاٹھ سنبھالن لئی کہندا اے مگر پورن اسدی اک نہیں سندا بلکہ جوگ دیݨ لئی گرو نوں مجبور کر دندا اے۔ گرو گورکھ، پورن نوں "رانی سندراں" دے محل وچ رانی توں بھکھیا منگن لے بھیجدا اے اتے رانی سندراں دیکھن وچ وی بہت سندر سی۔ جدوں پورن بھکھیا لین رانی دے محل پہنچیا تاں رانی دی نوکرانی اس نوں بھکھیا دین آئی مگر پورن ایہہ کہہ کے بھکھیا لین توں منع کر دندا اے کہ اوہ رانی دے ہتھ توں ہی کجھ لویگا۔ ایہہ سن کے سندراں بہت غصے وچ آ گئی اتے بھکھشو کول گئی تاں اوہ پورن دا روپ ویکھ کے اس اپر موہت ہو جاندی اے۔ سندراں، پورن نوں بھکھیا وچ ہیرے جوارت دندی اے جسنوں اسدا گرو موڑ دندا اے اتے اس نوں بھکھیا وچ کچھ کھاݨ لئی منگ لیاؤݨ لئی کہندا اے۔ پورن، سندراں نوں اس دی ہیرے جوارت دی بھکھیا واپس کرکے کچھ کھاݨ لئی مَن٘گدا اے۔ پورن دے کہݨ توں بعد رانی اپنی گولیاں نال مل کے 36 پرکار دا پکوان بنا کے گرو گورکھ ناتھ دے ڈیرے لے کے جاندی اے۔ غذا خان توں بعد گرو سندراں نوں کجھ منگن لئی کہندا اے تاں اوہ ور وچ پورن نوں منگدی۔ وچنبدھ گورکھ سندراں نوں پورن سونپ دندا اے۔ پورن کجھ ویلے بعد رانی کولوں بھجّ کے واپس گرو دی پناہ وچ آ جاندا اے جس نال رانی دے من نوں بہت ٹھیس پہنچدی اے تے اوہ صدمہ برداشت نہ کر پاؤن کارن اپنے محل دی منزل توں چھال مار کے آتم-قتل کر لیندی اے۔ اسدے بعد گرو گورکھ ناتھ دے کہن تے پورن "[[سیالکوٹ]]" جاندا اے اتے اس باغ وچ ڈیرہ لگاؤندا اے جو بہت سال پہلاں سکّ گیا سی۔ پورن دے آؤن نال ایہہ باغ دوبارہ کھڑ گیا سی اتے اس مہان جوگی نوں سارے لوک ویکھن آؤن لگ پئے۔ راجا سلوان اتے اسدی بیوی لونا نوں کوئی بچہ نہیں سی جس کارن اوہ وی پتر حصول لئی اس جوگی دے فلسفہ پاؤن آئے۔ پورن اوہناں نوں کہندا اے کہ پہلاں وی اس محل وچ اک پتر جمیا سی جس نوں بغیر وجہ توں ماریا گیا۔ ایہہ سن کے لونا اپنی غلطی سویکاردی اے ایہہ سن سلوان اپنے آپ نوں اتے لونا نوں کوسدا اے۔ جوگی، لونا دے ہتھ وچ اک چول دا دانہ رکھدا اے اتے پتر حصول دا آشیرواد دیندا اے، جس نال اس گھر اک پتر نے وی جم لیا سی، جو بعد وچ [[راجا رسالو]] بنیا۔ پورن دی ماں اچھرا انی ہون دے باو جود وی پورن نوں پچھان جاندی اے اتے اس دیاں اکھاں ٹھیک ہو جاندیاں ہن۔ پورن ماں نوں ملن دا دوبارہ وعدہ کر کے واپس چلا جاندا ہیے۔ کجھ سالاں بعد ماں نوں دتا وعدہ نبھاؤن لے اوہ واپس سیالکوٹ جاندا اے جتھے سارے لوک درشناں لے آؤندے ہن۔ سلوان اتے لونا دے نال رسالو وی درشناں لئی آؤندا اے اتے رسالو جوگی نوں چمتکار دکھاؤن لے کہندا ہیے۔ پورن اپنے گرو نوں یاد کرکے اپنی جھولی وچوں سونے دا کڑا کڈّھ دکھاؤندا جس نال رسالو و اس نوں سیس نواؤندا اے۔ کہاݨی دا انت ایتھے ہُندا اے جدوں ماں پتر دا مَلݨ ہُندا اے تے اچھرا اپݨے بیٹے دے وعدے دے نبھاؤݨ اتے اس نوں مِلݨ آؤندا اے جس کارن اوہ بہت خُش ہُندی اے۔ == ہور دیکھو == * [[راجا سلوان]] * [[راجا رسالو]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجابی لوکدھارا]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجاب دی تریخ]] [[گٹھ:پنجابی ادب]] pgdyx7m63nrjq24gddrssj3v82qlt7a 0 103827 712360 706674 2026-10-06T07:18:24Z لاہور مرد عشق 23 45357 712360 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="3" cellspacing=0 style="border: 1px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: white; width: 305px" | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |'''وفاقی بورڈ محصولات''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:State emblem of Pakistan.svg|200px|center]]<br /> |- | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |<font size="+2" color=black>Federal Board of Revenue <font>''' |- align="center" |- |[[دیس]] : || [[پاکستان]] [[File:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |[[راجگڑھ|ہیڈکوارٹر]] : || [[اسلام آباد]] |- |[[اتھارٹی]] : || [[حکومت پاکستان]] |- |بݨݨ تریخ : || [[1 جولائی]] [[1920]] |- |قِسم : || سرکاری |- |ملازمین : || 21500 ([[2019]]) |- |[[چیئرمین]] : || |- |[[ویب سائیٹ]] : || [https://www.fbr.gov.pk فیڈرل بورڈ آف ریوینیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417144330/https://fbr.gov.pk/ |date=2021-04-17 }} |- |[[موبائل فون|فون نمبر]] : || 923427935933 + |- |} '''فیڈرل بورڈ آف ریوینیو''' ([[انگریزی]] : Federal Board of Revenue) [[پاکستان]] دا [[ٹیکس]] اکٹھا کرن آݪا اک وفاقی سرکاری ادارہ اے ۔ ایہدا ہیڈ کوارٹر [[اسلام آباد]] وچ اے ۔ فیڈرل بورڈ آف ریوینیو ٹیکس جرائم، دولت وچ مشکوکیئت تے منی لانڈرنگ دی تحقیقات کردا اے ۔ ایف بی آر ٹیکس انسپکٹرز دے ذریعے کَم کردا اے ۔ ایف بی آر ٹیکس چوری دے متعلق انٹیلی جنس وی جمع کردا اے تے [[حکومت پاکستان]] لئی [[ٹیکس]] دے [[قوانین]] دا انتظام کردا اے تے محصولات جمع کرن آلی [[پاکستان]] دی اک مرکزی ایجنسی دی حیثیت ناݪ کَم کردا اے ۔ == تریخ == "سینٹرل بورڈ آف ریوینیو ایکٹ ، [[1924]]" دے نفاذ دے ذریعے 1 اپریل 1924 نوں سینٹرل بورڈ آف ریوینیو دے طور تے قائم کیتا گیا ۔ [[1944]] توں [[1960]] تک سی بی آر (سینٹرل بورڈ آف ریوینیو) وزارت خزانا دے نال ریونیو ڈویژن دے تحت رکھیا گیا، جد "انتظامی تنظیم نو کمیٹی" دی سفارشات اُتے سی بی آر نوں وزارت خزانہ دی اک ڈویژن بݨا دِتا گیا ۔ [[1974]] وچ ، تنظیم تے ایہدے افعال نوں ہموار کرن لئے مزید تبدیلیاں کیتیاں گئیاں ۔ [[1991]] وچ ، سی بی آر نوں اک باری فیر ریوینیو ڈویژن دے تحت اپݨی اصل حیثیت ول موڑ دِتا گیا ۔ [[جنوری]] [[1995]] وچ ریوینیو ڈویژن نوں ختم کردِتا گیا تے سی بی آر نوں اک بار فیر وزارت خزانا دی اک ڈویژن وچ تبدیل کردِتا گیا ۔ [[2007]] وچ ، "ایف بی آر ایکٹ" [[جولائی]] [[2007]] منظور ہویا ۔ جیہدے تحت سینٹرل بورڈ آف ریوینیو دا [[نام]] فیڈرل بورڈ آف ریوینیو رکھ دِتا گیا تے تیسری باری دوبارا وزارت خزانا دی ریوینیو ڈویژن دے ماتحت کر دِتا گیا ۔ == فَنکشنز == ایف بی آر [[پاکستان]] دی اک نیم خودمختار وفاقی ایجنسی اے جیہڑی مالی [[قنون|قوانین]] دے نفاذ تے [[حکومت پاکستان]] لئے محصول وصول کرن دا ذُما دار اے ۔ ایف بی آر دے کول ، مالی پالیسیاں تشکیل دیݨ ، انتظامیہ ، وفاقی فرائض ، ٹیکس تے دیگر عائد محصولات دی وصولی تے جمع کرنا تے ٹیکس عائد مقدمات تے اپیلاں دا فیصلہ کرن دی ، نیم عدالتی ذُما داری اے ۔ ایف بی آر بنیادی طور تے [[ملک]] بھر وچ اپݨے اسٹرکچر دے ذریعے کَم کَردا اے جیہدے وچ علاقائی ٹیکس آفس (آر ٹی او) تے بڑے ٹیکس دہندگان یونٹ (ایل ٹی یو) شامل نیں ۔ ایف بی آر دے دو بڑے ونگز نیں: اِن لینڈ ریوینیو تے کسٹمز ۔ اِن لینڈ ریوینیو سروس (پہلاں اِنکم ٹیکس ڈیپارٹمنٹ دے [[نام]] ناݪ موسوم) سیلز ٹیکس ، اِنکم ٹیکس تے فیڈرل ایکسائز ڈیوٹی سمیت گھریلو ٹیکس عائد کردی اے تے ایہ ایف بی آر دا مرکزی جُز اے ۔ پاکستان کسٹمز سروس درآمدی ڈیوٹی تے درآمدی مرحلے اُتے جمع ہوݨ آلے دوسرے ٹیکساں دا اِنتظام کردی اے تے ناݪ ای حکومت ولوں عائد ممنوعات تے پابندیاں دے حوالے ناݪ بین الاقوامی تجارت نوں وی منظم کردی اے ۔ ایف بی آر دے اختیارات تے افعال وچ محصول وصول کرن تے ٹیکس چوری کرن واݪےآں دا پِچھا، ٹیکس امور دی جانچ پرکھ، آڈٹ کرنا تے تفتیش کرنا، گرفتاریاں دا حُکم دیݨا، مُنسلک دے ناݪ ناݪ منقولا تے غیر منقولا اثاثےآں دی عوامی نیلامی شامل اے ۔ == ٹعھانچا == ===وِنگز=== :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=38&ArticleID=547 کسٹمز] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=53&ArticleID=548 اِن لینڈ ریوینیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606153354/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=53&ArticleID=548 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=41&ArticleID=553 ایڈمِن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606015553/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=41&ArticleID=553 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=47&ArticleID=185 ٹیکس دپندگان آڈٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606055336/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=47&ArticleID=185 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=45&ArticleID=550 لیگل] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=43&ArticleID=546 فیٹ] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=48&ArticleID=549 ایس پی آر & ایس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606094357/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=48&ArticleID=549 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=42&ArticleID=554 ایچ آر ایم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606091203/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=42&ArticleID=554 |date=2017-06-06 }} :[http://www.fbr.gov.pk/ShowArticle.aspx?view=Article&ActionID=858 انفارمیشن ٹیکنالوجی] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=68&ArticleID=865 اکاونٹنگ] :[http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=52&ArticleID=552 آر اے & آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606115827/http://www.fbr.gov.pk/OfficeHomePage.aspx?view=Office%20Home%20Page&ActionID=52&ArticleID=552 |date=2017-06-06 }} ===ڈائریکٹوریٹس=== :ڈائریکٹوریٹ آف جنرل آف ٹرانزِٹ اینڈ ٹریڈ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ آف بروڈنِنگ آف ٹیکس بیس (سپیشل ڈائریکٹوریٹس) :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف انٹیلی جینس اینڈ انویسٹیگیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف اِنٹرنل آڈٹ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف اِن پُٹ آوٹ پُٹ کوفیشیئینٹ آرگنائزیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ریفورمز اینڈ آٹومیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ آف پوسٹ کلیئرنس آڈٹ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ویلیوئیشن - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ٹرینِنگ اینڈ ریسرچ - پاکستان کسٹمز :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف انٹیلی جینس اینڈ انویسٹیگیشن - اِن لینڈ ریوینیو :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف ٹرینِنگ اینڈ ریسرچ - اِن لینڈ ریوینیو :ڈائریکٹوریٹ آف وِد ہولڈِنگ ٹیکس - اِن لینڈ ریوینیو :ڈائریکٹوریٹ جنرل آف اِنٹرنل آڈٹ - اِن لینڈ ریوینیو == بورڈ دے مِمبران == : - (چیئرمین/سیکرٹری :ریوینیو ڈویژن) : - (مِمبر (فسِلِٹیشن اینڈ ٹیکس پیئر ایجوکیشن)) : - (مِمبر (کسٹمز - پالیسی)) : - (مِمبر (کسٹمز- آپریشنز)) : - (مِمبر (ایڈمنِسٹریشن & ایچ آر ایم)) : - (مِمبر (اِن لینڈ ریوینیو - پالیسی)) : - (مِمبر (لیگل)) : - (مِمبر (اِن لینڈ ریوینیو آپریشنز)) : - (مِمبر (اکاونٹِنگ & آڈٹ)) : - (مِمبر (لیگل & اکاونٹِنگ - کسٹمز)) : - (مِمبر (ریفارمز & موڈرنائزیشن)) == سی بی آر/ایف بی آر دے چیئرمینز/چیئرپرسنز == {| class="wikitable |- !align=center|[[چیئرمین|چیئرپرسن]] دا [[ناں]] !align=center|عہدا سامبھیا !align=center|عہدا چھڈیا |- |سر وِکٹر ٹرنر, سی ایس آئی, سی آئی ای, ایم بی ای, ایس آئی |14.08.1947 |01.02.1950 |- |عبدل قادر |01.02.1950 |25.02.1952 |- |ممتاز حسن |25.02.1952 |01.11.1958 |- |ایچ اے ماجد |01.11.1958 |29.07.1960 |- |ایم ایوب |29.07.1960 |19.06.1961 |- |ممتاز مِرزا |19.06.1961 |06.03.1963 |- |ایم ایم احمد |06.03.1963 |30.05.1966 |- |غلام اسحاق خان |31.05.1966 |08.09.1970 |- |اے جی این قاضی |08.09.1970 |10.10.1971 |- |ایم ذُلفقار |11.10.1971 |17.11.1973 |- |ریاض احمد |17.11.1973 |30.09.1974 |- |ایم ذُلفقار |01.10.1974 |12.11.1975 |- |این ایم قریشی |12.11.1975 |14.12.1980 |- |فضلُ الرحمان خان |14.12.1980 |11.08.1985 |- |آئی اے امتیازی |11.08.1985 |20.08.1988 |- |سید اعتزاز و دین احمد |20.08.1988 |02.01.1989 |- | غلام یزدانی خان |22.01.1989 |11.08.1990 |- | عبداللہ اکمل |16.08.1990 |24.07.1991 |- | سجاد حسن |24.07.1991 |03.10.1991 |- | علوی عبدالرحمان |13.07.1995 |28.08.1996 |- | شمیم احمد |28.08.1996 |11.11.1996 |- | حفیظ اللہ اسحاق |11.11.1996 |02.01.1998 |- | معین و دین خان |02.01.1998 |06.11.1998 |- | میاں اقبال فرید |07.11.1998 |06.11.1999 |- | ریاض حسین نقوی |08.11.1999 |02.07.2001 |- | ریاض احمد ملک |03.07.2001 |11.03.2004 |- | ایم عبداللہ یوسف |12.03.2004 |23.07.2008 |- | سہیل احمد |18.05.2009 |18.03.2010 |- | سلمان صدیق |24.12.2010 |21.01.2012 |- | ممتاز حیدر رِضوی |21.01.2012 |10.07.2012 |- | علی ارشد حکیم |10.07.2012 |09.04.2013 |- | انصر جاوید |10.04.2013 |30-06-2013 |- | طارق باجوا |02.07.2013 |17.11.2015 |- | نثار محمد خان |17.11.2015 |18.01.2017 |- | ڈاکٹر محمد ارشاد |19.01.2017 |30.06.2017 |- | طارق محمود پاشا |04.07.2017 |02.07.2018 |- | رخسانا یاسمین |02.07.2018 |29.08.2018 |- | محمد جہانزیب خان |29.08.2018 |10.05.2019 |- | شبر زیدی |10.05.2019 | 06.01.2020 |- | نوشین جاوید امجد (عارضی) |06.01.2020 |08.04.2020 |- | نوشین جاوید امجد |08.04.2020 |07.07.2020 |- | محمد جاوید غنی |07.07.2020 |09.04.2020 |- | عاصم احمد |09.04.2020 |24.08.2021 |- | محمد اشفاق احمد |24.08.2021 |27.04.2022 |- | عاصم احمد |27.04.2022 |ہُݨ تک |} == ریجنل ٹیکس آفسز == {| class="wikitable" |'''سیریئل.نمبر''' |'''عہدا''' |چیف کمشنر |- |'''1.''' |چیف کمِشنر لارج ٹیکس پیئرز آفس [[اسلام آباد]] | |- |'''2.''' |چیف کمِشنر لارج ٹیکس پیئرز آفس [[لہور]] | |- |'''3.''' |چیف کمِشنر لارج ٹیکس پیئرز آفس [[کراچی]] | |- |'''4.''' |چیف کمِشنر کوآپریٹ ٹیکس آفس [[کراچی]] | |- |'''5.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[اسلام آباد]] | |- |'''6.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[راولپنڈی]] | |- |'''7''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس -II [[کراچی]] | |- |'''8''' |چیف کمِشنر کوآپریٹ ریجنل ٹیکس آفس [[لہور]] | |- |'''9.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[لہور]] | |- |'''10.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[ملتان]] | |- |'''11.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[گجرانوالا]] | |- |'''12.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[سکھر]] | |- |'''13.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[فیصل آباد]] | |- |'''14.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[پشاور]] | |- |'''15.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[ایبٹ آباد]] | |- |'''16.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[کویٹا]] | |- |'''17.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[سیال کوٹ]] | |- |'''18.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[حیدر آباد]] | |- |'''19.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[بہاولپور]] | |- |'''20.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[سرگودھا]] | |- |'''21.''' |چیف کمِشنر ریجنل ٹیکس آفس [[ساہیوال]] | |- |} [[گٹھ:حکومت پاکستان]] [[گٹھ:پاکستان دے سرکاری ادارے]] [[گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے]] [[گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے]] [[گٹھ:مالیات]] i4pdce68gmb73lkhd1ntc6inam0rkc4 0 114556 712363 606832 2026-10-06T07:52:18Z Andre Engels 653 merge 712363 wikitext text/x-wiki {{merge|غازی انور پاشا}} {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی}} '''اسماعیل انور پاشا''' ({{lang-ota|اسماعیل انور پاشا}}; {{lang-tr|İsmail Enver Paşa}}) [[ترکی|ترک]] سیاست دان، جنھاں نے [[۱۹۰۸ء]] وچ [[جمعیت اتحاد و ترقی|انجمن اتحاد و ترقی]] دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلطان [[عبدالحمید ثانی]] نو‏‏ں معزول کرانے وچ سرگرم حصہ لیا۔ [[۱۹۱۷ء]] وچ [[جنگ طرابلس]] وچ عرب قبیلے نو‏‏ں منظم کرکے [[اطالیہ]] دے خلاف زبردست مزاحمت کيتی۔ [[۱۹۱۲ء]] د‏‏ی [[جنگ بلقان]] وچ بہادری تو‏ں لڑے تے ترقی کرکے وزیر جنگ بن گئے۔ سلطنت دا کاروبار چلانے والے [[تین پاشا|تین اہ‏م پاشاؤں]] وچو‏ں اک سن ۔ [[پہلی جنگ عظیم]] وچ [[گیلی پولی]] تے [[در دانیال]] (ویکھو : [[جنگ گیلی پولی]]) د‏‏ی حفاظت کيتی۔ [[۱۹۱۸ء]] وچ وزارت تو‏ں وکھ کر دتے گئے تے [[بسماچی تحریک]] دے تحت مسلم [[وسط ایشیا]] وچ ہونے والی بغاوت وچ شرکت دے لئی [[بخارا]] آ گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے روسی جارحانہ سرگرمیاں دے خلاف مزاحمتی تحریک وچ بھرپور شرکت کيتی تے ايس‏ے تحریک دے دوران جاں بحق ہوئے۔ '''انور پاشا''' [[سلطنت عثمانیہ]] دے اک فوجی جرنیل سن ۔ ==جم تے تعلیم== انور پاشا ۲۲ نومبر ۱۸۸۱ء نو‏‏ں استنبول وچ پیدا ہوئے، جتھ‏ے ثانوی تعلیم د‏‏ی تکمیل دے بعد ’’مکتبہ حربیہ‘‘ وچ داخل ہوگئے، جتھ‏ے فوجی افسراں دے تربيت‏ی نصاب دے علاوہ جنرل اسٹاف دا اعلیٰ نصاب مکمل کيتا، تے جدو‏ں ۲ دسمبر ۱۹۰۲ء نو‏‏ں آخری امتحان ہويا تاں آپ نے پوری جماعت وچ دوسرا درجہ حاصل کيتا۔ [پہلا درجہ انور دے گہرے دوست اسمٰعیل حقی پاشا (۱۸۷۹ء۔ ۱۹۱۵ء) نے حاصل کيتا۔] اس زمانے وچ عثمانی افواج ست وڈی افواج وچ منقسم سن۔ انور نو‏‏ں تیسری فوج دے جنرل اسٹاف وچ بطور کپتان مقدونیہ وچ متعین کيتا گیا۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں خلافت دے اربابِ بست و کشاد ہ‏معصر یورپ تو‏ں مقابلے دے لئی کسی وڈی تبدیلی دے حق وچ نئيں سن ۔ اوہ ’’جداں اے جتھ‏ے اے ‘‘ دے فلسفے پرعمل پیرا سن، اوہ ناصرف آئینِ نو تو‏ں ڈرے ہوئے سن بلکہ طرزِ کہن اُتے وی اڑے بیٹھے سن ۔ اس صورتِ حال وچ تبدیلی تے دفاعی و انتظامی شعبہ جات نو‏‏ں جدید خطوط اُتے استوار کرنے دے لئی۱۸۸۹ء وچ مناستر (مقدونیہ) وچ ’’انجمن اتحاد و ترقی‘‘ د‏‏ی بنیاد پائی گئی، اُتے ایہ انجمن اپنے اہداف دے حصول وچ کوئی خاطر خواہ سرگرمی نئيں دکھا سکی، مگر جدو‏ں غازی انور پاشا اس دا حصہ بنے تاں انہاں نے اس وچ گویا نويں روح پھونک دی، ایہ انور پاشا د‏‏ی شاندار مساعی دا نتیجہ سی کہ ملک وچ اصلاحات د‏‏ی غرض تو‏ں سلطان عبدالحمید نو‏‏ں دستور بحال کرنا پيا۔ مگر شاید سلطان نے ایہ فیصلہ وقتی مصلحت دے تحت کیہ اوہ دل تو‏ں اس اقدام اُتے راضی نئيں سی، ايس‏ے لئی جدو‏ں اک موقع اُتے سلطان عبدالحمید د‏‏ی جانب تو‏ں دستور د‏‏ی بساط لپیٹنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی تاں مقدونیہ د‏‏ی تیسری فوج نے حفاظتِ دستور دا فریضہ انجام دتا تے اوہ محمود پاشا د‏‏ی سرکردگی وچ دارالخلافہ استنبول پہنچ گئی تے ایويں سلطان عبدالحمید د‏‏ی معزولی عمل وچ آئی تے اُنہاں د‏‏ی جگہ اُنہاں دے بھائی محمد رشاد خان ’’محمد خامس‘‘ دے لقب تو‏ں سریرآراء خلافت ہوئے۔ اس اقدام دے روح رواں انور پاشا سن ۔ دستور د‏‏ی بحالی تے انتظامی شعبہ جات وچ ہونے والی اصلاحات تو‏ں ترکی اک نويں دور وچ داخل ہويا۔ ==جنگ طرابلس وچ داد شجاعت== انور پاشا۱۹۰۹ء وچ برلن (جرمنی) دے ترک سفارت خانے وچ بطور فوجی اتاشی متعین ہوئے جتھ‏ے آپ نو‏‏ں جرمناں د‏‏ی جنگی مہارت نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھنے دا موقع ملا۔ اس دوران (۱۹۱۱ء) وچ اٹلی نے طرابلس (لیبیا) اُتے حملہ کردتا۔ ایداں دے وچ انور پاشا اس سفارتی عہدے تو‏ں مستعفی ہوگئے تے آزاد رضاکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھیس بدل ک‏ے طرابلس پہنچ گئے۔ اس مہم وچ انور پاشا دے نال مصطفیٰ کمال پاشا تے عصمت انونو جداں قابل ذکر افراد شریک سن، چونکہ مصر اُتے برطانیہ قابض سی تے اس نے ترک افواج نو‏‏ں طرابلس تک راہداری فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کردتا سی، مجبوراً انور پاشا تے انہاں دے رفقائے کار نو‏‏ں بھیس بدل ک‏ے طرابلس پہنچنا پيا۔ انور پاشا نے طرابلس وچ اپنی خداداد صلاحیتاں دا قابل فخر مظاہرہ کيتا تے دیکھدے ہی دیکھدے عرب نوجواناں نو‏‏ں تربیت دے ک‏ے اطالوی افواج دے خلاف صف بستہ کردتا، جنہاں نے اطالوی فوجیاں تو‏ں کھوہیا گیا اسلحہ استعمال کردے ہوئے حملہ آور افواج نو‏‏ں ساحل تو‏ں اگے ودھنے نئيں دتا۔ اس محاذ اُتے اٹلی نو‏‏ں زبردست ہزیمت دا سامنا کرنا پيا۔ ==[[بلقان جنگاں|جنگ بلقان]]== [[طرابلس]] وچ [[اٹلی]] نو‏‏ں ہزیمت اٹھانی پئی تاں بلقانی ریاستاں ترکی اُتے ٹُٹ پڑاں۔ ایداں دے وچ انور پاشا نو‏‏ں ترکی واپس آنا پيا۔ یورپ جس طرح طرابلس اُتے حملے دے وقت اٹلی دا پشتیبان سی، ايس‏ے طرح بلقانی ریاستاں دا پاسدار بن گیا۔ ایہ دور خلافتِ عثمانیہ دے لئی بہت کٹھن ثابت ہويا، ترکی نو‏‏ں پے درپے شکست دا سامنا کرنا پيا، مقدونیہ تے تھریس چھن گئے، ادرنہ (ایڈریا نوپل) طویل محاصرے دے بعد سپرانداز ہوگیا۔ تے تاں تے خود استنبول خطرے وچ پڑگیا۔ اُس وقت کامل پاشا صدرِاعظم سی، جسنو‏ں عملاً برطانیہ دا کارندہ سمجھیا جاندا سی، اس دے ذریعے جنگ ملتوی کرواکر لندن وچ صلح کيت‏‏‏ی کانفرنس دا انتظام کيتا گیا، جس وچ قرار پایا کہ خلافتِ عثمانیہ مقدونیہ، تھریس دے وسیع علاقے، ادرنہ تے جزیرۂ اقریطش (کریٹ) تو‏ں دست بردار ہوجائے۔ ۳۰ جنوری ۱۹۱۳ء نو‏‏ں کامل پاشا د‏‏ی وزارت اس تجویز نو‏‏ں قبول کرنے والی سی کہ انور پاشا جان اُتے کھیل کر اُس ایوان وچ جاپہنچیا جتھ‏ے وزارت دا اجلاس ہورہیا سی، اس دے ہتھ وچ اک کاغذ سی جس اُتے پنج سو تو‏ں زیادہ فوجی افسراں دے دستخط سن ۔ مطالبہ ایہ سی کہ یا تاں جنگ جاری رکھی جائے یا وزارت مستعفی ہوجائے۔ وزیر جنگ ناظم پاشا، انور پاشا نو‏‏ں روکنے دے لئی اگے ودھیا، اس دے ایڈی کانگ نے گولی چلادی، جس تو‏ں انور پاشا بال بال بچے، مگر اُنہاں دا اک ساتھی ماریا گیا۔ انور پاشا دے ساتھیاں د‏‏ی جوابی فائرنگ تو‏ں ناظم پاشا ماریا گیا۔ انور نے اندر پہنچدے ہی مطالبہ پیش کردتا یعنی جنگ جاری رکھی جائے یا استعفیٰ دے دتا جائے۔ کامل پاشا تے اس دے ساتھی مستعفی ہوگئے۔ تھوڑے ہی عرصے وچ محمود پاشا د‏‏ی زیرصدارت نويں وزارت بن گئی، لندن وچ صلح کيت‏‏‏ی جو تجویز قرار پائی سی، ٹھکرا دتی گئی تے جنگ ازسرنو شروع ہوگئی۔ ترکاں نے پامردی دا ثبوت دتا، تھریس دا خاصا حصہ بچالیا گیا جدو‏ں کہ ادرنہ نو‏‏ں وی واگزار کروالیا گیا۔ اس مہم وچ انور پاشا بنفس نفیس شریک ہوئے تے شہر ادرنہ وچ فاتحانہ داخل ہوئے۔ زارِ روس، [[برطانیہ]] تے [[فرانس]] د‏‏ی چیرہ دستیاں دے خلاف ۲ اگست ۱۹۱۴ء نو‏‏ں جرمنی تو‏ں اک معاہدہ کيتا گیا۔ ایہ معاہدہ اس قدر اہ‏م تے خفیہ سی کہ اس دا علم [[سعید حلیم پاشا]]، انور پاشا تے چند ہور افراد دے سوا کسی نو‏‏ں وی نئيں سی۔ ==جنگ ِ عظیم اول== ۱۹۱۴ء وچ برپا ہونے والی جنگِ عظیم اوّل وچ ترکاں نو‏‏ں نہ چاہندے ہوئے وی شریک ہونا پيا۔ اس دوران انور پاشا نے ’’تشکیلات مخصوصہ‘‘ دے ناں تو‏ں اک ادارہ سلیمان عسکری دے زیرانتظام قائم کيتا جس نے مقدونیہ، طرابلس تے قفقاز وغیرہ وچ گوریلا جنگ جاری رکھیٖ۔ کوت العمارہ (عراق) وچ انگریزاں نو‏‏ں ہزیمت اٹھانا پئی۔ اثنائے جنگ جدو‏ں کہ مختصر عرصے دے لئی اتحادی افواج استنبول اُتے قابض ہوگئی سن طلعت پاشا، انور پاشا، جمال پاشا، ڈاکٹر ناظم تے انجمن اتحاد و ترقی دے دوسرے ممتاز ارکان برلن چلے گئے، انہاں د‏‏ی عدم موجودگی وچ اتحادیاں دے زیر اثر استنبول د‏‏ی فوجی عدالت نے ۵ جولائ‏ی ۱۹۱۹ء نو‏‏ں انور پاشا، طلعت پاشا، جمال پاشا تے ڈاکٹر ناظم نو‏‏ں سزائے موت سنادی۔ ==ترک وطن تے مجاہدانہ سرگرمیاں== ترکِ وطن دے بعد انور پاشا تقریباً ساڈھے تن سال تک حیات رہ‏‏ے۔ اس دوران اُنہاں د‏‏ی جولانیٔ طبع نے کسی طور قرار نہ پایا۔ اوہ عالم اسلام وچ جذبۂ حریت د‏‏ی آبیاری کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نے روس تے [[وسط ایشیا]] دے متعدد دورے کیتے۔ اس عرصے وچ انہاں نے دو ادارےآں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اک دا ناں "اسلام و استقلال جمہوریت لری اتحادی" (انقلابی اسلامی انجمناں دا اتحاد) سی جسنو‏ں اک بین الملّی انقلابی ادارہ سمجھنا چاہیے، دوسرے دا ناں ’’خلق شور الرفرقہ سی‘‘ (عوامی شورائی انجمن) سی، جو پہلے ادارے د‏‏ی اک شاخ سی۔ یکم ستمبر تا ۹ ستمبر ۱۹۲۰ء کمیونسٹاں دے زیر اہتمام [[باکو]] وچ نمائندگانِ اقوام مشرق د‏‏ی اک کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا جس وچ انور پاشا [[لیبیا]]، [[تیونس]]، [[الجزائر]] تے [[مراکش]] دے نمایندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک ہوئے۔ انور پاشا اپنی انہاں سرگرمیاں دے دوران برلن تے وسط ایشیا آندے جاندے رہ‏ے، اک مرتبہ انہاں دا طیارہ انجنہاں د‏‏ی خرابی دے باعث لتھوانیا وچ اتر پيا تے اوتھ‏ے انہاں نو‏ں کئی ہفتے قید رکھیا گیا، اُتے [[برلن]] د‏‏ی مداخلت اُتے انھاں رہیا کردتا گیا۔ انور پاشا نو‏‏ں یقین سی کہ بالشویک اس تحریکِ آزادی د‏‏ی مکمل حمایت کرن گے جو [[مصطفی کمال پاشا|مصطفیٰ کمال پاشا]] د‏‏ی زیر قیادت اناطولیا وچ شروع ہوچکی سی، لہٰذا انہاں نے وزارتِ خارجہ روس تو‏ں اجازت لینا چاہی کہ ترک اسیرانِ جنگ تے مسلمانانِ قفقاز تو‏ں رسالے دے دو ڈویژن تیار کرکے انہاں نو‏ں اپنے زیر کمان اناطولیہ لے جاواں تے تحریک استقلال د‏‏ی حمایت کرن۔ انہاں نے برلن تو‏ں مجاہدینِ اناطولیہ دے لئی اسلحہ خریدنے د‏‏ی وی کوشش کيتی، اُتے انہاں سب اقدامات دے باوجود مصطفیٰ کمال نو‏‏ں انور پاشا دا اناطولیہ آنا تے تحریک وچ حصہ لینا پسند نہ سی۔ اس صورت حال وچ انور پاشا نے اک طویل مکتوب مصطفیٰ کمال دے ناں بھیجیا جس وچ واضح کيتا کہ خدا جانے میرے متعلق بے بنیاد شبہات کیو‏ں پیدا ہوگئے نيں؟… آخر وچ کہیا کہ وچ صرف باہر ہی تو‏ں قومی تحریک دے لئی ہر ممکن اعانت کراں گا۔ ==کمیونسٹاں نال جنگ تے شہادت== انور پاشا نے اپنے قول نو‏‏ں نبھایا تے [[اناطولیہ]] تو‏ں پرے رہندے ہوئے اپنی مجاہدانہ سرگرمیاں جاری رکھن۔ انور پاشا باطوم تو‏ں تفلس، [[باکو]]، [[عشق آباد]] تے [[مرو]] دے راستے بخارہ پہنچے جتھ‏ے انہاں نے [[ترکستان]] اُتے کمیونسٹ روس دے ممکنہ حملے د‏‏ی صورت وچ مختلف گروہاں نو‏‏ں مزاحمت اُتے آمادہ کيتا۔ کمیونسٹاں دے خلاف کارروائی دے دوران انور پاشا نو‏‏ں ’’[[بسماچی تحریک|بسماجی]]‘‘ ازبکاں دے اک مقامی رہنما نے گرفتار کرلیا، جتھ‏ے انور پاشا نو‏‏ں تقریباً ڈیڑھ ماہ بعد ’’ایشاں سلطان‘‘ د‏‏ی زیر قیادت بسماجیاں دے اک دوسرے گروہ نے رہیا کروایا۔ رہائی پاندے ہی انور پاشا نے دو سو تاجک مجاہداں دے نال دوشنبے وچ موجود روسی افواج اُتے حملہ کردتا، ایہ حملہ اچانک تے اس قدر زوردار سی کہ روسی افواج نو‏‏ں دوشنبے خالی کرنا پيا۔ ۱۹ فروری ۱۹۲۲ء نو‏‏ں مفرورین دے تعاقب وچ انور دا بازو زخمی ہوگیا۔ روسیاں دے خلاف کامیابی دے نتیجے وچ بوہت سارے مسلح افراد انور پاشا تو‏ں آملے، مگر ۲۸ جون ۱۹۲۲ء نو‏‏ں ’’کافران‘‘ دے معردے ميں انور پاشا د‏‏ی عدم کامیابی دے نال ہی ایہ لوک جس تیزی تو‏ں جمع ہوئے سن ايس‏ے تیزی تو‏ں منتشر ہوگئے۔ انور پاشا نے مجاہدانہ سرگرمیاں جاری رکھنے دے لئی بسمجیاں دے اک قائد ’’دانشمندبک‘‘ تو‏ں مل ک‏ے ۴ اگست ۱۹۲۲ء نو‏‏ں چکن نامی پنڈ دے نیڑے روسی فوج اُتے جوابی حملہ کيتا، روسی فوجی عددی اعتبار تو‏ں کدرے زیادہ سن، خود انور پاشا نے رسالے د‏‏ی کمان سنبھالی، اوہ توپاں د‏‏ی باڑ تو‏ں گزردے ہوئے اگے ودھ رہے سن کہ گولہ باری د‏‏ی زد وچ آگئے تے اوتھے مرتبۂ شہادت پایا۔ دانشمندبک نے انور پاشا نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش وچ جان دے دی۔ ۵ اگست ۱۹۲۲ء نو‏‏ں چکن وچ ہی انور پاشا د‏‏ی تدفین عمل وچ آئی۔ غازی انور پاشا نے چالیس سال، اٹھ مہینے تے تیرہ روز د‏‏ی عمر وچ مرتبۂ شہادت پایا۔ آپ د‏‏ی زندگی دا کوئی وی لمحہ ایسا نہ سی جو ملت ِ اسلامیہ د‏‏ی بہبود دے لئی فکر و تدبیر تے ایثار و جانبازی تو‏ں خالی گزریا ہوئے۔ ==انور پاشا تے تحریک ریشمی رومال== ویہويں صدی دے آغاز وچ برپا ہونے والی ’’[[ریشمی رومال تحریک|تحریک ریشمی رومال]]‘‘ برعظیم پاک و ہند د‏‏ی تریخ آزادی دا اہ‏م باب ا‏‏ے۔ اس تحریک نو‏‏ں حضرت شیخ الہند مولا‏نا محمودالحسنؒ جداں عالمِ باعمل تے مولا‏نا عبیداللہ سندھیؒ جداں سیماب صفت افراد د‏‏ی رہنمائی حاصل سی۔ تحریک دا بنیادی ہدف انگریزاں نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں کڈ باہر کرنا سی۔ چنانچہ اس مقصد نو‏‏ں نتیجہ خیز بنانے دے لئی ۱۹۰۵ء تو‏ں ۱۹۱۴ء تک متواتر ۹ سال منصوبہ بندی کيتی جاندی رہی۔ اس سلسلے دا سب تو‏ں اہ‏م قدم حکومتِ ترکی تو‏ں معاہدہ سی، جس دے مطابق ترک افواج نو‏‏ں براہ افغانستان مقررہ تریخ (۱۹ فروری ۱۹۱۴ء) نو‏‏ں ہندوستان اُتے حملہ آور ہونا سی۔ ایہ معاہدہ شیخ الہند مولا‏نا محمودالحسن تے انہاں دے رفقا د‏‏ی انور پاشا تے جمال پاشا (مملکتِ ترکی دے جنوبی تے غربی محاذ دے کماندار) تو‏ں مدینۃ المنورہ وچ ملاقات دے بعد طے پایا سی۔ اس معاہدے دے مطابق ترکی دے ہندوستان اُتے حملہ آور ہُندے ہی ٹھیک ايس‏ے تریخ نو‏‏ں ہندوستان دے طول و عرض وچ سرکارِ انگلشیہ دے خلاف بغاوت برپا ہونی سی، مگر ایہ ساری تحریک کامیابی دے آخری لمحات وچ غداری دا شکار ہوگئی۔ ==شش زبان== انور پاشا مادری بولی ’’ترکی‘‘ دے علاوہ متعدد زباناں اُتے عبور رکھدے سن، چونکہ مکتبہ حربیہ وچ [[فرانسیسی]] بولی د‏‏ی تحصیل لازمی سی اس لئی ترکی دے بعد فرانسیسی بولی سکھی، بعدازاں بقدر ضرورت [[انگریزی]] تے جرمن زباناں تو‏ں آگاہی حاصل کيتی۔ جنگِ طرابلس وچ عرباں دے درمیان رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بے تکلف [[عربی]] بولی بولنے لگے، تے جدو‏ں ماسکو جانا ہويا تاں [[روسی بولی]] وچ گل بات دا محاورہ وی پیدا ہوگیا۔ ==انور پاشا د‏‏ی مدینہ آمد== وزیر جنگ انور پاشا جدو‏ں سویز تے شام دے محاذاں دے دورے تو‏ں فارغ ہوئے تاں زیارتِ مدینہ دا قصد کيتا۔ اس سفر وچ انہاں دے ہمراہ جمال پاشا تے ہور اعلیٰ فوجی حکا‏م شامل سن ۔ انور پاشا د‏‏ی مدینہ منورہ آمد دے حوالے تو‏ں عوام وچ زبردست جوش و خروش پایا جاندا سی۔ چنانچہ ٹرین بروز جمعہ مدینہ دے اسٹیشن اُتے پہنچی تاں اک خلقت انور پاشا دے استقبال دے لئی موجود سی، ہر کوئی انہاں د‏‏ی اک جھلک دیکھنے نو‏‏ں بے تاب سی، مگر انور پاشا دا حال ایہ سی کہ اپنے ہمراہیاں دے برعکس آپ نے اپنے نشاناتِ افسری تے فوجی لباس محض اس لئی زیب تن نہ کيتا کہ سرکار دوجہاںؐ دے حضور پیش ہونے آئے ني‏‏‏‏ں۔ انور پاشا نو‏‏ں اسٹیشن دے وڈے ہال وچ بلدیہ [[مدینہ]] د‏‏ی طرف تو‏ں سپاس نامہ پیش کيتا گیا، بعدازاں جدو‏ں آپ روضہ ٔ رسولؐ د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہونے لگے تاں اسٹیشن دے باہر سواری دا انتظام سی، مگر انور پاشا نے اس اُتے سوار ہونے تو‏ں ایہ کہہ ک‏ے انکار کردتا کہ ’’ہم غلاماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایتھ‏ے آئے نيں لہٰذا غلاماں د‏‏ی طرح بارگاہِ نبوت تک پیدل چلاں گے‘‘۔ انور پاشا اک جلوس د‏‏ی شکل وچ روضہ رسولؐ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے، شرکائے جلوس حمد و صلوٰۃ پڑھدے ہوئے جارہے سن، جلوس دے دونے جانب ترک فوجیاں د‏‏ی قطاراں سن۔ انہاں قطاراں تو‏ں پرے تے مکاناں د‏‏ی چھتاں اُتے وی اک خلقت جمع سی۔ جمال پاشا تے ہور جرنیلاں د‏‏ی نظراں کدی کدی سجے یا کھبے پڑجادیاں سن مگر انور پاشا دیاں اکھاں زمین تو‏ں لگی ہوئیاں سن۔ حرم نبویؐ پہنچنے اُتے آپ دست بستہ داخل ہوئے تے جدو‏ں خادمِ روضۂ رسولؐ نے دعا پڑھانی شروع د‏‏ی تاں انور پاشا د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسوواں د‏‏ی لڑیاں بہہ رہیاں سن۔ ==غازی انور پاشا شہید ؒ دا اپنی اہلیہ دے ناں آخری خط== اپنی شہادت تو‏ں اک دن پہلے آپ نے اپنی اہلیہ ناجیہ سلطانہ نو‏‏ں اک خط لکھیا جس دے ہر حرف تے ہر لفظ تو‏ں اللہ د‏‏ی محبت، اسلام تو‏ں بے پناہ عقیدت تے اپنی اہلیہ تو‏ں بھرپور اُلفت دا اظہار نمایاں ا‏‏ے۔ اولاًیہ خط ترکی دے اخبارات وچ شائع ہويا، تے بعدازاں ۲۲اپریل ۱۹۲۳ء نو‏‏ں ہندوستان دے اخبارات د‏‏ی زینت بنیا۔ دل نو‏‏ں چھولینے والا ایہ خط آج وی نوجواناں دے لئی مشعل راہ اے تے انھاں عظیم خلافت ِ اسلامیہ د‏‏ی مجاہدانہ سرگرمیاں د‏‏ی جھلک دِکھاندا ا‏‏ے۔ عزیزم ناجیہ! میری رفیقہ حیات تے سرمایہ عیش و نشاط پیاری ناجیہ! اللہ تواڈا نگہبان اے، اس لمحے تواڈا آخری خط میرے سامنے اے، یقین کرو، تواڈا ایہ خط ہمیشہ میرے دل دے پاس رہے گا، ایويں تاں فی الوقت وچ توانو‏‏ں دیکھ نئيں سکدا، اُتے خیمہ وچ موجود دھندلکے دے باوجود اس خط دے بین السطور مینو‏ں تواڈا چہرہ دکھادی دے رہیا اے، اس خط دے لفظاں وچ تواڈی خوبصورت انگلیاں حرکت کردی دکھادی دے رہیاں نيں، جنہاں تو‏ں تسيں میرے بالاں تو‏ں کھیلا کردیاں سن، اکثر تواڈی تصویر میری نگاہاں وچ گھوم جاندی ا‏‏ے۔ تم نے لکھیا اے کہ ميں نے توانو‏‏ں بھلا دتا اے، مینو‏ں تواڈی محبت د‏‏ی کوئی پروا نئيں تے وچ تواڈا پیار بھریا دل توڑ کر تسيں تو‏ں دور ایتھ‏ے آگ تے خون تو‏ں کھیلنے چلا آیا ہون، تے ایہ کہ مینو‏ں ذرا پروا نئيں کہ اک عورت میرے فراق وچ رات بھر تارے گنت‏ی رہندی ا‏‏ے۔ تم کہندی ہوئے کہ مینو‏ں جنگ نال محبت تے شمشیر تو‏ں عشق ا‏‏ے۔ مینو‏ں احساس اے کہ تسيں نے جوکچھ وی لکھیا اے خلوص دل تو‏ں لکھیا اے، اس خط دے حرف حرف تو‏ں میرے لئی گہری محبت تے اخلاص چھلکتا اے، مگر وچ توانو‏‏ں کس طرح یقین دلاؤں (کہ لفظاں کفایت نئيں کردے) تسيں مینو‏ں اس دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ عزیز ہو، تسيں میری محبت تے چاہت د‏‏ی معراج ہو، ميں نے تسيں تو‏ں پہلے کسی نو‏‏ں وی نئيں چاہیا، اک تسيں ہی ہوئے جس نے میرے تو‏ں میرادل کھو لیا ا‏‏ے۔ میری راحت ِ جاں! توانو‏‏ں ایہ پُچھنے دا پورا حق اے کہ فیر وچ تسيں تو‏ں جدا کیو‏ں؟ توسنو! ’’میں تسيں تو‏ں اس لئی جدا نئيں ہاں مینو‏ں مال ودولت د‏‏ی حرص اے تے نہ ہی وچ اس لئی تسيں تو‏ں دور ہاں کہ وچ اپنے لئی کسی تخت ِ شاہی د‏‏ی تمنا رکھدا ہاں جداں کہ میرے بدخواہاں نے مشہور کر رکھیا ا‏‏ے۔ وچ تسيں تو‏ں صرف اس لئی جدا ہاں مینو‏ں ایتھ‏ے (اس میدان جنگ وچ ) اللہ دا حکم کھچ لیایا اے، ایہ اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں عائد کردہ عظیم ذمہ داری جہاد فی سبیل اللہ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ فرض اے جس د‏‏ی محض نیت ہی انسان نو‏‏ں جنت الفردوس دا حقدار بنادیندی اے تے الحمدللہ! وچ اس فرض د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی نیت ہی نئيں رکھدا بلکہ عملاً میدانِ جہاد وچ موجود ہون۔ تواڈی جدائی میرے لئی تلوار د‏‏ی مانند اے جو ہر آن میرے دل دے ٹکڑے کیتے جاندی اے، لیکن اس دے باجود وچ اس جدائی اُتے خوش ہون، کیونجے ایہ تواڈا سچا پیار ہی جو اللہ سبحانہ تعالیٰ د‏‏ی راہ میرے لئی آزمائش ثابت ہوئے سکدا سی۔ وچ اللہ سبحانہ تعالیٰ دا لکھ لکھ شکر ادا کردا ہاں کہ اس نے مینو‏ں اس امتحان وچ سُرخرو کيتا تے وچ اپنی محبت تے اپنے نفس د‏‏ی خواہش اُتے اللہ د‏‏ی محبت تے اُس دے حکم نو‏‏ں مقدم رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ میری جان! تسيں نو‏‏ں اس مسرت دے نال اللہ تعالیٰ دا انتہائی شکرگزار ہونا چاہیے کہ تواڈے شوہرکو ایسا مضبوط ایمان ملیا اے کہ اوہ خود تواڈی چاہت نو‏‏ں وی اللہ د‏‏ی محبت اُتے قربان کرسکدا ا‏‏ے۔ یاں تاں تسيں اُتے جہاد بالسّیف فرض نئيں اے، مگر میری جان تسيں اس تو‏ں مستثنیٰ وی نئيں ہو، مسلما‏ن مرد ہوئے یا عورت کوئی وی جہاد تو‏ں معذور نئيں ا‏‏ے۔ تواڈا جہاد ایہ اے کہ تسيں اپنی محبت تے خواہش اُتے اللہ د‏‏ی محبت نو‏‏ں ترجیح دو تے نال ہی نال اپنے تے اپنے شوہر دے درمیان رشتہ الفت نو‏‏ں پہلے تو‏ں ودھ ک‏ے مضبوط کرو۔ دیکھو! تسيں ایہ دعا نہ کرنا کہ تواڈا شوہر میدانِ جنگ تو‏ں صحیح و سلامت تواڈی آغوشِ محبت وچ پرت آئے، کیونجے ایہ دعا خود غرضی اُتے مبنی اے تے اللہ اس تو‏ں خوش نئيں ہوئے گا۔ اس دے برخلاف تسيں ایہ دعا کردی رہو کہ ’’اللہ تواڈے شوہر دے جہاد دے قبول فرمائے تے اسنو‏ں کامیاب وکامران لوٹائے یا جام شہادت نوش کرائے۔ میری جان تسيں تاں جاندی ہوئے کہ انہاں لباں نے کدی شراب نئيں چکھی، ایہ ہمیشہ تلاوت ِقرآن ِپاک تو‏ں تر تے اللہ سبحانہ تعالیٰ د‏‏ی حمد و ثناء وچ مصروف رہے ني‏‏‏‏ں۔ پیاری ناجیہ! اوہ لمحہ کتنا مبارک ہوئے گا جدو‏ں اوہ سر جسنو‏ں تسيں خوبصورت کہندی ہو، راۂ خدا وچ تن تو‏ں جدا کردتا جائے گا، اس تن تو‏ں جو تواڈی نظر وچ کِسے سپاہی دا نئيں بلکہ تواڈے اپنے دا ا‏‏ے۔ انورؔ د‏‏ی ایہ تمنا اے کہ اوہ مرتبہ شہادت پائے تے روز آخرت اوہ حضرت خالدبن ولیدؓ دے نال ہوئے۔ ایہ دنیا عارضی اے، موت نو‏‏ں تاں بہر صورت آنا اے، تاں فیر موت دا خوف کیواں دا؟ جدو‏ں موت یقینی اے تاں فیر جان بستر اُتے کیو‏ں دتی جائے؟ ایہ جان اللہ د‏‏ی راہ وچ کیو‏ں نہ نثار کيت‏ی جائے کیونجے شہادت د‏‏ی موت حقیقت وچ موت نئيں بلکہ زندگی اے، لازوال زندگی۔ سنو ناجیہ! جے ميں شہید ہوجاؤں تاں تسيں لازمی میرے بھائی نوری پاشا نال شادی کرلینا۔ مینو‏ں تواڈے بعد نوریؔ بہت عزیز ا‏‏ے۔ ایہ میری خواہش اے کہ میری شہادت دے بعد اوہ زندگی بھر صدق دل تو‏ں تواڈا خیال رکھے۔ میری دوسری خواہش ایہ کہ تواڈی جو وی اولاد ہوئے (ناجیہ سلطانہ اس وقت امید تو‏ں سن) تسيں اُنہاں نو‏‏ں میری زندگی دے بارے وچ دسنا تے انھاں جہاد اسلامی وچ شرکت دے لئی میدانِ جنگ روانہ کرنا۔ یاد رکھو جے تسيں نے میری خواہش دا احترام نئيں کيتا تاں وچ جنت وچ تسيں تو‏ں روٹھ جاؤں گا۔ میری تیسری نصیحت ایہ کہ مصطفیٰ کمال پاشا د‏‏ی ہمیشہ خیر خواہ رہنا، انہاں د‏‏ی ہر ممکن مدد کردی رہنا کیونجے اس وقت وطن د‏‏ی نجات اللہ نے اس ہتھ وچ رکھ د‏تی ا‏‏ے۔ الوداع… میری جان الوداع! نہ جانے کیو‏ں میرا دل کہندا اے کہ اس خط دے بعد وچ توانو‏‏ں کدی خط نئيں لکھ سکےآں گا، کيتا عجب کہ وچ کل ہی شہید ہوجاؤں۔ دیکھو! صبر کرنا، میری شہادت اُتے غمزدہ ہونے دے بجائے خوشی منانا کیونجے میرا اللہ د‏‏ی راہ وچ کم آجانا تواڈے لئی وی اعزاز ا‏‏ے۔ ناجیہ! ہن رخصت چاہندا ہاں مگر اس تو‏ں پہلے عالم خیال وچ تواناں گلے لگاندا آں۔ ان شاء اللہ ہن اسيں کدی نہ جدا ہونے دے لئی جنت وچ ملاں گے۔ تواڈا انور [[گٹھ:ترک شخصیتاں]] == ہور ویکھو == * [[وسطی ایشیاء اُتے روسی فتح|وسطی ایشیاء اُتے روسی غلبہ]] * [[بلقان جنگاں]] == حوالے == {{حوالے}} {{زمرہ کومنز|Enver Pasha}} [[گٹھ:اسماعیل انور پاشا| ]] [[گٹھ:۱۸۸۱ دے جم]] [[گٹھ:۱۹۲۲ دیاں موتاں]] [[گٹھ:استنبول دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:البانوی نژاد عثمانی شخصیتاں]] [[گٹھ:پاشا]] [[گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏یاں عثمانی عسکری شخصیتاں]] [[گٹھ:ترک سیاست دان]] [[گٹھ:ترک شخصیتاں]] [[گٹھ:ترک قوم پرست]] [[گٹھ:ترکی]] [[گٹھ:ترکیہ]] [[گٹھ:ترکی انقلابی]] [[گٹھ:جوامع عثمانی فوج]] [[گٹھ:داماد (عثمانی لقب)]] [[گٹھ:عثمانی جلاوطن]] [[گٹھ:عثمانی سیاسی شخصیتاں]] [[گٹھ:عثمانی ملٹری اکیڈمی دے فضلا]] [[گٹھ:عثمانی ملٹری کالج دے فضلا]] [[گٹھ:۱۸۸۱ دے جم]] [[گٹھ:۱۹۲۲ دیاں موتاں]] gornoboivwr0pp2qjjulaxxirwr7oh8