وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 2068 712477 698386 2026-10-11T17:53:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712477 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی|}} '''میاں محمد نواز شریف''' (جم: [[25 دسمبر]]، [[1949ء]]، [[لہور]]) پاکستان دے سابق وزیر اعظم تے پاکستان د‏‏ی سیاسی جماعت [[پاکستان مسلم لیگ ن|پاکستان مسلم لیگ (ن)]] دے سربراہ نیں۔ نواز شریف تن وار وزیر اعظم پاکستان رہ چکے نیں۔ پہلی وار 1990ء تو‏ں 1993ء تک، دوسری وار 1997ء تو‏ں 1999ء تک تے تیسری وار 2013ء تو‏ں 2017ء تک وزیر اعظم پاکستان رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلاں 1985 تو‏ں 1990 [[وزیر اعلا پنجاب]] رہ‏‏ے۔ نواز شریف اک متوسط امیر گھرانے [[شریف خاندان]] وچ پیدا ہوئے۔ اتفاق گروپ تے شریف گروپ دے بانی میاں محمد شریف انہاں دے والد تے تن بار [[وزیر اعلا پنجاب]] تے وزیر اعظم پاکستان رہن والے [[شہباز شریف]] انہاں دے بھائی نيں۔ نواز شریف نے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور]] تو‏ں تعلیم حاصل کیتی تے 1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سیاست وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے پنجاب یونیورسٹی لاء کالج تو‏ں قانون د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 1981ء وچ [[محمد ضیاء الحق]] د‏‏ی فوجی حکومت دے دوران وچ پنجاب دے وزیر خزانہ بنے۔ کچھ حمایتیاں دے سبب، نواز شریف، جنرل ضیاءالحق دور وچ 1985ء وچ وزیر اعلا پنجاب منتخب ہوگئے، دوبارہ 1988ء وچ دوبارہ وزیر اعلا پنجاب منتخب ہوئے۔ 1990ء وچ [[اسلامی جمہوری اتحاد]] د‏‏ی سربراہی کی، جس اُتے فتح ملی تے وزیر اعظم بنے۔ بعد وچ ایہ الزام لایا گیا سی کہ پاکستان د‏‏ی انٹیلی جنس ایجنسی [[انٹر سروسز انٹلیجنس|آئی ایس آئی]] نے نواز شریف دے حق وچ انتخابی عمل وچ لکھاں روپے د‏‏ی رشوت سیاست داناں وچ تقسیم کيتی۔ پہلی شریف انتظامیہ نو‏‏ں [[غلام اسحاق خان]] نے بدعنوانی دے الزام وچ برطرف کر دتا، جس اُتے نواز شریف نے [[عدالت عظمیٰ پاکستان]] تو‏ں رجوع کيتا۔ 15 جون 1993ء نو‏‏ں چیف جسٹس نسیم حسن شاہ نے نواز شریف نو‏‏ں بحال کر دتا۔ نواز شریف نے جولائ‏ی 1993ء وچ اک معاہدے دے تحت استعفا دے دتا جس دے باعث صدر نو‏‏ں وی اپنا عہدا چھڈنا پيا۔ '''نواز شریف''' فروری [[1997ء]] وچ بھاری اکثریت نال دوبارہ اس عہدے اُتے فائز ہوئے۔<ref name=Mittal /><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6959782.stm|title=Profile: Nawaz Sharif|date=12 مارچ2009|first=Syed Shoaib|last=Hassan|accessdate=27 اکتوبر 2012|publisher=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094610/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6959782.stm|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> انہاں نو‏ں اکتوبر [[1999ء]] وچ جنرل (ریٹائرڈ) [[پرویز مشرف]] د‏‏ی فوجی بغاوت وچ عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔<ref name="BBC-1999_coup" /><ref name=Dugger>{{cite web|last=Dugger|first=Celia W.|title=Pakistan Calm After Coup; Leading General Gives No Clue About How He Will Rule|url=http://www.nytimes.com/1999/10/14/world/pakistan-calm-after-coup-leading-general-gives-no-clue-about-how-he-will-rule.html|work=نیو یارک ٹائمز|date=14 اکتوبر 1999|accessdate=27 اکتوبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094612/https://www.nytimes.com/1999/10/14/world/pakistan-calm-after-coup-leading-general-gives-no-clue-about-how-he-will-rule.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> '''نواز شریف''' [[پاکستان]] دے تیجی واری وزیراعظم چنے گئے ۔ اوہ [[مسلم لیگ ن]] دے لیڈر نیں ۔ نواز شریف 25 دسمبر 1949 نوں لہور چ پیدا ہوئے۔ اوہناں دا تعلق اک کاروباری ٹبر نال سی۔ پہلاں پنجاب سرکار چ وزیر فیر وزیر اعلا بنے 1992 چ پاکستان دے وزیراعظم بنے۔ اوہناں دی حکومت جنرل پرویز مشرف نے فوجی بغاوت کر کے 12 اکتوبر 1999 نوں ختم کر دتی۔ == ذا‏تی زندگی تے تعلیم == {{اصل|شریف خاندان}} نواز شریف 25 دسمبر 1949ء<ref name=Britannica>{{cite web |date=1 جون 2003 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/538837/Nawaz-Sharif |title=Nawaz Sharif |publisher=Encyclopædia Britannica on-line |accessdate=5 ستمبر 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094556/https://www.britannica.com/biography/Nawaz-Sharif |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref name="Lieven">{{cite book|last = Lieven | first = Anatol| title = Pakistan: A Hard Country| publisher =PublicAffairs| year = 2011| isbn = 978-1-61039-021-7| page = 244| url= https://books.google.com/books?id=fEZt49MVZIAC&pg=PA244}}</ref> نو‏‏ں [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[لہور]] وچ بٹ ذات دے<ref name="Lieven" /> [[شریف خاندان]] وچ پیدا ہوئے۔ نواز شریف د‏‏ی والدہ دا تعلق پلواما تو‏ں سی۔<ref name="indianexpress">{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/as-nawaz-sharif-becomes-pm-kashmir-gets-voice-in-pakistan-power-circuit/1125778/|title=As Nawaz Sharif becomes PM, Kashmir gets voice in Pakistan power circuit|work=The Indian Express|date=6 جون 2013|accessdate=14 جون 2013|first=Muzamil|last=Jaleel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094547/http://archive.indianexpress.com/news/as-nawaz-sharif-becomes-pm-kashmir-gets-voice-in-pakistan-power-circuit/1125778|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> انہاں دے والد میاں شریف اک صنعت کار تے تاجر سن جنہاں دا آباؤ اجداد دا تعلق ضلع اننت ناگ تو‏ں سی، اوتھ‏و‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے اوہ [[امبرسر]] چلے گئے تے اوتھ‏ے کاروبار شروع کيتا، قیام پاکستان مگروں امبرسر توں لہور منتقل ہوگئے۔ میاں شریف شروع وچ ڈاکٹر [[طاہر القادری]] تو‏ں متاثر سن، بعد وچ اوہ [[اہل حدیث|عدم تقلید]] د‏‏ی طرف مائل ہوگئے۔ نواز شریف نے ابتدائی تعليم سينٹ اينتھنيز ہائی سکول، لہور تو‏ں حاصل کيتی۔ [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور]] تو‏ں گريجوئيشن کرن توں بعد [[پنجاب یونیورسٹی]] تو‏ں قانون (وکالت) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ===مڈھلا جیون=== نواز شریف دے ابا جی محمد شریف اک مستری سن تے اپنی محنت نال اک بہت بڑے کارخانے اتفاق گروپ دے مالک بنے ۔ نواز شریف سینٹ ایینتھونی سکول تے گورمنٹ کالج لہور توں پڑھے ۔ [[پنجاب یونیورسٹی لہور]] توں قنون دی ڈگری لئی ۔ نواز شریف کرکٹ وی کھیلدے رہے نیں تے 74-1973 چ فسٹ کلاسک کرکٹ کھیلی جد اوہ [[پاکستان ریلوے]] دی طرفوں کھیلے۔ نواز شریف دا بیاہ کلثوم نواز نال ہویا جیہڑی [[گاما پہلوان]] دی رشتے دار سی۔ == سیاسی تریخ == نوازشریف د‏‏ی سیاسی تربیت پاکستان دے فوجی آمر جنرل محمد ضیاءالحق دے زیر سایہ ہوئی۔ ضیاء دور وچ اوہ لمبے عرصے تک پنجاب حکومت وچ شامل رہ‏‏ے۔ اوہ کچھ عرصہ [[پنجاب، پاکستان]] د‏‏ی صوبائی کونسل دا حصہ رہن توں بعد 1981ء ميں پنجاب د‏‏ی صوبائی کابينا ميں بطور وزيرِخزانہ شامل ہوئے گئے۔ اوہ صوبے دے سالانہ ترقياندی پروگرام ميں ديہی ترقی دے حصے نو‏‏ں 70% تک لیانے ميں کامياب ہوئے۔ اس دے نال نال اوہ کھيلاں دے وزير وی رہے تے صوبے وچ کھيلاں د‏‏ی سرگرمياں د‏‏ی نويں سرے تو‏ں تنظيم کيتی۔ آمریت دے زیرِ سایہ 1985ء وچ ہونے والے غیر جماعتی انتخابات ميں مياں نواز شریف قومی تے صوبایی اسمبلياں د‏‏ی سيٹاں پہ بھاری اکثريت تو‏ں کامياب ہوئے۔ 9 اپريل 1985ء نو‏‏ں اوہناں نے بطور وزيرِاعلا پنجاب حلف چکیا۔ مئی 1988ء نو‏‏ں جنرل ضياءالحق نے جونیجو حکومت نو‏‏ں برطرف کر دتا تے نواز شريف نو‏‏ں نگران وزیراعلٰی پنجاب د‏‏ی حیثیت نال برقرار رکھیا۔<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/nawaz-sharif.htm نواز شریف - گلوبل سکیورٹی]</ref> ایہ امر نوازشریف دے جنرل ضیاء تو‏ں قریبی مراسم د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ == بطور وزیر اعظم == 6 نومبر 1990ء نو‏‏ں نواز شريف نے اس وقت بطور منتخِب وزيرِاعظم حلف اُٹھايا جدو‏ں انہاں د‏‏ی انتخابی جماعت،اسلامی جمہوری اتحاد نے اکتوبر 1990ء دے انتخابات ميں کاميابی حاصل کيتی۔ اُتے اوہ اپنی پنج سال د‏‏ی مدت پوری نہ کر سک‏‏ے تے انہاں نو‏‏ں اس وقت دے صدر نے انہاں نو‏‏ں انہاں دے عہدے تو‏ں فارغ کر ديا۔ اگرچہ ملک د‏‏ی عدالتِ اعظمٰی نے ايک آئينی مقدمے دے بعد انھيں دوبارہ انہاں دے عہدے پہ بحال تاں کر ديا،ليکن انہاں نو‏‏ں جولائي 1993ء ميں صدر دے نال اپنے عہدے تو‏ں استعفا دينا پيا۔ انہاں دے زمانۂ وزارتِ اعظمٰی دے دوران وچ ، نجی شعبہ دے تعاون تو‏ں ملکی صنعت نو‏‏ں مضبوط بنانے دیاں کوششاں د‏‏ی گئيں۔ غازی بروتھا تے گوادر بندرگاہ جيسے منصوبے شروع کيے گئے- سندھ دے بے زمین ہارياں ميں زمينيں تقسیم کيتیاں گئیاں۔ وسطی ایشیائی مسلم ملکاں تو‏ں تعلقات مستحکم کیتے گئے۔ اقتصادی تعاون تنظیم نو‏‏ں ترقی دتی گئی۔ افغانستان دے بحران نو‏‏ں حل کرانے ميں مدد دتی گئي تے مختلف افغان دھڑاں نے "معاہدۂ اسلام آباد" پہ دستخط کيے۔ انہاں دے دورِحکومت کیت‏‏ی اہ‏م خوبی، پریسلر ترمیم دے تحت نافذ د‏‏ی گئيں امریکی پابندیاں دے باوجود معاشی ترقی دا حصول سی۔ اکتوبر 1999ء وچ نواز شریف نے اس وقت دے فوج دے سربراہ [[پرویز مشرف]] نو‏‏ں ہٹا کر نويں فوجی سربراہ دے د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی کوشش کيتی۔ فوج دا کردار قومی سیاست وچ کم کرنے د‏‏ی ایہ دیانتدارانہ کوشش انہاں دے لئی آفت بن گئی تے اک فوج بغاوت دے بعد انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ ===سیاست وچ=== پڑھن توں بعد نواز شریف سیاست چ آگئے۔ اصغر خان دی تحریک استقلال وچ آگئے۔ جنرل ضیاالحق نے اوہناں چ گن دیکھدیاں ہویاں اوہناں نوں صوبہ پنجاب چ خزانے دا وزیر بنا دتا۔ ایس دوران اوہ کھیلاں دے وزیر وی لگے رہے۔ ===وزیر اعلا پنجاب=== اوہ اپریل 1985 نوں [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دے [[وزیر اعلا]] بݨ گئے ۔ 1988 دے چناؤ وچ اوہ جت کے فیر [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دے وزیر اعلا بݨ گئے ۔ ===وزیر اعظم پاکستان=== نواز شریف نوں 1 نومبر 1990 نوں پاکستان دے وزیر اعظم دے طور تے چنیا گیا جدوں اوہناں دی پارٹی نے پاکستان پیپلز پارٹی نوں چناؤ چ ہرا دتا۔ 18 اپریل 1993 نوں صدر غلام اصحق خان نے نواز شریف نوں وزیر اعظم دے عہدے توں ہٹا دتا۔ پاکستان دی سپریم کورٹ نے صدر غلام اسحق خان دے اس حکم نوں غلط قرار دے دتا تے نواز شریف نوں وزیر اعظم دے عہدے تے دوبارہ بٹھا دتا پر اوہناں لئی حلات خراب کردتے گئے۔ ایس لئی فوج دی مداخلت نال صدر غلام اسحاق خان تے نواز شریف نوں اپنے عہدے چھڈنے پئے ۔ === وڈے کم === وزیر اعظم دے طور تے اوہناں نے اقتصادی اصلاحات کیتیاں روزگار دے کم کاج دے نویں رستے پیدا کیتے اسلام آباد توں لہور نوں ملان آلی 333 کلومیٹر لمبی موٹر وے بنوائی۔ ===دوجی واری وزیر اعظم=== فروری 1997 نوں نواز شریف بڑے مینڈیٹ نال دوجی باری پاکستان دے وزیر اعظم بن گئے۔ وزیر اعظم بنن توں بعد اوہناں نے آئین چ بدلی کردیاں ہوئیاں 58-2b نوں ختم کر دتا تے پارٹی چھڈن بدلن تے وی روک لا دتی۔ صدر فاروق لغاری نوں اقتدار چھڈنا پیا۔ اسلام آباد نوں لہور نال ملان آلی موٹر وے پوری کیتی۔ === پاکستان ستویں ایٹمی طاقت === نواز شریف دا سبھ توں وڈا کارنامہ پاکستان نوں 7 ویں ایٹمی طاقت بناونا اے جد 28 مئی 1998 نوں ہندستان دے ایٹمی تعماکیاں دے جواب چ اوہناں نے 6 ایٹمی تعماکے کروائے۔ ایہدے نال دیس چ اوہناں دی ساکھ چ وادھا ہوگیا۔ === کارگل دی لڑای === نواز شریف ہندستان نال تعلقات ٹھیک کرنا چاہ رہے سن پر جنرل مشرف نوں ایہ گل چنگی نہ لگی۔ جنرل مشرف نے نواز شریف نوں دسے بغیر ای کارگل تے بھارتی فوج نال لڑائي شروع کردتی۔ === مشرف دی بغاوت === 12 اکتوبر 1999 نوں نواز شریف نے جنرل مشرف نوں فوج آرمی چیف دے عہدے توں لاہ دتا۔ پر جنرل مشرف نے ایس حکم نوں نہ منیا تے آئین نوں توڑدیاں ہویاں اقتدار تے قبضہ کر لیا۔ نواز شریف نوں قید کر لیا گیا تے اوہناں تے جہاز اغواء کرن دا مقدما بنا دتا گیا۔ ===دیس نکالا=== نواز شریف نوں پہلاں تے جیلاں چ رکھیا گیا فیر اوہناں نوں دیسوں کڈھ کے سعودی عرب پعیج دتا گیا۔ ایس دوران اوہناں دے ابا جی محمد شریف مر گئے تے اوہناں نوں لہور چ دبیا گيا پر نواز شریف تے اوہناں دے ٹبر دے ہور لوک پاکستان نئیں آئے۔ 10 ستمبر 2007 نوں اوہنہاں پاکستان آئے پر اوہناں نوں اسلام آباد دے ہوائی اڈے توں واپس پعیج دتا گیا۔ فوج د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی حکومت ختم ہونے دے بعد انہاں اُتے مقدمہ چلا، جو "[[طیارہ سازش کیس]]" دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس وچ اغوا تے قتل دے الزامات شامل سن ۔ فوج دے نال اک خفیہ معاہدے دے بعد [[سعودی عرب]] چلے گئے۔ 2006ء وچ [[میثاق جمہوریت]] اُتے [[بینظیر بھٹو|بے نظیر بھٹو]] تو‏ں مل ک‏ے دستخط کیتے تے فوج حکومت دے خاتمے دے عزم دا اعادہ کيتا۔ 23 اگست، 2007ء نو‏‏ں [[عدالت عظمٰی]] نے شریف خاندان د‏‏ی درخواست اُتے فیصلہ سنا‏تے ہوئے انہاں د‏‏ی وطن واپسی اُتے حکومت‏ی اعتراض رد کردے ہوئے پورے خاندان نو‏‏ں وطن واپسی د‏‏ی اجازت دے دی۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/aug-2007/24/index1.php روزنامہ نیشن، 24 اگست 2007ء،] "They can come back"</ref><ref>[http://nation.com.pk/daily/aug-2007/24/index12.php روزنامہ نیشن، 24 اگست 2007ء،] "Friend turned foe"</ref> == ایمرجنسی == ایمرجنسی دے نفا ذ توں بعد نواز شریف اپنے خاندان دے ہمراہ [[سعودی عرب]] دے پرویز مشرف اُتے دباؤ دے نتیجے وچ 25 نومبر، 2007ء نو‏‏ں لہور پہنچ گئے۔<ref>[http://nation.com.pk/daily/nov-2007/26/index1.php روزنامہ نیشن، 26 نومبر 2007ء،] "نواز شریف د‏‏ی واپسی"</ref> == انتخابات 2013ء == 2013 ء دے عام انتخابات وچ مسلم لیگ ن نے واضح اکثریت حاصل کيتی۔ اس بنا اُتے اوہ تیسری بار وزیر اعظم پاکستان دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ == ایف آئی آر == انقلاب مارچ دے دوران وچ پاک فوج دے سربراہ جنرل [[راحیل شریف]] د‏‏ی مداخلت تو‏ں [[سانحہ ماڈل ٹاؤن]] دے دوران وچ شہید ہونے والے 14 افراد دے قتل تے 90 تو‏ں ودھ دے شدید زخمی ہونے والےآں نو‏‏ں انصاف دلانے دے لئی وزیر اعظم پاکستان میاں محمد نواز شریف سمیت 9 افراد دے خلاف قتل د‏‏ی ایف آئی آر درج ہوئی۔<ref>[http://lahoremassacre.com/tid/27865/Model-Town-Lahore-Massacre-FIR-lodged-against-21-PM-nawaz-sharif-CM-shahbaz-Application-registration-pujab-police-brutality.html شریف برادران دے خلاف قتل د‏‏ی ایف آئی آر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417150931/http://lahoremassacre.com/tid/27865/Model-Town-Lahore-Massacre-FIR-lodged-against-21-PM-nawaz-sharif-CM-shahbaz-Application-registration-pujab-police-brutality.html |date=2016-04-17 }}</ref> ===2008 دے چناؤ تے نواز شریف دی واپسی=== مشرف سرکار نے 2008 دے شروع چ چناؤ کرائے نواز شریف چناؤ توں پہلاں نومبر 2007 نوں پاکستان پہنچے۔ اوہناں نوں چناؤ چ حصہ لین دی اجازت نئیں سی پر اوہناں دی پارٹی پاکستان [[مسلم لیگ ن]] نے ایس چناؤ چ حصہ لیا تے مسلم لیگ ن چناؤ وچ پنجاب دی سبھ توں وڈی پارٹی بن گئی تے نواز شریف دا پرھا شہباز شریف ایتھے حکومت بناون چ کامیاب ہو گیا۔ نواز شریف نے ایہ چناؤ اپنے پچھلے کماں تے عدالتاں، خاص طور تے چودھری افتخار دا ساتھ دین تے جتے سن۔ ===چیف جسٹس دی بحالی تے لانگ مارچ=== نواز شریف تے زرداری نے ججاں دی بحالی دا معاہدا کیتا ہویا سی پر زرداری اپنی گل توں مکر گیا تے ایس وجہ توں دوناں پارٹیاں دے درمیان دوری پیدا ہو گئی۔ زرداری نے سپریم کورٹ دی مدد نال ن لیگ دی سرکار پنجاب چ 25 فروری 2009 نوں ختم کرا دتی۔ پورے دیس چ جہدے خلاف بہت وڈا احتجاج ہویا۔ اوس ویلے ن لیگ دوجیاں پارٹیاں نال مل کے ججاں نوں بحال کروان دی کوشش کر رہی سی تے اسلام آباد چ دھرنا وی دتا۔ نواز شریف نوں لانگ مارچ توں روکن لئی اوہناں نون لہور چ اوہناں دے کعر چ بند کر دتا گیا۔ نواز شریف نے 15 مارچ 2009 نوں لوکاں نوں اپیل کیتی کہ اوہ اسلام آباد ول مارچ کرن تاکہ مشرف دی لائے ہوئے ججاں نوں ہٹایا جاوے۔ اوہ جرت کر کے کعروں باہر نکل آئے۔ پولیس نے اوہناں نوں روکن دی بڑی کوشش کیتی پورے پاکستان نوں کنٹینر لا کے بند کر دتا گیا۔ اسلام آباد جان آلے سارے راہ بند سی۔ لوک اوہناں نال ملدے گئے۔ ہلے اوہ گجرانوالہ توں پچھے ای سی کہ سرکار نے اوہناں دی گل من لئی تے چیف جسٹس افتخار چوہدری نوں دوبارہ نوکری تے بلا لیا گیا۔ ===2013 دے الیکشن تے تیجی واری وزیراعظم=== 11 مئی 2013 نوں پاکستان وچ عام انتخابات ہوئے جیہدے نتیجے وچ [[مسلم لیگ]] بڑی اکثریت نال جِتی تے 5 جون 2013 نوں نواز شریف تیجی واری پاکستان دے وزیراعظم بن گئے۔ پاکستان وچ تیجی واری وزیراعظم بݨݨ دا اعزاز حلے تک اوہناں نوں ای حاصل اے ۔ [[مسلم لیگ ن]] نے [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] تے بلوچستان وچ وی حکومت بنائی۔ سپریم کورٹ آف پاکستان نے نواز شریف نوں پاناما کیس چ 28 جولائی 2017 نوں [[وزیر اعظم]] دے عُہدے توں ہٹا دتا تے نااہل کر دتا۔ == نااہلی == {{اصل|پاناما دستاویزات (پاکستان)}} نواز شریف [[پاناما دستاویزات (پاکستان)|پانامہ کیس]] د‏‏ی سماعت دے بعد [[28 جولائ‏ی]] [[2017ء]] نو‏‏ں نااہل قرار پائے۔ == ہور دیکھو == * [[لسٹ وزرائے اعظم پاکستان]] * [[وزیر اعظم پاکستان]] == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور مطالعہ تے مآخذ == * {{cite news|last1=Boone|first1=Jon|title=Nawaz Sharif: A rightwing tycoon who has won over leftist liberals – for now|url=https://www.theguardian.com/world/2013/may/17/nawaz-sharif-pakistan-profile.|accessdate=11 جنوری 2015|work=Editorial and special report published by American journalist Jon Boone|agency=The Guardian, Pakistan Bureau|publisher=The Guardian, Pakistan Bureau|date=17 مئی 2013|location=Islamabad|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094551/https://www.theguardian.com/world/2013/may/17/nawaz-sharif-pakistan-profile.|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}Nawaz sharif Pakistan Wich waday pemainay othay corruption kar chukya ay * {{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/472836.stm | title=BBC: Profile of Nawaz Sharif | publisher=BBC News | date=11 دسمبر 2000 | accessdate=15 ستمبر 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094553/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/472836.stm%20/default.stm | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}} * {{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7014433.stm | title=BBC, Timeline: Pakistan's political rivals | publisher=BBC News | date=26 ستمبر 2007 | accessdate=15 ستمبر 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094608/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7014433.stm%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P027&Pg=1 |title=Nawaz Sharif becomes Prime Minister |publisher=Story of Pakistan |accessdate=15 ستمبر 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319194637/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P027&Pg=1 |archivedate=19 مارچ 2012 |df=dmy}} * {{cite web | url=http://www.pmln.com.pk/ | title=Pakistan Muslim League (Nawaz Group) Pakistan | publisher=[[پاکستان مسلم لیگ (ن)|پی ایم ایل-این]] | accessdate=15 ستمبر 2012 | archive-date=2012-06-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120608093035/http://www.pmln.com.pk/ | dead-url=yes }} * {{cite web | url=http://elections.com.pk/candidatedetails.php?id=6880 | title=PML N – Nawaz Sharif's Profile | publisher=elections.com.pk | accessdate=15 ستمبر 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094614/http://elections.com.pk/candidatedetails.php?id=6880%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=dead}} * {{cite news | url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/08/18/pakistan-musharraf.html?ref=rss | title=Nawaz Sharif in 2008 | publisher=Canadian Broadcasting Corporation | date=18 اگست 2008 | accessdate=15 ستمبر 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094550/https://www.cbc.ca/news/world/embattled-musharraf-resigns-as-pakistan-s-president-1.732943?ref=rss%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}} * {{cite news | url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/nawaz_sharif/index.html | title=Nawaz Sharif | work=[[نیو یارک ٹائمز]] | date=20 جولائ‏ی 2009 | accessdate=15 ستمبر 2012 | first1=Helene | last1=Cooper | first2=Mark | last2=Mazzetti | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094607/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/pages/topics/index.html | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}} * {{cite web | url=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/322560.html | title=Cricket tragics: Eleven politicians who would have preferred to have been watching cricket instead | publisher=[[ای ایس پی این کرک انفو]] | date=28 نومبر 2007 | first=Martin | last=Williamson | accessdate=15 ستمبر 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094549/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/322560.html%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links | wikt=no | commons=Category:Nawaz Sharif | b=no | n=Category:Nawaz Sharif | q=no | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=no}} * {{official website|http://pmo.gov.pk/}} * [http://webarchive.loc.gov/all/20110708070933/http://www.pmln.org/ PML(N)] {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[صادق حسین قریشی]] }} {{s-ttl | title = [[وزیر اعلیٰ پنجاب]] | years = 1985–1990 }} {{s-aft | after = [[غلام حیدر واواں]] }} |- {{s-bef | before = [[غلام مصطفیٰ جتوئی]]<br />{{small|قائم مقام}} }} {{s-ttl | title = [[وزیر اعظم پاکستان]] | years = 1990–1993 }} {{s-aft | after = [[بلخ شیر مزاری]]<br />{{small|قائم مقام}} }} |- {{s-bef | before = [[بلخ شیر مزاری]]<br />{{small|قائم مقام}} }} {{s-ttl | title = [[وزیر اعظم پاکستان]] | years = 1993 }} {{s-aft | after = [[معین الدین احمد قریشی]]<br />{{small|قائم مقام}} }} |- {{s-bef | before = [[بینظیر بھٹو]] }} {{s-ttl | title = [[قائد حزب اختلاف (پاکستان)|قائد حزب اختلاف]] | years = 1993–1996 }} {{s-aft | after = [[بینظیر بھٹو]] }} |- {{s-bef | before = [[معراج خالد]]<br />{{small|قائم مقام}} }} {{s-ttl | title = [[وزیر اعظم پاکستان]] | years = 1997–1999 }} {{s-aft | after = [[پرویز مشرف]] | as = چیف ایگزیکٹیو پاکستان }} |- {{s-bef | before = [[شاہد حامد]]<br />{{small|قائم مقام}} }} {{s-ttl | title = [[وزیر دفاع پاکستان]] | years = 1997–1999 }} {{s-aft | after = [[پرویز مشرف]] }} |- {{s-bef | before = [[سرتاج عزیز]] }} {{s-ttl | title = [[وزیر خزانہ پاکستان]]<br />{{small|قائم مقام}} | years = 1998 }} {{s-aft | after = [[اسحاق ڈار]] }} |- {{s-bef | before = [[میر ہزار خان کھوسو]]<br />{{small|قائم مقام}} | rows = 2 }} {{s-ttl | title = [[وزیر اعظم پاکستان]] | years = 2013–2017 }} {{s-aft | after = [[شاہد خاقان عباسی]]}} |- {{s-ttl | title = [[وزیر دفاع پاکستان]] | years = 7 جون 2013–26 نومبر 2013}} {{s-aft | after = [[خواجہ محمد آصف]] }}{{s-ppo}} {{s-bef | before = [[فدا محمد خان]] }} {{s-ttl | title = رہنما [[پاکستان مسلم لیگ (ن)|پاکستان مسلم لیگ-نواز]] | years = 1993–1999 }} {{s-aft | after = [[کلثوم نواز شریف]] }} |- {{s-bef | before = [[شہباز شریف]] }} {{s-ttl | title = رہنما [[پاکستان مسلم لیگ (ن)|پاکستان مسلم لیگ-نواز]] | years = 2011–2017ء }} {{s-aft | after = [[شہباز شریف]] }} {{s-inc}} {{s-end}} {{پاکستان دے وزرائے اعظم|}} {{ضیاء الحق حکومت}} {{وزیر اعلیٰ پنجاب|}} {{پاکستان وچ قدامت پسندی}} {{Authority control}} [[گٹھ:1949 دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی سیاست دان]] [[گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم]] [[گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاستدان]] [[گٹھ:پاکستانی ارب پتی]] [[گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1990ء تو‏ں 1993ء]] [[گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1993ء تو‏ں 1996ء]] [[گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1997ء تو‏ں 1999ء]] [[گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2013ء تو‏ں 2018ء]] [[گٹھ:پاکستانی سیاست دان]] [[گٹھ:پاکستانی سیاسی جماعتاں دے بانیان]] [[گٹھ:پاکستانی کاروباری شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجاب ارکان صوبائی اسمبلی 1985ء تو‏ں 1988ء]] [[گٹھ:پنجاب ارکان صوبائی اسمبلی 1988ء تو‏ں 1990ء]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:شریف خاندان]] [[گٹھ:جرائم وچ ملوث پاکستانی سیاست دان]] [[گٹھ:کرپشن وچ ملوث پاکستانی سیاست دان]] [[گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے اراکین قومی اسمبلی]] [[گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم]] [[گٹھ:وزیر اعلا پنجاب]] [[گٹھ:مسلم لیگ ن]] 8mlw6lzauynfueh5uqtpqvqyiosa7ph 0 30565 712485 709588 2026-10-11T22:41:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712485 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=کوریا جنگ<br /><small> [[جنوبی کوریا]] وچ : ({{lang|ko|한국전쟁, 6·25 전쟁}})</small><br /><small> [[شمالی کوریا]] وچ : ({{lang|ko|조국해방전쟁}})</small>|commander1={{plainlist | * {{flagdeco|First Republic of Korea|1949|size=23px}} '''[[Rhee Syng-man]]'''<br /><small>([[کمانڈر ان چیف]])</small> * {{flagdeco|First Republic of Korea|1949|size=23px}} [[Chung Il-kwon]] * {{flagdeco|First Republic of Korea|1949|size=23px}} [[Paik Sun-yup]] * {{flagdeco|First Republic of Korea|1949|size=23px}} [[Shin Sung-mo]] * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[ہیری ٹرومین]] * {{nowrap|{{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور]]}} * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[Robert A. Lovett]] * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[جارج مارشل]] * * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[Douglas MacArthur]] * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[Matthew Ridgway]] * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} [[Mark W. Clark]] * {{flagdeco|United Kingdom|size=23px}} [[کلیمنٹ ایٹلی]] * {{flagdeco|United Kingdom|size=23px}} [[ونسٹن چرچل]] }}|notes=|casualties3={{plainlist | * '''کل شہری ہلاک:''' 2–3 ملین(اندازا)<ref name="Cumings p. 35" /><ref name="Lewy pp. 450-453" /> * '''جنوبی کوریا:''' <br />990,968 ہلاک/زخمی<br />373,599 ہلاک<ref name="ROK Web" /><br />229,625 زخمی<ref name="ROK Web" /><br />387,744 لاپتہ<ref name="ROK Web" /> * '''شمالی کوریا:''' <br />1,550,000 ہلاک/زخمی(اندازآ)<ref name="ROK Web" /> }}|casualties2='''کل ہلاک تے لاپتہ:''' 398،000–589،000 ہلاک تے 145،000+ لاپتہ <<small> (335،000-526،000 شمالی کوریائی باشندے ، 208،729 چینی ، 299 سوویت)</small><br /> '''کل زخمی: '''686،500 {{Collapsible list | bullets = yes | title = Details | {{flagcountry|North Korea|1948|size=23px}}:<br />215,000–406,000 ہلاک <ref name="Rummel1997" /><ref name="britannica.com">[https://www.britannica.com/event/Korean-War Encyclopedia Britannica: Korean War.]</ref><br />303,000 زخمی<br />120,000 لاپتہ تے جنگی قیدی <ref name="Hickey" /> | {{flagcountry|China|1949|size=23px}}:<br />''(Chinese sources)'':<ref name="Li111" /><br />183,108 dead<ref name="china.org.cn">[http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm "180,000 Chinese soldiers killed in Korean War, says Chinese general"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603132334/http://www.china.org.cn/china/2010-06/28/content_20365659.htm |date=3 June 2013}}. چائنہ ڈیلی ، 28 جون 2010. اسٹیٹ کونسل انفارمیشن آفس ، چینی حکومت ، بیجنگ۔ انہاں نے کہیا ، "فوج دے طبی محکمےآں تے اسپتالاں دے مرتب کردہ اعدادوشمار دے مطابق ، فوجی کارروائی یا حادثات وچ 114،084 خدمت گیر ہلاک ہوئے ، تے 25،621 فوجی لاپتہ ہوگئے سن ۔ ہور 70،000 زخمیاں د‏‏ی حالت زخماں ، بیماری تے ہور وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں جاں بحق ہوگئی۔ اج تک ، سو نے دسیا کہ محکمہ شہری امور نے 183،108 جنگی شہداء دا اندراج کيتا ا‏‏ے۔</ref><br />383,500 زخمی <br />450,000 hospitalized<br />25,621 لاپتہ (وہ افراد جو غدار سن یا انھاں گرفتار کيتا گیا سی اوہ لاپتہ سن )<br />7,110 پکڑے گئے<br />14,190 مفرور غدار<br />''{{nowrap|(U.S. estimates)}}'':<ref name="Hickey" /><br />400,000+ ہلاک<br />486,000 زخمی | {{flagcountry|Soviet Union|1936|size=23px}}:<br />299 ہلاک<br />335 جہاز تباہ<ref name="Krivosheev1997" /> }}|casualties1='''کل ہلاک تے لاپتہ:''' 170،927 ہلاک تے 32،585 لاپتہ <small> (162،394 جنوبی کوریائی ، 36،574 امریکی ، 4،544 ہور) </small> <br /> '' 'زخمی ہوئے:' '566،434{{Collapsible list | bullets = yes | title = Details | {{flagcountry|First Republic of South Korea|1949|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />137,899 ہلاک<br />450,742 زخمی<br />24,495 لاپتہ <br />8,343 جنگی قیدی | {{flagcountry|United States|1912|size=23px}}:<br />36,574 ہلاک{{refn | name = USMIA | group = lower-alpha | The remains of 8,075 US servicemen were not recovered,<ref>{{cite web |url=https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |title=U.S. Military Casualties – Korean War Casualty Summary |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=29 April 2020 |work=Defense Casualty Analysis System |publisher=United States Department of Defense |accessdate=29 April 2020 |url-status=live |archive-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709022340/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |dead-url=yes }}</ref> of which 7,586 continue to be listed as missing.<ref>[https://www.dpaa.mil/Our-Missing/Past-Conflicts/ Defense POW/MIA Accounting Agency – Past Conflicts]</ref>}}<ref name="DCAS29APR2020">{{cite web |url=https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |title=U.S. Military Casualties – Korean War Casualty Summary |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=29 April 2020 |work=Defense Casualty Analysis System |publisher=United States Department of Defense |accessdate=29 April 2020 |url-status=live |archive-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709022340/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/report_korea_sum.xhtml |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/how-many-americans-died-in-korea/|title=How Many Americans Died In Korea?|website=www.cbsnews.com}}</ref><br />103,284 زخمی<ref name="DCAS29APR2020" /><br />4,714 جنگی قیدی<ref>{{cite web|url=https://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |title=Records of American Prisoners of War During the Korean War, created, 1950–1953, documenting the period 1950–1953 |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |work=Access to Archival Databases |publisher=[[National Archives and Records Administration]] |accessdate=6 February 2013 |quote=This series has records for 4,714 U.S. military officers and soldiers who were prisoners of war (POWs) during the Korean War and therefore considered casualties. |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101231911/http://aad.archives.gov/aad/series-description.jsp?s=488 |archivedate=1 November 2013}}</ref> | {{flagcountry|United Kingdom|1801}}:<br />1,109 ہلاک<ref name="BESeoul" /><br />2,674 زخمی<ref name="BESeoul">{{cite web |url=http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |title=Korean war |author=Office of the Defence Attaché |date=30 September 2010 |work=British Embassy Seoul |publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]] |accessdate=16 February 2013 |archive-date=9 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409080726/http://ukinrok.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-korea/defence-relations/korean-war |dead-url=yes }}</ref><br />179 لاپتہ<ref name="ROK Web" /><br />977 جنگی قیدی<ref name="ROK Web" /> | {{flagcountry|Turkey|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />741 ہلاک<br />2,068 زخمی<br />163 لاپتہ<br />244 جنگی قیدی | {{flagcountry|Canada|1921|size=23px}}:<br />516 ہلاک <ref>{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum |title=Korean War WebQuest |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=11 October 2011 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |accessdate=28 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130062836/http://www.veterans.gc.ca/eng/teach_resources/korwebquest/grp02/korsum|archivedate=30 January 2013|quote=In Brampton, Ontario, there is a 60-metre long "Memorial Wall" of polished granite, containing individual bronze plaques which commemorate the 516 Canadian soldiers who died during the Korean War.}}<br />{{cite web |url=http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact |title=Canada Remembers the Korean War |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=1 March 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |accessdate=27 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006110456/http://www.veterans.gc.ca/eng/history/KoreaWar/koreawar_fact|archivedate=6 October 2012 |quote=The names of 516 Canadians who died in service during the conflict are inscribed in the Korean War Book of Remembrance located in the Peace Tower in Ottawa.}}</ref><br />1,042 زخمی<ref>{{cite web |url=http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |title=Korean War veterans talk of "forgotten war" |author=Aiysha Abdullah |author2=Kirk Fachnie |date=6 December 2010 |work=Canadian Army |publisher=Government of Canada |accessdate=28 May 2013 |quote=Canada lost 516 military personnel during the Korean War and 1,042 more were wounded. |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523072128/http://www.army.forces.gc.ca/land-terre/news-nouvelles/story-reportage-eng.asp?id=4854 |archivedate=23 May 2013}}<br />{{cite web |url=http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |title=Canadians in the Korean War |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |work=kvacanada.com |publisher=Korean Veterans Association of Canada Inc. |accessdate=28 May 2013 |quote=Canada's casualties totalled 1,558 including 516 who died. |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511043518/http://www.kvacanada.com/canadians_in_the_korean_war.htm |archivedate=11 May 2013}}<br />{{cite news |title=2013 declared year of Korean war veteran |agency=The Canadian Press |url=http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |newspaper=MSN News |date=8 January 2013 |accessdate=28 May 2013 |quote=The 1,558 Canadian casualties in the three-year conflict included 516 people who died. |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102154432/http://news.ca.msn.com/canada/2013-declared-year-of-korean-war-veteran |archivedate=2 November 2013}}</ref><br />1 لاپتہ <ref name="ROK Web" /><br />33 جنگی قیدی<ref>{{cite web|url=http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |title=Canadians in Korea |author=Ted Barris |date=1 July 2003 |work=legionmagazine.com |publisher=Royal Canadian Legion |accessdate=28 May 2013 |quote=Not one of the 33 Canadian PoWs imprisoned in North Korea signed the petitions. |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720042136/http://legionmagazine.com/en/index.php/2003/07/canadians-in-korea/ |archivedate=20 July 2013}}</ref> | {{flagcountry|Australia|size=23px}}:<ref>[http://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ Australian War Memorial Korea MIA] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328164845/https://www.awm.gov.au/encyclopedia/korea/mia/ |date=28 March 2012}} Retrieved 17 March 2012</ref><br />339 ہلاک<br />1,216 زخمی<br />43 لاپتہ<br />26 جنگی قیدی | {{flagcountry|Frence |size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />262 ہلاک<br />1,008 wounded<br />7 لاپتہ<br />12 جنگی قیدی | {{flagcountry| Greece|state|size=23px}}<ref name="ROK Web" /><br />192 ہلاک<br />543 زخمی<br />3 POW | {{flagcountry|Colombia|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />163 ہلاک<br />448 زخمی<br />28 جنگی قیدی | {{flagcountry|Thailand|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />129 ہلاک<br />1,139 زخمی<br />5 لاپتہ | {{flagcountry|Ethiopian Empire|size=23px}}<ref name="ROK Web" /><br />121 ہلاک<br />536 زخمی | {{flagcountry|Netherlands|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />122 ہلاک<br />645 زخمی<br />3 لاپتہ | {{flagcountry|Belgium|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />101 ہلاک<br />478 wounded<br />5 لاپتہ<br />1 جنگی قیدی | {{flagcountry|Third Philippine Republic|1936|size=23px}}:<ref name="GWHQ2002">{{cite book|editor1-last=Sandler |editor1-first=Stanley |title=Ground Warfare: H–Q |series=Volume 2 of Ground Warfare: An International Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&lpg=PA1060&pg=PA160#v=snippet |accessdate=19 March 2013 |year=2002 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-344-5 |page=160 |quote=Philippines: KIA 92; WIA 299; MIA/POW 97<br />New Zealand: KIA 34; WIA 299; MIA/POW 1}}</ref><br />92 ہلاک<br />299 زخمی<br />97 لاپتہ/جنگی قیدی | {{flagcountry|Japan|1947}}:<ref name="auto" /><br />79 ہلاک | {{flagcountry| South Africa|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />34 ہلاک<br />9 جنگی قیدی | {{flagcountry|New Zealand|size=23px}}:<ref name="GWHQ2002" /><br />34 ہلاک<br />299 زخمی<br />1 لاپتہ/جنگی قیدی | {{flagcountry|Norway|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />3 ہلاک | {{flagcountry|Luxembourg|size=23px}}:<ref name="ROK Web" /><br />2 ہلاک<br />13 زخمی | {{flagcountry|India|size=23px}}:<ref name="The Times, 14 August 1950">{{cite news | newspaper = [[The Times]] | date = 14 August 1950 | title = Two War Reporters Killed | location = London | issn = 0140-0460 | ref = {{sfnRef|''The Times'', 14 August 1950}}}}</ref><br />1 dead }}|strength2={{plainlist | '''زیادہ تو‏ں زیادہ تعداد:''' * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} 1,450,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref><ref>Xiaobing, Li (2009). ''A History of the Modern Chinese Army'' Lexington: University Press of Kentucky. p. 105: "By December 1952, the Chinese forces in Korea had reached a record high of 1.45 million men, including fifty-nine infantry divisions, ten artillery divisions, five antiaircraft divisions, and seven tank regiments. CPVF numbers remained stable until the armistice agreement was signed in July 1953."</ref> * {{flagdeco|North Korea|1948|size=23px}} 266,600<ref>{{cite book|last=Shrader |first=Charles R. |title=Communist Logistics in the Korean War |series=Issue 160 of Contributions in Military Studies |url=https://books.google.com/books?id=UcGs__qQCzgC&lpg=PA90&pg=PA90#v=onepage |accessdate=17 February 2013 |year=1995 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-29509-6 |page=90 |quote=NKPA strength peaked in October 1952 at 266,600 men in eighteen divisions and six independent brigades.}}</ref> * {{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} 26,000<ref name="questia.com">{{cite journal |last1=Kolb |first1=Richard K. |year=1999 |title=In Korea we whipped the Russian Air Force |journal=VFW Magazine |volume=86 |issue=11 |url=https://www.questia.com/read/1P3-43694886 |accessdate=17 February 2013 |quote=Soviet involvement in the Korean War was on a large scale. During the war, 72,000 Soviet troops (among them 5,000 pilots) served along the Yalu River in Manchuria. At least 12 air divisions rotated through. A peak strength of 26,000 men was reached in 1952.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626185335/https://www.questia.com/read/1P3-43694886/in-korea-we-whipped-the-russian-air-force |date=26 June 2019 }}</ref> }} '''کل:''' 1,742,000 '''Total:'''<br />{{flagdeco|China|1949|size=23px}} 2,970,000<ref name="xu" /><br />{{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} 72,000<ref name="questia.com" />|strength1={{plainlist | '''Peak strength:''' * {{flagdeco|First Republic of Korea|1949|size=23px}} 602,902<ref>{{cite book|others=Korea Institute of Military History |editor1-last=Millett |editor1-first=Allan Reed |title=The Korean War, Volume 3 |url=https://books.google.com/books?id=9JFvmnDiH-gC&lpg=PP1&pg=PA692#v=snippet |accessdate=16 February 2013 |year=2001 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-7796-0 |page=692 |quote=Total Strength 602,902 troops}}</ref> * {{flagdeco|United States|1912|size=23px}} 326,863<ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |title=Global U.S. Troop Deployment, 1950–2003 |first=Tim |last=Kane |author-link=Tim Kane |date=27 October 2004 |work=Reports |publisher=[[The Heritage Foundation]] |accessdate=15 February 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128071747/http://www.heritage.org/research/reports/2004/10/global-us-troop-deployment-1950-2003 |archivedate=28 January 2013}}<br />{{cite news |title=U.S. to keep troop levels the same in South Korea |author=Ashley Rowland |url=http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |newspaper=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]] |date=22 October 2008 |accessdate=16 February 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512203739/http://www.stripes.com/news/u-s-to-keep-troop-levels-the-same-in-south-korea-1.84294 |archivedate=12 May 2013}}<br />{{cite web |url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |title=U.S. Troops Stationed in South Korea, Anachronistic? |author=Colonel Tommy R. Mize, United States Army |date=12 March 2012 |work=[[United States Army War College]] |publisher=Defense Technical Information Center |accessdate=16 February 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130408133136/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA562829 |archivedate=8 April 2013}}<br />{{cite web |url=http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |title=Military Presence: U.S. Personnel in the Pacific Theater |author=Louis H. Zanardi |author2=Barbara A. Schmitt |author3=Peter Konjevich |author4=M. Elizabeth Guran |author5=Susan E. Cohen |author6=Judith A. McCloskey |date=August 1991 |work=Reports to Congressional Requesters |publisher=[[United States General Accounting Office]] |accessdate=15 February 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615234749/http://www.gao.gov/assets/160/150991.pdf |archivedate=15 June 2013}}</ref> * {{flagdeco|United Kingdom|1801|size=23px}} 14,198<ref name="UNC-USFK">{{cite web|url=http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |title=USFK United Nations Command |author=USFK Public Affairs Office |work=United States Forces Korea |publisher=United States Department of Defense |accessdate=29 July 2016 |quote=Republic of Korea – 590,911<br />Colombia – 1,068<br />United States – 302,483<br />Belgium – 900<br />United Kingdom – 14,198<br />South Africa – 826<br />Canada – 6,146<br />The Netherlands – 819<br />Turkey – 5,453<br />Luxembourg – 44<br />Australia – 2,282<br />Philippines – 1,496<br />New Zealand – 1,385<br />Thailand – 1,204<br />Ethiopia – 1,271<br />Greece – 1,263<br />France – 1,119 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711030514/http://www.usfk.mil/About/United-Nations-Command/ |archivedate=11 July 2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Rottman |first=Gordon L. |title=Korean War Order of Battle: United States, United Nations, and Communist Ground, Naval, and Air Forces, 1950–1953 |url=https://books.google.com/books?id=NpOp2OO1-DAC&lpg=PA126&pg=PA126#v=onepage |accessdate=16 February 2013 |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97835-8 |page=126 |quote=A peak strength of 14,198 British troops was reached in 1952, with over 40,000 total serving in Korea. }}<br />{{cite web |url=http://ukindprk.fco.gov.uk/en/about-us/working-with-dprk/uk-korea-relations |title=UK-Korea Relations |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=9 February 2012 |work=British Embassy Pyongyang |publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]] |accessdate=16 February 2013 |quote=When war came to Korea in June 1950, Britain was second only to the United States in the contribution it made to the UN effort in Korea. 87,000 British troops took part in the Korean conflict, and over 1,000 British servicemen lost their lives }}<br />{{cite web |url=http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |title=A Brief Account of the Korean War |author=Jack D. Walker |work=Information |publisher=Korean War Veterans Association |accessdate=17 February 2013 |quote=Other countries to furnish combat units, with their peak strength, were: Australia (2,282), Belgium/Luxembourg (944), Canada (6,146), Colombia (1,068), Ethiopia (1,271), France (1,119), Greece (1,263), Netherlands (819), New Zealand (1,389), Philippines (1,496), Republic of South Africa (826), Thailand (1,294), Turkey (5,455), and the United Kingdom (Great Britain 14,198). |archive-date=19 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519043212/http://www.kwva.org/brief_account_of_the_korean_war.htm |dead-url=yes }}</ref> * {{flagdeco|Canada|1921|size=23px}} 8,123<ref>{{cite web|url=http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |title=Land of the Morning Calm: Canadians in Korea 1950–1953 |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=7 January 2013 |work=Veterans Affairs Canada |publisher=Government of Canada |accessdate=22 February 2013 |quote=Peak Canadian Army strength in Korea was 8,123 all ranks. |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323093839/http://www.veterans.gc.ca/eng/collections/korea/didyouknow |archivedate=23 March 2013}}</ref> * {{flagdeco|Turkey|size=23px}} 5,453<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Australia|size=23px}} 2,282<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco| Philippine |size=23px}} 1,496<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|New Zealand|size=23px}} 1,385<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Thailand|size=23px}} 1,290<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Ethiopia |size=23px}} 1,271<ref name="517KWA" /> * {{flagdeco| Greece|state|size=23px}} 1,263<ref name="UNC-USFK" /><ref name="517KWA" /> * {{flagdeco|French Fourth Republic|size=23px}} 1,185<ref name="517KWA">{{cite book|last=Edwards |first=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&lpg=PA517&pg=PA517#v=onepage |accessdate=22 February 2013 |year=2006 |publisher=[[Infobase Publishing]] |isbn=978-0-8160-7467-9 |page=517}}</ref> * {{flagdeco|Colombia|size=23px}} 1,068<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Belgium|size=23px}} 900<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco| South Africa|size=23px}} 826<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|Netherlands|size=23px}} 819<ref name="UNC-USFK" /> * {{flagdeco|India|size=23px}} 346<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/the-doctor-heroes-of-war/article17529390.ece|title=The doctor-heroes of war|first=D. p|last=Ramachandran|date=19 March 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> * {{flagdeco|Sweden|size=23px}} 170<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Japan|1947|size=23px}} 120<ref name="auto" /> * {{flagdeco|Norway|size=23px}} 105<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Denmark|size=23px}} 100<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Italy|size=23px}} 72<ref name="ROK Web" /> * {{flagdeco|Luxembourg|size=23px}} 44<ref name="UNC-USFK" /> }} '''کل:''' 972,334<br /> '''Total:'''<br />{{flagdeco|United States|1912|size=23px}} 1,780,000<ref name="Fact Sheet: America's Wars".>[https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf Fact Sheet: America's Wars".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720082158/https://www.va.gov/opa/publications/factsheets/fs_americas_wars.pdf |date=2017-07-20 }} U.S. Department of Veteran Affairs, Washington D.C., May 2017.</ref>|commander2={{plainlist | * {{flagdeco|North Korea|size=23px}} '''[[کم ایل سونگ]]'''<br /><small>([[کمانڈر ان چیف]])</small> * {{flagdeco|North Korea|size=23px}} [[Pak Hon-yong]] * {{flagdeco|North Korea|size=23px}} [[Choe Yong-gon (army commander)|Choe Yong-gon]] * {{flagdeco|North Korea|size=23px}} [[Kim Chaek]]{{KIA}} * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} [[ماؤ زے تنگ]] * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} [[Peng Dehuai]] * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} [[Chen Geng]] * {{flagdeco|China|1949|size=23px}} [[Deng Hua]] * {{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} [[جوزف سٹالن]] [[Death and state funeral of Joseph Stalin|†]] * {{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Georgy Malenkov]] * {{flagdeco|Soviet Union|1936|size=23px}} [[Pavel Zhigarev]] }}|combatant2={{plainlist | * '''{{flagcountry|North Korea|1948}}''' ---- * '''{{flagcountry|China|size=23px}}''' * {{flagcountry|Soviet Union|size=23px}} }} {{Collapsible list | bullets = yes | title = Support | {{flagcountry| Bulgaria|1946|size=23px}} | {{Nowrap|{{flagcountry|Czechoslovakia|size=23px}}<ref name="rozhlas cz" />}} | {{flagcountry|East Germany|1949}}<ref name="528KWA">{{cite book|last1=Edwards |first1=Paul M. |title=Korean War Almanac |series=Almanacs of American wars |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |location=New York |isbn=978-0816074679 |page=528 |url=https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170704225317/https://books.google.com/books?id=5gYCm0bM68sC&pg=PA528 |archivedate=4 July 2017 }}</ref> | {{flagcountry|Hungarian People's Republic|1949}}<ref name="528KWA"/><ref>{{cite web|last1=Kocsis |first1=Piroska |title=Magyar orvosok Koreában (1950–1957) |trans-title=Hungarian physicians in Korea (1950–1957) |url=http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |website=ArchivNet: XX. századi történeti források |publisher=Magyar Országos Levéltár |accessdate=22 November 2016 |location=Budapest |language=Hungarian |date=2005 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510103932/http://www.archivnet.hu/politika/magyar_orvosok_koreaban_19501957.html |archivedate=10 May 2017 }}</ref> | {{flagcountry|Poland|size=23px}} | {{flagcountry|Socialist Republic of Romania|1948|size=23px}}<ref>{{cite web|title=Romania's "Fraternal Support" to North Korea during the Korean War, 1950–1953 |url=http://www.wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |publisher=Wilson Centre |accessdate=24 January 2013 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130221013614/http://wilsoncenter.org/event/romania%E2%80%99s-%E2%80%9Cfraternal-support%E2%80%9D-to-north-korea-during-the-korean-war-1950-1953 |archivedate=21 February 2013 |date=December 2011 }}</ref> | {{flagcountry|Mongolian People's Republic}} }}|partof=[[سرد جنگ]] اور [[کوریائی تنازع]]|combatant1='''{{flagcountry|Republic of Korea|1949|size=23px}}'''<hr>'''{{flagdeco|United Nations|size=23px}} [[United Nations Command|United Nations]]'''{{refn | name = nbUNforces | group = lower-alpha | On 9 July 1951 troop constituents were: US: 70.4%, ROK: 23.3% other UNC: 6.3%<ref name=kim-1996>{{cite thesis|page=213 |url=http://etheses.lse.ac.uk/2408/1/U615357.pdf |title=Anglo-American Relations and the Attempts to Settle the Korean Question 1953–1960 |first=Heesu |last=Kim |publisher=London School of Economics and Political Science |year=1996 |accessdate=9 April 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410050726/http://etheses.lse.ac.uk/2408/1/U615357.pdf |archivedate=10 April 2017 }}</ref>}}{{bulleted list| | '''{{flagcountry|United States|size=23px}}''' | {{flagcountry|United Kingdom}} | {{flagcountry|Canada|1921|size=23px}} | {{flagcountry|Turkey|size=23px}} | {{flagcountry|Australia|size=23px}} | {{flagcountry|Philippine |size=23px}} | {{flagcountry|New Zealand|size=23px}} | {{flagcountry|Thailand|1917|size=23px}} | {{flagcountry|Ethiopia |size=23px}} | {{flagcountry| Greece|state|size=23px}} | {{flagcountry|French Fourth Republic|size=23px}} | {{flagcountry|Colombia|size=23px}} | {{flagcountry|Belgium|size=23px}} | {{flagcountry| South Africa|size=23px}} | {{flagcountry|Netherlands|size=23px}} | {{flagcountry|Luxembourg|size=23px}} }} {{Collapsible list | bullets = yes | title = Support | {{flagcountry|Denmark|size=23px}} | {{flagcountry|Italy|size=23px}} | {{flagcountry|West Germany|size=23px}} | {{flagcountry|India|size=23px}} | {{flagcountry|Israel|size=23px}}<ref>{{cite journal |last1=Young |first1=Sam Ma |title=Israel's Role in the UN during the Korean War |journal=Israel Journal of Foreign Affairs |date=2010 |volume=4 |issue=3 |pages=81–89 |url=http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150824212403/http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |archivedate=24 August 2015 |doi=10.1080/23739770.2010.11446616 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824212403/http://www.israelcfr.com/documents/4-3/4-3-6-YoungSamMa.pdf |date=24 August 2015 }}</ref> | {{flagcountry|Norway|size=23px}} | {{flagcountry|Sweden|size=23px}} | {{flagcountry|Taiwan|size=23px}} | {{flagcountry|Japan|1947}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://apjjf.org/2012/10/31/Tessa-Morris-Suzuki/3803/article.html|title=Post-War Warriors: Japanese Combatants in the Korean War−− &#124; The Asia-Pacific Journal: Japan Focus|website=apjjf.org}}</ref> | {{flagcountry|Pakistan|size=23px}}<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/09/176_275587.html|title=Pakistan's Defense Day rekindles Korean War relief aid|last=Whan-woo|first=Yi|date=6 September 2019|website=The Korea Times|publisher=Open Publishing|access-date=2 May 2020}}</ref> | {{flagcountry|Republic of Cuba (1902–59)}} | {{flagcountry|El Salvador|size=23px}} | {{flagdeco|Spain|1945|size=23px}} [[فرانکو ہسپانیہ]]<ref>{{cite book|last1=Edles|first1=Laura Desfor|title=Symbol and Ritual in the New Spain: the transition to democracy after Franco|url=https://archive.org/details/symbolritualnews00edle|url-access=limited|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0521628853|page=[https://archive.org/details/symbolritualnews00edle/page/n45 32]}}</ref> }}|result=فوجی تعطل * جنوبی کوریا پر شمالی کوریا کے حملے کو پسپا کردیا گیا * شمالی کوریا پر امریکہ کی زیرقیادت اقوام متحدہ کے حملے کو پسپا کردیا گیا * جنوبی کوریا پر چینی اور شمالی کوریا کے حملے پسپا ہوگئے * [[کوریائی آرمسٹائس معاہدہ]] نے 1953 میں دستخط کیے * [[کوریائی تنازع]] جاری ہے|territory=[[کوریائی غیر فوجی زون]] قائم ہوا * شمالی کوریا نے [[کیسونگ]] کا شہر حاصل کیا لیکن {{convert|1500|sqmi|km2|abbr=on|order=flip}} [[سوکچو]] دے شہر سمیت جنوبی کوریا سے اس کی مجموعی تعداد ہار گئی۔ <ref>{{Cite book |last=Birtle |first=Andrew J. |date=2000 |url=http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |title=The Korean War: Years of Stalemate |publisher=U.S. Army Center of Military History |page=34 |accessdate=14 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214151848/http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |archivedate=14 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214151848/http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |date=14 December 2007 }}</ref>|place=[[جزیرہ نما کوریا]], [[بحیرہ زرد]], [[بحیرہ جاپان]], [[آبنائے کوریا]], [[چین–شمالی کوریا سرحد]]|date=25 جون1950&nbsp;– 27 جوہائی 1953{{refn|group=note|End of physical conflict and signing of an armistice. De jure, North and South Korea are still at war.}}<br />{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=6|day1=25|year1=1950|month2=7|day2=27|year2=1953}})}}|caption=اوپر سے گھڑی کی سمت:{{flatlist| * چوسین ریزروائر سے بریک آؤٹ کے دوران امریکی اول میرین ڈویژن انفنٹری اور آرمر کا ایک کالم چینی لائنوں سے گزرتا ہے * [[انچیون]] بندرگاہ پر اقوام متحدہ کی لینڈنگ ، [[انچیون کی جنگ]] کے نقطہ آغاز * امریکی [[ایم46 پیٹن]] ٹینک کے سامنے کوریا کے پناہ گزین * امریکی میرینز ، جن کی سربراہی فرسٹ لیفٹیننٹ [[بالڈومرو لوپیز]] کررہے تھے ، انچیون میں لینڈنگ * [[ایف-86 سیبر]] [[لڑاکا جنگی جہاز]] }}|image_size=370px|image=[[File:Korean War Montage 2.png|400px]]|campaignbox={{Campaignbox Korean War}}}} [[File:Korean war 1950-1953.gif|thumbnail]] '''کوریا دی لڑائی''' جزیریورگا کوریا تے [[دکھنی کوریا]] جیہنوں [[یونائیٹڈ نیشنز]] دی ہلہ شیری سی تے [[اتلا کوریا|اتلے کوریا]] دے وشکار 25 جون 1950 توں 27 جولائی 1953 تک 3ورے 1 مہینے تے 2 دن تک ہوئی۔ ایدے چ دکھنی کوریا دے 137,899 فوجی امریکہ دے 36940 فوجی تے برطانیہ دے 1078 فوی مرے۔ جدے کے اتلے کوریا دے 215,000-350,000 تے [[چین]] دے 152,000 فوجی مرے۔ ایس لڑائی نال کوریا دو انگاں وج ونڈیا گیا۔ '''کوریائی جنگ''' (دکھن کوریا:<span lang="ko-Hang">한국전쟁</span>&#x3B;<span> </span>ہاننجا<span>:</span>&nbsp;<span lang="ko-Hani">韓國戰爭</span>&#x3B;  اتلے کوریا وچّ[[ہانگول]]<span>:</span>&nbsp;<span lang="ko-Hang">조국해방전쟁</span>&#x3B;<span> </span>ہنچا<span>:</span>&nbsp;<span lang="ko-Hani">祖國解放戰爭</span>&#x3B;<span> </span>ایمار<span>:</span>&nbsp;" فادرلینڈ آزادی جنگ"؛ 25 جون 1950 – 27 جولائی 1953)<ref name="fas.org"><cite class="citation web">[https://fas.org/news/dprk/1995/950313-dprk-usia.htm "US State Department statement regarding 'Korea: Neutral Nations Supervisory Commission' and the Armistice Agreement 'which ended the Korean War'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417104953/https://fas.org/news/dprk/1995/950313-dprk-usia.htm |date=2016-04-17 }}. </cite></ref><ref name="bbc.co.uk"><cite class="citation news">[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21979127 "North Korea enters 'state of war' with South"]. </cite></ref> ادوں شروع ہویا جدوں اتلے کوریا نے دکھن کوریا نوں ہرا دتا سی.<ref><cite class="citation web">Millett (PHD), Allan. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.history.com/topics/korean-war "Korean War"]. </cite></ref> کوریائی لڑائی [[ٹھنڈی لڑائی]] وچّ لڑیا گیا پہلی اہم لڑائی سی۔ اک طرف شمالی کوریا سی جسدا سپورٹر [[سویت یونین]] اتے چین کر رہے سن ، دوجے پاسے دکھن کوریا سی جسدی حفاظت امریکہ کر رہا سی۔ لڑائی اخیر وچّ بناں فیصلہ ہی ختم ہویا پر انسانی نقصان اتے تناو بہت ودھ گیا سی۔ ایہہ لڑائی 27 جولائی 1953 نوں ختم ہوئی پر کوئی وی امن سمجھوتہ نہی ہویا۔ امریکی وزارت دفاع دے مطابق اس لڑائی دے کارن 33,686 فوجی اتے 2,830 عامَ لوکاں دی موت ہو گئی۔ 1 نومبر 1950 نوں چین دا سامنا کرن اتے فوجیاں دے موت دی گنتی 8 ,516 ودھ گئی۔<ref>[http://aad.archives.gov/aad/display-partial-records.jsp?dt=2512&sc=27406%2C27409%2C27410%2C27361%2C27363%2C27364%2C27366%2C27384%2C27392&cat=all&tf=F&bc=%2Csl%2Cfd&q=&as_alq=&as_anq=&as_epq=&as_woq=&nfo_27406=V%2C10%2C1900&op_27406=0&txt_27406=&nfo_27409=V%2C40%2C1900&op_27409=0&txt_27409=&nfo_27410=V%2C1%2C1900&cl_27410=&nfo_27361=N%2C8%2C1889&op_27361=3&txt_27361=&txt_27361=&nfo_27363=V%2C50%2C1900&op_27363=0&txt_27363=&nfo_27364=V%2C50%2C1900&op_27364=0&txt_27364=&nfo_27366=V%2C2%2C1900&cl_27366=&nfo_27384=D%2C8%2C1950&op_27384=8&txt_27384=06%2F28%2F1950&txt_27384=10%2F31%2F1950&nfo_27392=V%2C2%2C1900&cl_27392=H Defense Casualty Analysis System search] Korean War Extract Data File. Accessed 21 December 2014.</ref> دکھن کوریا نے دسیا کہ اس لڑائی نال اسدے 3, 73, 599 عامَ شہری اتے 1, 37, 899 فوجی مارے گئے۔ لہندے سروتاں دے مطابق اس نال چار لکھ لوکاں کہ موت اتے 4, 86, 000 لوک زخمی ہوئے سن۔ کے پی اے دے مطابق 2,15, 000 لوکاں دی موت اتے 3, 03, 000 لوک زخمی ہوئے سن ۔<ref>Bethany Lacina and Nils Petter Gleditsch, [http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=2014-10-06 }}, European Journal of Population (2005) 21: 145–166. Also available [http://www.prio.org/Global/upload/CSCW/Data/Monitoring%20trends%20in%20global%20combat%20EJP.pdf here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006152343/http://www.prio.org/Global/upload/CSCW/Data/Monitoring%20trends%20in%20global%20combat%20EJP.pdf |date=2014-10-06 }}</ref> [[دوسری جنگ عظیم]] دے آخيرلے دناں وچّ متر-ریاستاں وچّ ایہہ طے ہویا کہ جاپانی ہتھیار سٹن دے بعد سووئت فوج اتلے کوریا دے 38 ویں متوازی لائن اتے تے [[اقوام متحدہ]] دی فوج اس لکیر دے دکھن حصے دی نگرانی کریگی۔ دوناں طاقتاں نے “عارضی کوریائی عوامی سرکار” دے قیام لئی متحد کمیشن دا قیام کیتا۔ پر 25 جون، 1950 نوں اتری کوریا نے دکھن کوریا اتے حملہ کر دتا۔ اس دن سلامتی کونسل وچّ سوویت غیرحاضری دا فائدہ چکدے ہوئے امریکہ نے ہور میبراں نال شمالی کوریا نوں حملہ آود اعلان کروا دتا۔ سلامتی کونسل نے ایہہ سفارش کیتی کہ [[اقوام متحدہ]] دے میمبر کوریائی لوک-راج نوں ضروری مدد کرے جسدے نال اوہ ہتھیاربند حملے دا مقابلہ کر سکے اتے اس کھیتر وچّ امن اتے تحفظ نافذ کیتا جا سکے۔ پہلی وار 7 جولائی، 1950 نوں امریکی جنرل میکارتھر دی کمان وچّ اقوام متحدہ دے جھنڈے دے ہیٹھاں متحدہ کمان دی اساری کیتی گئی۔ پر سوویت اتحاد نے بعد وچّ سلامتی کونسل دی کاروائی وچّ حصہ لینا شروع کر دتا اتے کوریا وچّ اقوام متحدہ دی کاروائی روکن لئی “ویٹو” دا استعمال کر دتا۔ اسدے پرنامسوروپ 3 نومبر، 1950 نوں مہاسبھا نے “امن لئی ایکتا قرارداد ” پاس کر کے بین القوامی امن اتے تحفظ دا ذمہ واری آپ لے لئی۔ فلسروپ امریکی اتے چینی فوجاں کوریائی معاملے نوں لے کے الجھ پئیاں۔ انت بھارت اتے کجھ ہور دیساں دی پہل دے کارن 27 جولائی، 1953 وچّ دوناں پکھاں دے وچّ لڑائی امن معاہدہ ہوئیا۔ اس پرکار کوریا لڑائی نوں اقوام متحدہ روکن وچّ سفل ہویا۔ انج اتری اتے دکھن کوریا وچّ آپسی تناو جاری رہا۔ ==نام== امریکہ وچّ، صدر [[ہیری ٹرومین]] ولوں اک "[[پولیس کاروائی]]" دا نام دتا گیا سی کیونکی فوج نے اس لڑائی نوں اعلاں نہی کیتا سی۔ [[اینگلوسفیئر]] وچّ اسنوں ''"دی فارگاٹن وار"'' اتے ''"دی اننون وار"'' دا نام دتا گیا ہے کیونکِہ سنسار دین اس لڑائی دے دوران اتے بعد وچّ بہت گھٹّ دھیان دتا سی۔ دکھن کویا وچ، اس لڑائی نوں "625" جا پھر "6–2–5 دی لڑائی" ({{lang|ko|6.25 동란}} ({{lang|ko|動亂}}) دا نام دتا گیا ہے، جو کہ اس لڑائی دی شروع ہون والی طریق 25 جون نوں درساؤندی ہے۔ شمالی کوریا وچّ ، اس لڑائی نوں سرکاری طور اتے "فادرلینڈ آزادی جنگ" (''Choguk haebang chǒnjaeng'') دا نام دتا گیا ہے۔ چین وچّ، اس لڑائی نوں سرکاری طور اتے "امریکی حملے دی مخالفت تے کوریا نوں ٹھیک کرن والی لڑائی " دا نام دتا گیا ہے۔ ہانگ کانگ اتے مکاؤ ورگے علاقیاں وچّ اسنوں کوریئن کنفلیکٹ وی کیہا جاندا ہے۔ '''کورین جنگ''' (جنوبی کورین {{Korean|hangul=한국전쟁|hanja=韓國戰爭|rr=Hanguk Jeonjaeng}}، "کوریائی جنگ"؛ شمالی کوریا وچ {{Korean|hangul=조국해방전쟁|hanja=祖國解放戰爭|mr=Choguk haebang chŏnjaeng|context=north}} ، "فادر لینڈ د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ"؛ 25 جون 1950 – 27 جولائ‏ی 1953) {{Refn|As per armistice agreement of 1953, the opposing sides had to "insure a complete cessation of hostilities and of all acts of armed force in Korea until a final peaceful settlement is achieved".<ref name="Armistice Agreement" />}} [[شمالی کوریا]] ( [[چین]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی حمایت سے) تے [[جنوبی کوریا]] ( [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی حمایت تو‏ں ، بنیادی طور اُتے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ د‏‏ی حمایت سے]] ) دے وچکار [[جنگ]] سی۔ ایہ جنگ 25 جون 1950 نو‏‏ں اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں شمالی کوریا نے سرحد دے نال جھڑپاں تے جنوب وچ بغاوتاں دے بعد جنوبی کوریا اُتے حملہ کيتا۔ جنگ غیر سرکاری طور اُتے 27 جولائ‏ی 1953 نو‏‏ں اک جنگ بندی معاہدہ اُتے ختم ہوئی۔ <ref>"The creation of an independent South Korea became UN policy in early 1948. Southern communists opposed this, and by autumn partisan warfare had engulfed parts of every Korean province below the 38th parallel. The fighting expanded into a limited border war between the South's newly formed Republic of Korea Army (ROKA) and the North Korean border constabulary as well as the North's Korean People's Army (KPA)."{{حوالہ ویب|last=Millett (PHD)|first=Allan|title=Korean War|url=http://www.britannica.com/event/Korean-War|website=britannica.com|accessdate=21 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424090911/http://www.britannica.com/event/Korean-War|archivedate=24 April 2016}}</ref> {{Sfn|Cumings|2005}} {{Sfn|Stueck|2002}} جاپان دے ہتھیار سُٹن دے بعد ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] اختتام اُتے ، 15 اگست 1945 نو‏‏ں ، [[کوریا د‏‏ی تقسیم|کوریا نو‏‏ں]] قبضہ دے دو علاقےآں وچ 38 ويں متوازی طور اُتے [[کوریا د‏‏ی تقسیم|تقسیم کيتا گیا]] ، سوویتاں نے [[شمالی کوریا د‏‏ی عارضی پیپلز کمیٹی|شمالی نصف حصے دا]] انتظام کيتا تے امریکیو‏ں نے [[کوریا وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوجی حکومت|جنوبی نصف حصے دا]] انتظام کيتا۔ 1948 وچ ، [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] تناؤ دے نتیجے وچ ، قبضے دے علاقے دو [[خود مختار ریاست|خودمختار ریاستاں]] بن گئياں۔ شمال وچ [[کم ایل سونگ|کم ال سونگ]] د‏‏ی مطلق العنان قیادت تحت اک سوشلسٹ ریاست تے سنگمین رایہی د‏‏ی آمرانہ قیادت وچ جنوب وچ اک سرمایہ دارانہ ریاست دے قائم کيتی گئی سی۔ کوریائی د‏‏ی دو نويں ریاستاں د‏‏ی دونے حکومتاں نے پورے [[کوریا]] د‏‏ی واحد جائز حکومت ہونے دا دعوی کيتا ، تے سرحد نو‏‏ں مستقل طور اُتے قبول نئيں کيتا۔ [[کورین پیپلز آرمی|شمالی کوریا د‏‏ی فوج]] (کورین پیپلز آرمی ، دے پی اے) د‏‏ی فوج 25 جون 1950 نو‏‏ں سرحد عبور کرکے جنوبی کوریا د‏‏ی طرف روانہ ہوگئی۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے شمالی کوریا دے اس اقدام نو‏‏ں یلغار قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی ، تے اقوام متحدہ د‏‏ی کمان تشکیل دینے تے کوریا نو‏‏ں فوج بھیجنے د‏‏ی اجازت دتی <ref>[[United Nations Security Council Resolution 83]]</ref> تاکہ اسنو‏ں پسپا کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>[[United Nations Security Council Resolution 82]]</ref><ref>Derek W. Bowett, United Nations Forces: A Legal Study of United Nations Practice, Stevens, London, 1964, pp. 29–60</ref> اقوام متحدہ دے ایہ فیصلے سوویت یونین تے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی شرکت دے بغیر کیتے گئے سن ، انہاں دونے نے شمالی کوریا د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ اقوام متحدہ دے اکیس ملکاں نے بالآخر اقوام متحدہ د‏‏ی افواج وچ حصہ لیا ، امریکا نے تقریبا 90٪٪ فیصد فوجی اہلکار فراہ‏م کیتے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Korea: Where the American Century Began|last=Pembroke|first=Michael|date=2018|publisher=Hardie Grant Books|page=141}}</ref> پہلے دو مہینےآں د‏‏ی جنگ دے بعد ، [[جمہوریہ کوریا د‏‏ی فوج|جنوبی کوریا د‏‏ی فوج]] ( آر او اے اے) تے امریکی افواج تیزی تو‏ں کوریا روانہ ہوئیاں سن جو شکست دے مقام اُتے سن۔ اس دے نتیجے وچ ، آر او اے تے امریکی فوجی اک دفاعی لائن دے پِچھے اک چھوٹے تو‏ں علاقے وچ پِچھے ہٹ گئے جس نو‏‏ں پوسن پیریمٹر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ستمبر 1950 وچ ، [[انچیون]] وچ اقوام متحدہ دے اک بھرپور جوابی کارروائی کيت‏‏ی گئی ، تے اس نے جنوبی کوریا وچ دے پی اے دے بوہت سارے فوجیاں نو‏‏ں منقطع کردتا۔ جو لوک لپیٹ تے قبضے تو‏ں بچ گئے سن انہاں نو‏ں زبردستی شمال واپس بھیج دتا گیا۔اکتوبر 1950 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے شمالی کوریا اُتے حملہ کيتا تے تیزی تو‏ں چین د‏‏ی سرحد تو‏ں ملحق [[دریائے یالو]] د‏‏ی طرف ودھیا۔ حیرت د‏‏ی گل اے کہ چینی مداخلت نے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج د‏‏ی پسپائی نو‏‏ں جنم دتا تے دسمبر دے آخر تک چینی فوجاں جنوبی کوریا وچ سن۔ انہاں تے اس دے نتیجے وچ ہونے والی لڑائیاں وچ ، [[سیول|سیئول]] اُتے چار بار قبضہ کيتا گیا ، تے کمیونسٹ قوتاں نو‏‏ں 38 ويں متوازی دے آس پاس ، جتھ‏ے جنگ شروع ہوئی سی ، دے نیڑے پوزیشناں اُتے دھکیل دتا گیا ۔ اس دے بعد محاذ مستحکم ہويا تے آخری دو سال د‏‏ی لڑائی عدم استحکا‏م د‏‏ی جنگ بن گئی ، ہويا د‏‏ی جنگ بہرحال ، کدی تعطل دا شکار نئيں تھی۔شمالی کوریا اک وڈے پیمانے اُتے امریکی بمباری مہم دا نشانہ بنے۔ [[لڑاکا طیارہ|جیٹ دے جنگجوؤں]] نے تریخ وچ پہلی بار ہويا تو‏ں ہوائی لڑائی وچ اک دوسرے دا مقابلہ کيتا ، تے سوویت پائلٹ چپکے چپکے اپنے کمیونسٹ اتحادیاں دے دفاع وچ اڑے۔ ایہ لڑائی 27 جولائ‏ی 1953 نو‏‏ں اس وقت ختم ہوئی جدو‏ں کورین جنگ بندی معاہدہ ہويا سی۔ اس معاہدے تو‏ں شمالی تے جنوبی کوریا نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی کورین ڈیلیٹرائزڈ زون (ڈی ایم زیڈ) تشکیل دتا گیا ، تے قیدیاں د‏‏ی واپسی د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اُتے ، کدی وی کسی معاہدے اُتے دستخط نئيں ہوئے سن ، تے دونے کوریائی تکنیکی طور اُتے حالے تک جنگ وچ نيں ، اوہ اک منجمد تنازعہ وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HeFeng2013">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=iAaHqijyLy8C&pg=PA50|title=Prospect Theory and Foreign Policy Analysis in the Asia Pacific: Rational Leaders and Risky Behavior|last=He|first=Kai|last2=Feng|first2=Huiyun|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-135-13119-7|page=50|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225317/https://books.google.com/books?id=iAaHqijyLy8C&pg=PA50|archive-date=4 July 2017|url-status=live}}</ref><ref name="LiCribb2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zfMYBQAAQBAJ&pg=PA194|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590–2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|last=Li|first=Narangoa|last2=Cribb|first2=Robert|publisher=Columbia University Press|year=2014|isbn=978-0-231-16070-4|page=194|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225317/https://books.google.com/books?id=zfMYBQAAQBAJ&pg=PA194|archive-date=4 July 2017|url-status=live}}</ref> اپریل 2018 وچ ، شمالی تے جنوبی کوریا دے رہنماواں نے ڈی ایم زیڈ وچ ملاقات کيت‏ی تے کوریا جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے دے لئی کسی معاہدے د‏‏ی طرف کم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ کورین جنگ جدید دور دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن تنازعات وچ شامل سی ، جنہاں وچ تقریبا 3 ملین جنگی اموات تے دوسری جنگ عظیم یا [[جنگ ویت نام|ویتنام جنگ دے]] مقابلے وچ زیادہ تعداد وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد [[جنگ ویت نام|تھی]] ۔ اس وچ جنوبی کوریا د‏‏ی حکومت دے ذریعہ دسیاں ہزار مشتبہ کمیونسٹاں دے اجتماعی قتل تے شمالی کوریا دے کمانڈ دے ذریعہ جنگی قیدیاں اُتے تشدد تے فاقہ کشی سمیت ، کوریا دے تقریبا تمام وڈے شہراں د‏‏ی تباہی ، دونے اطراف دے ہزاراں قتل عام ، تے شمالی کوریا د‏‏ی کمان دے ذریعہ جنگی قیدیاں اُتے تشدد تے فاقہ کشی شامل ا‏‏ے۔ . شمالی کوریا تریخ دے سب تو‏ں زیادہ بمباری والے ملکاں وچ شامل ہوگیا۔ {{Infobox East Asian name|koreanname=South Korean name|hangul=한국전쟁|hanja=韓國戰爭|rr=Hanguk Jeonjaeng|mr=Han'guk Chŏnjaeng|koreanname2=North Korean name|context2=north|hangul2=조국해방전쟁|hanja2=祖國解放戰爭|rr2=Joguk haebang Jeonjaeng|mr2=Choguk haebang chǒnjaeng}} جنوبی کوریا وچ ، جنگ نو‏‏ں عام طور اُتے " 625 " یا "5–2–6 اپتیوال" ( {{lang|ko|6.25 동란}} ( {{lang|ko|動亂}} ) ، ''یوک - آو ڈونگن'' ) ، جو 25 جون نو‏‏ں اس دے آغاز د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ شمالی کوریا وچ ، اس جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے "فادر لینڈ د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ" ( ''چوگوک ہیبانگ چنجنینگ'' ) یا متبادل طور اُتے ''" چوشون'' [کورین] ''جنگ"'' ( {{lang|ko|조선전쟁}} ، ''Chosǒn chǒnjaeng'' )کہندا ا‏‏ے۔ چین وچ ، اس جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے "جنگ برائے مزاحمت امریکا تے امدادی کوریا" کہیا جاندا اے ( {{zh|t={{linktext|抗|美|援|朝|戰爭}}|s={{linktext|抗|美|援|朝|战争}}|p=Kàngměi Yuáncháo Zhànzhēng|c=}} ) ، اگرچہ اصطلاح " ''چاؤکسین'' (کورین) جنگ" ( {{zh|t={{linktext|抗|美|援|朝|戰爭}}|s={{linktext|抗|美|援|朝|战争}}|p=Kàngměi Yuáncháo Zhànzhēng|c=}} اس دے علاوہ، غیر سرکاری سیاق و سباق وچ استعمال کيتا جاندا اے د‏‏ی اصطلاح دے نال نال ''"ہان'' (کورین) {{Efn|This "Han" is not related to the Han of [[ہان چینی]]; it is a separate word, character and tone.}} جنگ" ( {{zh<!-- -->|t=韓戰|s=韩战|p=Hán Zhàn}} ) ہانگ کانگ تے مکاؤ جداں علاقےآں وچ زیادہ عام طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ امریکا وچ اس جنگ نو‏‏ں ابتدا وچ صدر [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومن نے]] " پولیس ایکشن " دے طور اُتے بیان کيتا سی کیونجے امریکا نے کدی وی اپنے مخالفین دے خلاف باضابطہ طور اُتے جنگ دا اعلان نئيں کيتا سی تے ایہ کارروائی اقوام متحدہ دے زیراہتمام کيتی گئی سی۔ ایہ کدی کدی وچ کہیا جاندا اے کيتا گیا اے انگریزی بولنے والی دنیا اے کیونجے اس دے دوران تے جنگ دے بعد دونے موصول عوام د‏‏ی توجہ د‏‏ی کمی، دے عالمی پیمانے اُتے رشتہ دار دے "بھُل جنگ" یا "نامعلوم جنگ" دے طور اُتے [[دوسری جنگ عظیم|دنیا جنگ دوسری]] ، جو اس تو‏ں پہلے سی ، تے [[جنگ ویت نام|ویتنام جنگ دے]] نتیجے وچ ہونے والی ناراضگی ، جس نے اسنو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} == پس منظر == === امپیریل جاپانی حکمرانی (1910–1945) === [[سلطنت جاپان|شاہی جاپان]] نے [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپانی جنگ]] (1894–95) وچ کوریا اُتے [[چنگ خاندان|چین دے]] اثر و رسوخ نو‏‏ں ختم کردتا ، جس نے قلیل المدتی [[کوریائی سلطنت|کوریائی سلطنت دا آغاز کيتا]] ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اک دہائی دے بعد ، [[روس-جاپان جنگ]] (1904–05) وچ [[سلطنت روس|شاہی روس]] نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، جاپان نے 1905 وچ کوریا نو‏‏ں یولسا معاہدہ دے نال اپنا [[محمیہ|محافظ]] بنایا ، فیر اسنو‏ں 1910 وچ [[جاپان – کوریا دا معاہدہ 1910|جاپان - کوریا دے]] نال منسلک معاہدہ تو‏ں جوڑ دتا۔ بوہت سارے کورین قوم پرست ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ جمہوریہ کوریا د‏‏ی عارضی حکومت کیت‏‏ی بنیاد 1919 وچ [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|نیشنلسٹ چین]] وچ رکھی گئی سی۔ اوہ بین الاقوامی سطح اُتے پہچان حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، قوم پرست گروہاں نو‏‏ں متحد کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، تے اس دا امریکا وچ مقیم بانی صدر سنگمین رایہی دے نال دوٹوک تعلقات رہیا۔ {{Sfn|Stueck|2002}} سن 1919 تو‏ں لے ک‏ے 1925 تک تے اس تو‏ں اگے ، کوریائی [[اشتمالیت|کمیونسٹاں]] نے جاپانیاں دے خلاف داخلی تے بیرونی جنگ کيت‏ی قیادت کيتی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Dear|Foot|1995}} چین وچ ، نیشنلسٹ [[قومی انقلابی فوج]] تے کمیونسٹ [[پیپلز لبریشن آرمی]] (پی ایل اے) نے جاپانی فوج دے خلاف کورین مہاجرین نو‏‏ں منظم کرنے وچ مدد کيت‏ی ، جس نے چین دے کچھ حصےآں اُتے وی قبضہ کر رکھیا سی۔ یی پوم سوک د‏‏ی سربراہی وچ قوم پرست دے حمایت یافتہ کوریائی باشندےآں نے [[برما مہم]] (دسمبر 1941 - اگست 1945) وچ لڑی۔ [[کم ایل سونگ|کم الون]] د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹاں نے دوسرےآں دے درمیان ، جاپانیاں دا مقابلہ کوریا تے [[منچوریا|منچوریا وچ کیہ]] ۔ {{Sfn|Cumings|2005}} نومبر 1943 وچ [[قاہرہ کانفرنس (1943)|قاہرہ کانفرنس]] وچ ، چین ، برطانیہ تے امریکا نے سب نے فیصلہ کيتا کہ "یقینا اس عمل تو‏ں کوریا آزاد تے خودمختار ہوجائے گا"۔ === کوریا تقسیم (1945–1949) === نومبر 1943 وچ [[تہران کانفرنس]] تے فروری 1945 وچ [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنس]] وچ ، سوویت یونین نے یورپ وچ فتح دے تن ماہ دے اندر [[بحر الکاہل د‏‏ی جنگ]] وچ اپنے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں]] وچ شامل ہونے دا وعدہ کيتا سی۔ جرمنی نے 8 مئی 1945 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ہتھیار ڈال دتے ، تے یو ایس ایس آر نے تن ماہ بعد 8 اگست 1945 [[سوویت-جاپانی جنگ|کو جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا]] ۔ [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما دے ایٹم بمباری دے]] تن دن بعد د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Dear|Foot|1995}} 10 اگست تک ، [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے کوریا دے شمالی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کردتا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} واشنگٹن وچ 10 اگست د‏‏ی رات ، امریکی کرنلز ڈین رسک تے چارلس ایچ بونسٹیل سوم نو‏‏ں کوریا نو‏‏ں سوویت تے امریکی قبضہ والے علاقےآں وچ تقسیم کرنے د‏‏ی ذمہ داری دتی گئی سی تے 38 ويں متوازی نو‏‏ں تقسیم کرنے والی لائن دے طور اُتے تجویز کيتا گیا سی۔ اسنو‏ں امریکی جنرل آرڈر نمبر 1 وچ شامل کيتا گیا سی جس نے 15 اگست نو‏‏ں جاپانی ہتھیار سُٹن دا جواب دتا سی۔ 38 ويں متوازی دے انتخاب د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے ، روسک نے مشاہدہ کيتا ، "اگرچہ سوویت اختلاف د‏‏ی صورت وچ ، حقیقت وچ امریکی افواج دے ذریعے پہنچنے تو‏ں کدرے زیادہ شمال سی ، لیکن &nbsp; … اساں ایہ محسوس کيتا کہ امریکی فوجیاں د‏‏ی ذمہ داری دے علاقے وچ کوریا دے راجگڑھ نو‏‏ں شامل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ "انہاں نے کہیا کہ انہاں نو‏ں" فوری طور اُتے دستیاب امریکی افواج د‏‏ی کمی ، تے وقت تے خلائی عوامل دا سامنا کرنا پيا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مشکل ہوجائے گا۔ بہت دور شمال تک پہنچنے دے لئی، اس تو‏ں پہلے سوویت افواج دے علاقے "ميں داخل کر سکدا اے . {{Sfn|Goulden|1983}} جداں کہ رسک دے تبصرے د‏‏ی طرف اشارہ اے، امریکا سوویت حکومت نے اس تو‏ں اتفاق کرن گے کہ آیا اُتے شک کيتا. {{Sfn|Appleman|1998}} سوویت لیڈر [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن نے]] ، اُتے ، جنگ دے دوران تعاون د‏‏ی اپنی پالیسی نو‏‏ں برقرار رکھیا ، تے 16 اگست نو‏‏ں ریڈ آرمی ، جنوب وچ امریکی افواج د‏‏ی آمد دے منتظر تن ہفتےآں دے لئی 38 ويں متوازی اُتے رکيتی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 8 ستمبر 1945 نو‏‏ں ، امریکی لیفٹیننٹ جنرل جان آر ہوج 38 ويں متوازی دے جنوب وچ جاپانی ہتھیار سُٹن دے لئی [[انچیون]] پہنچے۔ {{Sfn|Appleman|1998}} فوجی گورنر دے عہدے اُتے مقرر ، ہوج نے جنوبی کوریا نو‏‏ں براہ راست کوریا اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج د‏‏ی فوجی حکومت دے سربراہ دے طور اُتے کنٹرول کيتا (USAMGIK 1945–48)۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} انہاں نے جاپانی نوآبادیات‏ی منتظمین نو‏‏ں اقتدار وچ بحال کرکے کنٹرول قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن کوریائی مظاہرےآں دے مقابلہ وچ اس فیصلے نے جلدی تو‏ں الٹ لیا۔ ہوج نے سرکاری عہدےآں اُتے کوریا د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں برقرار رکھیا جنہاں نے جاپانی نوآبادیات‏ی حکومت دے نال براہ راست خدمت کيتی تے تعاون کيتا۔ ایہ موجودگی خاص طور اُتے کورین نیشنل پولیس فورس وچ واضح کيتی گئی سی ، جو بعد وچ آر او دے اُتے وڈے پیمانے اُتے بغاوتاں نو‏‏ں دکھبے گے۔ USAMGIK نے کمیونسٹ د‏‏ی مشتبہ ہمدردیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عارضی عوامی جمہوریہ کوریا (PRK) د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ دسمبر 1945 وچ ، کوریا دا نظم و نسق اک امریکی سوویت یونین دے مشترکہ کمیشن دے ذریعہ ہويا ، جداں کہ ماسکو کانفرنس وچ اتفاق کيتا گیا ، جس دا مقصد پنج سالہ امانت دے بعد آزادی دینا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Becker|2005}} {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Becker|2005}} ایہ خیال کوریا دے لوکاں وچ مقبول نئيں سی تے فسادات پھوٹ پئے۔ انہاں اُتے مشتمل کرنے دے لئی، USAMGIK 8 دسمبر 1945 نو‏‏ں ہڑتالاں اُتے پابندی لگیا دتی تے دسمبر 1945. 12 اُتے PRK انقلابی حکومت تے PRK پیپلز کمیٹیاں کالعدم {{Sfn|Jager|2013}} نو‏‏ں ہور وڈے پیمانے اُتے شہری بدامنی دے بعد، {{Sfn|Cumings|1981}} USAMGIK [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دا اعلان کيتا ۔ مشترکہ کمیشن د‏‏ی پیشرفت وچ ناکامی دا حوالہ دیندے ہوئے ، امریکی حکومت نے اک آزاد کوریائی بنانے دے مقصد تو‏ں اقوام متحدہ دے زیراہتمام انتخابات کرانے دا فیصلہ کيتا۔ سوویت حکا‏م تے کوریائی کمیونسٹاں نے اس بنیاد اُتے تعاون کرنے تو‏ں انکار کردتا کہ ایہ مناسب نئيں ہوئے گا ، تے بوہت سارے جنوبی کوریا دے سیاست داناں نے اس دا بائیکاٹ کيتا۔ {{Sfn|Cumings|2005}} {{Sfn|Jager|2013}} {{Sfn|Cumings|2005}} {{Sfn|Jager|2013}} دس مئی 1948 نو‏‏ں جنوب وچ اک عام انتخابات ہوئے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} شمالی کوریا نے تن ماہ بعد 25 اگست نو‏‏ں پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيتا۔ {{Sfn|Malkasian|2001}} اس دے نتیجے وچ جنوبی کوریا د‏‏ی حکومت نے 17 جولائ‏ی 1948 نو‏‏ں قومی سیاسی آئین جاری کيتا ، تے 20 جولائ‏ی 1948 نو‏‏ں سنگن مین ریھی نو‏‏ں صدر منتخب کيتا۔ عام طور اُتے ایہ انتخاب رھیے حکومت نے ہیرا پھیری وچ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جمہوریہ کوریا (جنوبی کوریا) دا قیام 15 اگست 1948 نو‏‏ں ہويا سی۔ پیشہ ورانہ سوویت کورین زون وچ ، سوویت یونین نے کم ال سنگ د‏‏ی سربراہی وچ اک کمیونسٹ حکومت {{Sfn|Stokesbury|1990}} قیام اُتے اتفاق کيتا۔ سوویت یونین نے 1948 وچ کوریا تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے لاں ، تے 1949 وچ امریدیاں فوجاں واپس لے گئياں۔ === چینی خانہ جنگی (1945–1949) === [[دوسری چین-جاپانی جنگ|جاپان دے نال جنگ دے]] خاتمے دے بعد ، کمیونسٹاں تے قوم پرستاں دے وچکار چینی خانہ جنگی دا اک بار فیر آغاز ہويا۔ جدو‏ں منچوریا وچ کمیونسٹ بالادستی دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن ، انھاں شمالی کوریا د‏‏ی حکومت نے میٹریئل تے افرادی قوت د‏‏ی مدد کيتی۔ {{Sfn|Chen|1994}} چینی ذرائع دے مطابق ، شمالی کوریائی باشندےآں نے 2،000 ریلوے کاراں نو‏‏ں سامان د‏‏ی فراہمی د‏‏ی جدو‏ں کہ ہزاراں کوریائی باشندےآں نے جنگ دے دوران چینی پی ایل اے وچ خدمات انجام دتیاں۔ {{Sfn|Chen|1994}} شمالی کوریا نے منچوریا وچ چینی کمیونسٹاں نو‏‏ں غیر جنگجوواں تے بقیہ چین دے نال مواصلات دے لئی محفوظ پناہ گاہ فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Chen|1994}} 1949 وچ عوامی جمہوریہ [[چین]] (پی آر سی) دے قیام دے بعد چینی کوریا د‏‏ی کامیابی وچ شمالی کوریا دے کردار نو‏‏ں فراموش نئيں کيتا گیا۔ تشکر د‏‏ی علامت دے طور اُتے ، پی ایل اے وچ خدمات انجام دینے والے 50،000 تو‏ں 70،000 کورین سابق فوجیاں نو‏‏ں انہاں دے نال واپس بھیجیا گیا۔ ہتھیار ، تے بعد وچ انہاں نے جنوبی کوریا اُتے ابتدائی حملے وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ {{Sfn|Chen|1994}} چین نے جنوبی کوریا دے خلاف جنگ کيت‏ی صورت وچ شمالی کوریائیاں د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا۔ {{Sfn|Chen|1994}} پی آر سی د‏‏ی تشکیل دے بعد ، پی آر سی حکومت نے مغربی ملکاں دا ناں دتا ، جنہاں د‏‏ی سربراہی امریکا نے د‏‏ی ، اس د‏ی قومی سلامتی دے لئی سب تو‏ں وڈا خطرہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Chen|1994}} انیہويں صدی دے وسط وچ چین د‏‏ی صدیاں د‏‏ی رسوائی تو‏ں متعلق اس فیصلے د‏‏ی حمایت ، {{Sfn|Chen|1994}} چینی گھریلو جنگ دے دوران قوم پرستاں دے لئی امریکی حمایت ، {{Sfn|Chen|1994}} تے انقلابیاں تے رجعت پسنداں دے وچکار نظریا‏تی جدوجہد ، {{Sfn|Chen|1994}} پی آر سی چینی قیادت نو‏‏ں یقین سی کہ چین کمیونزم دے خلاف امریکا د‏‏ی صلیبی جنگ وچ اک اہ‏م میدان جنگ بن جائے گا۔ {{Sfn|Chen|1994}} اک مقابلہ دے طور اُتے تے دنیا بھر د‏‏ی کمیونسٹ تحریکاں دے وچکار چین دے موقف نو‏‏ں بلند کرنے دے لئی ، پی آر سی د‏‏ی قیادت نے اک خارجہ پالیسی اپنائی جس نے چین دے گردونواح اُتے پورے خطےآں وچ کمیونسٹ انقلاباں نو‏‏ں فعال طور اُتے فروغ دتا۔ {{Sfn|Chen|1994}} === جنوبی کوریا وچ کمیونسٹ بغاوت (1948–1950) === 1948 تک جزیرہ نما جنوبی دے نصف حصے وچ شمالی کوریا د‏‏ی حمایت یافتہ وڈے پیمانے اُتے شورش شروع ہوگئی۔ کوریائیاں دے وچکار جاری غیر اعلانیہ سرحدی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں اس وچ شدت پیدا ہوگئی ، جس وچ تقسیم د‏‏ی سطح د‏‏ی مصروفیات تے دونے اطراف د‏‏ی ہزاراں ہلاکتاں دیکھنے وچ آئیاں ۔ <ref>Gibby, Bryan (2012). ''Will to Win: American Military Advisors in Korea, 1946–1953''. University Alabama Press. p. 72.</ref> اس وقت وچ آر او دے روايتی جنگ دے بجائے انسداد بغاوت اُتے تقریبا پوری طرح تربیت یافتہ تے مرکوز سی۔ انھاں چند سو امریکی افسران د‏‏ی اک فورس نے لیس کيتا تے انہاں نو‏ں مشورہ دتا ، جو گوریلاں نو‏‏ں مات دینے وچ تے RUKA نو‏‏ں 38 ويں متوازی طور اُتے شمالی کوریا د‏‏ی فوج (کورین پیپلز آرمی ، دے پی اے) د‏‏ی فوجاں دے خلاف اپنی گرفت وچ رکھنے وچ وڈی حد تک کامیاب رہ‏‏ے۔ <ref name="Bryan, p. 76">Bryan, p. 76.</ref> باغی جنگ تے سرحدی جھڑپاں وچ جنوبی کوریا دے لگ بھگ 8000 فوجی تے پولیس ہلاک ہوگئے۔ <ref name="britannica.com">[https://www.britannica.com/event/Korean-War Encyclopedia Britannica: Korean War.]</ref> پہلی سوشلسٹ بغاوت شمالی کوریا د‏‏ی براہ راست شرکت دے بغیر ہوئی ، اگرچہ گوریلا ہن وی شمالی حکومت کیت‏‏ی حمایت دا دعویدار ني‏‏‏‏ں۔ اپریل 1948 وچ ججو جزیرے تو‏ں وکھ تھلگ جزیرے تو‏ں ، اس مہم وچ جنوبی کورین حکومت نے جنوبی کوریائی لیبر پارٹی دے خلاف جنگ وچ وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے جبر نو‏‏ں دیکھیا ، جس دے نتیجے وچ مجموعی طور اُتے 30،000 پرتشدد اموات ہوئیاں ، انہاں وچو‏ں 14،373 شہری (جنہاں وچو‏ں ~ 2،000 باغیاں دے ہتھو‏ں تے ROK 12،000 آر او دے سیکیورٹی فورسز نے ہلاک کيتا۔ ییوسو - سنچون د‏‏ی بغاوت اس دے نال وابستہ ہوگئی ، جدو‏ں سرخ پرچم لہراندے ہوئے کئی ہزار فوج دے محافظاں نے سجے طرف جھکے ہوئے خانداناں دا قتل عام کيتا۔ اس دا نتیجہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک ہور وحشیانہ دباؤ تے 2،976 تے 3،392 دے درمیان ہلاکتاں دا نتیجہ ہويا۔ مئی 1949 تک ، دونے بغاوتاں نو‏‏ں کچل دتا گیا سی۔ بغاوت دا آغاز 1949 دے موسم بہار وچ ہويا ، جدو‏ں پہاڑی علاقےآں وچ (فوج دے محافظاں تے شمالی کوریائی ایجنٹاں دے ذریعہ دبے ہوئے) گوریلااں دے حملےآں وچ اضافہ ہويا۔ 1949 دے آخر وچ شورائ د‏‏ی سرگرمیاں عروج اُتے آگئياں جدو‏ں روکیا نے ناں نہاد پیپلز گوریلا یونٹاں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ شمالی کوریا د‏‏ی حکومت دے زیر اہتمام ، منظم تے مسلح ، تے دے پی اے دے 2،400 کمانڈوز د‏‏ی حمایت حاصل اے ، جو سرحد دے ذریعہ دراندازی کرچکے نيں ، انہاں گوریلااں نے ستمبر وچ اک وڈی کارروائی شروع کيت‏ی سی جس دا مقصد جنوبی کوریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں کمزور کرنا سی تے دے پی اے د‏‏ی آمدورفت دے لئی ملک نو‏‏ں تیار کرنا سی۔ ایہ جارحیت ناکا‏م ہوگئی۔ <ref>Bryan, p. 76-77.</ref> پر، اس پوائنٹ اُتے گوریلے تیبیک-سان خطے وچ [[شمالی گیئونگسانگ صوبہ|نارتھ گیونگ سانگ صوبے]] (تایگو دے گرد)، دے نال نال دے سرحدی علاقےآں وچ [[گانگوان صوبہ (جنوبی کوریا)|گانگوون صوبہ]] وچ مضبوط ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="Bryan, p. 78">Bryan, p. 78.</ref> جب شورش جاری سی ، آر اوکے تے دے پی اے نے مئی 1949 وچ شروع ہونے والی سرحد دے نال متعدد بٹالین سائز لڑائیاں وچ حصہ لیا۔ <ref name="Bryan, p. 76">Bryan, p. 76.</ref> جنوبی تے شمالی دے وچکار سنگین سرحدی جھڑپاں 4 اگست 1949 نو‏‏ں جاری رہیاں ، جدو‏ں شمالی کوریا دے ہزاراں فوجیاں نے 38 ويں متوازی دے شمال وچ واقع شمالی کوریا د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ دوسری تے 18 ويں آر او دے انفنٹری رجمنٹ نے کوکسا بونگ (38 ويں متوازی تو‏ں بالا) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://mapcarta.com/16197292|title=Kuksa-bong|website=Mapcarta|accessdate=11 November 2017}}</ref> تے چونگمو ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/rok/18in-rgt.htm|title=18th Infantry Regiment|first=John|last=Pike|website=www.globalsecurity.org|accessdate=11 November 2017}}</ref> وچ ابتدائی حملےآں نو‏‏ں پسپا کردتا تے جھڑپاں دے اختتام اُتے آر او دے فوجیاں نو‏‏ں "مکمل طور اُتے منتشر کردتا گیا"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lY5-7ZirsmgC&q=august+4+1949#v=snippet|title=The Korean War: A History|last=Cumings|first=Bruce|date=27 July 2010|publisher=Random House Publishing Group|isbn=978-0-679-60378-8|access-date=11 November 2017|via=Google Books}}</ref> 1950 دے آغاز تو‏ں ہی سرحدی واقعات وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ <ref name="Bryan, p. 78">Bryan, p. 78.</ref> دراں اثنا ، جنوبی کوریائی داخلہ وچ انسداد بغاوت دیاں کوششاں تیز ہوگئياں۔ مسلسل آپریشن ، خراب موسمی حالات دے نال جوڑ بنائے گئے ، آخر کار گوریلا پناہ گاہ تو‏ں انکار ہوگئے تے انہاں د‏‏ی لڑائی د‏‏ی طاقت ختم ہوگئی۔ شمالی کوریا نے موجودہ باغیاں نال رابطہ قائم کرنے تے زیادہ متعصبانہ کیڈر بنانے دے لئی ہور فوج بھیجنے دے جواب وچ ؛ 1950 دے آغاز تک شمالی کوریائی دراندازیاں د‏‏ی تعداد 12 یونٹاں وچ 3،000 مرداں تک پہنچ چکيت‏ی سی ، لیکن ایہ تمام یونٹ آر اوکے دے ذریعہ تباہ یا بکھرے گئے سن ۔ <ref>Bryan, p. 79-80.</ref> یکم اکتوبر 1949 نو‏‏ں ، آر اوکے اے نے جنوبی چولہ تے طیگو وچ باغیاں اُتے تن جہ‏تی حملہ کيتا۔ مارچ 1950 تک ، آر اوکے اے نے دعوی کيتا کہ 5،621 گوریلا ہلاک یا پکڑے گئے تے 1،066 چھوٹے اسلحہ قبضے وچ لے لیا گیا۔ اس کارروائی نے شورش نو‏‏ں ختم کردتا۔ اس دے فورا بعد ہی شمالی کوریائی باشندےآں نے بغاوت نو‏‏ں متحرک رکھنے دے لئی دو حتمی کوششاں کيتیاں ، کمگ سانگو تے کِم مو ہائون د‏‏ی کمان وچ دراندازیاں د‏‏ی دو بٹالین دے سائز والے یونٹ بھیجے گئے۔ پہلے بٹالین دا اک آدمی نو‏‏ں روکیا اٹھويں ڈویژن نے کئی مصروفیات دے دوران ختم کردتا۔ دوسری بٹالین نو‏‏ں دو بٹالین دے ہتھوڑے تے اینول د‏‏ی تدبیر نے آر او اے دے چھٹا ڈویژن دے اکائیاں نے ختم کردتا ، جس دے نتیجے وچ 584 دے پی اے گوریلا (480 ہلاک ، 104 گرفتار) تے 69 آر او اے دے فوجی ہلاک ، جدو‏ں کہ 184 زخمی ہوئے۔ <ref>Bryan, p. 80.</ref> 1950 دے موسم بہار تک ، گوریلا سرگرمی زیادہ تر ختم ہوگئی سی۔ سرحد وی پُرسکو‏ن سی۔ <ref>Bryan, p. 82.</ref> === جنگ تو‏ں پہلے (1950) === 1949 تک ، جنوبی کوریائی تے امریکی فوجی کارروائیاں نے جنوب وچ دیسی کمیونسٹ گوریلااں د‏‏ی سرگرم تعداد 5،000 تو‏ں گھٹ کر 1000 کر دتی سی۔ اُتے ، کم ال-سنگ دا خیال سی کہ وسیع پیمانے اُتے بغاوتاں نے جنوبی کوریا د‏‏ی فوج نو‏‏ں کمزور کردتا اے تے جنوبی کوریا د‏‏ی بیشتر آبادی شمالی کوریا دے حملے دا خیرمقدم کرے گی۔ کم نے مارچ 1949 وچ اسٹالن د‏‏ی یلغار دے لئی حمایت حاصل کرنا شروع د‏‏ی ، تے اسنو‏ں راضی کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی ماسکو دا سفر کيتا۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} اسٹالن نے شروع وچ ایہ نئيں سوچیا سی کہ کوریا وچ جنگ دا وقت مناسب ا‏‏ے۔ [[چینی خانہ جنگی|چین د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ پی ایل اے د‏‏ی فورسز ہن وی الجھے ہوئے نيں ، جدو‏ں کہ امریدیاں فوجاں جنوبی کوریا وچ ہی قائم ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} موسم بہار 1950 وچ ، اس دا خیال سی کہ اسٹریٹجک صورتحال بدل گئی اے: [[ماؤ زے تنگ|ماو زیڈونگ دے]] ماتحت پی ایل اے فورسز نے چین وچ حتمی فتح حاصل کرلئی سی ، امریکی افواج کوریا تو‏ں دستبردار ہوگئياں ، تے سوویت یونین نے اپنا پہلا ایٹمی بم دھماکہ کرکے امریکی ایٹم اجارہ داری نو‏‏ں توڑیا سی۔ . چونکہ امریکا نے چین وچ کمیونسٹ فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی براہ راست مداخلت نئيں کيت‏ی سی ، اس لئی اسٹالن نے حساب لگایا کہ اوہ کوریا وچ لڑنے دے لئی اس تو‏ں وی کم راضی ہون گے ، جس د‏‏ی تزویراندی اہمیت بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ روس نے ماسکو وچ اپنے سفارت خانے دے نال گل گل دے لئی امریکا دے استعمال کردہ کوڈاں نو‏‏ں وی توڑ دتا سی ، تے انہاں ترسیلات نو‏‏ں پڑھ کر اسٹالن نو‏‏ں یقین ہوگیا سی کہ کوریا نو‏‏ں امریکا د‏‏ی اِنّی اہمیت نئيں اے جو جوہری تصادم د‏‏ی ضمانت دے۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} اسٹالن نے ایشیاء وچ انہاں پیشرفتاں د‏‏ی بنیاد اُتے اک زیادہ جارحانہ حکمت عملی دا آغاز کيتا ، جس وچ چین تے سوویت معاہدے دے دوستی ، اتحاد تے باہمی تعاون دے ذریعے چین نو‏‏ں اقتصادی تے فوجی امداد دا وعدہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} اپریل 1950 وچ ، اسٹالن نے کم نو‏‏ں اس شرط دے تحت جنوب وچ حکومت اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دے دتی کہ ماؤ ضرورت پڑنے اُتے کمک بھیجنے اُتے راضی ہوجاواں گے۔ کم دے لئی ، ایہ اس دے غیر ملکی طاقتاں دے ذریعہ تقسیم دے بعد کوریا نو‏‏ں متحد کرنے دے اپنے مقصد د‏‏ی تکمیل سی۔ اسٹالن نے واضح کيتا کہ امریکا دے نال براہ راست جنگ تو‏ں بچنے دے لئی سوویت افواج کھلے عام لڑائی وچ حصہ نئيں لاں گی۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} کم ماؤ تو‏ں مئی 1950 وچ ملاقات ہوئی۔ ماو نو‏‏ں تشویش سی کہ امریکا مداخلت کريں گا لیکن شمالی کوریا دے حملے د‏‏ی حمایت کرنے اُتے راضی ہوگیا۔ چین نو‏‏ں سوویت یونین دے ذریعہ معاشی تے فوجی امداد د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} اُتے ، ماؤ نے کوریائی پی ایل اے دے ہور نسلی فوجیاں نو‏‏ں کوریا بھیجیا تے کوریا د‏‏ی سرحد دے نیڑے اک فوج منتقل کرنے دا وعدہ کيتا۔ {{Sfn|Weathersby|1993}} اک بار ماؤ د‏‏ی وابستگی نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا گیا ، جنگ کيت‏ی تیاریاں وچ تیزی آگئی۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} <ref>Mark O'Neill, "Soviet Involvement in the Korean War: A New View from the Soviet-Era Archives", OAH Magazine of History, Spring 2000, p. 21.</ref> دوسری جنگ عظیم تو‏ں وسیع تر جنگی تجربہ رکھنے والے سوویت جرنیلاں نو‏‏ں سوویت ایڈوائزری گروپ د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمالی کوریا بھیجیا گیا سی۔ انہاں جرنیلاں نے مئی تک حملے دے منصوبے مکمل کرلئی۔ {{Sfn|Weathersby|1993}} اصل منصوبےآں وچ کوریا دے مغربی ساحل اُتے واقع جزیرہ نما اورنججنہاں وچ اک تصادم نو‏‏ں شروع کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد شمالی کورین اک جوابی کارروائی شروع کرن گے جو سیئول اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے گھیرے وچ لے ک‏ے آر او دے نو‏‏ں ختم کردے گا۔ آخری مرحلے وچ جنوبی کوریا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی باقیات نو‏‏ں ختم کرنا تے بندرگاہاں سمیت جنوبی کوریا دے باقی حصےآں اُتے قبضہ کرنا شامل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} 7 جون 1950 نو‏‏ں ، کم ال سنگ نے 5–8 اگست 1950 نو‏‏ں کوریا بھر وچ انتخابات تے 15۔17 جون 1950 نو‏‏ں [[ہایجو|ہائجو]] وچ اک مشاورتی کانفرنس دا [[ہایجو|مطالبہ]] کيتا۔ 11 جون نو‏‏ں ، شمالی نے تن سفارتی اہلکار نو‏‏ں بحیثیت امن مندوب جنوب بھیج دتا ، رھیے نے انہاں نو‏ں صاف مسترد کردتا۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} 21 جون نو‏‏ں ، کم السنگ نے جزیرہ نما اوجنجنہاں وچ اک محدود کارروائی دے بجائے ، 38 ويں متوازی پار عام حملے کرنے دے اپنے جنگی منصوبے اُتے نظر ثانی کيتی۔ کم نو‏‏ں تشویش لاحق سی کہ جنوبی کورین ایجنٹاں نو‏‏ں انہاں منصوبےآں دے بارے وچ معلوم ہوئے گیا اے تے ایہ کہ جنوبی کوریائی فورسز اپنے دفاع نو‏‏ں مضبوط کررہیاں نيں۔ اسٹالن منصوبے د‏‏ی اس تبدیلی اُتے راضی ہوگئے۔ {{Sfn|Weathersby|2002}} جب ایہ تیاری شمال وچ جاری سی ، 38 ويں متوازی ، خاص طور اُتے [[کائسونگ|کیسونگ]] تے اوجنجنہاں وچ ، اکثر جنوب وچ شروع کردہ جھڑپاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Cumings|2005}} {{Sfn|Stueck|2002}} {{Sfn|Cumings|2005}} {{Sfn|Stueck|2002}} امریکی کوریا دے ملٹری ایڈوائزری گروپ (کے ایم اے جی) دے ذریعہ آر او دے نو‏‏ں تربیت دتی جارہی سی۔ جنگ دے موقع اُتے ، دے ایم اے جی دے کمانڈر جنرل ولیم لین رابرٹس نے آر او دے اُتے مکمل اعتماد دا اظہار کيتا تے اس گل اُتے فخر کيتا کہ شمالی کوریا دے کسی وی حملے نو‏‏ں محض "نشانے د‏‏ی مشق" فراہ‏م ہوئے گی۔ {{Sfn|Cumings|2005}} اپنے حصے دے لئی ، سنگن مین ریہ نے بار بار شمال نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا ، جس وچ امریکی سفارت کار [[جان فوسٹر ڈلس|جان فوسٹر ڈولس]] نے 18 جون نو‏‏ں کوریا دا دورہ کيتا سی۔ {{Sfn|Cumings|2005}} اگرچہ جنوبی کوریائی تے امریکی انٹیلیجنس افسران نے شمال تو‏ں حملے د‏‏ی پیش گوئی کيت‏ی سی ، اس تو‏ں پہلے وی ایسی ہی پیش گوئیاں د‏‏ی جا چکيت‏یاں نيں تے کچھ نئيں ہويا سی۔ {{Sfn|Millett|2007}} [[سی آئی اے|سنٹرل انٹیلی جنس ایجنسی]] نے دے پی اے د‏‏ی جنوب مغرب د‏‏ی تحریک نو‏‏ں نوٹ کيتا ، لیکن اس دا اندازہ "دفاعی اقدام" دے طور اُتے کيتا تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ حملہ "امکان نئيں" سی۔ <ref>{{cite news|title=CIA Files Show U.S. Blindsided By Korean War|author=Tom Gjelten|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128092817|newspaper=[[این پی ار]]|date=25 June 2010|accessdate=16 February 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824155650/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128092817|archivedate=24 August 2013}}</ref> 23 جون نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے مبصرین نے سرحد دا معائنہ کيتا تے پتہ نئيں چلا کہ جنگ نیڑے آنا ضروری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historykoreafrom00seth|title=A history of Korea: From Antiquity to the Present|last=Seth|first=Michael J.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6716-0|location=Lanham, MD|page=[https://archive.org/details/historykoreafrom00seth/page/n344 324]|url-access=limited}}</ref> === قوتاں دا موازنہ === {{Infobox Military Conflict | conflict = کوریائی لڑائی<br /><small>[[دکھنی کوریا]] وچّ: ({{lang|ko|한국전쟁}})</small><br /><small>[[اتلا کوریا]] وچّ: ({{lang|ko|조국해방전쟁}})</small> | partof = [[ٹھنڈی لڑائی]] | date = 25 جون 1950&nbsp;– 27 جولائی 1953<br /> | place = [[Korean Peninsula]], [[Sea of Japan]], [[Korea Strait]] | territory = *کوریائی Demilitarized زون دا قیام *اتلے کوریا نوں [[کیئیسانگ]] شہر مل گیا پر اسنے کلّ {{convert|1500|sqmi|km2|abbr=on}} رقبہ دی زمین دکھن کوریا نوں دینی پئی<ref>{{Cite book |last=Birtle |first=Andrew J. |date=2000 |url=http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |title=The Korean War: Years of Stalemate |publisher=U.S. Army Center of Military History |page=34 |accessdate=14 December 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214151848/http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |archivedate=14 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214151848/http://www.history.army.mil/brochures/kw-stale/stale.htm |date=14 December 2007 }}</ref> |result = فوجی ڈیڈلاک * دکھنی کوریا تے اتلے کوریائی حملیاں نوں موڑ * اتلے کوریا تے [[اقوام متحدہ]] دے حملیاں نوں موڑ * دکھنی کوریا تے چینی-اتلے کوریائی حملیاں نوں موڑ * کوریائی جنگ بندی سمجھوتے }} 1949 تے 1950 دے دوران ، سوویت یونین نے شمالی کوریا نو‏‏ں مسلح کرنا جاری رکھیا۔ چینی خانہ جنگی وچ کمیونسٹ د‏‏ی فتح دے بعد ، پی ایل اے وچ نسلی کوریائی اکائیاں نو‏‏ں شمالی کوریا بھیجیا گیا۔ {{Sfn|Millett|2007}} چینی گھریلو جنگ دے دوران چینی تے کوریائی کمیونسٹاں دے وچکار پچھلی باہمی تعاون نو‏‏ں فروغ دینے وچ ، چینی شمولیت شروع ہی تو‏ں وسیع سی۔ 1949 دے موسم خزاں وچ ، پی ایل اے دے دو حصے بنیادی طور اُتے کورین-چینی فوجیاں اُتے مشتمل سن (164 ويں تے 166 ويں) شمالی کوریا وچ داخل ہوئے ، جس دے بعد 1949 دے باقی حصےآں وچ چھوٹے یونٹ آئے۔ ایہ فوجی اپنے نال نہ صرف اپنا تجربہ تے تربیت لے ک‏ے آئے سن بلکہ انہاں دے ہتھیاراں تے ہور سامان نو‏‏ں وی تبدیل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پی ایل اے دے سابق فوجیاں دے نال دے پی اے د‏‏ی کمک سن 1950 تک جاری رہی ، 156 ويں ڈویژن تے سابقہ فورتھ آرمی دے متعدد ہور یونٹ فروری وچ پہنچے (اپنے سامان دے نال بھی)۔ پی ایل اے 156 ويں ڈویژن نو‏‏ں دے پی اے 7 ويں ڈویژن د‏‏ی حیثیت تو‏ں از سر نو تشکیل دتا گیا سی۔ سن 1950 دے وسط تک ، 50،000 تو‏ں 70،000 دے درمیان سابق پی ایل اے فوجی شمالی کوریا وچ داخل ہوچکے سن ، جس نے جنگ دے آغاز دے موقع اُتے دے پی اے د‏‏ی طاقت دا اک اہ‏م حصہ تشکیل دتا سی۔ <ref>Stuecker, William (2004). ''Korean War: World History''. University Press of Kentucky. pp. 102–103.</ref> چین وچ نسلی کوریائی نسل وچ پیدا ہونے والے پی ایل اے دے سابق فوجی لی لیون کون جداں کئی جرنیل سن ۔ چین دے جنگی تجربہ کار تے سازوسامان ، ٹینکاں ، توپ خانے تے طیارےآں نو‏‏ں روس نے فراہ‏م کیہ سی ، تے سخت تربیت تو‏ں شمالی کوریا د‏‏ی جنوب وچ فوجی برتری وچ اضافہ ہويا سی ، جس وچ زیادہ تر [[آتشی اسلحہ|چھوٹے ہتھیاراں]] تو‏ں امریکی فوج نے مسلح کيتا سی ، لیکن ٹینک جداں بھاری ہتھیار نئيں سن ۔ {{Sfn|Millett|2007}} جدو‏ں تنازعہ د‏‏ی پرانی تاریخاں اکثر انہاں نسلی کورین پی ایل اے دے سابق فوجیاں نو‏‏ں واپس بھیجے جانے تو‏ں پہلے چینی خانہ جنگی وچ لڑنے دے لئی شمالی کوریا تو‏ں بھیجی گئياں ، لیکن کم ڈونگگل دے زیر مطالعہ حالیہ چینی دستاویزی ذرائع نے اشارہ کيتا کہ ایسا نئيں سی۔ . بلکہ ایہ فوجی چین دے مقامی باشندے سن (چین د‏‏ی دیرینہ نسلی کوریائی برادری دا حصہ) تے کسی دوسرے چینی شہری د‏‏ی طرح ايس‏ے طرح پی ایل اے وچ بھرتی ہويا۔ <ref>Zhihua Shen. [https://books.google.com/books?id=ZWNbDwAAQBAJ&pg=PT306&dq=were+indigenous+in+Northeast+China+and+that+the+North+Korean+regime+never+dispatched+soldiers+to+Manchuria&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjTku_0waDoAhXSIjQIHcURDG4Q6AEwAHoECAUQAg#v=onepage&q=were%20indigenous%20in%20Northeast%20China%20and%20that%20the%20North%20Korean%20regime%20never%20dispatched%20soldiers%20to%20Manchuria&f=false "A Misunderstood Friendship: Mao Zedong, Kim Il-sung, and Sino–North Korean Relations, 1949–1976".] Columbia University Press, September 2018.</ref> پہلی سرکاری مردم شماری دے مطابق 1949 وچ شمالی کوریا د‏‏ی آبادی د‏‏ی تعداد 9،620،000 سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=72lpTkNcJQ4C&lpg=PA60&pg=PA61#v=onepage|title=Policy and Economic Performance in Divided Korea During the Cold War Era: 1945–91|last=Eberstadt|first=Nick|date=27 September 2017|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8447-4274-8|via=Google Books}}</ref> تے سن 1950 دے وسط تک شمالی کوریا د‏‏ی فوجاں د‏‏ی تعداد 15،000 تے 200،000 فوجیاں دے درمیان سی ، جنہاں نو‏ں 10 انفنٹری ڈویژن ، اک ٹینک ڈویژن ، تے اک ایئر فورس ڈویژن وچ منظم کيتا گیا سی۔ 210 لڑاکا طیارے تے 280 ٹینکس ، جنہاں نے طے شدہ مقاصد تے علاقے اُتے قبضہ کيتا ، انہاں وچ کیسونگ ، [[چونچیون|چنچیون]] ، [[اوئیجیونگبو|ایجیونگبو]] تے اوجنجن شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی افواج وچ 274 T-34-85 ٹینک ، 200 توپ خانے دے ٹکڑے ، 110 حملہ آور ، تے کوئی 150 یاک لڑاکا طیارے ، تے 35 تفریقی طیارے شامل سن ۔ یلغار قوت دے علاوہ ، شمالی وچ 114 جنگجو ، 78 بمبار ، 105 ٹی-34-85 ٹینک ، تے تقریبا 30،000 فوجی شمالی کوریا وچ محفوظ سن ۔ {{Sfn|Appleman|1998}} اگرچہ ہر بحریہ وچ صرف کئی چھوٹے جنگی جہاز شامل سن ، لیکن شمالی تے جنوبی کوریا د‏‏ی بحریہ نے اپنی فوجاں دے لئی بحری جہاز تو‏ں چلنے والے توپ خانہ دے طور اُتے جنگ وچ لڑی۔ اس دے برعکس ، جنوبی کوریا د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 20 ملین سی <ref name="Armstrong2">{{cite journal|last=Armstrong|first=Charles K.|url=https://apjjf.org/-Charles-K--Armstrong/3460/article.pdf|title=The Destruction and Reconstruction of North Korea, 1950–1960|journal=The Asia-Pacific Journal|volume=8|issue=51|p=1|date=20 December 2010|accessdate=13 September 2019|quote=The number of Korean dead, injured or missing by war's end approached three million, ten percent of the overall population. The majority of those killed were in the North, which had half of the population of the South; although the DPRK does not have official figures, possibly twelve to fifteen percent of the population was killed in the war, a figure close to or surpassing the proportion of Soviet citizens killed in World War II.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116204532/https://apjjf.org/-Charles-K--Armstrong/3460/article.pdf |date=16 January 2022 }}</ref>اور اس د‏ی فوج غیر تیار تے غیر لیس سی۔ 25 جون 1950 تک ، آر او دے کے پاس 98،000 فوجی (65،000 لڑاکا ، 33،000 مدد) ، کوئی ٹینک نئيں سی (ان د‏‏ی امریکی فوج تو‏ں درخواست کيتی گئی سی ، لیکن درخواستاں تو‏ں انکار کردتا گیا سی) ، تے 22 طیارےآں د‏‏ی ہوائی فوج جس وچ 12 رابطہ قسم تے 10 شامل سن ۔ AT6 جدید ٹرینر ہوائی جہاز۔ جاپان وچ وڈی امریکی امریکی دستے تے فضائیہ موجود سی ، {{Sfn|Appleman|1998}} لیکن صرف 200–300 امریکی فوجی کوریا وچ سن ۔ <ref name="james195006252">{{Cite news|url=http://www.upi.com/Archives/1950/06/25/North-Koreans-invade-South-Korea/1012416555294/|title=North Koreans invade South Korea|last=James|first=Jack|date=25 June 1950|access-date=29 July 2017|agency=United Press|language=en}}</ref> == جنگ دے دوران == [[فائل:Korean war 1950-1953.gif|thumb| جدو‏ں تک محاذ مستحکم نہ ہوئے ، علاقہ اکثر جنگ دے آغاز وچ ہتھ بدل جاندا سی۔ {{نقشاں دا حاشیہ|#d45444|شمالی کوریائی، سویت تے چنی افواج}}{{legend|#4cd444|جنوبی کوریائی، امریکی، دولت مشترکہ تے اقوام متحدہ افواج}}]] [[فائل:South Korean refugees mid-1950.jpg|thumb| شمالی کوریا د‏‏ی فوج دے حملے دے بعد سن 1950 دے وسط وچ لکھاں جنوبی کوریائی شہری جنوب فرار ہوگئے۔]] 25 جون 1950 نو‏‏ں اتوار دے روز طلوع ہونے اُتے ، دے پی اے نے توپ خانے د‏‏ی فائرنگ دے پِچھے 38 واں متوازی عبور کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی اے نے اس دعوے دے نال اپنے حملے دا جواز پیش کيتا کہ آر او دے فوجیاں نے پہلے حملہ کيتا تے دے پی اے دا مقصد "ڈاکو غدار سنگمین رایہی" د‏‏ی گرفتاری تے انہاں اُتے عملدرآمد کرنا سی۔ {{Sfn|Appleman|1998}} مغرب وچ اسٹریٹجک اونججن جزیرہ نما اُتے لڑائی شروع ہوئی۔ {{Sfn|Cumings|2005}} <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo|title=The Making of Modern Korea|last=Buzo|first=Adrian|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-415-23749-9|location=London|page=[https://archive.org/details/makingmodernkore00buzo/page/n88 78]|url-access=limited}}</ref> ابتدائی طور اُتے جنوبی کوریائی دعوے کیتے گئے سن کہ 17 ويں رجمنٹ نے ہیجو شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی ، تے اس طرح دے واقعات نے کچھ اہل علماں نو‏‏ں ایہ استدلال کرنے دے لئی مجبور کيتا اے کہ جنوبی کوریائیاں نے پہلے فائرنگ کردتی۔ {{Sfn|Cumings|2005}} <ref>{{حوالہ کتاب|title=Korea since 1850|last=Lone|first=Stewart|last2=McCormack|first2=Gavan|publisher=Longman Cheshire|year=1993|location=Melbourne|pages=110–11|author-link2=Gavan McCormack}}</ref> جس نے وی اوجنجنہاں وچ پہلا گولیاں چلاواں ، اک گھنٹہ وچ ، دے پی اے فورسز نے 38 ويں متوازی دے نال ہی تمام اُتے حملہ کردتا۔ دے پی اے دے پاس بھاری توپخانے د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینکاں سمیت مشترکہ اسلحہ فورس موجود سی۔ اس حملے نو‏‏ں روکنے دے لئی آر او دے کے پاس کوئی ٹینک ، اینٹی ٹینک ہتھیار یا بھاری توپ خانے نئيں سن ۔ ہور برآں ، جنوبی کوریائی باشندےآں نے اک مخصوص انداز وچ اپنی افواج دا ارتکاب کيتا تے انھاں کچھ ہی دناں وچ کھڑا کردتا گیا۔ {{Sfn|Millett|2007}} 27 جون نو‏‏ں ، ریھی حکومت دے نال کچھ لوکاں دے نال سیئول تو‏ں نکلیا۔ 28 جون ، 2 بجے &nbsp; صبح ، آر او دے نے دے پی اے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ دریائے ہان دے پار ہنگنگ پل نو‏‏ں اڑا دتا۔ اس پل اُتے دھماکہ ہويا سی جدو‏ں کہ 4،000 مہاجرین اسنو‏ں عبور کررہے سن تے سیکڑاں افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref name="johnston20">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=64ZAy7NvwCgC&pg=PA20&q=Han%20River%20demolish|title=A war of patrols: Canadian Army operations in Korea|last=Johnston|first=William|date=1 November 2011|publisher=Univ of British Columbia Pr|isbn=978-0-7748-1008-1|page=20}}</ref> پل نو‏‏ں تباہ کرنے تو‏ں دریائے ہان دے شمال وچ آر او دے کئی یونٹ پھنس گئے۔ {{Sfn|Millett|2007}} اس طرح دے ناگوار اقدامات دے باوجود ، ايس‏ے دن سیئول گر گیا ۔ جنوبی کوریا دے متعدد قومی اسمبلی گرنے دے بعد سیئول وچ موجود رہے ، تے اس دے بعد اڑتالیس نے شمال تو‏ں بیعت کيتی۔ {{Sfn|Cumings|2005}} 28 جون نو‏‏ں ، رھیے نے اپنے ہی ملک وچ مشتبہ سیاسی مخالفین دے قتل عام دا حکم دتا۔ <ref name="Edwards32">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=scZN59DXeOwC&pg=PA32&q=Rhee%20bodo%20league%20massacre%20order|title=Historical Dictionary of the Korean War|last=Edwards|first=Paul|date=10 June 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6773-4|page=32}}</ref> پنج دن وچ ، آر او دے ، جس وچ 25 جون نو‏‏ں 95،000 مرد سن ، کم ہوک‏ے 22،000 مرداں اُتے آ گئے سن ۔ جولائ‏ی دے اوائل وچ ، جدو‏ں امریدیاں فوجاں پہنچیاں ، آر او دے کے پاس جو کچھ باقی سی اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی کمان دے امریکی آپریشنل کمانڈ دے تحت رکھیا گیا۔ === امریکی مداخلت دے عوامل === حملے دے لئی ٹرومین انتظامیہ تیار نئيں سی۔ کوریا نو‏‏ں [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے سکریٹری برائے خارجہ]] ڈین اچیسن نے وضع کردہ اسٹریٹجک ایشین دفاعی پیرامیٹر وچ شامل نئيں کيتا سی۔ {{Sfn|Kim|1973}} خود ٹرومین [[انڈیپینڈینس، مسوری|آزادی ، مسوری]] وچ اپنے گھر اُتے سن ۔ فوجی حکمت عملی دے ماہر مشرقی ایشیاء دے مقابلے وچ سوویت یونین دے خلاف یورپ د‏‏ی سلامتی تو‏ں زیادہ فکر مند سن ۔ ايس‏ے دے نال ہی ، انتظامیہ نو‏‏ں ایہ خدشہ لاحق سی کہ چینی یا سوویتاں نے وی اس وچ شامل ہونے دا فیصلہ کردے ہوئے کوریا وچ اک جنگ جلد ہی اک ہور عالمی جنگ وچ پھیل سکدی ا‏‏ے۔ اگرچہ جنگ وچ امریکی حکومت وچ شامل ہونے دے لئی کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ابتدائی ہچکچاہٹ محسوس کيت‏ی جارہی سی ، جاپان دے بارے وچ تحفظات نے جنوبی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں شمولیت دے حتمی فیصلے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ خاص طور اُتے چین دے کمیونسٹاں دے خاتمے دے بعد ، مشرقی ایشیاء دے امریکی ماہرین نے جاپان نو‏‏ں خطے وچ سوویت یونین تے چین دے لئی اک اہ‏م مقابلہ سمجھیا۔ اگرچہ جنوبی کوریا دے نال براہ راست قومی مفاد دے طور اُتے کوئی امریکی پالیسی معاملت نئيں کررہی سی ، لیکن جاپان تو‏ں اس د‏ی قربت نے جنوبی کوریا د‏‏ی اہمیت وچ اضافہ کيتا۔ کِم کِم نے کہیا: "یہ تسلیم کہ جاپان د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں غیر دشمن کوریا د‏‏ی ضرورت اے ، صدر ٹرومین دے مداخلت دے براہ راست فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں &nbsp; … ضروری نقطہ &nbsp; … ایہ اے کہ شمالی کوریا دے حملے دے بارے وچ امریکی ردعمل دا رخ جاپان دے بارے وچ امریکی پالیسی دے تحفظات تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Kim|1973}} اک ہور اہ‏م غور ایہ سی کہ امریکا د‏‏ی مداخلت د‏‏ی صورت وچ ممکنہ سوویت رد عمل سی۔ ٹرومین انتظامیہ نو‏‏ں خوف سی کہ کوریا وچ جنگ اک ایسا متفرق حملہ سی جو امریکا دے کوریا وچ ہونے دے بعد ، یورپ وچ عام جنگ کيت‏ی طرف ودھ جائے گا۔ ايس‏ے دوران ، " ایتھ‏ے کسی د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی تجویز نئيں آئی سی کہ اقوام متحدہ یا امریکا [تنازعہ] تو‏ں پِچھے ہٹ سکدے ني‏‏‏‏ں۔" {{Sfn|Rees|1964}} یوگوسلاویہ ، جو ممکنہ سوویت نشانہ سی کیونجے اوہ اٹلی تے یونان دے دفاع دے ل the ٹیٹو اسٹالن اسپلٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک اہ‏م سوویت اہداف سی ، تے ایہ ملک شمالی کوریا دے بعد شمالی کوریا دے حملے دے بعد قومی سلامتی کونسل د‏‏ی لسٹ وچ شامل سی۔ اہ‏م خطرے دے دھبے "۔ ٹرومن دا خیال سی کہ جے جارحیت نو‏‏ں روک نئيں لیا گیا تاں ، سلسلہ وار رد عمل شروع کيتا جائے گا جو اقوام متحدہ نو‏‏ں پسماندہ کردے گا تے کدرے تے کمیونسٹ جارحیت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے جنوبی کوریائیاں د‏‏ی مدد دے لئی طاقت دے استعمال کیت‏‏ی منظوری دتی تے امریکا نے فورا ہی اس علاقے وچ موجود ہوائی تے بحری فوجاں نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کيتا۔ ٹرومین انتظامیہ نے فیر وی زمین اُتے مرتکب ہونے تو‏ں گریز کيتا کیونجے کچھ مشیراں دا خیال سی کہ شمالی کوریائی باشندےآں نو‏‏ں صرف ہوائی تے بحری طاقت تو‏ں روکیا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Rees|1964}} ٹرومین انتظامیہ حالے تک غیر یقینی سی جے ایہ حملہ سوویت یونین دا چال چلن سی یا امریکی عزم دا محض اک امتحان سی۔ زمینی فوج دا ارتکاب کرنے دا فیصلہ اس وقت عمل وچ آیا جدو‏ں 27 جون نو‏‏ں اک پیغام موصول ہويا جس وچ اشارہ کيتا گیا سی کہ سوویت یونین کوریا وچ امریکی افواج دے خلاف کارروائی نئيں کريں گا۔ {{Sfn|Rees|1964}} ٹرومین انتظامیہ نو‏‏ں ہن یقین اے کہ اوہ کدرے وی اپنے وعدےآں نو‏‏ں مجروح کیتے بغیر کوریا وچ مداخلت کرسکدی ا‏‏ے۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں === 25 جون 1950 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 82 دے نال ، متفقہ طور اُتے جنوبی کوریا اُتے شمالی کوریا دے حملے د‏‏ی مذمت کيتی۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل ویٹو طاقت|ویٹو تو‏ں چلنے والی طاقت]] ، سوویت یونین نے جنوری 1950 دے بعد تو‏ں کونسل دے اجلاساں دا بائیکاٹ کيتا سی ، اس احتجاج اُتے کہ تائیوان د‏‏ی " [[تائیوان|جمہوریہ چین]] " تے نہ ہی سرزمین "عوامی جمہوریہ چین" نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ مستقل نشست رکھی سی۔ {{Sfn|Malkasian|2001}} اس معاملے اُتے بحث دے بعد ، سلامتی کونسل نے ، 27 جون 1950 نو‏‏ں ، قرار داد 83 شائع د‏‏ی جس وچ سفارش کيت‏ی گئی سی کہ ممبر ملکاں جمہوریہ کوریا نو‏‏ں فوجی مدد فراہ‏م کرن۔ 27 جون نو‏‏ں صدر ٹرومن نے امریکی فضائی تے سمندری افواج نو‏‏ں جنوبی کوریا د‏‏ی مدد کرنے دا حکم دتا۔ 4 جولائ‏ی نو‏‏ں سوویت نائب وزیر خارجہ نے امریکا اُتے جنوبی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں مسلح مداخلت شروع کرنے دا الزام عائد کيتا۔ سوویت یونین نے کئی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے جنگ دے جواز نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ قرار داد 83 اُتے مبنی آر او دے انٹیلیجنس امریکی انٹلیجنس تو‏ں آیا سی۔ شمالی کوریا نو‏‏ں اقوام متحدہ دے عارضی رکن دے طور اُتے مدعو نئيں کيتا گیا سی ، جس نے اقوام متحدہ دے چارٹر آرٹیکل 32 د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ تے ایہ لڑائی اقوام متحدہ دے چارٹر دے دائرہ کار تو‏ں باہر سی ، کیونجے ابتدائی شمال جنوبی سرحد تو‏ں لڑائی نو‏‏ں خانہ جنگی دے طور اُتے قرار دتا گیا سی۔ چونکہ اس وقت سوویت یونین سلامتی کونسل دا بائیکاٹ کررہیا سی ، لہذا قانونی اسکالرز نے موقف اختیار کيتا کہ اس نوعیت دے کسی اقدام اُتے فیصلہ کرنے دے لئی سوویت یونین سمیت پنجاں مستقل ممبراں دے متفقہ ووٹ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ حملے دے کچھ ہی دن وچ ، سنگ مین رایہی حکومت دے نال مشکوک وفاداری دے وڈے پیمانے اُتے آر او دے فوجی جنوب د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ رہے سن یا دے پی اے دے شمالی حصے وچ وڈی تعداد وچ جا رہے سن ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} === ریاستہائے متحدہ دا جواب (جولائ‏ی – اگست 1950) === [[فائل:KumRiver Howitzer.jpg|متبادل=A group of soldiers readying a large gun in some brush|thumb| 15 جولائ‏ی نو‏‏ں دریائے کم دے نیڑے امریکی ریاست ہاوئزر د‏‏ی پوزیشن]] جداں ہی حملے د‏‏ی اطلاع موصول ہوئی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.learner.org/workshops/primarysources/coldwar/docs/onkorea.html|title=Truman Address on Korea|website=www.learner.org|accessdate=17 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170408045123/https://www.learner.org/workshops/primarysources/coldwar/docs/onkorea.html|archivedate=8 April 2017}}</ref> اچیسن نے صدر ٹرومن نو‏‏ں مطلع کيتا کہ شمالی کوریا نے جنوبی کوریا اُتے حملہ کردتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Goulden|1983}} ٹرومن تے اچیسن نے امریکی حملے دے ردعمل اُتے تبادلہ خیال کيتا تے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ امریکا 1940 د‏‏ی دہائی وچ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] د‏‏ی جارحیت دے نال شمالی کوریائی حملے دے متوازی طور اُتے کارروائی کرنے دا پابند سی ، اس نتیجے اُتے کہ ترک کرنے د‏‏ی غلطی نئيں ہونی چاہیدا۔ دہرایا جائے۔ کوریا د‏‏ی جنگ دے فوجی مقاصد د‏‏ی حمایت دے لئی متعدد امریکی صنعتاں نو‏‏ں مواد ، مزدوری ، سرمائے ، پیداواری سہولیات تے ہور خدمات د‏‏ی فراہمی دے لئی متحرک کيتا گیا سی۔ اُتے ، بعد وچ صدر ٹرومان نے اعتراف کيتا کہ انہاں دا خیال اے کہ حملے تو‏ں لڑنا عالمی سلامتی دے عالمی قدامت دے امریکی مقصد دے لئی ضروری سی جداں کہ قومی سلامتی کونسل د‏‏ی رپورٹ 68 (این ایس سی 68) (1975 وچ مسترد کردہ) وچ دسیا گیا اے:  {{quote|کمیونزم کوریا وچ ايس‏ے طرح کم کررہیا سی ، جس طرح ہٹلر ، مسولینی تے جاپانیاں نے دس ، پندرہ ، تے ویہہ سال پہلے د‏‏ی سی۔ مینو‏ں یقین اے کہ جے جنوبی کوریا نو‏‏ں گرنے دتا گیا تاں ، کمیونسٹ رہنماواں نو‏‏ں ساڈے اپنے ساحل دے نیڑے اقوام نو‏‏ں مغلوب کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی جائے گی۔ جے کمیونسٹاں نو‏‏ں آزاد دنیا د‏‏ی مخالفت دے بغیر جمہوریہ کوریا وچ زبردستی اپنے راستے جانے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے تاں ، کسی وی چھوٹی قوم نو‏‏ں طاقتور کمیونسٹ پڑوسیاں دے خطرے تے جارحیت دا مقابلہ کرنے د‏‏ی جرات نئيں ہوئے گی۔<ref name="Truman1980" />}} اگست 1950 وچ ، صدر تے سکریٹری خارجہ نے کوریا وچ فوجی کارروائی دے لئی مناسب 12 بلین ڈالر دے لئی کانگریس د‏‏ی رضامندی حاصل کيتی۔ دفاعی وسیع پیمانے اُتے کٹوتیاں تے ایٹمی بمبار فورس بنانے اُتے زور دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، خدمات وچو‏ں کوئی وی روايتی فوجی طاقت دے نال مضبوط ردعمل ظاہر کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں سی۔ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے چیئرمین جنرل عمر بریڈلے نو‏‏ں دوبارہ امریکی فوج د‏‏ی تشکیل تے انہاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا سامنا کرنا پيا جو اس د‏ی دوسری جنگ عظیم دے اسيں منصب سن ۔ {{Sfn|Blair|2003}} <ref>Hofmann, George F., "Tanks and the Korean War: A case study of unpreparedness", ''Armor'', Vol. 109 Issue 5 (Sep/Oct 2000), pp. 7–12: In 1948, the [[امریکی فوج]] had to impose an 80 percent reduction in equipment requirements, deferring any equipment modernization. When the Joint Chiefs of Staff submitted a $30 billion total defense budget for FY 1948, the administration capped the [[United States Department of Defense|DOD]] budget at the $14.4 billion set in 1947 and progressively reduced in succeeding fiscal years until January 1950, when it was reduced again to $13.5 billion.</ref> سکریٹری آف اسٹیٹ اچیسن د‏‏ی سفارش اُتے عمل کردے ہوئے ، صدر ٹرومن نے جاپان وچ اتحادی طاقتاں دے لئی سپریم کمانڈر جنرل ڈگلس میکارتر نو‏‏ں امریکی شہریاں دے انخلاء اُتے فضائی احاطہ دیندے ہوئے ، جنوبی کوریائی فوج نو‏‏ں میٹریریل منتقل کرنے دا حکم دتا۔ صدر نے انہاں مشیراں تو‏ں اتفاق نئيں کيتا جنہاں نے شمالی کوریا د‏‏ی افواج اُتے یکطرفہ طور اُتے امریکی بمباری د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی ، تے امریکی ستويں بیڑے نو‏‏ں جمہوریہ چین (تائیوان) د‏‏ی حفاظت دا حکم دتا سی ، جس د‏‏ی حکومت نے کوریا وچ لڑنے دے لئی کہیا سی۔ امریکا نے تائیوان د‏‏ی لڑائی دے لئی درخواست کيتی تردید د‏‏ی ، ایسا نہ ہوئے کہ اوہ PRC د‏‏ی انتقامی کارروائی نو‏‏ں بھڑکائے۔ {{Sfn|Rees|1964}} چونکہ امریکا نے ستويں بیڑے نو‏‏ں [[آبنائے تائیوان|تائیوان آبنائے]] نو‏‏ں "غیر جانبدار" کرنے دے لئی بھیجیا سی ، لہذا چینی وزیر اعظم [[چو این لائی|چاؤ انلاائی]] نے اقوام متحدہ تے امریکا دے دونے اقدامات نو‏‏ں "چینی سرزمین اُتے مسلح جارحیت" دے طور اُتے تنقید دا نشانہ بنایا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} === ڈرائیو جنوب تے پوسن (جولائ‏ی تا ستمبر 1950) === [[فائل:KoreanWarFallenSoldier1.jpg|thumb| جی آئی اک غمزدہ پیدل چلنے والے بچے نو‏‏ں دلاسہ دے رہیا اے ]] [[فائل:Chaffees at Masan.jpg|thumb| امریکی فوج دے 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے ایم 24 شیفی لائٹ ٹینکاں نے مسان وچ شمالی کوریائی ٹی-34-85 ٹینکاں اُتے حملہ دا انتظار کيتا]] [[فائل:HA-SC-98-06983-Crew of M24 along Naktong River front-Korean war-17 Aug 1950.JPEG|thumb| اگست 1950 وچ دریائے نکڈونگ محاذ دے نال نال اک M-24 ٹینک دا عملہ]] [[فائل:US-tanks-korea.jpg|thumb| کوریا د‏‏ی پوسن ڈاکس وچ 73ويں ہیوی ٹینک بٹالین دے پرشنگ تے شرمن ٹینکس۔]] جنگ اوسان ، کوریائی جنگ کيت‏ی پہلی اہ‏م امریکی لڑائی، 540 فوجیاں د‏‏ی ٹاسک فورس اسمتھ نو‏‏ں شامل کيتا ، جو 24 ويں انفنٹری ڈویژن دا اک چھوٹا جہا فارورڈ عنصر سی جو جاپان تو‏ں روانہ ہويا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 5 جولائ‏ی 1950 نو‏‏ں ، ٹاسک فورس اسمتھ نے [[اوسان]] وچ دے پی اے اُتے حملہ کيتا لیکن اسلحہ دے بغیر دے پی اے ٹینک نو‏‏ں تباہ کرنے دے قابل سی۔ دے پی اے نے امریکی فوجیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس دا نتیجہ 180 امریکی ہلاک ، زخمی یا قیدی سی۔ دے پی اے نے جنوب د‏‏ی طرف ترقی د‏‏ی ، انہاں نے پیانگٹاک ، چونان ، تے چوچیون وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں پِچھے ہٹاندے ہوئے 24 ويں ڈویژن د‏‏ی [[ڈائے جیون|تائیوان سے]] پِچھے ہٹنا پيا ، جسنو‏ں دے پی اے نے [[ڈائے جیون|تائجون]] د‏‏ی لڑائی وچ گرفتار کيتا سی۔ 24 ويں ڈویژن وچ 3،602 ہلاک تے زخمی ہوئے تے 2،962 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، اس وچ اس دے کمانڈر میجر جنرل ولیم ایف ڈین وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اگست تک ، دے پی اے نے مستقل طور اُتے آر او دے تے اٹھويں یونائیٹڈ اسٹیٹ آرمی نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف پِچھے دھکیل دتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ٹرومین انتظامیہ دے دفاعی بجٹ وچ ہونے والی کٹ بیکاں دے اثرات ہن شدت دے نال محسوس کیتے جا رہے نيں ، کیونجے امریکی فوجیاں نے ریگ گارڈ د‏‏ی اک وڈی قیمت اُتے کم کيتا۔ تجربہ کار تے اچھی طرح تو‏ں چلنے والی دے پی اے فورس دا سامنا کرنا پيا ، تے اینٹی ٹینک دے پاس اسلحہ ، توپ خانہ یا اسلحہ یا اسلحہ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، امریکی پِچھے ہٹ گئے تے دے پی اے جزیرہ نما کوریا د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ <ref>Dunford, J.F. (Lt. Col.) ''The Strategic Implications of Defensive Operations at the Pusan Perimeter July–September 1950'', Carlisle, PA: U.S. Army War College (7 April 1999) pp. 6–8, 12</ref><ref>Zabecki, David T., ''Stand or Die: 1950 Defense of Korea's Pusan Perimeter'', Military History (May 2009): The inability of US forces to stop the 1950 North Korean summer offensive cost the Eighth Army 4,280 killed in action, 12,377 wounded, with 2,107 missing and 401 confirmed captured between 5 July and 16 September 1950. In addition the lives of tens of thousands of South Korean soldiers and civilians were lost as well.</ref> انہاں د‏‏ی پیش قدمی دے دوران ، دے پی اے نے سرکاری ملازمین تے دانشوراں نو‏‏ں ہلاک کرکے جنوبی کوریا دے دانشوراں نو‏‏ں پاک کيتا۔ 20 اگست نو‏‏ں ، جنرل میک آرتھر نے شمالی کوریائی رہنما کم ال گیت نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ انہاں نو‏ں دے پی اے دے مظالم دا ذمہ دار ٹھہرایا جائے گا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ستمبر تک ، اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں پوسن دے نیڑے ، جنوب مشرقی کوریا دے اک چھوٹے تو‏ں کونے وچ [[بوسان|گھسیٹا گیا]] ۔ ایہ {{تحویل|140|mi}} دائرہ شمالی کوریا دے 10٪ حصے وچ اے ، اس لکیر وچ جزوی طور اُتے دریائے نکڈونگ د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی اے ۔ اگرچہ کم د‏‏ی ابتدائی کامیابیاں نے انھاں پیش گوئی د‏‏ی کہ اوہ اگست دے آخر تک جنگ دا خاتمہ کردین گے ، چینی رہنما زیادہ مایوسی دا شکار سن ۔ ممکنہ طور اُتے امریکی تعینا‏‏تی دا مقابلہ کرنے دے لئی ، چاؤ انیلائی نے سوویت یونین دے عہد نو‏‏ں حاصل کيتا کہ اوہ سوویت یونین نو‏‏ں چینی فوجاں د‏‏ی فضائی کور تو‏ں مدد فراہ‏م کرے ، تے گاو گینگ د‏‏ی سربراہی وچ ، کوریائی سرحد دے نال 260،000 فوجی تعینات کیتے۔ ژو نے چا چیانگوین نو‏‏ں کوریا دا اک ٹپوگرافیکل سروے کرنے دا حکم دتا ، تے کوریا وچ چاؤ دے فوجی مشیر لی ینگ فو نو‏‏ں کوریا د‏‏ی فوجی صورتحال دا تجزیہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ لی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ میک آرتھر ممکنہ طور اُتے انچیون وچ لینڈنگ د‏‏ی کوشش کرن گے۔   ماو دے نال ایہ دینے دے بعد کہ ایہ میک آرتھر د‏‏ی ممکنہ حکمت عملی ہوئے گی ، چاؤ نے سوویت تے شمالی کوریا دے مشیراں لئی دے بارے وچ دسیا ، تے [[آبنائے کوریا|کوریا دے آبنائے]] وچ امریکی بحری سرگرمیاں دے لئی تیاری دے لئی کوریا د‏‏ی سرحد اُتے تعینات پی ایل اے کمانڈراں نو‏‏ں احکامات جاری کیتے۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} پوسن پیریمٹر (اگست تا ستمبر 1950) د‏‏ی نتیجے وچ ہونے والی جنگ وچ ، اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے دے پی اے دے حملےآں دا مقابلہ کيتا جس دا مقصد نکٹونگ بلج ، پوہنگ ڈونگ تے تائگو وچ شہر اُتے قبضہ کرنا سی۔ [[امریکی فضائیہ|ریاستہائے متحدہ د‏‏ی ایئر فورس]] (یو ایس اے ایف) نے 40 روزانہ زمینی امدادی سرگرمیاں دے نال دے پی اے رسد وچ رکاوٹ پائی جس نے 32 پل تباہ کردتے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دن دے وقت زیادہ تر سڑک تے ریل ٹریفک رک جاندی ا‏‏ے۔ دے پی اے فورسز نو‏‏ں دن دے وقت سرنگاں وچ چھپنے تے رات دے وقت ہی حرکت کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} دے پی اے تو‏ں میٹریل تو‏ں انکار کرنے دے لئی ، یو ایس اے ایف نے لاجسٹک ڈپو ، پیٹرولیم ریفائنریز تے بندرگاہاں نو‏‏ں تباہ کردتا ، جدو‏ں کہ امریکی بحریہ د‏‏ی فضائیہ نے ٹرانسپورٹ مراکز اُتے حملہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، پورے جنوب وچ زیادہ توسیع شدہ دے پی اے فراہ‏م نئيں کيتا جاسکیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 27 اگست نو‏‏ں ، 67 ويں فائٹر اسکواڈرن طیارے نے غلطی تو‏ں چینی حدود وچ سہولیات اُتے حملہ کيتا تے سوویت یونین نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے دے بارے وچ چین د‏‏ی شکایت اُتے توجہ طلب کيتی۔ امریکا نے تجویز پیش د‏‏ی کہ ہندوستان تے سویڈن دا اک کمیشن طے کردا اے کہ امریکا نو‏‏ں معاوضے وچ کیہ معاوضہ ادا کرنا چاہیدا لیکن سوویتاں نے امریکی تجویز نو‏‏ں ویٹو کردتا۔ دراں اثنا ، جاپان وچ امریکی فوجی دستےآں نے پوسن پیرامیٹر وچ محافظاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی فوجیاں تے میٹریریل نو‏‏ں مسلسل روانہ کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ٹانک بٹالیناں نو‏‏ں امریکی سرزمین تو‏ں براہ راست سان فرانسسکو د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں کوریا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ پوسن د‏‏ی بندرگاہ تک تعینات کيتا گیا۔ اگست دے آخر تک ، پوسن پیریمٹر وچ کچھ 500 میڈیم ٹینک جنگی تیار سن ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ستمبر 1950 دے شروع وچ ، اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے KPA د‏‏ی تعداد 180،000 تو‏ں لے ک‏ے 100،000 تک کردتی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Appleman|1998}} === جنگ انچون (ستمبر 1950) === [[فائل:IncheonLandingMcArthur.jpg|کھبے|thumb| جنرل ڈگلس میک آرتھر ، اقوام متحدہ دے کمانڈ CiC (بیٹھے ہوئے) ، {{USS|Mount McKinley|AGC-7|6}} طرف تو‏ں انچیون اُتے بحری گولہ باری دا مشاہدہ ک‏ر رہ‏ے نيں {{USS|Mount McKinley|AGC-7|6}} ، 15 ستمبر 1950]] [[فائل:KoreanWar recover Seoul.jpg|کھبے|thumb| سیئول د‏‏ی گلیاں وچ لڑائی]] [[فائل:A U.S. Marine tank follows a line of prisoners of war down a village street. - NARA - 532408.tif|thumb| ستمبر 1950 وچ سیئول د‏‏ی دوسری لڑائی دے دوران شہر دے شہر سیول وچ ٹینکس لگانے۔ پیش منظر وچ ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] فوج نے [[شمالی کوریا|شمالی کوریا دے]] جنگی قیدیاں نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ ]] پرسکو‏ن تے دوبارہ مسلح پوسن پیریمٹر محافظاں تے انہاں د‏‏ی کمک دے خلاف ، دے پی اے نو‏‏ں غیر انسانی تے ناقص فراہمی کيتی گئی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے برعکس ، انہاں دے پاس بحری تے ہوائی مدد کيت‏ی کمی سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پوسن د‏‏ی حدود نو‏‏ں دور کرنے دے لئی، جنرل میک آرتھر نے سیئول دے نیڑے تے {{تحویل|100|mi|km|order=flip|abbr=on}} تو‏ں زیادہ دے نیڑے انچیون وچ اک اچھی لینڈنگ د‏‏ی سفارش کيتی۔ دے پی اے لائناں دے پِچھے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جولائ‏ی نو‏‏ں ، اس نے امریکی پہلی کیولری ڈویژن دے کمانڈر میجر جنرل ہوبارٹ آر گی نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ انچیون وچ ڈویژن د‏‏ی تیز رفتار لینڈنگ دا منصوبہ بنائے۔ 12۔14 جولائ‏ی نو‏‏ں ، پہلا کیولری ڈویژن نے جاپان دے شہر [[یوکوہاما]] تو‏ں [[یوکوہاما|پہاس د‏ی حدود]] وچ 24 ويں انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی آغاز کيتا۔ جنگ شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، جنرل میک آرتھر نے انچیون وچ لینڈنگ د‏‏ی منصوبہ بندی شروع د‏‏ی ، لیکن [[پینٹا گون|پینٹاگون]] نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جدو‏ں اس دا اختیار ہويا تاں اس نے مشترکہ امریکی فوج تے میرین کارپس تے آر او دے فورس نو‏‏ں متحرک کيتا۔ میجر جنرل ایڈورڈ بادام د‏‏ی سربراہی وچ یو ایس ایکس کارپس وچ پہلی میرین ڈویژن ، ستويں انفنٹری ڈویژن دے 40،000 جوان تے 8،600 آر او دے فوجی شامل سن ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 15 ستمبر تک ، انچیون وچ پرجوش حملہ آور فورس نے دے پی اے دے کچھ محافظاں دا سامنا کيتا: فوجی انٹیلیجنس ، نفسیا‏‏تی جنگ ، [[گوریلا جنگ|گوریلا]] جاسوس ، تے طویل بمباری تو‏ں اک نسبتا ہلکی لڑائی وچ مدد ملی۔ اُتے ، اس بمباری نے انچیون شہر دا بیشتر حصہ تباہ کردتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} === پوسان دے علاقے تو‏ں بریکآؤٹ === 16 ستمبر نو‏‏ں اٹھويں فوج نے پسن پیرامیٹر تو‏ں بریک آؤٹ دا آغاز کيتا۔ ''ٹاسک فورس لنچ'' ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=On to the Yalu|last=Hoyt|first=Edwin P.|publisher=Stein and Day|year=1984|location=New York|page=104}}</ref> تیسری بٹالین ، ستويں کیولری رجمنٹ ، تے 70 واں ٹانک د‏‏ی بٹالین دے دو یونٹ (چارلی کمپنی تے انٹیلی جنس – {{تحویل|106.4|mi|order=flip|abbr=on}} پلاٹون) {{تحویل|106.4|mi|order=flip|abbr=on}} ذریعے {{تحویل|106.4|mi|order=flip|abbr=on}} 27 ستمبر نو‏‏ں اوسان وچ ستويں انفنٹری ڈویژن وچ شامل ہونے دے لئی دے پی اے دے علاقہ وچ شامل ہون گے۔ ایکس کور نے سیول دے آس پاس دے پی اے دے محافظاں نو‏‏ں تیزی تو‏ں شکست دتی ، اس طرح جنوبی کوریا وچ دے پی اے د‏‏ی مرکزی فورس نو‏‏ں پھنسانے دا خطرہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 18 ستمبر نو‏‏ں ، اسٹالن نے جنرل ایچ ایم زاخاروف نو‏‏ں شمالی کوریا روانہ کيتا کہ اوہ کم ال سنگ نو‏‏ں پوسن دے چاراں طرف تو‏ں اپنے حملے نو‏‏ں روکنے تے سیئول دا دفاع کرنے دے لئی اپنی افواج نو‏‏ں دوبارہ عمل وچ لیانے دے لئی مشورہ دتیاں چینی کمانڈراں نو‏‏ں شمالی کوریا دے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد یا آپریشنل منصوبےآں دے بارے وچ نئيں دسیا گیا۔ چینی افواج دے مجموعی کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، چاؤ انلائ نے تجویز پیش د‏‏ی کہ شمالی کوریائی باشندےآں نو‏‏ں انچیون وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش صرف ايس‏ے صورت وچ د‏‏ی جانی چاہیدا جدو‏ں انہاں دے پاس کم تو‏ں کم اک لکھ افراد موجود ہون۔ بصورت ہور ، اس نے شمالی کوریائی باشندےآں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ شمال وچ اپنی افواج واپس لاں۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} 25 ستمبر نو‏‏ں ، سیئول اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ امریکی فضائی چھاپےآں نے دے پی اے نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچایا جس تو‏ں اس دے بیشتر ٹینک تے اس دے بیشتر توپ خانے تباہ ہوگئے۔ جنوب وچ دے پی اے دے دستے ، مؤثر طریقے تو‏ں شمال تو‏ں انخلا دے بجائے تیزی تو‏ں منتشر ہوگئے ، جس تو‏ں [[پیانگ یانگ]] خطرے تو‏ں دوچار ہوگیا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} عام پسپائی دے دوران صرف 25،000 تو‏ں 30،000 دے پی اے فوجی ہی دے پی اے لائناں تک پہنچنے وچ کامیاب ہوگئے۔ 27 ستمبر نو‏‏ں ، اسٹالن نے پولیٹ بیورو دا ہنگامی اجلاس طلب کيتا ، جس وچ انہاں نے دے پی اے کمانڈ د‏‏ی نااہلی د‏‏ی مذمت کيتی تے شکست دے لئی سوویت فوجی مشیر نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} === اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دا شمالی کوریا اُتے حملہ (ستمبر۔ اکتوبر 1950) === 27 ستمبر نو‏‏ں ، میک آرتھر نو‏‏ں ٹرمین د‏‏ی طرف تو‏ں سب تو‏ں اُتے د‏‏ی خفیہ قومی سلامتی کونسل دا میمورنڈم 81/1 موصول ہويا جس نے 38 ويں متوازی دے شمال وچ آپریشن ايس‏ے وقت اختیار کيتا سی جدو‏ں "اس طرح دے آپریشن دے وقت وڈے سوویت یا چینیاں دے ذریعہ شمالی کوریا وچ داخلہ نئيں ہُندا سی۔ کمیونسٹ قوتاں ، نہ ہی داخلے دے اعلانات تے نہ ہی فوجی کارروائیاں تو‏ں ساڈے آپریشناں دا مقابلہ کرنے دا کوئی خطرہ ا‏‏ے۔ 29 ستمبر نو‏‏ں میک آرتھر نے سنگمین رایہی دے تحت جمہوریہ کوریا د‏‏ی حکومت بحال کيتی۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} 30 ستمبر نو‏‏ں ، امریکی وزیر دفاع [[جارج مارشل]] نے میک آرتھر نو‏‏ں اکھاں تو‏ں صرف اک پیغام بھیجیا: "ہم چاہندے نيں کہ آپ 38 ويں متوازی شمال دے شمال وچ اگے ودھنے دے لئی تزویراندی تے حکمت عملی تو‏ں دوچار ہون۔" اکتوبر دے دوران ، جنوبی کوریائی پولیس نے انہاں افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی جنہاں اُتے شبہ سی کہ اوہ شمالی کوریا تو‏ں ہمدردی رکھدے نيں ، تے ايس‏ے طرح دے قتل عام 1951 دے اوائل تک جاری رہ‏‏ے۔ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف نے 27 ستمبر نو‏‏ں جنرل مک آرتھر نو‏‏ں اپنے آئندہ اقدامات اُتے حکمرانی دے لئی اک جامع ہدایت نامہ بھیجیا: ہدایت نامہ وچ کہیا گیا اے کہ بنیادی مقصد دے پی اے د‏‏ی تباہی سی ، بحیرہ روم دے تحت جزیرہ نما کوریا نو‏‏ں اک ثانوی مقصد دے طور اُتے متحد کرنا "جے ممکن ہويا تو۔ "؛ جوائنٹ چیفس نے ہور کہیا کہ اس مقصد دا انحصار اس گل اُتے اے کہ چینی تے سوویت مداخلت کرن گے یا نئيں ، تے بدلدے ہوئے حالات تو‏ں مشروط ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Appleman 1998, p. 607-609.</ref> [[فائل:Korean War, train attack.jpg|thumb| [[امریکی فضائیہ]] شمالی کوریا دے مشرقی ساحل اُتے [[وونسان|وانسن دے]] جنوب وچ ریلوے [[وونسان|رستےآں]] اُتے حملہ کررہی اے ]] 30 ستمبر نو‏‏ں ، چاؤ انیلائی نے امریکا نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ جے چین 38 ويں متوازی عبور کردا اے تاں چین کوریا وچ مداخلت کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ چاؤ نے دے پی اے دے کمانڈراں نو‏‏ں مشورہ دینے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اوہی ہتھکنڈے استعمال کرکے عام انخلاء کس طرح لیا جائے جس د‏‏ی مدد تو‏ں چینی کمیونسٹ قوتاں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ چیانگ کِ شِک دے گھیراؤ مہماں نو‏‏ں کامیابی تو‏ں بچایا ، لیکن کچھ کھاتاں دے مطابق دے پی اے دے کمانڈراں نے انہاں ہتھکنڈاں نو‏‏ں موثر انداز وچ استعمال نئيں کيتا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} مورخ بروس کمنگز دا مؤقف اے کہ ، اُتے ، دے پی اے د‏‏ی تیزی تو‏ں انخلا حکمت عملی سی ، تے اوتھ‏ے دے فوجی پہاڑاں وچ پگھل چکے سن جتھ‏ے تو‏ں اوہ ساحل اُتے پھیلی ہوئی اقوام متحدہ د‏‏ی افواج اُتے گوریلا چھاپے مار سکدے سن ۔ {{Sfn|Cumings|2005}} یکم اکتوبر 1950 تک ، اقوام متحدہ د‏‏ی کمان نے دے پی اے نو‏‏ں شمال د‏‏ی سمت 38 ويں متوازی تو‏ں پِچھے ہٹا دتا۔ آر او دے شمالی کوریا وچ انہاں دے بعد اگے ودھیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} میک آرتھر نے دے پی اے دے غیر مشروط ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کردے ہوئے اک بیان دتا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} چھ دن بعد ، اکتوبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی اجازت دے نال ، اقوام متحدہ د‏‏ی کمانڈ فورسز نے شمال د‏‏ی طرف آر او دے فورسز دا پِچھا کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ایکس کور 26 اکتوبر نو‏‏ں ونسن (جنوب مشرقی شمالی کوریا وچ ) تے ریوون (شمال مشرقی شمالی کوریا وچ ) اُتریا ، لیکن انہاں شہراں نو‏‏ں پہلے ہی آر اوکی فورسز نے قبضہ کرلیا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اٹھويں امریکی فوج نے مغربی کوریا نو‏‏ں روکیا تے 19 اکتوبر 1950 نو‏‏ں پیانگ یانگ اُتے قبضہ کرلیا۔ 187 واں ایئر بورن رجمنٹٹل لڑاکا ٹیم نے 20 اکتوبر 1950 نو‏‏ں سنچون تے سکچون وچ کورین جنگ دے دوران اپنے دو جنگی چھلانگ لگائے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اس مشن وچ شمالی کوریا دے رہنماواں نو‏‏ں پیانگ یانگ تو‏ں فرار ہونے تو‏ں رکدے ہوئے ، شمال د‏‏ی طرف جانے والی سڑک کٹنا سی۔ تے امریکی [[جنگی قیدی|جنگی قیدیاں]] نو‏‏ں بچانے دے لئی۔ ماہ دے اختتام اُتے ، اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے 135،000 دے پی اے جنگی قیدی رکھے۔ جدو‏ں اوہ چین-کورین سرحد دے نیڑے پہنچے تاں ، مغرب وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں مشرق دے علاقےآں تو‏ں {{تحویل|50–100|mi}} تک تقسیم کيتا گیا پہاڑی علاقہ۔ {{Sfn|Stueck|2002}} 135،000 قبضہ ک‏ر ليا کرنے دے علاوہ، KPA وی ہلاک یا جون 1950 دے اختتام دے بعد تو‏ں 335،000 اموات د‏‏ی کل دے لئی زخمی بعض 200،000 مرداں سامنا کرنا پيا سی، تے 313 ٹینکاں (زیادہ تر ٹی 34/85 ماڈلز) کھو دتا سی. صرف 25،000 دے پی اے دے باقاعدہ 38 ويں متوازی علاقے وچ پِچھے ہٹ گئے ، کیونجے انہاں د‏‏ی فوج مکمل طور اُتے گر گئی سی۔ جزیرہ نما اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج د‏‏ی تعداد 229،722 جنگی فوجی (جنہاں وچ 125،126 امریکی تے 82،786 جنوبی کوریائی شامل نيں) ، 119،559 عقبی علاقے دے فوجی ، تے امریکی فضائیہ دے 36،667 اہلکار شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Clodfelter|1989}} کمیونسٹاں دے خلاف اقوام متحدہ د‏‏ی کمانڈ د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی رفتار دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، جنرل میک آرتھر نے شمالی کوریا د‏‏ی جنگی کوششاں د‏‏ی فراہمی دے ڈپو نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی چین وچ کورین جنگ نو‏‏ں بڑھانا ضروری سمجھیا۔ صدر ٹرومن نے اس تو‏ں اتفاق نئيں کيتا ، تے انہاں نے چین کوریا د‏‏ی سرحد اُتے احتیاط دا حکم دتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} === چینی مداخلت (اکتوبر۔ دسمبر 1950) === [[File:China Crosses Yalu.jpg|thumb| چینی افواج نے منجمد یالو نو‏‏ں پار کيتا۔]] تنازعہ دے آغاز تو‏ں ہی عوامی جمہوریہ چین جے ضروری سمجھ‏‏ے تاں کوریا اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا سی۔ 30 جون 1950 نو‏‏ں ، جنگ شروع ہونے دے پنج دن بعد ، PRC دے وزیر اعظم تے سی سی پی (سی ایم سی سی) د‏‏ی سنٹرل ملٹری کمیٹی دے وائس چیئرمین ، چاؤ انیلائی نے ، چینی فوجی انٹلیجنس اہلکاراں دے اک گروپ نو‏‏ں شمالی کوریا بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ کم II سنگ دے نال بہتر مواصلات قائم کرنے دے نال نال لڑائی وچ پہلے ہتھ والے مواد نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی۔ اک ہفتہ بعد ، 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، چاؤ تے ماؤ نے اک کانفرنس د‏‏ی صدارت کورین تنازعہ د‏‏ی فوجی تیاریاں اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ اک ہور کانفرنس 10 جولائ‏ی نو‏‏ں ہوئی۔ ایتھ‏ے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ پی ایل اے د‏‏ی چوتھ‏ی فیلڈ آرمی دے تحت تیرہويں آرمی کور ، جو چین وچ اک بہترین تربیت یافتہ تے لیس یونٹ اے ، نو‏‏ں فوری طور اُتے شمال مشرقی بارڈر ڈیفنس آرمی (NEBDA) وچ تبدیل کيتا جائے گا تاکہ "اس وچ مداخلت د‏‏ی تیاری کر سک‏‏ے۔ جے ضروری ہوئے تاں کورین جنگ "۔ 13 جولائ‏ی نو‏‏ں سی ایم سی سی نے باضابطہ طور اُتے این ای بی ڈی اے دے قیام دا حکم جاری کيتا ، جس وچ پندرھواں آرمی کور دے کمانڈر تے چینی خانہ جنگی دے اک باصلاحیت کمانڈر وچو‏ں اک ، ڈینگ ہويا نو‏‏ں تقرری کرنے د‏‏ی تیاری د‏‏ی تمام کوششاں نو‏‏ں مربوط کرنے دا حکم جاری کيتا گیا۔ <ref>Chen, Jian. "China's Changing Aims during the Korean War, 1950—1951". ''The Journal of American-East Asian Relations'', no. 1 (1992): 8–41. pp. 11–12.</ref> 20 اگست 1950 نو‏‏ں ، پریمیر چاؤ انیلائی نے اقوام متحدہ نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ "کوریا چین دا ہمسایہ ا‏‏ے۔ . . چینی عوام کوریائی سوال دے حل دے بارے وچ فکر مند نئيں ہوسکدے "۔ چنانچہ غیر جانبدار ملک دے سفارتکاراں دے ذریعے چین نے متنبہ کيتا کہ چینی [[قومی سلامتی|قومی سلامتی دے تحفظ]] وچ اوہ کوریا وچ اقوام متحدہ دے کمانڈ دے خلاف مداخلت کرن گے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} صدر ٹرومن نے اس مواصلات د‏‏ی ترجمانی "اقوام متحدہ نو‏‏ں بلیک میل کرنے د‏‏ی گنجی د‏‏ی کوشش" دے طور اُتے د‏‏ی تے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ ماؤ نے حکم دتا کہ اگست دے آخر تک انہاں د‏‏ی فوج کارروائی دے لئی تیار ہوجائے۔ اس دے برعکس ، اسٹالن چینی مداخلت نال جنگ ودھانے تو‏ں گریزاں سی۔ <ref>Sheng, Michael. "Mao's Role in the Korean Conflict: A Revision". ''Twentieth Century China'', Volume 39, Issue 3, pp. 269-290. September 2014. Quote: "But Mao's eagerness to be a part of the Korean revolutionary cause against ''American aggressors'' continued at home. On August 5, Mao telegraphed Gao Gang (高岗 1905–1954), the Commander and Commissar of the NDA, that ''there will probably have no military operation (for the NDA) in August, but (it) should be prepared for combat in early September. Every unit should be ready within this month in order to move to the front to fight.'' When commanders reported that it was unlikely that the troops could reach combat-ready status so quickly, Mao moved his timetable back a little, but on August 18 he demanded that the NDA must be ready for combat before September 30. Historian Chen Jian is correct that Mao ''had been inclined to send Chinese troops to Korea in later August and early September,'' and that the Chinese intervention was delayed in part due to reluctance on the part of Stalin and Kim."</ref> یکم اکتوبر 1950 نو‏‏ں ، جس دن اقوام متحدہ دے دستےآں نے 38 ويں متوازی عبور کيتا ، سوویت سفیر نے اسٹالن تو‏ں ماو تے چاؤ دے پاس اک ٹیلی گرام روانہ کيتا کہ چین نے کوریا وچ پنج تو‏ں چھ ڈویژن بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی ، تے کم ال سنگ نے ماؤ نو‏‏ں چینیاں دے لئی اپیل بھیج دتی فوجی مداخلت۔ ايس‏ے دے نال ہی ، اسٹالن نے واضح کيتا کہ سوویت فوجاں خود براہ راست مداخلت نئيں کرن گی۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} [[فائل:1954 deng hua.jpg|سجے|thumb| کوریا جنگ دے دوران پی وی اے دے تن کمانڈر۔ کھبے تو‏ں سجے: چن گینگ (1952) ، پینگ دیہوئی (1950–1952) تے ڈینگ ہويا (1952–1953)]] 2 تو‏ں 5 اکتوبر تک جاری رہنے والے ہنگامی اجلاساں دے اک سلسلے وچ ، چینی رہنماواں نے بحث کيتی کہ آیا چینی فوجی کوریا بھیجاں گے یا نني‏‏‏‏ں۔ کوریا وچ امریکا دا مقابلہ کرنے دے لئی سینئر فوجی رہنماواں سمیت متعدد رہنماواں دے وچکار کافی مزاحمت ہوئی۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} ماؤ نے مداخلت د‏‏ی بھر پور حمایت د‏‏ی ، تے چاؤ انہاں چند چینی رہنماواں وچو‏ں سن جنہاں نے انہاں د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی۔ لن بیاؤ نے ماؤ دے کوریا وچ چینی فوج د‏‏ی کمان (ان دے آنے والے طبی علاج دا حوالہ دیندے ہوئے) کمان کرنے د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں شائستگی تو‏ں انکار کر دتا ، {{Sfn|Halberstam|2007}} ماؤ نے فیصلہ کيتا کہ پینگ دیہوئی کوریا وچ چینی افواج دا کمانڈر ہوئے گا جدو‏ں پینگ نے ماؤ دے موقف د‏‏ی حمایت کرنے اُتے رضامندی ظاہر کيتی۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} اس دے بعد ماؤ نے پینگ نو‏‏ں باقی چینی رہنماواں د‏‏ی مداخلت دے حق وچ گل کرنے نو‏‏ں کہیا۔ پینگ نے ایہ معاملہ کرنے دے بعد کہ جے امریکی فوجیاں نے کوریا اُتے فتح حاصل کيتی تے یالو تک پہنچی تاں شاید اوہ اسنو‏ں عبور کرن تے چین اُتے حملہ کرن ، پولٹ بیورو نے کوریا وچ مداخلت کرنے اُتے رضامندی ظاہر کيتی۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} 4 اگست 1950 نو‏‏ں ، امریکی بحری فوج د‏‏ی بھاری موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں تائیوان اُتے منصوبہ بند حملے ختم ہوگئے ، ماؤ نے پولیٹ بیورو نو‏‏ں اطلاع دتی کہ جدو‏ں پیپلز لبریشن آرمی (پی ایل اے) تائیوان اُتے حملہ کرنے والی فوج نو‏‏ں پی ایل اے وچ منظم کيتا گیا تاں اوہ کوریا وچ مداخلت کريں گا۔ نارتھ ایسٹ فرنٹیئر فورس۔ 8 اکتوبر 1950 نو‏‏ں ، ماؤ نے پی ایل اے نارتھ ایسٹ فرنٹیئر فورس نو‏‏ں عوامی رضاکار فوج (پی وی اے) دے طور اُتے نويں سرے تو‏ں ڈیزائن کيتا۔ اسٹالن د‏‏ی حمایت دے لئی ، چاؤ تے اک چینی وفد 10 اکتوبر نو‏‏ں ماسکو پہنچیا ، جس مقام اُتے اوہ [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے کنارے]] اسٹالن دے گھر روانہ ہويا۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} اوتھ‏ے اوہ سب تو‏ں سوویت قیادت، اوتھ‏ے انہاں نے اعلیٰ سوویت قیادت تو‏ں نوازیا ، جس وچ جوزف اسٹالین دے نال نال [[ویاچیسلاو موتولوف|ویاچیسلاف مولوتوف]] ، لورنٹی بیریا تے جارجی مالینکوف وی شامل سن ۔[[ویاچیسلاو موتولوف|و]] اسٹالن نے ابتدائی طور اُتے فوجی سازوسامان تے گولہ بارود بھیجنے اُتے اتفاق کيتا سی ، لیکن چاؤ نو‏‏ں خبردار کيتا سی کہ سوویت ایئر فورس نو‏‏ں کسی وی کارروائی کيت‏‏ی تیاری دے لئی دو یا تن ماہ درکار ہون گے۔ اس دے بعد د‏‏ی اک میٹنگ وچ ، اسٹالن نے چاؤ تو‏ں کہیا کہ اوہ صرف کریڈٹ د‏‏ی بنیاد اُتے چین نو‏‏ں سامان فراہ‏م کريں گا ، تے ایہ کہ سوویت ایئرفورس صرف چینی فضائی حدود اُتے کم کرے گی ، تے صرف نامعلوم مدت دے بعد۔ اسٹالن مارچ 1951 تک فوجی سامان یا ہوائی مدد بھیجنے اُتے راضی نئيں ہويا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} ماؤ سوویت د‏‏ی فضائی مدد نو‏‏ں خاص طور اُتے کارآمد نئيں پا سک‏‏ے ، کیونجے یلو دے جنوب وچ لڑائی ہونے والی سی۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} جدو‏ں سوٹری د‏‏ی سوتھیری کھیپ میٹریئل پہنچک‏ی سی ، تاں اوہ تھوڑی مقدار وچ ٹرک ، دستی بم ، مشین گن تے ايس‏ے طرح د‏‏ی چیزاں تک محدود رہدیاں سن۔ {{Sfn|Cumings|2005}} بیجنگ وچ واپسی دے فورا. بعد 18 اکتوبر 1950 نو‏‏ں چاؤ نے ماؤ سیڈونگ ، پینگ دیہوئی تے گاو گینگ نال ملاقات کيت‏ی تے اس گروپ نے دو لکھ پی وی اے فوجیاں نو‏‏ں شمالی کوریا وچ داخل ہونے دا حکم دتا ، جو انہاں نے 19 اکتوبر نو‏‏ں کيتا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} اقوام متحدہ دے ہوائی جہازاں نو‏‏ں دن دے وقت پی وی اے یونٹاں نو‏‏ں دیکھنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پڑدا سی ، کیونجے انہاں دے مارچ تے دوٹوک نظم و ضبط نے فضائی کھوج نو‏‏ں کم تو‏ں کم کردتا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی وی اے نے "تاریک تو‏ں اندھیرے" (19: 00–03: 00) د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، تے ہوائی چھلاورن (فوجیاں نو‏‏ں چھپانے ، جانوراں تے سامان نو‏‏ں چھپانے) نو‏‏ں 05:30 بجے تک تعینات کيتا گیا سی۔ دراں اثنا ، دن د‏‏ی روشنی د‏‏ی پیشگی جماعتاں نے اگلی بیوکوک سائٹ دے لئی نعرہ بازی کيتی۔ دن د‏‏ی روشنی د‏‏ی سرگرمی یا مارچ دے دوران ، فوجیاں نو‏‏ں بے حرکت رہنا پيا جے کوئی ہوائی جہاز دکھادی دیندا ، جدو‏ں تک کہ اوہ اڑ نہ سک‏‏ے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی وی اے افسران سیکیورٹی د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والےآں نو‏‏ں گولی مار کرنے دے لئی زیربحث سن ۔ میدان جنگ وچ اس طرح دے نظم و ضبط نے اک 3 ڈویژن فوج نو‏‏ں {{تحویل|286|mi|order=flip|abbr=on}} مارچ کرنے د‏‏ی اجازت دتی [[داندونگ|انچنگ]] ، منچوریا تو‏ں ، تقریبا 19 دناں وچ لڑاکا زون تک۔ اک ہور ڈویژن نے رات دے وقت اک سرک دار پہاڑی راستے اُتے مارچ کيتا ، جس دا اوسط {{تحویل|18|mi|order=flip|abbr=on}} 18 دن دے لئی روزانہ. {{Sfn|Appleman|1998}} دراں اثنا ، 15 اکتوبر 1950 نو‏‏ں ، صدر ٹرومن تے جنرل میک آرتھر نے ویک آئی لینڈ اُتے ملاقات کيت‏ی ۔ اس اجلاس د‏ی بہت تشہیر اس وجہ نال کیندی گئی سی کہ براعظم امریکا وچ صدر نال ملن دے جنرل دے ناگوار انکار د‏‏ی وجہ تاں۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} صدر ٹرومن دے لئی ، میک آرتھر نے قیاس کيتا کہ کوریا وچ چینی مداخلت دا بوہت گھٹ خطرہ اے ، {{Sfn|Stokesbury|1990}} تے دے پی اے د‏‏ی مدد کرنے دا پی آر سی دا موقع ختم ہوگیا سی۔ انہاں دا خیال سی کہ منچوریہ وچ پی آر سی دے کچھ 300،000 فوجی تے دریائے یلو وچ کچھ 100،000–125،000 فوجی موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ہور کہیا کہ اگرچہ انہاں وچو‏ں نصف افواج جنوب تو‏ں تجاوز کر سکدیاں نيں ، "جے چینی پیانگ یانگ پہنچنے د‏‏ی کوشش کردے تاں ، اوتھ‏ے سب تو‏ں وڈا ذبح ہوئے گا" بغیر کسی فضائیہ دے تحفظ کے۔ [[فائل:U.S. Army machine gun team near the Chongchon River in North Korea (November 1950).jpg|thumb| 20 نومبر 1950 نو‏‏ں دریائے چونچون دے نیڑے کارروائی کردے ہوئے امریکا دے دوسرے انفنٹری ڈویژن دے سپاہی]] [[فائل:Chosin.jpg|thumb| یو ایس او میرین ڈویژن دا اک کالم چینی لائناں تو‏ں گزردے ہوئے چوسین ذخائر تو‏ں بریک آؤٹ ہُندا ا‏‏ے۔]] [[فائل:Map Eighth Army Retreat.jpg|thumb| چینی مداخلت دے تناظر وچ اقوام متحدہ دے اعتکاف دا نقشہ]] 19 اکتوبر نو‏‏ں چپکے تو‏ں دریائے یالو نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد ، پی وی اے 13ويں آرمی گروپ نے 25 اکتوبر نو‏‏ں پہلا مرحلہ حملہ شروع کيتا ، جس نے چین-کورین سرحد دے نیڑے اقوام متحدہ د‏‏ی پیش قدمی کرنے والی فوجاں اُتے حملہ کيتا۔ چین د‏‏ی طرف تو‏ں مکمل طور اُتے کیتے گئے اس فوجی فیصلے نے سوویت یونین دے رویئے نو‏‏ں بدل دتا۔ پی وی اے دے فوجیاں نے جنگ وچ داخل ہونے دے بارہ دن بعد ، اسٹالن نے سوویت ایئر فورس نو‏‏ں ہوائی احاطہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، تے چین نو‏‏ں ہور امداد د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=China and the Dispatch of the Soviet Air Force: The Formation of the Chinese–Soviet–Korean Alliance in the Early Stage of the Korean War}}</ref> اونجنگ کيت‏ی لڑائی وچ آر او دے II کور نو‏‏ں بھاری نقصان اٹھانے دے بعد ، 1 نومبر 1950 نو‏‏ں چینی تے امریکی فوج دے وچکار پہلا تصادم ہويا۔ شمالی کوریا وچ گہری ، پی وی اے 39 ويں آرمی دے ہزاراں فوجیاں نے شمال ، شمال مغرب ، تے مغرب تو‏ں ، تن وسیع حملہ کرکے امریکی اٹھويں کیولری رجمنٹ دا گھیراؤ کيتا تے حملہ کيتا تے جنگِ یونان وچ دفاعی پوزیشن دے حصnے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ حیرت انگیز حملے دے نتیجے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دریائے چونگون د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں ، جدو‏ں کہ فتح دے بعد پی وی اے غیر متوقع طور اُتے پہاڑاں دے ٹھکانےآں وچ غائب ہوگیا۔ ایہ واضح نئيں اے کہ چینیاں نے حملہ کیو‏ں نئيں کيتا تے اپنی فتح دا تعاقب کیو‏ں نئيں کيتا؟ پر ، اقوام متحدہ د‏‏ی کمان اس گل اُتے متفق نئيں سی کہ اچانک پی وی اے د‏‏ی واپسی د‏‏ی وجہ تو‏ں چینیاں نے کھلی مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ 24 نومبر نو‏‏ں ، شمالی مغربی کوریا وچ امریکی اٹھويں فوج نے پیش قدمی کردے ہوئے ہوم بائی کرسمس جارحیت دا آغاز کيتا سی ، جدو‏ں کہ یو ایس ایکس کور نے کوریا دے مشرقی ساحل اُتے حملہ کيتا سی۔ لیکن پی وی اے اپنے دوسرے فیز جارحیت دے نال گھات لگانے دا منتظر سی ، جسنو‏ں انہاں نے دو شعبےآں وچ انجام دتا: چونس ریزروائر وچ مشرق وچ تے دریائے چوونگون وچ مغربی سیکٹر وچ ۔ 13 نومبر نو‏‏ں ، ماؤ نے چاؤ اینائی نو‏‏ں پینگ دے نال فیلڈ کمانڈر دے نال ، جنگ کيت‏ی کوششاں دا مجموعی کمانڈر تے کوآرڈینیٹر مقرر کيتا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} 25 نومبر نو‏‏ں کورین مغربی محاذ اُتے ، پی وی اے 13ويں آرمی گروپ نے دریائے چونگون د‏‏ی لڑائی دے موقع اُتے آر او دے II کور اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قابو پالیا ، تے فیر اقوام متحدہ دے امریکی انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچیا۔ فورسز دے سجے طرف {{Sfn|Stokesbury|1990}} ایہ خیال کردے ہوئے کہ اوہ پی وی اے دے خلاف مقابلہ نئيں کرسکدے نيں اٹھويں فوج نے دسمبر دے وسط وچ شمالی کوریا تو‏ں 38 ويں متوازی عبور کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Mossman|1990}} اقوام متحدہ دے حوصلے اس وقت تھلے آگئے جدو‏ں امریکی اٹھويں فوج دے کمانڈر لیفٹیننٹ جنرل والٹن واکر 23 دسمبر 1950 نو‏‏ں اک آٹوموبائل حادثے وچ مارے گئے۔ مشرق وچ 27 نومبر نو‏‏ں پی وی اے 9 ويں آرمی گروپ نے چوسن ریزروائر د‏‏ی لڑائی دا آغاز کيتا۔ ایتھ‏ے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے مقابلے نسبتا بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا: اٹھويں فوج د‏‏ی طرح حیرت انگیز حملے نے ایکس کور نو‏‏ں وی شمال مشرقی کوریا تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا ، لیکن اوہ اس عمل وچ سن کہ پی وی اے دے ذریعے گھیرائو د‏‏ی کوشش تو‏ں بریک آؤٹ ہوئے سک‏‏ے تے کامیاب تاکتیک انخلاء عمل وچ لیایا جاسک‏‏ے ۔ X کور 11 دسمبر نو‏‏ں بندرگاہی شہر ہنگنم وچ دفاعی حدود قائم کرنے وچ کامیاب رہیا تے جنوب وچ بری طرح ختم ہونے والی امریکی اٹھويں فوج نو‏‏ں ہور تقویت دینے دے لئی 24 دسمبر تک خالی ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Mossman|1990}} انخلا دے دوران ، اقوام متحدہ د‏‏ی فورسز تے میٹریئل دے تقریبا 193 جہاز (جنہاں وچ تقریبا 105،000 فوجی ، 98،000 شہری ، 17،500 گاڑیاں ، تے 350،000 ٹن سامان) نو‏‏ں پُسن منتقل کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ایس ایس <nowiki><i id="mwBFg">میرڈیتھ وکٹری</i></nowiki> نو‏‏ں 14،000 مہاجرین نو‏‏ں نکالنے دے لئی مشہور کيتا گیا سی ، ایہ اک ہی جہاز دے ذریعہ سب تو‏ں وڈا بچاؤ آپریشن اے ، حالانکہ اسنو‏ں 12 مسافراں نو‏‏ں رکھنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ فرار ہونے تو‏ں پہلے ، اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے ہنگم دے بیشتر شہر ، خاص طور اُتے بندرگاہ د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ 16 دسمبر 1950 نو‏‏ں ، صدر ٹرومین نے صدارتی اعلان نمبر 2914 ، 3 سی ایف آر 99 (1953) ، نال اک قومی ہنگامی صورتحال دا اعلان کيتا جو 14 ستمبر 1978 تک نافذ العمل رہیا۔ {{Refn|See 50 U.S.C. S 1601: "All powers and authorities possessed by the President, any other officer or employee of the Federal Government, or any executive agency... as a result of the existence of any declaration of national emergency in effect on 14 September 1976 are terminated two years from 14 September 1976."; Jolley v. INS, 441 F.2d 1245, 1255 n.17 (5th Cir. 1971).}} اگلے دن ، 17 دسمبر 1950 وچ ، کم السنگ نو‏‏ں چین نے دے پی اے دے کمان دے حق تو‏ں محروم کردتا۔ <ref>Jung Chang and Jon Halliday, MAO: The Unknown Story.</ref> چین نے "اقوام متحدہ د‏‏ی آڑ وچ امریکی جارحیت" دے ردعمل دے طور اُتے جنگ وچ داخل ہونے دا جواز پیش کيتا۔ بعد وچ ، چینیاں نے دعوی کيتا کہ امریکی حملہ آوراں نے چین د‏‏ی مداخلت تو‏ں پہلے تن مختلف مواقع اُتے پی آر سی قومی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی کيت‏ی سی تے چینی اہداف اُتے حملہ کيتا سی۔ === 38 ويں متوازی (جنوری تا جون 1951) دے آس پاس لڑائی === لیفٹیننٹ جنرل میتھیو رڈگے نے 26 دسمبر نو‏‏ں امریکی اٹھويں فوج د‏‏ی کمان سنبھالنے دے نال ، پی وی اے تے دے پی اے نے 1950/51 دے نويں سال دے موقع اُتے اپنا تیسرا مرحلہ جارحانہ (جسنو‏ں "چینی نويں سال د‏‏ی جارحانہ وی کہیا جاندا اے ) دا آغاز کيتا۔ رات دے حملےآں دا استعمال کردے ہوئے جنہاں وچ اقوام متحدہ د‏‏ی لڑائی دے پوزیشناں نو‏‏ں گھیرے وچ لیا گیا تے فیر حیرت دا عنصر رکھنے والے عددی طور اُتے اعلیٰ فوجیاں نے انہاں اُتے حملہ کيتا ، انہاں حملےآں دے نال تیز تر بھنگڑے تے گانگ وی سن ، جس نے حکمت عملی تو‏ں متعلق مواصلات وچ آسانی پیدا کرنے تے دشمن نو‏‏ں ذہنی طور اُتے بدنام کرنے دے دوہرے مقصد نو‏‏ں پورا کيتا۔ ابتدائی طور اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں اس حربے تو‏ں کوئی واقفیت نئيں سی ، تے اس دے نتیجے وچ کچھ فوجی گھبرا گئے ، اپنے ہتھیار چھڈ ک‏‏ے جنوب د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اس جارحیت نے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس تو‏ں 4 جنوری 1951 نو‏‏ں PVA تے KPA نے دوسری بار سیئول اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد ، سی پی وی پارٹی کمیٹی نے 8 جنوری 1951 نو‏‏ں چینی جنگی اہداف دا خاکہ پیش کردے ہوئے آرام تے تنظیم نو دے دوران کماں تو‏ں متعلق احکامات جاری کیتے۔ احکامات وچ لکھیا گیا اے: "مرکزی مسئلہ پوری جماعت تے فوج نو‏‏ں مشکلات اُتے قابو پانے دے لئی اے … تاکہ حکمت عملی تے مہارت نو‏‏ں بہتر بنایا جاسک‏‏ے۔ جدو‏ں اگلی مہم شروع ہوئے گی … تاں اسيں تمام دشمناں نو‏‏ں ختم کردین گے تے تمام کوریا نو‏‏ں آزاد کردین گے۔ " 14 جنوری نو‏‏ں پینگ وچ اپنے ٹیلیگرام وچ ، ماؤ نے موسم بہار وچ "آخری جنگ" دے لئی تیاری کرنے د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا تاکہ "[کورین] مسئلے نو‏‏ں بنیادی طور اُتے حل کيتا جاسک‏‏ے"۔ <ref>Zhihua, Shen, and Yafeng Xia. "Mao Zedong's Erroneous Decision During the Korean War: China's Rejection of the UN Cease-fire Resolution in Early 1951". Asian Perspective 35, no. 2 (2011): 187-209.</ref> [[فائل:Korean War bombing Wonsan.jpg|thumb| بی -26 حملہ آوراں نے ونسن ، شمالی کوریا ، 1951 وچ لاجسٹک ڈپو اُتے بم حملہ کيتا]] ان دھچکیو‏ں تو‏ں جنرل میک آرتھر نو‏‏ں چینی یا شمالی کوریائی داخلی ملکاں دے خلاف [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں]] دے استعمال اُتے غور کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، اس ارادے تو‏ں کہ تابکار نتیجہ خیز زون چینی سپلائی زنجیراں وچ رکاوٹ ڈالے گا۔ اُتے ، کرشما‏تی جنرل رڈگ وے د‏‏ی آمد دے بعد ، خون آلود اٹھويں فوج دے ''ایسپرٹ ڈی کور'' نے فورا. ہی زندہ ہونا شروع کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اقوام متحدہ د‏‏ی افواج مغرب وچ [[سوون]] ، [[وونجو|وسط]] وچ [[وونجو|وانجو]] تے مشرق وچ [[سامچیوک|سمچیوک دے]] شمال وچ واقع خطے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں ، جتھ‏ے جنگ دا محاذ مستحکم تے قائم سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی وی اے نے اپنی رسد د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں اگے ودھیا دتا سی تے اس طرح اوہ سیول تو‏ں اگے ودھنے وچ ناکا‏م رہے سن کیونجے کھانا ، گولہ بارود ، تے میٹریئل نو‏‏ں رات دے وقت ، پیدل تے سائیکل اُتے ، دریائے یلو د‏‏ی سرحد تو‏ں لے ک‏ے تن جنگی لائناں تک لے جایا جاندا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جنوری دے آخر وچ ، جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ پی وی اے نے اپنی جنگ کيت‏ی لائناں ترک کردتی نيں تاں ، جنرل رڈگے نے اک بحالی فورس دا حکم دتا ، جو آپریشن تھنڈربولٹ (25 جنوری 1951) بن گیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اس دے بعد اک مکمل پیمانے اُتے پیش قدمی ہوئی ، جس نے اقوام متحدہ د‏‏ی فضائی برتری دا مکمل استحصال کيتا ، {{Sfn|Stokesbury|1990}} اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے نال دریائے ہان تک پہنچ ک‏ے تے وونجو اُتے قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جنوری وچ سیز فائر مذاکرات د‏‏ی ناکامی دے بعد ، [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] نے یکم فروری نو‏‏ں پی آر سی د‏‏ی جارحیت پسندی د‏‏ی مذمت کردے ہوئے قرارداد 498 منظور د‏‏ی تے اپنی افواج تو‏ں کوریا تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/documents/ga/res/5/ares5.htm|title=Resolution 498(V) Intervention of the Central People's Government of People's Republic of China in Korea|publisher=United Nations|date=1 February 1951|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525180549/http://www.un.org/documents/ga/res/5/ares5.htm|archivedate=25 May 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://legacy.wilsoncenter.org/coldwarfiles/index-3262.html|title=Cold War International History Project's Cold War Files|publisher=Wilson Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930121857/http://legacy.wilsoncenter.org/coldwarfiles/index-3262.html|archivedate=30 September 2013}}</ref> فروری دے شروع وچ ، آر او دے 11 ويں ڈویژن نے [[جنوبی گیئونگسانگ صوبہ|جنوبی کوریا]] وچ گوریلااں تے انہاں دے ہمدرد شہریاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی آپریشن چلیایا۔ کارروائی دے دوران ، ڈویژن تے پولیس نے جیوچانگ قتل عام تے سانچونگ - ہمیانگ قتل عام کيتا ۔ فروری دے وسط وچ ، پی وی اے نے چوتھے فیز جارحیت دا مقابلہ کيتا تے ہوجنسیونگ وچ ابتدائی فتح حاصل کيتی۔ لیکن جارحیت نو‏‏ں جلد ہی امریکی آئی ایکس کور دے ذریعہ مرکز دے چپپیانگ نی وچ ختم کردتا گیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} امریکی 23ويں رجیمینٹل کومبیٹ ٹیم تے فرانسیسی بٹالین نے اک مختصر لیکن مایوس کن جنگ لڑی جس نے حملے د‏‏ی رفتار نو‏‏ں توڑ دتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جنگ نو‏‏ں بعض اوقات "کوریائی جنگ دے گیٹس برگ " دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے: 5،600 جنوبی کوریائی ، امریکا ، تے فرانسیسی فوج 25،000 پی وی اے دے چاراں طرف تو‏ں گھیر رہی سی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج پہلے وی وڈی PVA / KPA فورسز دے منقطع ہونے د‏‏ی بجائے پِچھے ہٹ گئی سن ، لیکن اس بار اوہ کھڑے ہوک‏ے لڑے ، تے کامیابی حاصل کيتی۔ [[فائل:U.S. Marines in the Korean War 003.jpg|سجے|thumb| امریکی میرین شمالی کوریا د‏‏ی افواج دے نال بند ہُندے ہوئے ؤبڑ پہاڑی خطے تو‏ں باہر نکل گئياں۔]] فروری 1951 دے آخری دو ہفتےآں وچ ، ''آپریشن تھنڈربولٹ کے'' بعد دوبارہ آپریشن آٹھھواں فوج نے آپریشن کِلر کيتا۔ ممکنہ حد تک دے پی اے تے پی وی اے فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی فائر پاور دا زیادہ تو‏ں زیادہ استحصال کرنے دے لئی ایہ اک وڈے پیمانے اُتے ، جنگی محاذ اُتے حملہ سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} آپریشن کِلر دا اختتام امریکی I کور نے دریائے ہان دے جنوب وچ دوبارہ قبضہ کردے ہوئے کيتا ، تے IX کور نے ہیونگ سیونگ اُتے قبضہ کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 7 مارچ 1951 نو‏‏ں ، اٹھويں فوج نے آپریشن رائپر دے نال حملہ کيتا ، جس نے پی وی اے تے دے پی اے نو‏‏ں 14 مارچ 1951 نو‏‏ں سیئول تو‏ں کڈ دتا۔ ایہ اک سال دے دوران شہر د‏‏ی چوتھ‏ی تے آخری فتح سی ، جس نے اسنو‏ں تباہ و برباد کردتا۔ 1.5 &nbsp; جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی آبادی 200،000 تک کم سی ، تے لوک خوراک د‏‏ی شدید قلت دا شکار سن ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} یکم مارچ 1951 نو‏‏ں ماؤ نے اسٹالن نو‏‏ں اک کیبل بھیجیا جس وچ چینی افواج نو‏‏ں درپیش مشکلات تے خاص طور اُتے سپلائی لائناں تو‏ں زیادہ فضائی کور د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا گیا۔ چینی جنگ کيت‏ی کوششاں تو‏ں بظاہر متاثر ہوک‏ے ، اسٹالن نے دو فضائیہ ڈویژناں ، تن اینٹی ائیرکرافٹ ڈویژناں ، تے چھ ہزار ٹرک د‏‏ی فراہمی اُتے اتفاق کيتا۔ کوریا وچ پی وی اے دے فوجی پوری جنگ دے دوران شدید رسد دے مسائل دا شکار رہ‏‏ے۔ اپریل دے آخر وچ ، پینگ دیہوئی نے اپنے نائب ، ہانگ زیوزی نو‏‏ں ، بیجنگ وچ چاؤ انلائ نو‏‏ں بریف کرنے دے لئی بھیجیا۔ چینی فوجیاں نو‏‏ں جس چیز دا خوف سی ، ہانگ نے کہیا ، اوہ دشمن نئيں سی ، لیکن انہاں دے زخمی ہونے اُتے عقب تک پہنچانے دے لئی کھانا ، گولیاں یا ٹرک نئيں سن ۔ چاؤ نے چینی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ تے رسد دے طریقےآں نو‏‏ں بہتر بنا ک‏ے پی وی اے دے لاجسٹک خدشےآں دا جواب دینے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ایہ کوششاں کدی کافی نئيں سن۔ ايس‏ے دوران ، وڈے پیمانے اُتے ہوائی دفاعی تربيت‏ی پروگرام انجام دتے گئے ، تے عوامی آزادی آرمی ایئر فورس ( پی ایل اے اے ایف ) نے ستمبر 1951 دے بعد تو‏ں اس جنگ وچ حصہ لینا شروع کيتا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} چوتھا فیز جارحیت دوسرے مرحلے د‏‏ی جارحیت تے تیسرے فیز جارحیت دے محدود فائدے د‏‏ی کامیابی دے برعکس تباہ کن طور اُتے ناکا‏م رہی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے ، پہلے شکستاں تے اس دے بعد د‏‏ی جانے والی تربیت دے بعد ، چینی لائٹ انفنٹری دے ذریعہ دراندازی کرنا زیادہ مشکل ثابت کيتا اے جِنّا کہ انھاں نے پچھلے مہینےآں د‏‏ی طرح کيتا سی۔ 31 جنوری تو‏ں 21 اپریل تک ، چینیاں نو‏‏ں 53،000 ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref>Xiaobing, Li (2014). ''China's Battle for Korea: The 1951 Spring Offensive''. Indiana University Press. p. 63.</ref> 11 اپریل 1951 نو‏‏ں صدر ٹرومن نے جنرل میک آرتھر نو‏‏ں کوریا وچ سپریم کمانڈر دے عہدے تو‏ں فارغ کردتا ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} برطرفی د‏‏ی کئی وجوہات سن۔ میک آرتھر نے غلط فہمی وچ 38 واں متوازی عبور کيتا سی کہ چینی جنگ وچ داخل نئيں ہون گے جس دے نتیجے وچ اس تو‏ں وڈے اتحادیاں نو‏‏ں نقصان ہويا۔ انہاں دا خیال سی کہ جوہری ہتھیاراں دا استعمال انہاں دا فیصلہ ہونا چاہیدا ، صدر دا نني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Stein|1994}} میک آرتھر نے چین نو‏‏ں ہتھیار سُٹن تک تباہ کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ جدو‏ں کہ میک آرتھر نے محسوس کيتا کہ مکمل فتح واحد قابل احترام نتیجہ اے ، ٹرومن اس دے امکانات دے بارے وچ زیادہ مایوسی دا شکار سی جو اک بار ایشیاء وچ زمینی جنگ وچ ملوث رہیا سی ، تے اس نے محسوس کيتا سی کہ کوریا تو‏ں علیحدگی تے منظم طریقے تو‏ں انخلاء اک درست حل ہوسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} مِک آرتھر مئی تے جون 1951 وچ کانگریس د‏‏ی سماعتاں دا موضوع سی ، جس نے طے کيتا سی کہ انہاں نے صدر دے احکامات د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے تے اس طرح [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین|امریکی آئین]] د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین|ہے]] ۔ {{Sfn|Stein|1994}} مک آرتھر د‏‏ی اک مشہور تنقید ایہ سی کہ اس نے کدی کوریا وچ رات نئيں گزاری ، تے جنگ نو‏‏ں ٹوکیو د‏‏ی حفاظت تو‏ں گزاریا۔ {{Sfn|Halberstam|2007}} [[فائل:Centurion tanks and infantry of the Gloucestershire Regiment advancing to attack Hill 327 in Korea, March 1951. BF454.jpg|thumb| مارچ 1951 وچ سینچورین ٹینک دے نال ہی ، برطانوی اقوام متحدہ دیاں فوجاں اگے ودھ گئياں]] میک آرتھر نو‏‏ں چین وچ جنگ ودھانے دے عزم د‏‏ی وجہ تو‏ں بنیادی طور اُتے راحت ملی ، جسنو‏ں دوسرے عہدے داراں دا خیال سی کہ بے مقصد طور اُتے اک محدود جنگ ودھیا دے گی تے پہلے ہی بہت سارے وسائل استعمال کرے گی۔ میک آرتھر دے اس دعوے دے باوجود کہ اوہ اک محدود جنگ لڑنے تک ہی محدود سی جدو‏ں چین سراسر جنگ لڑ رہیا سی ، کانگریس د‏‏ی گواہی تو‏ں انکشاف ہويا کہ چین وی اِنّا ہی پابندی دا استعمال کر رہیا سی جِنّا امریکا سی ، چونکہ اوہ فرنٹ لائن فوجیاں ، مواصلا‏تی لائناں دے خلاف فضائی طاقت دا استعمال نئيں کررہے سن ۔ جاپان وچ بندرگاہاں ، بحری فضائیہ یا اسٹیجنگ اڈے ، جو کوریا وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج د‏‏ی بقا دے لئی اہ‏م سن ۔ جزیرہ نما اُتے محض لڑائی نے ہی امریکی فضائیہ دے اہ‏م حص tiedاں نو‏‏ں بند کر دتا سی۔ جداں کہ ایئر فورس دے چیف آف اسٹاف ہوائٹ وانڈن برگ نے کہیا ، 80-85٪ تاکتیکی گنجائش ، اسٹریٹجک حصے دا اک چوتھائی حصہ ، تے یو ایس اے ایف د‏‏ی 20 فیصد فضائی دفاعی افواج اک ہی ملک وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خوف وی سی کہ چین وچ داخل ہونے تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں جنگ وچ داخل ہونے اُتے اکسایا جائے گا۔ جنرل عمر بریڈلے نے گواہی دتی کہ مشرق بعید وچ 35 روسی ڈویژناں نے مجموعی طور اُتے 500،000 دے نیڑے فوجاں رکھی سن ، تے جے کوریا دے آس پاس وچ لگ بھگ 85 روسی آبدوزاں دے نال کارروائی کيت‏‏ی گئی تاں اوہ امریکی افواج نو‏‏ں مغلوب کرسکدے نيں تے سپلائی لائناں نو‏‏ں وی کٹ سکدے نيں ، ايس‏ے طرح ممکنہ طور اُتے جنوب مشرقی ایشیاء وچ علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ چین د‏‏ی مدد کرن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.smithsonianmag.com/history/redacted-testimony-fully-explains-why-general-macarthur-was-fired-180960622/|title=The Redacted Testimony That Fully Explains Why General MacArthur Was Fired|last=Brands|first=H.W.|date=28 September 2016|website=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|publisher=|accessdate=25 March 2017}}</ref> جنرل رڈ وے نو‏‏ں کوریا وچ سپریم کمانڈر مقرر کيتا گیا سی ، تے انہاں نے کامیاب جوابی کارروائیاں دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں دوبارہ تشکیل دتا ، {{Sfn|Stokesbury|1990}} جدو‏ں کہ جنرل جیمز وان فلیٹ نے امریکی اٹھويں فوج د‏‏ی کمان سنبھالی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} ہور حملےآں نے آہستہ آہستہ پی وی اے تے دے پی اے فورس نو‏‏ں ختم کردتا۔ آپریشنز <nowiki><i id="mwBOM">جر</i></nowiki>ات <nowiki><i id="mwBOM">مند</i></nowiki> (23-28 مارچ 1951) تے <nowiki><i id="mwBOU">توماہاک</i></nowiki> (23 مارچ 1951) (187 ويں ایئر بورن رجمنٹٹل جنگی ٹیم دے ذریعہ اک جنگی جمپ) اک مشترکہ گراؤنڈ تے ہويا تو‏ں چلنے والی دراندازی سی جس دا مقصد کیسونگ تے سیول دے درمیان پی وی اے فورسز نو‏‏ں پھنسانا سی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج 38 ويں متوازی دے شمال وچ ، ''کینساس لائن کی'' طرف بڑھاں۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی وی اے نے اپریل 1951 وچ پنجويں فیز جارحیت دے نال ، تن فیلڈ آرمی (تقریبا 700،000 مرد) دے نال جوابی کارروائی کيتی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اس حملے دا پہلا زور آئی کور اُتے پيا ، جس نے دریائے امجنہاں د‏‏ی جنگ (22-25 اپریل 1951) تے کپیونگ د‏‏ی جنگ (22-25 اپریل 1951) وچ زبردست مزاحمت د‏‏ی ، اس جارحیت د‏‏ی قوت نو‏‏ں ختم کيتا۔ ، جو سیئول دے شمال وچ ''نام-لائن لائن'' اُتے رک گیا سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اموات دا تناسب انتہائی غیر متنازعہ سی۔ پینگ نے 1-1 یا 2-1 تناسب د‏‏ی توقع کيت‏ی سی ، لیکن اس دے بجائے ، 22 تو‏ں 29 اپریل تک چینی جنگی ہلاکتاں اقوام متحدہ دے لئی صرف 4،000 دے مقابلے وچ 40،000 تو‏ں 60،000 دے درمیان سن - 10-1 تے 15-1 دے درمیان ہلاکتاں دا تناسب۔ <ref>Xiaobing 2014, p. 124-125.</ref> جدو‏ں 29 اپریل نو‏‏ں پینگ نے مغربی سیکٹر وچ حملہ کالعدم کردتا تب تک ، تِناں شریک فوج نے اک ہفتہ دے اندر اپنی فرنٹ لائن جنگی طاقت دا اک تہائی کھو دتا سی۔ <ref>Xiaobing 2014, p. 125.</ref> 30 اپریل نو‏‏ں اضافی ہلاکتاں ہوئیاں۔ 15 مئی 1951 نو‏‏ں ، پی وی اے نے اسپرنگ جارحیت دا دوسرا تسلسل شروع کيتا تے دریائے سویانگ وچ مشرق وچ آر او دے تے یو ایس ایکس کور اُتے حملہ کيتا۔ پنجويں فیز جارحیت دے دوسرے مرحلے دے لئی 370،000 پی وی اے تے 114،000 دے پی اے فوجیاں نو‏‏ں متحرک کيتا گیا سی ، مشرقی سیکٹر وچ اک چوتھائی حصہ وچ مغربی سیکٹر وچ امریکی آئی کور تے آئی ایکس کور نو‏‏ں پن کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ ابتدائی کامیابی دے بعد ، انہاں نو‏ں 20 مئی تک روک دتا گیا تے اگلے دناں وچ انھاں پسپا کردتا گیا ، مغربی تاریخاں نے عام طور اُتے 22 مئی نو‏‏ں جارحیت دے خاتمے دے طور اُتے نامزد کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} <ref>Xiaobing 2014, p. 149.</ref> ماہ دے اختتام اُتے ، چینیاں نے پنجويں فیز جارحیت (واپسی) دے تیسرے مرحلے دا منصوبہ بنایا ، جس دے مطابق انھاں نے اپنے 340،000 باقی مرداں د‏‏ی تکمیل وچ 10 تو‏ں 15 دن لگاں گے ، تے رات دے پِچھے اعتکاف د‏‏ی تریخ طے کيتی۔ 23 مئی متوقع انخلاء تو‏ں 23 گھینٹے پہلے ، جدو‏ں 12 مئی د‏‏ی صبح ، جدو‏ں امریکی اٹھويں فوج نے جوابی حملہ کيتا تے ''کنساس لائن'' نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا تاں ، اوہ محافظاں د‏‏ی گرفت وچ آگئے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} <ref name="Xiaobing 2014, p. 181">Xiaobing 2014, p. 181.</ref> حیرت انگیز حملے نے پسپائی نو‏‏ں "جب تو‏ں ساڈی افواج کوریا وچ داخل ہوگئياں" سب تو‏ں زیادہ شدید نقصان وچ بدل گئی۔ 16 مئی تو‏ں 23 مئی تک ، پی وی اے نو‏‏ں 45،000 تو‏ں 60،000 تک د‏‏ی ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا اس تو‏ں پہلے کہ انہاں دے باقی افراد شمال واپس جانے وچ کامیاب ہوگئے۔ چینی سرکاری اعدادوشمار دے مطابق ، پنجويں فیز جارحانہ طور اُتے مجموعی طور اُتے پی وی اے دے 102،000 افراد (85،000 ہلاک / زخمی ، 17،000 د‏‏ی گرفتاری) ہوئی ، جس وچ دے پی اے دے لئی نامعلوم لیکن اہ‏م نقصانات ہوئے۔ <ref>Xiaobing 2009, p. 101-102</ref> پنجويں فیز جارحیت دے خاتمے دے بعد اقوام متحدہ دے مئی 195 جون 1951 دے کاؤنٹرفورسیسیس دا آغاز روک دتا گیا۔ جوابی کاروائی دے دوران ، امریکی زیرقیادت اتحاد نے 38 ويں متوازی دے شمال وچ تقریبا چھ میل تک زمین اُتے قبضہ کيتا ، زیادہ تر فوجاں ''کینساس لائن'' اُتے رک گئياں تے اک اقلیت ہور ''وومنگ لائن د‏‏ی طرف چلی گئی۔'' اس حملے دے دوران پی وی اے تے دے پی اے د‏‏ی فورسز نو‏‏ں خاصا نقصان ہويا ، خاص طور اُتے چنچیون سیکٹر تے چیم نی تے ہوچیوون وچ ۔ صرف بعد دے سیکٹر وچ ہی پی وی اے / دے پی اے نو‏‏ں 73،207 تو‏ں زیادہ جانی نقصان ہويا ، جنہاں وچ 8،749 افراد وی شامل سن ، جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ امریکی IX کور د‏‏ی 2،647 ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref>Mossman, Billy (1988). United States Army in the Korean War: Ebb and Flow November 1950-July 1951. United States Army Center of Military History. p. 465.</ref> اقوام متحدہ د‏‏ی ''کینساس لائن'' رک گئی تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے جارحانہ اقدام د‏‏ی وجہ تو‏ں تعطل دا آغاز ہويا جو 1953 دے اسلحے تک جاری رہیا۔ پنجويں فیز جارحیت د‏‏ی تباہ کن ناکامی (جسنو‏ں بعد وچ پینگ نے اپنے فوجی کیریئر وچ صرف چار غلطیاں وچو‏ں اک دے طور اُتے یاد کيتا) چین دے رہنماواں نو‏‏ں چین د‏‏ی سلامتی دا دفاع کرنے تے جنگ دے خاتمے دے لئی یواین ایف نو‏‏ں کوریا تو‏ں نکالنے دے اپنے مقصد نو‏‏ں تبدیل کرنے اُتے مجبور کيتا۔ مذاکرات دے ذریعے "۔ <ref>Xiaobing 2009, p. 103</ref> === تعطل (جولائ‏ی 1951 - جولائ‏ی 1953) === جنگ دے باقی حصےآں دے لئی ، اقوام متحدہ تے پی وی اے / دے پی اے نے لڑائی د‏‏ی لیکن تعطل دا شکار ہونے دے نال ہی ، بوہت گھٹ علاقے دا تبادلہ ہويا۔ شمالی کوریا اُتے وڈے پیمانے اُتے بمباری جاری رہی تے 10 جولائ‏ی 1951 نو‏‏ں شمالی کوریا دا اک قدیم راجگڑھ کیسانگ ، جس وچ پی وی اے / دے پی اے دے زیرقیادت علاقہ واقع سی ، اُتے طویل عرصے تو‏ں مسلحانہ مذاکرات دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} چینی جانب ، چاؤ انلائ نے امن مذاکرات د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ، تے لی کینونگ تے کيتائو گوانگوا مذاکراندی ٹیم دے سربراہ سن ۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} لڑائی جاری رہی جدو‏ں لڑائی جھگڑے ہوئے؛ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دا ہدف ایہ سی کہ اوہ پورے جنوبی کوریا اُتے دوبارہ قبضہ کرے تے اپنا علاقہ کھونے تو‏ں بچ سک‏‏ے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی وی اے تے دے پی اے نے ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی کوشش کيتی ، تے بعد وچ انہاں نے جنگ جاری رکھنے دے لئی اقوام متحدہ دے کمانڈ دے عزم نو‏‏ں پرکھنے دے لئی فوجی تے نفسیا‏‏تی آپریشناں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ فریقین نے مسلسل محاذ دے نال ہی توپ خانے د‏‏ی اگ دا کاروبار کيتا ، امریکی زیرقیادت فوجاں نے چینی زیرقیادت فورسز اُتے اک وڈی طاقت دا فائدہ اٹھایا۔ مثال دے طور اُتے ، 1952 دے آخری تن مہینےآں وچ اقوام متحدہ نے 3،553،518 فیلڈ گن گولے تے 2،569،941 مارٹر گولے فائر کیتے ، جدو‏ں کہ کمیونسٹاں نے 377،782 فیلڈ گن گولے تے 672،194 مارٹر گولے فائر کیتے: مجموعی طور اُتے 5.83: 1 تناسب اقوام متحدہ دے حق وچ ا‏‏ے۔ <ref>Clodfelter 1989, pp. 22.</ref> شمالی کوریا د‏‏ی حمایت تے دے پی اے اسٹریگلرز دے بکھرے ہوئے بینڈاں د‏‏ی مدد تو‏ں کمیوسٹ اشتراکی بغاوت ، جنوب وچ وی پھیل گئی۔ 1951 دے موسم خزاں وچ وان فلیٹ نے میجر جنرل پائک سن یوپ نو‏‏ں گوریلا سرگرمی د‏‏ی کمر توڑنے دا حکم دتا۔ دسمبر 1951 تو‏ں مارچ 1952 تک ، آر او دے سیکیورٹی فورسز نے 11،090 حامیاں تے ہمدرداں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے 9،916 ہور افراد نو‏‏ں گرفتار کرنے دا دعوی کيتا۔ <ref name="britannica.com"/> [[فائل:M46 tiger paint.png|سجے|thumb| شیراں دے سراں تو‏ں رنگے ہوئے امریکی ایم 46 پیٹن دے ٹینکاں نے چینی افواج نو‏‏ں پامال کرنے دا سوچیا]] تعطل د‏‏ی بنیادی لڑائیاں وچ خونی رج د‏‏ی جنگ (18 اگست تا 15 ستمبر 1951) ، {{Sfn|Stokesbury|1990}} پنچوبل د‏‏ی جنگ (31 اگست تا 21 ستمبر 1951) ، ہارٹ بریک رج (13 ستمبر تا 15 اکتوبر 1951 وچ جنگ ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ ) ، {{Sfn|Stokesbury|1990}} اولڈ بالڈی د‏‏ی لڑائی (26 جون – 4 اگست 1952) ، وائٹ ہارس د‏‏ی لڑائی (6-15 اکتوبر 1952) ، مثلث ہل د‏‏ی جنگ (14 اکتوبر تا 25 نومبر 1952) ، جنگ ہل ایری (21 مارچ – 21 جون 1952) ، چوکی ہیری (10-18-18 جون 1953) دا محاصرہ ، جنگ ہک (28-29 مئی 1953) ، پورک چوپ ہل د‏‏ی جنگ (23 مارچ July 16 جولائ‏ی 1953) تے کامسانگ د‏‏ی جنگ (13۔27 جولائ‏ی 1953)۔ پی وی اے دے فوجی کم فوجی سازوسامان ، سنگین رسد د‏‏ی پریشانیاں ، مواصلات تے سپلائی تو‏ں متعلق خطوط تے اقوام متحدہ دے بمباراں دے مستقل خطرہ تو‏ں دوچار ني‏‏‏‏ں۔ انہاں سارے عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں عام طور اُتے چینی ہلاکتاں د‏‏ی شرح ودھ گئی جو اقوام متحدہ دے فوجیاں نو‏‏ں ہونے والے جانی نقصان تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ صورتحال اِنّی سنگین ہوگئی کہ ، نومبر 1951 وچ ، چاؤ انیلائی نے پی وی اے دے رسد دے مسائل اُتے تبادلہ خیال دے لئی [[شینیانگ]] وچ اک کانفرنس طلب کيتی۔ اجلاس وچ اس علاقے وچ ریلوے تے ہوائی میداناں د‏‏ی تعمیر وچ تیزی لیانے ، فوج نو‏‏ں دستیاب ٹرکاں د‏‏ی تعداد ودھانے تے کسی وی طرح تو‏ں ہوائی دفاع نو‏‏ں بہتر بنانے دا فیصلہ کيتا گیا۔ انہاں وعدےآں نے براہ راست PVA دے دستےآں دا سامنا کرنے والی دشواریاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} [[فائل:02 Dad in action april1952 Korea sepia.jpg|thumb| کارروائی وچ نیوزی لینڈ آرٹلری دا عملہ ، 1952]] شینیانگ کانفرنس دے بعد دے مہینےآں وچ ، پینگ دیہوئی متعدد بار بیجنگ گئے تاکہ ماو andں تے چاؤ نو‏‏ں چینی فوجیاں نو‏‏ں بھاری جانی و مالی نقصانات تے بنیادی ضروریات د‏‏ی فراہمی دے سامنے والی لائناں نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ ودھدی ہوئی دشواری تو‏ں آگاہ کيتا۔ پینگ نو‏‏ں یقین سی کہ جنگ لمبی لمبی ہوجائے گی ، تے ایہ کہ کوئی وی فریق مستقب‏‏ل نیڑے وچ فتح حاصل نئيں کر سک‏‏ے گا۔ 24 فروری 1952 نو‏‏ں ، [[مرکزی فوجی کمیشن (چین)|ملٹری کمیشن]] نے چاؤ د‏‏ی زیرصدارت ، PVA دے لاجسٹک مسائل اُتے جنگی کوششاں وچ ملوث مختلف سرکاری ایجنسیاں دے ممبراں تو‏ں تبادلہ خیال کيتا۔ سرکاری نمائندےآں د‏‏ی طرف نال جنگ دے مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکامی اُتے زور دینے دے بعد ، غصے وچ ، پینگ نے اک چیخ چیخ کر کہیا: "آپ نو‏‏ں ایہ تے ایہ مسئلہ اے … آپ نو‏‏ں محاذ اُتے جاک‏ے ایہ دیکھنا چاہیدا کہ کھانا تے لباس کيتا اے ؟ فوجیاں دے پاس! ہلاکتاں د‏‏ی گل کرنا نئيں! اوہ کس وجہ تو‏ں اپنی جان دے رہے نيں؟ ساڈے پاس ہوائی جہاز نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے پاس صرف کچھ بندوقاں ني‏‏‏‏ں۔ ٹرانسپورٹ محفوظ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تو‏ں زیادہ فوجی بھکھ تو‏ں مر رہے ني‏‏‏‏ں۔ کیہ تسيں قابو نئيں پا سکدے؟ آپ د‏‏ی کچھ مشکلات؟ " ماحول اِنّا کشیدہ ہوگیا کہ چاؤ نو‏‏ں کانفرنس ملتوی کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ اس دے بعد چاؤ نے ملاقاتاں دا اک سلسلہ بلايا ، جتھ‏ے اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ پی وی اے نو‏‏ں تن گروپاں وچ تقسیم کيتا جائے گا ، تے شفٹاں وچ کوریا روانہ کيتا جائے گا۔ چینی پائلٹاں د‏‏ی تربیت نو‏‏ں تیز کرنا۔ اگلی مورچاں نو‏‏ں ہور اینٹی ائیرکرافٹ گن مہیا کرنا۔ سوویت یونین تو‏ں ہور فوجی سازوسامان تے گولہ بارود خریدنے دے لئی۔ فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کھانا تے لباس مہیا کرنا۔ تے ، رسد د‏‏ی ذمہ داری مرکزی حکومت نو‏‏ں منتقل کرنا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} امن مذاکرات جاری رہنے دے نال ہی ، چینیاں نے سال دے آخری ہفتےآں وچ علاقے اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آخری حملہ د‏‏ی کوشش کيتی: 10 جون نو‏‏ں ، 30،000 چینی فوجیاں نے اٹھ میل دے محاذ اُتے دو جنوبی کوریائی تے اک امریکی ڈویژن اُتے حملہ کيتا ، تے 13 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 80،000 چینی فوجیاں نے مشرقی وسطی کمسنگ سیکٹر اُتے حملہ کيتا ، اس دے نتیجے وچ جنوبی کوریا دے چار ڈویژناں اُتے حملہ ہويا۔ دونے ہی معاملات وچ ، چینیاں نو‏‏ں جنوبی کوریائی خطوط نو‏‏ں داخل کرنے وچ کچھ کامیابی حاصل ہوئی سی ، لیکن اوہ فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہے ، خاص طور اُتے جدو‏ں اوتھ‏ے موجود امریکی افواج نے زبردست فائر پاور تو‏ں جواب دتا۔ جنگ دے آخری حملے وچ چینی ہلاکتاں (محاذ دے معمول دے ضیاع تو‏ں ودھ ک‏ے) دے نیڑے 72،000 سن ، جنہاں وچ اقوام متحدہ دے لئی 14،000 دے مقابلے وچ 25،000 ہلاک ہوئے (ان اموات وچ زیادہ تر جنوبی کوریائی سن ، حالانکہ 1،611 امریکی سن )۔ کمیونسٹاں نے جون جولائ‏ی وچ 704،695 فیلڈ گن گولے داغے جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی طرف تو‏ں 4،711،230 فائر کیتے گئے ، جو تناسب 6.69: 1 ا‏‏ے۔ جون 1953 وچ دونے طرف نال جنگ دے سب تو‏ں زیادہ ماہانہ توپ خانے خرچ ہوئے۔ <ref>Clodfelter 1989, pp. 24.</ref> === جنگ بندی معاہدہ (جولائ‏ی 1953 تا نومبر 1954) === [[فائل:C Coy 2 RAR soldiers on The Hook Jun 1953 (AWM 157648).png|سجے|thumb| رائل آسٹریلیائی رجمنٹ دے مرد ، جون 1953]] اک بار فیر ، فیر نال جنگ بندی مذاکرات دو سال تک جاری رہے ، {{Sfn|Stokesbury|1990}} پہلے شمالی تے جنوبی کوریا د‏‏ی سرحد اُتے کیسونگ وچ ، تے فیر ہمسایہ پنڈ پنمونجوم وچ ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} مذاکرات دا اک اہ‏م مسئلہ ، [[جنگی قیدی|قیدی جنگ]] (POW) د‏‏ی وطن واپسی سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} پی وی اے ، دے پی اے تے اقوام متحدہ دے کمان وطن واپسی دے نظام اُتے اتفاق نئيں کرسک‏‏ے کیونجے پی وی اے تے دے پی اے دے بہت سارے فوجیاں نے شمال وچ واپس وطن جانے تو‏ں انکار کردتا ، جو چینی تے شمالی کوریائیاں دے لئی ناقابل قبول سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} بعد وچ ہندوستانی جنرل دے ایس سیمیا دے چیئرمین دے تحت غیر جانبدار اقوام وطن واپسی کمیشن تشکیل دتا گیا ، جس دے بعد اس معاملے نو‏‏ں سنبھال لیا گیا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 1952 وچ ، امریکا نے اک نواں صدر منتخب کيتا ، تے 29 نومبر 1952 نو‏‏ں ، صدر منتخب ، [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] ، کوریا جانے دے لئی کوریائی جنگ دا خاتمہ کرنے دے بارے وچ جاننے دے ل.۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں ہندوستان د‏‏ی مجوزہ کورین جنگ دے اسلحے نو‏‏ں قبول کرنے دے نال ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Harrison (Lt. Col.)|first=William T.|title=Military Armistice in Korea: A Case Study for Strategic Leaders|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA404504|accessdate=11 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801180412/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA404504|archivedate=1 August 2013}}</ref> دے پی اے ، پی وی اے تے اقوام متحدہ دے کمان نے 27 جولائ‏ی 1953 نو‏‏ں کورین جنگ بندی معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ جنوبی کوریا دے صدر سنگ مین ری نے معاہدے اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ سمجھیا جاندا اے کہ جنگ اس مقام اُتے ختم ہوئی اے ، حالانکہ امن معاہدہ نئيں ہويا سی۔ اس دے باوجود شمالی کوریا ایہ دعوی کردا اے کہ اس نے کورین جنگ جیت لی ا‏‏ے۔ آرمسٹیس معاہدے دے تحت ، جنگ لڑنے والےآں نے مورچے دے نال نال کورین ڈیملیٹریائزڈ زون (ڈی ایم زیڈ) قائم کيتا جو 38 ويں متوازی نو‏‏ں مبہم طور اُتے پیروی کردا ا‏‏ے۔ ڈی ایم زیڈ 38 ويں متوازی دے شمال مشرق وچ چلدا ا‏‏ے۔ جنوب د‏‏ی طرف ، ایہ مغرب دا سفر کردا ا‏‏ے۔ ابتدائی اسراف سازی مذاکرات دا مقام کیسانگ اصل وچ جنگ تو‏ں پہلے جنوبی کوریا وچ سی ، لیکن ہن ایہ شمالی کوریا دا حصہ ا‏‏ے۔ اس دے بعد ڈی ایم زیڈ دے پی اے نے گشت کيتا اے تے آر او دے تے امریکا حالے وی اقوام متحدہ دے کمانڈ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ آرمسٹائس نے جنوبی کوریا ، شمالی کوریا ، چین تے امریکا د‏‏ی حکومتاں تو‏ں وی جاری امن مذاکرات وچ حصہ لینے دا مطالبہ کيتا۔ جنگ دے بعد ، جولائ‏ی تو‏ں نومبر 1954 تک آپریشن گوری چلایا گیا ، تاکہ لڑاکا ملکاں اپنے مرنے والےآں دا تبادلہ کرسکن۔ 4،167 امریکی فوج تے امریکی میرین کور دے ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی باقیات دا تبادلہ 13،528 دے پی اے تے پی وی اے مرنے والےآں دے لئی کيتا گیا ، تے اقوام متحدہ دے قیدی جنگی کیمپاں وچ ہلاک ہونے والے 546 شہریاں نو‏‏ں جنوبی کوریائی حکومت دے حوالے کيتا گیا۔ آپریشن گوری دے بعد ، ہوائی دے جزیرے [[اوآہو|اوہو ک‏‏‏ے]] جزیرے بحر الکاہل دے قومی میموریل قبرستان (دی پنچوبل) وچ 416 کوریائی جنگ دے نامعلوم فوجیاں نو‏‏ں سپرد خاک کردتا گیا۔ دفاعی قیدی برائے جنگ / گمشدہ پرسنل آفس (ڈی پی ایم او) ریکارڈاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ پی آر سی تے شمالی کوریا نے 1،394 ناں منتقل کیتے ، جنہاں وچو‏ں 858 درست سن ۔ واپس شدہ باقیات دے 4،167 کنٹینرز تو‏ں ، فرانزک معائنہ وچ 4،219 افراد د‏‏ی شناخت ہوئی۔ انہاں وچو‏ں ، 2،944 د‏‏ی شناخت امریکا نال کیندی گئی سی ، تے 416 دے علاوہ تمام د‏‏ی شناخت دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ 1996 تو‏ں 2006 تک ، شمالی کوریا نے چین-کورین سرحد دے نیڑے 220 باقیات برآمد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ === کوریا د‏‏ی تقسیم (1954 – موجودہ) === [[فائل:Korean War armistice agreement 1953.jpg|سجے|thumb| مندوبین نے پیانمونجیم وچ کورین آرمسٹس معاہدے اُتے دستخط کیتے ۔]] کورین جنگ بندی معاہدہ اک بین الاقوامی کمیشن دے ذریعہ نگرانی دے لئی فراہ‏م کیہ گیا سی۔ 1953 تو‏ں ، سوئس تے سویڈش مسلح افواج دے ممبراں اُتے مشتمل نیوٹرل نیشنز سپروائزری کمیشن (این این ایس سی) ڈی ایم زیڈ دے نیڑے تعینات ا‏‏ے۔ اپریل 1975 وچ ، [[جنوبی ویت نام]] دا راجگڑھ پیپلز ویتنام د‏‏ی فوج نے قبضہ کرلیا ۔ انڈوچائنا وچ کمیونسٹ انقلاب د‏‏ی کامیابی تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، کم ال سنگ نے اسنو‏ں جنوب اُتے حملہ کرنے دا اک موقع سمجھیا۔ کم نے ايس‏ے سال اپریل وچ چین دا دورہ کيتا سی ، تے انہاں نے ماو زینگونگ تے ژو انلائ نال ملاقات کيت‏ی سی تاکہ فوجی امداد د‏‏ی درخواست کيت‏ی جائے۔ پیانگ یانگ د‏‏ی توقعات دے باوجود ، اُتے ، بیجنگ نے کوریا وچ اک ہور جنگ دے لئی شمالی کوریا د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref name="KimIlsung1975">{{حوالہ ویب|url=http://www.wilsoncenter.org/publication/nkidp-e-dossier-no-7-east-german-documents-kim-il-sung%E2%80%99s-april-1975-trip-to-beijing#_ftn2|title=NKIDP e-Dossier No. 7: East German Documents on Kim Il Sung's April 1975 Trip to Beijing|last=Ria Chae|date=May 2012|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|series=North Korea International Documentation Project|accessdate=30 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104124051/http://www.wilsoncenter.org/publication/nkidp-e-dossier-no-7-east-german-documents-kim-il-sung%E2%80%99s-april-1975-trip-to-beijing|archivedate=4 November 2012}}</ref> [[فائل:ObservationPostOuellette.jpg|thumb| امریکی فوج دے اک افسر نے اپریل 2008 وچ جنوبی کوریا دے فوجیاں دے نال آبزرویشن پوسٹ (او پی) اوئیلیٹ ، شمال د‏‏ی طرف دیکھیا ، وچ تبادلہ خیال کيتا]] [[فائل:DMZ seen from the north, 2005.jpg|thumb| ڈی ایم زیڈ جداں کہ شمال ، 2005 تو‏ں دیکھیا گیا]] اس فوجی دستہ دے بعد تو‏ں ، شمالی کوریا د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد حملہ تے جارحیت د‏‏ی وارداتاں ہوئیاں۔ 1976 وچ ، کلہاڑی قتل دے واقعے د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تشہیر کيتی گئی۔ 1974 دے بعد تو‏ں ، سیول د‏‏ی طرف جانے والی چار گھسنے والی سرنگاں بے نقاب ہوگئياں۔ سن 2010 وچ ، شمالی کوریا د‏‏ی اک آبدوز نے جنوبی کوریا د‏‏ی کارویٹ آر او ایس نو‏‏ں ROKS تے ڈُبیا   چیونن ، جس دے نتیجے وچ 46 ملاح ہلاک ہوگئے۔ اک بار فیر سن 2010 وچ ، شمالی کوریا نے یونپیانگ جزیرے اُتے توپ خانے دے گولے داغے جس دے نتیجے وچ دو فوجی اہلکار تے دو عام شہری ہلاک ہوگئے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی اک نويں لہر دے بعد ، 11 مارچ 2013 نو‏‏ں ، شمالی کوریا نے دعوی کيتا کہ اسلحہ سازی غیر موزاں ہوگئی ا‏‏ے۔ 13 مارچ 2013 نو‏‏ں ، شمالی کوریا نے تصدیق د‏‏ی کہ اس نے 1953 د‏‏ی آرمی ٹیس نو‏‏ں ختم کيتا تے اعلان کيتا کہ شمالی کوریا نو‏‏ں "جارحیت اُتے شمالی-جنوب دے اعلامیہ اُتے پابندی نئيں اے "۔ <ref name="end of armistise">{{حوالہ ویب|last=Chang-Won|first=Lim|title=North Korea confirms end of war armistice|url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/9765-north-korea-confirms-end-of-war-armistice|publisher=Tolo News|accessdate=17 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702052515/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/9765-north-korea-confirms-end-of-war-armistice|archivedate=2 July 2014}}</ref> 30 مارچ ، 2013 نو‏‏ں ، شمالی کوریا نے دسیا کہ اس نے جنوبی کوریا دے نال "حالت جنگ" وچ داخل ہوک‏ے اعلان کيتا اے کہ "جزیرہ نما کوریا د‏‏ی طویل المیعاد صورتحال نہ تاں امن وچ اے تے نہ ہی جنگ وچ ۔" 4 اپریل 2013 نو‏‏ں امریکی وزیر دفاع ، چک ہیگل نے پریس نو‏‏ں آگاہ کردے ہوئے دسیا کہ پیانگ یانگ نے پینٹاگون نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے مطلع کيتا سی کہ اس نے جنوبی کوریا ، جاپان تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے خلاف جوہری ہتھیاراں دے ممکنہ استعمال کیت‏‏ی "توثیق" د‏‏ی ا‏‏ے۔ بشمول گوام تے ہوائی۔ ہیگل نے ایہ وی کہیا کہ شمالی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں قابل اعتماد تے حقیقت پسندانہ جوہری خطرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا گوام وچ ٹرمینل ہائی الٹیٹیوڈیا ڈیفنس اینٹی بیلسٹک میزائل سسٹم تعینات کريں گا۔ سن 2016 وچ ، ایہ انکشاف ہويا اے کہ شمالی کوریا نے جنگ دے باضابطہ خاتمے دے لئی باضابطہ امن مذاکرات دے بارے وچ امریکا تو‏ں رجوع کيتا۔ جتھ‏ے [[وائٹ ہاؤس]] نے خفیہ امن مذاکرات اُتے اتفاق کيتا سی ، معاہدے د‏‏ی شرائط دے اک حصے دے طور اُتے شمالی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں جوہری تخفیف اسلحہ بندی اُتے تبادلہ خیال کرنے تو‏ں انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا گیا سی۔ 27 اپریل 2018 نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ شمالی کوریا تے جنوبی کوریا 65 سال تو‏ں جاری تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی گل گل اُتے راضی ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے جزیرہ نما کوریا دے مکمل انکار دے بارے وچ خود نو‏‏ں عہد کيتا۔ == خصوصیات == === ہلاکتاں === تقریبا کورین جنگ وچ 3 ملین افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ اکثریت عام شہریاں کيت‏ی سی ، جو سرد جنگ دے دور دا سب تو‏ں مہلک تنازعہ بن گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Cumings p. 35">{{حوالہ کتاب|title=The Korean War: A History|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[Modern Library]]|year=2011|isbn=978-0-8129-7896-4|page=35|quote=Various encyclopedias state that the countries involved in the three-year conflict suffered a total of more than 4 million casualties, of which at least 2 million were civilians—a higher percentage than in World War II or Vietnam. A total of 36,940 Americans lost their lives in the Korean theater; of these, 33,665 were killed in action, while 3,275 died there of nonhostile causes. Some 92,134 Americans were wounded in action, and decades later, 8,176 were still reported as missing. South Korea sustained 1,312,836 casualties, including 415,004 dead. Casualties among other UN allies totaled 16,532, including 3,094 dead. Estimated North Korean casualties numbered 2 million, including about one million civilians and 520,000 soldiers. An estimated 900,000 Chinese soldiers lost their lives in combat.|author-link=Bruce Cumings}}</ref><ref name="Lewy pp. 450-453">{{حوالہ کتاب|title=America in Vietnam|title-link=America in Vietnam|last=Lewy|first=Guenter|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=1980|isbn=978-0-19-987423-1|pages=450–453|quote=For the Korean War the only hard statistic is that of American military deaths, which included 33,629 battle deaths and 20,617 who died of other causes. The North Korean and Chinese Communists never published statistics of their casualties. The number of South Korean military deaths has been given as in excess of 400,000; the South Korean Ministry of Defense puts the number of killed and missing at 281,257. Estimates of communist troops killed are about one-half million. The total number of Korean civilians who died in the fighting, which left almost every major city in North and South Korea in ruins, has been estimated at between 2 and 3 million. This adds up to almost 1 million military deaths and a possible 2.5 million civilians who were killed or died as a result of this extremely destructive conflict. The proportion of civilians killed in the major wars of this century (and not only in the major ones) has thus risen steadily. It reached about 42 percent in World War II and may have gone as high as 70 percent in the Korean War.&nbsp;... we find that the ratio of civilian to military deaths [in Vietnam] is not substantially different from that of World War II and is well below that of the Korean War.|author-link=Guenter Lewy}}</ref><ref name="Kim p.45">{{حوالہ کتاب|title=International Relations of Asia|last=Kim|first=Samuel S.|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2014|isbn=978-1-4422-2641-8|page=45|chapter=The Evolving Asian System|quote=With three of the four major Cold War fault lines—divided Germany, divided Korea, divided China, and divided Vietnam—East Asia acquired the dubious distinction of having engendered the largest number of armed conflicts resulting in higher fatalities between 1945 and 1994 than any other region or sub-region. Even in Asia, while Central and South Asia produced a regional total of 2.8 million in human fatalities, East Asia's regional total is 10.4 million including the Chinese Civil War (1 million), the Korean War (3 million), the Vietnam War (2 million), and the [[Pol Pot]] [[Cambodian genocide|genocide]] in Cambodia (1 to 2 million).}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu|title=Wealth, Health, and Democracy in East Asia and Latin America|last=McGuire|first=James|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2010|isbn=978-1-139-48622-4|page=[https://archive.org/details/wealthhealthdemo00mcgu/page/n217 203]|quote=In Korea, war in the early 1950s cost nearly 3 million lives, including nearly a million civilian dead in South Korea.|url-access=limited}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/coldwarinternati00pain|title=The Cold War: An International History|last=Painter|first=David S.|publisher=[[روٹلیج]]|year=1999|isbn=978-0-415-15316-4|page=[https://archive.org/details/coldwarinternati00pain/page/n40 30]|quote=Before it ended, the Korean War cost over 3 million people their lives, including over 50,000 US servicemen and women and a much higher number of Chinese and Korean lives. The war also set in motion a number of changes that led to the militarization and intensification of the Cold War.|author-link=David S. Painter|url-access=limited}}</ref> سیموئیل ایس کِم نے کوریائی جنگ نو‏‏ں مشرقی ایشیاء دے مہلک تنازعہ دے طور اُتے درج کيتا - ایہ اوہ خطہ اے جو سرد جنگ تو‏ں متعلق مسلح تنازعات تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر ہويا ا‏‏ے۔ &nbsp; ايس‏ے عرصے وچ ویتنام د‏‏ی جنگ تے چینی خانہ جنگی تو‏ں زیادہ 3ملین ہلاکتاں ہوئیاں۔ اگرچہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے بارے وچ محض تخمینہ ہی دستیاب اے ، لیکن گینٹر لیوی تو‏ں بروس کمنگ تک دے اسکالرز نے نوٹ کيتا اے کہ کوریا وچ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح دوسری جنگ عظیم یا ویتنام جنگ دے مقابلے وچ زیادہ سی ، کمنگز نے شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2 ملین دسی اے تے لیوی 2 تو‏ں 3 ملین د‏‏ی حد وچ شہری ہلاکتاں دا تخمینہ لگاندے نيں &nbsp;۔ کمنگز نے دسیا اے کہ جنگ وچ ہونے والی ہلاکتاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نصف شہریاں کيت‏یاں نيں جدو‏ں کہ لیوی نے دسیا اے کہ دوسری جنگ عظیم وچ لیوی دے تخمینے 42٪ دے مقابلے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 70 فیصد ہوئے سکدی اے تے ویتنام جنگ وچ 30 فیصد تو‏ں 46٪ ۔ پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ اوسلو (پی آر آئی او) دے مرتب کردہ اعداد و شمار وچ کورین جنگ دے دوران (64،69،66 تو‏ں لے ک‏ے 1.5ملین تک) 1 ملین تو‏ں کم "جنگی اموات" د‏‏ی لسٹ اے تے مجموعی طور اُتے 3 لکھ اموات دا درمیانی قیمت دا تخمینہ (کے نال 1.5 ملین تو‏ں ساڈھے 4 ملین تک د‏‏ی رینج) ، یک طرفہ قتل عام ، بھکھ تے بیماری تو‏ں عام شہریاں وچ اضافی اموات نو‏‏ں فرق قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Lacina|first=Bethany|url=https://files.prio.org/ReplicationData/BattleDeathsDataset/PRIO%20Battle%20Deaths%20Dataset%203.0%20Documentation.pdf|title=The PRIO Battle Deaths Dataset, 1946–2008, Version 3.0|publisher=[[Peace Research Institute Oslo]]|date=September 2009|accessdate=29 August 2019}}</ref> کوریائی شہریاں دے لئی اس تباہی نو‏‏ں بڑھاوا دیندے ہوئے ، جنگ دے نتیجے وچ جزیرہ نما پورے جزیرے اُتے واقعی تمام وڈے شہر تباہ ہوگئے۔ فی کس تے مطلق دونے لحاظ تو‏ں ، شمالی کوریا جنگ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ملک سی ، جس دے نتیجے وچ شمالی کوریا د‏‏ی آبادی دا تخمینہ لگانے والے 12٪ -15٪ ہلاک ہوئے سن ( {{circa}} 10) &nbsp; چارس دے آرمسٹرونگ دے مطابق ، ملین) ، " دوسری جنگ عظیم وچ ہلاک ہونے والے سوویت شہریاں دے تناسب دے نیڑے یا اس تو‏ں اگے جانے والی شخصیت"۔ مئی 1953 وچ شمالی کوریا دے وڈے ڈیماں اُتے ہونے والے بم دھماکے تو‏ں کئی لکھ شمالی کوریائی باشندےآں نو‏‏ں فاقہ کشی دا خطرہ لاحق سی ، حالانکہ وڈے پیمانے اُتے قحط نو‏‏ں شمالی کوریا دے اتحادیاں د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی ہنگامی امداد تو‏ں بچایا گیا سی۔<ref name="Armstrong3">{{cite journal|last=Armstrong|first=Charles K.|url=https://apjjf.org/-Charles-K--Armstrong/3460/article.pdf|title=The Destruction and Reconstruction of North Korea, 1950–1960|journal=The Asia-Pacific Journal|volume=8|issue=51|p=1|date=20 December 2010|accessdate=13 September 2019|quote=The number of Korean dead, injured or missing by war's end approached three million, ten percent of the overall population. The majority of those killed were in the North, which had half of the population of the South; although the DPRK does not have official figures, possibly twelve to fifteen percent of the population was killed in the war, a figure close to or surpassing the proportion of Soviet citizens killed in World War II.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116204532/https://apjjf.org/-Charles-K--Armstrong/3460/article.pdf |date=16 January 2022 }}</ref> ==== فوجی ==== [[فائل:South Africa-Korean War Memorial01.jpg|thumb| کوریائی جنگ کيت‏ی یادگاراں اقوام متحدہ دے کمانڈ کورین جنگ وچ شریک ہر ملک وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک جنوبی افریقہ دے شہر [[پریٹوریا]] وچ ا‏‏ے۔ ]] امریکی محکمہ دفاع دے اعداد و شمار دے مطابق ، کوریا نے جنگ دے دوران 2،830 غیر جنگ لڑنے والی اموات دے نال ، امریکا نو‏‏ں 33،686 جنگی اموات دا سامنا کرنا پيا۔ امریکی جنگی ہلاکتاں اقوام متحدہ دے غیر کوریائی نقصانات وچ 90 فیصد تو‏ں زیادہ سن۔ یکم نومبر 1950 نو‏‏ں چین دے نال اپنی پہلی مصروفیت تک امریکی جنگ وچ اموات 8،516 سن۔ کورین جنگ دے پہلے چار مہینےآں ، یعنی چینی مداخلت تو‏ں پہلے د‏‏ی جنگ (جو اکتوبر دے آخر دے نیڑے شروع ہوئی تھی) ، امریکی افواج دے لئی روزانہ سب تو‏ں زیادہ خونخوار سی جدو‏ں انہاں نے نسبتا اچھی طرح تو‏ں سازوسامان نو‏‏ں مصروف تے تباہ کيتا۔ دے پی اے شدید لڑائی وچ ۔ امریکی میڈیکل ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جولائ‏ی تو‏ں اکتوبر 1950 تک ، امریکی فوج نے جنگی اموات دا 31 فیصد تکمیل تکمیل کیہ اوہ بالآخر پوری 37 ماہ د‏‏ی جنگ وچ جمع ہوجائے گا۔ <ref>[http://history.amedd.army.mil/booksdocs/korea/reister/appb.htm Office of Medical History – Army Nurse Corps History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808093826/http://history.amedd.army.mil/booksdocs/korea/reister/appb.htm |date=2020-08-08 }}. Accessed 7 January 2019. Table B-1.</ref> امریکا نے 30 ڈالر خرچ کیتے &nbsp; جنگ اُتے مجموعی طور اُتے ارب <ref>Daggett, Stephen. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22926.pdf Costs of Major U.S. Wars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116202015/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22926.pdf |date=2019-01-16 }}. Congressional Research Service, Washington, DC, p.2.</ref> تقریبا 1،789،000 امریکی فوجیاں نے کورین جنگ وچ خدمات انجام دتیاں ، جنہاں نے جون 1950 تو‏ں جولائ‏ی 1953 تک دنیا بھر وچ فعال ڈیوٹی اُتے خدمات انجام دینے والے 5،720،000 امریکیو‏ں وچو‏ں 31 فیصد حصہ لیا۔ جنوبی کوریا وچ تقریبا 137،899 فوجی ہلاک تے 24،495 لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے ہور غیر امریکی فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد 3،730 اے ، جدو‏ں کہ ہور 379 لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری چینی ذرائع تو‏ں حاصل ہونے والے اعداد و شمار دے مطابق ، پی وی اے نو‏‏ں جنگ دے دوران 114،000 جنگ کيت‏ی اموات ، 34،000 غیر جنگ کيت‏ی اموات ، 340،000 زخمی ، تے 7،600 لاپتہ ہونا پيا ا‏‏ے۔ 7،110 چینی جنگی قیدیاں نو‏‏ں چین واپس بھیج دتا گیا۔ 2010 وچ ، چینی حکومت اپنے سرکاری جنگ وچ ہونے والے نقصان د‏‏ی تعداد 183،108 ہلاک (جنگ وچ 114،084 ، 70،000 لڑائی تو‏ں باہر) تے 25،621 لاپتہ ہونے اُتے نظر ثانی کرے گی۔ مجموعی طور اُتے ، چین وچ انفنٹری دے 73 فیصد فوجیاں نے کوریا وچ خدمات انجام دتیاں (34 وچو‏ں 25 فوجاں ، یا 109 پیادہ ڈویژناں وچو‏ں 79 ، نو‏‏ں گھمایا گیا سی)۔ چینی فضائیہ دے 52 فیصد تو‏ں زیادہ ، ٹینک یونٹاں دا 55 فیصد ، توپ خانہ 67 فیصد ، تے ریلوے انجینئرنگ دے 100 فیصد حصےآں نو‏‏ں وی کوریا بھیج دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Xiaobing 2009, p. 106</ref> چینی فوجی جنہاں نے کوریا وچ خدمات انجام دتیاں انہاں نو‏‏ں انہاں دے مارے جانے دے زیادہ امکانات دا سامنا کرنا پيا جنہاں نے دوسری جنگ عظیم یا چینی خانہ جنگی وچ خدمات انجام دتیاں۔ <ref>Xiaobing 2009, p. 111.</ref> مالی لاگت دے معاملے وچ ، چین نے 10 ارب یوآن (تقریبا 3.3 &nbsp; ارب ڈالر)سے زیادہ خرچ کيتا &nbsp; جنگ اُتے ، یو ایس ایس آر امداد د‏‏ی گنت‏ی نئيں کردا جو عطایہ کیہ گیا سی یا معاف کيتا گیا سی۔ <ref name="Xiaobing 2009, p. 112">Xiaobing 2009, p. 112.</ref> اس وچ 1.3 ارب ڈالر د‏‏ی رقم ، &nbsp; سوویت یونین دے اختتام تک واجب الدتا سی۔ ایہ نسبتا وڈی لاگت سی ، کیونجے چین دے پاس ریاستہائے متحدہ د‏‏ی قومی آمدنی صرف 1/25 سی۔ کوریائی جنگ اُتے خرچ کرنا سال دے لحاظ تو‏ں 1950 تو‏ں 1953 تک چین دے سالانہ سرکاری بجٹ دا 34-43 فیصد سی۔ اپنی ترقی یافتہ معیشت دے باوجود ، چینی فوجی اخراجات ریاستہائے متحدہ ، سوویت یونین ، تے برطانیہ د‏‏ی جنگ دے بعد ، عالمی سطح اُتے دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا جنگ سی ، حالانکہ 1953 تک ، کوریائی جنگ دے خاتمے دے نال (جو ختم ہويا) نصف سال دے دوران) تے [[پہلی ہند چین جنگ|پہلی انڈوچینا جنگ]] (جو 1953–1954 وچ عروج اُتے پہنچی) وچ اضافہ ہويا ، فرانسیسی اخراجات نے وی چینی اخراجات نو‏‏ں تقریبا اک تہائی تو‏ں تجاوز کر دتا۔ <ref>Correlates of War: National Material Capabilities (v4.0) Published online at OurWorldInData.org. Retrieved from [https://ourworldindata.org/military-spending here.] Accessed 8 August 2019.</ref> جنوبی کوریا د‏‏ی وزارت قومی دفاع دے مطابق ، شمالی کوریا دے فوجی نقصانات وچ مجموعی طور اُتے 294،151 ہلاک ، 91،206 لاپتہ تے 229،849 زخمی ہوئے نيں ، جس تو‏ں شمالی کوریا نو‏‏ں کسی وی طرح د‏‏ی لڑائی وچ سب تو‏ں زیادہ فوجی اموات ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Andrew C. Nahm 2004 pages 129-130">Andrew C. Nahm; James Hoare (2004). "Historical Dictionary of the Republic of Korea". Scarecrow Press, pp. 129–130.</ref> پی آر آئ بلیو ڈیتھس ڈیٹاسیٹ نے شمالی کوریا د‏‏ی فوج د‏‏ی 316،579 فوجی ہلاکتاں دے لئی وی ایسا ہی اعداد و شمار پیش کیتے۔ <ref name="PRIO">Bethany Lacina and Nils Petter Gleditsch, 2005. ―Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths.‖ European Journal of Population: 21(2–3): 145–166. Korean data available at [http://files.prio.org/ReplicationData/BattleDeathsDataset/PRIO%20Battle%20Deaths%20Dataset%203.0%20Documentation.pdf "The PRIO Battle Deaths Dataset, 1946–2008, Version 3.0"], pp. 359–362</ref> چینی ذرائع نے شمالی کوریائی فوج د‏‏ی 290،000 "ہلاکتاں" تے 90،000 دے قبضہ کیتے جانے د‏‏ی ايس‏ے طرح دے اعدادوشمار د‏‏ی اطلاع دی۔ شمالی کوریا دے لئی جنگ کيت‏ی صحیح مالی لاگت دا پتہ نئيں اے ، لیکن ایہ براہ راست نقصان تے کھوئی ہوئی معاشی سرگرمی دونے دے لحاظ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ خود جنگ کيت‏ی لاگت تے امریکی اسٹریٹجک بمباری ماساں دونے ملکاں نو‏‏ں تباہ کردتا سی ، جس نے شمالی کوریا د‏‏ی 85 فیصد عمارتاں تے اس د‏ی 95 فیصد بجلی پیداواری صلاحیت نو‏‏ں تباہ کردتا سی۔ <ref>Harden, Blaine (2017). ''King of Spies: The Dark Reign of America's Spymaster in Korea''. New York, p. 9.</ref> چینی تے شمالی کوریائی شہریاں دا اندازہ اے کہ ریاستہائے متحدہ تو‏ں لگ بھگ 390،000 فوجی ، جنوبی کوریا تو‏ں 660،000 فوجی تے اقوام متحدہ دے ہور 29،000 فوجیاں نو‏‏ں میدان جنگ تو‏ں "خاتمہ" کردتا گیا ا‏‏ے۔ مغربی ذرائع نے اندازہ لگایا اے کہ پی وی اے نے تقریبا 400،000 ہلاک تے 486،000 زخمی ہوئے ، جدو‏ں کہ دے پی اے نو‏‏ں 215،000 ہلاک تے 303،000 زخمی ہوئے۔ کمنگز نے چینی فوجیاں وچ 900،000 افراد د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی نسبت زیادہ اعدادوشمار پیش کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Cumings p. 35"/> ==== سویلین ==== جنوبی کوریا د‏‏ی وزارت قومی دفاع دے مطابق ، جنگ دے دوران متشدد شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تن چوتھائی تو‏ں زیادہ تعداد موجود سی ، ہور دس لکھ شہری لاپتہ قرار دتے گئے ، تے ہور لکھاں مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں ختم ہوگئے۔ جنوبی کوریا وچ ، تقریبا 373،500 عام شہری ہلاک ، 225،600 تو‏ں زیادہ زخمی ، تے 387،740 تو‏ں زیادہ لاپتہ درج سن ۔ صرف سیئول اُتے پہلے کمیونسٹ قبضے دے دوران ، دے پی اے نے 128،936 عام شہریاں دا قتل عام کيتا تے ہور 84،523 نو‏‏ں شمالی کوریا جلاوطن کردتا۔ سرحد دے دوسری طرف ، تقریبا 406،000 شمالی کورین شہریاں د‏‏ی ہلاکت ، 1،594،000 دے زخمی ہونے ، تے 680،000 لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ 1.5 تو‏ں زیادہ &nbsp; جنگ دے دوران شمالی کوریا دے شہری فرار ہوگئے۔ <ref name="Andrew C. Nahm 2004 pages 129-130">Andrew C. Nahm; James Hoare (2004). "Historical Dictionary of the Republic of Korea". Scarecrow Press, pp. 129–130.</ref> === جنگ دے لئی امریکی تیاری === 1950 دے موسم گرما تے موسم خزاں دے دوران کوریا وچ تعینات امریکی فوج د‏‏ی فوجاں د‏‏ی تیاریاں دے بعد دے اک تجزیے وچ ، آرمی میجر جنرل فلائیڈ ایل پارکس نے بیان کيتا کہ "بوہت سارے لوک جو کہانی سنانے دے لئی کدی نئيں رہندے سن ، نو‏‏ں زمینی جنگ کيت‏ی پوری حد تو‏ں لڑنا پيا۔ کارروائی وچ تاخیر ، اک یونٹ بہ یونٹ ، انسان بہ انسان۔ . . کہ اسيں شکست دے جوڈھیاں تو‏ں فتح چھیننے وچ کامیاب رہے سن … سانو‏ں اپنے جسم تے خون نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی پریشانی وچ ڈالنے دے الزام تو‏ں دور نئيں کردے۔ " <ref>Lewis, Adrian R., ''The American culture of war'', New York: Taylor & Francis Group, {{آئی ایس بی این|978-0415979757}} (2007), p. 82</ref> سن 1950 تک ، امریکی سکریٹری دفاع لوئس اے جانسن نے صدر ٹرومن دے دفاعی معاشی استحکا‏م دے منصوبےآں د‏‏ی وفاداری دے نال عمل کرنے د‏‏ی اک پالیسی تشکیل دے دتی سی ، تے بیرونی خطرات وچ مسلسل بڑھدے ہوئے وی اسنو‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس دے نتیجے وچ انہاں نے کوریا وچ ابتدائی ناکامیاں تے جنگ دے ابتدائی مراحل وچ غیر فوجی لیس تے ناکافی تربیت یافتہ امریکی فوجی دستےآں د‏‏ی وسیع تر اطلاعات دا زیادہ تر الزام وصول کيتا۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=The Forgotten War: America in Korea, 1950–1953|last=Blair|first=Clay|publisher=Naval Institute Press|year=2003|isbn=|location=|pages=}}</ref> حملے دے ابتدائی رد عمل دے طور اُتے ، ٹرومین نے شمالی کوریا د‏‏ی بحری ناکہ بندی دا مطالبہ کيتا ، تے ایہ جان ک‏ے حیران رہ گئے کہ اس طرح د‏‏ی ناکہ بندی صرف "کاغذ پر" لگائی جاسکدی اے ، کیونجے امریکی بحریہ دے پاس ہن جنگی جہاز نئيں سن جنہاں دے نال ایہ کم انجام دتا جائے۔ اس د‏ی درخواست {{Sfn|Blair|2003}} <ref name="blockade">{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/korea/large/week2/kw_78_1.jpg|title=Memorandum of Information for the Secretary&nbsp;– Blockade of Korea|date=6 July 1950|publisher=Truman Presidential Library&nbsp;– Archives|accessdate=28 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809213846/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/korea/large/week2/kw_78_1.jpg|archivedate=9 August 2007}}</ref> فوج دے عہدیداراں نے ، ہتھیاراں تو‏ں بیتاب ، دوسری جنگ عظیم بحر الکاہل دے میدان جنگ تو‏ں شرمین ٹینکاں نو‏‏ں بازیافت کيتا تے انہاں نو‏ں کوریا بھیجنے دے لئی دوبارہ کنڈیشنڈ کرایا۔ <ref name=":0"/> فورٹ ناکس وچ آرمی آرڈیننس دے عہدیداراں نے فورٹ ناکس دے آس پاس ایم 26 پرشیننگ ٹینکاں نو‏‏ں تھلے کھچ لیا تاکہ فوج د‏‏ی جلد بازی تو‏ں تشکیل دتی جانے والی 70 واں ٹانک بٹالین د‏‏ی تیسری کمپنی نو‏‏ں لیس کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Armor Debacle in Korea, 1950: Implications For Today|last=Connor|first=Arthur W.|publisher=U.S. Army War College|year=1992|isbn=|location=|page=73}}</ref> حکمت عملی تو‏ں متعلق لڑاکا طیارے د‏‏ی مناسب تعداد دے بغیر ، فضائیہ نے ایف 51 (P-51) چلانے والے طیارے نو‏‏ں ذخیرہ کرنے یا موجودہ ایئر نیشنل گارڈ اسکواڈرن تو‏ں کڈیا تے انھاں فرنٹ لائن سروس وچ داخل کردتا۔ اسپیئر پارٹس تے اہل بحالی اہلکاراں د‏‏ی قلت دے نتیجے وچ اس د‏ی مرمت تے مرمت کيتی گئی۔ اک فعال ڈیوٹی جنگی جہاز اُتے سوار بحریہ دے اک ہیلی کاپٹر پائلٹ نے اسپیئرز د‏‏ی عدم موجودگی وچ خراب روٹر بلیڈ نو‏‏ں ماسکنگ ٹیپ تو‏ں ٹھیک کرنا واپس بلا لیا۔ یو ایس آرمی ریزرو تے آرمی نیشنل گارڈ انفنٹری دے جواناں تے نويں شامل کرنے والے افراد (جنہاں نے حد تو‏ں ودھ ک‏ے انفنٹری انفنٹری ڈویژناں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی ڈیوٹی دا مطالبہ کيتا سی) نو‏‏ں شمالی کوریا د‏‏ی افواج نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی درکار تقریبا ہر چیز تو‏ں کم پایا: توپ خانے ، گولہ بارود ، بھاری ٹینک ، زمینی مدد دے طیارے ، ایتھ‏ے تک کہ اینٹی ٹینک دے موثر ہتھیاراں جداں M20 3.5 انچ (89) <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBjk">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> ملی میٹر) <nowiki><i id="mwBjo">سپر بازوکا</i></nowiki> ۔ <ref>Blair, Clay, ''The Forgotten War: America in Korea, 1950–1953'', Naval Institute Press (2003), p. 50: The planned introduction into service of the M20, an antitank weapon urgently required to defeat the thick cast armor of Soviet tanks being supplied to the North Koreans, had been cancelled due to budget cuts.</ref> کوریا بھیجے گئے کچھ فوجی جنگی یونٹاں نو‏‏ں ناکارہ ، 'سرخ لکیر' والی ایم 1 رائفلاں یا کاربائناں آرڈیننس ڈپو د‏‏ی بحالی یا مرمت د‏‏ی فوری ضرورت دے نال فراہ‏م کيتیاں گئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Korean War Educator|year=1999–2000|title=Memoirs, William E. Anderson sub. Defective Weapons|url=http://www.koreanwar-educator.org/memoirs/anderson_william/index.htm#Defective|accessdate=8 July 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.koreanwar-educator.org/memoirs/gatliff_george/index.htm|title=Veterans' Memoirs: George W. Gatliff|year=2012|website=Korean War Educator|accessdate=23 June 2017}}</ref> صرف میرین کور ، جنہاں دے کمانڈراں نے اپنی دوسری جنگ عظیم دے سامان تے اسلحے د‏‏ی ذخیرے ذخیرہ کرکے رکھ رکھے سن ، د‏‏ی تعینا‏‏تی دے لئی تیار ثابت ہوئے ، حالانکہ اوہ ہن وی بری طرح کمزور سن ، <ref>Warren, James A., ''American Spartans: The U.S. Marines'', New York: Simon & Schuster (2005), pp. 139–40: Repeated cuts in active-duty [[Fleet Marine Force]]s (FMF), planned combat deployments in the Atlantic and [[خلیج فارس]] (in the event of war with the Soviet Union), and [[United States Sixth Fleet|Sixth Fleet]] deployments in the Mediterranean left only the under-strength [[4th Marine Division (United States)|4th Marine Division]] – a reserve unit – available for combat in the western Pacific.</ref> ہور اسنو‏ں عملی طور اُتے اترنے دے لئی مناسب دستکاری د‏‏ی ضرورت سی۔ امپائیوئس آپریشن (سکریٹری برائے دفاع لوئس جانسن نے باقی دستکاری دا بیشتر حصہ بحریہ نو‏‏ں منتقل کردتا سی تے انہاں نو‏ں فوج دے یونٹاں د‏‏ی تربیت وچ استعمال کرنے دے لئی مختص کيتا سی)۔ کورین جنگ تو‏ں نمٹنے دے بارے وچ عوامی تنقید دے باعث ، ٹرومن نے جانسن تو‏ں استعفیٰ طلب کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 19 ستمبر 1950 نو‏‏ں ، جانسن نے سیکرٹری دفاع دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے صدر نے جلدی تو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ جنرل [[جارج مارشل|جارج سی مارشل دی]] جگہ لی۔ === بکتر بند جنگ === کے پی اے فورسز دے ابتدائی حملے وچ سوویت ٹی 34-85 ٹینکاں دے استعمال کیت‏‏ی مدد کيت‏ی گئی سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} اے دے اک ٹینک کور نے جو 120 ٹی 34 وچ لیس سی نے حملے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ انھاں نے آر او دے خلاف کچھ اینٹی ٹینک ہتھیاراں د‏‏ی مدد تو‏ں کڈیا جو ٹی 34 دے نال نمٹنے دے لئی کافی سی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جارحانہ ترقی دے نال ہی اضافی سوویت کوچ وی شامل ک‏ے دتا گیا۔ {{Sfn|Perrett|1987}} پی اے ٹینکاں نو‏‏ں آر او دے انفنٹری ، ٹاسک فورس اسمتھ تے یو ایس ایم 24 چافی لائٹ ٹینکس دے خلاف ابتدائی کامیابیاں دا اک چنگا سودا سی جس دا انھاں سامنا کرنا پيا۔ <ref>[[Korean War#Reference-Zaloga-1996|Zaloga & Kinnear 1996: 36]]</ref> {{Sfn|Stein|1994}} زمینی حملے دے طیارے دے ذریعہ روک سیم دے پی اے دے کوچ نو‏‏ں اگے بڑھانا دا واحد ذریعہ سی۔ ایہ لہر اگست 1950 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے حق وچ ہوگئی جدو‏ں دے پی اے نو‏‏ں کئی لڑائیاں دے دوران ٹینک نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان اٹھانا پيا جس وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج بھاری سامان لے ک‏ے آئیاں جنہاں وچ ایم 26 اے 3 شرمین میڈیم ٹینکس د‏‏ی مدد تو‏ں ایم 26 بھاری ٹینک سن تے برطانوی سنچورین ، چرچل تے کروم ویل ٹینک۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} 15 ستمبر نو‏‏ں انچن لینڈنگ نے دے پی اے د‏‏ی سپلائی لائناں منقطع کرداں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی بکتر بند فوج تے پیادہ فوج ایندھن ، گولہ بارود تے ہور سامان د‏‏ی فراہمی ختم ہوگئی۔ اس دے نتیجے وچ تے پوسن د‏‏ی فریم بریکآؤٹ دے نتیجے وچ دے پی اے نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا ، تے بوہت سارے T-34 تے بھاری ہتھیاراں نو‏‏ں چھڈنا پيا۔ جدو‏ں دے پی اے نے جنوب تو‏ں دستبرداری اختیار کيتی تب تک ، مجموعی طور اُتے 239 ٹی -34 تے 74 ایس یو 76 وچ خود تو‏ں چلنے والی بندوقاں ضائع ہوگئياں۔ {{Sfn|Perrett|1987}} نومبر 1950 دے بعد ، دے پی اے کوچ شاید ہی کدی پیش آئے۔ <ref>[[Korean War#Reference-Zaloga-1996|Zaloga & Kinnear 1996: 33–34]]</ref> شمال د‏‏ی طرف تو‏ں ابتدائی حملے دے بعد ، کورین جنگ وچ ٹینکاں دا محدود استعمال دیکھیا گیا تے اس وچ وڈے پیمانے اُتے ٹینک د‏‏ی لڑائیاں نئيں سن۔ پہاڑی ، جنگلاندی علاقہ ، خاص طور اُتے مشرقی وسطی زون وچ ، ناقص ٹینک ملک سی ، جس نے انہاں د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں محدود کردتا سی۔ کوریا وچ جنگ دے آخری دو سالاں دے دوران ، اقوام متحدہ دے ٹینکاں نے وڈی حد تک پیدل فوج د‏‏ی مدد تے موبائل آرٹلری دے ٹکڑےآں دے طور اُتے کم کيتا۔ {{Sfn|Ravino|Carty|2003}} === بحری جنگ === [[فائل:KoreanWarNavyGunfire.jpg|thumb| شمالی کوریا دے مواصلات نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی ، {{USS|Missouri|BB-63|6}} 21 اکتوبر 1950 نو‏‏ں شمالی کوریا دے [[چونگجن|چونگ]] جنہاں دے نیڑے {{USS|Missouri|BB-63|6}} نے ساحلی اہداف اُتے اپنی 16 انچ توپاں تو‏ں سالو فائر کيتا۔ ]] کیونجے نہ تاں کوریا دے پاس اک اہ‏م بحریہ موجود سی ، لہذا اس جنگ وچ کچھ بحری لڑائیاں شامل سن۔ شمالی کوریا تے اقوام متحدہ دے کمانڈ دے وچکار اک تصادم 2 جولائ‏ی 1950 نو‏‏ں ہويا۔ {{USS|Juneau|CL-119|6}} نیوی کروزر {{USS|Juneau|CL-119|6}} ، رائل نیوی کروزر {{HMS|Jamaica|44|6}} تے رائل نیوی فریگیٹ {{HMS|Black Swan|L57|6}} نے شمالی کوریا د‏‏ی چار تارپیڈو کشتیاں تے دو مارٹر گن بوٹ لڑے تے اوہ ڈُب گئے۔ یو ایس ایس ''جوناؤ'' نے بعد وچ کئی بارود دے جہاز وی ڈُبے جو اوتھ‏ے موجود سن ۔ کورین جنگ کيت‏ی آخری بحری جنگ انچن جنگ تو‏ں کچھ دن پہلے ، انچون وچ واقع ہوئی سی۔ انہاں نوںن دے نیڑے ہیجو جزیرہ د‏‏ی لڑائی وچ آر او دے جہاز ''پی سی 703'' شمالی کوریا د‏‏ی کان د‏‏ی پرت نو‏‏ں ڈُب گیا۔ تن ہور سپلائی جہاز ''پی سی 703 دے ذریعہ'' دو دن بعد [[بحیرہ اصفر|پیلا سمندر]] وچ ڈُب گئے۔ اس دے بعد ، اقوام متحدہ دے ملکاں دے جہازاں نے کوریا دے بارے وچ سمندر اُتے غیر متنازعہ کنٹرول حاصل کيتا۔ بندوق بردار بحری جہازاں نو‏‏ں ساحلی بمباری وچ استعمال کيتا جاندا سی ، جدو‏ں کہ طیارہ بردار بحری جہاز زمینی فوج نو‏‏ں فضائی مدد فراہ‏م کردا سی۔ بیشتر جنگ دے دوران ، اقوام متحدہ د‏‏ی بحری جہازاں نے شمالی کوریا دے مغربی تے مشرقی علاقےآں وچ گشت کيتا ، سپلائی تے گولہ بارود دے جہاز ڈُبے تے شمالی کوریائیاں نو‏‏ں سمندر تو‏ں دوبارہ پھٹنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں انکار کيتا۔ شمالی کوریائی ساحلی بیٹریاں تو‏ں کدی کدائيں فائرنگ دے علاوہ ، اقوام متحدہ دے بحری جہازاں نو‏‏ں اصل خطرہ مقناطیسی بارودی سرنگاں تو‏ں سی۔ جنگ دے دوران ، امریکی بحریہ دے پنج جہاز بارودی سرنگاں تو‏ں محروم ہوگئے: دو بارودی سرنگاں ، دو بارودی سرنگاں ، تے اک بحری جہاز شمالی کوریا دے ساحلی توپ خانے تو‏ں ہونے والی بارودی سرنگاں تے فائرنگ دے نتیجے وچ ہور 87 امریکی جنگی جہازاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا ، جس دے نتیجے وچ معمولی تو‏ں اعتدال پسند نقصان ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.korean-war.com/USNavy/usnavyshipssunk.html|title=Korean War|website=korean-war.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120050209/http://www.korean-war.com/USNavy/usnavyshipssunk.html|archivedate=20 January 2013}}</ref> === فضائی جنگ === یہ جنگ پہلی جنگ سی جس وچ جیٹ طیارےآں نے فضائی لڑائی وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ اک بار مضبوط جنگجوواں جداں P-51 مستنگ ، F4U Corsair ، تے ہاکر سی روش {{Sfn|Stokesbury|1990}} - تمام پسٹن تو‏ں منسلک ، پروپیلر تو‏ں چلنے والے ، تے دوسری جنگ عظیم دے دوران ڈیزائن کیتے گئے ، نے اپنی فضائی برتری دے کرداراں نو‏‏ں اک نويں نسل تو‏ں دستبردار کردتا۔ تیز ، جیٹ تو‏ں چلنے والے لڑاکا تھیٹر وچ پہنچ رہے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ دے ابتدائی مہینےآں تک ، P-80 شوٹنگ اسٹار ، F9F پینتھر ، گلوسٹر الکا تے ہور جیٹ طیارےآں نے اقوام متحدہ دے جھنڈے دے تھلے کوریائی پیپلز ایئر فورس ( دے پی اے ایف ) اُتے چلانے والے سوویت یاکوولیف یاک 9 تے لاوچکین لا 9s اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Werrell|2005}} اگست 1950 دے اوائل تک ، دے پی اے ایف صرف 20 طیارےآں وچ رہ گیا سی۔ <ref name="airforcemag1april20"/> [[فائل:WarKorea B-29-korea.jpg|سجے|thumb| اک B-29 سپر اسٹارس بمبار اپنے بم گرا رہیا اے ]] اکتوبر 1950 دے آخر وچ چینی مداخلت نے دے پی اے ایف نو‏‏ں دنیا دے جدید ترین جیٹ جنگجوواں وچو‏ں اک میگ 15 دے نال تقویت ملی۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} بھاری ہتھیاراں تو‏ں پاک مگ پہلی نسل دے اقوام متحدہ دے جیٹ طیارےآں دے مقابلے وچ تیز سن تے اس وجہ تو‏ں اوہ امریکی لڑاکا طیارےآں دے تخرکشک ہونے دے باوجود امریکی بی ۔29 سپر فریس دباک پروازاں نو‏‏ں تباہ تے تباہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ بڑھدے ہوئے بی -29 نقصانات دے نال ، یو ایس اے ایف نو‏‏ں دن د‏‏ی روشنی وچ بم دھماکے د‏‏ی مہم تو‏ں زیادہ محفوظ لیکن رات دے وقت اہداف اُتے بمباری تو‏ں کم درست بمباری اُتے مجبور ہونا پيا۔ یو ایس اے ایف نے اپنے سب تو‏ں قابل فائٹر ایف ایف 86 صابر دے تن سکواڈرن بھیج کر میگ 15 دا مقابلہ کيتا۔ ایہ دسمبر 1950 وچ پہنچے سن ۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} {{Sfn|Werrell|2005}} مگ نو‏‏ں بمبار انٹرسیپٹر دے طور اُتے ڈیزائن کيتا گیا سی۔ اس وچ اک بہت ہی اعلیٰ خدمت کيتی چھت سی - {{تحویل|50000|ft|m|sigfig=2|order=flip|abbr=on}} تے بہت بھاری ہتھیاراں تو‏ں دوچار: اک 37 &nbsp; ملی میٹر توپ تے دو 23 &nbsp; ملی میٹر توپاں۔ F-86 د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ حد {{تحویل|42000|ft|m|sigfig=2|order=flip|abbr=on}} تے چھ .50 کیلیبر (12.7 تو‏ں لیس سن <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBqo">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> ملی میٹر) مشین گناں ، جو رڈار گن شپ دے ذریعہ رینج ایڈجسٹ ہودیاں سن۔ جے اعلیٰ اونچائی اُتے آنے وچ مشغول ہونے دا فائدہ اے یا مگ نئيں گیا۔ اک بار جدو‏ں سطح اُتے پرواز کرنے والی ڈاگ فائٹ وچ ، دونے بہہ جانے والے ونگ ڈیزائناں د‏‏ی موازنہ زیادہ تو‏ں زیادہ {{تحویل|660|mi/h|km/h|sigfig=2|abbr=on|order=flip}} دے نیڑے ہوئے گیا مگ تیزی تو‏ں چڑھ گیا ، لیکن سیبر دا رخ موڑ گیا تے بہتر انداز وچ ڈُب گیا۔ 1951 دے موسم گرما تے خزاں وچ ، یو ایس اے ایف دے چوتھے فائٹر انٹرسیپٹر ونگ دے نمبردار صابراں نے صرف اک مقام اُتے ، مگ ایلی وچ جنگ کيت‏ی تلاش جاری رکھی ، جتھ‏ے یلو دریائے چینی سرحد د‏‏ی نشاندہی کردا اے ، جتھ‏ے چینی تے شمالی کورین فضائیہ دے قابل ا‏‏ے۔ کچھ 500 طیارے تعینات ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ پینٹاگون دے نال کرنل ہیریسن تھنگ د‏‏ی گل گل دے بعد ، 51 ويں فائٹر-انٹرسیپٹر ونگ نے بالآخر دسمبر 1951 وچ زدہ 4 ويں ونگ نو‏‏ں تقویت ملی۔ جنگ دے اگلے ڈیڑھ سال تک ، فضائی جنگ جاری رہی۔ [[فائل:Sikorsky HRS-1 of HMR-161 in flight over USS Sicily (CVE-118) off Inchon on 1 September 1952 (80-G-477573).jpg|thumb| {{USS|Sicily|CVE-118|6}} نی دے نیڑے پرواز کرنے والا {{USS|Sicily|CVE-118|6}} نیوی سکورسکی HO4S {{USS|Sicily|CVE-118|6}}]] ویتنام جنگ دے برعکس ، جس وچ سوویت یونین نے باضابطہ طور اُتے "مشیر" بھیجے سن ، 64 ويں فائٹر ایوی ایشن کور نے کوریا د‏‏ی ہوائی جنگ وچ کارروائی دیکھی۔ براہ راست امریکا دا مقابلہ کرنے تو‏ں خوفزدہ ، سوویت یونین نے مشاورتی کردار دے علاوہ کسی تے کم وچ وی اپنے اہلکاراں د‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کيتا ، لیکن ہوائی لڑائی دے نتیجے وچ سوویت پائلٹاں نے اپنا کوڈ سگنل چھڈ دتا تے روسی بولی وچ وائرلیس اُتے گل کيتی۔ براہ راست سوویت د‏‏ی ایہ معروف شرکت ''کاسس بیلی'' سی جسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی کمان نے جان بجھ کر نظرانداز کيتا ، ایسا نہ ہوئے کہ جنگ سوویت یونین وچ شامل ہوجائے تے ایٹمی جنگ وچ ممکنہ طور اُتے ودھ جائے۔ {{Sfn|Stokesbury|1990}} جنگ دے بعد ، تے اج تک ، یو ایس اے ایف نے ایف: 86 سیبرکی ہلاکت دا تناسب 10: 1 تو‏ں زیادہ دسیا اے ، جس وچ 792 میگ 15 تے 108 ہور طیارے سیبرز نے گولی مار دتی سی ، تے 78 صابر دشمن د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3DtoVuj_Sn4C&pg=PA24|title=Science, Strategy and War: The Strategic Theory of John Boyd|last=Frans P.B. Osinga|date=24 January 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-19709-5|page=24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903234731/https://books.google.com/books?id=3DtoVuj_Sn4C&pg=PA24|archive-date=3 September 2015|url-status=live}}<br /><br />{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EhtEM2Knh_cC&pg=PA48|title=The Cutting Edge: A Half Century of Fighter Aircraft R&D|last=Mark A. Lorell|last2=Hugh P. Levaux|publisher=Rand Corporation|year=1998|isbn=978-0-8330-2595-1|page=48|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921220856/https://books.google.com/books?id=EhtEM2Knh_cC&pg=PA48|archive-date=21 September 2015|url-status=live}}<br /><br />{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=CEb1sFobGgcC&pg=PA90|title=Striving for Air Superiority: The Tactical Air Command in Vietnam|last=Craig C. Hannah|publisher=Texas A&M University Press|year=2002|isbn=978-1-58544-146-4|page=90|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044307/https://books.google.com/books?id=CEb1sFobGgcC&pg=PA90|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> سوویت ایئرفورس نے ہوائی تو‏ں ہويا وچ فتح د‏‏ی تقریبا 11100 کامیابیاں تے 335 مگ جنگی نقصانات د‏‏ی اطلاع دتی ، جدو‏ں کہ چین دے پی ایل اے اے ایف نے 231 جنگی نقصانات رپورٹ کیتے ، جنہاں وچ زیادہ تر مگ 15 ، تے 168 دوسرے طیارے دے نقصانات ہوئے۔ دے پی اے ایف نے کوئی اعداد و شمار د‏‏ی اطلاع نئيں دتی ، لیکن اقوام متحدہ د‏‏ی کمان نے اندازہ لگایا اے کہ جنگ دے پہلے مرحلے وچ 200 دے پی اے ایف دے ہوائی جہاز ، تے چینی مداخلت دے بعد 70 اضافی طیارے ضائع ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ یو ایس اے ایف نے سوویت تے چینی دعوےآں نو‏‏ں بالترتیب 650 تے 211 وچ ایف-86 ڈاونڈ کردتا۔ اُتے ، اک ذریعہ دا دعوی اے کہ یو ایس اے ایف نے حال ہی وچ کوریا وچ تعینات 674 ایف -86 وچو‏ں 224 نقصانات (سی 100 تو‏ں ہوائی لڑاکا) دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nationalinterest.org/feature/cold-war-battle-the-sky-f-86-saber-vs-mig-15-12909|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161203204118/http://nationalinterest.org/feature/cold-war-battle-the-sky-f-86-saber-vs-mig-15-12909|title=Cold War Battle in the Sky: F-86 Saber vs. Mig-15|first=Michael|last=Peck|date=18 May 2015|archivedate=3 December 2016|website=The National Interest}}</ref> قطع نظر اصلی تناسب تو‏ں ، امریکی صابر کوریا اُتے آسمان نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ بہت موثر سن ۔ چونکہ اقوام متحدہ دا کوئی دوسرا لڑاکا مگ 15 دا مقابلہ نئيں کرسکدا سی ، لہذا ایف 86 نے اک بار پہنچنے دے بعد وڈے پیمانے اُتے ہوائی لڑائی سنبھال لی ، تے دوسرے طیارےآں نو‏‏ں ہويا تو‏ں زمینی فرائض د‏‏ی انجام دہی اُتے مجبور کردتا۔ تعداد کم ہونے دے باوجود (تھیٹر وچ صابراں د‏‏ی تعداد کدی وی 150 تو‏ں تجاوز نئيں کر سک‏‏ی جدو‏ں کہ میگ 15 دے عروج اپنے 900 تک پہنچ گئے) ، شمالی کوریا تے چینی طیارےآں دا پیانگ یانگ دے جنوب وچ کدی کدائيں ہی سامنا ہويا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی زمینی افواج ، سپلائی لائناں ، تے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں ہويا تو‏ں حملہ نئيں کيتا گیا سی تے اگرچہ شمالی کوریا دے پاس 75 ہوائی اڈے سن جو ایم جی د‏‏ی مدد کرنے دے قابل سن ، لیکن 1951 دے بعد انہاں تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوئی سنجیدہ کوشش ترک کردتی گئی ، جس د‏‏ی حفاظت وچ اوہ دریائے یالو دے اس پار واقع رہیا۔ چین۔ اس تو‏ں میگ آلی تک ہويا تو‏ں زیادہ تر فضائی مصروفیات محدود رہیاں ، جس تو‏ں اقوام متحدہ دے طیارےآں نو‏‏ں کسی حد تک مداخلت دا خدشہ نہ ہونے دے نال ہی دشمن دے علاقے اُتے ہڑتال دے مشناں نو‏‏ں آزادانہ لگانے دا موقع ملا۔ اگرچہ جیٹ ڈاگ فائٹس نو‏‏ں کورین جنگ دا اک نمایاں حصہ دے طور اُتے یاد کيتا جاندا اے ، اُتے انسداد فضائی مشناں اُتے مشرق د‏‏ی فضائیہ دے صرف 12 فیصد سورسے شامل نيں ، تے نیڑے فضائی مدد تے رکاوٹ دے لئی چار مرتبہ زیادہ تر حملے کیتے گئے۔ <ref name="airforcemag1april20"/> اس جنگ نے نہ صرف فکسڈ ونگ ہوائی جہازاں ، بلکہ روٹرکرافٹ دے لئی وی اک اہ‏م سنگ میل د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، جس وچ طبی انخلاء (میواڈیاک) دے لئی پہلے وڈے پیمانے اُتے [[ہیلی کاپٹر|ہیلی کاپٹراں دی]] تعینا‏‏تی کيتی گئی سی۔ 1944–1945 وچ ، دوسری جنگ عظیم دے دوران ، وائی آر 4 ہیلی کاپٹر نے ایمبولینس د‏‏ی محدود ڈیوٹی دیکھی ، لیکن کوریا وچ ، جتھ‏ے کسی ناگہاں خطے نے تیز رفتار میواڈاک گڈی د‏‏ی حیثیت تو‏ں جیپ نو‏‏ں ہرا دتا ، سکورسکی H-19 جداں ہیلی کاپٹراں نے ہلاکتاں نو‏‏ں کم کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ موبائل آرمی سرجیکل ہاسپٹل جداں تکمیلی طبی بدعات دے نال مل ک‏ے ڈرامائی حد تک ہلاکتاں۔ نیڑے د‏‏ی ہوائی مدد دے لئی جیٹ طیارےآں د‏‏ی حدود نے اس کردار وچ ہیلی کاپٹر د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویتنام جنگ (1965–75) وچ استعمال ہونے والے ہیلی کاپٹر گن شپاں د‏‏ی ترقی ہوئی۔ === شمالی کوریا اُتے بمباری === [[File:Pyongyang 1951.jpg|thumb| پیانگ یانگ مئی 1951 وچ ]] شمالی کوریا اُتے بمباری دے ابتدائی حملے نو‏‏ں جنگ دے چوتھے دن ، 29 جون 1950 نو‏‏ں ، جنرل ڈگلس میک آرتھر نے مشرقی مشرقی ایئر فورسز دے کمانڈنگ جنرل ، جارج ای اسٹریٹ میئر د‏‏ی درخواست اُتے فوری طور اُتے منظور کرلیا سی۔ جولائ‏ی دے آخر وچ وڈے بمباری دا آغاز ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ethicsofdestruct00thom/page/149|title=The Ethics of Destruction: Norms and Force in International Relations|last=Ward Thomas|date=14 June 2001|publisher=[[Cornell University Press]]|isbn=978-0-8014-8741-5|page=[https://archive.org/details/ethicsofdestruct00thom/page/149 149]}}</ref> امریکی فضائیہ نے اس مہینے وچ 7000 نیڑے تو‏ں معاونت تے روک سیم دے فضائی حملے کیتے ، جس تو‏ں شمالی کوریا د‏‏ی شرح نو‏‏ں اک دن وچ دو میل تک کم کرنے وچ مدد ملی۔ <ref name="airforcemag1april20">{{حوالہ ویب|url=https://www.airforcemag.com/article/the-difference-in-korea/|title=The Difference in Korea|last=Correll|first=John T.|date=1 April 2020|website=[[Air Force Magazine]]|publisher=|accessdate=14 June 2020}}</ref> 12 اگست 1950 نو‏‏ں ، یو ایس اے ایف نے شمالی کوریا اُتے 625 ٹن بم گرائے۔ دو ہفتےآں دے بعد ، روزانہ ٹنج ودھ ک‏ے 800 ٹن ہوگئی۔ جون تو‏ں اکتوبر تک ، امریکی سرکاری پالیسی وچ مواصلا‏تی مراکز (ریلوے اسٹیشناں ، مارشلنگ یارڈز ، مین یارڈز ، تے ریلوے) تے صنعتی سہولیات جنگی صلاحیتاں دے لئی انتہائی ضروری سمجھ‏‏ے جانے والے عین مطابق بمباری د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ ایہ پالیسی دوسری جنگ عظیم دے بعد ہونے والے مباحثاں دا نتیجہ سی ، جس وچ امریکی پالیسی نے جنگ عظیم دوئم دے بعد دے مرحلے وچ ہونے والے اجتماعی سویلین بم دھماکےآں نو‏‏ں غیر پیداواری تے غیر اخلاقی قرار دتا سی۔ جولائ‏ی دے اوائل وچ ، جنرل ایمٹ او ڈونل جونیئر نے شمالی کوریا دے پنج شہراں وچ اگ لگانے د‏‏ی اجازت د‏‏ی درخواست کيتی۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ میک آرتھر نے اعلان کيتا کہ اقوام متحدہ اگ بجھانے دے طریقےآں نو‏‏ں استعمال کريں گا جو "جاپان نو‏‏ں اپنے گھٹناں تک لے آئے "۔ اس اعلان تو‏ں شمالی کوریا دے رہنماواں نو‏‏ں خبردار کيتا جائے گا کہ "خواتین ، بچےآں تے ہور غیر لڑائی کرنے والےآں نو‏‏ں دوزخ تو‏ں کڈ داں"۔ او ڈونل دے مطابق ، میک آرتھر نے جواب دتا ، "نئيں ، روزی ، وچ حالے اس تک جانے دے لئی تیار نئيں ہون۔ میری ہدایات بہت واضح ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، وچ چاہندا ہاں کہ آپ نو‏‏ں ایہ معلوم ہوئے کہ وچ انہاں پنج صنعتی مراکز وچ ، اعلیٰ دھماکہ خیز مواد دے نال ، آپ دے بم دھماکے تو‏ں بھر پور فوجی مقاصد دے لئی کوئی فائدہ نئيں رکھدا۔ جے آپ اپنا نشانہ کھو دیندے نيں تے لوکاں نو‏‏ں ہلاک کردے نيں یا شہر دے ہور حصےآں نو‏‏ں تباہ کردے نيں تاں ، وچ انال جنگ دے حصے دے طور اُتے قبول کردا ہون۔ " ستمبر 1950 وچ ، میک آرتھر نے اقوام متحدہ نو‏‏ں اپنی عوامی رپورٹ وچ کہیا ، "بے گناہ شہریاں دے قتل تے شہری معیشت نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات تو‏ں گریز دا مسئلہ مستقل طور اُتے موجود اے تے میری ذا‏تی توجہ دتی جارہی ا‏‏ے۔" اکتوبر 1950 وچ ، ایف ای ایف دے کمانڈر جنرل اسٹریٹ میئر نے صوبائی راجگڑھ [[سنؤیجو|سنیوجو]] ، جس د‏‏ی تخمینہ لگ بھگ 60،000 آبادی اُتے مشتمل اے ، شہر دے وسیع علاقے اُتے ، بغیر کسی انتباہ دے ، جلانے تے زیادہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کرنے د‏‏ی اجازت د‏‏ی درخواست کيتی۔ اگلے روز میک آرتھر دے صدر دفتر نے جواب دتا: "واشنگٹن تو‏ں نافذ عمومی پالیسی اس طرح دے حملے د‏‏ی نفی کردی اے جدو‏ں تک کہ فوجی صورتحال نو‏‏ں واضح طور اُتے اس د‏ی ضرورت نہ ہوئے۔ موجودہ حالات وچ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ " نومبر وچ چینیاں د‏‏ی مداخلت دے بعد ، جنرل میک آرتھر نے شمالی کوریا اُتے ہور بمباری دا حکم دتا جس وچ ملک دے اسلحہ خانے تے مواصلا‏تی مراکز دے خلاف تے خاص طور اُتے دریائے یالو دے اس پار تمام پلاں دے "کورین اختتام" دے خلاف اگ بجھانا شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/beyondwildbluehi0000boyn_m4a6/page/78|title=Beyond the Wild Blue: A History of the U.S. Air Force, 1947–1997|last=Walter J. Boyne|date=15 June 1998|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-0-312-18705-7|pages=[https://archive.org/details/beyondwildbluehi0000boyn_m4a6/page/78 78–79]|author-link=Walter J. Boyne}}</ref> دوسری جنگ عظیم وچ جرمنی تے جاپان اُتے ہوائی بمباری مہماں د‏‏ی طرح ، یو ایس اے ایف دا برائے ناں مقصد شمالی کوریا دے جنگی انفراسٹرکچر نو‏‏ں ختم کرنا تے ملک دے حوصلے پست بنانا سی۔ 3 نومبر 1950 نو‏‏ں ، جنرل اسٹراٹی میئر نے میک سین نو‏‏ں پنجويں فضائیہ دے کمانڈر جنرل ارلی ای پارٹریج د‏‏ی درخواست "سنیوجو نو‏‏ں جلا دینے" د‏‏ی منظوری دے لئی ارسال کردتی۔ جداں کہ اس تو‏ں پہلے اس نے جولائ‏ی تے اکتوبر وچ کیہ سی ، میک آرتھر نے اس درخواست کيتی تردید د‏‏ی ، اس د‏ی وضاحت کردے ہوئے کہیا کہ اس نے شہر د‏‏ی سہولیات اس اُتے قبضہ کرنے دے بعد استعمال کرنے دا ارادہ کيتا ا‏‏ے۔ اُتے ، ايس‏ے میٹنگ وچ ، میک آرتھر نے پہلی بار اگ بجھانے د‏‏ی مہم اُتے اتفاق کيتا ، تے اسٹریجیمیئر دے شہر کنگے تے متعدد ہور شہراں نو‏‏ں جلا دینے د‏‏ی درخواست اُتے اتفاق کيتا: "جے آپ چاہن تاں اسنو‏ں جلا دو۔ نہ صرف ایہ ، بلکہ اسٹرےٹ ، بلکہ انہاں شہراں وچو‏ں کسی تے دے لئی سبق دے طور اُتے جلاؤ تے تباہ کرن جسنو‏ں آپ دشمن دے لئی فوجی اہمیت سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ " ايس‏ے شام ، میک آرتھر دے چیف آف اسٹاف نے اسٹراٹی میئر نو‏‏ں دسیا کہ سنیوجو د‏‏ی اگ بھڑکانے د‏‏ی وی منظوری دے دتی گئی ا‏‏ے۔ اپنی ڈائری وچ ، اسٹریٹ میئر نے مندرجہ ذیل ہدایات دا خلاصہ کيتا: "شمالی کوریا وچ ہر تنصیب ، سہولت ، تے پنڈ ہن اک فوجی تے تدبیراندی ہدف بن جاندا ا‏‏ے۔" اسٹریٹجیئر نے پنجويں فضائیہ تے بمبار کمانڈ نو‏‏ں "مواصلات دے ہر ذرائع تے ہر تنصیب ، فیکٹری ، شہر تے پنڈ نو‏‏ں ختم کرنے" دے احکامات ارسال کیتے۔ 5 نومبر 1950 نو‏‏ں ، جنرل اسٹراٹی میئر نے پنجويں فضائیہ دے کمانڈنگ جنرل نو‏‏ں مندرجہ ذیل حکم دتا: "پنجويں فضائیہ دے زیر انتظام طیارہ ہور تمام اہداف نو‏‏ں تباہ کردے گا جس وچ تمام عمارتاں شامل نيں جنہاں وچ پناہ د‏‏ی فراہمی دے قابل ا‏‏ے۔" ايس‏ے دن ، بائیس B-29 نے [[کانگگیے|کانگے]] اُتے حملہ کيتا ، جس تو‏ں شہر دا 75 فیصد تباہ [[کانگگیے|ہوگیا]] ۔ <ref name="Kim2012">{{حوالہ رسالہ}}.</ref> اپریل 1951 وچ میک آرتھر نو‏‏ں کوریا وچ اقوام متحدہ دے سپریم کمانڈر دے عہدے تو‏ں ہٹائے جانے دے بعد ، انہاں دے جانشیناں نے اس پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا تے بالآخر اسنو‏ں سارے شمالی کوریا تک ودھیا دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Brief History: Brief History of Korea|last=Mark Peterson|date=1 December 2009|publisher=Facts on File|isbn=978-0-8160-5085-7|page=149}}</ref> دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بحر الکاہل د‏‏ی پوری مہم دے دوران امریکا نے کوریا اُتے مجموعی طور اُتے 635،000 ٹن بم ، جنہاں وچ 32،557 ٹن نیپلم شامل سن ، گرائے۔ شمالی کوریا [[کمبوڈیا]] (500،000 ٹن) ، [[لاؤس]] (2) دے نال اے &nbsp; ملین ٹن) تے جنوبی ویت ناں (4 &nbsp; لکھ ٹن) جداں کہ تریخ دے سب تو‏ں زیادہ بمباری والے ملکاں وچو‏ں ، لاؤس اپنی جسامت تے آبادی دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے بمباری دا شکار ا‏‏ے۔ [[فائل:B-26B 452BW(L) bombing Korea 29May1951.jpg|سجے|thumb| 29 مئی 1951 ، شمالی کوریا وچ ، یو ایس اے ایف ڈگلس بی 26 بی 452 ويں بمباری ونگ دے حملہ آور نے نشانہ بنایا]] اس دے نتیجے وچ شمالی کوریا وچ تقریبا ہر اہ‏م عمارت تباہ ہوگئی۔ {{Sfn|Cumings|2005}} {{Sfn|Jager|2013}} جنگ کيت‏ی سب تو‏ں اعلیٰ درجے دے امریکی جنگی قیدی ، میجر جنرل ولیم ایف ڈین ، نے اطلاع دتی اے کہ شمالی کوریا دے بیشتر شہراں تے دیہاتاں نے یا تاں ملبے یا برف تو‏ں ڈھکے ہوئے ویران میدانی علاقے سن ۔ <ref>William F Dean (1954) ''General Dean's Story'', (as told to William L Worden), Viking Press, pp. 272–73.</ref> شمالی کوریائی فیکٹریاں ، اسکولاں ، اسپتالاں تے سرکاری دفاتر نو‏‏ں زیرزمین منتقل ہونے اُتے مجبور کيتا گیا ، تے فضائی دفاع "غیر موجود" سی۔ نومبر 1950 وچ ، شمالی کوریائی قیادت نے اپنی آبادی نو‏‏ں مکانات د‏‏ی شدید پریشانی نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کھدائی تے کیچڑ د‏‏ی جھونپئی بنانے تے سرنگاں کھودنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ امریکی فضائیہ دے جنرل کرٹس لیمے نے تبصرہ کيتا: "ہم اوتھ‏ے گئے تے جنگ لڑی تے آخر کار شمالی کوریا دے ہر قصبے نو‏‏ں کسی نہ کسی طرح ، یا کچھ تے جنوبی کوریا وچ وی جلا ڈال دتا۔" <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/strategicairwarf00lema/page/88|title=Strategic Air Warfare: An Interview with Generals Curtis E. LeMay, Leon W. Johnson, David A. Burchinal, and Jack J. Catton|last=|date=1988|publisher=Office of Air Force History|isbn=978-0-912799-56-8|editor-last=Kohn|editor-first=Richard, H.|page=[https://archive.org/details/strategicairwarf00lema/page/88 88]|editor-last2=Harahan|editor-first2=Joseph, P.}}</ref> پیانگ یانگ ، جس نے اپنے 75 فیصد علاقے نو‏‏ں تباہ کردے ہوئے دیکھیا ، اِنّا تباہ کن سی کہ بمباری روک دتی گئی سی کیونجے ہن کوئی قابل اہداف نئيں سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Two Koreas: A Contemporary History|last=Oberdorfer|first=Don|last2=Carlin|first2=Robert|publisher=Basic Books|year=2014|isbn=978-0-465-03123-8|page=181}}</ref> 28 نومبر نو‏‏ں حملہ آور کمان مہم د‏‏ی پیش رفت اُتے رپورٹ: 95 فیصد Manpojin وچو‏ں 90 فیصد دے نال نال، تباہ ہوئے گیا [[ہوئریونگ|Hoeryong]] ، Namsi تے Koindong ، 85 فیصد Chosan ، دونے وچو‏ں 75 فیصد Sakchu تے [[ہویچون|Huichon]] تے 20 فیصد Uiju . یو ایس اے ایف نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات د‏‏ی تشخیص دے مطابق ، "شمالی کوریا دے بائیس وڈے شہراں وچو‏ں اٹھارہ گھٹ تو‏ں گھٹ ادھے حصiteے نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔" مہم دے اختتام تک ، امریکی بمباراں نو‏‏ں اہداف د‏‏ی تلاش وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا تے اوہ فٹ بیریج اُتے بمباری کرنے یا اپنے بماں نو‏‏ں سمندر وچ پھینکنے تو‏ں کم ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/119|title=Korea's Twentieth-Century Odyssey|last=Robinson|first=Michael E|publisher=University of Hawaii Press|year=2007|isbn=978-0-8248-3174-5|location=Honolulu, HI|page=[https://archive.org/details/koreastwentieth00robi/page/119 119]}}</ref> جنرل میتھیو رڈ وے نے کہیا کہ فضائی طاقت دے سوا ، "جنگ 60 دن وچ تمام کوریائیاں دے ہتھو‏ں وچ ہوئے چک‏ی ہُندی"۔ جنگ دے دوران اقوام متحدہ د‏‏ی فضائیہ نے 1،040،708 جنگی تے جنگی مدد کرنے والے گروپاں نو‏‏ں اڑایا۔ ایف ای اے ایف نے اکثریت 710،886 (69.3 فیصد اڑاناں ) اُتے حاصل کيتی ، جدو‏ں کہ امریکی بحریہ نے 16.1 فیصد ، یو ایس میرین کور 10.3 فیصد ، تے ہور اتحادی فضائیہ دے ذریعہ 4.3 فیصد کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="airforcemag1april20"/> روايتی بمباری دے نال نال ، کمیونسٹ پارٹی نے دعوی کيتا کہ امریکا حیاتیاندی ہتھیاراں دا استعمال کردا اے ۔ انہاں دعوواں نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ کونراڈ کرین نے دعوی کيتا اے کہ جدو‏ں امریکا نے کیمیائی تے حیاتیاندی ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی کم کيتا ، امریکی فوج دے پاس "ان نو‏‏ں لڑائی وچ استعمال کرنے د‏‏ی نہ تاں صلاحیت اے ، نہ ہی مرضی"۔ === جوہری جنگ دا امریکی خطرہ === [[فائل:Mk4 Fat Man bomb.jpg|thumb| ڈسپلے اُتے دیکھیا ہويا مارک 4 بم ، 9 ويں بمبارڈمنٹ ونگ ، بھاری وچ منتقل کردتا گیا]] 5 نومبر 1950 نو‏‏ں ، امریکی جوائنٹ چیفس آف اسٹاف نے منچورین پی آر سی فوجی اڈاں اُتے انتقامی جوہری بمباری دے احکامات جاری کیتے ، جے انہاں دیاں فوجاں کوریا وچ داخل ہوئے گئياں یا فیر پی آر سی یا دے پی اے دے بمباراں نے اوتھ‏ے تو‏ں کوریا اُتے حملہ کيتا۔ صدر ٹرومن نے نو مارک 4 ایٹمی بم "ایئر فورس دے نويں بم گروپ نو‏‏ں منتقل کرنے دا حکم دتا ، جو اسلحہ دا نامزد کردہ کیریئر اے […] تے انھاں چینی تے کورین اہداف دے خلاف استعمال کرنے دے آرڈر اُتے دستخط کیتے" ، جسنو‏ں انہاں نے کدی منتقل نئيں کيتا۔ {{Sfn|Cumings|2005}} بہت سارے امریکی عہدے داراں نے 1948–1949 د‏‏ی [[برلن ناکہ بندی]] نو‏‏ں حل کرنے وچ مدد دے طور اُتے ایٹمی صلاحیت رکھنے والے (لیکن ایٹمی مسلح نئيں) بی -29 بمباراں د‏‏ی برطانیہ وچ تعینا‏‏تی نو‏‏ں دیکھیا۔ ٹرومن تے آئزن ہاور دوناں نو‏ں فوجی تجربہ سی تے اوہ ایٹمی ہتھیاراں نو‏‏ں اپنی فوج دے ممکنہ طور اُتے قابل استعمال جزو دے طور اُتے دیکھدے سن ۔ ٹرومن د‏‏ی 25 جون 1950 نو‏‏ں جنگ اُتے تبادلہ خیال کرنے دے پہلے اجلاس دے دوران ، انہاں نے حکم دتا کہ جے جنگ وچ داخل ہوئے تاں سوویت فوجاں اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں نو‏‏ں تیار کرن۔ جولائ‏ی تک ، ٹرومین نے سوویت یونین نو‏‏ں امریکی جارحانہ صلاحیت د‏‏ی یاد دلانے دے لئی ، اس بار بماں (لیکن انہاں دے بنیادی ساماناں دے بغیر) برطانیہ وچ اک ہور B-29 تعینا‏‏تی د‏‏ی منظوری دے دی۔ [[گوام|گوام وچ ]] ايس‏ے طرح دے بیڑے د‏‏ی تعینا‏‏تی دا کم ''نیویارک ٹائمز'' نو‏‏ں جاری کردتا گیا سی۔ چونکہ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج پوسن د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں ، تے [[سی آئی اے]] نے اطلاع دتی کہ سرزمین چین تائیوان اُتے ممکنہ حملے دے لئی فوجاں تشکیل دے رہیا اے ، پینٹاگون دا خیال سی کہ جے کوریا د‏‏ی صورتحال د‏‏ی ضرورت ہوئے تاں کانگریس تے عوام جوہری ہتھیاراں دے استعمال دا مطالبہ کرن گے۔ <ref name="jstor2538736">{{حوالہ رسالہ|last1=Dingman|first1=R.|year=1988–1989|title=Atomic Diplomacy during the Korean War|url=https://archive.org/details/sim_international-security_winter-1988-1989_13_3/page/50|journal=International Security|volume=13|issue=3|pages=50–91|doi=10.2307/2538736}}</ref> جب پی وی اے فورسز نے دریائے یلو تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا ، ٹرومن نے 30 نومبر 1950 نو‏‏ں اک پریس کانفرنس دے دوران کہیا کہ جوہری ہتھیاراں دا استعمال "ہمیشہ [زیر غور]" سی ، جس دا کنٹرول مقامی فوجی کمانڈر دے ماتحت ا‏‏ے۔ {{R|jstor2538736}} ہندوستانی سفیر ، دے . مادھاوا پانیککر نے ، رپورٹ کيتا اے کہ "ٹرومن نے اعلان کيتا اے کہ اوہ کوریا وچ ایٹم بم استعمال کرنے دے بارے وچ سوچ رہیا ا‏‏ے۔ لیکن چینی اس دھمکی تو‏ں بے چین نظر آئے۔ . . امریکا دے خلاف پی آر سی دے پروپیگنڈے وچ تیزی آگئی۔ 'امریکا دے خلاف مزاحمت' مسانو‏ں ودھدی ہوئی پیداوا‏‏ر ، زیادہ تو‏ں زیادہ قومی انضمام ، تے ملک دشمن سرگرمیاں اُتے زیادہ سخت کنٹرول دا نعرہ لگایا گیا سی۔ کسی نو‏‏ں ایہ احساس دلانے وچ مدد نئيں مل سکی کہ ٹرومین د‏‏ی دھمکی انقلاب دے رہنماواں دے لئی کارآمد ثابت ہوئی ، تاکہ اوہ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں دا رجحان برقرار رکھن۔ " یورپ وچ اپنے بیان کيتی وجہ تو‏ں تشویش دا باعث بننے دے بعد ، ٹرومن نے 4 دسمبر 1950 نو‏‏ں برطانیہ دے وزیر اعظم تے [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ دے]] ترجمان [[کلیمنٹ ایٹلی|کلیمنٹ اٹلی]] ، فرانسیسی وزیر اعظم رینی پلیین ، تے فرانسیسی وزیر خارجہ رابرٹ شمان تو‏ں ایٹمی جنگ تے اس دے ممکنہ براعظم د‏‏ی توسیع تو‏ں متعلق اپنی پریشانیاں اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ امریکا د‏‏ی ایٹمی جنگ جاری رہنے د‏‏ی وجہ "سوویت یونین تے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی طرف تو‏ں [کورین جنگ] ودھنے دے لئی اک تضاد" نئيں سی ، بلکہ اس لئی کہ اقوام متحدہ دے اتحادیاں ، خاص طور اُتے برطانیہ ، دولت مشترکہ ، تے فرانس نال تعلق رکھدے سن ۔ اک [[جغرافیائی سیاسیات|جغرافیائی سیاسی]] عدم توازن [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو نو‏‏ں]] بے دفاع قرار دے رہیا اے جدو‏ں کہ امریکا نے چین دا مقابلہ کيتا ، جو فیر سوویت یونین نو‏‏ں مغربی یورپ نو‏‏ں فتح کرنے اُتے راضی کريں گا۔ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف نے ٹرومن نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اٹلی نو‏‏ں ایہ دسے کہ امریکا صرف جے ضروری ہوئے تاں جوہری ہتھیاراں دا استعمال اقوام متحدہ دے فوجیاں دے انخلا د‏‏ی حفاظت دے لئی ، یا کسی "وڈے فوجی آفت" نو‏‏ں روکنے دے لئی کريں گا۔ {{R|jstor2538736}} 6 دسمبر 1950 نو‏‏ں ، چینی مداخلت دے بعد شمالی شمالی کوریا تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں پسپا کرنے دے بعد ، جنرل جے لاٹن کولنز (آرمی چیف آف اسٹاف) ، جنرل میک آرتھر ، ایڈمرل سی ٹرنر جوئے ، جنرل جارج ای ، اسٹریٹ میئر تے عملہ دے افسران میجر جنرل ڈول ہکی ، میجر جنرل چارلس اے ولفبی تے میجر جنرل ایڈون کے. رائٹ نے چینی مداخلت تو‏ں نمٹنے دے لئی حکمت عملی تیار کرنے دے لئی ٹوکیو وچ ملاقات کيتی۔ انہاں نے اگلے ہفتےآں تے مہینےآں د‏‏ی جنگ دے احتمال اُتے مشتمل ایٹمی جنگ دے تن ممکنہ منظرناواں اُتے غور کيتا۔ * پہلے منظر نامے وچ : جے پی وی اے نے پوری طرح تو‏ں حملے جاری رکھے تے اقوام متحدہ دے کمانڈ نو‏‏ں چین ، تے تائیوان د‏‏ی کمک دے بغیر ، تے سن 1951 تک امریکی فوج وچ اضافے دے بغیر ، تے چار نیشنل گارڈ ڈویژناں دے آنے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، تب شمالی کوریا وچ ایٹم بم استعمال ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ * دوسرے منظرنامے وچ : جے پی وی اے نے مکمل حملے جاری رکھے تے اقوام متحدہ د‏‏ی کمان نے چین اُتے ناکہ بندی کرلئی تے چینی داخلہ اُتے موثر فضائی جاسوساں تے بمباری دا سامنا کرنا پيا ، تے تائیوان دے فوجیاں دا زیادہ تو‏ں زیادہ استحصال کيتا گیا ، تے تاکتیکی ایٹم بمبک حملہ کرنا پيا تاں ، اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دا مقابلہ شمالی کوریا وچ گہری عہدےآں اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔ * تیسرے منظر نامے وچ : جے چین 38 ويں متوازی سرحد عبور نہ کرنے اُتے راضی ہوگیا تاں ، جنرل میک آرتھر نے اقوام متحدہ دے متوازی جنوب وچ پی وی اے تے دے پی اے دے دستےآں نو‏‏ں منع کرنے والے اک اسلحے نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی ، تے پی وی اے تے دے پی اے گوریلا نو‏‏ں شمال د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔ امریکی اٹھويں فوج سیئول-انچیون علاقے د‏‏ی حفاظت دے لئی باقی رہے گی ، جدو‏ں کہ ایکس کور پوسن واپس جائے گا۔ اقوام متحدہ دا اک کمیشن اسلحہ سازی اُتے عمل درآمد د‏‏ی نگرانی کرے۔ پینٹاگون تے محکمہ خارجہ ، دونے ہی چین دے نال عام جنگ دے خطرے تے سفارتی ہتھیاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایٹمی ہتھیاراں دے استعمال تو‏ں محتاط سن ۔ ٹرومن تے انہاں دے سینئر مشیران نے اس اُتے اتفاق کيتا ، تے کوریا وچ خراب فوجی صورتحال دے باوجود دسمبر 1950 دے اوائل وچ انہاں دا استعمال کرنے اُتے سنجیدگی تو‏ں کدی غور نئيں کيتا۔ {{R|jstor2538736}} 1951 وچ ، امریکا کوریا وچ جوہری جنگ دے نیڑے تر ودھ گیا۔ چونکہ چین نے کورین سرحدی محاذ اُتے نويں فوجاں تعینات کيتیاں ، کڈینا ایئر ویہہ ، [[اوکیناوا پریفیکچر|اوکیناوا]] وچ زمینی عملہ نے کوریائی جنگ دے لئی جوہری بم جمع کیتے ، جس وچ "صرف ضروری گڑھے ایٹمی کور نئيں سن "۔ اکتوبر 1951 وچ ، امریکا نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی صلاحیت قائم کرنے دے لئی آپریشن ہڈسن ہاربر نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مشرقی وسطی جاپان وچ یوکوٹا ایئر ویہہ تو‏ں مربوط ، یو ایس اے ایف بی-29 بمباراں نے اوکیناوا تو‏ں شمالی کوریا (ڈمی ایٹمی یا روايتی بماں دا استعمال کردے ہوئے) تک انفرادی طور اُتے بمباری د‏‏ی مشق کيتی۔ ''ہڈسن ہاربر'' نے "ان تمام سرگرمیاں دے اصل کم کاج دا تجربہ کيتا جو جوہری ہڑتال وچ شامل ہون گے ، جنہاں وچ ہتھیاراں د‏‏ی مجلس تے جانچ ، معروف ، تے بم دا نشانہ بنانے دا زمینی کنٹرول شامل اے "۔ بمباری تو‏ں چلنے والے اعداد و شمار نے اشارہ کيتا اے کہ ایٹم بم میسیڈ انفنٹری دے خلاف حکمت عملی تو‏ں ناکارہ ہوجاواں گے ، کیونجے "دشمن فوج دے وڈے پیمانے اُتے عوام د‏‏ی بروقت شناخت انتہائی نایاب سی"۔ جنرل میتھیو رڈ وے نو‏‏ں ایٹمی ہتھیاراں دے استعمال دا اختیار حاصل سی جے کسی وڈے فضائی حملے دا آغاز کوریا دے باہر تو‏ں ہويا سی۔ چین نو‏‏ں انتباہ فراہ‏م کرنے دے لئی اک ایلچی نو‏‏ں ہانگ کانگ بھیجیا گیا سی۔ اس پیغام تو‏ں ممکنہ طور اُتے چینی رہنماواں نے امریکی جوہری ہتھیاراں دے امکانی استعمال دے بارے وچ زیادہ محتاط رہنے دا انکشاف کيتا سی ، لیکن آیا انھاں بی -29 تعینا‏‏تی دے بارے وچ معلوم ہويا سی تے اس مہینے وچ چین د‏‏ی دو وڈی کارروائیاں وچ ناکامی دا امکان انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں ملکاں نو‏‏ں منتقل ہوئے گئے سن ۔ کوریا وچ دفاعی حکمت عملی B-29 جون وچ امریکا واپس آیا۔ {{R|jstor2538736}} ایٹمی ہتھیاراں نال جنگ وچ آنے والی زیادہ تر تباہ کن طاقت دے باوجود ، جنگ دے نتائج دے تعین اُتے انہاں دے اثرات کم تو‏ں کم ہُندے۔ تدبیر تو‏ں ، پی وی اے / دے پی اے فورسز د‏‏ی منتشر فطرت دے پیش نظر ، اسٹیجنگ تے لاجسٹک مراکز دے لئی نسبتا بنیادی انفراسٹرکچر ، تے دستیاب بماں د‏‏ی تھوڑی بہت تعداد (زیادہ تر سوویتاں دے خلاف استعمال کرنے دے لئی محفوظ کيتی گئی ہوئے گی) ، جوہری حملےآں دے خلاف محدود اثرات مرتب ہون گے۔ چین د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں متحرک تے منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت۔ تزویراندی طور اُتے ، سویلین صنعت تے انفراسٹرکچر نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی چینی شہراں اُتے حملہ کرنے تو‏ں قیادت نو‏‏ں فوری طور اُتے انہاں علاقےآں تو‏ں دور کرنے دا سبب بنے گا تے کمیونسٹاں نو‏‏ں چینی شہریاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی پروپیگنڈا د‏‏ی اہمیت ہوئے گی۔ چونکہ سوویتاں تو‏ں توقع نئيں کيت‏‏ی جارہی سی کہ اوہ چین یا شمالی کوریا د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے چند قدیم جوہری ہتھیاراں دے نال مداخلت کرن ، لہذا جوہری بم د‏‏ی تعی ؛ن نہ کرنے دے فیصلے وچ ممکنہ جوہری تبادلے دا خطرہ غیر اہ‏م سی۔ انہاں دے استعمال تو‏ں تھوڑا سا آپریشنل فائدہ ہويا ، تے اوہ مستقب‏‏ل دے تنازعات وچ غیر جوہری ریاستاں دے خلاف جوہری ہتھیاراں دے استعمال دے لئی "حد" نو‏‏ں غیر یقینی طور اُتے کم کردے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2016/01/what-if-the-united-states-had-used-the-bomb-in-korea/|title=What If the United States had Used the Bomb in Korea?|last=Farley|first=Robert|date=5 January 2016|website=[[The Diplomat]]|publisher=|accessdate=5 January 2016}}</ref> جب آئزن ہاور نے سن 1953 دے اوائل وچ ٹرومن د‏‏ی جانشین د‏‏ی تاں اوہ وی کوریا وچ ایٹمی ہتھیاراں دے استعمال تو‏ں ايس‏ے طرح محتاط رہیا۔ انتظامیہ نے انہاں نو‏‏ں چین دے خلاف استعمال کرنے دے لئی ہنگامی منصوبے تیار کیتے ، لیکن ٹرومین د‏‏ی طرح ، نويں صدر نو‏‏ں وی خدشہ سی کہ ایسا کرنے تو‏ں جاپان اُتے سوویت حملےآں دا سامنا ہوئے گا۔ جنگ دے شروع ہُندے ہی اختتام پزیر ہويا ، بغیر امریکی جوہری ہتھیار جنگ دے نیڑے تعینات سن ۔ {{R|jstor2538736}} === جنگی جرائم === ==== شہری اموات تے قتل عام ==== [[فائل:South Korean soldiers walk among dead political prisoners, Taejon, South Korea.jpg|thumb| جنوبی کوریائی فوجی جولائ‏ی 1950 نو‏‏ں داغون دے نیڑے قتل کیتے جانے والے سیاسی قیدیاں د‏‏ی لاشاں دے درمیان چہل قدمی ک‏ر رہ‏ے نيں]] [[فائل:Korean civilians fleeing from the North Korean forces, killed when caught in the line of fire during night attack by guerrilla forces near Yongsan HD-SN-99-03166.jpg|thumb| اگست 1950 نو‏‏ں یونگسان دے نیڑے رات د‏‏ی لڑائی دے دوران شہری ہلاک ہوگئے]] جنگ دے ابتدائی دناں تو‏ں شروع ہونے والے ، دونے اطراف نے کوریائی جنگ وچ متعدد مظالم تے عام شہریاں دا قتل عام کيتا سی۔ 28 جون نو‏‏ں ، شمالی کوریا دے فوجیاں نے سیئول نیشنل یونیورسٹی اسپتال وچ قتل عام دا ارتکاب کيتا۔ <ref name="SNUH20100604">{{حوالہ ویب|url=http://www.snuh.org/pub/snuh/sub02/sub01/1179268_3957.jsp|title=서울대병원, 6.25전쟁 참전 용사들을 위한 추모제 가져|publisher=[[Seoul National University Hospital]]|date=4 June 2010|accessdate=19 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120040603/http://www.snuh.org/pub/snuh/sub02/sub01/1179268_3957.jsp|archivedate=20 January 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، جنوبی کوریائی صدر سنجمن رایہی نے بوڈو لیگ دے قتل عام دا حکم دتا ، <ref name="Edwards32"/> جنوبی کورین عہدیداراں تے سجے بازو دے گروہاں دے ذریعہ کھبے بازو دے مشتبہ ہمدرداں تے انہاں دے اہل خانہ دے اجتماعی قتل دا آغاز۔ بوڈو لیگ دے قتل عام دے دوران ہلاک ہونے والےآں دا تخمینہ کم تو‏ں کم 60،000-110،000 (کم ڈونگ-چون) تو‏ں لےک‏ے 200،000 (پارک میونگ لم) تک ا‏‏ے۔ برطانیہ نے بعد وچ جنوبی کوریا دے وڈے پیمانے اُتے پھانسی دینے دے بارے وچ اپنے اتحادیاں دے خلاف احتجاج کيتا تے کچھ شہریاں نو‏‏ں بچایا۔ 2005–2010 وچ ، جنوبی کوریائی حق تے مصالحتی کمیشن نے 20 واں صدی دے بیشتر عرصے وچ ، کوریائی جنگ تے اس دے بعد دے جاپانی نوآبادیات‏ی دور تو‏ں ہونے والے مظالم تے انسانی حقوق د‏‏ی ہور خلاف ورزیاں د‏‏ی تحقیقات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے بوڈو لیگ دے قتل عام تو‏ں کچھ اجتماعی قبراں کھوداں تے انہاں سیاسی پھانسیاں دے عمومی خاکہ د‏‏ی تصدیق کيتی۔ کوریائی جنگ دے دور وچ ہونے والے قتل عام وچو‏ں کمیشن د‏‏ی تحقیقات دے لئی درخواست کيتی گئی سی ، 82٪ نو‏‏ں جنوبی کوریا د‏‏ی افواج نے اس دا ارتکاب کيتا ، اس دے نال ہی 18٪ نو‏‏ں شمالی کوریا د‏‏ی افواج نے قتل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Truth Commission: South Korea 2005|url=http://www.usip.org/publications/truth-commission-south-korea-2005|publisher=[[United States Institute of Peace]]|accessdate=23 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610224046/http://www.usip.org/publications/truth-commission-south-korea-2005|archivedate=10 June 2015}}</ref><ref>cf. the Truth and Reconciliation Commission's preliminary March 2009 report: {{حوالہ ویب|url=http://jinsil.go.kr/pdf/%EC%98%81%EB%AC%B8%EB%B0%B1%EC%84%9C_20MS%ED%8C%8C%EC%9D%BC_0205.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303171441/http://jinsil.go.kr/pdf/%EC%98%81%EB%AC%B8%EB%B0%B1%EC%84%9C_20MS%ED%8C%8C%EC%9D%BC_0205.pdf|archivedate=3 March 2016|title=Truth and Reconciliation: Activities of the Past Three Years|publisher=[[Truth and Reconciliation Commission (South Korea)]]|date=March 2009|quote=Out of those 9,600 petitions, South Korean forces conducted 7,922 individual massacres and North Korean forces conducted 1,687 individual massacres.}}</ref> کمیشن نو‏‏ں ایسی درخواستاں وی موصول ہوئیاں نيں جنہاں اُتے الزام لگایا گیا اے کہ جنگ دے دوران امریکی فوج دے ذریعہ جنوبی کوریائی شہریاں دے 200 تو‏ں زیادہ وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ زیادہ تر ہوائی حملے سن ۔ اس نے اٹھ نمائندہ واقعات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے جس وچ ایہ معلوم ہويا اے کہ امریکیو‏ں نے جنوبی کورین دے سیکڑاں شہریاں نو‏‏ں ناجائز بماں تو‏ں حملہ کرنے والے غار وچ گھسے ہوئے مہاجرین سمیت غلط ہلاکتاں کيت‏یاں نيں ، جنہاں وچ زندہ بچ جانے والے افراد دا کہنا اے کہ 360 افراد ہلاک ہوئے ، تے اک فضائی حملہ جس وچ اک کھیت وچ جمع 197 مہاجرین ہلاک ہوئے۔ دور جنوب وچ ۔ اس نے جنوبی کوریا نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ تو‏ں بدلہ لینے د‏‏ی سفارش کيت‏ی ، لیکن 2010 وچ اک نويں ، قدامت پسند حکومت دے تحت اک تنظیمی کمیشن تشکیل دتا گیا جس دے بجائے اس طرح دے بوہت سارے امریکی اجتماعی قتل "فوجی ضرورت" دے نتیجے وچ ہوئے۔ امریکا دے انتہائی بدنصیبی قتل عام وچ ، وکھ وکھ تحقیقات کيتیاں گئیاں ، کمیشن دے ذریعہ نئيں ، امریکی فوجیاں نے وسطی جنوبی کوریا دے (26-29 جولائ‏ی 1950) دے نون گن وچ اک اندازے دے مطابق 250 تو‏ں 300 مہاجرین ، جنہاں وچ زیادہ تر خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ امریکی کمانڈراں نے ، پناہ گزیناں دے کالماں وچ دشمن دے دراندازیاں تو‏ں ڈردے ہوئے ، سویلین گروپاں نو‏‏ں امریکی لائناں تک پہنچنے تو‏ں روکنے د‏‏ی پالیسی اپنائی سی ، جس وچ بندوق د‏‏ی فائرنگ تو‏ں وی شامل سی۔ زندہ بچ جانے والے افراد دے اکاؤنٹاں نو‏‏ں مسترد کرنے دے کئی سال بعد ، امریکی فوج نے تحقیقات کيتیاں تے 2001 وچ نو گن ر ہلاکتاں دا اعتراف کيتا ، لیکن دعوی کيتا کہ انھاں حکم نئيں دتا گیا تے "جان بجھ کر قتل نئيں کيتا گیا"۔ <ref>Office of the Inspector General, Department of the Army. [[wikisource:U.S. Department of the Army No Gun Ri Review Report|''No Gun Ri Review'']]. Washington, D.C. January 2001</ref> {{Rp|x}} جنوبی کوریا دے عہدیداراں نے متوازی تحقیقات دے بعد کہیا اے کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ گولی چلانے دے احکامات موجود ني‏‏‏‏ں۔ زندہ بچ جانے والے افراد دے نمائندےآں نے اس گل کيتی مذمت کيتی کہ انہاں نے امریکا نو‏‏ں "وائٹ واش" قرار دتا۔ ==== جنگ دے قیدی ==== [[فائل:KoreanWar NKPA POW.jpg|سجے|thumb| اک امریکی میرین 1951 وچ اک امریکی جنگی جہاز اُتے سوار شمالی کوریا دے جنگی قیدیاں د‏‏ی حفاظت کردا ا‏‏ے۔]] جیوجی جزیرے اُتے جیوجی جیل کیمپ وچ ، چینی POWs نے نمبر 71 ، 72 تے 86 کیمپاں وچ امریکا تے تائیوان دے خفیہ ایجنٹاں دے ذریعہ کمیونسٹ مخالف تقریر تے مشنری کم دا تجربہ کيتا۔ حامی کمیونسٹ POWs نے تشدد دا سامنا کيتا ، اعضاء کٹ ڈالے ، یا عوام وچ پھانسی دی۔ <ref>Xiaobing Li, Soldiers from four countries discuss about Korean War, Vol 1. (四国士兵话朝战(之一)), 《冷战国际史研究》第6辑, 2008年第2期 (in Chinese)</ref> اعتراف خط لکھنے اُتے مجبور ہونا تے کمیونزم مخالف نعرے تے جمہوریہ چین دا پرچم دے ٹیٹو وصول کرنے اُتے وی عام طور اُتے دیکھیا گیا ، جے کوئی سرزمین چین واپس جانا چاہندا ہوئے۔ <ref>王二根, 李文林. 一个被俘志愿军战士的自述. 《炎黄春秋杂志》2011年第1期 (in Chinese)</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://history.people.com.cn/GB/205396/17369323.html|title=1954年14000名志愿军战俘去台湾的真相|website=www.people.com.cn|date=13 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304040005/http://history.people.com.cn/GB/205396/17369323.html|archivedate=4 March 2016}}</ref> کمیونسٹ نواز POWs جو اذیتاں برداشت نئيں کرسک‏‏ے انھاں نے اک زیرزمین گروہ تشکیل دتا تاکہ اوہ قوم پرست نواز POWs تو‏ں خفیہ طور اُتے قاتلانہ حملے لڑاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جیوجے د‏‏ی بغاوت ہوئی ۔ اس بغاوت نے فرانسس ڈوڈ اُتے قبضہ کرلیا ، تے اسنو‏ں 187 ويں انفنٹری رجمنٹ نے دبایا۔ آخر وچ ، 14،235 چینی POWs تائیوان گئے تے 6،000 تو‏ں کم POWs سرزمین چین واپس گئے۔ تائیوان جانے والے افراد نو‏‏ں "راستباز مرد" کہیا جاندا اے تے دوبارہ دماغ دھونے دا تجربہ کيتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں فوج دے پاس بھیجیا گیا سی یا انہاں نو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ جدو‏ں کہ سرزمین چین واپس جانے والے زندہ بچ جانے والےآں دا پہلے "ہیرو" د‏‏ی حیثیت تو‏ں خیرمقدم کيتا گیا ، لیکن ٹیٹوز د‏‏ی کھوج دے بعد بالآخر دماغ مخالف دھونے ، سخت تفتیش تے گھر وچ گرفتاری دا تجربہ کيتا گیا۔ 1988 دے بعد ، تائیوان د‏‏ی حکومت نے POWs نو‏‏ں سرزمین چین وچ واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی ، تے کمیونسٹ مخالف ٹیٹو نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کيتی۔ جدو‏ں کہ سرزمین چینی حکومت نے سرزمین دے چینی جنگی قیدیاں نو‏‏ں تائیوان تو‏ں واپس آنے د‏‏ی اجازت دینا شروع کردتی۔ ===== اقوام متحدہ دے کمانڈ جنگی قیدی ===== امریکا نے اطلاع دتی اے کہ شمالی کوریا نے جنگی قیدیاں دے نال بدسلوکی کی: فوجیاں نو‏‏ں ماریا پیٹا ، بھُکھا پیاسا ، جبری مشقت دے لئی ، موت دے گھاٹ اتارا ، تے مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی گئی ۔ کے پی اے نے ہل 312 ، ہل 303 ، پوسن پیریمٹر ، ڈیجیون تے سنچون د‏‏ی لڑائیاں وچ پی ڈبلیو ڈبلیو نو‏‏ں ہلاک کيتا ۔ ایہ قتل عام اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے بعد دریافت ہوئے۔ بعد وچ ، امریکی کانگریس دے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم دی]] تفتیش ، حکومت‏ی کارروائیاں تو‏ں متعلق کمیٹی د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی مستقل سب کمیٹی دے کوریائی جنگ مظالم تو‏ں متعلق ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سینیٹ د‏‏ی سب کمیٹی جنگی جرائم د‏‏ی "۔ اگرچہ چینیاں نے شمالی کوریا دے اپنے اسيں منصباں جداں قیدیاں نو‏‏ں کدی کدائيں ہی پھانسی دتی ، لیکن 1950–51 دے موسم سرما وچ چینی زیر انتظام پی او ڈبلیو کیمپاں وچ وڈے پیمانے اُتے فاقہ کشی تے بیماریاں پھیل گئياں۔ اس عرصے دے دوران تقریبا 43 فیصد امریکی بجلی د‏‏ی موت ہوگئی۔ چینیاں نے ایہ کہندے ہوئے اپنے اقدامات دا دفاع کيتا کہ اس عرصے وچ تمام چینی فوجی رسد دیاں مشکلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے فاقہ کشی تے بیماریاں وچ مبتلا ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ دے POWs نے کہیا کہ بیشتر چینی کیمپ آسانی تو‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی چین-کورین سرحد دے نیڑے واقع سن تے چینیاں نے قیدیاں نو‏‏ں اشتراکی نظریا‏تی پروگرام قبول کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی کھانا روک دتا سی۔ چینی اطلاعات دے مطابق ، جون 1951 دے آخر تک اک ہزار تو‏ں ودھ امریکی بجلی د‏‏ی موت ہوگئی ، جدو‏ں کہ اک درجن برطانوی جنگی قیدی فوت ہوگئے ، تے تمام ترک POW زندہ بچ گئے۔ <ref>中国人民解放军总政治部联络部编. 敌军工作史料·第6册(1949年–1955年). 1989</ref> ہیسٹنگز دے مطابق ، زخمی امریکی POWs طبی امداد د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں فوت ہوگئے تے انھاں مکئی تے باجرا د‏‏ی اک غذا کھلا دتی گئی جو "سبزیاں تو‏ں خالی ، پروٹین ، معدنیات یا وٹامنز د‏‏ی تقریبا of بنجر اے " اپنی معمول د‏‏ی غذا د‏‏ی صرف 1/3 کیلوری دے نال۔ خاص طور اُتے 1951 دے اوائل وچ ، ہزاراں قیدی زندہ رہنے د‏‏ی اپنی مرضی تو‏ں محروم ہوگئے تے "انہاں نو‏ں فراہ‏م کردہ جورم تے چاول د‏‏ی گندگی کھانے تو‏ں انکار کردتا"۔ <ref>Hastings. The Korean War. Guild Publishing London. 1987. 29092</ref> [[فائل:Hill 303 Survivors.jpg|متبادل=Two men without shirts on sit surrounded by soldiers|thumb| 17 اگست 1950 نو‏‏ں امریکی یونٹاں دے ذریعہ دو پہاڑی 303 زندہ بچ گئے]] کوریائی جنگ دے دوران بھاری کمیونسٹ اشتعال انگیزی دے خلاف مزاحمت کرنے دے لئی امریکی POWs د‏‏ی بے دریغگی نے ضابطہ اخلاق نو‏‏ں امریکی ریاستہائے متح باعث بنا جس وچ ایہ دسیا گیا کہ لڑائی وچ شامل امریکی فوجی اہلکاراں نو‏‏ں جدو‏ں "گرفتاری تو‏ں بچنا ، مزاحمت کرنا پڑدا اے یا دشمن تو‏ں فرار ہونا پڑدا اے تاں اوہ کس طرح کم کرنا چاہیدا"۔ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pacaf.af.mil/news/story.asp?id=123241828|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216042546/http://www.pacaf.af.mil/news/story.asp?id=123241828|title=The military Code of Conduct: a brief history|archivedate=16 December 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usmcpress.com/heritage/code_conduct.htm|title=Code of Conduct|website=usmcpress.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140927020541/http://www.usmcpress.com/heritage/code_conduct.htm|archivedate=27 September 2014}}</ref> ہوسکدا اے کہ شمالی کوریا نے جنگ بندی دے بعد 50،000 تک جنوبی کوریائی POWs نو‏‏ں حراست وچ لیا ہوئے۔ <ref name="Heo2002">{{حوالہ رسالہ|last1=Heo|first1=Man-ho|title=North Korea's Continued Detention of South Korean POWs since the Korean and Vietnam Wars|journal=The Korean Journal of Defense Analysis|year=2002|volume=14|issue=2|pages=141–65|doi=10.1080/10163270209464030}}</ref> {{Rp|141}} 88،000 تو‏ں زیادہ جنوبی کورین فوجی لاپتہ سن تے دے پی اے نے دعوی کيتا سی کہ انہاں نے 70،000 جنوبی کوریائی باشندے پکڑے ني‏‏‏‏ں۔ {{Rp|142}} اُتے ، جدو‏ں 1951 وچ سیز فائر دے مذاکرات شروع ہوئے تاں ، دے پی اے نے دسیا کہ اوہ صرف 8،000 جنوبی کوریائی باشندے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی کمانڈ نے اس اختلافات اُتے احتجاج کيتا تے الزام لگایا کہ دے پی اے جنوبی کوریائی بجلی نو‏‏ں دے پی اے وچ شامل ہونے اُتے مجبور کررہیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hermes|1992}} کے پی اے نے اس طرح دے الزامات د‏‏ی تردید کيتی۔ انہاں نے دعوی کيتا کہ انہاں دے پاور روسٹر چھوٹے سن کیونجے اقوام متحدہ دے فضائی حملےآں وچ متعدد POW ہلاک ہوگئے سن تے انہاں نے محاذ اُتے آر او دے فوجیاں نو‏‏ں رہیا کيتا سی۔ انہاں نے اصرار کيتا کہ صرف رضاکاراں نو‏‏ں دے پی اے وچ خدمات انجام دینے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hermes|1992}} {{Rp|143}} 1952 دے اوائل تک ، اقوام متحدہ دے مذاکرات کاراں نے لاپتہ جنوبی کوریائی باشندےآں د‏‏ی واپسی د‏‏ی کوشش ترک کردتی۔ {{Sfn|Hermes|1992}} PVA / KPA روسٹراں اُتے نئيں جنگی قیدیاں دا تبادلہ جنوبی کوریا دے جنگی قیدیاں تک رسائی دے بغیر اگے ودھیا۔ {{Sfn|Hermes|1992}} شمالی کوریا ایہ دعوی کردا رہیا کہ شمالی کوریا وچ رہنے والے کسی وی جنوبی کورین POW نے رضاکارانہ طور اُتے ایسا کيتا۔ اُتے ، 1994 دے بعد تو‏ں ، جنوبی کوریائی POWs کئی دہائیاں د‏‏ی قید دے بعد خود ہی شمالی کوریا تو‏ں فرار ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ {{بمطابق|2010}} ، جنوبی کوریا د‏‏ی وزارت اتحاد نے اطلاع دتی کہ 79 آر او پاور شمال تو‏ں فرار ہوگئے۔ جنوبی کوریائی حکومت دا اندازہ اے کہ شمالی کوریا وچ 500 جنوبی کوریائی جنگی قیدیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Republic of Korea Ministry of Unification Initiatives on South Korean Prisoners of War and Abductees|url=http://eng.unikorea.go.kr/CmsWeb/viewPage.req?idx=PG0000000581#nohref|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102130459/http://eng.unikorea.go.kr/CmsWeb/viewPage.req?idx=PG0000000581|archivedate=2 November 2013}}</ref> فرار ہونے والے پی ڈبلیوز نے انہاں دے سلوک دے بارے وچ گواہی دتی اے تے شمالی کوریا وچ انہاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ یاداں تحریر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="Yoo2012">{{حوالہ کتاب|url=http://tearsofbloodbook.blogspot.com/|title=Tears of Blood: A Korean POW's Fight for Freedom, Family and Justice|last=Yoo|first=Young-Bok|publisher=Korean War POW Affairs-USA|year=2012|isbn=978-1-4793-8385-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517152742/http://tearsofbloodbook.blogspot.com/|archive-date=17 May 2013|url-status=live}}</ref> انہاں نے دسیا کہ انہاں نو‏ں پی او ڈبلیو دے تبادلے دے طریقہ کار دے بارے وچ نئيں دسیا گیا ، تے انہاں نو‏ں چینی تے روسی سرحد دے نیڑے دور دراز شمال مشرقی علاقےآں وچ بارودی سرنگاں وچ کم کرنے دا کم سونپیا گیا ا‏‏ے۔ {{Rp|31}} غیر منقولہ سوویت وزارت خارجہ د‏‏ی دستاویزات نے اس طرح د‏‏ی شہادت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ 1997 وچ ، جنوبی کوریا وچ جیوجے پی ڈبلیو کیمپ نو‏‏ں یادگار بنا دتا گیا۔ دسمبر 1950 وچ ، جنوبی کوریائی نیشنل ڈیفنس کور د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ فوجی 406،000 شہری سن ۔ 1951 دے موسم سرما وچ ، 50،000 تو‏ں 90،000 جنوبی کوریا د‏‏ی نیشنل ڈیفنس کور دے فوجی PVA حملے دے تحت جنوب د‏‏ی طرف جاندے ہوئے بھکھ لیندے ہوئے ہلاک ہوگئے جدو‏ں انہاں دے کمانڈنگ افسران نے انہاں دے کھانے دے لئی رقم مختص کيتی۔ اس پروگرام نو‏‏ں نیشنل ڈیفنس کور واقعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ سنگمین رھی ذا‏تی طور اُتے ملوث سی یا اس بدعنوانی تو‏ں فائدہ اٹھایا سی۔ <ref name="roehrig">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zfQggLWwyi4C&pg=PA139&lpg=PA139#v=onepage|title=Prosecution of Former Military Leaders in Newly Democratic Nations: The Cases of Argentina, Greece, and South Korea|last=Terence Roehrig|publisher=McFarland & Company|year=2001|isbn=978-0-7864-1091-0|page=139|quote=|author-link=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921221320/https://books.google.com/books?id=zfQggLWwyi4C&pg=PA139&lpg=PA139|archive-date=21 September 2015|url-status=live}}</ref> === تفریح === [[فائل:BobHopeKoreanWar3.jpg|thumb| باب ہوپ نے 26 اکتوبر 1950 نو‏‏ں کوریا وچ ایکس کور د‏‏ی تفریح کيتی۔]] 1950 وچ ، سکریٹری برائے دفاع جارج سی مارشل تے نیوی دے سکریٹری فرانسس پی میتھیوز نے متحدہ سروس تنظیماں (یو ایس او) نال ملاقات کيت‏ی جس نو‏‏ں 1947 وچ ختم ک‏ر ک‏ے امریکی فوجیاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنے دے لئی ختم کردتا گیا سی۔ جنگ دے اختتام تک ، امریکا تو‏ں 113،000 تو‏ں زیادہ یو ایس او رضاکار گھر دے محاذ تے بیرون ملک کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بہت سارے ستارے اپنی پرفارمنس پیش کرنے کوریا آئے۔ <ref name="pmedwards123124">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xA34hGXAjlIC&pg=PA123&q=korean%20war%20USO|title=Prosecution of Former Military Leaders in Newly Democratic Nations: The Cases of Argentina, Greece, and South Korea|last=Paul M. Edwards|publisher=Greenwood|year=2006|isbn=978-0-313-33248-7|pages=123–24}}</ref> کوریائی جنگ دے دوران ، " آرام دہ اسٹیشنز " جنوبی کوریا دے عہدیداراں دے ذریعہ اقوام متحدہ دے فوجیاں دے لئی چلائے جاندے سن ۔ <ref name="Höhn5152">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PvwcGFI0C9sC&pg=PA46&q=Yanggongju%20prostitute|title=Over There: Living with the U.S. Military Empire from World War Two to the Present|last=Höhn|first=Maria|publisher=[[Duke University Press]]|year=2010|isbn=978-0-8223-4827-6|pages=51–52}}</ref> == بعد وچ == دو کوریا وچ جنگ دے بعد د‏‏ی بحالی مختلف سی۔ جنگ دے بعد د‏‏ی پہلی دہائی وچ جنوبی کوریا جمود دا شکار رہیا۔ 1953 وچ ، جنوبی کوریا تے امریکا نے باہمی دفاعی معاہدہ کيتا ۔ سن 1960 وچ ، اپریل دا انقلاب برپا ہويا تے طلباء سنجین ری مخالف مظاہرے وچ شامل ہوئے۔ پولیس دے ذریعہ 142 افراد ہلاک ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ سنگ مین ری نے استعفیٰ دے دتا تے امریکا وچ جلاوطنی دے لئی روانہ ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_adMWevoEq0C&pg=PA34&q=korea%20april%20revolution%20Rhee|title=South Korea: A Country Study|publisher=Diane Pub Co|year=1997|isbn=978-0-7881-4619-0|editor-last=Savada|editor-first=Andrea|page=34|access-date=5 April 2013}}</ref> [[پارک چنگ ہی]] د‏‏ی 16 مئی د‏‏ی بغاوت نے معاشرتی استحکا‏م نو‏‏ں ممکن بنایا۔ 1965 تو‏ں 1973 تک ، جنوبی کوریا نے جنوبی ویتنام دے لئی فوج روانہ کيتی تے امریکا تو‏ں 235،560،000 ڈالر الاؤنس تے فوجی حصول وصول کیتے۔ ویتنام جنگ دے دوران جی این پی وچ پنج گنیااضافہ ہويا۔ <ref name="DI080702">{{حوالہ ویب|url=http://news.donga.com/3/all/20080702/8597259/1|accessdate=24 September 2011|script-title=ko:1965년 전투병 베트남 파병 의결|language=Korean|website=[[Dong-a Ilbo]]|date=2 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616085410/http://news.donga.com/3/all/20080702/8597259/1|archivedate=16 June 2013}}</ref> جنوبی کوریا صنعتی تے جدید ہويا۔ جنوبی کوریا دے پاس 1960 د‏‏ی دہائی دے اواخر تو‏ں 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر تک دنیا د‏‏ی تیز رفتار ترقی پذیر معیشت سی۔ 1957 وچ جنوبی کوریا وچ [[گھانا]] تو‏ں فی کس جی ڈی پی کم سی ، تے 2010 تک ایہ [[ترقی یافتہ ملک|ترقی یافتہ ملک سی]] تے دنیا وچ تیرہويں نمبر اُتے سی (گھانا 86 ويں نمبر اُتے سی)۔ یو ایس اے ایف دے وسیع بمباری دے بعد ، شمالی کوریا "اک صنعتی معاشرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں عملی طور اُتے تباہ ہوگیا سی"۔ اس فوجی دستہ دے بعد ، کم السنگ نے سوویت معاشی تے صنعتی امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔ ستمبر 1953 وچ ، سوویت حکومت "تمام … بقایا قرضےآں" د‏‏ی ادائیگی منسوخ کرنے یا ملتوی کرنے اُتے راضی ہوگئی ، تے شمالی کوریا نو‏‏ں مالی امداد ، صنعتی سازوسامان تے صارفین د‏‏ی اشیا وچ اک ارب روبل دینے دا وعدہ کيتا۔ [[مشرقی اتحاد|سوویت بلاک دے]] مشرقی یورپی ممبران نے وی "لاجسٹک سپورٹ ، فنی امداد ، [اور] طبی سامان" دے نال تعاون کيتا۔ چین نے شمالی کوریا دے جنگی قرضےآں نو‏‏ں منسوخ کردتا ، 800 فراہ‏م کیتے &nbsp; ملین [[رینمنبی|یوآن]] ، تجارتی تعاون دا وعدہ کيتا ، تے تباہ شدہ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر نو دے لئی ہزاراں فوج بھیج دی۔ <ref name="japanfocus.org">{{حوالہ رسالہ}}</ref> معاصر شمالی کوریا ترقی یافتہ ا‏‏ے۔ <ref>[http://view.koreaherald.com/kh/view.php?ud=20100818000783&cpv=0 North Korea cornered with snowballing debts-The Korea Herald]. View.koreaherald.com (18 August 2010). Retrieved on 12 July 2013.</ref> [[فائل:Korean Peninsula at night - 2012 - NASA.png|سجے|thumb| رات نو‏‏ں [[کوریائی جزیرہ نما|جزیرہ نما کوریا]] ، [[ناسا|ناسا دی]] 2012 دے اک جامع تصویر وچ دکھایا گیا ]] شمالی کوریا د‏‏ی حالیہ مردم شماری اُتے مبنی تخمینے دسدے نيں کہ شمالی کوریا وچ 1990 د‏‏ی دہائی دے قحط دے نتیجے وچ 240،000 تو‏ں 420،000 افراد ہلاک ہوئے سن تے ایہ کہ 1993 تو‏ں 2008 تک شمالی کوریا وچ 600،000 تو‏ں 850،000 غیر فطری اموات ہوئیاں۔ <ref name="Spoorenberg, Thomas pp. 133-158">{{حوالہ رسالہ|last1=Spoorenberg|first1=Thomas|last2=Schwekendiek|first2=Daniel|year=2012|title=Demographic Changes in North Korea: 1993–2008|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_2012-03_38_1/page/133|journal=[[Population and Development Review]]|volume=38|issue=1|pages=133–58|doi=10.1111/j.1728-4457.2012.00475.x}}</ref> شمالی کورین بچےآں دے جنوبی کوریائی ماہر بشریات د‏‏ی اک تحقیق وچ جنہاں نے چین تو‏ں انکار کيتا سی کہ پندرہ سالہ مرد {{تحویل|13|cm|0}} غذائیت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی عمر جنوبی کوریائیاں تو‏ں کم ا‏‏ے۔ جنگ دے بعد جنوبی کوریائی امریکا مخالف امریکا دے فوجی جواناں ( یو ایس ایف دے ) د‏‏ی موجودگی تے طرز عمل تے پارک د‏‏ی آمرانہ حکومت دے لئی امریکی مدد تو‏ں متحرک ہوگئے ، ایہ حقیقت 1980 د‏‏ی دہائی وچ ملک د‏‏ی جمہوری منتقلی دے دوران وی عیاں ا‏‏ے۔ اُتے ، حالیہ برساں وچ جنوبی امریکا وچ امریکا مخالفیت وچ نمایاں کمی واقع ہوئی اے ، جو 2003 وچ 46 فیصد سازگار تو‏ں 2011 وچ 74 فیصد سازگار ہوگئی اے ، جنوبی کوریا نو‏‏ں دنیا دے سب تو‏ں زیادہ امریکا نواز ملکاں وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ مخلوط نسل دے "جی آئی بیبیز" (امریکی تے اقوام متحدہ دے ہور فوجیاں تے کورین خواتین د‏‏ی اولاد) د‏‏ی اک وڈی تعداد نے ملک دے یتیم خاناں نو‏‏ں بھرنا سی۔ چونکہ کوریا دے روايتی معاشرے وچ پھوٹے خاندانی تعلقات ، خون د‏‏ی لکیراں تے نسل د‏‏ی پاکیزگی اُتے خاصی وزن پڑدا اے ، لہذا جنوبی کوریا دے معاشرے وچ مخلوط نسل دے بچے یا باپ دے بغیر بچےآں نو‏‏ں آسانی تو‏ں قبول نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کوریائی بچےآں نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے گود لینے دا آغاز 1954 وچ ہويا سی۔ امریکی 1952 دے امیگریشن ایکٹ قانونی حیثیت نو‏‏ں شہریت غیر کالاں تے امریکی شہری دے طور اُتے غیر گوراں کی، تے ممکن کوریائی جنگ دے بعد جنوبی کوریا تو‏ں فوجی میاں بیوی تے بچےآں دے داخلے بنایا. 1965 دے امیگریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے نال ، جس نے غیر یورپی باشندےآں دے بارے وچ امریکی امیگریشن پالیسی نو‏‏ں کافی حد تک تبدیل کيتا ، کورین باشندے ریاستہائے متحدہ وچ تیزی تو‏ں ترقی پذیر ایشیائی گروہاں وچ شامل ہوگئے۔ کوریائی جنگ وچ ماؤ زیڈونگ دا ریاستہائے متحدہ دا مقابلہ کرنے دے فیصلے دا مقابلہ کرنے د‏‏ی براہ راست کوشش سی جسنو‏ں کمیونسٹ بلاک نے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط کمیونسٹ طاقت سمجھیا سی ، اس وقت کيتا گیا سی جدو‏ں چینی کمیونسٹ حکومت ہن وی اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کررہی سی چینی خانہ جنگی جیتنے دے بعد۔ ماؤ نے شمالی کوریا نو‏‏ں بچانے دے لئی مداخلت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن اس لئی کہ انہاں دا خیال سی کہ امریکا د‏‏ی جنگ وچ داخل ہونے دے بعد ، امریکا دے نال فوجی تنازعہ ناگزیر سی ، تے چین نو‏‏ں اک وڈی عالمی فوج بنانے دے ماو دے مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی سوویت یونین نو‏‏ں راضی کرنا سی۔ طاقت ماؤ کمیونسٹ بین الاقوامی برادری دے اندر اپنے وقار نو‏‏ں بہتر بنانے وچ اِنّا ہی متنازعہ سی کہ ایہ ظاہر کرکے کہ انہاں دے مارکسسٹ خدشےآں بین الاقوامی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد دے سالاں وچ ماؤ دا خیال سی کہ کوریا د‏‏ی جنگ وچ چین دے داخلے دے بعد اسٹالن نے انہاں دے بارے وچ ہی مثبت رائے حاصل کيتی سی۔ سرزمین چین دے اندر ، جنگ نے ماؤ ، چاؤ تے پینگ دے طویل مدتی وقار نو‏‏ں بہتر بنایا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ مخالف اختلاف نو‏‏ں کمزور کردے ہوئے چینی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں اس دے جواز وچ اضافہ ہويا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} [[فائل:NKmuseum.jpg|thumb| شمالی کوریائی لوک 2009 وچ امریکی جنگی مظالم دے میوزیم دا دورہ ک‏ے رہے سن ]] چینی حکومت نے اس نقطہ نظر د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے کہ ایہ جنگ امریکا تے جنوبی کوریا نے شروع کيت‏ی سی ، حالانکہ کامنٹرن دستاویزات تو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ ماؤ نے جوزف اسٹالن نال جنگ وچ داخل ہونے دے لئی منظوری طلب کيت‏‏ی سی۔ چینی میڈیا وچ ، چینی جنگی کوششاں نو‏‏ں چین نے اک کم زیر انتظام فوج دے نال دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط طاقت وچ شامل کرنے د‏‏ی مثال دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، اسنو‏ں پسپائی اُتے مجبور کيتا ، تے اسنو‏ں فوجی تعطل دا مقابلہ کيتا۔ انہاں کامیابیاں دا مقابلہ جاپان تے مغربی طاقتاں دے ذریعہ چین دے تاریخی ذلت دے نال پچھلے سو برساں دے برخلاف سی ، جس نے پی ایل اے تے چینی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا سی۔ چین د‏‏ی جنگ دا سب تو‏ں اہ‏م منفی طویل مدتی نتیجہ ایہ سی کہ اس نے امریکا نو‏‏ں تائیوان وچ چیانگ کِ شیک د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حفاظت کيتی ضمانت دتی جس تو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ایہ یقینی بنایا گیا کہ تائیوان موجودہ دور وچ PRC دے کنٹرول تو‏ں باہر رہے گا۔ {{Sfn|Barnouin|Yu|2006}} ماؤ نے جنگ وچ وڈے پیمانے اُتے وڈے پیمانے اُتے عوامی تحریکاں د‏‏ی افادیت نو‏‏ں وی دریافت کيتا سی جدو‏ں کہ پی آر سی اُتے اپنے بیشتر حکمران اقدامات وچ انہاں نو‏‏ں نافذ کيتا سی۔ <ref>沈志华、李丹慧．《战后中苏关系若干问题研究》(Research into Some Issues of Sino-USSR Relationship After WWII)人民出版社，2006年：p. 115</ref> آخر کار ، [[امریکا مخالف|امریکا مخالف جذبات]] ، جو چینی خانہ جنگی دے دوران پہلے ہی اک اہ‏م عنصر سن ، کوریائی جنگ کيت‏ی کمیونسٹ پروپیگنڈا مہماں دے دوران چینی سبھیاچار وچ جکڑے ہوئے سن ۔ کورین جنگ نے ہور شریک جنگجوواں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مثال دے طور اُتے ، [[ترکی]] نے 1952 وچ نیٹو وچ داخل ہويا ، تے اس د‏ی بنیاد جنوبی کوریا دے نال دوطرفہ سفارتی تے تجارتی تعلقات دے لئی رکھی گئی سی۔ == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[1st Commonwealth Division]] * [[Australia in the Korean War]] * [[Canada in the Korean War]] * [[Joint Advisory Commission, Korea]] * [[Korean DMZ Conflict (1966–1969)]] * [[کوریائی اتحاد مکرر]] * [[Korean War in popular culture]] * [[List of books about the Korean War]] * [[List of Korean War Medal of Honor recipients]] * [[List of Korean War weapons]] * [[List of military equipment used in the Korean War]] * [[List of wars and anthropogenic disasters by death toll]] * [[MASH (film)|''MASH'']] – film * [[M*A*S*H (TV series)|''M*A*S*H'']] – TV series * [[New Zealand in the Korean War]] * [[North Korea in the Korean War]] * [[Operation Big Switch]] * [[Operation Little Switch]] * [[Operation Moolah]] * [[Partisans in Korean War]], Partisan Movement * [[Philippine Expeditionary Forces to Korea]] * [[Pyongyang Sally]] * [[UNCMAC]] – the UN Command Military Armistice Commission operating from 1953 to the present * [[UNCURK]] – the 1951 UN Commission for the Unification and Rehabilitation of Korea * [[UNTCOK]] – the 1950 United Nations Temporary Commission on Korea {{Div col end}} === جنگ کيت‏ی یادگاراں === * [[کوریائی جنگ میموریل وال (کینیڈا)|کوریائی جنگ میموریل وال]] ، {{Ref|25|map}} [[برامپٹن، انٹاریو|برمپٹن]] ، اونٹاریو * [[کورین وار ویٹرنز میموریل]] ، واشنگٹن ، ڈی سی * [[نیشنل وار میموریل (نیوزی لینڈ)]] * [[فلاڈیلفیا کورین وار میموریل]] * [[اقوام متحدہ دا میموریل قبرستان|اقوام متحدہ دے میموریل قبرستان]] ، [[بوسان|بوسن]] ، [[جنوبی کوریا|جمہوریہ کوریا]] * کوریا [[یونگسان-ڈونگ، سول|یونگسان ڈونگ]] ، یونگسان گو ، سیئول ، جنوبی کوریا د‏‏ی [[کوریا د‏‏ی جنگ میموریل|جنگ میموریل]] == فوٹ نوٹ == {{حوالے|group=note}}{{حوالے|group=lower-alpha}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == === تاریخی === * [http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice کوریائی جنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221204021/http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice |date=2015-02-21 }} جنگ بندی د‏‏ی سالگرہ: [http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice جنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221204021/http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice |date=2015-02-21 }} شیپل مینو اسکرپٹ فاؤنڈیشن [http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice وچ جانے وچ اچیسن دے اہ‏م کردار اُتے ٹرومن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221204021/http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice |date=2015-02-21 }} * [http://eisenhower.archives.gov/research/online_documents/korean_war.html کورین جنگ دے وسائل ، ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور صدارتی لائبریری] * [http://www.wilsoncenter.org/program/north-korea-international-documentation-project شمالی کوریا دا بین الاقوامی دستاویزات پروجیکٹ] * [https://web.archive.org/web/20120421181722/http://gvsu.cdmhost.com/cdm/search/collection/p4103coll2/searchterm/Korean%20War,%201950-1953/field/all/mode/exact/conn/and/cosuppress/ گرینڈ ویلی اسٹیٹ یونیورسٹی ویٹرن دا ہسٹری پروجیکٹ ڈیجیٹل مجموعہ] * [https://www.nytimes.com/2010/06/25/opinion/25KoreaIntro.html بھولی ہوئی جنگ ، یاد رکھی گئی] – ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز دی]]'' چار تعریفاں * [http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/KW.html کورین جنگ دے بارے وچ کتاباں تے تحقیقی مواد دا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427055750/http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/KW.html |date=2021-04-27 }} مجموعہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی مرکز دے فوجی مرکز دا اک آن لائن مجموعہ * [https://web.archive.org/web/20140405233626/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll27 کوریائی جنگ ، یو ایس آرمی سگنل کور فوٹوگرافی کلیکشن] یو ایس آرمی ہیریٹیج اینڈ ایجوکیشن سینٹر ، کارلیس ، پنسلوانیا * [http://www.history.com/topics/korean-war تریخ ڈاٹ کم وچ کوریائی جنگ] * [http://www.koreanwar-educator.org/home.htm کورینواور ایڈیٹر] * The short fil دہ کا === میڈیا === * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/korean-war کورین جنگ دا مغربی نقطہ اٹلس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210316035459/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/korean-war |date=2021-03-16 }} * [https://web.archive.org/web/20111228082712/http://www.life.com/gallery/43961/the-korean-war-you-never-knew کوریائی جنگ آپ نو‏‏ں کدی نئيں معلوم سی] – ''لائف'' میگزین دے سلائیڈ شو * [https://www.flickr.com/photos/imcomkorea/sets/72157607808414225/ امریکی فوج کوریا میڈیا سینٹر د‏‏ی سرکاری کوریائی جنگ آن لائن تصویری دستاویزات] * [http://www.awesomestories.com/history/korean-war/war-pictures امریکی لائبریری آف کانگریس تے نیشنل آرکائیو د‏‏ی کورین جنگ کيت‏ی نایاب تصاویر] * [https://web.archive.org/web/20130910141733/http://www.vac-acc.gc.ca/content/collections/korea/flash/index_en.html ''کوریا وچ صبح کینیڈا دے شہریاں د‏‏ی سرزمین۔'' تجربہ کار انٹرویو سمیت ملٹی میڈیا پروجیکٹ] * [http://www.britishpathe.com/workspace.php?id=32&display=listBritish جنگ é] اُتے فلماں د‏‏ی نمائش کرنے والے [http://www.britishpathe.com/workspace.php?id=32&display=listBritish پاتھé] آن لائن نیوز ریل آرکائیو * [http://www.cbc.ca/archives/categories/war-conflict/korean-war/forgotten-heroes-canada-and-the-korean-war/canadas-troops-head-to-korea.html سی بی سی ڈیجیٹل آرکائیوز - بھولی ہوئی ہیرو: کینیڈا تے کورین جنگ] === تنظیماں === * [https://web.archive.org/web/20131102121134/http://kdvamerica.org/About.html کوریا امریکا دے سابق فوجی] * [https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html کورین وار سابق جنگی قیدی ایسوسی ایشن] * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm کورین وار ویٹرنز ایسوسی ایشن] * [https://web.archive.org/web/20170804200943/http://www.koreanwararchives.com/index.html مطالعہ کوریائی جنگ دا مطالعہ] === یاداں === * [http://www.koreanchildren.org/ کورین بچےآں د‏‏ی جنگ دی یادگار] * [http://www.china.org.cn/e-America/index.htm چینی 50 ویں سالگرہ کوریا جنگ یادگار] [[گٹھ:کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا وچ 1950ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:شمالی کوریا وچ 1950ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:شمالی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:خانہ جنگیاں ما بعد 1945ء]] [[گٹھ:1953ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1952ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1951ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1950ء دے تنازعات]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سوویت یونین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ترکی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی افریقہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لکسمبرگ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یونان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایتھوپیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تریخ کوریا]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ کوریائی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] {{Commons|Korean War|کوریا دی لڑائی|position=left}} [[Category: کوریا]] [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:کوریا دی تریخ]] 35w2ip7fdhwu1remaer5jf54zk1edka 0 39308 712472 633055 2026-10-11T12:26:40Z Amherst99 2127 /* */ 712472 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات پہاڑ}} [[File:Himalayas.jpg|thumb| [[ہمالیا]]، دنیا دا سَبھ توں اُچا پہاڑی دھارا]] '''پربت دھارا''' ([[انگریزی]]: mountain range) جغرافیا تے جیالوجی وچ ایہجا تھاں اے جِتھے چوکھے سارے پہاڑ ہوݨ۔ ایہنوں جغرافیائی پٹی وی کہیا جا سکدا اے۔ وڈے ول نال ایہ سارے پہاڑ اک لیک وچ دِکھدے نیں۔ جِداں [[ہمالیا]] چڑھدے توں لیندے ول اے۔ [[انڈیز]] دا پربت دھارا اک پٹی یا دھارے دے دکھالے وچ جنوبی امریکا وچ شمال توں جنوب ول آؤندا اے۔ پہاڑی دھارے دے پہاڑاں وچ اچیاں جوٹیاں، پٹھار تے پہاڑی درے وی ہُندے نیں۔ ==ناں== لفظ پہاڑی دھارا دو لفظا ناݪ بݨیا اے: پہاڑ + دھارا، پہاڑ اک دھار وچ یا سیدھ وچ۔ ==ہور دیکھو== * [[چھمبر]] * [[پہاڑ]] * [[دیس]] {{Template:دنیا دے پربت دھارے}} {{جغرافیائی اصطلاحات}} [[گٹھ:جغرافیا]] [[گٹھ:جیالوجی]] [[گٹھ:پربت دھارے]] [[گٹھ:پہاڑی سلسلے]] 8asbx2iggb1jmimqb8be4ffbbuxt3bf 0 52874 712478 710752 2026-10-11T17:58:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712478 wikitext text/x-wiki == مسیحی نوبل انعام جیتو بلحاظ شعبہ == === [[فزکس]]=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! دیس ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[File:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[ولیم رونٹگین ]] |[[جرمنی]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Wilhelm Conrad Roentgen |url=http://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428070628/https://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |dead-url=yes }}</ref> |"in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable [[ایکس شعاع|rays]] subsequently named after him" |- |rowspan=2|1902 |[[File:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[ہنڈرک لورنٹز]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Hendrik_Antoon_Lorentz.aspx Hendrik Antoon Lorentz]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by his researches into the influence of [[magnetism]] upon [[radiation]] phenomena"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1902 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[پیڑ زیمین]] |[[نیدرلینڈ]] |Dutch Reformed Church<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-bio.html Pieter Zeeman - Biographical]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena |- |1903 |[[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |[[ہنری بیکرویل ]] |[[فرانس]] |رومن کیتھولک <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/laureates/index.php?id=4 Henri Becquerel]</ref> |"for his discovery of spontaneous [[radioactivity]]"<ref name=N1903>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1903 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1904 |[[File:John William Strutt.jpg|75px]] |[[جان ولیم سٹرٹ ]] |[[برطانیہ]] |Anglican<ref>Peter J. Bowler (2014). "Reconciling Science and Religion: The Debate in Early-Twentieth-Century Britain", University of Chicago Press. p. 35</ref><ref>Sir William Gavin (1967). "Ninety Years of Family Farming: The Story of Lord Rayleigh's and Strutt & Parker Farms". Hutchinson, p. 37</ref> |"for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of [[argon]] in connection with these studies"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1904 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1905 |[[File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[فلپ لینارڈ ]] |[[آسٹریا ہنگری]]<br />[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/441/000099144/ Philipp Lenard]</ref> |"for his work on [[cathode ray]]s"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1905 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref><ref name="Lundestad">{{cite web |first=Geir |last=Lundestad |authorlink=Geir Lundestad |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000 |publisher=Nobel Foundation |date=2001-03-15 |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |1906 |[[File:J.J Thomson.jpg|75px]] |[[جے جے تھامسن ]] |برطانیہ |Anglican<ref>{{Cite web |title=Essay on Thomson life and religious views |url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2015-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201005910/http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |dead-url=yes }}</ref> |"for his theoretical and experimental investigations on the [[conduction of electricity]] by gases"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1906 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1909 |[[File:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[گُگلیلمو مارکونی]]([[مارکونی]]) |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک<ref>Marconi, Maria Christina, ''Marconi My Beloved''[https://books.google.com/books?id=wfSABTyeiV4C&pg=PA19&dq=marconi+catholic&hl=en&sa=X&ei=StMVVfzhMYOXNp_agPgI&ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&q=marconi%20catholic&f=false]''. 2001. p. 19-24.''</ref> |"for his contributions to the [[Invention of radio|development of wireless telegraphy]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1909 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1914 |[[File:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[میکس وون لیو]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/laue-bio.html Max von Laue: Biographical] The Nobel Prize in Physics 1914. Nobel Foundation.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1098/rsbm.1960.0028| title = [[میکس وون لیو]] 1879-1960| journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]| volume = 6| pages = 134| year = 1960| last1 = Ewald | first1 = P. P. | authorlink1 = Paul Peter Ewald}}</ref><ref>Magill, Frank Northen (1989) ''The Nobel Prize Winners'', Salem Press. ISBN 0893565598. p. 198</ref> |"For his discovery of the [[X-ray crystallography|diffraction of X-rays]] by crystals",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1914 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray spectroscopy]]. |- |rowspan=2|1915 |[[File:Wh-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم ہنری براگ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین<ref>[http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 Bragg, Sir William Henry (1862–1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320003055/http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 |date=2013-03-20 }}</ref><ref>[http://www.britannica.com/biography/William-Bragg Sir William Bragg from Britannica]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Nobel Prize-winning physicist William Henry Bragg |url=http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704142538/http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |dead-url=yes }}</ref> |rowspan=2|"For his services in the analysis of [[crystal structure]] by means of X-rays",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1915 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray crystallography]] |- |[[File:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم لاورنس براگ]] |[[آسٹریلیا]] [[برطانیہ]] |کرسچئین |- |1917 |[[File:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[چارلس گلور بارکالا]] |[[برطانیہ]] |Methodist<ref>School of Mathematics and Statistics. [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Barkla.html "Charles Glover Barkla"] (2007), University of St Andrews, Scotland. JOC/EFR.</ref><ref>H.S. Allen (1947), Obituary Notices of Fellows of the Royal Society, Vol. 5, No. 15,. "[http://www.jstor.org/discover/10.2307/769087?uid=3738664&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103238109881 Charles Glover Bark]"</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Charles_Glover_Barkla.aspx Charles Glover Barkla], Complete Dictionary of Scientific Biography (2008)</ref> |"For his discovery of the [[X-ray fluorescence|characteristic Röntgen radiation]] of the elements",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1917 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> another important step in the development of [[X-ray spectroscopy]] |- |1918 |[[File:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[میکس پلانک]] |[[جرمنی]] |Raised Lutheran, later in life, Planck's views on God were that of a deist{{efn|He stated that: "Both Religion and science require a belief in God. For believers, God is in the beginning, and for physicists He is at the end of all considerations… To the former He is the foundation, to the latter, the crown of the edifice of every generalized world view."}}<ref name="adherents.com">[http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html The Religious Affiliation of Physicist Max Planck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810130831/http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html |date=2017-08-10 }}. adherents.com. Retrieved on 2011-07-05.</ref> |"for the services he rendered to the advancement of physics by his discovery of energy [[quantum mechanics|quanta]]"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1918 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1919 |[[File:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[جوہنس سٹارک]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/553/000099256/ Johannes Stark]</ref> |"for his discovery of the [[Doppler effect]] in [[canal rays]] and the splitting of [[spectral line]]s in [[electric field]]s"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1919 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1923 |[[File:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[رابرٹ انڈریو ملکین]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="Millikan 1929">"Millikan, Robert Andrew", [[Who's Who in America]] v. 15, 1928–1929, p. 1486</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html The Religious Affiliation of Physicist Robert Andrews Millikan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704140437/http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html |date=2017-07-04 }}. adherents.com</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html Nobel biography]. nobelprize.org.</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html "Medicine: Science Serves God,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817193240/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html |date=2013-08-17 }} ''Time,'' June 4, 1923. Accessed 19 Jan. 2013.</ref> He dealt with this in his [[Terry Lectures]] at [[Yale]] in 1926–7, published as ''Evolution in Science and Religion''.<ref>''Evolution in Science and Religion'' (1927), 1973 edition: Kennikat Press, ISBN 0-8046-1702-3</ref> |"for his work on the [[elementary charge]] of electricity and on the [[photoelectric effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1923 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1925 |[[File:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[گستاف لوڈوگ ہرٹز]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{cite web|url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|title=Buildings Integral to the Former Life and/or Persecution of Jews in Hamburg|publisher=uni-hamburg.de|author=Robertson, Struan|accessdate=22 February 2012|archive-date=27 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327213148/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the laws governing the impact of an [[electron]] upon an atom"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1925 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1927 |[[File:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[آرتھر کومپٹون]] |[[امریکا]] |Presbyterian<ref>{{cite web|url=http://www.aps.org/units/fps/newsletters/2003/april/commentary.html|title=Physics and Society newsletter April 2003 Commentary|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|title=Science: Cosmic Clearance|date=13 January 1936|work=TIME.com|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226101941/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the [[Compton effect|effect named after him]]"<ref name=N1927>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1927 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1932 |[[File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[ورنر ہیزنبرگ]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{Cite book|last1=Stewart|first1=Ian|title=Why Beauty Is Truth: A History of Symmetry|url=http://books.google.co.uk/books?id=6akF1v7Ds3MC|accessdate=June 14, 2006|year=2008|publisher=[[Basic Books|Basic]]|isbn=9780465082377|page=206}}</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html The religion of Werner Heisenberg, physicist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129213817/http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html |date=2010-11-29 }}. Adherents.com. Retrieved on 2012-02-01.</ref> |"for the creation of [[quantum mechanics]], the application of which has, inter alia, led to the discovery of the [[allotropic]] forms of hydrogen"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1932 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1936 |[[File:Hess.jpg|75px]] |[[وکٹر فرانسس ہیس]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/731/000099434/|title=Victor Francis Hess|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AtngooiwXikC&pg=PA254|title=A Dictionary of Scientists|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> He wrote on the topic of science and religion in his article ''"My Faith"''.<ref>Victor Francis Hess. "[http://newspaperarchive.com/us/texas/san-antonio/san-antonio-light/1946/11-03/page-52 My Faith]". San Antonio Light Newspaper Archive. Sunday, November 3, 1946, p. 52</ref> |"for his discovery of [[cosmic ray|cosmic radiation]]"<ref name="N1936">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1936 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1937 |[[File:George Paget Thomson.jpg|75px]] |[[جارج پاگٹ تھامسن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |"for his experimental discovery of the [[electron diffraction|diffraction of electrons]] by crystals"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1937 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1938 |[[File:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[انریکو فرمی]] |[[اٹلی]] |Raised رومن کیتھولک, then become an agnostic |"for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by [[neutron irradiation]], and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1938 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1945 |[[File:Wolfgang Pauli ETH-Bib Portr 01042.jpg|75px]] |[[ولف گینگ پاولی]] |[[آسٹریا]] |Raised رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Physicists.html|title=Jewish Physicists|accessdate=2006-09-30}}</ref> |"for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1945 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1951 | |[[جوہن کوکروفٹ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1951 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[ارنسٹ والٹن]] |[[آئرلینڈ]] |Methodist<ref>V. J. McBrierty: Ernest Thomas Sinton Walton, The Irish Scientist, 1903-1995 (Trinity College Dublin, 2003)</ref> |- |1952 |[[File:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[ایڈوارڑملس پرسل]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1952 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1953 |[[File:Zernike.jpg|75px]] |[[فرٹز زرنیک]] |Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the [[phase contrast microscope]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1953 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1954 |[[File:Max Born.jpg|75px]] |[[میکس بورن]] |[[جرمنی]]<br />[[برطانیہ]] |Lutheran{{sfn|Greenspan|2005|pp=61–62}} |"for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the [[wavefunction]]"<ref name="N54">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1954 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Bothe.jpg|75px]] |[[والٹتھر بوتھ]] |[[مغربی جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for the [[Coincidence circuit|coincidence method]] and his discoveries made therewith"<ref name="N54"/> |- |rowspan=2|1955 |[[File:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[ولس لیمب]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries concerning the [[fine structure]] of the hydrogen spectrum"<ref name="N55">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1955 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[پولی کارپ کوشچ]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his precision determination of the [[magnetic moment]] of the [[electron]]"<ref name="N55"/> |- |1958 |[[File:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[الوا فرانک]] |[[سویت یونین]] |Russian Orthodox (he is also from Jewish descended) |for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1958 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1963 ||[[File:Maria Goeppert-Mayer.jpg|75px]] |[[ماریہ جیوپرٹ مئیر]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48">100 Years of Nobel Prizes: p.48</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[Nuclear shell model|nuclear shell structure]]" |- |[[File:Jensen.jpg|75px]] |[[جے ہنس ڈی ہنسن]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1964 |[[File:Charles Townes Nobel.jpg|75px]] |[[چارلس ہارڈ ٹاونس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Christ]])<ref>[[Harvard Gazette]] June 16, 2005 [http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html Laser's inventor predicts meeting of science, religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074632/http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html |date=2016-03-05 }}</ref> |"for fundamental work in the field of [[quantum electronics]], which has led to the construction of [[oscillator]]s and [[amplifier]]s based on the [[maser]]&ndash;[[laser]] principle"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1964 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1971 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینس گبور]] |[[ہنگری]]– [[برطانیہ]] |Raised a [[پروٹسٹنٹ]],<ref>http://www.bookrags.com/biography/dennis-gabor-wop/</ref> but he considered himself agnostic<ref>{{cite book|title=Notable Scientists from 1900 to the Present: D-H|url=https://archive.org/details/notablescientist0000unse|year=2001|publisher=Gale Group|isbn=9780787617530|author=Brigham Narins|accessdate=30 May 2012|page=[https://archive.org/details/notablescientist0000unse/page/797 797]|quote=Although Gabor's family became Lutherans in 1918, religion appeared to play a minor role in his life. He maintained his church affiliation through his adult years but characterized himself as a "benevolent agnostic".}}</ref> |"for his invention and development of the [[holography|holographic method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[انٹونی ہیوش]] | [[برطانیہ]] | کرسچئین<ref>{{cite book|author1=J. C. Polkinghorne|author2=John Polkinghorne|author3=Nicholas Beale|title=Questions of Truth: Fifty-One Responses to Questions about God, Science, and Belief|url=http://books.google.com/books?id=jiXANZ1CPD4C|accessdate=27 July 2012|date=16 January 2009|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23351-8|page=12}}</ref> |"for his pioneering research in [[Radio astronomy|radio astrophysics]]: Ryle for his observations and inventions, in particular of the [[aperture synthesis]] technique, and Hewish for his decisive role in the discovery of [[pulsar]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1974 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1980 |[[File:James-cronin.jpg|75px]] |[[جیمز واٹسن کرونن]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ<ref name="autobio">{{cite web|last=Cronin|first=James |title=Autobiography |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/crnin-autobio.html|work=The Nobel Prize in Physics 1980: James Cronin, Val Fitch|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=22 May 2012|authorlink=James Cronin|year=1980}}</ref><ref>{{Citation|author=[[Henry Margenau|Margenau, H.]]|year=1992|title=Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo Sapiens|publisher=[[Open Court Publishing Company]]|page=105}} co-edited with [[Roy Abraham Varghese]]. This book is mentioned in a December 28, 1992 [[ٹائم (رسالہ)]] article: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html Galileo And Other Faithful Scientists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025232639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html |date=2012-10-25 }}</ref> |"for the discovery of violations of fundamental [[symmetry principles]] in the decay of [[neutral K-meson]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1980 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1984 |[[File:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[کارلو روبیا]] | [[اٹلی]] |رومن کیتھولک |"for his decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field [[W and Z bosons|particles W and Z]], communicators of [[weak interaction]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1984 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1985 |[[File:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[کلاوس ون کلٹزنگ]] | [[مغربی جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of the [[Quantum Hall effect|quantized Hall effect]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1985 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1993 |[[File:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[جوزف ہوٹن ٹیلر ]] | [[امریکا]] | [[Quaker]]<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/995/000099698/|title=Joseph H. Taylor, Jr.|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> |"for the discovery of a [[PSR B1913+16|new type]] of [[pulsar]], a discovery that has opened up new possibilities for the study of [[Gravitational wave|gravitation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1993 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1996 |[[File:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[ڈوگلاس اوشروف]] | [[امریکا]] |Lutheran<ref name="NobelBio">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/osheroff-autobio.html Biography on the Nobel Foundation website]</ref> |"for his discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1997 |[[File:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[ولیم ڈینیل فلپس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ (United Methodist Church)<ref>{{cite web|url=http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307010942/http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|title=Founding Members of ISSR|archivedate=7 March 2005|publisher=|accessdate=15 January 2015|dead-url=yes}}</ref> |"for development of methods to cool and trap atoms with laser light."<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |2002 |[[File:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[رککارڈو گیاککونی]] | [[اٹلی]]<br />[[امریکا]] |رومن کیتھولک |"for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of [[cosmic X-ray source]]s" |- |2007 |[[File:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[پیٹر گرون برگ]] | [[جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of [[giant magnetoresistance]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2007 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |} === کیمیاء=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ وجہ |- |1901 |[[Image:Vant Hoff.jpg|75px]] |[[یاکوبس ہینریکوس وانت ہوف]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite EB1911|wstitle=van't Hoff, Jacobus Hendricus}}</ref> |"[for his] discovery of the laws of chemical dynamics and [[osmotic pressure]] in solutions"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1901 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1902 |[[Image:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]] |[[ہرمن امیل فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite journal| doi = 10.1002/ange.19921041204| title = Emil Fischers Beweis der Konfiguration von Zuckern: eine Würdigung nach hundert Jahren| year = 1992| last1 = Lichtenthaler | first1 = F. W.| journal = Angewandte Chemie| volume = 104| issue = 12| pages = 1577–1593 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Forster|first=Martin Onslow|title=Emil Fischer memorial lecture|journal=Journal of the Chemical Society, Transactions|date=1 January 1920|volume=117|pages=1157–1201|doi=10.1039/CT9201701157}}</ref> |"[for] his work on [[Sugar#Chemistry|sugar]] and [[Purine#History|purine]] syntheses"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1902 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1904 | [[File:William Ramsay.jpg|75px]] |Sir [[سر ولیم ریمسی]] |{{nowrap|برطانیہ}} |پروٹسٹنٹ<ref>[https://archive.org/stream/reportofbritisha12scie#page/n155/mode/2up Presidential Address to the British Association Meeting, held at Portsmouth in 1911]</ref> |"[for his] discovery of the [[noble gases|inert gaseous elements in air]], and his determination of their place in the periodic system"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1904 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1905 | [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]] |[[ایڈولف وان بایر|Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]] |جرمنی |Lutheran (from Jewish descent)<ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&df=all&</ref><ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=cr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&CRid=2509397&df=all&</ref><ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/dictionary/famous-scientists/chemists/adolf-von-baeyer-info.htm |title=HowStuffWorks "Adolf von Baeyer" |publisher=Science.howstuffworks.com |date=2009-07-20 |accessdate=2013-12-09}}</ref> |"[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1907 | [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]] |[[ایدوارد بوخنر]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for his biochemical researches and his discovery of cell-free [[zymase|fermentation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1907 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1908 |[[File:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]] |[[ایرنسٹ ردرفورڈ]] |[[برطانیہ]]<br>[[نیوزیلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>The who's who of Nobel Prize winners, 1901-1995, p. 5</ref><ref>''"Whenever one of his experiments went well, Rutherford would loudly sing his favorite hymn, Onward کرسچئین Soldiers"'', {{cite book |url=http://books.google.com/books?id=9QmdAAAAQBAJ&pg=PA28 |title=Who Split the Atom | page= 28}}</ref> |"for his investigations into the disintegration of the elements, and the chemistry of [[Radioactivity#Discovery|radioactive substances]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1908 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1910 |[[File:Otto Wallach.jpg|75px]] |[[اوتو والاخ]] |جرمنی |[[پروٹسٹنٹ]]<ref name="Magill1990">{{cite book|author=Frank Northen Magill|title=1901–1937|url=http://books.google.com/books?id=jsfaAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Salem Press|isbn=978-0-89356-562-6}}</ref> |"[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1913 |[[Image:Alfred Werner.jpg|75px]] |[[الفرڈ ورنر]] |[[سویٹزلینڈ]] |He was raised as [[رومن کیتھولک]]<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/639857/Alfred-Werner</ref> |"[for] his work on the [[Octahedral molecular geometry|linkage of atoms in molecule]]s [...] especially in inorganic chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1913 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1918 |[[Image:Fritz Haber.png|75px]] |[[فرٹز ہیبر]] |جرمنی |Converts to پروٹسٹنٹism from Judaism<ref name=Stoltzenberg>{{cite book |last1=Stoltzenberg |first1=Dietrich |title=Fritz Haber : Chemist, Nobel laureate, German, Jew|date=2004 |publisher=Chemical Heritage Foundation |location=Philadelphia |isbn=0-941901-24-6 |accessdate=8 September 2014 }}</ref> |"for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1920 |[[Image:Walther Nernst.jpg|75px]] |[[والتھر نرنسٹ|Walther Hermann Nernst]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|last=Barkan|first=Diana|title=Walther Nernst and the transition to modern physical science|url=https://archive.org/details/walthernernsttra0000bark|year=1999|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=052144456X}}</ref> |"[for] his work in [[Third law of thermodynamics#History|thermochemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1920 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1921 |[[File:Frederick Soddy.jpg|75px]] |[[فریڈرک سوڈی]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921 - Frederick Soddy Biographical|publisher=Nobelprize.org|accessdate=16 March 2014}}</ref> |"for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of [[Isotope#History|isotopes]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1921 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1922 |[[File:Francis William Aston.jpg|75px]] |[[فرانسسولیم ایسٹون]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ |"for his discovery, by means of his mass spectrograph, of [[Stable isotope|isotopes]], in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the [[Whole number rule|whole-number rule]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1922 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1923 |[[Image:Fritz Pregl.jpg|75px]] |[[فرٹز پریگل]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین |"for his invention of the method of [[microanalysis|micro-analysis]] of organic substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1923 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1925 |[[Image:Richard Adolf Zsigmondy.jpg|75px]] |[[رچرڈ اڈولف زگمونڈی]] |[[جرمنی]] / [[ہنگری]] |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the heterogeneous nature of [[colloid]] solutions and for the methods he used"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1925 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1926 |[[File:The-svedberg-1.jpg|75px]] |[[تھیوڈر سویڈبرگ|The (Theodor) Svedberg]] |Sweden |کرسچئین |"for [[Ultracentrifuge|his work on disperse systems]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1926 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1927 |[[File:Heinrich Wieland.jpg|75px]] |[[ہائنرش اٹو ویلینڈ]] |جرمنی |کرسچئین |"for his investigations of the constitution of the [[bile acid]]s and related substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1927 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1928 |[[File:Windaus.jpg|75px]] |[[ایڈولف اٹو رائنہولڈ ونڈاؤس]] |جرمنی |کرسچئین |"[for] his research into the constitution of the [[sterol]]s and his connection with the [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1928 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:ArthurHarden.jpg|75px]] |[[آرتھر ہارڈن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their investigations on the fermentation of sugar and [[zymase|fermentative enzyme]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1929 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Euler-chelpin.jpg|75px]] |[[ہانز فان]] |[[سویڈن]] |کرسچئین |- |1930 |[[File:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]] |[[ہانز فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"for his researches into the constitution of [[haemin]] and [[chlorophyll]] and especially for his synthesis of haemin"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1930 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |- |rowspan=2|1931 |[[File:Carl Bosch.jpg|75px]] |[[کارل بوش]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"[for] their contributions to the invention and development of [[Bergius process and Haber–Bosch process|chemical high pressure methods]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1931 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Bergius.jpg|75px]] |[[فریڈرخ برجیاس]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |- |1934 |[[File:Urey.jpg|75px]] |[[ہارلڈ اری|Harold Clayton Urey]] |[[امریکا]] |[[Church of the Brethren]]{{sfn|Arnold|Bigeleisen||Hutchison|1995|p=365}} |"for his discovery of [[deuterium|heavy hydrogen]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1934 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1937 |[[File:Karrer.jpg|75px]] |[[پاول کرر]] |Switzerland |کرسچئین |"for his investigations on [[carotenoid]]s, [[Flavin group|flavins]] and vitamins [[vitamin A|A]] and [[حیاتین ب-2|B₂]]" |- |1938 |[[File:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]] |[[رچرڈ کوہن]] |جرمنی |رومن کیتھولک |"for his work on [[carotenoid]]s and [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1938 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1939 |[[File:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]] |[[لیپولڈروزکا]] |[[سویٹزرلینڈ]] |رومن کیتھولک |"for his work on polymethylenes and higher [[terpene]]s" |- |1943 | [[Image:George de Hevesy.jpg|75px]] |[[جارج دی ہیوسی]] |جرمنی |رومن کیتھولک <ref>http://www.geni.com/people/George-Charles-de-Havesey/6000000013761368687</ref>[[Hungarian Jewish|of Hungarian Jewish descent]]<ref name=Hilger>{{Citation|last=Levi|first=Hilde|title=George de Hevesy : life and work : a biography|year=1985|publisher=A. Hilger|location=Bristol |isbn=9780852745557|page=14}}</ref> |"for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1944 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]] |[[اوٹو ہان]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite book|last1=Hahn|first1=Otto|authorlink1=Otto Hahn|title=My Life: the Autobiography of a Scientist|url=http://books.google.co.uk/books?id=qS9DAAAAIAAJ|accessdate=June 14, 2012|year=1970|publisher=Herder and Herder|page=28}}</ref> |"for his discovery of the [[nuclear fission|fission]] of heavy nuclei"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1944 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1945 |[[File:Virtanen.jpg|75px]] |[[ارٹوری المری ورٹنن]] |Finland |پروٹسٹنٹ |"for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his [[AIV fodder|fodder preservation method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1945 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=3|1946 |[[File:James Batcheller Sumner.jpg|75px]] |[[جیمز بی سمر ]] |امریکا |کرسچئین |"for his discovery that [[Enzyme#Etymology and history|enzyme]]s can be crystallized"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1946 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:John Howard Northrop.jpg|75px]] |[[جان ہورڈ نورتروپ]] |امریکا |کرسچئین |rowspan=2|"for their preparation of enzymes and [[Virus#History|virus proteins]] in a pure form"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946"/> |- |[[File:Wendell Meredith Stanley.jpg|75px]] |[[ونڈل میریڈتھ سٹینلی]] |[[امریکا]] |کرسچئین |- |1947 |[[File:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]] |[[رابرٹ رابنسن|Sir Robert Robinson]] |[[برطانیہ]] |[[پروٹسٹنٹ]] |"for his investigations on [[Tropinone|plant products of biological importance]], especially the alkaloids"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1947 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1949 |[[File:William Giauque Nobel.jpg|75px]] |[[ولیم جیوک|William Francis Giauque]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |"for his [[Magnetic refrigeration|contributions in the field of chemical thermodynamics]], particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1949 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1950 |[[File:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]] |[[اوٹوڈیلس ]] |[[مغربی جرمنی ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their discovery and development of the [[Diels–Alder reaction|diene synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1950 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]] |[[کرٹ الڈر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1953 |[[File:Hermann Staudinger.jpg|75px]] |[[ہرمن سٹاوڈنگر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |"for his discoveries in the field of [[Polymer chemistry#History|macromolecular chemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1953 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1962 |[[File:Max Perutz.jpg|75px]] |[[میکس پیروٹز ]] |برطانیہ |Raised رومن کیتھولک<ref>[http://www.haaretz.com/news/features/this-day-in-jewish-history/this-day-in-jewish-history-death-of-a-nobel-chemist.premium-1.501731 This Day in Jewish History / Death of a Nobel chemist]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2222719/ Max Perutz and the secret of life, by Georgina Ferry]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1383967/Max-Perutz-OM.html Max Perutz OM]</ref> |"for his studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1963 |[[File:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]] |[[کارل زیگلر]] |[[مغربی جرمنی]] | Lutheran<ref name="Sherby">{{cite book|last=Sherby|first=Louise|title=The Who's Who of Nobel Prize Winners 1901–2000|url=https://archive.org/details/whoswhoofnobelpr0000unse_p3z8|publisher=Oryx Press|location=Westport, CT|year=2002|edition=Fourth|isbn=1-57356-414-1}}</ref> |rowspan=2|"for [[Ziegler–Natta catalyst|their discoveries]] in the field of the chemistry and technology of high polymers"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1963 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Giulio Natta Nobel.jpg|75px]] |[[گیلیو ناٹا]] |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک |- |1964 |[[File:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]] |[[ڈوروتھی ہودگکنگ ]] |برطانیہ |کرسچئین<ref>[https://books.google.co.il/books?id=3jrbmL-DgZQC&pg=PA46&dq=women+100+Years+of+Nobel+Prizes&hl=iw&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIl6Gz6bT7xgIVzgrbCh0YRAyE#v=onepage&q=women%20100%20Years%20of%20Nobel%20Prizes&f=false 100 Years of Nobel Prizes: p.48]</ref> |"for her [[X-ray crystallography#Early organic and small biological molecules|determinations by X-ray techniques]] of the structures of important biochemical substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1964 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1969 |[[File:Odd Hassel.jpg|75px]] |[[اوڈ ہسل]] |[[ناروے]] |پروٹسٹنٹ |"for his contributions to the development of the concept of [[conformational isomerism|conformation]] and its application in chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1969 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1970 |[[File:Luisfedericoleloir.jpg|75px]] |[[گرہارڈہرز برگ ]] |[[ارجنٹا‏ئن]] |رومن کیتھولک<ref name="Long">{{cite journal|doi=10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|last=Leloir|first=Luis|year=1983|title=Far Away and Long Ago|journal=Annual Reviews of Biochemistry|publisher=Annual Reviews|volume=52|pages=1–15|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|pmid=6351722}}</ref> |"for his discovery of sugar nucleotides and his role in the [[Luis Federico Leloir#Sugar nucleotides|biosynthesis of carbohydrates]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1970 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1971 |[[Image:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]] |[[لویس ٖفیڈریکو لیلوئر]] |Canada/جرمنی |کرسچئین |"for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly [[Radical (chemistry)|free radicals]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1971 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1975 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جان کونفورتھ|John Warcup Cornforth]] |Australia<br />برطانیہ |Presbyterian<ref name="UniSyd">[http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html Sir John Cornforth - Chemistry], The University of Sydney</ref> |"for his work on the [[stereochemistry]] of enzyme-catalyzed reactions"<ref name="n1975">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1975 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]] |[[ولادمیر پریلوگ]] |Yugoslavia/Switzerland |رومن کیتھولک |"for his research into the [[chirality (chemistry)|stereochemistry]] of organic molecules and reactions"<ref name="n1975"/> |- |1984 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[رابرٹ بروس میریفیلڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>Petkewich, Rachel. [http://pubs.acs.org/cen/news/84/i22/8422merrifield.html "Nobel Laureate R. Bruce Merrifield Dies At 84"], ''[[Chemical & Engineering News]]'', May 23, 2006. Accessed May 9, 2007. "Robert Bruce Merrifield, a biochemist who won the 1984 Nobel Prize in Chemistry for a method he named solid-phase peptide synthesis, died on May 14 at his home in Cresskill, N.J., after a long illness. He was 84."</ref> |"for his development of methodology for [[Solid phase peptide synthesis|chemical synthesis on a solid matrix]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1984 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1990 |[[Image:E.J.Coreyx240.jpg|75px]] |[[الیاس جیمز کورے]] |امریکا |کرسچئین ([[راسخُ الا عتقاد کلیسا]])<ref>[http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1990/corey-autobio.html Elias James Corey – Autobiography<!-- Bot generated title -->]</ref> |"for his development of the theory and methodology of [[Retrosynthetic analysis|organic synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1990 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1995 |[[File:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]] |[[ماریو جے. مولینا]] |Mexico |رومن کیتھولک<ref name="autobiography">{{cite web| last = Molina | first = Mario | title=Autobiography| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/molina-autobio.html | publisher = [[نوبل فاونڈیشن]] | year=2007| accessdate = 2008-05-30}}</ref> |rowspan=2|"for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and [[Ozone depletion|decomposition of ozone]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1995 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[Image:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]] |[[فرانک شروڈ رولینڈ ]] |امریکا |کرسچئین |- |rowspan=2|1996 |[[File:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]] |[[رابرٹ کرل|Robert F. Curl Jr.]] |امریکا |[[Methodist]]<ref name=":0">[http://www.nndb.com/people/798/000100498/ Robert F. Curl, Jr<!-- Bot generated title -->]</ref> |rowspan=2|"for their discovery of fullerenes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | |[[رچرڈ سمالی|Richard E. Smalley]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=(May 2005, letter sent to the Hope College 2005 Alumni Banquet) |url=http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528080014/http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |dead-url=yes }}</ref> |- |2003 |[[File:Peter Agre.jpg|75px]] |[[پیٹر اگری]] |امریکا |[[لوتھریت]]<ref>http://www.nndb.com/people/868/000100568/</ref><ref>http://www.scientificamerican.com/podcast/episode.cfm?id=nobel-laureate-peter-agre-from-aqua-11-07-20</ref><ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/agre-autobio.html</ref> |"for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of [[Aquaporin|water channels]]"<ref name="n2003">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2003| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2007 |[[Image:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]] |[[گر ہارڈ ارٹل]] |جرمنی |کرسچئین<ref name=cicero>{{cite news|author=Till Weishaupt|title=Glauben Sie an Gott?|url=http://www.cicero.de/kapital/glauben-sie-gott/38343|work=Cicero|date=December 2007|quote=Translated from German: Oh, yes, I believe in God. (...) I am a کرسچئین and I try to live as a کرسچئین (...) I read the Bible very often and I try to understand it.|accessdate=2014-09-03}}</ref> |"for [[Gerhard Ertl#Research|his studies of chemical processes on solid surfaces]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2007| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2012 |[[File:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]] |[[برائن کوبلکا]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web | date=2012-10-23 | url=http://www.catholicnews.com/data/briefs/cns/20121023.htm | title=Catholic scientist at Stanford shares Nobel Prize for work in chemistry | publisher=Catholic News Service | accessdate=2013-01-19}}</ref> |"for studies of [[G protein-coupled receptor|G-protein-coupled receptors]]"<ref name="nobel-2012-1">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-13}}</ref> |- |2014 |[[File:Stefan W Hell.jpg|75px]] |[[سٹیفین ہیل|Stefan W. Hell]] |Romania |پروٹسٹنٹ<ref>{{ro icon}} Răzvan Băltăreţu, [http://adevarul.ro/tech/stiinta/premiul-nobel-chimie-fost-castigat-roman-1_5435107c0d133766a8c357bf/index.html "Un cercetător născut în judeţul Arad este printre câştigătorii premiului Nobel pentru chimie"], ''Adevărul'', October 8, 2014</ref> |"for the development of [[Super-resolution microscopy|super-resolved fluorescence microscopy]]"<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.com/news/science-environment-29536525 | title = Microscope work wins Nobel Prize | date = 8 October 2014 | publisher = BBC }}</ref> |} === فعلیات و طب === {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[Image:EmilVonBehring.jpg|75px]] |[[امیل وون بیرنگ]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>Derek S. Linton, ''Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy'', American Philosophical Society, 2005, p. 198</ref> |"for his work on [[blood plasma|serum]] therapy, especially its application against [[diphtheria]], by which he has opened a new road in the domain of medical science and thereby placed in the hands of the physician a victorious weapon against illness and deaths"<ref name="nobel-1901"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1901 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1902 |[[Image:Ronald Ross.jpg|75px]] |Sir [[رونالڈ روس]] |[[برطانیہ]]<br>[[بھارت]] |پروٹسٹنٹ |"for his work on [[malaria]], by which he has shown how it enters the organism and thereby has laid the foundation for successful research on this disease and methods of combating it"<ref name="nobel-1902"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1902 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1903 |[[File:Niels ryberg.jpg|75px]] |[[نیلس ریبرگ فنسن]] |[[ڈنمارک]]<br>([[جزائرفارو]]) |پروٹسٹنٹ |"[for] his contribution to the treatment of diseases, especially [[lupus vulgaris]], with concentrated light radiation, whereby he has opened a new avenue for medical science"<ref name="nobel-1903"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1903 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1905 |[[File:RobertKoch cropped.jpg|75px]] |[[رابرٹ کوچ]] |[[جرمنی]] |کرسچئین |"for his investigations and discoveries in relation to [[tuberculosis]]"<ref name="nobel-1905"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1906 |[[File:Camillo Golgi nobel.jpg|75px]] |[[Camillo Golgi]] |[[اطالیہ]] |رومن کیتھولک |rowspan=2|"in recognition of their work on the structure of the [[nervous system]]"<ref name="nobel-1906"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Cajal-Restored.jpg|75px]] | [[سانتیاگو رامون ای کاخال]] |[[ہسپانیہ]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/862/000125487/ Santiago Ramón y Cajal]</ref> |- |1909 |[[File:Emil Theodor Kocher nobel.jpg|75px]] |[[ایمل تھیوڈر کوچر]] |[[سویٹزرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ ([[Moravian Church]])<ref name="bonjour1981">{{cite book | last = Bonjour | first = Edgar | title=Theodor Kocher | series = Berner Heimatbücher | volume = 40/41 | pages = | year= 1981 | publisher = Verlag Paul Haupt | location = Bern |origyear=1st. pub. in 1950 (http://d-nb.info/363374914) | isbn = 3258030294 | edition = 2nd (2., stark erweiterte Auflage 1981) | url = http://d-nb.info/810347253 | language = German }}</ref> |"for his work on the physiology, pathology and surgery of the [[thyroid gland]]"<ref name="nobel-1909"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1909 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1910 |[[File:Kossel, Albrecht (1853-1927).jpg|75px]] |[[البرچٹ کوسل]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"in recognition of the contributions to our knowledge of [[cell biology|cell chemistry]] made through his work on [[protein]]s, including the [[nucleic acid|nucleic substances]]"<ref name="nobel-1910"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1910 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1912 |[[File:Alexis Carrel 02.jpg|75px]] |[[الیکسس کارل]] |France |رومن کیتھولک<ref name="Alexis Carrel 1939">Alexis Carrel, ''The Voyage to Lourdes'' (New York, Harper & Row, 1939).</ref> | "[for] his work on vascular [[surgical suture|suture]] and the [[Organ transplantation|transplantation]] of [[blood vessel]]s and [[عُضو|organ]]s"<ref name="nobel-1912"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1912 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1919 |[[File:Jules Bordet nobel.jpg|75px]] |[[جیولس بورڈٹ]] |[[بلجئیم]] |کرسچئین |"for his discoveries relating to [[immune system|immunity]]"<ref name="nobel-1919"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1919 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1920 |[[File:August Krogh Bain 32006.jpg|75px]] |[[اگسٹ گروٹ|Schack August Steenberg Krogh]] |[[ڈنمارک]] |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the capillary motor regulating mechanism"<ref name="nobel-1920"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1920 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1923 |[[Image:Fredrick banting.jpg|75px]] |Sir [[Frederick Banting|Frederick Grant Banting]] |[[کینیڈا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref>[http://www.nndb.com/people/843/000126465/ Frederick G. Banting]</ref> |"for the discovery of [[insulin]]"<ref name="nobel-1923"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1923 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1924 |[[Image:Willem Einthoven.jpg|75px]] |[[ویلم ائینتھون]] |{{nowrap|[[نیدرلینڈز|The Netherlands]]}} |پروٹسٹنٹ ([[Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Lutheran]])<ref>[http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html The Walbeek Family from Holland:Information about Louise Marie Mathilde Carolien de Vogel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531201032/http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html |date=2013-05-31 }}. Familytreemaker.genealogy.com (1927-09-29). Retrieved on 2012-07-25.</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/927/000126549/ Willem Einthoven]</ref> |"for the discovery of the mechanism of the [[electrocardiogram]]"<ref name="nobel-1924"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1924 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1926 |[[File:J Fibiger.jpg|75px]] |[[جوہنس فائبگر]] |[[ڈنمارک]] |Lutheran<ref>[http://www.nndb.com/people/172/000126791/ Johannes Fibiger]</ref> |"for his discovery of the [[Spiroptera carcinoma]]"<ref name="nobel-1926"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1926 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1928 |[[Image:Jules Nicole.jpg|75px]] |[[چارلس نکولے|Charles Jules Henri Nicolle]] |France |رومن کیتھولک |"for his work on [[typhus]]"<ref name="nobel-1928"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1928 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:Christiaan Eijkman.jpg|75px]] |[[کرسچیناجک مین]] |The Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the antineuritic [[vitamin]]"<ref name = "nobel-1929"/> |- |[[File:Frederick Gowland Hopkins nobel.jpg|75px]] |Sir [[فریڈرک گولینڈ ہوپکنس]] |برطانیہ |Chrisian |"for his discovery of the growth-stimulating [[vitamin]]s"<ref name="nobel-1929"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1929 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1930 |[[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]] |[[کارل لینڈ سٹینر]] |[[آسٹریا]] |converted from [[یہودیت]] to [[رومن کیتھولک]] in 1890<ref name="Anna L. Staudacher 2009, p. 349">Anna L. Staudacher: ''"… meldet den Austritt aus dem mosaischen Glauben". 18000 Austritte aus dem Judentum in Wien, 1868–1914: Namen – Quellen – Daten''. Peter Lang, Frankfurt, 2009, ISBN 978-3-631-55832-4, p. 349</ref> |"for his discovery of human [[ABO blood group system|blood groups]]"<ref name="nobel-1930"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1931 |[[File:Otto Warburg.jpg|75px]] |[[اوٹو ہنرچ وار برگ]] |جرمنی |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=Otto Heinrich Warburg |url=http://www.smokershistory.com/OWarburg.htm |access-date=2016-05-18 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108062816/http://smokershistory.com/OWarburg.htm |dead-url=yes }}</ref> |"for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]"<ref name="nobel-1931"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1932 |[[File:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|75px]] |Sir [[چارلس سکوٹ شرنگ ٹن]] |برطانیہ |Anglican<ref>Baptisms solemnized in the Parish of St James Clerkenwell, in the County of Middlesex in the Year 1863, p. 558, nos 5826, 5827 & 5828 (on line at ancestry.co.uk)</ref> |"for his discoveries regarding the functions of [[neuron]]s"<ref name="nobel-1932"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1934 |[[File:George Whipple nobel.jpg|75px]] |[[جارج ویپل|George Hoyt Whipple]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref name="nap">{{cite web |url=http://www.nap.edu/reingroom/books/biomems/gwhipple.html |title=The National Academies Press: Biographical Memoirs – George Hoyt Whipple |accessdate=3 January 2010}}</ref> |rowspan=3|"for their discoveries concerning [[liver]] therapy in cases of [[anaemia]]"<ref name="nobel-1934"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1934 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:George Minot nobel.jpg|75px]] |[[جارج مانٹ|George Richards Minot]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal |title= Obituary |date= April 6, 1950 |journal= [[New England Journal of Medicine]] |url= http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJM19004062421414 |doi=10.1056/NEJM195004062421414 |volume= 242 |issue= 14 |pages= 565–565}}</ref> |- |[[File:William P Murphy.jpg|75px]] |[[ولیم پی مارفی|William Parry Murphy]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1935 |[[File:Hans Spemann nobel.jpg|75px]] |[[ہنس سپیمین]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>Feldberg W, rev. Tansey EM (2004–2011). [http://www.oxforddnb.com/view/article/3294 Dale, Sir Henry Hallett (1875–1968)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2011. Retrieved 2011-07-08.</ref> |"for his discovery of the organizer effect in [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1935"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1937 |[[File:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|75px]] |[[البرٹ سزنٹ-گیورگی|Albert Szent-Györgyi von Nagyrapolt]] |[[مجارستان]] | [[کالوینیت|Calvinist]]<ref>Dr.Czeizel, E.: Családfa,page 148, Kossuth Könyvkiadó,1992.</ref><ref>Dr. Czeizel E. : Az érték még mindig bennünk van, page 172, Akadémiai kiadó, Budapest</ref> |"for his discoveries in connection with the [[cellular respiration|biological combustion processes]], with special reference to [[vitamin C]] and the catalysis of [[fumaric acid]]"<ref name="nobel-1937"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1937 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1938 |[[File:Corneille Heymans nobel.jpg|75px]] |[[کارنیلی ہیمینس|Corneille Jean François Heymans]] |Belgium |رومن کیتھولک<ref>de Castro, F. (2009) Towards the sensory nature of the carotid body: Hering, De Castro and Heymans. Front. Neuroanat. 3: 23 (1-11) (doi:10.3389/neuro.05.023.2009).</ref> |"for the discovery of the role played by the [[Paranasal sinuses|sinus]] and [[aorta|aortic mechanisms]] in the regulation of [[تنفّس کاری|respiration]]"<ref name="nobel-1938"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1938 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1939 |[[File:Gerhard Domagk nobel.jpg|75px]] |[[گرہارڈ ڈومگٹ]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>[[Thomas Hager]], ''The Demon Under the Microscope'' (2006) ISBN 1-4000-8213-7 (cited in [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=67754 "The Saga of a Sulfa Drug Pioneer"] – [[این پی ار]] ''[[Weekend Edition]]'' 23 December 2006)</ref> |"for the discovery of the [[antibacterial]] effects of [[prontosil]]"<ref name="nobel-1939"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1939 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1943 |[[File:Henrik Dam nobel.jpg|75px]] |[[ہنرک ڈیم|Carl Peter Henrik Dam]] |Denmark |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of [[vitamin K]]"<ref name = "nobel-1943"/> |- |[[File:Edward A Doisy.jpg|75px]] |[[ایدوارڈ اڈلبرٹڈویسی]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Congregationalists]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/doisybio.html Edward A. Doisy - Biographical]</ref> |"for his discovery of the chemical nature of [[vitamin K]]"<ref name="nobel-1943"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1943 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1945 |[[File:Alexander Fleming 1945.jpg|75px]] |Sir [[الیگزنڈر فلیمنگ]] |برطانیہ |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/696/000091423/ Alexander Fleming]</ref> ||"for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1945"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1947 |[[File:Carl Ferdinand Cori.jpg|75px]] |[[کارل فرڈیننڈ کوری]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0006-3002(56)90255-4 | last1 = Houssay | first1 = B. A. | title = Carl F. And Gerty T. Cori | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 20 | issue = 1 | pages = 11–16 | year = 1956 | pmid = 13315342 }}</ref> |rowspan=2|"for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]"<ref name = "nobel-1947"/> |- |[[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]] |[[گرٹی کوری|Gerty Theresa Cori, née Radnitz]] | امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101439/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Bernado Houssay.JPG|75px]] |[[برناڈو ہاوسے|Bernardo Alberto Houssay]] |[[ارجنٹائن]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | last1 = Sulek | first1 = K. | title = Nobel prize for Carl Ferdinand Cori and Gerta Theresa Cori in 1947 for discovery of the course of catalytic metabolism of glycogen. Prize for Alberto Bernardo Houssay for discovery on the role of the hypophysis in carbohydrate metabolism | journal = Wiadomosci lekarskie (Warsaw, Poland : 1960) | volume = 21 | issue = 17 | pages = 1609–1610 | year = 1968 | pmid = 4882480 }}</ref> |"for his discovery of the part played by the [[hormone]] of the [[anterior pituitary]] lobe in the metabolism of [[glucose|sugar]]"<ref name="nobel-1947"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1949 |[[File:Moniz.jpg|75px]] |[[انتونیو اگاس مونیس|António Caetano Egas Moniz]] |[[پرتگال]] |رومن کیتھولک<ref name="bookrags">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/biography/antonio-egas-moniz-wsd/|title=World of Scientific Discovery on Antonio Egas Moniz|publisher=bookrags.com|accessdate=11 July 2010}}</ref> |"for his discovery of the therapeutic value of leucotomy ([[lobotomy]]) in certain psychoses"<ref name="nobel-1949"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1949 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1951 |[[File:Max Theiler nobel.jpg|75px]] |[[میکس تھیلر]] |[[جنوبی افریقہ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|pmid=19870629 | doi=10.1084/jem.65.5.705 | pmc=2133518|title=Spontaneous Encephalomyelitis of Mice, A New Virus Disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1937-05_65_5/page/705 |year=1937|last1=Theiler|first1=M.|journal=Journal of Experimental Medicine|volume=65|issue=5|pages=705–19}}</ref> |"for his discoveries concerning [[yellow fever]] and how to combat it"<ref name="nobel-1951"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1951 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1957 |[[File:Daniel Bovet nobel.jpg|75px]] |[[ڈینئیل بوٹ]] |[[اطالیہ]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries relating to [[antihistamine|synthetic compounds that inhibit the action of certain body substances]], and especially their action on the vascular system and the skeletal muscles"<ref name="nobel-1957"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1957 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1958 |[[File:George Wells Beadle.jpg|75px]] |[[جارج ویل بیڈل]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite journal | last1 = Beadle | first1 = G. W. | title = Recollections | doi = 10.1146/annurev.bi.43.070174.000245 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 43 | issue = 0 | pages = 1–13 | year = 1974 | pmid = 4605017| pmc = }}</ref> |rowspan=2| "for their discovery that [[gene]]s act by regulating definite chemical events" |- |[[File:Edward Lawrie Tatum nobel.jpg|75px]] |[[ایڈوارڈ لاورک ٹاوٹم]] |امریکا |کرسچئین |- |1959 |[[File:Severo Ochoa nobel.jpg|75px]] |[[سیویرو اوچاو]] |Spain<br> |رومن کیتھولک |"for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]"<ref name="nobel-1959"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1960 |[[File:Frank Macfarlane Burnet nobel.jpg|75px]] |Sir [[فرینک میکفر لین برنٹ]] |Australia |پروٹسٹنٹ<ref name=s8>Sexton (1999), p. 8.</ref> |"for discovery of acquired [[immune tolerance|immunological tolerance]]"<ref name="nobel-1960"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1960 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1961 |[[File:Georg von Békésy nobel.jpg|75px]] |[[جارج وون بیکسی]] |امریکا |کرسچئین<ref name=Goldstein>Goldstein, B. 2001. ''Sensation and Perception, 6th ed.'' London: Wadsworth.</ref> |"for his discoveries of the physical mechanism of stimulation within the [[cochlea]]"<ref name="nobel-1961"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1961 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1963 | |Sir [[جوہن ایکلس|John Carew Eccles]] |Australia |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/v044/44.2karczmar.pdf |title=Project MUSE - Sir John Eccles, 1903-1997: Part 2: The Brain as a Machine or as a Site of Free Will? |doi=10.1353/pbm.2001.0030 |publisher=Muse.jhu.edu |date= |accessdate=2015-06-26}}</ref> |"for his discoveries concerning the ionic mechanisms involved in excitation and inhibition in the peripheral and central portions of the [[nerve]] [[cell membrane]]"<ref name="nobel-1963"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1967 |[[File:Ragnar Granit2.jpg|75px]] |[[راگنر گرانٹ]] |Finland/Sweden |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the [[human eye|eye]]"<ref name="nobel-1967"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Haldan Keffer Hartline nobel.jpg|75px]] |[[ہالڈن کیفر ہارٹ لائن]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1972 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[روڈنی رابرٹ پوٹر]] |امریکا |Methodists<ref>[http://www.nndb.com/people/111/000130718/ Rodney Robert Porter]</ref> |"for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]"<ref name="nobel-1972"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[البرٹ کلاوڈی]] |[[بلجئیم]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/186/000130793/ Albert Claude]</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning the [[organelle|structural and functional organization of the cell]]"<ref name="nobel-1974"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1974 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جارج ایمل پلاڈے|George E. Palade]] |Romania |[[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] |- |1975 |[[File:Renato Dulbecco crop.jpg|75px]] |[[ریناٹو ڈلبیکو]] |Italy<br>امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the interaction between [[tumor virus|tumour virus]]es and the genetic material of the cell"<ref name="nobel-1975"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1976 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینئیل کارلیٹون گیجڈسک|D. Carleton Gajdusek]] |امریکا | Calvinist<ref name="la-times">{{cite news |newspaper=[[Los Angeles Times]] |title=D. Carleton Gajdusek dies at 85; Nobel Prize winner identified exotic disease, was unrepentant pedophile |first=Thomas |last=Maugh |date=2008-12-18 |accessdate=2012-05-12 |url=http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story |archivedate=2013-01-27 |archiveurl=https://archive.today/20130127115258/http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story }}</ref> |"for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1976"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1978 |[[File:Werner Arber 2008.jpg|75px]] |[[ورنر اربر]] |Switzerland |پروٹسٹنٹ<ref>Arber, W. 1992. ''The Existence of a Creator Represents a Satisfactory Solution.'' In Margenau, H. and R. A. Varghese (eds.), ''Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo sapiens.'' La Salle, IL: Open Court, p. 141-142.</ref> |"for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]"<ref name="nobel-1978"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1983 |[[File:Barbara McClintock (1902-1992).jpg|75px]] |[[باربرا مک کلنٹک]] |امریکا |پروٹسٹنٹ (Congregationalists)<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48"/> | "for her discovery of [[transposon|mobile genetic elements]]"<ref name="nobel-1983"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1988 |[[File:James Black (pharmacologist).jpg|75px]] |Sir [[جیمز بلیک (ادویاتدان)|James W. Black]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="autobio1">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/black-autobio.html|title=Autobiography|last=Black|first=Sir James W|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=23 March 2010}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]"<ref name="nobel-1988"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref>داء البلهارسياbrown tickShiju.jpg00099#رودسياoxyuris@schistomamars crystaldavidabdelmohsen117retrocyle effhuamnurter#117second_ |- |[[Image:George H. Hitchings 1988.jpg|75px]] |[[جارج ایچ ہائیچنگ]] |امریکا |کرسچئین |- |1990 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جوزف میورے|Joseph E. Murray]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://catholicreview.org/article/home/catholic-transplant-pioneer-nobel-prize-winner-joseph-murray-dies|title=The Catholic Review > Home > Catholic transplant pioneer, Nobel Prize-winner Joseph Murray dies|publisher=|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226102452/https://www.archbalt.org/catholicreview/|dead-url=yes}}</ref> |"for his discoveries concerning [[Organ transplantation|organ and cell transplantation]] in the treatment of human disease"<ref name="nobel-1990"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1990 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1992 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ایڈمنڈ ایچ فشر]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/krebs-bio.html Edwin G. Krebs - Biographical]</ref> |Switzerland<br>امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Presbyterian]]) |"for their discoveries concerning reversible [[protein]] [[phosphorylation]] as a biological regulatory mechanism"<ref name="nobel-1992"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1995 |[[Image:Eric F. Wieschaus.jpg|75px]] |[[ارک ایف. وسچاوس]] |امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the genetic control of early [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1995"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1998 |[[Image:Loius Ignarro.jpg|75px]] |[[لیوس اگارو|Louis J. Ignarro]] |امریکا |رومن کیتھولک |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system"<ref name="nobel-1998"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Ferid Murad.jpg|75px]] |[[فیڑڈ میراڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/murad-autobio.html]"Ferid Murad autobiography", [[نوبل فاونڈیشن]]</ref> |- |2000 |[[Image:Paul Greengard.jpg|75px]] |[[پاول گرین گارڈ]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/greengard-autobio.html Profile of Paul Greengard], nobelprize.org; accessed December 28, 2013.</ref> ||"for his discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]"<ref name="nobel-2000"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |2004 |[[File:LindaBuck cropped 1.jpg|75px]] |[[لنڈابی بک]] |امریکا |کرسچئین |"for her discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]"<ref name="nobel-2004"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|2007 |[[Image:Mario Capecchi UTHSCSA.JPG|75px]] |[[ماریو کیپیکی|Mario R. Capecchi]] |امریکا |[[Quaker]]<ref name="WashingtonPost2007_10_10">{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/08/AR2007100800252_pf.html|title=From Child on Street to Nobel Laureate|author=Christopher Lee|date=2007-10-10|publisher=[[Washington Post]]}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of principles for introducing specific gene modifications in mice by the use of [[embryonic stem cell]]s."<ref name="nobel-2007"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2007 | accessdate = 2007-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Martin Evans Nobel Prize.jpg|75px]] |Sir [[مارٹن ایوانس|Martin J. Evans]] |برطانیہ |کرسچئین |- |2012 |[[Image:John Gurdon Cambridge 2012.JPG|75px]] |Sir [[جان بی. گرڈن|John B. Gurdon]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ (Anglican)<ref>{{cite web|url=http://www.ewtn.com/vnews/getstory.asp?number=125061|title=Nobel Prize Winner Participates at Vatican Conference|author=Ann Schneible|date=2013-12-04}}</ref> |"for the discovery that mature cells can be [[Induced pluripotent stem cell|reprogrammed]] to become [[pluripotent]]"<ref name="nobel-2012"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 | accessdate = 2012-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |} === ادب=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | 1902 | [[File:T-mommsen-2.jpg|75px]] | [[تھیوڈور مومسن]] | [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ | "the greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, ''[[History of Rome (Mommsen)|A History of Rome]]''"<ref name="Literature1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1902|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1903 | [[File:Björnstjerne Björnson, 1901.jpg|75px]] | [[بیورنستار بیورنسن]] | [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px]] [[سویڈن و ناروے اتحاد|Norway]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|author=Schmiesing, Ann |year=2002|title=Bjørnson and the Inner Plot of 'A Midsummer Night's Dream'|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-studies_winter-2002_74_4/page/465 |journal=Scandinavian Studies|volume=74|issue=4|pages=465|jstor=40920401}}</ref> | "as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit"<ref name="Literature1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1903|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 1904 | [[File:Frédéric Mistral by Paul Saïn.jpg|75px]] | [[فریڈرک مسترال]] | [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a [[آکسیٹان زبان|Provençal]] philologist"<ref name="Literature1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1904|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | [[File:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|75px]] | [[جوزے ایشوگرائے]] | [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama"<ref name="Literature1904"/> |- | 1905 | [[File:Henryk Sienkiewicz 02.jpg|75px]] | [[ہینرک شنگوچ]] | [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name="psb203">[[Henryk Markiewicz]], "Sienkiewicz, Henryk Adam Aleksander Pius", ''[[Polski słownik biograficzny]]'', vol. XXXVII, 1997</ref> | "because of his outstanding merits as an epic writer"<ref name="Literature1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1905|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1909 | [[File:Selma Lagerlöf.jpg|75px]] | [[سلما لاگرلف]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref name="change">{{citation |url=http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |title=Times of Change |first=Heike |last=Zaun-Goshen |year=2002 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617050146/http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |dead-url=yes }}</ref> | "in appreciation of the [[lofty idealism]], vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings"<ref name="Literature1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1909|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1910 | [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]] | [[پال ہیسی|Paul von Heyse]] |[[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ of Jewish descent | "as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories"<ref name="Literature1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1916 | [[File:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|75px]] | [[ورنروون ہایڈنسٹام]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref>Sohrabi, Bahram (2005). "Early Swedish Travelers to Persia," ''Iranian Studies'' '''38''' (4)</ref> | "in recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature"<ref name="Literature1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1916|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1923 | [[File:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|75px]] | [[ڈبلیو بی . یٹس|William Butler Yeats]] | data-sort-value="Ireland"| [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irish Free State|Ireland]] | Anglica<ref>{{cite book|last=Pierce|first=David|title=Irish writing in the twentieth century: a reader|year=2000|publisher=Literary Collections|page=293|isbn=1-85918-258-5}}</ref> | "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation"<ref name="Literature1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1923|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1924 | [[File:Władysław Reymont.jpg|75px]] | [[ولاڈی سلا ریمنٹ]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland (1928-1980).svg|20px]] [[Second Polish Republic|Poland]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-bio.html Wladyslaw Reymont - Biographical]</ref> | "for his great national epic, ''[[Chłopi|The Peasants]]''"<ref name="Literature1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1924|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1926 | [[File:Grazia Deledda 1926.jpg|75px]] | [[گیزیا ڈلیڈا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/583/000140163/ Grazia Deledda]</ref> | "for her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general"<ref name="Literature1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1926|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1928 | [[File:Sigrid Undset 1928.jpg|75px]] | [[سگرڈ انڈسٹ]] | data-sort-value="Norway"| {{flag|Norway}} <br> (Born in {{flag|Denmark}}) | رومن کیتھولک<ref>Sparrow, Stephen (2003). [http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html "Sigrid Undset: Catholic Viking"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185354/http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html |date=2016-03-03 }}</ref> | "principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages"<ref name="Literature1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1928|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1929 | [[File:Thomas Mann 1937.jpg|75px]] | [[تھامس مین]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>[http://www.nndb.com/people/180/000025105/#FN1 Thomas Mann]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Author Thomas Mann |url=http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710115218/http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |dead-url=yes }}</ref> | "principally for his great novel, ''[[Buddenbrooks]]'', which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature"<ref name="Literature1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1929|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1933 | [[File:Ivan Bunin 1933.jpg|75px]] | [[آیان بینن]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] (Born in [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russian Empire|Russia]]) | Eastern Orthodox | "for the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing"<ref name="Literature1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1933|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1938 | [[File:Pearl Buck (Nobel).jpg|75px]] | [[پرل ایس بک]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[American Southern Presbyterian Mission|Southern Presbyterian]])<ref>{{citation|first=David |last=Shavit|publisher=Greenwood Publishing Group |year=1990|isbn=0-313-26788-X |title=The امریکا in Asia: a historical dictionary|url= https://books.google.com/books?id=IWdZTaJdc6UC |page=480}} (Entry for "Sydenstricker, Absalom")</ref> | "for her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces"<ref name="Literature1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1938|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1945 | [[File:Gabriela Mistral-01 cropped.jpg|75px]] | [[گبریلا مسٹرال]] | data-sort-value="Chile"| [[File:Flag of Chile.svg|20px]] [[Presidential Republic (1925–73)|Chile]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.poetryfoundation.org/bio/gabriela-mistral Gabriela Mistral 1889–1957]</ref> | "for her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world"<ref name="Literature1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1945|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1946 | [[File:Hermann Hesse 1946.jpg|75px]] | [[ہرمن ہسی]] | data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} <br> (Born in [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]]) | کرسچئین<ref>As quoted by Serrano, Miguel. 1996. ''[https://books.google.com.mx/books?id=sQt8bd6wFr0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false C.G. Jung and Hermann Hesse: A Record of Two Friendships]''. Daimon. p. 21</ref><ref>Hilbert, Mathias. 2005. ''Hermann Hesse und sein Elternhaus - Zwischen Rebellion und Liebe: Eine biographische Spurensuche''. Calwer Verlag GmbH, p. 226</ref> | "for his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style"<ref name="Literature1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1946|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1947 | [[File:André Gide.jpg|75px]] | [[آندرے ژید]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite web |title=The Life and Works of Andre Gide |url=http://www.andregide.org/gidebio2.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728135138/http://www.andregide.org/gidebio2.html |dead-url=yes }}</ref> | "for his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight"<ref name="Literature1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1947|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1948 | [[File:T.S. Eliot, 1923.JPG|75px]] | [[ٹی۔ ایس ایلیٹ]] | data-sort-value="برطانیہ"| {{flag|برطانیہ}} <br> (Born in the {{flag|امریکا}}) | [[Anglican]]<ref>plaque on interior wall of Saint Stephen's</ref><ref>obituary notice in ''Church and King'', Vol. XVII, No. 4, 28 February 1965,−− p. 3.</ref> | "for his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry"<ref name="Literature1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1948|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1949 | [[File:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|75px]] | [[ویلیم فالکنر]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian) | "for his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel"<ref name="Literature1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1949|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1952 | [[File:François Mauriac (1932).jpg|75px]] | [[فرانسیوس ماؤریک]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.britannica.com/biography/Francois-Mauriac François Mauriac]</ref> | "for the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life"<ref name="Literature1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1952|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1953 | [[File:Churchill portrait NYP 45063.jpg|75px]] | [[ونسٹن چرچل|Sir Winston Churchill]] | {{flag|برطانیہ}} | Anglican | "for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values"<ref name="Literature1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1953|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1954 | [[File:ErnestHemingway.jpg|75px]] | [[Ernest Hemingway]] | {{flag|امریکا|1912}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Meyers (1985), 173, 184</ref> | "for his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in ''[[سمندر اور بوڑھا]]'', and for the influence that he has exerted on contemporary style"<ref name="Literature1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1954|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1955 | [[File:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|75px]] | [[ہالڈورلیکسنس]] | {{flag|Iceland}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Hallberg, Peter, ''Halldór Laxness''. Twayne Publishers, New York, translated by Rory McTurk, 1971, pp.35, 38</ref> | "for his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland"<ref name="Literature1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1955|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1956 | [[File:JRJimenez.JPG|75px]] | [[جون ریمن جیمنیز]] | {{flag|Puerto Rico}} (Born in [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]]) | رومن کیتھولک | "for his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity"<ref name="Literature1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1956|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1958 | | [[بریس پاسترناک]] | {{flag|Soviet Union}} | Converts to [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] from Judaism<ref>Fleishman, pp 264–266.</ref> | "for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition"<ref name="Literature1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1961 | | [[ایواینڈرک]] | {{flag|Yugoslavia}}<br> (Born in {{flag|Austria-Hungary}}) | رومن کیتھولک | "for the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country"<ref name="Literature1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1961|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1962 | [[File:JohnSteinbeck crop.JPG|75px]] | [[جانسٹین بک]] | {{flag|امریکا}} | Raised Episcopalian<ref>Alec Gilmore. [http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html John Steinbeck's View of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095734/http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html |date=2016-03-04 }}. gilco.org.uk</ref> later he become agnostic | "for his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception"<ref name="Literature1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1962|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1963 | [[File:Giorgos Seferis 1963.jpg|75px]] | [[یور گوسسیفرس]] | data-sort-value="Greece"| [[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|20px]] [[مملکت یونان|Greece]] <br> (Born in the {{flag|Ottoman Empire}}) | [[Greek Orthodox]] | "for his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture"<ref name="Literature1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1963|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1967 | [[File:MiguelAngelAsturias.JPG|75px]] | [[میگوئو ل اینجل اسٹریس]] | {{flag|Guatemala}} | رومن کیتھولک | "for his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America"<ref name="Literature1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1967|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1969 | [[File:Samuel Beckett, f11.jpg|75px]] | [[سیموئل بکٹ]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}} (Born in {{flag|Ireland}}) | Anglican ([[Church of Ireland]]) | "for his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation"<ref name="Literature1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1969|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1970 | [[File:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|75px]] | [[الیکزینڈر سلزینسٹائن]] | {{flag|Soviet Union}} | Eastern Orthodox<ref>O'Neil, Patrick M. (2004) ''Great world writers: 20th century'', p. 1400. Marshall Cavendish, ISBN 0-7614-7478-1</ref> | "for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature"<ref name="Literature1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1970|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1972 | [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|75px]] | [[ہنرک بول]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | رومن کیتھولک<ref name="KATERKater2006">{{cite book|author1=Michael H. KATER|author2=Michael H Kater|title=Hitler Youth|url=http://books.google.com/books?id=IlIOP1O7H4wC&pg=PA24|accessdate=26 August 2012|date=30 April 2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01991-1|pages=24–}}</ref> | "for his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature"<ref name="Literature1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1972|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1979 | [[File:Odysseas Elytis 1974.jpg|75px]] | [[اودیسس الیٹس]] | {{flag|Greece}} | [[Greek Orthodox]] | "for his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness"<ref name="Literature1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1980 | [[File:Czesław Miłosz 2011 Lithuania stamp.jpg|75px]] | [[چیکلا ملوسز]] | data-sort-value="امریکا"| {{flag|امریکا}} (Born in [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]]) | رومن کیتھولک<ref name="Haven, Cynthia L. 2006, p. 145">Haven, Cynthia L., "'A Sacred Vision': An Interview with Czesław Miłosz", in Haven, Cynthia L. (ed.), ''Czesław Miłosz: Conversations''. University Press of Mississippi, 2006, p. 145.</ref> | "who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts"<ref name="Literature1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1980|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1982 | [[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|75px]] | [[Gabriel García Márquez]] | {{flag|Colombia}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Martin|2008|p=30}}</ref> | "for his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts"<ref name="Literature1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1989 | [[File:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|75px]] | [[کمیلو جوز کیلا]] | {{flag|Spain}} | رومن کیتھولک | "for a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability"<ref name="Literature1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1990 | [[File:Paz0.jpg|75px]] | [[اوکٹاویو پاز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "for impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity"<ref name="Literature1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1990|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1992 | [[File:Derek Walcott.jpg|75px]] | [[ڈیرک ولکوٹ]] | {{flag|Saint Lucia|1979}} | پروٹسٹنٹ (Methodist )<ref Name="Paris Review">[http://www.theparisreview.org/interviews/2719/the-art-of-poetry-no-37-derek-walcott "Derek Walcott, The Art of Poetry No. 37"], ''The Paris Review'' Winter 1986</ref> | "for a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment"<ref name="Literature1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1992|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1993 | [[File:Toni Morrison 2008-2.jpg|75px]] | [[ٹونی موریسن]] | {{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref name=Brockes>{{cite news |title=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |authorlink=Emma Brockes|first=Emma |last=Brockes |url=http://www.guardian.co.uk/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |newspaper=[[The Guardian]] |date=April 13, 2012 |accessdate=February 14, 2013}}</ref> | "who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality"<ref name="Literature1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1993|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1999 | [[File:Grass.JPG|75px]] | [[گنتھر گراس]] | {{flag|جرمنی}} | رومن کیتھولک<ref>Garland, ''The Oxford Companion to German Literature'', p. 302.</ref><ref>"The Literary Encyclopedia", [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=4990 Günter Grass (b. 1927)]. Retrieved on 16 August 2006.</ref> | "whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history"<ref name="Literature1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1999|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2003 | [[File:J.M. Coetzee.JPG|75px]] | [[جے ایم کوئٹزی]] | {{flag|South Africa}}<br />{{flag|Australia}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|first=Derek|last=Attridge|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2004|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|isbn=978-0-226-03117-0}}</ref> | "who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider"<ref name="Literature2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2008 | [[File:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]] | [[ژاں ماری لی کلیزیو]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}}<br />{{flag|Mauritius}} | رومن کیتھولک | "author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization"<ref name="Literature2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2008|publisher=Nobel Foundation|accessdate=14 October 2008}}</ref> |- | 2010 | [[File:Vargas Losa Göteborg Book Fair 2011b.jpg|75px]] | [[ماریو ورگاس للوسا]] | {{flag|Peru}}<br />{{flag|Spain}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=32}}</ref> | "for his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat"<ref name="Literature2010">{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=7 October 2010}}</ref> |} === امن=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan="2" | 1902 | [[File:Ducommun.jpg|75px]] | [[الی ڈوکمن]] | rowspan="2" | {{flag|Switzerland}} | پروٹسٹنٹ | "[For his role as] the first honorary secretary of the [[عالمی امن دفتر]]"<ref name="N1902">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1902 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Albert Gobat2.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ گوباٹ]] | پروٹسٹنٹ | "[For his role as the] first Secretary General of the [[Inter-Parliamentary Union]]" |- | 1903 | [[File:Cremer.jpg|75px]] | [[رینڈل کریمر|William Randal Cremer]] | data-sort-value="برطانیہ"| [[File:Flag of the برطانیہ.svg|20px]] [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] | Methodist | "[For his role as the] the 'first father' of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1903 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1905 | [[File:Bertha von Suttner nobel.jpg|75px]] | [[برتھا فان ستنر]] | {{flag|Austria-Hungary}} | رومن کیتھولک<ref name="Hamann, p. 2">Hamann, p. 2</ref> | For authoring ''Lay Down Your Arms'' and contributing to the creation of the Prize<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1905 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1906 | [[File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|75px]] | [[تھیوڈور روزویلٹ]] | {{flag|امریکا|1896}} |پروٹسٹنٹ ([[Dutch Reformed Church]])<ref name=vought>{{cite book|last1=Vought|first1=Hans P.|title=The Bully Pulpit and the Melting Pot: American Presidents and the Immigrant, 1897-1933|url=https://archive.org/details/isbn_0865548870|date=2004|publisher=Mercer University Press|location=Macon, Georiga, USA|isbn=0-86554-8870|page=[https://archive.org/details/isbn_0865548870/page/29 29]}}</ref> | "[F]or his successful mediation to end the [[Russo-Japanese War|Russo-Japanese war]] and for his interest in arbitration, having provided the [[Permanent Court of Arbitration|Hague arbitration court]] with its very first case"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1906 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1907 | [[File:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|75px]] | [[ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] key leader of the Italian peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1907">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1907 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |[[File:Louis Renault jurist.gif|75px]] | [[لوئی رینو|Louis Renault]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] leading French international jurist and a member of the [[Permanent Court of Arbitration]] at The Hague" |- | rowspan="2" | 1909 | [[File:Beernaert.gif|75px]] | [[آگسٹے بیرنارٹ]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "[For being a] representative to the [[Hague Conventions of 1899 and 1907|two Hague conferences]], and a leading figure in the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1909 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:PaulBalluet.gif|75px]] | [[پال ڈی کانسٹنٹ|Paul Henri d'Estournelles de Constant]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ ([[کالوینیت]]) | "[For] combined diplomatic work for [[France–جرمنی relations|Franco-German]] and [[France – برطانیہ relations|Franco-British understanding]] with a distinguished career in [[Permanent Court of Arbitration|international arbitration]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909"/> |- | 1912 | [[File:Elihu Root, bw photo portrait, 1902.jpg|75px]] | [[الیہو روٹ]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian) | "[F]or his strong interest in international arbitration and for his plan for a world court"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1912">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1912 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1919 | [[File:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|75px]] | [[ووڈرو ولسن]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>Heckscher (1991), p. 23.</ref> | "[F]or his crucial role in establishing the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1919 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1921 | [[File:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|75px]] | [[یلمار برانٹنگ]] | {{flag|Sweden}} |Lutheran ([[Church of Sweden]])<ref name = "Robertson 487">{{cite book|last=Robertson|first=J. M.|title=History of Freethought in the Nineteenth Century, Part 2|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|page=487|isbn=0-7661-3955-7}}</ref> | "[F]or his work in the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1921 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:کرسچئین Lous Lange.jpg|75px]] | [[کرسچن لؤس لانگے|کرسچئین Lange]] | {{flag|Norway}} |Lutheran ([[Church of Norway]]) | "[For his work as] the first secretary of the Norwegian Nobel Committee" and "the secretary-general of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921"/> |- | rowspan="2" | 1925 | [[File:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | [[اسٹن چیمبرلین]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|برطانیہ}} | [[General Assembly of Unitarian and Free کرسچئین Churches|Unitarian]]<ref>{{acad|id=CHMN882JA|name=Chamberlain, Joseph Austen}}</ref> | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1925 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Dawes, Bain bw photo portrait.jpg|75px]] | [[چارلز ڈاز]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Congregationalist]]) | "[F]or [work on] the Dawes Plan for German reparations which was seen as having provided the economic underpinning of the [[Locarno Treaties|Locarno Pact]] of 1925"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925"/> |- |1926 | [[File:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|75px]] | [[گستاف سٹریسمان]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] |پروٹسٹنٹ | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1926 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1927 |[[File:Ferdinand Buisson 1924.jpg|75px]] | [[فرڈیننڈ بوئسوں]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>[https://oratoiredulouvre.fr/evangile-et-liberte/ferdinand-buisson-پروٹسٹنٹ-liberal-ecole-laique-republicaine.php Ferdinand Buisson, un پروٹسٹنٹ libéral au service de l’école laïque républicaine]</ref> | "[For] contributions to [[France–جرمنی relations|Franco-German]] popular reconciliation"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1927-">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1927 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1930 | [[File:Nathan Söderblom nobel.jpg|75px]] | [[ناتھن سودربلوم]] | {{flag|Sweden}} | Lutheran (Church of Sweden) | "[F]or his efforts to involve the churches not only in work for ecumenical unity, but also for world peace"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1930 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1931 | [[File:Jane Addams profile.jpg|75px]] | [[جین ایڈمز]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>She was baptized a [[Presbyterian]]. Her certificate of baptism is from 1888, but she says that she joined the church slightly earlier: {{cite book|last=Knight|first=Louise W.|title=Citizen|publisher=University of Pennsylvania Press|date=October 2003|page=451n46 |isbn=978-0-8122-3747-4}}</ref> | "[F]or her social reform work" and "leading the [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1931 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Nicholas Murray Butler ppmsca.03668.jpg|75px]] | [[نکولس مرے بٹلر]] | پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]]) | "[For his promotion] of the [[Kellogg–Briand Pact|Briand-Kellogg pact]]" and for his work as the "leader of the more establishment-oriented part of the American peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931"/> |- | 1934 | [[File:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | [[آرتھر ہینڈرسن]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Methodist]])<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Arthur_Henderson.aspx Arthur Henderson]</ref> | "[F]or his work for the [[جمعیت الاقوام|League]], particularly [[League of Nations Disarmament Conference|its efforts in disarmament]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1934 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref><ref name = "BBC_2013_04_03">[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 BBC News: ''Nobel Peace Prize medal stolen in Newcastle'' 3 April 2013, accessed 3 April 2013]</ref> |- |- | 1935 | [[File:Carl von Ossietzky.jpg|75px]] | [[کارل فان اوسیتزکی]]{{Ref label|Carl von Ossietzky|B|B}} | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazi جرمنی|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref name=db>{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz73879.html |title=Deutsche Biographie |publisher=Deutsche-biographie.de |date=|language=de|accessdate=2013-08-05}}</ref> | "[For his] struggle against جرمنی's rearmament"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1935 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1945 | [[File:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]] | [[کورڈل ہل]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref>[http://enc.wymaninstitute.org/?p=271 HULL, CORDELL]</ref> | "[For] his fight against isolationism at home, his efforts to create a peace bloc of states on the American continents, and his work for the [[اقوام متحدہ|United Nations Organization]]"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1945/press.html |title=Award Ceremony Speech (1945) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1946 | [[File:EmilyGreeneBalch.jpg|75px]] | [[ایملی گرین بالچ]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | Quaker<ref>Randall, ''Improper Bostonian'' p. 60</ref> | "Formerly Professor of History and Sociology; Honorary International President, [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="N1946">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1946 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | [[File:John Raleigh Mott, 1910.jpg|75px]] | [[جان موٹ|John Raleigh Mott]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>Cracknell & White, 243</ref> | "Chairman, International Missionary Council; President, [[World Alliance of Young Mens کرسچئین Associations|World Alliance of Young Men's کرسچئین Associations]]"<ref name="N1946"/> |- | rowspan="2" | 1947 | rowspan="2" | [[File:Quaker star-T.svg|75px]] | [[فرینڈز سروس کونسل|Friends Service Council]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker | rowspan="2" | "compassion for others and the desire to help them"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |title=Award Ceremony Speech (1947) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[امریکن فرینڈز سروس کمیٹی]] | {{flag|امریکا|1912}} | [[Religious Society of Friends]] (Quaker) |- | 1949 |[[File:John Boyd Orr nobel.jpg|75px]] | [[جان بویڈ اور|The Lord Boyd-Orr]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Free Church of Scotland (1843–1900)|Free Church of Scotland]])<ref name=Kay44>Kay, p. 44</ref> | "Physician; Alimentary Politician; Prominent organizer and Director, General [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]; President, [[National Peace Council]] and World Union of Peace Organizations"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1949 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1950 | [[File:Ralph Bunche - 1963 March on Washington.jpg|75px]] | [[رالف جانسن بنچ]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="Gale">[http://www.gale.cengage.com/free_resources/bhm/bio/bunche_r.htm "Ralph J. Bunche"], Gale Cengage Learning, accessed November 15, 2012</ref> | "Professor, Harvard University Cambridge, MA; Director, division of Trusteeship, U.N.; Acting Mediator in Palestine, 1948"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1950 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1952 | [[File:Bundesarchiv Bild 183-D0116-0041-019, Albert Schweitzer.jpg|75px]] | [[البرٹ شویتزر]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | کرسچئین<ref>Seaver (1951) pp. 3–9.</ref> | "Missionary surgeon; Founder of [[لامبارینی]] (République de Gabon)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1952/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1952 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1953 | [[File:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|75px]] | [[جارج مارشل|George Catlett Marshall]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref name=e>[http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm George Catlett Marshall, General of the Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520170830/http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm |date=2017-05-20 }}</ref> | "General President American Red Cross; Former Secretary of State and of Defense; Delegate U.N.; Originator of [the] '[[مارشل منصوبہ]]{{'"}}<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1953 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1957 | [[File:Lester B. Pearson with a pencil.jpg|75px]] | [[لسٹر پیرسن|Lester Bowles Pearson]] | {{flag|Canada}} | پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref name="DictCdnBio">{{cite web|url= http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?BioId=42123 |title= Pearson, Lester Bowles|work= [[Dictionary of Canadian Biography]] Online, 1971-1980 (Volume XX)|publisher= [[جامعہ ٹورانٹو]]/[[Université Laval]]|year= 2000|accessdate= 13 June 2011}}</ref> | "former Secretary of State for External Affairs of Canada; former President of the 7th Session of the United Nations General Assembly";<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1957 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "for his role in trying to end the [[سوئز بحران|Suez conflict]] and to solve the Middle East question through the United Nations."<ref name="Lundestad"/> |- | 1958 |[[File:Georges Pire 1958.jpg|75px]] | [[جارج پائر]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "Father in the [[Dominican Order]]; Leader of the relief organization for refugees "L'Europe du Coeur au Service du Monde""<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1958 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1959 |[[File:Philip Noel-Baker 1942.jpg|75px]] | [[Philip Noel-Baker, Baron Noel-Baker|Philip Noel-Baker]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker<ref name="ODNB">[http://www.oxforddnb.com/view/article/31505 David Howell, "Baker, Philip John Noel-, Baron Noel-Baker (1889–1982)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, May 2012]; accessed 7 December 2014.</ref> | "Member of Parliament; lifelong ardent worker for international peace and co-operation"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1959 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1960 | [[File:Albert Lutuli nobel.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ لوٹولی]] | data-sort-value="South Africa"| [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[اتحاد جنوبی افریقہ|South Africa]] <br> (Born in [[Company rule in Rhodesia|Southern Rhodesia]]) | پروٹسٹنٹ (Methodist) | "President of the [[African National Congress]],"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1960 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "was in the very forefront of the struggle against apartheid in South Africa."<ref name="Lundestad"/> |- | 1961 | [[File:Dag Hammarskjöld.jpg|75px]] | [[داگ ہمارشولد]]{{Ref label|Dag Hammarskjöld|C|C}} | {{flag|Sweden}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Henry P Van Dusen. ''Dag Hammarskjold: A Biographical Interpretation of Markings'' Faber and Faber London 1967 p 47.</ref> | "Secretary General of the U.N.,"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1961 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> awarded "for strengthening the organization."<ref name="Lundestad"/> |- | 1964 |[[File:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|75px]] | [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]]; [[Progressive National Baptist Convention]]) | Campaigner for [[civil rights]], "first person in the Western world to have shown us that a struggle can be waged without violence."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1964 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1970 |[[File:Norman Borlaug (cropped).jpg|75px]] | [[نارمن بورلاگ|Norman E. Borlaug]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "[[International Maize and Wheat Improvement Center]];"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1970 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "for his contributions to the "[[green revolution]]" that was having such an impact on food production particularly in Asia and in Latin America."<ref name="Lundestad"/> |- | 1971 |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|75px]] | [[ولی برانت]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996|year=1998|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=89|url=http://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict}}{{Subscription required|via=Questia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526084504/https://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict |date=2019-05-26 }}</ref> | "[[Chancellor of جرمنی (Federal Republic)|Chancellor of the Federal Republic of جرمنی]]; for West جرمنی's ''[[Ostpolitik]]''"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1971 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1974 |[[File:Seán MacBride 1984.jpg|75px]] | [[سین میک برائیڈ]] | {{flag|Ireland}} <br> (Born in [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]) | رومن کیتھولک<ref>Ronan Fanning (6 December 2009) [http://www.independent.ie/opinion/analysis/the-age-of-our-craven-deference-is-finally-over-1965621.html The age of our craven deference is finally over]. The Independent.</ref> | "President of the [[عالمی امن دفتر]]; President of the Commission of [[نمیبیا]]."<ref name="N1974">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1974 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "For his strong interest in human rights: piloting the European Convention on Human Rights through the Council of Europe, helping found and then lead Amnesty International and serving as secretary-general of the International Commission of Jurists"<ref name="Lundestad"/> |- | rowspan="2" | 1976 |[[File:Betty Williams.jpg|75px]] | [[بیٹی ولیمز|Betty Williams]] | rowspan="2" | {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "Founder[s] of the Northern Ireland Peace Movement (later renamed Community of Peace People)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1976|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Mairead Corrigan Gaza crop.jpg|75px]] | [[مائریڈ کوریگن|Mairead Corrigan]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html "Mairead Corrigan Maguire Reflects on Working Toward Peace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613203619/http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html |date=2015-06-13 }}. [[Santa Clara University]]. Retrieved 27 March 2011.</ref> |- | 1979 |[[File:MotherTeresa 090.jpg|75px]] | [[مدر ٹریسا]] | data-sort-value="Albania"| {{flag|Albania}} (Born in [[Kosovo Vilayet|Ottoman Kosovo]]) | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|title=Sermon – Some Doubted|publisher=Edgewoodpc.org|date=19 June 2011|accessdate=28 August 2011|archive-date=15 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015234535/http://edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|dead-url=yes}}</ref> | "Founder of Missionaries of Charity"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1979|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1980 | [[File:Adolfo Pérez Esquivel agosto 2011.jpg|75px]] | [[ایڈولفو اسقویول]] | {{flag|Argentina}} | رومن کیتھولک<ref name=nobel>{{cite web |url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1980/esquivel-bio.html |title=Adofo Pérez Esquivel |publisher=Nobel Prize Committee}}</ref> | "Human rights leader;"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1980 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "founded non-violent human rights organizations to fight the military junta that was ruling his country (Argentina)."<ref name="Lundestad"/> |- | 1982 | [[File:Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|75px]] | [[الفانسو گارشیا روبلز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "[for] his magnificent work in the [[Treaty of Tlatelolco|disarmament negotiations]] of the United Nations, where they have both played crucial roles and won international recognition"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1982 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |title=The Nobel Peace Prize 1982–Presentation Speech |accessdate=2008-12-03|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1983 |[[File:Lech Walesa OAF Visit.jpg|75px]] | [[لیخ والینسا]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name=ash>Timothy Garton Ash, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html Lech Wałęsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826121009/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html |date=2013-08-26 }}, TIME magazine,"The Most Important People of the Century", 13 April 1998.</ref> | "Founder of [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarność]]; campaigner for human rights"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1983/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1983 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1984 |[[File:Desmond tutu 20070607 2.jpg|75px]] | [[ڈسمنڈ ٹوٹو]] | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Anglican) | "Bishop of Johannesburg; former Secretary General, South African Council of Churches"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1984 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1987 | [[File:OscarArias.jpg|75px]] | [[اوسکر اریآس]] | {{flag|Costa Rica}} | رومن کیتھولک | "for his work for peace in Central America, efforts which led to the accord signed in Guatemala on August 7 this year"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan="2" | 1993 | [[File:Nelson Mandela-2008.jpg|75px]] | [[نیلسن منڈیلا]] | rowspan="2" | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Methodist){{sfn|Forster|2014|p=89}} | rowspan="2" | "for their work for the peaceful termination of the [[apartheid]] regime, and for laying the foundations for a new democratic South Africa"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Frederik Willem de Klerk.jpg|75px]] | [[ایف ڈبلیو دی کلرک|Frederik Willem de Klerk]] | پروٹسٹنٹ ([[Reformed Churches in South Africa|Reformed]])<ref>{{cite book|last=Lugan|first=Bernard|year=1996|title=Ces Français qui ont fait l'Afrique du Sud (''The French People Who Made South Africa'')|publisher=Bartillat|isbn=2-84100-086-9}}</ref> |- | rowspan=2| 1996 | [[File:Carlosbelo.jpg|75px]] | [[کارلس بیلو]] | rowspan="2" | {{flag|Indonesia}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "for their work towards a just and peaceful solution to the conflict in East Timor."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1996/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1996 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:EastTimor.JoseRamosHorta.01.jpg|75px]] |[[جوز ریموس ہورٹا]] | رومن کیتھولک |- | rowspan=2| 1998 | [[File:John Hume 2008.jpg|75px]] | [[جان ہیوم]] | rowspan=2| {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|title=Ceasefire: It's all just coming together for the fixer: John Hume risked all when he met Sinn Fein. Now there's talk of a Nobel Peace Prize. Cal McCrystal reports|first=Cal|last=McCrystal|date=4 September 1994|url=http://www.independent.co.uk/voices/ceasefire-its-all-just-coming-together-for-the-fixer-john-hume-risked-all-when-he-met-sinn-fein-now-theres-talk-of-a-nobel-peace-prize-cal-mccrystal-reports-1446738.html}}</ref> | rowspan=2| "for their efforts to find a peaceful solution to the conflict in Northern Ireland"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1998 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:David Trimble.jpg|75px]] |[[ڈیوڈ ٹرمبل]] | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref name="google4">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=ny77bPwKxaUC&pg=PA323&dq=%22david+trimble%22&hl=en&ei=yGkpTNX_G8aqlAfvvvCyAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%22david%20trimble%22&f=false |title=The Nobel Peace Prize and the ... |publisher=Google Books |accessdate=29 June 2010}}</ref><ref name="google1">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=s21VHD28o0EC&q=%22william+david+trimble%22&dq=%22william+david+trimble%22&hl=en&ei=MRopTL3gBISdlgeZoICCCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA |title=Newsmakers |publisher=Google Books |accessdate=28 June 2010}}</ref> |- | 2000 | [[File:Kim Dae-jung (Cropped).png|75px]] | [[کم ڈے ژونگ]] | {{flag|South Korea}} | رومن کیتھولک<ref name="Catholic News Agency">{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_iis_appeal_saved_future_korean_president_from_death_sentence/ |title=John Paul II's appeal saved future Korean president from death sentence |date=21 May 2009 |publisher=Catholic News Agency |accessdate=25 June 2012}}</ref> | "for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2001 | [[File:Kofi Annan4 2007 04 20.jpg|75px|Kofi Annan, Photo: Harry Wad]] | [[کوفی عنان]] | {{flag|Ghana}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement'&nbsp;– United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archivedate=12 January 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050112161711/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 }}</ref> | "for his work for a better organized and more peaceful world"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2002 | [[File:Jimmy Carter.jpg|75px]] | [[جمی کارٹر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref>{{cite web |last=Warner |first=Greg |url=http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |title=Jimmy Carter says he can 'no longer be associated' with the SBC |quote=He said he will remain a deacon and Sunday school teacher at Maranatha Baptist Church in Plains and support the church's recent decision to send half of its missions contributions to the Cooperative Baptist Fellowship. |work=Baptist Standard |accessdate=December 13, 2009}}</ref> | "for his decades of untiring effort to find peaceful solutions to international conflicts, to advance democracy and human rights, and to promote economic and social development"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2004 | [[File:Wangari Maathai portrait by Martin Rowe.jpg|75px]] | [[ونگری ماتھی|Wangari Muta Maathai]] | {{flag|Kenya}} | رومن کیتھولک<ref>[http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain ''Wangari Maathai – God is on this Mountain''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515233150/http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain/ |date=2014-05-15 }}, Philip Carr-Gomm blogsite, 19 October 2011</ref> | "for her contribution to sustainable development, democracy and peace"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2004 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2007 Nobel Peace Prize|2007]] | [[File:Al Gore.jpg|75px]] | [[ایل گور]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Baptist) | "for his efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2007 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2008 Nobel Peace Prize|2008]] | [[File:Martti Ahtisaari.jpg|75px]] | [[مارٹی اہتیشری]] | {{flag|Finland}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "for his efforts on several continents and over more than three decades, to resolve international conflicts"<ref>{{cite web |url= http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |title= The Nobel Peace Prize 2008 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-10-10}}</ref> |- | [[2009 Nobel Peace Prize|2009]] | [[File:Official portrait of Barack Obama.jpg|75px]] | [[بارک اوباما]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |last1=Pulliam |first1=Sarah |last2=Olsen |first2=Ted |url= http://www.کرسچئینitytoday.com/ct/2008/januaryweb-only/104-32.0.html?start=2 |title=Q&A: Barack Obama |work=کرسچئینity Today |location=Carol Stream, IL |date=January 23, 2008 |accessdate=January 4, 2013}}</ref> | "for his extraordinary efforts to strengthen international diplomacy and cooperation between peoples."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/press.html |title= The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2009-10-09}}</ref> |- | rowspan="2" | [[نوبل امن انعام 2011|2011]] | [[File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|75px]] | [[ایلن جانسن سرلیف]] | rowspan="2" | {{flag|Liberia}} | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref name="Gov't Rejects Newspaper Story"/> | rowspan="2" | "for their non-violent struggle for the safety of women and for [[women's rights]] to full participation in peace-building work"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/press.html |title=The Nobel Peace Prize 2011 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-07}}</ref> |- | [[File:Leymah-gbowee-at-emu-press-conference.jpg|75px]] | [[لیما غبووی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Leymah Gbowee, ''Mighty Be Our Powers'' (New York: Beast Books, 2011), written with Carol Mithers, pp. 80-81 and p. 82.</ref> |} === معاشیات=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan = 2 | 1969 | [[File:Uio frisch 2006 0025.jpg|75px]] | [[راگنرفرشچ]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref name="autobio"/> | rowspan = 2 | "for having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes" |- | [[File:Jan Tinbergen 1982.jpg|75px]] | [[جان ٹنبرجن]] | {{flag|Netherlands}} | پروٹسٹنٹ |- | 1975 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تجالنگ کوپمنس]] | {{flag|Netherlands}}<br>{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | "for his contributions to the theory of [[Pareto efficiency|optimum allocation]] of resources"<ref name="Winners1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1975|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1979 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تھیوڈور سکلٹز]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | rowspan = 2 | "for their pioneering research into economic development research with particular consideration of the problems of [[developing countries]]."<ref name="Winners1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1979/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ڈبلیو آرتھر لیوس|Arthur Lewis]] | {{flag|Saint Lucia|1979}}<br>{{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/633/000160153/ Arthur Lewis]</ref> |- | 1982 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جیورج سٹگلر]] | {{flag|امریکا}} | کرسچئین<ref>[https://books.google.ca/books?id=4D-OIyTLoO0C&pg=PA342&dq=%22George+Stigler+was+born+January+17,+1911%22&hl=en&a=X&ei=je7FVISIFMe5ggSq74KgCQ&ved=0CBMQ6AEwAA]</ref> | "for his seminal studies of industrial structures, functioning of markets and causes and effects of [[regulation|public regulation]]"<ref name="Winners1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1982/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1986 | [[File:James Buchanan by Atlas network.jpg|75px]] | [[جیمز ایم۔ بچانن]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>Reuben Kyle, ''[http://frank.mtsu.edu/~berc/pdfs/bookct6a.pdf From Nashville to the Nobel Prize: The Buchanans of Tennessee]'' (Twin Oaks Press, 2012).</ref> | "for his development of the contractual and constitutional bases for the theory of economic and political [[decision-making]]"<ref name="Winners1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1986/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1986|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1988 | [[File:ALLAIS PN Maurice-24x30-2001b.jpg|75px]] | [[ماورس آلیس]] | {{flag|France}} | رومن کیتھولک | "for his pioneering contributions to the theory of markets and [[Capacity utilization|efficient utilization of resources]]"<ref name="Winners1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1988/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1988|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1989 | [[File:Trygve Haavelmo.jpg|75px]] | [[ٹراگیو ہیولمو]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web | title =Oslo Katedralskole - en skole med tradisjoner | work =Om skolen | publisher =Oslo katedralskole | url =http://www.oslokatedral.vgs.no/skolen/ | accessdate =19 April 2014 | language =Norwegian }}</ref> | "for his clarification of the probability theory foundations of [[econometric]]s and his analyses of simultaneous economic structures"<ref name="Winners1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1989/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1994 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جون ہارسانئے]] |{{flag|امریکا}} | Raised a devout Catholic,<ref>http://www.nap.edu/html/biomems/jharsanyi.pdf</ref> later he abandoned Catholicism | rowspan = 2 |"for their pioneering analysis of equilibria in the [[Game theory|theory of non-cooperative games]]."<ref name="Winners1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1994|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Reinhard Selten2.jpg|75px]] | [[رینہارڈ سیلٹن]] |{{flag|جرمنی}} | Raised as پروٹسٹنٹ,<ref name="nobelprize.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/selten-autobio.html From Les Prix Nobel. The Nobel Prizes 1994, Editor Tore Frängsmyr, [Nobel Foundation&#93;, Stockholm, 1995]</ref> later he left the church |- | 1996 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ولیم وکری]] | {{flag|Canada}}<br>{{flag|امریکا}} | [[Quaker]] <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1996/vickrey-bio.html William Vickrey - Biographical]</ref> | "for his fundamental contributions to the economic theory of incentives under asymmetric information"<ref name="Winners1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1996/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1996|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- |- |rowspan = 2 | 2003 | [[File:Robert F. Engle.jpg|75px]] | [[رابرٹ ایف۔اینگل]] | {{flag|امریکا}} | Quaker<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2003/engle-bio.html Robert F. Engle III - Biographical]</ref> | "for methods of analyzing economic [[time series]] with time-varying [[Volatility (finance)|volatility]] ([[Autoregressive conditional heteroskedasticity|ARCH]])"<ref name="Winners2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2003/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Clive Granger by Olaf Storbeck.jpg|75px]] | [[کلائوگرینجر]] | {{flag|برطانیہ}} | کرسچئین | "for methods of analyzing economic time series with common trends ([[cointegration]])"<ref name="Winners2003"/> |- | 2009 | [[File:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg|75px]] | [[الینر اوسٹرم]] |{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |title=The story of non-economist Elinor Ostrom |date=December 9, 2009 |url=http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom |newspaper=The Swedish Wire |accessdate=June 12, 2010 |archivedate=December 14, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091214213925/http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom }}</ref> | "for her analysis of economic governance, especially the commons"<ref name="Winners2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2009|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2009-10-12}}</ref> |- | 2010 | [[File:Christopher Pissarides.jpg|75px]] | [[کریسٹوفر اے . پسارائیڈ]] | {{flag|Cyprus}} | [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2010/pissarides-autobio.pdf CHRISTOPHER A. PISSARIDES]</ref> | "for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]"<ref name="Winners2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}</ref> |- |rowspan = 2| 2013 | [[File:Eugene Fama at Nobel Prize, 2013.jpg|75px]] | [[یوجین فاما|Eugene F. Fama]] |rowspan=2|{{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2013/fama-bio.pdf Eugene F. Fama]</ref> |rowspan = 3| "for their empirical analysis of asset prices." |- | [[File:Robert Shiller - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|75px]] | [[رابرٹ جے۔ شیلر]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>[http://www.interviews/robert-shiller-on-human-traits-essential-capitalism Robert Shiller on Human Traits Essential to Capitalism]</ref> |} === مزید دیکھئے=== * [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والوں کی فہرست|List of Nobel Peace Laureates]] * [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیات کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیات کی فہرست]] * [[فہرست نوبل انعام یافتہ مسلمان شخصیات]] * [[بھارتی نوبل انعام یافتگان]] * [[List of کرسچئین thinkers in science]] * [[فہرست نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]] * [[نوبل انعام وصول کنندگان کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیات کی فہرست]] === حوالے=== {{حوالے}} {{نوبل انعام}} [[گٹھ:نوبل انعام یافتگان کی فہرست بلحاظ مذہب]] [[گٹھ:فہارست سائنسدانان]] ijzvnd7nc6srv2qf78ccmwxo645925x 0 53438 712473 712107 2026-10-11T13:33:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712473 wikitext text/x-wiki اjیہ '''لسٹ قنون ساز اسمبلیاں بلحاظ ملک''' (List of legislatures by country) اے۔ == لسٹ قانون ساز اسمبلیاں == === ماورائے قوم قانون ساز اسمبلیاں=== {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" !تنظیم !ناں ایوان !درجہ ایوان !مدت (سال) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست !خام ملکی پیداوار فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |{{flagcountry|European Union}} |[[یورپی پارلیمنٹ]]<ref>Article 7(3) [http://eur-lex.europa.eu/en/treaties/dat/12007L/htm/C2007306EN.01015001.htm Treaty of Lisbon: Protocol ON THE APPLICATION OF THE PRINCIPLES OF SUBSIDIARITY AND PROPORTIONALITY]</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |754 |667,761 |20,983 |[http://www.europarl.europa.eu/ europarl.europa.eu] |- |[[افریقی اتحاد]] |[[پین افریقی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست (appointed by 47 of 53 national legislatures) |265 |3,974,098.11 |14.180 |[http://www.pan-africanparliament.org/ pan-africanparliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626085723/http://www.pan-africanparliament.org/ |date=2012-06-26 }} |- |[[File:Flag of the Central American Integration System.svg|23x15px]] [[وسطی امریکی ادغام نظام]] |[[وسطی امریکی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |ملک کے مطابق منحصر |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |426,274.46 |2,651.175 |[http://www.parlacen.int parlacen.int] |} === لسٹ اقوام متحدہ دے رکن دیساں دیاں قانون ساز اسمبلیاں=== {| class="sortable wikitable" |-bgcolor="#cccccc" !ملک !مقننہ دا مجموعی ناں !ناں ایوان !سطح ایوان !مدت (سام) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست ![[خام ملکی پیداوار]] فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |rowspan=2|{{flagcountry|افغانستان}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی افغانستان|قومی اسمبلی]]<ref name="not">Native name not available</ref> |[[House of the People (افغانستان)|House of the People]] (ولسي جرګه ''Wolesi Jirga'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |249 |122,168 |119 |[http://wj.parliament.af/ wj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220011312/http://wj.parliament.af/ |date=2016-02-20 }} |- |[[House of Elders]] (مشرانوجرګه ''Meshrano Jirga'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3, 4 and 5 |[[majority rule|majority]] and appointed by the President |102 |298,234 |291 |[http://mj.parliament.af/ mj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201549/http://mj.parliament.af/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|البانیہ}} | |[[اسمبلی البانیہ]] (''Kuvendi i Shqipërisë'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |140 |20,226 |177 |[http://www.parlament.al/ parlament.al] |- |rowspan=2|{{flagcountry|الجزائر}} |rowspan=2|[[پارلیمان الجزائر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[عوامی قومی اسمبلی]] (''al-Majlis al-Sha'abi al-Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |462 |80,303 |439 |[http://www.apn-dz.org/ apn-dz.org] |- |[[کونسل Nation]] (''al-Majlis al-Umma'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointed by the President |144 |257,638 |1,830 |[http://www.majliselouma.dz/ majliselouma.dz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024200323/http://www.majliselouma.dz/ |date=2011-10-24 }} |- |{{flagcountry|انڈورا}} | |[[General کونسل Valleys]] (Consell General de les Valls) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |28 |2,789 |161 |[https://web.archive.org/web/20160229121927/http://www.consellgeneral.ad/ consellgeneral.ad] |- |{{flagcountry|انگولا}} | |[[قومی اسمبلی انگولا|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |220 |84,081 |525 |[http://www.parlamento.ao/ parlamento.ao] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اینٹیگوا تے باربوڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان اینٹیگوا تے باربوڈا|پارلیمان]]<ref name="head">The [[head of state]] is a constituent part of the parliament too.</ref> |[[ایوان نمائندگان اینٹیگوا تے باربوڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[first-past-the-post]] |19 |4,305 |82 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928191020/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 |date=2013-09-28 }} |- |[[سینٹ اینٹیگوا تے باربوڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the Governor-General |17 |4,811 |92 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930024724/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 |date=2015-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ارجنٹائن}} |rowspan=2|[[رجنٹائن قومی کانگریس]] (Congreso de la Nación ارجنٹائن) |[[Argentine Chamber of Deputies|Chamber of Deputies of the Nation]] (Cámara de Diputados de la Nación) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |257 |156,097 |2,787 |[http://www.diputados.gov.ar/ diputados.gov.ar] |- |[[ارجنٹائن سینٹ|سینٹ قومی]] (Senado de la Nación) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |براہ راست ووٹ |72 |557,181 |9,950 |[http://www.senado.gov.ar/ senado.gov.ar] |- |{{flagcountry|آرمینیا}} | |[[قومی اسمبلی آرمینیا|قومی اسمبلی]] (Ազգային Ժողով ''Azgayin Zhoghov'') |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست ووٹ تے [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |131 |24,902 |136 |[http://www.parliament.am/ parliament.am] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریلیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان آسٹریلیا]]<ref name="head"/> |[[آسٹریلیائی ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |preferential [[instant-runoff voting]] |150 |154,200 |6,096 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/House_of_Representatives aph.gov.au] |- |[[آسٹریلیائی سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[single transferable vote]] |76 |304,342 |12,032 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/سینٹ aph.gov.au] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریا}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی آسٹریا|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung) |[[قومی کونسل (آسٹریا)|قومی کونسل]] (Nationalrat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed-member proportional representation]] |183 |43,895 |1,923 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/NR/ parlament.gv.at] |- |[[وفاقی کونسل (آسٹریا)|فیڈرل کونسل]] (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 and 6 |appointed by state parliaments |62 |129,563 |5,677 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/BR/ parlament.gv.at] |- |{{flagcountry|آذربائیجان}} | |[[قومی اسمبلی آذربائیجان|قومی اسمبلی]] (''Milli Məclis'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |125 |73,320 |744 |[http://www.meclis.gov.az/ meclis.gov.az] |- |rowspan=2|{{flagicon|بہاماس}} [[بہاماس]] |rowspan=2|[[پارلیمان بہاماس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بہاماس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule]] |38 |9,326 |283 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+House+of+اسمبلی/ بہاماس.gov.bs] |- |[[سینٹ بہاماس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the [[Governor-General of بہاماس|Governor-General]] |16 |22,103 |674 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+سینٹ/ بہاماس.gov.bs] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بحرین}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بحرین|قومی اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[کونسل Representatives of بحرین|اسمبلی Representatives]] (''Majlis an-nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |40 |30,864 |777 |[http://www.nuwab.gov.bh/ nuwab.gov.bh] |- |[[Consultative کونسل بحرین|Consultative اسمبلی]] (''Majlis al-shura'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by the king |40 |30,864 |777 |[http://www.shura.gov.bh/ shura.gov.bh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218172642/http://www.shura.gov.bh/ |date=2007-12-18 }} |- |{{flagcountry|بنگلہ دیش}} | |[[Jatiyo Sangshad|House of the Nation]] (জাতীয় সংসদ ''Jatiyo Sangshad'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |350 |466,909 |818 |[http://www.parliament.gov.bd/ parliament.gov.bd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517040401/http://www.parliament.gov.bd/ |date=2016-05-17 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بارباڈوس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بارباڈوس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بارباڈوس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |30 |9,486 |216 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_house_of_assembly.php بارباڈوسparliament.com] |- |[[سینٹ بارباڈوس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |21 |13,551 |309 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_senate.php بارباڈوسparliament.com] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلاروس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بیلاروس|قومی اسمبلی]] (Нацыянальны сход ''Nacyjanaĺny schod'') |[[نمائندگان چیمبر بیلاروس|نمائندگان چیمبر]] (Палата прадстаўнікоў ''Palata pradstaŭnikoŭ'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |110 |85,997 |1,288 |[http://www.house.gov.by/ house.gov.by] |- |[[کونسل Republic of بیلاروس|کونسل Republic]] (Савет Рэспублікі ''Saviet Respubliki'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |elected by regional councils and appointed by the President |64 |147,773 |2,215 |[http://www.sovrep.gov.by/ sovrep.gov.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408024251/http://www.sovrep.gov.by/ |date=2015-04-08 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلجیم}} |rowspan=2|[[بیلجئیم وفاقی پارلیمان|وفاقی پارلیمان]] (Federaal Parlement / Parlement fédéral / Föderales Parlament) |[[نمائندگان چیمبر (بیلجیم)|نمائندگان چیمبر]]<br> (Kamer van Volksvertegenwoordigers / Chambre des Représentants / Abgeordnetenkammer) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |150 |74,000 |2,897 |[http://www.lachambre.be/ lachambre.be] |- |[[سینٹ (بیلجیم)|سینٹ]] (Senaat / Sénat / Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by regional parliaments |60 |185,000 |7,242 |[http://www.senate.be/ senate.be] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلیز}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بیلیز|قومی اسمبلی]] |[[ایوان نمائندگان بیلیز|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |31 |10,748 |90 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040705/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse |date=2016-03-04 }} |- |[[سینٹ بیلیز|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |12 |27,766 |233 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223307/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|بینن}} | |[[قومی اسمبلی بینن|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |83 |115,648 |176 |[http://www.gouv.bj/institutions/assemblee-nationale gouv.bj] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھوٹان}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھوٹان]]<ref name="native">The native name is also used in English.</ref> |[[قومی اسمبلی بھوٹان|قومی اسمبلی]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུ། ''Gyelyong Tshogdu'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |47 |15,072 |91 |[http://www.nab.gov.bt/ nab.gov.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413201546/http://www.nab.gov.bt/ |date=2008-04-13 }} |- |[[قومی کونسل بھوٹان|قومی کونسل]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་སྡེ། ''Gyelyong Tshogde'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority rule|majority]] and appointed by the king |25 |28,337 |171 |[http://www.nationalcouncil.bt/ nationalcouncil.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810033532/http://www.nationalcouncil.bt/ |date=2009-08-10 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بولیویا}} |rowspan=2|[[کثیر قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] (Asamblea Legislativa Plurinacional) |[[Chamber of Deputies of بولیویا|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |130 |83,905 |391 |[http://www.diputados.bo/ diputados.bo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225184046/http://www.diputados.bo/ |date=2016-02-25 }} |- |[[سینٹ بولیویا|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |36 |302,993 |1,414 |[http://www.senado.bo/ senado.bo] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بوسنیا و ہرزیگووینا}} |rowspan=2|[[پارلیمانی اسمبلی بوسنیا و ہرزیگووینا|پارلیمانی اسمبلی]] ({{Not a typo|Parlamentarna}} Skupština) |[[ایوان نمائندگان (بوسنیا و ہرزیگووینا)|ایوان نمائندگان]] ('Представнички Дом / Predstavnički Dom) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |42 |91,422 |753 |[http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/predstavnicki_dom/default.aspx?id=20408&langTag=en-US&pril=b parlament.ba] |- |[[ایوان عوام (بوسنیا تے ہرزیگووینا)|ایوان عوام]] (Dom Naroda) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by lower-level parliaments and assemblies |15 |255,982 |2,109 |[https://web.archive.org/web/20160322113049/https://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20428&langtag=en-us&pril=b parlament.ba] |- |{{flagcountry|بوٹسوانا}} |[[پارلیمان بوٹسوانا]] |[[قومی اسمبلی (بوٹسوانا)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ, majority party and appointed by the President |63 |32,211 |471 |[http://www.parliament.gov.bw/ parliament.gov.bw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628185105/http://www.parliament.gov.bw/ |date=2009-06-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برازیل}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس برازیل|قومی کانگریس]] (کانگریس) |[[Chamber of Deputies of برازیل|Chamber of Deputies]] (Câmara dos Deputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |513 |371,798 |4,471 |[http://www.camara.leg.br/ camara.leg.br] |- |[[وفاقی سینٹ برازیل|وفاقی سینٹ]] (Senado Federal) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |[[majority rule|majority]] |81 |2,354,724 |28,320 |[http://www.senado.leg.br/ senado.leg.br] |- |{{flagcountry|برونائی}} | |[[Legislative کونسل برونائی|Legislative کونسل]]<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] |no timeframe |مقبول ووٹ and appointed by the sultan |36 |11,355 |582 |[http://www.majlis-mesyuarat.gov.bn/ majlis-mesyuarat.gov.bn] |- |{{flagcountry|بلغاریہ}} | |[[قومی اسمبلی (بلغاریہ)|قومی اسمبلی]] (Народно събрание ''Narodno sabranie'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |240 |30,685 |420 |[http://parliament.bg/ parliament.bg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173026/http://parliament.bg/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|برکینا فاسو}} | |[[قومی اسمبلی (برکینا فاسو)|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |111 |126,281 |198 |[http://www.an.bf/ an.bf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060128181938/http://www.an.bf/ |date=2006-01-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برما}} (میانمار) |rowspan=2|[[اسمبلی یونین]] (''Pyidaungsu Hluttaw'') |[[ایوان نمائندگان (برما)|ایوان نمائندگان]] (''Pyithu Hluttaw'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |440 |137,000 |187 |[http://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ pyithuhluttaw.gov.mm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421034848/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ |date=2019-04-21 }} |- |[[House of Nationalities]] (''Amyotha Hluttaw'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |224 |269,107 |369 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|برونڈی}} |rowspan=2|[[پارلیمان برونڈی|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی (برونڈی)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |براہ راست ووٹ and appointment by electoral commission |118 |74,570 |43 |[http://www.assemblee.bi/ assemblee.bi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412210823/http://www.assemblee.bi/ |date=2013-04-12 }} |- |[[سینٹ برونڈی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointment by ethnic groups |49 |179,577 |105 |[http://www.senat.bi/ senat.bi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کمبوڈیا}} | rowspan="2" |[[پارلیمان کمبوڈیا|پارلیمان]] (សភាតំណាងរាស្ត្រ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) |[[قومی اسمبلی (کمبوڈیا)|قومی اسمبلی]] (រដ្ឋសភាជាតិ; ''Rotsaphea'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |123 |108,852 |272 |[http://www.national-assembly.org.kh/ national-assembly.org.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102063446/http://www.national-assembly.org.kh/ |date=2011-11-02 }} |- |[[سینٹ کمبوڈیا|سینٹ]] (ព្រឹទ្ធសភា; ''Protsaphea'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the monarch, elected by the قومی اسمبلی and commune councils |61 |219,490 |548 |[http://www.senate.gov.kh/ senate.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215203403/http://www.senate.gov.kh/ |date=2015-02-15 }} |- |- |rowspan=2|{{flagcountry|کیمرون}} |rowspan=2|[[پارلیمان کیمرون|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کیمرون)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |180 |97,021 |262 |[http://www.assemblenationale.cm/ assemblenationale.cm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805071905/http://www.assemblenationale.cm/ |date=2009-08-05 }} |- |[[سینٹ (کیمرون)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |Indirect vote (70), appointed (30) |100 |174,638 |472 |[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2054_A.htm ipu.org] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیڈا|پارلیمان]] (Parlement) |[[Canadian House of Commons|House of Commons]] (Chambre des communes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 years, unless elections are called earlier |[[First-past-the-post voting]] |308 |108,690 |4,532 |[http://www.parl.gc.ca/ parl.gc.ca] |- |[[Canadian سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Until age 75, or resigns. |گورنر جنرل سے تعینات |105 |318,825 |13,296 |{{URL|sen.parl.gc.ca}} |- |{{flagcountry|کیپ ورڈی}} | |[[قومی اسمبلی (کیپ ورڈی)|قومی اسمبلی]] ({{Not a typo|Asembleia}} Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |72 |4,990 |20 |[http://www.parlamento.cv/ parlamento.cv] |- |{{flagcountry|وسطی افریقی جمہوریہ}} | |[[قومی اسمبلی (وسطی افریقی جمہوریہ)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[two-round system|run-off]] [[majority rule|majority]] |100 |38,951 |36 |[http://www.assembleenationale-rca.org/ assembleenationale-rca.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061020/http://www.assembleenationale-rca.org/ |date=2016-03-05 }} |- |{{flagcountry|چاڈ}} | | [[قومی اسمبلی چاڈ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |155 |66,640 |126 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|چلی}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس چلی|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of چلی|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |120 |145,021 |2,496 |[https://web.archive.org/web/20070709224906/http://www.camara.cl/ camara.cl] |- |[[سینٹ چلی|سینٹ Republic]] (Senado de la República) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |مقبول ووٹ |38 |457,963 |7,885 |[http://www.senado.cl/ senado.cl] |- |{{flagcountry|چین}} | |[[National People's کانگریس]] ({{lang|zh-cn|全国人民代表大会}} ''Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì'')<ref>The PRC has also a [[Chinese People's Political Consultative Conference]] ({{lang|zh-cn|中国人民政治协商会议}} ''Zhōngguó Rénmín Zhèngzhì Xiéshāng Huìyì''), which is a political advisory body but not a legislature.</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |elected by municipal, regional and provincial congresses, and People's Liberation Army |2,987 |448,518 |3,783 |[http://www.npc.gov.cn/ npc.gov.cn] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کولمبیا}} |rowspan=2|[[کانگریس کولمبیا|کانگریس]] (Congreso) |[[ایوان نمائندگان کولمبیا|ایوان نمائندگان]] (Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |166 |279,556 |2,843 |[http://www.camararep.gov.co/ camararep.gov.co] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806122006/http://camararep.gov.co/ |date=2006-08-06 }} |- |[[سینٹ کولمبیا|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |102 |454,964 |4,627 |[https://web.archive.org/web/20080227202534/http://abc.senado.gov.co/prontus_senado/site/artic/20050712/asocfile/ley_5_de_1992_reglamento_del_congreso.pdf senado.gov.co] |- |{{flagcountry|کوموروس}} | |[[اسمبلی یونین کوموروس|اسمبلی یونین]] (Assemblée de la Union) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and elected by local assemblies |33 |24,181 |25 |[http://www.auc.km/ auc.km] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030135504/http://www.auc.km/ |date=2009-10-30 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوری لوکراج کانگو}} [[جمہوری لوکراج کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوری لوکراج کانگو|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی جمہوری لوکراج کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |500 |143,425 |50 |[http://www.assemblee-nationale.cd/ assemblee-nationale.cd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721234858/http://www.assemblee-nationale.cd/ |date=2015-07-21 }} |- |[[سینٹ جمہوری لوکراج کانگو|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by provincial assemblies |108 |664,008 |233 |[http://www.senat.cd/ senat.cd] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوریہ کانگو|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی جمہوریہ کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |153 |28,537 |119 |[http://www.assemblee-nationale.cg/ assemblee-nationale.cg] |- |[[سینٹ Republic of Congo|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote |52 |83,966 |350 | |- |{{flagcountry|کوسٹاریکا}} | |[[Legislative اسمبلی کوسٹاریکا|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |57 |75,468 |965 |[http://www.asamblea.go.cr/ asamblea.go.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317030255/http://asamblea.go.cr/ |date=2011-03-17 }} |- |{{flagcountryآئیوری کوسٹ}} | |[[قومی اسمبلی آئیوری کوسٹ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |70 |294,529 |515 |[http://www.anci.ci/ anci.ci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301225555/http://www.anci.ci/ |date=2012-03-01 }} |- |{{flagcountry|کروشیا}} | |[[کروشیائی پارلیمان|کروشیائی اسمبلی]]<ref name="native"/> (Hrvatski sabor) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |151 |28,414 |532 |[http://www.sabor.hr/ sabor.hr] |- |{{flagcountry|کیوبا}} | |[[قومی اسمبلی People's Power]] (Asamblea Nacional del Poder Popular) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and approval by special candidacy commissions |614 |18,308 |185 |[http://www.parlamentocubano.cu/ parlamentocubano.cu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708043039/http://www.parlamentocubano.cu/ |date=2016-07-08 }} |- |{{flagcountry|قبرص}} | |[[ایوان نمائندگان قبرص|ایوان نمائندگان]] (Βουλή των Αντιπροσώπων ''Vouli Antiprosópon'' / Temsilciler Meclisi)<ref>Also: Temsilciler Meclisi</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ by Greek and Turkish Cypriots |59 |18,632 |402 |[http://www.parliament.cy/ parliament.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223193749/http://parliament.cy/ |date=2016-02-23 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|چیک جمہوریہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان چیک جمہوریہ]] (Parlament České republiky) |[[Chamber of Deputies of the چیک جمہوریہ|Chamber of Deputies]] (Poslanecká sněmovna) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |200 |52,811 |1,424 |[http://www.psp.cz/ psp.cz] |- |[[سینٹ چیک جمہوریہ|سینٹ]] (Senát) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |مقبول ووٹ |81 |130,397 |3,517 |[http://www.senat.cz/ senat.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224013846/http://www.senat.cz/ |date=2011-02-24 }} |- |{{flagcountry|ڈنمارک}} | |[[Folketing|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Folketing) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |179 |30,969 |1,154 |[http://www.ft.dk/ ft.dk] |- |{{flagcountry|جبوتی}} | |[[قومی اسمبلی جبوتی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |65 |12,587 |35 |[http://www.assemblee-nationale.dj/ assemblee-nationale.dj] |- |{{flagcountry|ڈومینیکا}} | |[[ایوان اسمبلی ڈومینیکا|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |21 |3,394 |46 |[http://www.ڈومینیکا.gov.dm/cms/index.php?q=node/13 ڈومینیکا.gov.dm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمہوریہ ڈومینیکن}} |rowspan=2|[[کانگریس جمہوریہ ڈومینیکن|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of the جمہوریہ ڈومینیکن|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |183 |51,520 |510 |[http://www.camaradediputados.gob.do/ camaradediputados.gob.do] |- |[[سینٹ جمہوریہ ڈومینیکن|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |32 |293,088 |2,918 |[http://www.senado.gov.do/ senado.gov.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051108005719/http://www.senado.gov.do/ |date=2005-11-08 }} |- |{{flagcountry|مشرقی تیمور}} | |[[National پارلیمان مشرقی تیمور|National پارلیمان]] (Parlamento Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |65 |16,408 |146 |[http://www.parlamento.tl/ parlamento.tl] |- |{{flagcountry|ایکواڈور}} | |[[قومی اسمبلی ایکواڈور|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |124 |116,802 |1,028 |[http://www.asambleanacional.gob.ec/ asambleanacional.gob.ec] |- |{{flagcountry|مصر}} |[[پارلیمان مصر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[People's اسمبلی (مصر)|People's اسمبلی]] (مجلس الشعب ''Majilis Al-Sha’ab'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |508 |150,983 |1,021 |[http://www.parliament.gov.eg/ parliament.gov.eg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051110005000/http://www.parliament.gov.eg/ |date=2005-11-10 }} |- |{{flagcountry|ایل سیلواڈور}} | |[[Legislative اسمبلی ایل سیلواڈور|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |3 |مقبول ووٹ |84 |68,382 |530 |[http://www.asamblea.gob.sv/ asamblea.gob.sv] |- |rowspan=2|{{flagcountry|استوائی گنی}} |rowspan=2|[[پارلیمان استوائی گنی]] |[[Chamber of People's Representatives]] (''Cámara de Representantes del Pueblo'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Party-list proportional representation]] |100 |16,220 |172 |[http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento presidencia-ge.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122120035/http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento |date=2016-01-22 }} |- |[[سینٹ (استوائی گنی)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |مقبول ووٹ (55) and appointed by the President (15) |70 |23,171 |246 | |- |{{flagcountry|اریتریا}} | |[[قومی اسمبلی اریتریا|قومی اسمبلی]] (''Hagerawi Baito'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |104 |50,878 |38 | |- |{{flagcountry|استونیا}} | |[[Riigikogu|State اسمبلی]]<ref name="native"/> (Riigikogu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |101 |12,814 |270 |[http://www.riigikogu.ee/ riigikogu.ee] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ایتھوپیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ایتھوپیا|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of People's Representatives]]<br> (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ''Yehizbtewekayoch Mekir Bet'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |547 |135,134 |173 |[http://www.ethiopar.net/ ethiopar.net] |- |[[House of Federation]] (የፌዴሬሽን ምክር ቤት ''Yefedereshn Mekir Bet'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by State assemblies |112 |659,986 |847 |[http://www.hofایتھوپیا.org/ hofایتھوپیا.org] |- |{{flagcountry|فجی}} | |[[پارلیمان فجی|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |50 |16,745 |82 |[https://web.archive.org/web/20120717002957/http://www.parliament.gov.fj/main/index.html Archive] |- |{{flagcountry|فنلینڈ}} | |[[پارلیمان فنلینڈ|پارلیمان]] (Eduskunta)<ref>Also: Riksdag</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |200 |25,900 |978 |[http://www.eduskunta.fi/ eduskunta.fi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|فرانس}} |rowspan=2|[[پارلیمان فرانس|پارلیمان]] (Parlement) |[[French قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] |577 |113,258 |3,843 |[http://www.assemblee-nationale.fr/ assemblee-nationale.fr] |- |[[French سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |electoral college |348 |187,787 |6,373 |[http://www.senat.fr/ senat.fr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گیبون}} |rowspan=2|[[پارلیمان گیبون|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی گیبون|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |121 |12,190 |203 |[http://www.assemblee.ga/ assemblee.ga] |- |[[سینٹ گیبون|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |elected by municipal councils and departmental assemblies |102 |14,460 |240 |[http://www.senatگیبون.net/ senatگیبون.net] |- |{{flagcountry|Gambia, The}} | |[[قومی اسمبلی Gambia|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |53 |25,673 |65 |[http://www.assembly.gov.gm/ assembly.gov.gm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160226165835/http://www.assembly.gov.gm/ |date=2016-02-26 }} |- |{{flagcountry|جارجیا}} | |[[پارلیمان جارجیا]] (საქართველოს პარლამენტი ''Sak'art'velos Parlamenti'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and [[majority rule|majority]] |150 |29,794 |163 |[http://www.parliament.ge/ parliament.ge] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جرمنی}} | |[[Bundestag|Federal دیت]]<ref name="native"/> (Bundestag) |[[ایوان زیریں|زیریں]] (not officially) |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |620 |131,934 |4,998 |[http://www.bundestag.de/ bundestag.de] |- | |[[Bundesrat of جرمنی|Federal کونسل]]<ref name="native"/> (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] (not officially) | |elected by state governments |69 |1,185,501 |44,914 |[http://www.bundesrat.de/ bundesrat.de] |- |{{flagcountry|گھانا}} | |[[پارلیمان گھانا|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] |228 |106,286 |328 |[http://www.parliament.gh/ parliament.gh] |- |{{flagcountry|یونان}} | |[[Hellenic پارلیمان]]<ref name="native"/> (Βουλή των Ελλήνων ''Vouli ton Ellinon'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |300 |35,958 |981 |[http://www.hellenicparliament.gr/ hellenicparliament.gr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گریناڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان گریناڈا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان گریناڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |15 |7,333 |96 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |[[سینٹ گریناڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the government and by the leader of opposition |13 |8,461 |111 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |{{flagcountry|گوئٹے مالا}} | |[[کانگریس گوئٹے مالا|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |158 |80,557 |472 |[http://www.congreso.gob.gt/ congreso.gob.gt] |- |valign=top|{{flagcountry|جمہوریہ گنی}} | |[[قومی اسمبلی جمہوریہ گنی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |114 |88,227 |100 | |- |{{flagcountry|گنی بساؤ}} | |[[National People's اسمبلی گنی بساؤ|National People's اسمبلی]] (Assembleia Nacional Popular) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |13,454 |19 |[http://www.anpguinebissau.org/ anpguinebissau.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192451/http://www.anpguinebissau.org/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|گیانا}} | |[[قومی اسمبلی گیانا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |65 |11,583 |88 |{{URL|parliament.gov.gy}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہیٹی}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی ہیٹی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[Chamber of Deputies of ہیٹی|Chamber of Deputies]] (Chambre des Députés) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |99 |98,181 |124 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |[[سینٹ ہیٹی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 | |30 |323,997 |412 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |{{flagcountry|ہونڈوراس}} | |[[کانگریس ہونڈوراس|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |128 |58,823 |278 |[http://www.congresonacional.hn/ congresonacional.hn] |- |{{flagcountry|مجارستان}} | |[[قومی اسمبلی مجارستان|قومی اسمبلی]] (Országgyűlés) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]]<br>and [[Scorporo]] |386 |25,860 |506 |[http://www.mkogy.hu/ mkogy.hu] |- |{{flagcountry|آئس لینڈ}} | |[[Althing|اسمبلی All]]<ref name="native"/> (Alþingi) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |63 |5,080 |196 |[http://www.althingi.is/ althingi.is] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھارت}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھارت|پارلیمان]] (संसद Sansad) |[[لوک سبھا|House of the People]]<ref name="native"/> (लोक सभा Lok Sabha) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |552 |2,192,379 |8,075 |{{URL|loksabha.gov.in}} |- |[[راجیہ سبھا|کونسل States]]<ref name="native"/> (राज्य सभा Rajya Sabha) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected members of the states and territories |250 |4,840,773 |17,831 |{{URL|rajyasabha.nic.in}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|انڈونیشیا}} |rowspan=2|[[عوامی مشاورتی اسمبلی]] (Majelis Permusyawaratan Rakyat) |[[People's Representative کونسل]] (Dewan Perwakilan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |560 |423,972 |2,008 |[http://www.dpr.go.id/ dpr.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204074445/http://www.dpr.go.id/ |date=2012-02-04 }} |- |[[Regional Representatives کونسل]] (Dewan Perwakilan Daerah) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |132 |1,798,669 |8,520 |[http://www.dpd.go.id/ dpd.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203091543/http://www.dpd.go.id/ |date=2016-12-03 }} |- |{{flagcountry|ایران}} | | [[Majlis of ایران|اسمبلی]]<ref name="native"/> (مجلس ''Majlis'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |290 |259,136 |3,414 |[http://www.majlis.ir/ majlis.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925083151/http://www.majlis.ir/ |date=2017-09-25 }} |- |{{flagcountry|عراق}} | |[[کونسل Representatives of عراق]]<ref name="native"/> (مجلس النواب العراقي ''Majlis Al-Niwab Al-عراقi'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |325 |95,782 |392 |[http://www.parliament.iq/ parliament.iq] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ آئرلینڈ}} [[Republic of جمہوریہ آئرلینڈ|جمہوریہ آئرلینڈ]] |rowspan=2|[[Oireachtas Éireann|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Oireachtas) |[[Dáil Éireann|ایوان نمائندگان جمہوریہ آئرلینڈ]] (Dáil Éireann)<ref name="native"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |Proportional Representation Single Transferable Vote |166 |27,640 |1,093 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/dail/ oireachtas.ie] |- |[[Seanad Éireann|سینٹ جمہوریہ آئرلینڈ]]<ref name="native"/> (Seanad Éireann) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the prime minister and elected by universities |60 |76,470 |3,026 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/seanad/ oireachtas.ie] |- |{{flagcountry|اسرائیل}} | |[[Knesset|اسمبلی]]<ref name="native"/> (כנסת ''Knesset'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |120 |61,768 |1,960 |[https://www.knesset.gov.il/ knesset.gov.il] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اطالیہ}} |rowspan=2|[[Italian پارلیمان|پارلیمان]] (Parlamento) |[[Chamber of Deputies of اطالیہ|Chamber of Deputies]] (Camera dei Deputati) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |630 |94,556 |2,931 |[http://www.camera.it/ camera.it] |- |[[Italian سینٹ|سینٹ Republic]] (Senato della Repubblica) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and appointed by the President |315 |189,112 |5,863 |[http://www.senato.it/ senato.it] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمیکا}} |rowspan=2|[[پارلیمان جمیکا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان جمیکا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |63 |45,860 |392 |rowspan=2|[http://www.japarliament.gov.jm/ japarliament.gov.jm] |- |[[سینٹ جمیکا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |20 |144,459 |1,237 |- |rowspan=2|{{flagcountry|جاپان}} |rowspan=2|[[دیت جاپان|دیت]] (国会 ''Kokkai'') |[[ایوان نمائندگان جاپان|ایوان نمائندگان]] (衆議院 ''Shūgiin'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] and [[majority rule|majority]] |480 |266,783 |9,250 |[http://www.shugiin.go.jp/ shugiin.go.jp] |- |[[House of کونسلlors of جاپان|House of کونسلlors]] (参議院 ''Sangiin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |242 |529,157 |18,348 |[http://www.sangiin.go.jp/ sangiin.go.jp] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اردن}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی اردن|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[Chamber of Deputies of اردن|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis al-Nuwaab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[Single non-transferable vote]] |120 |46,760 |307 |[http://www.representatives.jo/ representatives.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119123228/http://www.representatives.jo/ |date=2016-01-19 }} |- |[[سینٹ اردن|اسمبلی Senators]] (مجلس الأعيان ''Majlis al-Aayan'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the monarch |60 |93,520 |614 |[http://www.senate.jo/ senate.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174749/http://www.senate.jo/ |date=2020-02-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|قازقستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان قازقستان|پارلیمان]] (''Parlamenti'') |[[Mazhilis|اسمبلی]]<ref name="native"/> (''Mazhilis'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 | |77 |207,854 |2,815 |[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis parlam.kz] |- |[[سینٹ قازقستان|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected by local assemblies |47 |340,527 |4,612 |[http://www.parlam.kz/en/senate parlam.kz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کینیا)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Parallel voting|parallel]] |349 |126,182 |118 |rowspan=2|[http://www.parliament.go.ke/ parliament.go.ke] |- |[[سینٹ کینیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |67 |657,278 |614 |- |{{flagcountry|کیریباتی}} | |[[ایوان اسمبلی کیریباتی|ایوان اسمبلی]] (Maneaba ni Maungatabu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by Rabi کونسل Leaders |46 |2,239 |13 |[http://www.parliament.gov.ki/ parliament.gov.ki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=2011-07-06 }} |- |{{flagicon|شمالی کوریا}} [[شمالی کوریا]] | |[[Supreme People's اسمبلی]] (최고인민회의 ''Ch'oe-go In-min Hoe-ŭi'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |687 |36,390 |58 | |- |{{flagicon|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]] | |[[قومی اسمبلی Korea|قومی اسمبلی]] (국회 ''Gukhoe'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |300 |166,691 |5,180 |[http://korea.na.go.kr/ korea.na.go.kr] |- |{{flagcountry|کویت}} | |[[قومی اسمبلی کویت|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by the prime minister |50 |71,328 |3,070 |[http://www.kna.kw/ kna.kw] |- |{{flagcountry|کرغیزستان}} | |[[Supreme کونسل کرغیزستان|Supreme کونسل]] (''Joghorku Keneš'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |120 |44,690 |109 |[http://www.kenesh.kg/ kenesh.kg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/ |date=2016-02-18 }} |- |{{flagcountry|لاؤس}} | |[[قومی اسمبلی لاؤس|قومی اسمبلی]] (''Sapha Heng Xat'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[one-party state]] [[بندفہرست]] |115 |48,148 |151 |[http://www.na.gov.la/ na.gov.la] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304010400/http://www.na.gov.la/ |date=2011-03-04 }} |- |{{flagcountry|لٹویا}} | |[[Saeima|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Saeima) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |20,703 |349 |[http://www.saeima.lv/ saeima.lv] |- |{{flagcountry|لبنان}} | |[[پارلیمان لبنان|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis an-Nuwwab'')<ref>Also: قومی اسمبلی (Assemblée Nationale)</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |128 |33,000 |480 |[http://www.lp.gov.lb/ lp.gov.lb] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لیسوتھو}} |rowspan=2|[[پارلیمان لیسوتھو|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی لیسوتھو|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |16,927 |31 |[http://www.parliament.ls/assembly/ parliament.ls] |- |[[سینٹ لیسوتھو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by principal chiefs and by the ruling party |33 |61,556 |115 |[http://www.parliament.ls/senate/ parliament.ls] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لائبیریا}} |rowspan=2|[[مجلس قانون ساز لائبیریا|مجلس قانون ساز]] |[[ایوان نمائندگان لائبیریا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[majority rule|majority]] |73 |47,624 |24 |[http://legislature.gov.lr/house legislature.gov.lr]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909085413/http://legislature.gov.lr/house |date=2015-09-09 }} |- |[[سینٹ لائبیریا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |9 |[[majority rule|majority]] |30 |115,896 |58 |[http://legislature.gov.lr/senate legislature.gov.lr]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909101439/http://legislature.gov.lr/senate |date=2015-09-09 }} |- |{{flagcountry|لیبیا}} | |[[کونسل Deputies]] ( مجلس النواب ''{{transl|ar|Majlis an-Nuwwab}}'') |[[یک ایوانیت]] | | |200 |28,353 |187 |[http://www.hor.ly/ hor.ly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022092752/http://www.hor.ly/ |date=2014-10-22 }} |- |{{flagcountry|لیختینستائن}} | |[[Landtag of لیختینستائن|دیت]]<ref name="native"/> (Landtag) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |25 |1,451 |201 |[http://www.landtag.li/ landtag.li] |- |{{flagcountry|لتھووینیا}} | |[[Seimas|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Seimas) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |141 |21,658 |436 |[http://www.lrs.lt/ lrs.lt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221203826/http://www.lrs.lt/ |date=2016-02-21 }} |- |{{flagcountry|لکسمبرگ}} | |[[Chamber of Deputies of لکسمبرگ|Chamber of Deputies]] (D'Chamber)<ref>Also: Chambre des Députés</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |60 |8,484 |687 |[http://www.chd.lu/ chd.lu] |- |{{flagicon|مقدونیہ}} [[Republic of مقدونیہ|مقدونیہ, Republic of]] | |[[اسمبلی Republic of مقدونیہ|اسمبلی]] (Собрание ''Sobranie'') |[[یک ایوانیت]] | | |123 |16,736 |173 |[http://www.sobranie.mk/ sobranie.mk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مڈغاسکر}} |rowspan=2|[[پارلیمان مڈغاسکر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی مڈغاسکر|قومی اسمبلی]] (Antenimieram-Pirenena)<ref>Also: Assemblée nationale</ref> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |160 |137,078 |127 |[http://www.assemblee-nationale.mg/ assemblee-nationale.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212065539/http://www.assemblee-nationale.mg/ |date=2013-02-12 }} |- |[[سینٹ مڈغاسکر|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |664,430 |618 |[http://www.senat.mg/ senat.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060104022529/http://www.senat.mg/ |date=2006-01-04 }} |- |{{flagcountry|ملاوی}} | |[[قومی اسمبلی ملاوی|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |[[First-past-the-post]] |194 |76,809 |71 |[http://www.parliament.gov.mw/ parliament.gov.mw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318111252/https://www.parliament.gov.mw/ |date=2020-03-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ملائشیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ملائشیا|پارلیمان]] (Parlimen) |[[ایوان نمائندگان ملائشیا|ایوان نمائندگان]]<ref>Literally, People's Hall</ref> (Dewan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |First-past-the-post |222 |127,631 |2,014 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dr parlimen.gov.my] |- |[[سینٹ ملائشیا|سینٹ]]<ref>Literally, Nation's Hall</ref>(Dewan Negara) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3 |26 appointed by the [[State Legislative Assemblies]], 2 for each state and 44 appointed by the [[یانگ دی‌ پرتوان آگونگ]], of which 4 are for the [[Federal Territories (ملائشیا)|Federal Territories]]. |70 |404,773 |6,389 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dn parlimen.gov.my] |- |{{flagcountry|مالدیپ}} | |[[Majlis of the مالدیپ|اسمبلی]]<ref name="native"/> (Majlis) |[[یک ایوانیت]] |5 |First-past-the-post |77 |4,266 |36 |[http://www.majlis.gov.mv/ majlis.gov.mv] |- |{{flagcountry|مالی}} | |[[قومی اسمبلی مالی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |147 elected in single or multi-member constituencies, using a runoff system. 13 elected by overseas Malians. |160 |90,732 |111 |[http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ assemblee-nationale.insti.ml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329050441/http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ |date=2016-03-29 }} |- |{{flagcountry|مالٹا}} | |[[ایوان نمائندگان مالٹا|ایوان نمائندگان]] (Kamra tad-Deputati) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[Single transferable vote]] |69 |5,950 |155 |[http://www.parlament.mt/ parlament.mt] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20110910105909/http://www.parlament.mt/ |date=2011-09-10 }} |- |{{flagcountry|جزائر مارشل}} | |[[مجلس قانون ساز جزائر مارشل|مجلس قانون ساز]] (Nitijela) |[[یک ایوانیت]] |4 |Single and multi-member constituencies |33 |2,060 |4 |[http://www.rminitijela.org/ rminitijela.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630091545/http://www.rminitijela.org/ |date=2008-06-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|موریتانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان موریتانیہ|پارلیمان]] (''Barlamene'') |[[قومی اسمبلی موریتانیہ|قومی اسمبلی]] (''Al Jamiya al-Wataniyah'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Runoff election]] |81 |37,888 |87 |[http://www.assembleenationale.mr/ assembleenationale.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303114737/http://www.assembleenationale.mr/ |date=2016-03-03 }} |- |[[سینٹ موریتانیہ|اسمبلی Senators]] (''Majlis al-Shuyukh'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |Election by communal councillors |56 |56,803 |126 |[http://www.senat.mr/ senat.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325105208/http://www.senat.mr/ |date=2014-03-25 }} |- |{{flagcountry|موریشس}} | |[[قومی اسمبلی موریشس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |70 |17,614 |275 |[http://www.gov.mu/portal/site/اسمبلیSite gov.mu] |- |rowspan=2|{{flagcountry|میکسیکو}} |rowspan=2|[[کانگریس میکسیکو|کانگریس یونین]] (Congreso de la Unión) |[[Chamber of Deputies of میکسیکو|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) (200 seats) / FPTP (300 seats) |500 |227,821 |3,323 |[http://www.diputados.gob.mx/ diputados.gob.mx] |- |[[سینٹ میکسیکو|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) |128 |889,926 |12,981 |[http://www.senado.gob.mx/ senado.gob.mx] |- |{{flagicon|FSM}} [[مائکرونیشیا|مائکرونیشیا, Federated States of]] | |[[کانگریس مائکرونیشیا|کانگریس]] |[[یک ایوانیت]] |4 |10 by [[FPTP]] and 4 by [[Proportional representation]] |14 |7,642 |25 |[http://www.fsmcongress.fm/ fsmcongress.fm] |- |{{flagcountry|مالدووا}} | |[[پارلیمان Republic of مالدووا|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[یک ایوانیت]] | | |101 |33,498 |118 |[http://www.parlament.md/ parlament.md] |- |{{flagcountry|موناکو}} | |[[قومی کونسل موناکو|قومی کونسل]] (Conseil National) |[[یک ایوانیت]] | | |24 |1,473 |227 |[http://www.conseil-national.mc/ conseil-national.mc] |- |{{flagcountry|منگولیا}} | |[[State Great Khural|State Great اسمبلی]]<ref>In English State Great Khural is used too.</ref> (Улсын Их Хурал ''Ulsyn Ich-Chural'') |[[یک ایوانیت]] | | |76 |36,245 |174 |[http://www.parliament.mn/ parliament.mn] |- |{{flagcountry|مونٹینیگرو}} | |[[پارلیمان مونٹینیگرو|اسمبلی]] (Skupština / Скупштина) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |7,719 |88 |[http://www.skupstina.me/ skupstina.me] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مراکش}} |rowspan=2|[[پارلیمان مراکش|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[اسمبلی Representatives of مراکش|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |325 |100,444 |500 |[http://www.parlement.ma/ parlement.ma] |- |[[اسمبلی کونسلlors]] (''Majlis al-Mustasharin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |270 |120,905 |602 |[http://conseiller.ma/ conseiller.ma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517065352/http://conseiller.ma/ |date=2014-05-17 }} |- |{{flagcountry|موزمبیق}} | |[[اسمبلی Republic of موزمبیق|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |250 |85,588 |95 |[http://www.parlamento.org.mz/ parlamento.org.mz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427005233/http://www.parlamento.org.mz/ |date=2013-04-27 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نمیبیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان نمیبیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی نمیبیا|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |78 |26,923 |201 |[http://www.parliament.gov.na/national_assembly/national_assembly.php parliament.gov.na] |- |[[قومی کونسل نمیبیا|قومی کونسل]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |80,769 |605 |[http://www.parliament.gov.na/national_council/national_council.php parliament.gov.na] |- |{{flagcountry|ناورو}} | |[[پارلیمان ناورو|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |18 |521 |3 |[http://www.ناوروgov.nr/parliament ناوروgov.nr] |- |{{flagcountry|نیپال}} | |[[نیپالese Constituent اسمبلی|Constituent اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |601 |44,294 |62 |[http://www.parliament.gov.np/ parliament.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032139/http://www.parliament.gov.np/ |date=2016-03-04 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نیدرلینڈز}} |rowspan=2|[[ریاستی جرنل نیدرلینڈز|ریاستی جرنل]] (Staten-Generaal) |[[ایوان نمائندگان نیدرلینڈز|ایوان نمائندگان]] (Tweede Kamer, ''Second Chamber'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |111,533 |4,693 |[http://www.tweedekamer.nl/ tweedekamer.nl] |- |[[سینٹ نیدرلینڈز|سینٹ]] (Eerste Kamer, ''First Chamber'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |75 |223,066 |9,387 |[http://www.eerstekamer.nl/ eerstekamer.nl] |- |{{flagcountry|نیوزی لینڈ}} | |[[نیوزی لینڈ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[mixed-member proportional representation]] |120 |33,566 |1,018 |[http://www.parliament.nz/ parliament.nz] |- |{{flagcountry|نکاراگوا}} | |[[قومی اسمبلی نکاراگوا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |92 |64,034 |205 |[http://www.asamblea.gob.ni/ asamblea.gob.ni] |- |{{flagcountry|نائجر}} | |[[قومی اسمبلی نائجر|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |113 |139,210 |102 |[http://www.assemblee.ne/ assemblee.ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818033526/http://www.assemblee.ne/ |date=2007-08-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نائجیریا}} |rowspan=2|[[Nigerian قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] |[[Nigerian ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |360 |388,898 |1,148 |[http://www.nass.gov.ng/ nass.gov.ng] |- |[[Nigerian سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |109 |1,284,436 |3,792 |[http://www.nassnig.org nassnig.org] |- |{{flagcountry|ناروے}} | |[[Storting|Great اسمبلی]]<ref name="native"/> (Storting) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |169 |29,785 |1,573 |[http://www.stortinget.no/en/ stortinget.no] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلطنت عمان}} |rowspan=2|[[کونسل سلطنت عمان]] |''[[Consultative اسمبلی سلطنت عمان|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Shura'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |84 |33,017 |973 |[http://www.shura.om/ shura.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031222619/http://www.shura.om/ |date=2008-10-31 }} |- |''[[کونسل State of سلطنت عمان|اسمبلی State]]''<ref>The اسمبلی State has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Dawla'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |83 |33415 |985 |[http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp omanet.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026020335/http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp |date=2008-10-26 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|پاکستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان پاکستان]] (پارلیمنٹ) |[[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] (ایوان زیریں پاکستان) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |336 |537,023 |1,454 |[http://www.na.gov.pk/ na.gov.pk] |- |[[سینٹ پاکستان|سینٹ]] (ایوانِ بالا)<ref>[[:ur:ایوانِ بالا]]</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |104 |1,735,000 |4,697 |[http://www.senate.gov.pk/ senate.gov.pk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پلاؤ}} |rowspan=2|[[پلاؤ قومی کانگریس|قومی کانگریس]] (Olbiil era Kelulau) |[[House of Delegates of پلاؤ|House of Delegates]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule]] |16 |1,309 |17 |rowspan=2|[http://palaugov.org/ palaugov.org] |- |[[سینٹ پلاؤ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[majority rule]] |9 |2,328 |31 |- |{{flagcountry|پاناما}} | |[[قومی اسمبلی پاناما|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |71 |47,969 |712 |[http://www.asamblea.gob.pa/ asamblea.gob.pa] |- |{{flagcountry|پاپوا نیو گنی}} | |[[National پارلیمان پاپوا نیو گنی|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |109 |56,766 |154 |[http://www.parliament.gov.pg/ parliament.gov.pg] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پیراگوئے}} |rowspan=2|[[کانگریس پیراگوئے|کانگریس]] (Congreso) |[[Chamber of Deputies of پیراگوئے|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |80,681 |441 |[https://web.archive.org/web/20130527094819/http://www.diputados.gov.py/ww2/ diputados.gov.py] |- |[[سینٹ پیراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |45 |143,434 |785 |[http://www.senado.gov.py/ senado.gov.py] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328220656/http://www.senado.gov.py/ |date=2013-03-28 }} |- |{{flagcountry|پیرو}} | |[[کانگریس پیرو|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] | | |130 |217,082 |2,322 |[http://www.congreso.gob.pe/ congreso.gob.pe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113012952/http://www.congreso.gob.pe/organizacion/pleno.asp?mode=Pleno |date=2006-01-13 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|فلپائن}} |rowspan=2|[[کانگریس فلپائن|کانگریس]] (Kongreso) |[[ایوان نمائندگان فلپائن|ایوان نمائندگان]] (Kapulungán ng mga Kinatawán / Mababang Kapulungán / Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[بندفہرست]] and [[first-past-the-post]] |292 |355,393 |1,365 |[http://www.congress.gov.ph/ congress.gov.ph] |- |[[سینٹ فلپائن|سینٹ]] (Senado / Mataás na Kapulungán) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[Plurality-at-large voting|bloc voting]] |24 |4,323,958 |16,267 |[http://www.senate.gov.ph/ senate.gov.ph] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پولینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی Republic of پولینڈ|قومی اسمبلی]] (Zgromadzenie Narodowe)<ref name="zgromadzenie">Name used only on those rare occasions when both houses sit together</ref> |[[Sejm of the Republic of پولینڈ|Sejm (دیت)]]<ref name="native"/> (Sejm) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |460 |83,697 |1,677 |[http://www.sejm.gov.pl/ sejm.gov.pl] |- |[[سینٹ Republic of پولینڈ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority]] |100 |385,010 |7,716 |[http://www.senat.gov.pl/ senat.gov.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711100525/http://www.senat.gov.pl/ |date=2009-07-11 }} |- |{{flagcountry|پرتگال}} | |[[اسمبلی Republic (پرتگال)|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |230 |45,920 |1,082 |[http://www.parlamento.pt/ parlamento.pt] |- |{{flagcountry|قطر}} | |''[[Consultative اسمبلی قطر|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative task</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |35 |52,958 |5,200 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|رومانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان رومانیہ|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[Chamber of Deputies of رومانیہ|Chamber of Deputies]] (Camera Deputaţilor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |326 |58,416 |819 |[http://www.cdep.ro/ cdep.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224191941/http://www.cdep.ro/ |date=2016-02-24 }} |- |[[سینٹ رومانیہ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |137 |139,005 |1,950 |[http://www.senat.ro/ senat.ro] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روس}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی روس|وفاقی اسمبلی]] (Федеральное Собрание ''Federalnoye Sobraniye'') |[[State Duma]]<ref name="native"/> (Государственная Дума ''Gosudarstvennaya Duma'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |450 |318,000 |5,296 |[http://www.duma.gov.ru/ duma.gov.ru] |- |[[Federation کونسل روس|Federation کونسل]] (Совет Федерации ''Sovet Federatsii'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |166 |862,048 |14,357 |[http://www.council.gov.ru/ council.gov.ru] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روانڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان روانڈا|پارلیمان]] (Inteko Ishinga Amategeko) |[[Chamber of Deputies of روانڈا|Chamber of Deputies]] (Umutwe w'Abadepite) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |146,121 |171 |[http://www.parliament.gov.rw/chamber-of-deputies/ parliament.gov.rw] |- |[[سینٹ روانڈا|سینٹ]] (Umutwe wa Sena) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |449,603 |526 |[http://www.parliament.gov.rw/senate/ parliament.gov.rw] |- |{{flagcountry|سینٹ کیٹز}} | |[[قومی اسمبلی سینٹ کیٹز|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |15 |3,686 |58 | |- |rowspan=2|{{flag|سینٹ لوسیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان سینٹ لوسیا|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی سینٹ لوسیا|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |17 |10,221 |123 | |- |[[سینٹ سینٹ لوسیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |11 |15,796 |191 | |- |{{flagcountry|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} | |[[ایوان اسمبلی سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |21 |5,714 |59 | |- |{{flagcountry|سامووا}} | |[[Fono|Legislative اسمبلی]]<ref name="native"/> (Fono) |[[یک ایوانیت]] | | |49 |3,965 |22 |[http://www.parliament.gov.ws/ parliament.gov.ws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050723010429/http://www.parliament.gov.ws/ |date=2005-07-23 }} |- |{{flagcountry|سان مارینو}} | |[[Grand and General کونسل]] (Consiglio Grande e Generale) |[[یک ایوانیت]] | | |60 |536 |18 |[http://www.consigliograndeegenerale.sm/ consigliograndeegenerale.sm] |- |{{flagcountry|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} | |[[قومی اسمبلی ساؤ ٹومے و پرنسپے|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |55 |3,330 |6 |[http://www.parlamento.st/ parlamento.st] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430035407/http://www.parlamento.st/ |date=2011-04-30 }} |- |{{flagcountry|سعودی عرب}} | |''[[Consultative اسمبلی سعودی عرب|Consultative اسمبلی]]''<ref>The appointed Consultative اسمبلی has only legislative tasks</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |150 |189,175 |4,551 |[http://www.shura.gov.sa/ shura.gov.sa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217110621/http://shura.gov.sa/ |date=2009-02-17 }} |- |{{flagcountry|سینیگال}} |[[پارلیمان سینیگال|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (سینیگال)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |150 |85,701 |167 |[http://www.assemblee-nationale.sn/ assemblee-nationale.sn] |- |{{flagcountry|سربیا}} | |[[قومی اسمبلی Republic of سربیا|قومی اسمبلی]] (Народна скупштина / Narodna Skupština) |[[یک ایوانیت]] | | |250 |28,482 |315 |[http://www.parlament.gov.rs/ parlament.gov.rs] |- |{{flagcountry|سیچیلیس}} | |[[قومی اسمبلی سیچیلیس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |31 |2,709 |72 | |- |{{flagcountry|سیرالیون}} | |[[پارلیمان سیرالیون|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |124 |40,136 |41 |[http://www.sl-parliament.org/ sl-parliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123191313/http://www.sl-parliament.org/ |date=2016-01-23 }} |- |{{flagcountry|سنگاپور}} | |[[پارلیمان سنگاپور|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[first-past-the-post]] ([[Member of پارلیمان|MP]]) and appointed by the [[President of سنگاپور|President]] ([[Nominated Member of پارلیمان|NMP]]) |99 |52,360 |3,180 |[http://www.parliament.gov.sg/ parliament.gov.sg] |- |{{flagcountry|سلوواکیہ}} | |[[قومی کونسل سلوواکیہ|قومی کونسل]] (Národná rada) |[[یک ایوانیت]] | | |150 |35,980 |846 |[http://www.nrsr.sk/ nrsr.sk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلووینیا}} |rowspan=2|[[سلووینیاn پارلیمان|پارلیمان]] (Državni zbor Republike Slovenije) |[[قومی اسمبلی (سلووینیا)|قومی اسمبلی]] (Državni zbor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |90 |22,779 |643 |[http://www.dz-rs.si/ dz-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225184239/http://www.dz-rs.si/ |date=2011-02-25 }} |- |[[قومی کونسل (سلووینیا)|قومی کونسل]] (Državni svet)<ref>{{cite book |url=http://dk.fdv.uni-lj.si/dela/Lakota-Igor.PDF |title=Sistem nepopolne dvodomnosti v slovenskem parlamentu (diplomska naloga) |trans_title=The system of incomplete bicameralism in the سلووینیاn پارلیمان (diploma thesis) |page=62 |first=Igor |last=Lakota |year=2006 |accessdate=16 December 2010 |publisher=Faculty of Social Sciences, University of Ljubljana |language=سلووینیاn |quote=Opinions differ, however the majority of domestic experts agree that the قومی کونسل may be regarded as the upper house, but the bicameralism is distinctively incomplete.}}</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |51,254 |1,447 |[http://www.ds-rs.si/ ds-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225103717/http://www.ds-rs.si/ |date=2016-02-25 }} |- |{{flagcountry|جزائر سلیمان}} | |[[National پارلیمان جزائر سلیمان|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |50 |10,460 |34 |[http://www.parliament.gov.sb/ parliament.gov.sb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195817/http://www.parliament.gov.sb/ |date=2016-03-03 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|صومالیہ}} |rowspan=2|[[وفاقی پارلیمان صومالیہ|وفاقی پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of the People of صومالیہ|House of the People]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |Appointed |275 |36,675 |21 |[http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ parliament.gov.so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108105542/http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ |date=2013-11-08 }} |- |[[Upper House (صومالیہ)|[[ایوانِ بالا|بالا]] House]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Not established yet, powers exercised by the House of the People |56 |180,100 |103 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی افریقہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان جنوبی افریقہ|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی جنوبی افریقہ|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |400 |126,466 |1,387 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421124617/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 |date=2012-04-21 }} |- |[[قومی کونسل Provinces]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |90 |562,075 |6,168 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412031940/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 |date=2008-04-12 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز]] |[[National Legislative اسمبلی (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |170 |48,591 |81 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly |date=2016-03-06 }} |- |[[کونسل States (جنوبی سوڈان)|کونسل States]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Appointed by President |50 |165,210 |276 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states |date=2016-03-06 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہسپانیہ}} |rowspan=2|[[Cortes Generales|عمومی عدالتیں]]<ref name="native"/> (Cortes Generales) |[[Spanish کانگریس Deputies|کانگریس Deputies]] (Congreso de los Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |350 |131,894 |4,038 |[http://www.congreso.es/ congreso.es] |- |[[Spanish سینٹ|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |266 |173,545 |5,313 |[http://www.senado.es/ senado.es] |- |{{flagcountry|سری لنکا}} | |[[پارلیمان سری لنکا|پارلیمان]] (ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව (Sinhala)/ இலங்கை பாராளுமன்றம் (Tamil))<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] | | |225 |90,122 |517 |[http://www.parliament.lk/ parliament.lk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز سوڈان|قومی مجلس قانون ساز]] |[[قومی اسمبلی سوڈان|قومی اسمبلی]] (''Majlis Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |450 |68,653 |197 |[http://www.parliament.gov.sd/ parliament.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824021607/http://www.parliament.gov.sd/ |date=2011-08-24 }} |- |[[کونسل States of سوڈان|اسمبلی States]] (''Majlis Welayat'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |50 |617,880 |1,780 |[http://www.councilofstates.gov.sd/ councilofstates.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073222/http://www.councilofstates.gov.sd/ |date=2016-03-04 }} |- |{{flagcountry|سرینام}} | |[[قومی اسمبلی سرینام|قومی اسمبلی]] (Nationale Assemblée) |[[یک ایوانیت]] | | |51 |10,470 |99 |[http://www.dna.sr/ dna.sr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوازی لینڈ}} |rowspan=2|[[پارلیمان سوازی لینڈ|پارلیمان]] (Liblanda) |[[ایوان اسمبلی سوازی لینڈ|ایوان اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule|majority]] |55 |22,181 |113 | |- |[[سینٹ سوازی لینڈ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |appointed by the [[King of سوازی لینڈ|King]] |30 |40,666 |207 | |- |{{flagcountry|سویڈن}} | |The [[Riksdag]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |349 |27,286 |1,093 |[http://www.riksdagen.se/ riksdagen.se] |- |{{flagcountry|شام}} | |[[People's کونسل شام|People's اسمبلی]] (''Majlis al-Sha'ab'') |[[یک ایوانیت]] | | |250 |86,964 |240 |[http://parliament.sy/ parliament.sy] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوئٹزرلینڈ}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی سوئٹزرلینڈ|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung, Assemblée fédérale, Assemblea federale) |[[قومی کونسل سوئٹزرلینڈ|قومی کونسل]] (Nationalrat, Conseil National, Consiglio Nazionale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |200 |40,000 |1,699 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/nationalrat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |[[Swiss کونسل States|کونسل States]] (Ständerat, Conseil des Etats, Consiglio degli Stati) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |46 |173,913 |7,388 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/staenderat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تاجکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی تاجکستان|سپریم اسمبلی]] (''Majlisi Oli'') |[[اسمبلی Representatives of تاجکستان|اسمبلی Representatives]] (''Majlisi Mamoyandogan'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |63 |123,809 |257 | |- |[[قومی اسمبلی تاجکستان|قومی اسمبلی]] (''Majlisi Milliy'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |236,363 |491 | |- |{{flagcountry|تنزانیہ}} | |[[قومی اسمبلی تنزانیہ|قومی اسمبلی]] (Bunge) |[[یک ایوانیت]] | | |357 |120,974 |178 |[http://www.parliament.go.tz/ parliament.go.tz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تھائی لینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی تھائی لینڈ|قومی اسمبلی]] (รัฐสภา ;''Rathasapha'') |[[ایوان نمائندگان تھائی لینڈ|ایوان نمائندگان]] (สภาผู้แทนราษฎร ;'' Saphaputhan Ratsadon'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |500 |130,958 |1,204 |[http://www.parliament.go.th/ parliament.go.th] |- |[[سینٹ تھائی لینڈ|سینٹ]] (''วุฒิสภา ;Wuthisapha'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |150 |436,529 |4,013 |[http://www.senate.go.th/ senate.go.th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223020223/http://www.senate.go.th/ |date=2015-02-23 }} |- |{{flagcountry|ٹوگو}} | |[[قومی اسمبلی ٹوگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |76,434 |79 |[http://www.assemblee-nationale.tg/ assemblee-nationale.tg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511202912/http://www.assemblee-nationale.tg/ |date=2011-05-11 }} |- |{{flagcountry|ٹونگا}} | |[[Legislative اسمبلی ٹونگا|Legislative اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |26 |3,962 |29 |[http://parliament.gov.to/ parliament.gov.to] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو}} |rowspan=2|[[پارلیمان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |41 |32,139 |647 |rowspan=2|[http://www.ttparliament.org/ ttparliament.org] |- |[[سینٹ ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |31 |42,506 |856 |- |{{flagcountry|تونس}} | |[[اسمبلی Representatives of the People]] (مجلس نواب الشعب ''Majless Noweb al Shaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |217 |49,188 |465 |[http://www.arp.tn/ arp.tn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711111210/http://www.arp.tn/ |date=2021-07-11 }} |- |{{flagcountry|ترکی}} | |[[Grand قومی اسمبلی ترکی]] (Türkiye Büyük Millet Meclisi) |[[یک ایوانیت]] | | |550 |135,862 |1,951 |[http://www.tbmm.gov.tr/ tbmm.gov.tr] |- |{{flagcountry|ترکمانستان}} | |[[اسمبلی ترکمانستان|اسمبلی]] (Mejlis) |[[یک ایوانیت]] | | |125 |41,360 |346 | |- |{{flagcountry|تووالو}} | |[[پارلیمان تووالو|پارلیمان]] (Palamene) |[[یک ایوانیت]] | | |15 |666 |2 |[http://www.parliament.gov.tv/ parliament.gov.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524085214/http://www.parliament.gov.tv/ |date=2013-05-24 }} |- |{{flagcountry|یوگنڈا}} | |[[قومی اسمبلی یوگنڈا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |375 |87,839 |123 |[http://www.parliament.go.ug/ parliament.go.ug] |- |{{flagcountry|یوکرین}} | |[[Verkhovna Rada|Supreme کونسل]] (Верховна Рада ''Verkhovna Rada'') |[[یک ایوانیت]] | | |450 |101,248 |732 |[http://portal.rada.gov.ua/ rada.gov.ua] |- |{{flagcountry|متحدہ عرب امارات}} | |[[Federal قومی کونسل|Federal قومی اسمبلی]] (المجلس الوطني الإتحادي ''Majlis Watani Ittihad'') |[[یک ایوانیت]] | | |40 |206,601 |6,470 |[http://www.almajles.gov.ae/ almajles.gov.ae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100930151449/http://www.almajles.gov.ae/ |date=2010-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برطانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان برطانیہ|پارلیمان]] |[[British House of Commons|House of Commons]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[First-past-the-post]] |650 |95,787 |3,478 |[http://www.parliament.uk/business/commons/ parliament.uk] |- |[[دارالامرا]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Life |[[Life peer]]s appointed by the [[Monarchy of the برطانیہ|Sovereign]]. 92 elected by and from [[hereditary peer]]s using [[Instant-runoff voting|preferential voting]]. 26 [[Lords Spiritual]] are [[bishop]]s of the [[Church of انگلستان]]. |765 |81,388 |2,955 |[http://www.parliament.uk/business/lords/ parliament.uk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} |rowspan=2|[[ریاستہائے متحدہ امریکہ کانگریس|کانگریس]] |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |2 |[[majority rule|majority]] |435 |722,636 |34,698 |[http://www.house.gov/ house.gov] |- |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[majority rule|majority]] |100 | 3,143,467 |215,623 |[http://www.senate.gov/ senate.gov] |- |rowspan=2|{{flagcountry|یوراگوئے}} |rowspan=2|[[جرنل اسمبلی یوراگوئے|جرنل اسمبلی]] (Asamblea General) |[[نمائندگان چیمبر یوراگوئے|نمائندگان چیمبر]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |99 |33,195 |514 |rowspan=2|[http://www.parlamento.gub.uy/ parlamento.gub.uy] |- |[[سینٹ یوراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |30 |109,543 |1,696 |- |rowspan=2|{{flagcountry|ازبکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی ازبکستان|سپریم اسمبلی]] (Oliy Majlis) |[[Legislative Chamber of ازبکستان|Legislative Chamber]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |194,156 |634 |[http://www.parliament.gov.uz/ parliament.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831163528/http://www.parliament.gov.uz/ |date=2006-08-31 }} |- |[[سینٹ ازبکستان|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |100 |291,234 |952 |[http://www.senat.gov.uz/ enat.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211084440/http://senat.gov.uz/ |date=2016-02-11 }} |- |{{flagcountry|وانواتو}} | |[[پارلیمان وانواتو|پارلیمان]] (Parlement) |[[یک ایوانیت]] |4 | |52 |4319 |14 |[http://www.parliament.gov.vu/ parliament.gov.vu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306063129/http://www.parliament.gov.vu/ |date=2016-03-06 }} |- |{{flagcountry|ویٹیکن سٹی}} | |[[Pontifical Commission for ویٹیکن سٹی State|Pontifical Commission]] (Pontificia Commissione per lo Stato della Città del Vaticano) |[[یک ایوانیت]] | | |7 |114 | | |- |{{flagcountry|وینزویلا}} | |[[قومی اسمبلی وینزویلا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |165 |175,430 |2,267 |[http://www.asambleanacional.gob.ve/ asambleanacional.gob.ve] |- |{{flagcountry|ویتنام}} | |[[قومی اسمبلی ویتنام|قومی اسمبلی]] (Quốc hội) |[[یک ایوانیت]] | | |498 |176,385 |602 |[http://www.na.gov.vn/ na.gov.vn] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20100709222441/http%3A//www.na.gov.vn/ |date=2010-07-09 }} |- |{{flagcountry|يمن}} | |[[اسمبلی Representatives of يمن|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |301 |81,485 |192 | |- |{{flagcountry|زیمبیا}} | |[[قومی اسمبلی زیمبیا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |150 |87,284 |145 |[http://www.parliament.gov.zm/ parliament.gov.zm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|زمبابوے}} |rowspan=2|[[پارلیمان زمبابوے|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی زمبابوے|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |210 |61,971 |29 | |- |[[سینٹ زمبابوے|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |325,350 |153 | |} == حوالے == {{حوالے}} {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{قومی اک ایوانی قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان زیریں قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان بالا قانون ساز اسمبلیاں}} [[گٹھ:قومی قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ دیس]] 6dukgzlpccefcsdvrogwlp18qkw571d 0 68434 712474 680459 2026-10-11T14:29:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712474 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مالک رام | image =Malik Baveja.jpg | alt = | caption = | birth_name = مالک رام باویجا | birth_date = {{Birth date|df=yes|1906|12|22}}ء | birth_place = [[پھالیہ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1993|04|16|1906|12|22}} | death_place = [[نویں دلی]] | other_names = | known_for = | occupation = حکومت ہند دی خدمت (1939ء – 1965ء) }} '''مالک رام''' مالک رام باویجا (پیدائش: [[22 دسمبر]] [[1906ء]]– وفات: [[16 اپریل]] [[1993ء]]) دا قلمی ناں سی جو اک مشہور [[اردو]]، [[فارسی]] تے [[عربی]] عالم سن۔ انہاں اپنی شاہکار تخلیق "تذکرہ معاصرین" اُتے 1983ء وچ [[ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ]] ملیا۔ اردو تے فارسی دے مشہور شاعر [[مرزا غالب]] اُتے حرفِ آخر ہونے دے علاوہ مالک رام اپنے دور دے مشہور مصنف تے نقاد وی سن۔ انہاں نے اپنی زندگی وچ 80 تخلیقات تدوین جاں شائع کرائیاں۔ اوداں انہاں دی تحریراں اردو، فارسی، عربی تے [[انگریزی]] وچ ہُندیاں سن مگر زیادہ تر تحریراں اردو وچ نیں تے ادب، مذہب تے تریخ دے موضوعات غالب نیں۔<ref name="openlibrary1">{{cite web |url=https://openlibrary.org/authors/OL9526A/Malik_Ram |title=Malik Ram |publisher=Open Library |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044302/https://openlibrary.org/authors/OL9526A/Malik_Ram |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> مزید براں انھاں نے 200 توں زیادہ مقالے تے مضامین اردو وچ [[پاکستان]] تے [[بھارت]] دے ادبی جریدےآں تے رسالیاں وچ چھپوائے۔<ref name="openlibrary2">{{cite web |author=Bashir Hussain Zaidi |url=https://openlibrary.org/works/OL16481728W/Malik_Namah_-_Malik_Ram_Ki_Adabi_Khidmaat |title=Malik Namah – Malik Ram Ki Adabi Khidmaat (p. 249) |publisher=Open Library |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044320/https://openlibrary.org/works/OL16481728W/Malik_Namah_-_Malik_Ram_Ki_Adabi_Khidmaat |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> == جیونی== مالک رام<ref name="NCPU">{{cite book|title=Urdu Authors: Date list as on 31 May 2006|publisher=National Council for Promotion of Urdu, [[حکومت ہند]], [[وزارت ترقی انسانی وسائل، حکومت ہند]]|url= http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_all.htm}}</ref> [[پھالیہ]] وچ 22 دسمبر 1906ء نوں پیدا ہوئے۔ [[وزیر آباد]] وچ ابتدائی تعلیم مکمل کرنے دے بعد انہاں نے [[گورنمنٹ کالج لاہور]] وچ داخلہ لیا۔ 1931ء تا 1937ء تک انہاں نے بطور صحافی کم کیتا۔ پہلے انہاں نے لاہور دے ماہانہ ادبی جریدے نیرنگِ خیال دے لئی جائنٹ ایڈیٹر دا کم تے فیر اس دے مدیر بنے۔<ref>{{cite web |url=http://www.sajjanlahore.org/corners/zim/lastman/part1/chelseaoflahore.htm |title=Sajjan Archives – Forum |publisher=Sajjanlahore.org |date= |accessdate=12 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044235/http://www.sajjanlahore.org/corners/zim/lastman/part1/chelseaoflahore.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> اسی دوران اوہ لاہور دے ہفتہ وار آریہ گزیٹ دے غیر علانیہ مدیر وی رہے۔ بعد ازاں جنوری 1936ء تا جون 1936ء تک انہاں نے لاہور دے روزنامہ بھارت ماتا دے نائب مدیر دا کم کیتا۔<ref>{{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C02%5C04%5Cstory_4-2-2007_pg7_27 |title=Leading News Resource of Pakistan |publisher=Daily Times |date=4 February 2007 |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044330/https://dailytimes.com.pk/page/2007/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> 1939 تا 1965 تک انھاں نے انڈین فارن سروس وچ شمولیت اختیار کیتے رکھی جس توں انھاں ایشیا، [[مشرق وسطیٰ|مشرقِ وسطیٰ]] تے [[یورپ]] دی سیر دا موقع ملیا تے اوتھے دی لائبریریاں، عجائب گھراں تے آرکائیوز وچ محفوظ مشرقی متن تے قلمی نسخیاں دا بذاتِ خود مطالعہ کیتا۔ 1965ء وچ گورنمنٹ ملازمت توں سبکدوش ہو کے انھاں نے انڈین دی نیشنل اکیڈمی آف لیٹرز، ساہتیہ اکیڈمی [[نویں دلی]] وچ شمولیت اختیار کر لی۔ اس دی ذمہ داریاں وچ اردو سیکشن سی تے [[مولانا ابوالکلام آزاد]] دے مکمل کم دی تدوین سی۔<ref>{{cite web |url=http://tesla.websitewelcome.com/~sahit/old_version/bklst25.htm#anchor1142602 |title=Booklist-Urdu |publisher=Tesla.websitewelcome.com |date= |accessdate=12 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044323/http://tesla.websitewelcome.com/404.html#anchor1142602 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref> جنوری 1967 وچ انہاں نے اپنا سہ ماہی ادبی تنقیدی رسالہ تحریر شروع کیتا تے اس دے مدیر دے طور اُتے دہلی دی علمی مجلس توں وی وابستہ رہے۔ علمی مجلس اردو دے نوجوان محققین تے لکھاریاں اُتے مشتمل اے۔ مرتے دم تک مالک رام بکثرت لکھتے رہے۔ اپنی وفات توں کچھ پہلے انہاں نے اپنی پوری لائبریری جامعہ ہمدرد یونیورسٹی لائبریری، دہلی نوں عطیہ کر دتی۔ لائبریری وچ انہاں دی کتب نوں مالک رام مجموعے دے ناں توں رکھیا گیا اے۔<ref>http://www.jamiahamdard.ac.in/LibrayInformationSystem/one6.html</ref> انہاں دی وفات 86 سال دی عمر وچ 16 اپریل 1993 نوں نويں دہلی وچ ہوئی۔ == ادبی زندگی تے کم == === مرزا غالب === مالک رام نے اپنی زندگی دا وڈا حصہ [[مرزا اسد اللہ خان غالب]] دے مطالعے وچ گزاریا۔ انہاں غالب دے ناں توں جانیا جاندا اے۔ انہاں [[اردو ادب]] نال بالعموم تے مرزا غالب توں بالخصوص لگاؤ سی۔ انہاں نے اردو تے فارسی وچ غالب دے زیادہ تر کلام دی تدوین کیتی تے حاشیے وی لکھے۔ انہاں وچ سبدِ چین، دیوانِ غالب، گلِ رعنا تے خطوطِ غالب شامل نیں۔ 1938ء وچ انہاں نے غالب اُتے اپنے کم نوں چھپوایا تے اس وقت انہاں دی عمر 31 سال سی۔ اس کتاب نے اردو ناول نگار، افسانہ نگار تے ناقد کوثر چاندپوری (1904ء– 1990ء) نوں جہانِ غالب نوں غالب دے کردار دے اس پہلو اُتے لکھیا۔<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_k.htm |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044300/http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_k.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> ذکرِ غالب کتاب وچ مالک رام نے غالب اُتے اپنی مہارت دا لوہا منوا لیا۔ ایہ کتاب مالک رام دی زندگی وچ پنج مرتبہ چھپی۔ جامع تدوین دے بعد پنجوی‏‏ں ایڈیشن نوں 1976ء وچ شائع کیتا گیا تے غالب اُتے تحقیقی اعتبار توں اسنوں سند منیا گیا اے۔<ref>{{cite web |author=G. C. Naranga1 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=7146040 |title=Cambridge Journals Online – Abstract |publisher=Journals.cambridge.org |date=23 March 2011 |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044353/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/ghalib-17971869-vol-i-life-and-letters-translated-and-edited-by-ralph-russell-and-khurshidul-islam-cambridge-harvard-university-press-1969-404-pp-chronology-notes-bibliography-index-850/12C487F36C80380C3BFBDB770AFAF0CF |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> تعلیمی دنیا وچ مالک رام نوں محض اک تخلیق نے لازوال بنا دتا سی۔<ref name="openlibrary3">{{cite web |author=Various Authors |url=https://openlibrary.org/works/OL16490792W/Malik_Ram |title=Malik Ram |publisher=Open Library |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044256/https://openlibrary.org/works/OL16490792W/Malik_Ram |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> حالے چھٹے ایڈیشن اُتے کم جاری سی کہ زندگی نے مہلت نہ دتی۔ مالک رام دی تصنیف Mirza Ghalib پہلی بار 1968ء وچ نیشنل بک ٹرسٹ، انڈیا نے چھاپی تے اس دے بعد توں باقاعدگی نال چھاپا جا رہیا اے۔ اس دا اردو ترجمہ محمد اسماعیل پانی پتی نے [[پاکستان]] وچ کیتا اے۔ تلامذہ غالب پہلی بار 1958ء وچ شائع ہوئی تے اس وچ غالب دے سارے 146 طلبہ دے بارے تفصیل نال گل کیتی گئی اے تے انہاں دے نمونہ ہائے کلام وی پیش کیتے گئے نیں۔ 3 مئی 2010ء نوں پاکستان دے مؤقر انگریزی روزنامے ڈان وچ نقاد تے لکھاری رؤف پاریکھ نے اپنے مضمونTazkirah, Malik Ram and his passion for Ghalib وچ لکھیا اے کہ اردو ادب وچ پہلی بار کسے شخصیت اُتے تحقیق کیتی اے تے اس کتاب نے مالک رام دے لئی شہرت دیاں بلندیاں عطا کیتیاں نیں تے انہاں ‘غالب شناس‘ دا خطاب ملیا اے۔ پاریکھ نے لکھیا: {{اقتباس|ایک عظیم شاعر کے تلامذہ کی حیات کے بارے کام کرنا اردو میں کوئی نئی بات نہیں مگر جتنی محنت اور عرق ریزی سے مالک رام نے غالب کے طلباپر تحقیق کی ہے، وہ پہلے کبھی نہیں دیکھی گئی اور اسی کاوش نے مالک رام کو غالب پر حرفِ آخر کا درجہ دلا دیا۔<ref>(40:Tazkirahs, Malik Ram and his passion for Ghalib)http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:MEyMOiSa4JYJ:http://www.qal.org.pk/E-lab-files/INDEX%20OF%20NEWSPAPERS%20CLIPPINGS/language%20&%20languages.xls</ref>}} ‘تلامذہ غالب‘ دے دوسرے ایڈیشن وچ پہلے دی نسبت دو گنے صفحات نیں تے ایہ کتاب 1984ء وچ شائع ہوئی جس توں غالب دے طلبہ دی تعداد 181 تک ودھ گئی اے تے اس وچ 40 جزوقتی طلبہ دا وی تذکرہ اے۔ [[مالک رام]] نوں 1984ء وچ [[دلی اردو اکیڈمی]] نے اردو انعام توں نوازا۔<ref>{{cite web |url=http://urduacademydelhi.com/contact_us.html |title=Urdu Academy, Delhi, India |publisher=Urduacademydelhi.com |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044326/http://urduacademydelhi.com/contact_us.html%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref> غالب اُتے اپنے ہور اہم کاماں وچ مالک رام نے غالب دے صوفیانہ جاں متنازع کلام دی اپنی تشریح پیش دی اے تے انہاں وچ فسانہ غالب (1977ء) تے گفتارِ غالب (1985ء) اہم ترین نیں۔<ref>{{cite web |last=Ram |first=Malik |url=http://www.worldcat.org/title/fasanah-yi-ghalib/oclc/22950570/editions?editionsView=true&referer=br |title=Formats and Editions of Fasānah-yi G̲h̲ālib |publisher=Worldcat.org |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044324/https://www.worldcat.org/title/fasanah-yi-ghalib/oclc/22950570/editions?editionsView=true&referer=br%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> and "Guftar-i Ghalib" (1985).<ref>{{cite web |last=Ram |first=Malik |url=http://www.worldcat.org/title/guftar-i-ghalib/oclc/16226325/editions?editionsView=true&referer=br |title=Formats and Editions of Guftār-i G̲h̲ālib |publisher=Worldcat.org |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044321/https://www.worldcat.org/title/guftar-i-ghalib/oclc/16226325/editions?editionsView=true&referer=br%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> 1969ء وچ غالب دے سو سالہ جشن دی تیاری کر رہے سن۔ انہاں نے [[انگریزی]] وچ دو خاص مضامین لکھے(Ghalib: Man and poet تے The (Works of Ghalib) جو اس موقع دی مناسبت توں سن۔ ایہ مضامین پریس انفارمیشن بیورو آف دی گورنمنٹ آف انڈیا نے شائع کیتے تے اسنوں [[بین الاقوامی]] میڈیا نوں وی بھجوایا۔ مالک رام دی کتاب ‘عیارِ غالب‘ وچ غالب اُتے 13 ُپرمغز مضامین نیں جنہاں وچوں دو مالک رام نے لکھے سن، شائع ہوئی۔ اسی سال دیوانِ غالب دا نیا نسخہ وی شائع ہویا جو غالب دی صد سالہ یادگار دی مناسبت نال سی۔ === مولانا آزاد === 1965ء وچ حکومت نوکری توں فارغ خطی دے بعد انہاں نے نواں دہلی وچ مستقل رہائش اختیار کر لی تے ساہتیہ اکیڈمی وچ شمولیت اختیار کر لی جتھے تن سال دے دوران انہاں نے مولانا ابولکلام آزاد دے خطوط، تقریراں تے ادبی کماں دے علاوہ مولانا دے چار جلداں اُتے مشتمل قرآن دے ترجمے دی تدوین وی کیتی۔ ایہ کم ساہتیہ اکیڈمی نے چھاپے تے مالک رام دی وفات دے بعد وی بوہت بار شائع ہوئے نیں۔<ref>{{cite web |url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/publications/publication.jsp#collected |title=:: SAHITYA : Publications :: |publisher=Sahitya-akademi.gov.in |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106133620/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/publications/publication.jsp#collected |archivedate=6 January 2019 |dead-url=no }}</ref> مالک رام نے مرزا غالب اُتے گہرائی وچ تحقیقی مطالعہ شروع کیتا۔ اپنے آخری برساں وچ انہاں نے مولانا آزاد دے اردو تے عربی کم اُتے وی اسی عرق ریزی نال کم کیتا۔ ہن مالک رام نوں مولانا آزاد اُتے وی سند منیا جاندا اے تے انہاں دی کتاب ‘کچھ مولانا آزاد کے بارے میں‘ مولانا دی حیات تے تے انہاں دے تخلیقی کم اُتے سی تے 1989 وچ شائع ہوئی۔ اس میدان وچ تحقیق کرنے والے طلبہ دے لئی اس کتاب دا پڑھنا لازمی قرار دتا جاندا اے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://su.digitaluniversity.ac/WebFiles/Urdu%20Ph.D.%20Course%20work%20%20Syllabus%20P-II%2C%20III%20%26%20IV.pdf |access-date=2019-01-15 |archive-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601195211/http://su.digitaluniversity.ac/WebFiles/Urdu%20Ph.D.%20Course%20work%20%20Syllabus%20P-II%2C%20III%20%26%20IV.pdf |dead-url=yes }}</ref> === تحریر === جنوری 1967ء وچ مالک رام نے سہ ماہی اردو ادبی ریویو قیام کیتا جس دا ناں ‘تحریر‘ رکھیا گیا۔ 1978ء تک اس دے بند ہونے تک مالک رام اس دے مدیر رہے۔ اس تحقیقی مجلے وچ علمی مضامین پیش کیتے جادے سن جو علمی مسائل تے شخصیتاں دے بارے ہُندے سن تے ہر میدان دے ماہرین انہاں لکھدے سن۔ مالک رام تے انہاں دے رفقائے نے جن شخصیتاں اُتے تحقیقی کم کیتے ہُندے سن، انہاں اُتے خصوصی شمارے شائع کیتے جادے سن۔ بوہت سارے شمارے بطور کتاب وی شائع ہوئے۔ مالک رام نے نوجوان محققین تے مصنفین دی اک تنظیم ‘علمی مجلس‘ دی حمایت وی جاری رکھی تے انہاں اصلی تحقیقی مواد پیش کرنے دی اہمیت سمجھائی تے ‘تحریر‘ دی تمام پبلیکشنز اُتے ‘علمی مجلس‘ دی مہر لگی ہُندی سی۔17 اپریل، 1972ء وچ نواں دہلی دے مشہور انگریزی روزنامے ‘دی سٹیٹس مین‘<ref>{{cite web|url=http://thestatesman.net/webclass/stoffice.php |title=The Statesman Offices |publisher=Thestatesman.net |date= |accessdate=9 August 2012}}</ref> وچ مالک رام دی شخصیت اُتے لکھیا: {{اقتباس|اردو تحقیق کی ترقی کے لیے مالک رام کی شراکتیں اہم ہیں۔ انہیں محققین کی صفِ اوّل میں شمار کیا جاتا ہے اور ان کی اہم ترین خدمات میں سے ایک نوجوان محققین کی مجلس کا قیام ہے۔ ان کا سہ ماہی ‘تحریر‘ ہر اس جگہ پڑھا جاتا ہے جہاں اردو پڑھی جاتی ہے۔}} [[سید سلیمان ندوی]] نے اپنے دور وچ ‘معارف‘ وچ باقاعدگی توں تذکرہ جات لکھے سن تے انہاں دے نقشِ قدم اُتے چلتے ہوئے مالک رام نے اس شاخ نوں مقبولِ عام بنا دتا۔ اس سلسلے وچ انہاں نے ‘تحریر‘ وچ ‘وفیات‘ دے عنوان توں اک حصہ مختص کیتا ہویا سی۔ انہاں تذکرہ جات نوں وسعت دے کر انہاں نے اپنے چار جلداں اُتے مبنی ‘تذکرہ معاصرین‘ دی شکل وچ پیش کیتا جس وچ 219 اردو شعرا تے ادبی شخصیتاں دا تذکرہ سی جو 1967ء توں 1976ء دے دوران وفات پائی۔ اس اعلٰی ادبی کم اُتے انہاں 1983ء وچ ساہتیہ اکیڈمی اردو ایوارڈ دتا گیا۔ 2010ء وچ تذکرہ معاصرین دے سارے چاراں حصہ ملیا کر اک نال پیش کیتے گئے جس وچ کل صفحات دی تعداد 1060 سی تے اسنوں راولپنڈی توں شائع کیتا گیا۔<ref>{{cite web |author=Malik Ram |url=https://openlibrary.org/works/OL15597849W/Tazkara_e_Mua%27sreen |title=Tazkara e Mua'sreen |publisher=Open Library |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044236/https://openlibrary.org/works/OL15597849W/Tazkara_e_Mua%27sreen |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> تحریر دا آخری شمارہ دسمبر 1978ء وچ شائع ہویا۔ بارہ سال دے دوران کل 46 شمارے شائع ہوئے سن۔ مالک رام نے اپنی صحت دے پیشِ نظر اس مجلے دی اشاعت نوں تمام کرنے دا فیصلہ کر لیا سی۔ انہاں نے اس رسالے نوں اپنے وسائل توں شائع کرایا تے کوئی تے اس دی ذمہ داری لینے نوں تیار نئی‏‏ں سی۔ == معاصرین اُتے کم == مالک رام نے زندہ اردو ادیباں نوں وی نظرانداز نئی‏‏ں کیتا۔ انہاں نے مستند اردو ادیباں تے شعرا اُتے چھ تجزیاندی بائیوگرافیکل کم پیش کیتے۔ ایہ کم پہلے تحریر وچ سلسلہ وار پیش ہُندا رہیا تاکہ اسنوں ادبی سند مل سکے۔ اس بارے ‘علمی مجلس‘ دا جمع کیتا گیا تخلیقی مواد پہلی بار استعمال کیتا گیا۔<ref name="openlibrary1"/><ref name="openlibrary3"/><ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_all.htm |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date=31 May 2006 |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044306/http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_all.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> * 1970: جگر بریلوی – شخصیتاں تے فن (1890–1976) معاون مدیر: سیفی پریمی * 1973: [[جوش ملسیانی]] – شخصیتاں تے فن (1884–1976) * 1974: سید [[مسعود حسن رضوی]] ‘ادیب‘ – ذات و صفات (1893–1975) * 1974: [[رشید احمد صدیقی]] – کردار، افکار، گفتار (1894–1977) * 1974: ل۔ احمد اکبر آبادی (1885–1980) * 1977: ضیا فتح آبادی – شخص تے شاعر (1913–1986) مالک رام نے چھ توصیفی جلداں وی پیش کیتیاں جو معاصرین ادبی شخصیتاں تے تعلیمی شخصیتاں دے بارے سن۔ ہر جلد وچ انہاں نے اپنا تحقیقی مواد پیش کیتا۔ * نظرِ ذاکر: ذاکر حسین، 1897–1969، عالم تے انڈیا دے تیسرے صدر جو 13 مئی 1967 تا 3 مئی 1969 اپنی وفات تک رہے * نظرِ عابد: سید عابد حسین، 1896–1978، معلم، پلے رائٹ، مترجم۔ ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ برائے اردو، 1956 * نظرِ عرشی: امتیاز علی خان ‘عرشی‘، 1904–1981، [[بیسویں صدی]] دے صفِ اوّل دے اردو محقق۔ ساہیتہ اکیڈمی ایوارڈ برائے اردو، 1961۔ معاون مدیر: مختار الدین احمد * نظرِ زیدی: بشیر حسین زیدی، 1898–1992، [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] دے وائس چانسلر تے اردو عالم * 195نظرِ حمید: حکیم عبد الحمید، 1908–1999، انسان دوست، ماہرِ تعلیم، طبیب، لکھاری، جامعہ ہمدرد تے ہمدرد )وقف(، انڈیا دے بانی * نظرِ مختار: مختار الدین ‘آرزو‘، 1924–2010، [[علی گڑھ]] مسلم یونیورسٹی وچ عربی دے پروفیسر تے اردو تے عربی دے عالم ایہ توصیفی تے ہور تخلیقی کم تے علمی مجلس دے بائیوگرافیکل شمارے تے انہاں دے شائع ہونے دی تاریخاں اوپن لائبریری دی [[ویب سائٹ]] اُتے موجود نیں۔ == حموربی == 1950/51 وچ مالک رام دی تقرری [[عراق]] وچ ہوئی سی جتھے انہاں [[بابل]] دی تہذیب تے ثقافت تے بالخصوص [[حمورابی]] دے قوانین دا مطالعہ کرنے دا موقع ملیا۔ حموربی بابل دا چھیواں بادشاہ سی۔ مالک رام نوں حموربی دے قوانین نے بوہت متاثر کیتا تے عراق توں واپسی اُتے اس دا خصوصی مطالعہ کیتا۔ 1952 تے 1955 دے درمیان مالک رام نے حموربی اُتے اردو زبان وچ چھ مضامین لکھے جن وچ حموربی دے قوانین، بابل دی تہذیب، روایات، رسومات تے زبان اُتے روشنی ڈالی گئی۔ انہاں وچوں پنج کراچی دے تریخ توں متعلق مجلے تریخ و سیاسیات وچ شائع ہوئے۔ چھیواں کراچی دے اک دوسرے اردو مجلے وچ شائع ہویا۔ اس موضوع اُتے اردو وچ پہلی بار کسے نے اِنی تفصیل توں توجہ دتی سی۔ انہاں چھ مضامین اُتے نظرِ ثانی دے بعد انہاں اک کتاب دی شکل وچ سنہ 2000ء وچ شائع کیتا گیا۔ اس دا نیا ایڈیشن لاہور وچ ‘حموربی تے بابلی تہذیب و تمدن‘ دے ناں توں چھاپا گیا۔<ref>{{cite web|author=Mālik Rām. |url=http://www.worldcat.org/search?qt=worldcat_org_all&q=malik+ram+hammurabi |title=Results for 'malik ram hammurabi' |publisher=Worldcat.org |date= |accessdate=9 August 2012}}</ref> مالک رام نے حموربی نوں تریخ دی عظیم ترین شخصیتاں وچوں اک گردانیا اے جسنوں جدید دنیا، تعلیمی اداراں تے میڈیا وچ زیادہ توجہ، مقام تے وقت دتا جانا چاہیے۔ == اسلامیات == مالک رام نوں اسلامی ثقافت تے ادب اُتے وی خاصا عبور حاصل سی۔ انہاں نے اپنی زندگی دی دو دہائیاں مشرقِ وسطیٰ وچ گزاراں تے جتھے انہاں نے بوہت زیادہ سفر کیتا تے [[عربی زبان]] اُتے عبور حاصل کیتا۔ انہاں نے اسلامی ادب، روایات تے رسومات اُتے بوہت سارے مضامین لکھے۔ اسلامی امور توں متعلق انہاں دی دو کتب ہر خاص و عام دے لئی مفید نیں۔ ‘عورت تے اسلامی تعلیم‘ وچ انہاں نے [[اسلام میں عورت]] دے حقوق تے مقام اُتے گہرائی توں بحث دی اے جس وچ عورت نوں بطور بیٹی، بیوی، ماں، مطلقہ تے وارث دی حیثیت توں دکھایا گیا اے۔ ایہ کتاب لکھنؤ وچ پہلی بار 1951ء وچ اردو زبان وچ شائع ہوئی۔ نظرِ ثانی دے بعد دوسرا ایڈیشن 1977 وچ دہلی توں چھپا تے اسنوں بعد ازاں لاہور توں وی چھاپا گیا۔ اسنوں [[انگریزی زبان]] وچ Woman in Islam دے ناں توں ترجمہ کر دے حیدرآباد، دہلی تے نیو یارک توں شائع کیتا گیا۔ عربی زبان وچ اسنوں ‘المراۃ فی السلام‘ دے ناں توں قاہرہ وچ 1958 وچ شائع کیتا گیا تے اس دا دوسرا ایڈیشن نواں دہلی وچ 1990 وچ شائع ہویا۔ اسلامی تنظیماں اس کتاب نوں اس موضوع اُتے سند مانتی نیں جو سہل انداز توں پیش کیتی گئی اے۔<ref>{{cite web |url=http://www.alislam.org/books/pathwaytoparadise/LAJ-chp3.htm |title=Ahmadiyya Muslim Community |publisher=Alislam.org |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044230/https://www.alislam.org/library/book/pathway-to-paradise/LAJ-chp3.htm |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> 1984 وچ انہاں نے اسلامیات دے حوالے توں دوسری اہم تخلیق پیش دی جس دا ناں ‘اسلامیات‘ سی۔ اس وچ اسلام تے اسلامی روایات دے مختلف پہلوؤں اُتے روشنی ڈالی گئی سی۔ == علمی رفاقت == مصر وچ اسکندریہ وچ مالک رام نے 1939 تا 1955 کل پندرہ سال گزارے۔ ایتھے اوہ YMCA دی مینیجنگ کمیٹی دے ارکان رہے تے شہر دوسری جنگِ عظیم دے دوران بالخصوص ادبی سرگرمیاں نوں زندہ رکھیا۔<ref>{{cite web |url=http://www.aurora.edu/alumni/alumni-resources/past-awards.html#distinguished |title=Aurora University – Home Page |publisher=Aurora.edu |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044334/https://aurora.edu/alumni/alumni-resources/past-awards.html#distinguished |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref> مالک رام نے اسکندریہ دے وائی ایم سی اے وچ مذہبی امور توں متعلق سیمناراں وچ ‘اسلام وچ عورت دا مقام‘ اُتے کئی لیکچر دتے۔ انہاں لیکچراں نوں اپنی کتاب ‘عورت تے اسلامی تعلیم‘ وچ جمع کیتا اے۔<ref>[https://openlibrary.org/works/OL16230845W/Malik_Ram_Felicitation_Volume (p.12)]</ref> [[پین انٹرنیشنل|بین الاقوامی پین فاؤنڈیشن]] دے انڈیا چیپٹر وچ مالک رام نے باقاعدگی توں حصہ لیا۔ انڈیا وچ اس انجمن دا قیام صوفیا واڈیا دی کوشش نال ہویا۔ یاد رہے کہ صوفیا واڈیا [[پین انٹرنیشنل|بین الاقوامی پین فاؤنڈیشن]] دی بانی رکن وی رہی نیں۔<ref>{{cite web |url=http://www.katinkahesselink.net/his/dtb_2b.htm |title=B.P. Wadia's life, 1923–1958 – Theosophical History |publisher=Katinkahesselink.net |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044233/http://www.katinkahesselink.net/his/dtb_2b.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> ایہ انجمن شعرا، لکھاریاں، مدیران، افسانہ نگاراں تے ناول نگاراں دے لئی بنائی گئی سی۔ کئی سال تک مالک رام انڈین پین دے ترجمان وی رہے۔ 1972 وچ مجلے نے لکھیا: {{blockquote|مشہور اردو ادیب مالک رام نے پین کے دہلی گروپ اردو ادب کے ساتھ اپنی عمر بھر کے ساتھ کے بارے بات کی اور بتایا کہ کیسے انہوں نے عربی اور فارسی سیکھی تھی۔ ان کی عمر بارہ برس تھی جب انہیں ایک استاد نے اسکول کی لائبریری کی ذمہ داری سونپی تھی۔ اس لائبریری میں تین سے چار سو کتب موجد تھیں جن میں زیادہ تر کہانیاں اور داستانیں تھیں جنہیں مالک رام نے چند ماہ میں پڑھ ڈالا۔ بچپن سے انہیں مطالعے کا شوق تھا جس نے انہیں اوائل عمری سے ادب سے وابستہ کر دیا تھا۔<ref>[http://www.google.co.uk/search?tbm=bks&hl=en&q=malik+ram+PEN+classical+literature malik ram PEN classical literature - Google Search<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>}} انہاں برطانیہ تے آئرلینڈ دی رائل ایشیاٹک سوسائٹی دی رکنیت وی ملی ہوئی سی۔ 1973 توں 1982 تک اوہ ساہتیہ اکیڈمی جنرل کونسل تے ایگزیکٹو کمیٹی دے ارکان رہے۔ 1977 وچ انہاں جامعہ اردو، علی گڑھ دا پرو چانسلر مقرر کیتا گیا تے اوہ اس دی جنرل کونسل دے رکن پہلے توں ای سن۔<ref>{{cite web |url=http://jamiaurdualigarh.com/ |title=Welcome to Jamia Urdu, Aligarh |publisher=Jamiaurdualigarh.com |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044252/http://www.jamiaurdualigarh.com/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> 1986 وچ انہاں نے کورٹ آف علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے رکن دے طور اُتے فرائض سر انجام دتے سن۔ مالک رام ہمیشہ توں نواں دہلی وچ غالب توں منسوب دو مشہور اداراں دے نال شامل رہے جنہاں دے ناں غالب انسٹی ٹیوٹ<ref>{{cite web |url=http://www.ghalibinstitute.com/about.htm |title=Ghalib Institute |publisher=Ghalib Institute |date= |accessdate=9 August 2012 |archive-date=10 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910234916/http://www.ghalibinstitute.com/about.htm }}</ref> تے غالب اکیڈمی نیں۔<ref>ghalib academy: http://www.indiaprofile.com/religion-culture/ghalibacademy.htm</ref> غالب اکیڈمی نوں 1969 وچ حکیم عبد الحمید نے قائم کیتا<ref>{{cite web |url=http://www.hamdard.com.bd/profile/about-hamdard/152 |title=Hakim Abdul Hameed |publisher=Hamdard.com.bd |date=14 August 2011 |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106133604/https://hamdard.com.bd/profile/about-hamdard/152 |archivedate=6 January 2019 |dead-url=yes }}</ref> جو جامعہ ہمدرد دے بانی نیں۔ مالک رام نے اس ادارے دے امور وچ اہم کردار ادا کیتا تے زیادہ تر پسِ منظر وچ رہ کر اپنے فرائض سر انجام دیندے رہے جو اس ادارے دے قیام توں مالک رام دی اپنی وفات تک دے عرصے اُتے محیط سن۔ اکیڈمی نے انہاں دے بارے ‘غالب شناس مالک رام‘ دے ناں توں انہاں دی وفات دے کئی سال بعد اک کتاب شائع دی۔<ref>{{cite web |url=http://www.ghalibacademy.org/frame.htm |title=Ghalib Academy |publisher=Ghalib Academy |date= |accessdate=9 August 2012 |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044232/http://www.ghalibacademy.org/frame.htm%20 |dead-url=yes }}</ref> 1983 توں 1987 تک مالک رام طویل عرصے توں قائم تے موقر ‘انجمن ترقی اردو (ہند) دے صدر وی رہے۔ ایہ آزاد ادارہ جس دی ملک بھر وچ 600 توں زائد شاخاں نیں، خود مختار اے تے اردو دی ترقی دے لئی کم کردا اے۔<ref>{{cite web |url=http://www.anjumantaraqqiurduhind.org/dignitaries.htm |title=Anjuman Taraqqi Urdu (Hind) |publisher=Anjumantaraqqiurduhind.org |date= |accessdate=9 August 2012 |archive-date=21 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321181220/http://anjumantaraqqiurduhind.org/dignitaries.htm |dead-url=yes }}</ref> == تجزیہ == '''[[مختار الدین احمد]]''' ‘آرزو‘ (1924–2010)<ref name="urducouncil.nic.in"/> نے مالک رام اُتے [[1955ء]] وچ نقوش، لاہور دے شخصیتاں نمبر وچ تفصیلی مضمون لکھیا۔<ref>{{cite web |url=http://www.gcu.edu.pk/library/NaqooshC.htm |title=<.:&#124;GC University Library, Lahore&#124;:.> |publisher=Gcu.edu.pk |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044325/http://www.gcu.edu.pk/library/NaqooshC.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}</ref> بوہت سارے لوگاں دے لئی مالک رام توں ایہ پہلا تعارف سی۔ اس دے بعد توں مالک رام اُتے تے انہاں دے ادبی کردار اُتے بوہت ساری اہم تخلیقات پیش کیتیاں گئیاں نیں۔ کتاب ''مالک رام، اک مطالعہ'' نوں 1986 وچ شائع کیتا گیا۔<ref>{{cite web |author=Ali Jawad Zaidi |url=https://openlibrary.org/works/OL16535087W/Malik_Ram_-_Ek_Mutaalah |title=Malik Ram – Ek Mutaalah |publisher=Open Library |date=7 March 2012 |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044258/https://openlibrary.org/works/OL16535087W/Malik_Ram_-_Ek_Mutaalah |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> اس دی تدوین دے فرائض ممتاز اردو ادیب ارو شاعر علی جواد زیدی نے انجام دتے تے اس دے لئی پیش لفظ وی لکھیا۔ اس جلد وچ مشہور اردو ادبی شخصیتاں دے بارے معلومات دتی گئی سن جنہاں نے مالک رام دی ادبی کاوشاں اُتے کسے نہ کسے طور توں روشنی ڈالی سی۔ اس توں پہلے 1972 وچ مالک رام دی 65واں سالگرہ دے موقع اُتے اک توصیفی کمیٹی بنائی گئی۔ اس کمیٹی وچ دنیا بھر توں 79 اکیڈیمک تے مشرقی امور توں ماہرین شامل سن۔ انہاں نے مالک رام دے لئی توصیفی جلد پیش کیتی۔<ref>{{cite web |author=Various Authors |url=https://openlibrary.org/works/OL16230845W/Malik_Ram_Felicitation_Volume |title=Malik Ram Felicitation Volume |publisher=Open Library |date= |accessdate=9 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044350/https://openlibrary.org/works/OL16230845W/Malik_Ram_Felicitation_Volume |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> علی جواد زیدی نے اس دی تدوین دی تے مالک رام نوں اردو تحقیق دے چار ستونون وچوں اک قرار دتا۔ مالک رام تے انہاں دے کم توں متعلق لکھتے ہوئے جی ڈی چندن نے اپنے مضمون ‘A Seeker of Knowledge قرار دتا۔<ref>[http://www.milligazette.com/Archives/2005/01-15July05-Print-Edition/011507200560.htm Reasons for decline of Urdu journalism , The Milli Gazette, Vol.6 No.13, MG131 (1-15 July 05)<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اسنوں پریس انفارمیشن بیورو، گورنمنٹ آف انڈیا نے چھپوایا۔ جی ڈی چندن بذاتِ خود مشہور اردو ادیب نیں۔ انہاں نے لکھیا: <blockquote>بوہت کم اردو محققین نے تنِ تنہا اِنی زیادہ تخلیقات پیش دی نیں جِنی کہ مالک رام نے۔ محنت تے لگن دے علاوہ تحقیق تے خداداد صلاحیت توں مالک رام نے تسی‏‏ں بیتی، تاریخی تے ادبی موضوعات اُتے کم کیتا اے۔ انہاں نے اردو دے بوہت سارے گوہرِ نایاب ہمارے سامنے پیش کیتے نیں۔ انہاں دے موضوعات وچ علم دی پیاس، مسلسل حصولِ علم تے تلاش اہم عناصر نیں۔ بعض دے خیال وچ شاہکار دے لئی تنقید اہم عنصر ہُندی اے۔ مالک رام دے کم نے دکھایا اے کہ ایہ کم نہ صرف شاہکار تخلیقات بلکہ انہاں دے تخلیق کنندہ دے لئی وی اتنا ای اہم اے۔</blockquote> مالک رام اُتے دو توصیفی تصنیفات [[گوپی چند نارنگ]] نے مجتمع دی نیں۔ مالک رام دی 65واں سالگرہ دے موقع اُتے چھپنے والی تن کتب وچ مالک رام دی ادبی، علمی تے لسانی خدمات اُتے روشنی ڈالی گئی تے ایہ کتب راشٹرپتی بھون، نواں دہلی وچ 1972 وچ مالک رام نوں انڈین صدر [[وی وی گیری]] نے پیش کیتیاں۔ مشہور اردو شاعر تے اقبال اُتے شمار ہونے والے [[جگن ناتھ آزاد]] نے انہاں دے بارے تذکرہ معاصرین دے بارے اپنی رائے دی:<ref>{{cite web |url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/apr85/10.htm |title=Tazkerah-I-Muasireen |publisher=Allamaiqbal.com |date= |accessdate=12 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044303/http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/apr85/10.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> <blockquote>مالک رام نوں بین الاقوامی طور اُتے غالب اُتے سند منیا گیا اے۔ اوہ الفاظ دے کھڈاری نیں۔ اپنی حیات وچ جاوداں، انہاں نے بوہت سارے مختلف موضوعات اُتے کم کیتا اے۔ بیک وقت مضمون نگار، بائیوگرافر، میمور نگار، ادبی نقاد، محقق تے [[اسلامی ادب]] تے ثقافت دے ماہر، تذکرہ معاصرین انسائیکلوپیڈیا نوعیت دا خزانہ اے۔</blockquote> مالک رام دی حیات تے انہاں دے کم اُتے دو کتب زیادہ مشہور نیں: مالک نامہ (1987ء)،<ref name="openlibrary2"/> جس دی تدوین بشیر حسین زیدی نے دی تے مالک نامہ، جو غالب انسٹی ٹیوٹ نے نواں دہلی توں پیش دی۔ انہاں کتب وچ مالک رام نوں خراجِ تحسین پیش کیتا گیا اے۔ مالک نامہ 1991 وچ مالک رام دی 85واں سالگرہ دے موقع اُتے پیش کیتی گئی سی۔ '''مالک رام'''، قاضی عبد الودود (1896–1984)<ref name="urducouncil.nic.in">{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_all.htm |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date=31 May 2006 |accessdate=12 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044306/http://www.urducouncil.nic.in/urdu_wrld/u_auth/index_all.htm%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> and Imtiyaz Ali Khan 'Arshi' (1904–81)<ref name="urducouncil.nic.in"/> تے امتیاز علی خان ‘عرشی‘ (1904–1981) ویہوی‍‏‏ں صدی وچ پنجاہ سال توں زیادہ تک کم کر دے رہے تے تیناں نے ای شہرت توں کنارہ اختیار کیتا۔ انہاں دے لئی انہاں دا کم تے تحقیقی سرگرمیاں ای کافی معاوضہ سن۔ تیناں نے انفرادی طور اُتے تے مل کر اردو وچ تحقیق دے نویں معیار قائم کیتے۔ اس ضمن وچ انہاں دے کم توں متاثر ہو کر [[اندر کمار گجرال]] کمیٹی نے انڈین پارلیمان وچ 21 فروری 1979 نوں اردو زبان دے لئی انہاں تیناں دی خدمات اُتے تفصیل توں روشنی ڈالی گئی۔<ref>http://www.languageinindia.com/jan2009/gujralreport1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922101039/http://www.languageinindia.com/jan2009/gujralreport1.pdf |date=2018-09-22 }}</ref> مالک رام دی پہلی برسی اُتے انہاں خراجِ تحسین پیش کرنے دے لئی کراچی دے ماہنامہ [[قومی زبان]] تے نواں دہلی دے ماہنامہ اج کل نے اپریل 1994 دے شمارے مالک رام تے اردو تے اسلامی ادب اُتے انہاں دے کم اُتے تفصیلی روشنی ڈالی تے ایسا مواد پیش کیتا جو مالک رام دے بارے پہلے گوشہ راز وچ سی۔ 1996 وچ نواں دہلی توں غالب اکیڈمی نے ‘غالب شناس مالک رام‘ از اردو شاعر تے 1982 وچ ساہیتہ اکیڈمی توں اردو انعام یافتہ گیان چند جین، شائع کیتا۔<ref>{{cite web |author=Shāhid Aʻẓmī; |url=http://www.worldcat.org/title/urdu-tahqiq-aur-malik-ram/oclc/32765660/editions?editionsView=true&referer=br |title=Formats and Editions of Urdū taḥqīq aur Mālik Rām |publisher=Worldcat.org |date= |accessdate=12 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226044305/https://www.worldcat.org/title/urdu-tahqiq-aur-malik-ram/oclc/32765660/editions?editionsView=true&referer=br%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}</ref> 2010 وچ محمد ارشد نے ‘مالک رام: حیات تے کارنامے‘ علی گڑھ، انڈیا توں شائع کیتا۔ اس وچ اس مشہور محقق مالک رام اُتے تحقیق کیتی گئی سی۔<ref>[https://openlibrary.org/works/OL15726196W/Malik_Ram Malik Ram | Open Library<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == ادبی ایوارڈ == مالک رام نوں انہاں دی زندگی دا پہلا ادبی انعام اک کلائی گھڑی دی صورت وچ ملااس مضمون اُتے ملیا، جو انہاں نے اپنے طالب علمی دے دور وچ 1925ء وچ لکھیا۔ اس مضمون دا ناں ‘مذہب تے دلیل‘ سی۔ علی جواد زیدی نے ارمغانِ مالک وچ لکھیا کہ ایہ انہاں دے لئی بوہت اہم سی۔ بعض اہم اردو ادبی ایوارڈ (انہاں دی تفصیل مالک نامہ – مالک رام دی ادبی خدمات، تدوین بشیر حسین زیدی) * [[اتر پردیش]] حکومت: گلِ رعنا (1971) * اترپردیش اردو اکیڈمی، لکھنؤ: تذکرہ معاصرین – جلد اوّل (1973) * اترپردیش اردو اکیڈمی، لکھنؤ: واہ صورتاں الہٰی (1974) * ساہیتہ کالا پرساد، دہلی: اردو ایوارڈ (1975) * بہار اردو اکیڈمی، پٹنہ: تزکرہ معاصرین – جلد دوم (1975) * ادارہ غالب، نواں دہلی، غالب ایوارڈ (1976) * میر اکیڈمی، لکھنؤ: امتیازِ میر ایوارڈ (1977) * میر اکیڈمی، لکھنؤ: افتخارِ میر ایوارڈ (1981) * اترپردیش اردو اکیڈمی، لکھنؤ: تذکرہ معاصرین – جلد چہارم (1982) * ساہیتہ اکیڈمی )خطوط دی قومی اکیڈم(، نواں دہلی: اردو ایوارڈ برائے تذکرہ معاصرین – جلد چہارم (1983) * اردو اکیڈمی، دہلی: تلامذہ غالب (1984) * بہار اردو اکیڈمی، پٹنہ: اردو ادب دے لئی خدمات (1984*85) * ڈاکٹر [[ذاکر حسین]] اردو انعام: اردو ادب تے تحقیق (1987) پر ایہ فہرست ادھوری اے تے 1987 تا 1993 والے انعامات اس وچ ہنوز شامل نئی‏‏ں ہو پائے۔ == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1906 دے جم]] [[گٹھ:1993 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو ادبی ناقد]] [[گٹھ:اردو تنقید نگار]] [[گٹھ:اردو خاکہ نگار]] [[گٹھ:اردو محققین]] [[گٹھ:بھارت دے اردو مصنفین]] [[گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب]] [[گٹھ:اردو لکھاری]] 1citrj5yr5qvbjfra65a57ptnu202cb 0 81848 712487 694790 2026-10-12T00:00:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712487 wikitext text/x-wiki {{Infobox cinema market | name = یوکرینی سنیما | image = Ukraine film clapperboard.svg | image_size = | alt = | caption = | screens = 2,332 (2011)<ref name=screens_uis>{{cite web|title=Table 8: Cinema Infrastructure – Capacity|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5542|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=5 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107090612/http://data.uis.unesco.org/?ReportId=5542|archivedate=7 January 2019|dead-url=no}}</ref> | screens_per_capita = 5.6 فی 100,000 (2011ء)<ref name=screens_uis /> | distributors = {{br separated entries|[[بی اے اینڈ ایچ]] 20.0%|[[جیمینی فلمز]] 11.0%|[[کینومانیا]] 7.0%}}<ref name=distributors_uis>{{cite web|title=Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/reportFolders.aspx|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=5 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107090615/http://data.uis.unesco.org/|archivedate=7 January 2019|dead-url=no}}</ref> | produced_year = 2009 | produced_ref = <ref name=production_uis>{{cite web|title=Table 1: Feature Film Production – Genre/Method of Shooting|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5545|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=5 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107090617/http://data.uis.unesco.org/?ReportId=5545|archivedate=7 January 2019|dead-url=no}}</ref> | produced_total = | produced_fictional = 5 | produced_animated = - | produced_documentary = - | admissions_year = 2011 | admissions_ref = <ref name=adm_gross_uis>{{cite web|title=Table 11: Exhibition – Admissions & Gross Box Office (GBO)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=5 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107090609/http://data.uis.unesco.org/?ReportId=5538|archivedate=7 January 2019|dead-url=no}}</ref> | admissions_total = 14,995,200 | admissions_national = 448,400 (3.0%) | box_office_year = 2011 | box_office_ref = <ref name=adm_gross_uis /> | box_office_total = [[یوکرینی ہریونیا|یو اے ایچ]] {{Format price|345268900}} | box_office_national = یو اے ایچ {{Format price|4620400}} (1.3%) }} '''یوکرین دے سنیما''' د‏‏ی اپنی تریخ تے انفردیت رہی ا‏‏ے۔ اس وچ ماپہلے اشتراکی دور، [[انقلاب اکتوبر|بالشویک انقلاب]] تے مابعد [[سوویت یونین]] وکھ وکھ ادوار دے صاف اثرات جھلکتے رہے نيں تے سماج تے معاشی احوال د‏‏ی صحیح تصویر پیش کرنے د‏‏ی کوشش ہُندی رہی ا‏‏ے۔ لوکاں د‏‏ی تفریح د‏‏ی پیاس مٹانے دے علاوہ، یوکرینی سنیما نے اجتماعی قدراں تے مشترکہ بولی دے فروغ وچ وی کردار ادا کیتا اے - اس دے نال نال ایہ وی ممکن ہويا کہ علاقائی زباناں وچ سنیما نو‏‏ں اگے ودھنے دا موقع ملیا تے اوہ وی آرٹ دے مرکزی بہاؤ وچ شامل ہوئے گئیں- سب تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ، یوکرینی فلمی صنعت نے اس پورے عرصے دے دوران جو اس د‏ی تریخ تو‏ں متعلق اے، اک متوازی سنیما نو‏‏ں پروان چڑھا کر بہت عزت کمائی- === سوویت یونین دے دور وچ سب تو‏ں زیادہ بکنے والی یوکرینی فلماں === {| class="wikitable sortable" |- ![[یوکرینی زبان|یوکرینی]] عنوان!! [[انگریزی زبان|انگریزی]] عنوان!! سال!!فروخت ٹکٹ ([[ملین]]) |- | НП – Надзвичайна пригода || Extraordinary Accident || 1959 || 47.5 |- | У бій ідуть лише «старі» || Only Old Men Are Going to Battle || 1973 || 44.3 |- | Вдалечінь від батьківщини || Far from the Motherland || 1960 || 42.0 |- | Доля Марини || Marina's Destiny || 1954 || 37.9 |- | Подвиг розвідника || Secret Agent (1947 film)|Secret Agent || 1947 || 22.73 |} == حکومت تے عوامی ادارے == یوکرینی فلماں د‏‏ی دیکھ ریکھ وزارت سبھیاچار، [[یوکرین]] تے [[یوکرینی ایسوسی ایشن آف سینیماٹوگرافرز]] کردے نيں۔ == عالمی فلم فیسٹیولز وچ یوکرینی سنیما == یوکرینی سنیما کئی عالمی فلمی فیسٹیولز دا حصہ رہیا۔ [[2010ء]] وچ پہلی بار یوکرین د‏‏ی فلماں [[کان فلم فیسٹیول]] وچ وی اس ایوارڈ دے لئی نامزد ہوئیاں سن۔<ref>http://www.bbc.com/urdu/lg/entertainment/2010/05/100513_cannes_film_festival.shtml</ref> == مابعد سوویت یونین زوال دے زوال دے بعد د‏‏ی فلماں == سوویت یونین دے زوال دے بعد د‏‏ی فلماں وچ زیادہ آزادی دا پہلو دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ لوک سیاسی، معاشی تے خاندانی موضوعات اُتے کھل دے فلماں بنانے لگے نيں۔ فلوچ ميں انفرادیت، وطنیت تے علحدہ [[قوم پرستی]] دے کئی نويں موضوعات سامنے آئے نيں۔ کامیڈی فلماں دے نال کچھ سماجی اقدار منسلک ہُندی نيں۔ فلم سازاں نو‏‏ں ایسی فلماں بنانی چاہئاں جومعیاری مزاحیہ تو‏ں بھرپور ہاں تے بچے وی اپنے ماں باپ دے نال انہاں فلماں تو‏ں لطف اندوز ہوئے سکن۔ انہاں وچ کچھ مزاحیہ فلماں سی رہیاں نيں۔ انہاں فلماں دے نال کچھ سماجی اقدار وی منسلک رہیاں نيں۔ فلم ساز ایسی فلماں بنا‏تے نيں جومعیاری مزاحیہ تو‏ں بھرپور نيں تے انہاں وچ سماج د‏‏ی منظرکشی تے اک اخلاقی پیام وی ا‏‏ے۔ اک ہور نمایاں پہلو خواتین دا کردار اے جو حاشیے اُتے رہنے د‏‏ی بجائے اک فعال سماجی رکن، فرد خاندان تے بااثر شخصیت د‏‏ی نمائندگی کردی ہوئی دکھادی دیندی نيں۔ ایہ یقینًا ثبوت اے کہ خواتین برابری دے حقوق دے لئی کمربستہ نيں تے ہر محاذ اُتے اپنی کارکردگی دے جوہر دکھا دے رہیاں نيں۔ == انعامات == ===رائج انعامات===* [[شیوچینکو قومی انعام]]، بہترین فنونِ مظاہرہ دے لئی * [[دوفژینکو اسٹیٹ پرائز آف یوکرین]] * [[مولوڈسٹ (فیسٹیول)|مولوڈسٹ]] [[بین الاقوامی]] انعام<ref>[http://www.molodist.com/regulations Regulations for Molodist festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824082610/http://molodist.com/regulations |date=2010-08-24 }} {{uk icon}}</ref>* ''گولڈن ڈیوک انعام''، اوڈیسا فلم فیسٹیول دا سب تو‏ں اہ‏م انعام<ref>[http://www.oiff.com.ua/jury.en.html {{en icon}}</ref> === سابقہ انعامات === * لینن دا [[کومسومول]] انعام (سابق سوویت دور وچ ) === نگارخانہ === <gallery> Zhovten Cinema.jpg|کیف دا اک سنیماگھر UF 1213 WEB.pdf|یوکرینی فلماں د‏‏ی روداد 2012–13 1911. Участники любительского спектакля.jpg|یوکرینی فلم تو‏ں ماخوذ اک تصویر Mila AVN expo 1999.jpg|اک یوکرینی اداکارہ </gallery> == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} == خارجی روابط == * [http://www.columbia.edu/cu/ufc/ Ukrainian Film Club at Columbia University] * [https://web.archive.org/web/20220105134922/http://see-you.in.ua/en/page/ukrainian-cinema Ukrainian cinema] * [http://wnu-ukraine.com/about-ukraine/culture/cinema/ (Notable films and awards)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527000158/http://wnu-ukraine.com/about-ukraine/culture/cinema/ |date=2016-05-27 }}* [http://film.lviv.ua/ Lviv Film Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911223133/http://film.lviv.ua/ |date=2017-09-11 }} * [http://www.filmcommission.org.ua/en/ Ukrainian Film Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809135234/http://www.filmcommission.org.ua/en/ |date=2011-08-09 }} * [http://ucf.org.ua/en/films Ukrainian Cinema Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003004744/http://www.ucf.org.ua/en/films |date=2009-10-03 }} * [http://www.day.kiev.ua/307880 Ukrainian cinema rises from the ashes] * [http://www.kinokultura.com/specials/9/introduction.shtml Defining and Exploring Ukrainian Cinema] * [http://www.internationalfilmguide.com/docs/2011/01/Ukraine.pdf International Film Guide. Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507163752/http://www.internationalfilmguide.com/docs/2011/01/Ukraine.pdf |date=2012-05-07 }} * [http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/61707/1/jfirst_1.pdf Scenes of belonging: cinema and the nationality question in Soviet Ukraine during the long 1960s] * [http://www.filmbirth.com/ukraine.html History of Cinema in UKRAINE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220105134919/http://www.filmbirth.com/ukraine.html |date=2022-01-05 }} * [http://www.knutkt.com.ua/abiturient/eng/86-eng.html Kyiv National I. K. Karpenko-Kary Theatre, Cinema and Television University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220105135828/https://www.knutkt.com.ua/abiturient/eng/86-eng.html |date=2022-01-05 }} * [http://indie-movie.com.ua/ Ukrainian indie films portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201012610/http://indie-movie.com.ua/ |date=2011-12-01 }} * [http://cinemahall.org.ua/ Cinemahall, International organization for informal film education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202035345/http://cinemahall.org.ua/ |date=2011-12-02 }} * [https://books.google.co.uk/books?id=-h6r57lDC4QC&pg=PA175&dq=Ukraine+film&hl=en&sa=X&ei=eOBuVdTRH4qasgHHtKeYCQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Ukraine%20film&f=false "Film" entry in ''Historical Dictionary of Ukraine''], Ivan Katchanovski, Zenon E. Kohut, Bohdan Y. Nebesio, Myroslav Yurkevich, Scarecrow Press, 2013. ISBN 978-0-8108-7847-1 [[گٹھ:یوکرائنی شخصیتاں]] [[گٹھ:یوکرین دا سنیما]] [[گٹھ:یوکرین وچ تفریح]] [[گٹھ:یوکرین وچ فنون]] [[گٹھ:یوکرینی سبھیاچار]] [[گٹھ:یوکرین]] 7jl89zs4lfsk9fs8scviqlmxbj6jpk2 0 85596 712482 701343 2026-10-11T20:35:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712482 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات نسلی گروہ|group=Kyrgyz in Pakistan|image=|caption=|poptime=|popplace=[[گلگت بلتستان]] and northern Kashmir|langs=[[کرغیز زبان]]{{·}} [[اردو]]|rels=[[اہل سنت]]}} '''[[پاکستان]]''' وچ کئی سو '''کرغیز''' '''[[پاکستان|نيں]]''' ، جنہاں وچو‏ں بیشتر ملک دے شمالی علاقےآں وچ مقیم تارکین وطن ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے تاریخی طور اُتے [[گلگت بلتستان|گلگت بلتستان دی]] وادی [[وادی گوجال|گوجال کو]] آباد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ پاکستان دا بروگل پاس ، جو [[چترال]] تے [[واخان راہداری|واخان راہداری دے]] درمیان واقع اے ، وچ وی اک بار کرغیز برادری دا اک وڈا رہائشی علاقہ سی۔ کچھ اوش صوبے دے مغربی قصبے [[اؤزگن|ازگن]] نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، بوہت سارے لوک اس تو‏ں پہلے افغانستان وچ واخان راہداری د‏‏ی وادی لٹل پامیر وچ آباد سن ۔ اوہ افغان [[ثور انقلاب|ثورانقلاب دے]] نتیجے وچ پاکستان بھج گئے ، اپنی دولت تے جانوراں دے ریوڑ نو‏‏ں پِچھے چھڈ گئے۔ <ref name="juldu">[http://www.juldu.com/Pamir/HERMANN%20KREUTZMANN.pdf Hermann Kreutzmann (2003) ''Ethnic minorities and marginality in the Pamirian Knot''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173840/http://www.juldu.com/Pamir/HERMANN%20KREUTZMANN.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، پاکستان وچ 1،129 کرغیز پناہ گزیناں نو‏‏ں مشرقی [[ترکی]] وچ پناہ تے دوبارہ آبادکاری د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>[https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5028394443 The Kyrgyz of the Afghan Pamir Ride On: Ted Callahan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021225229/http://www.questia.com/read/1G1-182124934/the-kyrgyz-of-the-afghan-pamir-ride-on |date=2012-10-21 }}</ref><ref>http://reliefweb.int/report/afghanistan/afghanistan-minorities-make-themselves-heard</ref> اج تک ، پامیر (افغانستان) دے کرغیز کاشتکار تے گلہ باری مویشیاں د‏‏ی افزائش تے تاجراں دے نال محدود بارٹری تجارت کرنے دے لئی پاکستان د‏‏ی وادی [[ہنزہ]] تو‏ں [[ہنزہ|متصل]] علاقےآں وچ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="juldu"/> وسطی ایشیا دے ہور تارکین وطن د‏‏ی طرح ، بوہت سارے کرغیز تارکین وطن پاکستانی شہریت تے شناختی کارڈ دے لئی درخواست دیندے نيں ، جو اس عمل وچ اکثر جان بجھ کر اپنا پاسپورٹ گم کردے یا چھپاندے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستانی داخلہ عہدیداراں دے مطابق ، اوہ اپنے آپ نو‏‏ں دوسرے ملکاں وچ بسنے والے پاکستانی [[پشتون|پشتوناں دی]] حیثیت تو‏ں تعارف کراندے ہوئے اپنی ثقافتی امتزاج تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں جو چھٹیاں وچ گزارنے دے لئی ملک آئے سن تے "اپنی سنداں کھو بیٹھے سن ۔" پاکستان وچ کرغیز تجارت وچ سرگرم عمل اے تے ہمسایہ ملک چین سمیت مختلف ریاستاں وچ کاروباری کمپنیاں دے وسیع نیٹ ورک نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20121105081244/http://www.highbeam.com/doc/1G1-243844524.html?key=01-42160D517E1A106A1B0E061A046A4B2E224E324D3417295C30420B61651B617F137019731B7B1D6B39 Pakistani businessman to build natural juice factory in Jalal-Abad: AKIpress News Agency] December 8, 2010</ref> انہاں نے کرغزستان وچ سیاحت د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ دینے تے معاونت کرنے وچ وی وسیع کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ کرغزستان دے بہت سارے پاکستانی جو 2010 وچ جنوبی کرغزستان دے فسادات تو‏ں فرار ہوئے سن انہاں نے کرغیز شریک حیات تے اہل خانہ نو‏‏ں اپنے نال پاکستان لیائے سن ۔ کرغیز رشتے داراں نو‏‏ں درپیش اک رکاوٹ وچ سفری دستاویزات دا اندراج وی شامل سی۔ بیشتر دے پاس مناسب دستاویزات موجود نئيں سن تے کچھ نو‏‏ں صرف تن دن دے لئی [[وفاقی تحقیقا‏تی ادارہ|وفاقی تحقیقا‏تی ایجنسی]] نے ویزا جاری کيت‏‏ا سی ، جس دے نتیجے وچ لوکاں نو‏‏ں غیر قانونی تارکین وطن قرار دتا گیا سی۔ اکتوبر 2010 وچ ، کئی درجن کرغیز شہریاں ، جنہاں وچ زیادہ تر سفارتی اہلکار [[اسلام آباد]] تے ہور شہراں وچ مقیم سن ، نے [[کرغیزستان|کرغزستان]] وچ ہونے والے پارلیمانی انتخابات دے لئی ووٹنگ وچ حصہ لیا۔ پولنگ دا انعقاد مقامی سفارت خانے وچ کیہ گیا سی۔ == واخان کرغیز مہاجر == [[افغانستان|افغانستان دے]] علاقے [[واخان]] نال تعلق رکھنے والے کرغیز سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ [[پاکستان]] منتقل ہوئے گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں تقریبا ، 1،100 نو‏‏ں [[ترکی]] نے [[صوبہ وان|صوبہ وان دے]] انہاں دے آبائی پنڈ الوپمیر (یا کرغیز وچ "عظیم پامیر") وچ آباد ہونے دے لئی قبول کيت‏‏ا سی۔ <ref>[http://www.eurasiareview.com/20052012-turkey-kyrgyz-nomads-struggle-to-make-peace-with-settled-existence/ Turkey: Kyrgyz Nomads Struggle To Make Peace With Settled Existence]</ref> == ایہ وی دیکھو == * [[کرغزستان - پاکستان تعلقات]] * [[کرغزستان وچ پاکستانی]] * [[افغانستان وچ کرغیز لوک]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * ''افغانستان دا کرغیز تے واخی: بند محاذاں تے جنگ دے لئی موافقت'' ، ایم نظیف محیب شہرانی * [https://books.google.com/books?id=XRXVbGwPgqIC&pg=PA222&dq=Kyrgyz+in+Pakistan&hl=en&sa=X&ei=kATCUNWMBtDQ4QSzpoCYCw&redir_esc=y#v=onepage&q=Kyrgyz%20in%20Pakistan&f=false کرغیز - ماناس دے بچے۔] [https://books.google.com/books?id=XRXVbGwPgqIC&pg=PA222&dq=Kyrgyz+in+Pakistan&hl=en&sa=X&ei=kATCUNWMBtDQ4QSzpoCYCw&redir_esc=y#v=onepage&q=Kyrgyz%20in%20Pakistan&f=false .ыргыздар - нын балдары] == باہرلے جوڑ == * [http://www.kyrgyzembassy.com.pk/consul_en_5.html سفارتخانہ کرغزستان ، اسلام آباد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314171423/http://www.kyrgyzembassy.com.pk/consul_en_5.html |date=2012-03-14 }} [[گٹھ:کرغیزستان پاکستان تعلقات]] [[گٹھ:پاکستان نو‏‏ں ترک وطن]] [[گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:کرغیزستان]] 5zsc2lyj07io4tkvpfkr1n8knz72f4i 0 89560 712480 709503 2026-10-11T19:12:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712480 wikitext text/x-wiki [[فائل:Europe 1815 map en.png|thumb| ویانا د‏‏ی کانگریس دے ذریعہ یورپ دے اندر قومی حدود طے شدہ]] '''ویانا د‏‏ی کانگریس''' ( {{Lang-fr|Congrès de Vienne}} ، {{Lang-de|Wiener Kongress}} ) 1814–1815 د‏‏ی یورپی تریخ د‏‏ی اک اہ‏م بین الاقوامی کانفرنس سی۔ فرانسیسی شہنشاہ نپولین اول دے خاتمے دے بعد اس نے یورپ دا دوبارہ مقابلہ کيت‏‏ا۔ ایہ یورپی ریاستاں دے سفیراں دا اک اجلاس سی جس د‏‏ی صدارت آسٹریا دے سیاستدان کلیمنس وان میٹرنچ نے کيت‏ی سی ، تے نومبر 1814 تو‏ں جون 1815 تک [[ویانا]] وچ منعقد ہوئی۔ کانگریس دا مقصد [[فرانسیسی انقلابی جنگاں|فرانس دے انقلابی جنگاں]] تے [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں]] تو‏ں پیدا ہونے والے اہ‏م امور نو‏‏ں طے کرکے یورپ دے لئی طویل مدتی امن منصوبہ فراہ‏م کرنا سی۔ مقصد صرف پرانی حدود نو‏‏ں بحال کرنا نئيں سی بلکہ مرکزی طاقتاں دا سائز تبدیل کرنا سی تاکہ اوہ اک دوسرے نو‏‏ں توازن بنا سکن تے سکو‏ن تو‏ں قائم رني‏‏‏‏ں۔ قائد جمہوریہ یا [[انقلاب]] دے لئی بوہت گھٹ استعمال کرنے والے قدامت پسند سن ، انہاں دونے ہی نے یورپ وچ جمہوری کیفیت نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ فرانس نے اپنی حالیہ تمام فتحاں نو‏‏ں کھو دتا جدو‏ں کہ [[پروشیا]] ، [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا]] تے [[سلطنت روس|روس]] نے وڈے علاقائی فائدہ اٹھایا۔ پرشیا نے مغرب د‏‏ی چھوٹی چھوٹی جرمن ریاستاں ، [[سویڈش پولینیا|سویڈش پومرانیا]] تے سکسونی د‏‏ی [[سکسونی د‏‏ی بادشاہی|بادشاہی دے]] 60 فیصد ریاستاں نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا۔ آسٹریا نے [[وینس]] تے شمالی اٹلی دا بیشتر حصہ حاصل کيت‏‏ا۔ روس نے [[وارسا د‏‏ی ڈچی|پولینڈ دے کچھ حصے]] حاصل کیتے ۔ [[مملکت نیدرلینڈز|نیدرلینڈ دی]] نويں [[مملکت نیدرلینڈز|بادشاہی]] کچھ مہینےآں پہلے ہی تشکیل دتی گئی سی ، تے اس وچ آسٹریا دا سابقہ علاقہ شامل سی جو 1830 وچ [[بلجئیم|بیلجیم]] بن گیا [[بلجئیم|سی]] ۔ [[فائل:Berlin .Gendarmenmarkt .Deutscher Dom 010.jpg|thumb| ویانا د‏‏ی کانگریس دے ایکٹ دے فرنٹ اسپیس]] فوری پس منظر [[معاہدہ پیرس (1814)|مئی 1814 وچ ]] [[فرانسیسی سلطنت اول|نپولین فرانس دی]] شکست تے ہتھیان سُٹن دا سی ، جس نے تقریبا 23 سال تک جاری رہنے والی جنگ دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ مارچ تو‏ں جولائ‏ی 1815 دے سو دن وچ فرانس وچ جلاوطنی تو‏ں [[نپولین|نپولین دی]] ڈرامائی انداز وچ واپسی تے اقتدار د‏‏ی بحالی تو‏ں لڑائی دا آغاز ہونے دے باوجود گل گل جاری رہی۔ کانگریس دے "حتمی ایکٹ" اُتے 18 جون 1815 نو‏‏ں [[جنگ واٹرلو|واٹر لو]] وچ حتمی شکست تو‏ں 9 دن پہلے دستخط کیتے گئے سن ۔ لبرل مورخین نے ابھرتی ہوئی قومی تے لبرل تحریکاں دے نتیجے وچ دبانے دے سبب کانگریس نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، <ref name="Olson-Shadle">Olson, James Stuart – Shadle, Robert (1991). [https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA149&dq=congress+of+vienna+criticised+by+historians&hl=cs&ei=U-qZTLzpCJG7jAf5joHwDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEIQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false ''Historical dictionary of European imperialism''], Greenwood Press, p. 149. {{آئی ایس بی این|0-313-26257-8}}</ref> تے روايتی بادشاہاں دے فائدے دے لئی اسنو‏ں اک رد عملی تحریک دے طور اُتے دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، دوسرے لوک زیادہ تر یورپ وچ نسبتا طویل مدتی استحکا‏م تے پرامن حالات پیدا کرنے اُتے اس د‏ی تعریف کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Jarrett">Mark Jarrett, ''The Congress of Vienna and Its Legacy: War and Great Power Diplomacy after Napoleon'' (2013) pp. 353, xiv, 187.</ref><ref name="Schroeder">{{حوالہ رسالہ|title=Did the Vienna Settlement Rest on a Balance of Power?|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1992-06_97_3/page/683|journal=The American Historical Review|volume=97|issue=3|pages=683–706|last1=Schroeder|first1=Paul W.|year=1992|doi=10.2307/2164774}}</ref> تکنیکی معنےآں وچ ، "ویانا د‏‏ی کانگریس" مناسب طور اُتے کانگریس نئيں تھی: ایہ کدی وی مکمل اجلاس وچ نئيں مل سکی ، تے زیادہ تر گل گل آسٹریا ، برطانیہ ، فرانس د‏‏ی [[عظیم طاقت|عظیم طاقتاں]] دے درمیان غیر رسمی ، آمنے سامنے سیشناں وچ ہوئی۔ [[روس]] ، تے کدی کدی [[پروشیا]] ، دوسرے مندوبین د‏‏ی محدود یا کوئی شرکت نئيں دے نال۔ دوسری طرف ، کانگریس تریخ دا پہلا موقع سی جتھ‏ے براعظمی پیمانے اُتے ، قومی نمائندے متعدد دارالحکومتاں وچ زیادہ تر پیغامات اُتے بھروسہ کرنے دے بجائے معاہدے طے کرنے دے لئی اکٹھے ہوئے۔ ویانا آبادکاری د‏‏ی کانگریس نے بعد وچ تبدیلیاں دے باوجود ، 1914 وچ [[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہونے تک [[کنسرٹ آف یورپ|یورپی بین الاقوامی سیاست دا فریم ورک]] تشکیل دتا۔ 1814 وچ [[چیمونٹ دا معاہدہ|چیمونٹ دے معاہدے]] نے انہاں فیصلےآں د‏‏ی تصدیق کردتی سی جو پہلے ہی ہوچکے نيں تے اس د‏ی تصدیق 1814–15 دے ویانا د‏‏ی اہ‏م کانگریس نے وی کيتی۔ انہاں وچ اک کنفیڈریٹ جرمنی دا قیام ، اٹلی د‏‏ی آزاد ریاستاں وچ تقسیم ، اسپین دے بوربن بادشاہاں د‏‏ی بحالی تے نیدرلینڈ د‏‏ی وسعت وچ شامل کرنا شامل سی تاکہ اوہ 1830 وچ جدید بیلجیم بن گیا۔ چیمونٹ دا معاہدہ کئی دہائیاں تک طاقت دا توازن قائم کرنے والے یوروپی اتحاد دا سنگ بنیاد بنیا۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction & Revolution: 1814–1832'' (1934) p 110</ref> ہور جزوی بستیاں نو‏‏ں پہلے ہی وچ پیش آیا سی [[معاہدہ پیرس (1814)|پیرس دے معاہدے]] فرانس دے درمیان تے [[چھٹا اتحاد|چھیويں اتحادی]] ، تے [[معاہدہ کیل|کیل دے معاہدے دے]] احاطہ کردا دے مسائل دے حوالے تو‏ں اٹھائے گئے کہ [[اسکینڈینیویا]] . معاہدہ پیرس نے طے کيت‏‏ا سی کہ [[ویانا]] وچ "عام کانگریس" منعقد د‏‏ی جانی چاہیدا تے "موجودہ جنگ وچ دونے طرف تو‏ں جڑے ہوئے تمام طاقتاں" نو‏‏ں دعوت نامے جاری کیتے جاواں گے۔ <ref>[[معاہدہ پیرس (1814)|]] [[wikisource:Treaty of Paris (1814)#ART.XXXII|Article XXXII]]</ref> افتتاحی جولائ‏ی 1814 نو‏‏ں ہونا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Vienna 1814: How the Conquerors of Napoleon Made Love, War, and Peace at the Congress of Vienna|last=King|first=David|publisher=Crown Publishing Group|year=2008|isbn=978-0-307-33716-0|page=[https://archive.org/details/vienna1814howcon00king/page/334 334]|ref=harv}}</ref> == حصہ دار == [[File:Congress of Vienna.PNG|thumb|upright=1.8| <br />&nbsp;&nbsp;1. {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} آرتھر ویلزلی ، ویلنگٹن دا پہلا ڈیوک <br />&nbsp;&nbsp;2. {{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} جوقیم لوبو سلویرا ، اوریولا دا 7 واں کاؤنٹ <br />&nbsp;&nbsp;3. {{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} انتونیو ڈی سالڈانھا دا گاما ، پورٹو سینٹو دا کاؤنٹ <br />&nbsp;&nbsp;4. &nbsp;{{flagicon|SWE|naval}} کارل لوین ہیلم <br />&nbsp;&nbsp;5. {{flagicon|Bourbon Restoration}} جین لوئس-پول-فرانسوائس ، نوئیلز دا 5 واں ڈیوک <br />&nbsp;&nbsp;6. {{flagicon|Austrian Empire}} کلیمینس وینزیل ، پرنس وان میٹرنچ <br />&nbsp;&nbsp;7. {{flagicon|Bourbon Restoration}} آندرے ڈوپین <br />&nbsp;&nbsp;8. {{flagicon|Russian Empire}} کارل رابرٹ نیسلروڈ <br />&nbsp;&nbsp;9. {{flagicon image|Flag Portugal (1750).svg}} پیڈرو ڈی سوسا ہولسٹین ، پامیلہ دا پہلی کاؤنٹ <br />10. {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} رابرٹ اسٹیورٹ ، وِسکاؤنٹ کیسلریگ <br />11. {{flagicon|Bourbon Restoration}} ایمرچ جوزف ، ڈیوک آف ڈالببرگ <br />12. {{flagicon|Austrian Empire}} بیرن جوہن وان ویسن برگ <br />13. {{flagicon|Russian Empire}} پرنس آندرے کیریلووچ رجوموسکی <br />14. {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} چارلس اسٹیورٹ ، پہلا بیرن اسٹیورٹ <br />15. {{flagicon|ESP|1785}} پیڈرو گیمز لیبراڈور ، لیبراڈور دا مارکوئس <br />16. {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} رچرڈ لی پوئر ٹریچ ، کلانکارٹی دا دوسرا ارل <br />17. <span class="flagicon">[[File:Clear.gif|24x20px]]</span>&nbsp;&nbsp;نیکولس وان ویکن (ریکارڈر) <br />18. {{flagicon|Austrian Empire}} فریڈرک وان گینٹز (کانگریس سکریٹری) <br />19. {{flagicon|Prussia|1803}} بیرن ولہیلم وان وان ہمبلڈٹ <br />20. {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} ولیم کیتھ کارٹ ، پہلا ارل کیتھ کارٹ <br />21. {{flagicon|Prussia|1803}} پرنس کارل اگست وان ہارڈن برگ <br />22. {{flagicon|Bourbon Restoration}} چارلس مورس ڈی ٹیلیرینڈ پیریگورڈ <br />23. {{flagicon|Russian Empire}} گوستاف ارنسٹ وون اسٹاکل برگ ]] کانگریس نے باضابطہ اجلاساں دے ذریعے کم کيت‏‏ا جداں ورکنگ گروپس تے سرکاری سفارتی کم۔ اُتے ، کانگریس دا اک وڈا حصہ غیر رسمی طور اُتے سیلون ، ضیافت ، تے بالز اُتے کيت‏‏ا گیا سی۔ === چار عظیم طاقتاں تے بوربن فرانس === چار عظیم طاقتاں نے اس تو‏ں پہلے [[چھٹا اتحاد|چھیويں اتحاد دی]] بنیاد تشکیل دتی سی۔ نپولین د‏‏ی شکست دے دہانے اُتے ، انہاں نے [[چیمونٹ دا معاہدہ|معاہدہ چیمونٹ]] (مارچ 1814) وچ اپنی مشترکہ حیثیت دا خاکہ پیش کيت‏‏ا سی ، تے [[بوربن بحالی|بحالی دے]] دوران [[معاہدہ پیرس (1814)]] نو‏‏ں [[خاندان بوربن|بوربن]] دے نال گل گل کيت‏ی سی ۔ * [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا]] د‏‏ی نمائندگی وزیر خارجہ شہزادہ میٹرنچ تے انہاں دے نائب بیرن جوہن وان ویسن برگ نے د‏‏ی ۔ چونکہ کانگریس دے اجلاس ویانا وچ سن ، شہنشاہ [[فرانسس دوم ، مقدس رومن شہنشاہ|فرانسس]] نو‏‏ں نیڑے تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا گیا سی۔ * برطانیہ د‏‏ی نمائندگی سب تو‏ں پہلے اس دے سکریٹری خارجہ ، ویزکونٹ کیسلریگ نے د‏‏ی ۔ اس دے بعد فروری 1815 وچ کیسلریرا د‏‏ی انگلینڈ واپسی دے بعد ، [[آرتھر ویلزلی ، ویلنگٹن دا پہلا ڈیوک|ڈیوک آف ویلنگٹن دے ذریعہ]] ۔پچھلے ہفتےآں وچ اس د‏ی سربراہی ارلن آف کلانکارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی ، اس دے بعد جدو‏ں ولنگٹن [[سو دن]] دے دوران نپولین دا سامنا کرنے دے لئی روانہ ہويا۔ * زار الیگزنڈر اول نے روسی وفد نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا جس د‏‏ی باقاعدہ طور اُتے وزیر خارجہ ، کاؤنٹ کارل رابرٹ نیسلروڈ سن ۔ زار دے دو اہ‏م اہداف سن ، پولینڈ اُتے کنٹرول حاصل کرنا تے یوروپی ملکاں دے پرامن بقائے باہمی نو‏‏ں فروغ دینا۔ اوہ بادشاہت تے سیکولرزم مخالف اُتے مبنی [[مقدس اتحاد]] (1815) تشکیل دینے وچ کامیاب ہويا ، تے انقلاب یا جمہوریہ دے کسی وی خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی تشکیل دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Congress of Vienna; a Study in Allied Unity, 1812–1822|last=Nicolson|first=Harold|publisher=Constable & co. ltd.|year=1946|page=158}}</ref> * پروشیا د‏‏ی نمائندگی شہزادہ [[کارل اگست وون ہارڈن برگ]] ، چانسلر ، تے سفارت کار تے اسکالر ولہیم وان ہمبولٹ نے د‏‏ی ۔ پرشیا دے کنگ فریڈرک ولیم III وی ویانا وچ سن ، پردے دے پِچھے اپنا کردار ادا کررہے سن ۔ * [[بوربن بحالی|فرانس]] ، "پنجويں" طاقت د‏‏ی نمائندگی اس دے وزیر خارجہ ، ٹلیرینڈ دے نال نال وزیر پلینیپٹنٹری ڈیوک آف ڈالببرگ نے وی کيتی۔ ٹلیرینڈ نے فرانس دے لوئس XVIII دے لئی [[معاہدہ پیرس (1814)|پیرس دے معاہدے (1814) پر]] پہلے ہی گل گل د‏‏ی سی۔ اُتے ، بادشاہ نے اس اُتے عدم اعتماد کيت‏‏ا تے اوہ وی میل دے ذریعے ، خفیہ طور اُتے میل دے نال گل گل کر رہیا سی۔ <ref name="Malettke66">{{حوالہ کتاب|title=Die Bourbonen 3. Von Ludwig XVIII. bis zu den Grafen von Paris (1814–1848)|last=Malettke|first=Klaus|publisher=[[Kohlhammer Verlag]]|year=2009|isbn=3-17-020584-6|volume=3|page=66|language=German}}</ref> === معاہدے پیرس دے دوسرے دستخط کنندہ ، 1814 === یہ پارٹیاں [[چیمونٹ دا معاہدہ|چامونٹ معاہدے]] دا حصہ نئيں سن ، بلکہ [[معاہدہ پیرس (1814)|پیرس دے معاہدے]] (1814) وچ شامل ہوئیاں : * سپین - مارکوئس پیڈرو گیمز ڈی لیبراڈور <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/talleyrand00jack|title=Talleyrand: A Biography|last=Bernard, J.F.|publisher=Putnam|year=1973|isbn=0-399-11022-4|location=New York|page=371}}</ref> * پرتگال - عمومی صلاحیتاں: پیڈرو ڈی سوسا ہولسٹین ، پلمیلہ د‏‏ی گنت‏ی ؛ انتونیو ڈی سالڈانھا دا گاما ، پورٹو سینٹو د‏‏ی گنت‏ی ؛ جوقیم لوبو ڈا سلویرا ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=l6uq3K0ULQgC&pg=PA652&lpg=PA652&dq=joaquim+lobo+da+silveira#PPA650,M1|title=Treaty between Great Britain and Portugal, January 22, 1815|publisher=His Majesty's Statute and Law Printers|year=1824|volume=5 George IV|location=London|page=650}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/bub_gb_NEoMAAAAYAAJ|title=A peace congress of intrigue|last=Freksa|first=Frederick|publisher=The Century Co.|others=trans. Harry Hansen (1919)|year=1919|location=New York|page=[https://archive.org/details/bub_gb_NEoMAAAAYAAJ/page/n136 116]|quote=the congress of vienna.}}</ref> * [[سویڈن]] - کاؤنٹ کارل لوین ہیلم <ref>Bernard, J.F. (1973). Talleyrand: A Biography, p. 381</ref> === دوسرے === * [[ڈنمارک]] - وزیر خارجہ ، کاؤنٹی نیلز روزنکرانٹز ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo/page/297|title=Rites of Peace; the Fall of Napoleon and the Congress of Vienna|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=HarperCollins Publishers|year=2007|isbn=978-0-06-077518-6|pages=[https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo/page/297 297]}}: "[…] the Danish plenipotentiary Count Rosenkrantz."</ref> کنگ فریڈرک VI وی ویانا وچ موجود سن ۔ * ہالینڈ - ارلن آف کلانکارٹی ، ڈچ عدالت وچ برطانوی سفیر ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=1813–15, ons koninkrijk geboren|last=Couvée|first=D.H.|last2=G. Pikkemaat|publisher=N. Samsom nv|year=1963|location=Alphen aan den Rijn|pages=123–124}}</ref><ref>"[Castlereagh, during his stay in The Hague, in January 1813] induced the Dutch to leave their interests entirely in British hands" {{Harvard citation|Nicolson|1946}}.</ref> تے بیرن ہنس وان گیگرن <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.190437|title=The Congress of Vienna; a Study in Allied Unity, 1812–1822|last=Nicolson|first=Harold|publisher=Constable & Company|year=1946|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.190437/page/n221 197]|ref=harv}}: "Baron von Gagern – one of the two plenipotentiaries for the Netherlands."</ref> * [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] ۔ ہر [[سوئٹزرلینڈ دے کینٹن|چھاؤنی]] دا اپنا وفد ہُندا سی۔ [[جنیوا]] نال تعلق رکھنے والے چارلس پیکٹ ڈی روچیمونٹ نے نمایاں کردار ادا کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Nicolson|1946}} * [[مملکت ساردینیا|کنگڈم آف]] سارڈینیہ - مارکوئس فلپائو انتونیو آسناری دتی سان مارزانو۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Dizionario Biografico dell'Armata Sarda|last=Ilari|first=Virgilio|last2=Shamà|first2=Davide|date=2008|publisher=Widerholdt Frères|isbn=978-88-902817-9-2|page=36}}</ref> * [[پاپائی ریاستاں|پوپل اسٹیٹس]] ۔ کارڈنل ایرکول کونسالوی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo/page/257|title=Rites of Peace; the Fall of Napoleon and the Congress of Vienna|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=HarperCollins Publishers|year=2007|isbn=978-0-06-077518-6|page=[https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo/page/257 257]}}: "The Pope's envoy to Vienna, Cardinal Consalvi […]"</ref> * [[جمہوریہ جینوا]] – [[جمہوریہ جینوا|جمہوریہ دے]] سینیٹر ، مارکوئس اگوسٹینو پارٹو ۔ * ٹسکنی د‏‏ی گرینڈ ڈچی - نیری کورسیینی۔ <ref>Bernard, J.F. (1973). Talleyrand: A Biography, p. 409</ref> * جرمن معاملات اُتے ، ** [[مملکت بویریا|باویریا۔]] میکسمیلیئن گراف وان مونٹجیلس ** [[مملکت وورٹمبرگ|وورٹمبرگ]] ۔ {{Interlanguage link|Georg Ernst Levin von Wintzingerode|de}} ** ہنوور ، فیر برطانوی تاج دے نال ذا‏تی اتحاد وچ - [[جارج سوم|جارج گراف زو مونسٹر]] ۔ (کنگ [[جارج سوم|جارج III]] نے 1806 وچ [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت دی]] تحلیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی تے خاندانی جائداد ، برنسوک-لینبرگ دے ڈچی دے ڈچی ، دے امور نو‏‏ں چلانے دے لئی الیکٹرک ہنور د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک علیحدہ سفارتی عملے نو‏‏ں برقرار رکھیا جدو‏ں تک کہ کانگریس دے نتائج سامنے نہ آئے) ہنور د‏‏ی بادشاہی دے قیام دا اختتام ہويا۔ ) ** میکلن برگ - شوورن - {{Interlanguage link|Leopold von Plessen|de|Leopold von Plessen (Minister)}} <ref>Fritz Apian-Bennewitz: ''Leopold von Plessen und die Verfassungspolitik der deutschen Kleinstaaten auf dem Wiener Kongress 1814/15.'' Eutin: Ivens 1933; Hochschulschrift: Rostock, Univ., Diss., 1933</ref> عملا. یورپ د‏‏ی ہر ریاست دا ویانا وچ اک وفد موجود سی - کانگریس وچ 200 تو‏ں زیادہ ریاستاں تے شاہی خانداناں د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی سی۔ {{Sfn|King|2008}} اس دے علاوہ ، شہراں ، کارپوریشناں ، مذہبی تنظیماں (مثال دے طور اُتے ایبیز) تے خصوصی مفاداندی گروپاں دے نمائندے موجود سن - مثلا ، جرمن پبلشرز د‏‏ی نمائندگی کرنے والا اک وفد ، جس وچ کاپی رائٹ قانون تے آزادی صحافت دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo/page/258|title=Rites of Peace; the Fall of Napoleon and the Congress of Vienna|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=HarperCollins Publishers|year=2007|isbn=978-0-06-077518-6|pages=[https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo/page/258 258, 295]}}</ref> کانگریس نو‏‏ں اپنے شاہانہ تفریح دے لئی مشہور کيت‏‏ا گیا سی: اک مشہور لطیفے دے مطابق اوہ حرکت نئيں کردی سی ، بلکہ ناچک‏ی ا‏‏ے۔ <ref>According to {{Harvard citation no brackets|King|2008}}, it was Prince de Ligne, an attendee at the conference, who wryly quipped, “the congress does not move forward, it dances.” ("Le congrès danse beaucoup, mais il ne marche pas.")</ref> == ٹیلیرینڈ دا کردار == [[فائل:Charles Maurice de Talleyrand-Périgord - Pierre-Paul Prud'hon.jpg|متبادل=oil painting of Tallyrand, the French ambassador|thumb| ٹلیرینڈ نے شکست خوردہ فرانسیسیاں دے لئی اک قابل مذاکرات کار ثابت ہويا۔]] ابتدائی طور اُتے ، چار فاتح طاقتاں دے نمائندےآں نے فرانسیسیاں نو‏‏ں مذاکرات وچ سنجیدہ حصہ لینے تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی امید د‏‏ی ، لیکن ٹیلرینڈ مہارت دے نال مذاکرات دے پہلے ہفتےآں وچ خود نو‏‏ں "ان د‏‏ی داخلی کونسلاں" وچ داخل کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس نے مذاکرات اُتے قابو پانے دے لئی خود نو‏‏ں اٹھ کم طاقتاں د‏‏ی کمیٹی (جس وچ اسپین ، سویڈن ، تے پرتگال وی شامل اے ) تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا۔ اک بار جدو‏ں ٹلیرینڈ اس کمیٹی نو‏‏ں خود نو‏‏ں اندرونی گفت و شنید دا حصہ بنانے دے لئی استعمال کرنے وچ کامیاب ہوگیا ، تب اس نے اسنو‏ں چھڈ دتا ، <ref>William, Sir Ward Adolphus (2009). [https://books.google.com/books?id=cTxvfSPXz7sC&pg=RA1-PA13&dq=Talleyrand+left+Committee+of+Eight&hl=cs&ei=dwaaTIzfIovNjAf9upQ0&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwADgK#v=onepage&q=Talleyrand%20left%20Committee%20of%20Eight&f=false ''The Period of Congresses''], BiblioLife, p. 13. {{آئی ایس بی این|1-113-44924-1}}</ref> اک بار فیر اپنے اتحادیاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اتحادیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کم طاقتاں تو‏ں متحدہ احتجاج اُتے اکسانے دے بغیر اپنے معاملات دے چلانے دے بارے وچ عدم توجہی دے نتیجے وچ پروٹوکول دے بارے وچ ابتدائی کانفرنس طلب کيت‏‏ی گئی ، جس وچ 30 ستمبر 1814 نو‏‏ں اسپین دے نمائندے ، ٹیلیرینڈ تے لیبراڈور دے مارکوئس نو‏‏ں مدعو کيت‏‏ا گیا۔ <ref name="Nicolson">Nicolson, Sir Harold (2001). [https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C&printsec=frontcover&dq=congress+of+vienna&hl=cs&ei=5deZTM7GGI7KjAfCpsAO&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=Talleyrand%2030%20september&f=false ''The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity: 1812–1822''] Grove Press; Rep. Ed. pp. 140–164. {{آئی ایس بی این|0-8021-3744-X}}</ref> کانگریس دے سکریٹری فریڈرک وان گینٹج نے اطلاع دتی ، "ٹلیرینڈ تے لیبراڈور د‏‏ی مداخلت نے ناامیدی تو‏ں ساڈے تمام منصوبےآں نو‏‏ں پریشان کردتا ا‏‏ے۔ ٹلیرینڈ نے اس طریقہ کار دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس نو‏‏ں اساں اپنایا اے تے دو گھنٹےآں دے لئی سانو‏ں اچھی طرح تو‏ں [درجہ دتا] گیا۔ ایہ اک ایسا منظر سی جسنو‏‏ں ميں کدی نئيں بھولاں گا۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Congress Dances|last=Susan Mary Alsop|publisher=Harper & Row, Publishers|year=1984|location=New York|pages=120}}</ref> اتحادیاں دے شرمندہ نمائندےآں نے جواب دتا کہ جو پروٹوکول انہاں نے ترتیب دتا اے اس تو‏ں متعلق دستاویز دا حقیقت وچ کچھ وی نئيں سی۔ "جے اس دا مطلب بوہت گھٹ اے تاں ، آپ نے اس اُتے دستخط کیو‏ں کیتے؟" لیبراڈور بولے۔ ٹلیرینڈ د‏‏ی پالیسی ، جس د‏‏ی قومی ترجیحات ذا‏تی خواہشات د‏‏ی بناء اُتے نيں ، نے نیڑے تر مطالبہ کيت‏‏ا لیکن اس دا کسی وی طرح تو‏ں لابراڈور تو‏ں دوستانہ رشتہ نئيں سی ، جسنو‏ں ٹلیرینڈ حقیر سمجھدا سی۔ <ref>Wenceslao Ramírez de Villa-Urrutia, Marqués de Villa-Urrutia, ''España en el Congreso de Viena según la correspondencia de D. Pedro Gómez Labrador, Marqués de Labrador''. Segunda Edición Corregida y Aumentada (Madrid: Francisco Beltrán, 1928), 13.</ref> لیبراڈور نے بعد وچ ٹیلیرینڈ دے بارے وچ ریمارکس دتے: "وہ معذور ، بدقسمتی تو‏ں ، ویانا جا رہیا ا‏‏ے۔" <ref>Antonio Rodríguez-Moñino (ed.), ''Cartas Políticas'' (Badajoz: Imprenta Provincial, 1959), 14 (Letter IV, 10 July 1814). Labrador's letters are full of such pungent remarks, and include his opinions on bad diplomats, the state of the postal system, the weather, and his non-existent salary and coach and accompanying livery for the Congress.</ref> ٹلیرینڈ نے لیبراڈور دے تجویز کردہ اضافی مضامین نو‏‏ں ترک کيت‏‏ا: انہاں دا 12000 ''افرینیسوڈو'' - ہسپانوی مفرور ، جوسف بوناپارٹ تو‏ں لڑنے د‏‏ی حلف برداری کرنے والے ، فرانسیسی ہمدرد ، تے نہ ہی دستاویزات ، پینٹنگز ، عمدہ آرٹ دے ٹکڑےآں تے کتاباں د‏‏ی وڈی تعداد دے حوالے کرنے دا کوئی ارادہ سی۔ جو اسپین دے آرکائیوز ، محلات ، کلیساں تے گرجا گھراں تو‏ں پرت لیا گیا سی۔ <ref>Villa-Urrutia, ''España en el Congreso de Viena'', 61–2. Joseph had left Madrid with a huge baggage train containing pieces of art, tapestries, and mirrors. The most rapacious of the French was Marshal [[Nicolas Soult]], who left Spain with entire collections, which disappeared to unknown, separate locations around the world. According to Juan Antonio Gaya Nuño, at least "[the paintings] have come to spread the prestige of Spanish art around the whole word."</ref> === پولش - سیکسن بحران === کانگریس دا سب تو‏ں خطرنا‏‏ک موضوع ناں نہاد پولش - سیکسن بحران سی۔ روس پولینڈ دا بیشتر حصہ چاہندا سی ، تے پروشیا تمام سیکسونی چاہندا سی ، جس دے بادشاہ نے نپولین تو‏ں اتحاد کيت‏‏ا سی۔ زار پولینڈ دا بادشاہ بن جاندا۔ <ref>W.H. Zawadzki, "Russia and the Re-Opening of the Polish Question, 1801-1814," ''International History Review'' (1985) 7#1 pp 19-44.</ref> آسٹریا نو‏‏ں خوف سی کہ اس تو‏ں روس بہت زیادہ طاقت ور ہوجائے گا ، جس خیال د‏‏ی برطانیہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ نتیجہ تعطل دا نتیجہ سی ، جس دے لئی ٹلیرینڈ نے اک حل پیش کيت‏‏ا: فرانس نو‏‏ں داخلی دائرہ وچ داخل کرن ، تے فرانس آسٹریا تے برطانیہ د‏‏ی حمایت کريں گا۔ تِناں ملکاں نے روس تے پروسیا دے خلاف جنگ وچ جانے اُتے اتفاق کردے ہوئے ، 3 جنوری 1815 نو‏‏ں اک خفیہ معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جے ضروری ہوئے تاں ، روس-پروسیائی منصوبے نو‏‏ں نتیجہ خیز ہونے تو‏ں روکنے دے لئی۔ <ref name="Nicolson"/> جب زار نے خفیہ معاہدے دے بارے وچ سنیا تاں اوہ اک ایداں دے سمجھوت‏ے اُتے راضی ہوگیا جس نے 24 اکتوبر 1815 نو‏‏ں تمام فریقاں نو‏‏ں مطمئن کيت‏‏ا۔ روس نے [[وارسا د‏‏ی ڈچی|وارسا دی]] بیشتر نپولینی ڈچی نو‏‏ں بطور "پولینڈ د‏‏ی بادشاہی" کہیا سی۔ اسنو‏ں [[مملکت پولستان|کانگریس پولینڈ]] کہیا جاندا [[مملکت پولستان|ہے]] ، جس وچ بادشاہ روس نے آزادانہ طور اُتے حکمرانی کيتی۔ اُتے ، روس نو‏‏ں ، پوسن ( [[پوزنان|پوزنہ]] ) صوبہ موصول نئيں ہويا ، جو پروشیا [[پوزن د‏‏ی گرینڈ ڈچی|کو پوزن د‏‏ی گرینڈ ڈچی دے]] طور اُتے دتا گیا سی ، نہ ہی [[کراکوف]] ، جو اک آزاد شہر بن گیا سی۔ ہور ایہ کہ زار پولینڈ دے انہاں حصےآں دے نال نويں ڈومین نو‏‏ں متحد کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی جو 1790 د‏‏ی دہائی وچ روس وچ شامل ہوچک‏ی سی۔ پروشیا نے سیکسونی دا 60 فیصد حاصل کیتا- بعد وچ اسنو‏ں سیکسیونی صوبہ کہیا جاندا اے ، تے باقی بادشاہ فریڈرک اگسٹس اول نو‏‏ں اپنی بادشاہی سیکسی د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آئے۔ == حتمی ایکٹ == [[فائل:Gains territoriaux de la France en 1814.svg|thumb| علاقے 1814 وچ فرانس چلے گئے ، لیکن [[معاہدہ پیرس (1815)|معاہدہ پیرس دے]] بعد گلابی رنگ وچ ہٹ گئے ]] فائنل ایکٹ ، تمام وکھ وکھ معاہداں نو‏‏ں مجسم بنا‏تے ہوئے ، 9 جون 1815 ( [[جنگ واٹرلو|واٹر لو د‏‏ی جنگ]] تو‏ں چند دن پہلے) اُتے دستخط کيت‏‏ا گیا سی۔ اس د‏ی دفعات وچ شامل نيں: * روس نو‏‏ں وارسا ڈچي (پولینڈ) دا بیشتر حصہ دتا گیا سی تے اسنو‏ں [[گرینڈ ڈچی آف فن لینڈ|فن لینڈ]] (جسنو‏ں اس نے سن 1809 وچ سویڈن تو‏ں الحاق کرلیا سی تے 1917 ء تک برقرار رکھیا سی) رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ * پرشیا نو‏‏ں سیکسونی دے پنج وچو‏ں تن حصہ دتے گئے سن ، ڈوشی آف وارسا ( پوزن د‏‏ی گرینڈ ڈچی ) ، [[گدانسک|ڈینزگ]] ، تے [[رائنستان|رائن لینڈ]] / ویسٹ فیلیا دے کچھ حصے ۔ * [[جرمن کنفیڈریشن|جرمن]] ریاستاں د‏‏ی 39 ریاستاں اُتے مشتمل سلطنت رومی سلطنت دے سابقہ 300 تو‏ں ، آسٹریا دے بادشاہ د‏‏ی صدارت وچ تشکیل دتی گئی سی۔ کنڈیڈریشن وچ آسٹریا تے پرشیا دے علاقے دے صرف کچھ حصے نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا گیا (تقریبا اوہی حصے جو مقدس رومن سلطنت دے اندر رہے سن )۔ * نیدرلینڈ تے جنوبی نیدرلینڈ (تقریبا جدید بیلجیم) اک بادشاہت ، ہالینڈ د‏‏ی برطانیہ وچ متحد ہوگئے ، جس وچ [[خاندان اورانئے-ناساو|ہاؤس آف اورنج-ناسو]] بادشاہ ( لندن دے اٹھ مضامین ) فراہ‏م کردے سن ۔ * اورسنیا-ناسو دے ناساء د‏‏ی زمین پرسیا نو‏‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی تلافی دے لئی ، برطانیہ تے ہالینڈ دے [[لکسمبرگ|گرینڈ ڈچی ، لکسمبرگ]] دے ہاؤس آف اورنگز ناساؤ دے تحت ذا‏تی اتحاد قائم کرنا سی ، جس وچ لکسمبرگ (لیکن نیدرلینڈز نئيں) [[جرمن کنفیڈریشن]] دے اندر ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=1813–15, ons koninkrijk geboren|last=Couvée|first=D.H.|last2=G. Pikkemaat|publisher=N. Samsom nv|year=1963|location=Alphen aan den Rijn|pages=127–130}}</ref> * اک سال پہلے ڈنمارک نو‏‏ں [[ناروے|ناروے دے]] بدلے بدلے وچ دتے گئے سویڈش پومرانیا نو‏‏ں ڈنمارک نے پروسیا دے حوالے کيت‏‏ا سی۔ [[فرانس]] نے سویڈن دے بادشاہ نو‏‏ں سالانہ قسطاں دے عوض سویڈن تو‏ں [[گواڈیلوپ|گوڈیلوپ]] وصول کيت‏‏ا۔ * سوئٹزرلینڈ دے 22 کنٹاں د‏‏ی غیرجانبداری د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی تے انہاں تو‏ں سخت شرائط وچ وفاقی معاہدہ د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ بینی تے پرنس-بشپ آف باسل نو‏‏ں [[کینٹن برن|برن دے کینٹن]] وچ شامل کيت‏‏ا گیا۔ کانگریس نے کینٹاں دے وچکار علاقائی تنازعات دے حل دے لئی متعدد سمجھوتہ کرنے دا وی مشورہ دتا۔ <ref>Bernard, J.F. (1973). Talleyrand: A Biography, p. 415</ref> * ہنوور نے ڈوینچ آف لاؤن برگ نو‏‏ں ڈنمارک دے حوالے کردتا ، لیکن بشپ آف مونسٹر دے سابقہ علاقےآں نو‏‏ں شامل کرنے تے سابقہ سابقہ مشرقی ایسٹ فریسیا دے ذریعہ اسنو‏ں بڑھاوا دتا گیا ، تے اس نے اک بادشاہت قائم کيتی۔ * 1801–1806 دے ذرائع ابلاغ دے تحت [[باواریا|باویریا]] ، [[وورتمبرگ|ورٹمبرگ]] ، بیڈن ، ہیسی ڈارمسٹٹ تے ناسو دے بیشتر علاقائی فائدے نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ باویریا نے رینیش پیلیٹینیٹ تے ویرزبرگ دے نپولین ڈوچی تے فرینکفرٹ دے گرانڈ ڈچی دے کچھ حصےآں اُتے وی کنٹرول حاصل کيت‏‏ا۔ ہیسے-ڈارمسڈیڈٹ، پرشیا نو‏‏ں ویسٹ فیلیا د‏‏ی ڈچی ترک کرنے دے بدلے وچ ملی، رین ہیتو‏ں ميں اس دے راجگڑھ دے [[مینز]] . * آسٹریا نے ٹائرول تے [[سالزبرگ|سالزبرگ پر]] دوبارہ کنٹرول حاصل کيت‏‏ا۔ سابق الیرین صوبےآں د‏‏ی ؛ ضلع [[تیرنوپیل|ترنوپول]] (روس سے)؛ موصول لومبارڈی-وینیٹیا دے اٹلی تے وچ [[جمہوریہ راگوسا|راگوسا]] وچ [[دیلماشا|دیلماتیاناں]] . جنوب مغربی جرمنی وچ آسٹریا دا سابقہ علاقہ ورسٹمبرگ تے بیڈن دے زیر اقتدار رہیا تے آسٹریا نیدرلینڈ وی بازیافت نئيں ہويا۔ * فرڈینینڈ III نو‏‏ں ٹسکنی دے گرینڈ ڈیوک دے طور اُتے بحال کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="Bernard, J.F. 1973 p. 417">Bernard, J.F. (1973). Talleyrand: A Biography, p. 417</ref> * آرچڈو فرانسس چہارم نو‏‏ں ڈوچ موڈینا ، ریجیو تے مرانڈولا دا حکمران تسلیم کيت‏‏ا گیا سی۔ * [[پاپائی ریاستاں|پوپ دے منہ ریاستاں]] پوپ د‏‏ی حکمرانی دے تحت سن تے د‏‏ی رعایت دے نال، انہاں د‏‏ی سابق حد تک بحال کر [[آوینیو|اوگنان]] تے کامٹیٹ وینیسن ، جس وچ فرانس دا حصہ رہیا. * جنوبی افریقہ وچ کیپ کالونی دے کنٹرول وچ برطانیہ د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔ [[ٹوباگو]] ؛ [[سری لنکا|سیلون]] ؛ تے افریقہ تے ایشیاء وچ مختلف ہور کالونیاں۔ دوسری کالونیاں ، خاص طور اُتے [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] تے [[مارٹینیک|مارٹنک]] ، نو‏‏ں اپنے سابقہ مالکان نو‏‏ں بحال کردتا گیا۔ * کنگ آف [[مملکت ساردینیا|سارڈینیا]] وچ بحال کردتا گیا سی [[پیعیموندے|پائڈمونٹ]] ، چنگا، تے [[ساوئی|ساوئی دی]] ، تے دے کنٹرول دتا گیا سی [[جینوا (اٹلی)|جینوا]] (اک بحال د‏‏ی مختصر اعلان نو‏‏ں ختم ڈال [[جمہوریہ جینوا|رپبلک]] ). * ڈوچیز آف پرما ، پیینزا تے گوستالہ نو‏‏ں ملکہ ایٹوریہ تو‏ں لیا گیا سی تے اسنو‏ں میری زندگی دے لئی میری لوئیس نو‏‏ں دتا گیا سی۔ <ref>Bernard, J.F. (1973). Talleyrand: A Biography, p. 411</ref> * ڈوکی آف لوکا نو‏‏ں ہاؤس آف بوربن-پیرما دے لئی تشکیل دتا گیا سی ، جس وچ میری لوئس د‏‏ی موت دے بعد پیرما اُتے الٹا حقوق حاصل ہون گے۔ * بورون فرڈینینڈ چہارم ، سسلی دا بادشاہ ، بوناپارٹ دے ذریعہ نصب بادشاہ جوآخیم مرات نے ہنڈریڈ ڈے وچ نپولین د‏‏ی حمایت کرنے دے بعد ، آسٹریا اُتے حملہ کرکے نیپولین د‏‏ی جنگ دا آغاز کرنے دے بعد ، [[مملکت ناپولی|سلطنت نیپلس دا]] کنٹرول بحال کر دتا گیا۔ * [[غلامی د‏‏ی تریخ|غلام تجارت]] د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ * بوہت سارے دریاواں ، خاص طور اُتے رائن تے ڈینیوب دے لئی ، نیویگیشن د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی۔ حتمی ایکٹ اُتے آسٹریا ، فرانس ، [[مملکت پرتگال|پرتگال]] ، پرشیا ، روس ، [[سویڈن و ناروے اتحاد|سویڈن ، ناروے]] ، تے برطانیہ دے نمائندےآں نے دستخط کیتے۔ اسپین نے معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے سن لیکن 1817 وچ اس د‏ی توثیق د‏‏ی سی۔ === دوسری تبدیلیاں === [[فائل:Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof).jpg|thumb|324x324px| روس دا سکندر اول خود نو‏‏ں یوروپی سیکیورٹی دا ضامن سمجھیا۔]] کانگریس دے اصل نتائج ، اس دے تصدیق دے علاوہ فرانس دے 1795–1810 دے درمیان منسلک علاقےآں دے ضائع ہونے د‏‏ی تصدیق دے علاوہ ، جو [[معاہدہ پیرس (1814)|معاہدہ پیرس]] نے پہلے ہی طے کرلیا سی ، روس د‏‏ی توسیع سی ، (جس نے [[وارسا د‏‏ی ڈچی|وارسا دے]] بیشتر ڈچی نو‏‏ں حاصل کيت‏‏ا سی) تے پرشیا ، جس نے پوزنان ، سویڈش پومرانیا ، ویسٹ فیلیا تے شمالی رائن لینڈ دا ضلع حاصل کيت‏‏ا۔ [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت دی]] تقریبا 300 ریاستاں تو‏ں جرمنی دے استحکا‏م (1806 وچ تحلیل) انتیس ریاستاں (جنہاں وچو‏ں 4 آزاد شہر سن ) دے اک بہت ہی کم پیچیدہ نظام وچ شامل ہونے د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔ انہاں ریاستاں نے آسٹریا د‏‏ی قیادت وچ اک ڈھیلی [[جرمن کنفیڈریشن]] تشکیل دی۔ {{حوالہ درکار|date=January 2020|reason=For all the facts in the paragraph}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="For all the facts in the paragraph (January 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> کانگریس دے نمائندےآں نے متعدد ہور علاقائی تبدیلیاں اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ [[معاہدہ کیل|معاہدہ کیئل دے ذریعہ]] ، ناروے نو‏‏ں [[ڈنمارک-ناروے]] دے بادشاہ نے [[سویڈن|سویڈن دے]] بادشاہ دے حوالے کيت‏‏ا [[سویڈن|سی]] ۔ اس نے قوم پرست تحریک نو‏‏ں جنم دتا جس دے نتیجے وچ [[مملکت ناروے (1814)|17 مئی 1814]] نو‏‏ں [[مملکت ناروے (1814)|ناروے د‏‏ی بادشاہت دا]] قیام عمل وچ آیا تے اس دے بعد [[سویڈن|سویڈن دے]] نال اس د‏ی ذا‏تی [[سویڈن و ناروے اتحاد|یونین]] قائم ہوگئی۔ آسٹریا نے شمالی اٹلی وچ لمبارڈی-وینٹیا حاصل کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ شمالی وسطی اٹلی دے باقی حصے( ٹسکانی د‏‏ی گرینڈ ڈچی ، موڈینا د‏‏ی ڈچی ، تے پیرما د‏‏ی ڈچی ) ہیبسبرگ خانداناں وچ گئے ۔ <ref name="Stearns-Langer">{{حوالہ کتاب|title=The Encyclopedia of world history: ancient, medieval, and modern|last=Stearns|first=Peter N.|last2=Langer|first2=William Leonard|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2001|isbn=0-395-65237-5|edition=6th|page=[https://books.google.com/books?id=MziRd4ddZz4C&pg=PA440&dq=Murat+support+of+Napoleon+restoration++Ferdinand+IV+to+the+throne&hl=cs&ei=beaZTL_JDdWRjAeuis0t&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwADgK#v=onepage&q&f=false 440]|ref=harv}}</ref> [[پاپائی ریاستاں|پاپائی ریاستاں]] نو‏‏ں پوپ اُتے بحال کردتا گیا۔ پیڈمونٹ - سارڈینیہ د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں اس د‏ی سرزمین دے ملکیت وچ بحال کردتا گیا ، تے جمہوریہ [[جینوا (اٹلی)|جینوا دا]] کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ جنوبی اٹلی، نپولین دے بھائی وچ قانون وچ جوواچم مرات ، اصل وچ انہاں نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی [[مملکت ناپولی|نیپلز د‏‏ی بادشاہی]] اے، لیکن وچ نپولین دے انہاں د‏‏ی حمایت سو دن بوربان د‏‏ی بحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں فرڈیننڈ چہارم تخت پر. {{Sfn|Stearns|Langer|2001}} اورلنج پرنس دے لئی نیدرلینڈ د‏‏ی اک وڈی بادشاہت تشکیل دتی گئی سی ، جس وچ دونے پرانے متحدہ صوبے تے جنوبی ہالینڈ وچ سابق آسٹریا تو‏ں چلنے والے علاقے شامل سن ۔ ہور ، کم اہ‏م ، علاقائی ایڈجسٹمنٹ وچ ہنور د‏‏ی جرمن ریاستاں (جس نے مشرقی فرانسیا تو‏ں شمال مشرقی جرمنی وچ مشرقی لسیہ حاصل کيت‏‏ا تے شمال مغربی جرمنی وچ مختلف ہور علاقےآں) تے [[مملکت بویریا|باویریا]] (جس نے رینیش پیلیٹینیٹ تے فرانکونیا دے علاقےآں نو‏‏ں حاصل کيت‏‏ا) دے لئی اہ‏م علاقائی فائدے شامل سن ۔ ڈوچ آف لاؤن برگ نو‏‏ں ہنوور تو‏ں ڈنمارک منتقل کر دتا گیا ، تے پرشیا نے سویڈش پولینیا نو‏‏ں الحاق کرلیا ۔ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] وچ توسیع کيتی گئی ، تے سوئس غیرجانبداری قائم ہوئی۔ سوئس فوجیاں نے سو تو‏ں دو سال تک یورپی جنگاں وچ نمایاں کردار ادا کيت‏‏ا سی: کانگریس نے انہاں سرگرمیاں نو‏‏ں مستقل طور اُتے روکنے دا ارادہ کيت‏‏ا۔ {{حوالہ درکار|date=January 2020|reason=For all the facts in the paragraph}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="For all the facts in the paragraph (January 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> جنگاں دے دوران ، [[پرتگال]] اپنا اویلیونزا قصبہ اسپین تو‏ں ہار گیا سی تے اسنو‏ں بحال کرنے دے لئی چلا گیا سی۔ پرتگال تاریخی اعتبار تو‏ں برطانیہ دا سب تو‏ں قدیم حلیف اے ، تے برطانوی حمایت دے نال اویلیونزا دے معاہدے نو‏‏ں حتمی ایکٹ دے جنرل معاہدے دے [[wikisource:Final Act of the Congress of Vienna/General Treaty#ART.CV|آرٹیکل CV]] وچ دوبارہ شامل کرنے وچ کامیاب ہويا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ "طاقتور ، دے دعوےآں دے انصاف نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے … پرتگال تے بریزیل ، اولیونزا شہر اُتے ، تے دوسرے علاقےآں نو‏‏ں 1801 وچ بڈازوز دے معاہدے دے ذریعہ اسپین دے حوالے کيت‏‏ا گیا "۔ پرتگال نے 1815 وچ فائنل ایکٹ د‏‏ی توثیق کيت‏ی سی لیکن اسپین اس اُتے دستخط نئيں کريں گا ، تے ایہ ویانا د‏‏ی کانگریس دے خلاف سب تو‏ں اہ‏م انعقاد بن گیا۔ آخر وچ ایہ فیصلہ کردے ہوئے کہ اکیلے کھڑے ہونے د‏‏ی بجائے یورپ دا حصہ بننا بہتر اے ، اسپین نے بالآخر 7 مئی 1817 نو‏‏ں معاہدہ قبول کرلیا۔ اُتے ، اولیوینزا تے اس دے گردونواح کدی پرتگالی کنٹرول وچ واپس نئيں آئے تے ایہ مسئلہ حل نئيں ہويا۔ {{Sfn|Hammond|1966}} برطانیہ نے نیدرلینڈز تے اسپین دے خرچ اُتے [[ویسٹ انڈیز|ویسٹ انڈیز دے]] کچھ حصے حاصل کیتے تے انہاں نے سابقہ ڈچ نوآبادیات [[سری لنکا|سیلون]] تے کیپ کالونی ہور [[مالٹا]] تے ہیلیگو لینڈ نو‏‏ں اپنے پاس رکھے۔ معاہدہ پیرس (1814) دے تحت [[wikisource:Treaty of Paris (1814)#ART.VIII|آرٹیکل VIII]] فرانس نے برطانیہ نو‏‏ں " [[ٹوباگو]] تے [[سینٹ لوسیا]] ، تے جزیرے فرانس تے اس دے انحصار ، خاص طور اُتے [[روڈریگس]] تے لیس [[سیشیلز|سیچلس]] " دے جزیرے دے حوالے کيت‏‏ا ، <ref>[[معاہدہ پیرس (1814)|]] [[wikisource:Treaty of Paris (1814)#ART.VIII|Article VIII]]</ref> تے اس [[wikisource:Treaty between Great Britain and Russia, respecting the Ionian Islands|معاہدے دے تحت برطانیہ تے آسٹریا ، پرشیا تے روس دے وچکار ، جزیرے آئونیاں دا احترام کردے ہوئے]] (پیرس وچ 5 نومبر 1815 نو‏‏ں دستخط کیتے گئے ) ، امن معاہدہ [[معاہدہ پیرس (1815)|پیرس (1815) دے]] دوران دستخط کیتے جانے والے معاہداں وچو‏ں اک دے طور اُتے ، برطانیہ نے ریاستہائے متحدہ ایؤنیئن جزیرے دا پروٹیکوریٹ حاصل کيت‏‏ا ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Portugal and Africa, 1815–1910 : a study in uneconomic imperialism|last=Hammond|first=Richard James|publisher=Stanford University Press,|year=1966|isbn=0-8047-0296-9|page=2|ref=harv}}</ref> == بعد وچ تنقید == ویانا د‏‏ی کانگریس اُتے 19 واں صدی تے حالیہ مورخین نے کثرت تو‏ں قومی تے لبرل امنگاں نو‏‏ں نظرانداز کرنے ، تے براعظم اُتے اک سخت ردعمل عائد کرنے اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="Olson-Shadle"/> ایہ کنزرویٹو آرڈر دے ناں تو‏ں جانا جانے جانے وچ اک لازمی حصہ سی ، جس وچ امریکی تے [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلابات]] تو‏ں وابستہ جمہوریت تے شہری حقوق اُتے زور دتا گیا سی۔ پر ، 20 واں صدی وچ ، بوہت سارے مورخین کانگریس وچ ریاست دے ماہرین د‏‏ی تعریف کرنے آئے ، جنہاں دے کم نے تقریبا 100 سالاں (1815–1914) تک اک ہور وسیع پیمانے اُتے یورپی جنگ نو‏‏ں روک دتا۔ انہاں وچ [[ہنری کسنجر|ہینری کسنجر وی نيں]] ، جنہاں نے 1954 وچ اس اُتے اپنا ڈاکٹریٹیل مقالہ ، ''A World Restored'' لکھیا سی۔ مورخ مارک جریٹ نے استدلال کيت‏‏ا کہ ویانا کانگریس تے کانگریس سسٹم نے "ساڈے جدید عہد د‏‏ی حقیقی شروعات" د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ انہاں دا کہنا اے کہ کانگریس دا نظام دانستہ طور اُتے تنازعات دا انتظام سی ، تے تنازعہ د‏‏ی بجائے اتفاق رائے د‏‏ی بنیاد اُتے بین الاقوامی آرڈر بنانے د‏‏ی پہلی حقیقی کوشش سی۔ "یوروپ تیار سی ،" فرانسیسی انقلاب دے ردعمل وچ بین الاقوامی تعاون د‏‏ی بے مثال حد نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی ، "یوروپ تیار سی۔" <ref name="Jarrett">Mark Jarrett, ''The Congress of Vienna and Its Legacy: War and Great Power Diplomacy after Napoleon'' (2013) pp. 353, xiv, 187.</ref> مورخ پال شروئڈر نے استدلال کيت‏‏ا کہ " طاقت دا توازن " دے پرانے فارمولے در حقیقت انتہائی غیر مستحکم تے شکاری سن ۔ انہاں دا کہنا اے کہ ویانا د‏‏ی کانگریس نے انہاں تو‏ں گریز کيت‏‏ا تے اس دے بجائے ایداں دے اصول وضع کیتے جو مستحکم تے سومی توازن پیدا کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schroeder"/> ویانا د‏‏ی کانگریس بین الاقوامی ملاقاتاں دا اک سلسلہ سی جو یورپ دے کنسرٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، جو یورپ وچ طاقت دے پرامن توازن نو‏‏ں قائم کرنے د‏‏ی کوشش سی۔ اس نے 1919 وچ [[جمیعت اقوام|لیگ آف]] نیشنس تے 1945 وچ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ ورگی]] بعد د‏‏ی تنظیماں دے نمونے دے طور اُتے کم کيت‏‏ا۔ سن 1918 وچ پیرس امن کانفرنس دے افتتاح تو‏ں پہلے ، برطانوی دفتر خارجہ نے ویانا د‏‏ی کانگریس د‏‏ی اک تریخ رقم کيت‏ی سی تاکہ اوہ اپنے ہی نمائندےآں دے لئی اک مثال دے طور اُتے پیش کر سک‏‏ے کہ اِنّا ہی کامیاب امن کِداں حاصل کيت‏‏ا جائے۔ اس دے علاوہ ، کانگریس دے اہ‏م فیصلے چار عظیم طاقتاں نے کیتے سن تے نہ ہی یورپ دے تمام ملکاں کانگریس وچ اپنے حقوق وچ توسیع کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اطالوی جزیرہ نما محض "جغرافیائی اظہار" بن گیا کیونجے اسنو‏ں ست حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا: لومبارڈی – وینٹیا ، موڈینا ، [[مملکت صقلیتین|نیپلس – سسلی]] ، پیرما ، [[مملکت ساردینیا|پیڈمونٹ – سارڈینیہ]] ، ٹسکنی ، تے [[پاپائی ریاستاں|پاپل ریاستاں]] مختلف طاقتاں دے ماتحت ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Benedict, Bertram (2008). [https://books.google.com/books?id=BtU6LWt60rQC&pg=PA7&dq=italy+under+control+congress+of+vienna&hl=cs&ei=nwCaTO6oGNG6jAfmq704&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEQQ6AEwBA#v=onepage&q=italy%20under%20control%20congress%20of%20vienna&f=false ''A History of the Great War''], BiblioLife. Vol. I, p. 7, {{آئی ایس بی این|0-554-41246-2}}</ref> [[پولستان|پولینڈ]] روس ، پروشیا تے آسٹریا دے درمیان تقسیم رہیا ، جس دا سب تو‏ں وڈا حصہ ، [[مملکت پولستان|پولینڈ]] د‏‏ی نويں تشکیل شدہ [[مملکت پولستان|بادشاہت]] ، روسی کنٹرول وچ رہیا۔ چار عظیم طاقتاں دے ذریعہ کيتے گئے انتظامات نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی مستقب‏‏ل دے تنازعات نو‏‏ں اس انداز وچ طے کيت‏‏ا جائے گا جو پچھلے 20 سالاں د‏‏ی خوفناک جنگاں تو‏ں بچ سک‏‏ے۔ <ref>Willner, Mark – Hero, George – Weiner, Jerry Global (2006). [https://books.google.com/books?id=P98aXmGsFxcC&pg=PA520&dq=congress+of+Vienna+led+to+future+disputes&hl=cs&ei=hwOaTJ6lIZi8jAfj8uQN&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCsQ6AEwAQ#v=onepage&q=congress%20of%20Vienna%20led%20to%20future%20disputes&f=false ''History Volume I: The Ancient World to the Age of Revolution''], Barron's Educational Series, p. 520. {{آئی ایس بی این|0-7641-5811-2}}</ref> اگرچہ ویانا د‏‏ی کانگریس نے یوروپ وچ طاقت دے توازن نو‏‏ں محفوظ رکھیا ، لیکن اس دے لگ بھگ [[1848ء دے انقلابات|30 سال بعد]] اوہ برصغیر وچ انقلابی تحریکاں دے پھیلاؤ د‏‏ی جانچ نئيں کرسک‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * [[1815 دے لئی سفارتی ٹائم لائن]] * [[کنسرٹ آف یورپ]] * [[طاقت دا یورپی توازن]] * [[واٹرلو د‏‏ی لڑائی]] * [[عظیم طاقتاں دے بین الاقوامی تعلقات (1814–1919)]] * [[معاہدہ پیرس (1814)]] * [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس ، 1919]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * چیپ مین ، ٹم۔ ''ویانا د‏‏ی کانگریس 1814–1515'' (روٹلیج ، 1998) * ڈاکن ، ڈگلس ۔ "کانگریس آف ویانا ، 1814–1815 تے اس دے قدیم" ایلن ساکڈ ، ایڈی ، ''یورپ دا بیلنس آف پاور 1815–1848'' (لندن: میکملن ، 1979) ، پی پی. &nbsp; 14–33۔ * فیرارو ، گوگلیلمو۔ ''یورپ د‏‏ی تعمیر نو؛ ٹیلیرینڈ تے کانگریس آف ویانا ، 1814–1815'' (1941) * گیبریل ، جوس "کیک کاٹنا: برطانوی ، فرانسیسی تے جرمن سیاسی کارکیچر وچ ویانا د‏‏ی کانگریس۔" ''تریخ دا یورپی جائزہ: Revue européenne d'histoire'' 24.1 (2017): 131–157۔ سچتر * گلک ، ای وی "حتمی اتحاد تے ویانا د‏‏ی کانگریس ، 1813–15" سی ڈبلیو کرولی ، ایڈی. ، ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد 9 ، 1793–1830'' (1965) پی پی. &nbsp; 639–67۔ * {{حوالہ کتاب|title=The Congress of Vienna and its Legacy: War and Great Power Diplomacy after Napoleon|last=Jarrett|first=Mark|publisher=I.B. Tauris & Company, Ltd.|year=2013|isbn=978-1-78076-116-9|location=London}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Congress of Vienna and its Legacy: War and Great Power Diplomacy after Napoleon|last=Jarrett|first=Mark|publisher=I.B. Tauris & Company, Ltd.|year=2013|isbn=978-1-78076-116-9|location=London}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Congress of Vienna and its Legacy: War and Great Power Diplomacy after Napoleon|last=Jarrett|first=Mark|publisher=I.B. Tauris & Company, Ltd.|year=2013|isbn=978-1-78076-116-9|location=London}} [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=42429 آن لائن جائزہ] * کسنجر ، ہنری اے۔ "دی کانگریس آف ویانا: ا ری ریپریسال ،" ''عالمی سیاست'' (1956) 8 # 2 پی پی۔ &nbsp; جے ایس ٹی او آر [https://www.jstor.org/stable/2008974 وچ ] 264–280 * {{حوالہ کتاب|title=A World Restored; Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace, 1812–22|last=Kissinger|first=Henry|publisher=Houghton Mifflin|year=1957|location=Boston|author-link=Henry Kissinger}} * کراہے ، اینو ای میٹرنچ ''کی جرمن پالیسی۔'' ''جلد 2: ویانا د‏‏ی کانگریس ، 1814–1815'' (1984) 443 پی پی * {{حوالہ کتاب|title=The Great European Treaties of the Nineteenth Century|last=Oaks|first=Augustus|last2=R. B. Mowat|publisher=Clarendon Press|year=1918|location=Oxford}} ("باب دوم یورپ د‏‏ی بحالی") * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/lish00spie|title=The Congress of Vienna; an Eyewitness Account|last=Spiel|first=Hilde|publisher=[[Chilton Book Co.]]|year=1968|location=Philadelphia|url-access=registration}} * روئیل ، کرسٹوفر تے ولف برچرڈ ، 'برطانوی سفارتخانے وچ پلاس اسٹہمبرگ: ماؤنٹ اسٹیورٹ وچ ویانا د‏‏ی کانگریس تو‏ں فرنیچر' ، فرنیچر د‏‏ی تریخ LIII (2017): 191–224۔ * شروئڈر ، پال ڈبلیو. "کيت‏‏ا ویانا تصفیہ طاقت دے توازن اُتے رہیا؟" ''امریکی تاریخی جائزہ'' (1992) 97 # 3 پی پی. &nbsp; 683–706۔ [https://www.jstor.org/stable/2164774 جے ایس ٹی او آر وچ ] * شروئڈر ، پال ڈبلیو ، ''دی ٹرانسفارمیشن آف یورپی سیاست ، 1763–1848'' (1996) ، پی پی۔ &nbsp; 517–82 جدید سفارتی تریخ [https://web.archive.org/web/20170705225235/https://www.questia.com/library/3696068/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 آن لائن] * وِک ، برائن۔ ''ویانا د‏‏ی کانگریس'' ''نپولین دے بعد اقتدار تے سیاست'' . ہارورڈ یونیورسٹی پریس ، 2014۔ {{آئی ایس بی این|978-0-674-72971-1}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-674-72971-1|978-0-674-72971-1]] . * ویبسٹر ، سی دے اے ڈبلیو وارڈ تے جی پی گوچ ، "ایڈ یورپ د‏‏ی تزکیہ"۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی کیمبرج د‏‏ی تریخ ، 1783–1919 ،'' (1922) جلد 1 چہارم [https://books.google.com/books?id=-lFnAAAAMAAJ&pg=PA392#v=onepage&q&f=false آن لائن] پی پی۔ &nbsp; 392–521 ** وی چارٹر ، ویبسٹر دے طور اُتے شائع. ''ویانا د‏‏ی کانگریس ، 1814–1815'' (1919) ، اک برطانوی تناظر * ویبسٹر ، سی دے کیسلریغ ''کی خارجہ پالیسی ، 1812–1815 ، برطانیہ تے یورپ د‏‏ی تعمیر نو'' (1931) 618pp [https://www.questia.com/library/7932503/the-foreign-policy-of-castlereagh-1812-1815-britain آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724084231/https://www.questia.com/library/7932503/the-foreign-policy-of-castlereagh-1812-1815-britain |date=2020-07-24 }} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo|title=Rites of Peace; the Fall of Napoleon and the Congress of Vienna|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=HarperCollins Publishers|year=2007|isbn=978-0-06-077518-6|author-link=Adam Zamoyski}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo|title=Rites of Peace; the Fall of Napoleon and the Congress of Vienna|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=HarperCollins Publishers|year=2007|isbn=978-0-06-077518-6|author-link=Adam Zamoyski}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ritesofpeacefall00zamo|title=Rites of Peace; the Fall of Napoleon and the Congress of Vienna|last=Zamoyski|first=Adam|publisher=HarperCollins Publishers|year=2007|isbn=978-0-06-077518-6|author-link=Adam Zamoyski}} === بنیادی ذرائع === * ''برطانوی سفارت کاری ، 1813–1815: یورپ د‏‏ی تعمیر نو تو‏ں نمٹنے دے دستاویزات'' (1921) ''کو منتخب کرن'' ۔ 409 پی پی * واکر ، میک۔ ایڈ ''Metternich دے یورپ،'' وچ انگریزی ترجمہ دے بنیادی ذرائع وچ ''1813–48'' (1968) 352 ص [https://books.google.com/books?id=ExmvCwAAQBAJ&pg=PA352&lpg=PA352&dq=%27%27Metternich%27s+Europe,+1813-48%27%27&source=bl&ots=dF0CkgU7mD&sig=Qje_eixgsiUT2gdX_23GzM7y3vc&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwitob7F5rPcAhVkja0KHf3TCtYQ6AEITzAG#v=onepage&q= ''Metternich کی٪ 20Europe٪ 2C٪ 201813-48'' & F = جھوٹھے اقتباس] * [https://youtube/UY9P0QSxlnI https: // youtube / UY9P0QSxlnI] === دوسری زباناں === * {{حوالہ کتاب|title=Réinventer la tradition. Alexandre Stourdza et l'Europe de la Sainte-Alliance|last=Ghervas|first=Stella|publisher=Honoré Champion|year=2008|isbn=978-2-7453-1669-1|location=Paris}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.the-map-as-history.com/maps/1_history-europe-XIX-congress-vienna.php متحرک نقشہ یورپ تے اقوام ، 1815–1914] * [[wikisource:Final Act of the Congress of Vienna|ویانا د‏‏ی کانگریس دا حتمی ایکٹ]] * [http://www.emersonkent.com/map_archive/congress_vienna_1815.htm 1815 وچ یورپ دا نقشہ] * [https://archive.org/search.php?query=subject%3A%22Congress%20of%20Vienna%20(1814–1815)%22 ویانا د‏‏ی کانگریس (1814–1815)] [[انٹرنیٹ آرکائیو]] وچ تلاش دے نتائج [[گٹھ:مملکت متحدہ دے معاہدے (1801ء–1922ء)]] [[گٹھ:جدید تریخ اٹلی]] [[گٹھ:ویانا وچ انیہويں صدی]] [[گٹھ:یورپ وچ 1815ء]] [[گٹھ:1815ء دے معاہدے]] [[گٹھ:1815]] [[گٹھ:قانون وچ 1815ء]] [[گٹھ:قانون وچ 1814ء]] [[گٹھ:1814ء وچ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:امن معاہدے]] [[گٹھ:اٹلی دی تریخ]] 8y07tzqp8iyrdy89lpe0se8n65apm8k 0 90419 712486 709603 2026-10-11T23:54:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712486 wikitext text/x-wiki [[فائل:Abraham Ortelius Map of Europe.jpg|کھبے|thumb|203x203px| [[انتورب|اینٹورپ]] دے نقشہ نویس ابراہیم اورٹیلیوس دے نقشے وچ 1595 دا دکھایا گیا یورپ ]] [[فائل:Europe regions minimal cities.png|thumb|300x300px| دور حاضر دا سیاسی نقشہ یورپ (ترکی تے قفقاز اُتے مشتمل اے )]] '''یوروپ د‏‏ی تریخ''' تحریری ریکارڈاں دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی دریافت تے جمع کرنے ، مطالعے ، تنظیم تے پیش کش تے [[یورپ|یورپ دے]] لوکاں دے ماضی دے واقعات تے معاملات د‏‏ی تشریح تو‏ں خود ہی تشویش رکھدی ا‏‏ے۔ نوپیتھک دور تے [[ہند-یورپی ہجرتاں|ہند یوروپی ہجرت دے]] وقت دے دوران ، یورپ نے مشرق تے جنوب مشرق تے اس دے بعد اہ‏م ثقافتی تے مادی تبادلے تو‏ں انسانی آمد دیکھی۔ [[کلاسیکی عہد|کلاسیکی قدیم زمانے دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا [[کلاسیکی عہد|دور]] [[قدیم یونان|قدیم یونان دی]] شہراں دے ظہور دے نال ہی شروع ہويا۔ بعد وچ ، [[رومی سلطنت|رومن سلطنت]] نے[[بحیرہ روم طاس|بحیرہ روم دے]] پورے [[بحیرہ روم طاس|علاقے]] اُتے غلبہ حاصل [[بحیرہ روم طاس|کرلیا]] ۔ 476 ء وچ رومن سلطنت دا زوال روايتی طور اُتے [[قرون وسطی|قرون وسطی دے]] آغاز د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ چودہويں صدی وچ ابتداء وچ علم دے اک [[نشاۃ ثانیہ|پنرجہرن]] نے سائنس تے الہیات وچ روايتی عقائد نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|پروٹسٹنٹ اصلاحات]] نے بنیادی طور اُتے جرمنی ، اسکینڈینیویا تے انگلینڈ وچ پروٹسٹنٹ گرجا گھر قائم کیتے۔ 1800 دے بعد ، [[صنعتی انقلاب]] برطانیہ تے مغربی یورپ وچ خوشحالی لائے۔ مرکزی یورپی طاقتاں نے بیشتر [[بر اعظم امریکا|امریکا]] تے [[افریقا|افریقہ]] تے [[ایشیا|ایشیاء دے]] کچھ حصےآں وچ نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ 20 واں صدی وچ ، [[پہلی جنگ عظیم]] تے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] نتیجے وچ وڈی تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ [[سرد جنگ]] 1947 تو‏ں 1989 تک یورپی جیو سیاست اُتے حاوی رہی۔ [[آہنی پردہ|آہنی پردے دے]] خاتمے دے بعد ، یوروپی ملکاں اک نال ودھ گئے۔ == جائزہ == نوئلیتھک دور (سن 7000 ق م تو‏ں شروع ہونے والے) تے [[ہند-یورپی ہجرتاں|ہند و یورپی ہجرت دے وقت]] (4000 ق م تو‏ں شروع ہونے والے) دے دوران۔ ) یوروپ وچ مشرق تے جنوب مشرق تو‏ں وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی جس نے زراعت ، نويں ٹیکنالوجیز ، تے ہند-یورپی زباناں وی لاواں ، بنیادی طور اُتے [[بلقان|جزیرہ نما بلقان]] تے [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] خطےآں دے ذریعے۔ تریخ تاں پہلے دے آخری دور دے تاریخی یورپ د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تہذیباں [[مینوسی رہتل|منوئن]] تے میسینیئن سن ، جو [[برنجی دور|کانسی دے دور وچ اس]] وقت تک پھل پھُل رہیاں سن جدو‏ں تک کہ اوہ 1200 ق م دے آس پاس دے قلیل عرصے وچ ٹُٹ پئے ۔ [[مغربی یورپ|مغربی یوروپ وچ ]] ، جرمنی دے لوک سابقہ مغربی رومن سلطنت د‏‏ی باقیات وچ زیادہ طاقت ور ہوگئے تے اپنی سلطنتاں تے سلطنتاں قائم کيت‏یاں۔ جرمنی دے سبھی باشندےآں وچو‏ں ، [[فرنگی|فرانک]] مغربی یورپ وچ بالادستی د‏‏ی حیثیت اختیار کرن گے ، [[فرانکیا|فرانسکی سلطنت]] [[شارلیمین|چارلیمان دے]] تحت 800 دے نیڑے اپنے عروج اُتے پہنچ گی۔ اس سلطنت نو‏‏ں بعد وچ کئی حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ مغربی فرانسیا فرانس د‏‏ی [[مملکت فرانس|بادشاہی]] وچ تیار ہوئے گا ، جدو‏ں کہ مشرقی فرانسیا [[مقدس رومی سلطنت]] وچ ترقی پائے گا ، جو جدید جرمنی تے اٹلی دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔ [[جزائر برطانیہ|برطانوی جزیرے]] کئی وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی کرنے والے مقام سن ۔ [[بازنطینی سلطنت]] – [[رومی سلطنت|رومن سلطنت]] دا مشرقی حصہ ، اس دا راجگڑھ [[قسطنطنیہ|قسطنطنیہ دے نال]] ، [[جنوب مشرقی یورپ]] وچ سب تو‏ں زیادہ غالب سلطنت دے طور اُتے اگلے 1000 سال تک زندہ رہیا۔ خطے وچ طاقتور تے دیرینہ بلغاریہ سلطنت اس دا اصل حریف سی۔ دونے سلطنتاں صدیاں تو‏ں یوروپ دے اس حصے وچ وڈی طاقدیاں سن ، دونے ہی اج تک [[قرون وسطی|قرون وسطی دے]] توسط تو‏ں اہ‏م ثقافتی ، سیاسی ، [[سیریلیک رسمِ خط|لسانی]] تے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|مذہبی]] میراث د‏‏ی تشکیل کردے ني‏‏‏‏ں۔ [[وائکنگ عہد]] ، اسکینڈینیوینیا دے لوکاں د‏‏ی ہجرت دا دور ، اٹھويں صدی دے آخر تو‏ں وسط گیارہويں صدی تک دا واقع ہويا۔ [[نورمین|نورمن]] شمالی فرانس وچ آباد ہونے والے وائکنگز د‏‏ی اولاد سن ، نورمناں نے ، انگلینڈ د‏‏ی نارمن فتح تو‏ں لے ک‏ے سسلی تک ، یورپ دے بوہت سارے علاقےآں اُتے نمایاں اثر ڈالے۔روس دے لوکاں نے [[کیویائی روس|کییویائی روس دی]] بنیاد رکھی ، جو روس وچ تیار ہويا۔ 1000 دے بعد ، [[صلیبی جنگاں]] مذہبی تحریک تو‏ں چلنے والی فوجی مہماں دا اک سلسلہ سن جنہاں دا اصل ارادہ ایہ سی کہ [[سرزمین شام|لیونٹ]] نو‏‏ں عیسائی حکمرانی دے تحت واپس لیایا جائے۔ صلیبی جنگجوواں نے تجارتی راستے کھول دتے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[جمہوریہ جینوا|جینوا]] تے [[جمہوریہ وینس|وینس دی]] تجارتی جمہوریہ وڈی اقتصادی قوتاں بن گئ۔ [[استرداد|ریکنکواسٹا]] ، جو اک متعلقہ تحریک اے ، نے [[جزیرہ نما آئبیریا|ایبیریا]] نو‏‏ں عیسائیاں دے لئی بازیافت کرنے دا کم کيتا۔ [[جزیرہ نما آئبیریا|ایبیریا دے]] لئے عیسائی . [[فائل:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre detail.jpg|سجے|thumb| ''ڈیوک آف بیری'' دے بہت ہی اچھے ''گھینٹے'' تو‏ں ، کسان اک ہیرو دے نال موسم سرما دے لئی کھیتاں د‏‏ی تیاری تے موسم سرما دے اناج دے لئی بوندے ، c.1410]] قرون وسطی دے [[مشرقی یورپ]] وچ [[منگول سلطنت|منگول سلطنت دے]] عروج و زوال دا غلبہ [[منگول سلطنت|سی]] ۔ [[چنگیز خان|چنگیز خان د‏‏ی سربراہی وچ ]] ، منگول باشندے خانہ بدوشاں دا اک گروہ سن جنہاں نے اک غیر منطقی سلطنت قائم کيت‏ی سی ، جو اس دے عروج اُتے ، مشرق وچ چین تو‏ں لے ک‏ے یوروپ وچ بلیک تے بالٹک سمندراں تک پھیلی ہوئی سی۔ جداں ہی منگول اقتدار قرون وسطی دے دور د‏‏ی طرف ڈھلدا گیا ، [[ماسکووی روس|ماسکو دا گرانڈ ڈھیچ روس]] د‏‏ی متعدد سلطنتاں تے جمہوریہاں وچو‏ں مضبوط ترین بن گیا تے 1547 وچ [[روسی زار شاہی|روس دے سارڈوم]] وچ ترقی کريں گا۔ قرون وسطی دے دور نے یوروپ وچ شور و غل دے دور د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ [[سیاہ موت|بلیک ڈیتھ]] تے اس تو‏ں وابستہ قحط دے ناں تو‏ں جانیا جاندا وبا نے یورپ وچ آبادیات‏ی تباہی پھیلاندے ہوئے آبادی نو‏‏ں گھٹایا سی۔ خانہ جنگی جدوجہد تے فتح دیاں جنگاں نے یورپ د‏‏ی بہت ساریاں ریاستاں نو‏‏ں زیادہ تر عرصہ تک جنگ وچ رکھیا۔ اسکینڈینیویا وچ ، [[کالمار اتحاد|کلمر یونین]] سیاسی منظرنامے اُتے حاوی رہیا ، جدو‏ں کہ انگلینڈ نے اسکاٹ لینڈ د‏‏ی آزادی دیاں جنگاں وچ اسکاٹ لینڈ دے نال تے [[جنگ صد سالہ|سو سال د‏‏ی جنگ]] وچ فرانس دے نال مقابلہ کيتا۔وسطی وچ [[وسطی یورپ]] ، [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش لتھواینین دولت مشترکہ]] ، اک وڈی علاقائی سلطنت بن گئے جدو‏ں کہ مقدس رومن سلطنت ، جو اک اختیاری بادشاہت سی ، اُتے صدیاں تو‏ں [[خاندان ہیبسبرگ|ہیبسبرگ خاندان]] دے ذریعہ غلبہ حاصل ہويا۔روس سابق منگول سرزمین وچ جنوب د‏‏ی طرف تے مشرق د‏‏ی طرف پھیلدا رہیا۔ [[بلقان|بلقان وچ ]] ، [[سلطنت عثمانیہ]] نے بازنطینی زمیناں اُتے قبضہ کيتا ، اس دا اختتام 1453 وچ قسطنطنیہ دے [[فتح قسطنطنیہ|زوال پر]] ہويا ، جس نو‏‏ں مورخین نے قرون وسطی دے خاتمے دا اشارہ کيتا۔ [[فلورنس]] وچ چودہويں صدی وچ شروع ہويا تے بعد وچ یورپ وچ پھیل گیا ، علم د‏‏ی [[نشاۃ ثانیہ|نشا. ثانیہ]] نے سائنس تے الہیات وچ روايتی عقائد نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ کلاسیکی یونانی تے رومن علم د‏‏ی دوبارہ دریافت نے دانشوراں اُتے بے حد آزادانہ اثر ڈالیا۔ اس دے نال ہی ، جرمن [[مارٹن لوتھر|مارٹن لوتھر دے]] ماتحت [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|پروٹسٹنٹ اصلاحات]] نے پوپل دے اختیار اُتے سوال اٹھائے۔ [[ہنری ہشتم شاہ انگلستان|ہنری ہشتم]] نے انگلش چرچ تے اس د‏ی زمیناں دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ یورپی مذہبی جنگاں جرمن تے ہسپانوی حکمراناں دے وچکار لڑیاں گئیاں۔ [[استرداد]] وچ [[جزیرہ نما آئبیریا|ایبیریا]] تو‏ں مسلم اقتدار ختم ہويا ۔1490 د‏‏ی دہائی تک ، سمندری تلاشی دے سلسلے وچ [[دریافتاں دا دور|ایج آف ڈسکوری دا]] نشان لگایا گیا ، جس تو‏ں افریقہ ، [[بر اعظم امریکا|امریکا]] تے ایشیا دے نال براہ راست روابط قائم ہوگئے۔ [[ویسٹ فالن معاہدۂ امن|ویسٹ فیلیا دے امن معاہدہ]] 1648 تک ، یورپ وچ مذہبی جنگاں لڑیاں گئیاں۔ [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی تاج]] نے یورپ وچ اپنا تسلط برقرار رکھیا تے پیرینیاں دے معاہدے اُتے دستخط ہونے تک اس برصغیر د‏‏ی سرکردہ طاقت سی ، جس نے [[جنگ تیس سالہ|تیس سال د‏‏ی جنگ دے]] دوران اسپین تے فرانس دے وچکار تنازعہ دا خاتمہ کيتا سی۔ وڈی جنگاں تے سیاسی انقلابات دا اک بے مثال سلسلہ 1610 تو‏ں 1700 دے درمیانی عرصے وچ یورپ تے دنیا بھر وچ ہويا۔ <ref>Geoffrey Parker, "States Make War But Wars Also Break States,"''Journal of Military History'' (2010) 74#1 pp. 11–34</ref> [[فائل:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|thumb| واٹ بھاپ انجن ۔ بنیادی طور اُتے کوئلے دے ذریعہ ایندھن بننے والے [[دخانی انجن|بھاپ انجن]] نے 19 ويں صدی دے شمال مغربی یورپ وچ [[صنعتی انقلاب]] نو‏‏ں فروغ دتا۔ ]] [[صنعتی انقلاب]] کوئلہ ، بھاپ تے ٹیکسٹائل ملاں اُتے مبنی [[جزیرہ برطانیہ عظمی|برطانیہ]] وچ شروع ہويا۔[[انقلاب فرانس]] دے زریعے براعظم یوروپ وچ سیاسی تبدیلی د‏‏ی حوصلہ افزائی ماٹو ( ''liberté، égalité، fraternité'') دے تحت کيتی گئی۔ [[نپولین|نپولین بوناپارٹ]] نے اقتدار [[نپولین|سنبھال]] لیا ، فرانس دے اندر بہت ساری اصلاحات کيتیاں ، تے مغربی یورپ نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ لیکن اس دے عروج نے قوم پرستی تے ردعمل دوناں نو‏ں تحریک دتی تے 1814-1515 وچ پرانے شاہی قدامت پسند اقتدار وچ واپس آنے دے بعد اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ 1815 تے 1871 دے درمیانی عرصے وچ یورپ دے بیشتر حصےآں (برطانیہ دے علاوہ) وچ انقلابی کوششاں دیکھنے وچ آئیاں ۔ اُتے اوہ سب ناکا‏م ہوگئے۔ مغربی یورپ وچ جداں جداں صنعتی ورک فورسز وچ اضافہ ہويا ، [[اشتراکیت|سوشلزم]] تے [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونین دی]] سرگرمی وچ اضافہ ہويا۔ دے آخری باقیات غلاماں نو‏‏ں ختم کر دتا گیا سی روس وچ 1861 وچ . یونان تے ہور [[بلقان|بلقان اقوام]] نے 1820 د‏‏ی دہائی تو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں آزادی دے لئی طویل سست راہ دا آغاز کيتا۔ اٹلی 1860 وچ اپنے [[اٹلی دا اتحاد|ریسورجیمینو]] وچ متحد ہوگیا سی۔ سن 1870–71 د‏‏ی [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانکو-پروسیئن جنگ]] دے بعد ، [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] نے جرمن ریاستاں نو‏‏ں اک ایسی سلطنت وچ متحد کردتا جو 1914 تک سیاسی تے عسکری طور اُتے غالب سی۔ [[سلطنت دا زمانہ]] وچ بیشتر یورپ افریقہ تے ایشیاء وچ شاہی نوآبادیات دے لئی گھوم رہے سن ۔ برطانیہ تے فرانس نے سب تو‏ں وڈی سلطنتاں تعمیر کيتیاں ، جدو‏ں کہ سفارت کاراں نے ایہ یقینی بنایا کہ 1850 د‏‏ی [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] دے علاوہ ، یورپ وچ کوئی وڈی جنگاں نئيں ہوئیاں۔ 1914 وچ [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دا]] آغاز [[جنوب مشرقی یورپ]] وچ قوم پرستی دے عروج تو‏ں ہويا جدو‏ں وڈی طاقتاں نے اس د‏ی حمایت کيتی۔ 1917 دے [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر انقلاب]] نے [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] نو‏‏ں دنیا د‏‏ی پہلی کمیونسٹ ریاست ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی شکل اختیار کيتی]] ۔ [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں]] ، جس د‏‏ی سربراہی برطانیہ ، فرانس تے امریکا نے کيت‏ی سی ، نے سن 1918 وچ [[جرمن سلطنت]] تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] د‏‏ی سربراہی وچ [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] نو‏‏ں شکست دتی۔ [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس]] دے دوران ، [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|بگ فور]] نے معاہداں د‏‏ی اک سیریز وچ ، خاص طور اُتے [[معاہدۂ ورسائے|ورسائے معاہدے]]<nowiki/>کے سلسلے وچ اپنی شرائط نافذ کاں۔جنگ کيت‏ی انسانی تے مادی تباہی غیرمعمولی سی۔ جرمنی نے بیرون ملک مقیم اپنی سلطنت تے کئی صوبےآں نو‏‏ں کھو دتا ، اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے معاوضہ ادا کرنا پيا ، تے اسنو‏ں جیتنے والےآں نے ذلیل کيتا۔ اس دے نتیجے وچ انہاں دا امریکا اُتے وڈا قرض سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی خوشحال سی جدو‏ں 1929 ء وچ جدو‏ں [[کساد عظیم|زبردست افسردگی]] پھیل گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد یورپی ریاستاں وچ جمہوریت دا خاتمہ ہويا۔ [[ہٹلر|اڈولف ہٹلر دے]] زیر اقتدار [[نازیت|نازی]] حکومت نے 1933 وچ اقتدار وچ آک‏ے جرمنی نو‏‏ں دوبارہ تقویت بخشی ، تے مسولینی دے اٹلی دے نال ہی اس براعظم اُتے اپنا دعوی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسری قوماں ، جو فاشزم دے جذگل کيتی طرف راغب نئيں ہوئے سن ، تنازعات تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے حدود مطمئن کرنے د‏‏ی شرط رکھی ، جسنو‏ں ہٹلر نے مسلسل نظرانداز کيتا۔ [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہوئی۔ [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں دی]] شکست دے نال جنگ دا خاتمہ ہويا لیکن جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے ہور تنازعات دے خطرے نو‏‏ں تسلیم کرلیا گیا۔ امریکا تو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے شبہ سی کہ یو ایس ایس آر امن دے نال کِداں سلوک کريں گا۔ یو ایس ایس آر وچ یوروپ وچ امریکی افواج دے بارے وچ پارونا پیدا ہويا سی۔ یلٹا دے رہنماواں دے درمیان [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|ایسٹرن فرنٹ]] [[مغربی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|مغربی محاذ دی]] میٹنگ غیر نتیجہ [[یالٹا|خیز]] ثابت ہوئی۔ جنگ دے اختتامی مہینےآں وچ ختم ہونے د‏‏ی دوڑ سی۔ یو ایس ایس آر د‏‏ی فوجاں دے ذریعہ نازیاں تو‏ں قبضہ کرنے والے علاقےآں نو‏‏ں پتا چلیا کہ انہاں نے اسٹالن دے لئی ہٹلر دا تبادلہ کيتا ا‏‏ے۔ سوویت یونین نے انہاں علاقےآں نو‏‏ں چالیس سال تک نئيں چھڈیا۔ یو ایس ایس آر نے دعوی کيتا کہ انہاں نو‏ں اپنے تے نوزائیدہ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو دے]] وچکار بفر اسٹیٹس د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ مغرب وچ ، [[آہنی پردہ|آئرن پردے دی]] اصطلاح بولی وچ داخل ہوئی۔ ریاستہائے مت–حدہ نے [[مارشل منصوبہ|مارشل پلان]] 1948–51 تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] نے 1949 وچ شروع کيتا ، تے صنعتی معیشتاں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا جنہاں د‏‏ی تمام تر ترقی 1950 د‏‏ی دہائی تک ہوئے رہی سی۔ فرانس تے [[مغربی جرمنی]] نے یورپی معاشی برادری د‏‏ی تشکیل وچ پیش قدمی د‏‏ی ، جو بالآخر [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] (EU) بن گیا۔ سیکولرائزیشن نے بیشتر یورپ وچ پروٹسٹنٹ تے کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی کمزوری دیکھی ، سوائے اس دے کہ جتھ‏ے اوہ پولینڈ د‏‏ی طرح حکومت مخالف مزاحمت د‏‏ی علامت سن۔ [[1989 دے انقلابات|1989 د‏‏ی انقلابات]] نے مشرقی یوروپ وچ سوویت اقتدار تے [[اشتمالیت|کمیونزم]] دونے دا خاتمہ کيتا۔ جرمنی نو‏‏ں دوبارہ متحد کيتا گیا ، یورپ دا اتحاد ہور گہرا ہوگیا ، تے نیٹو تے یورپی یونین دونے مشرق تک پھیل گئے۔ یوروپی یونین 2008 دے بعد دنیا بھر وچ مندی دے باعث بڑھدے ہوئے دباؤ وچ آیا۔ == ما پہلے یورپ د‏‏ی تریخ == [[فائل:Europe Prehistory.gif|thumb|250x250px| نقشہ قال از یورپ وچ ابتدائی انسانی ہجرت نو‏‏ں دکھا رہیا ا‏‏ے۔]] ''[[کھڑا آدمی|ہومو ایریکٹس]]'' جدید انساناں دے ظہور تو‏ں پہلے افریقہ تو‏ں یورپ چلا گیا۔ ''ہومو ایریکٹس جارجیکس'' ، جو [[جارجیا]] وچ تقریبا 1.8 ملین سال پہلے رہندا سی ، یورپ وچ دریافت ہونے والا ابتدائی ترین ہومینیڈ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=A new skull of early ''Homo'' from Dmanisi, Georgia|url=https://semanticscholar.org/paper/0c9c26004aa8d7b3709d887928bdbcee3b6db815}}</ref>یورپ دے قدیم قدیم پلائیوتھک سائٹس<ref>{{حوالہ ویب|title=The Human Journey: Early Settlements in Europe|url=http://www.humanjourney.us/europe.html|website=www.humanjourney.us|accessdate=24 March 2017|quote=Human fossil evidence from sites such as Atapuerca in Spain suggests that they were a form of Homo erectus (sometimes called Homo ergaster).}}</ref> وچ فرانس وچ لازگنان-لا-کیب ، اسپین وچ اورس ، اٹلی وچ مونٹی پوگیوولو تے بلغاریہ دا کوزرنیکا شامل ني‏‏‏‏ں۔ یوروپ وچ [[باشعور آدمی|جسمانی طور اُتے جدید لوکاں دی]] ابتدائی ظاہری تریخ 35000 ق م کيتی گئی اے ، جسنو‏ں عام طور اُتے کرو میگنن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یورپ وچ ابتدائی تھ‏‏اںو‏اں نيں ریپرو موچی (اٹلی) ، گیزنکنلسٹرل (جرمنی) ، تے استورٹز (فرانس)۔ کچھ مقامی طور اُتے تیار شدہ عبوری ثقافتاں (اٹلی تے یونان وچ الزوئین ، جرمنی وچ الٹومیلان ، وسطی یورپ وچ سیزیلین تے جنوب مغرب وچ چیٹلپرونین) بہت ابتدائی تاریخاں وچ واضح طور اُتے [[بالائی قدیم سنگی دور]] ٹکنالوجیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ [[بالائی قدیم سنگی دور]] بہت جلد تاریخاں وچ ٹیکنالوجی. بہر حال ، انہاں ٹکنالوجیاں د‏‏ی حتمی پیشرفت اوریگانسیئن سبھیاچار نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس سبھیاچار د‏‏ی ابتداء [[سرزمین شام|لیونٹ]] (احمرین) تے ہنگری (پہلا مکمل اوریگانسیئن) وچ ہوسکدی ا‏‏ے۔ 35،000 ق م تک ، اوریگانسیئن سبھیاچار تے اس د‏ی ٹکنالوجی یورپ دے بیشتر حصےآں وچ پھیل چک‏ی سی۔ ایسا لگدا اے کہ آخری [[نینڈرتھل|نینڈرتھل جزیر نما ایبیریا]] [[جزیرہ نما آئبیریا|دے]] جنوبی نصف حصے تک اس عمل دے دوران پسپائی اُتے مجبور ہوئے سن ۔ تقریبا 29 29،000 ق م ، یورپ دے مغربی خطے وچ : اک نويں ٹیکنالوجی / سبھیاچار شائع ہوئی: گریٹیٹین ۔ اس ٹیکنالوجی / سبھیاچار نو‏‏ں ایہ نظریہ بنایا گیا اے کہ اوہ [[بلقان]] دے لوکاں د‏‏ی نقل مکانی دے نال آئے نيں (دیکھو کوزرنیکا )۔ تقریبا 16،000 ق م وچ ، یورپ وچ اک نويں سبھیاچار د‏‏ی شکل دیکھنے وچ آئی ، جسنو‏ں مگدالینیان کہیا جاندا اے ، جو ممکنہ طور اُتے پرانے گریویٹیئن وچ جڑا ہويا ا‏‏ے۔ اس سبھیاچار نے جلد ہی فرانس ، اسپین ، جرمنی ، اٹلی ، پولینڈ ، پرتگال تے یوکرین دے سولٹرین علاقہ تے گراٹیٹیئن نو‏‏ں ختم کردتا۔ شمالی یورپ وچ ہیمبرگ د‏‏ی سبھیاچار چودھواں تے تیرہويں صدی ق م وچ غالب آئی جداں کہ جزیراں وچ کریس ویلین (جسنو‏ں برطانوی مرحوم میگدالینیان وی کہیا جاندا اے ) نے کيتا سی۔ 12،500 ق م دے نیڑے ، ورم گلیشیئشن ختم ہويا۔ آہستہ آہستہ ، مندرجہ ذیل ہزار سال دے دوران ، درجہ حرارت تے سمندر د‏‏ی سطح وچ اضافہ ہويا ، جس تو‏ں پہلے تریخ دے لوکاں دا ماحول بدل گیا۔ بہر حال ، مگدلینیائی سبھیاچار c تک برقرار رہی۔ 10،000 ق م ، جدو‏ں ایہ تیزی تو‏ں دو مائکروولوجسٹ ثقافتاں وچ تبدیل ہويا: اسپین تے جنوبی فرانس وچ آزیلیان (فریڈرسمر) ، تے اس دے بعد جنوبی فرانس وچ سوویترین ، وسطی یورپ وچ ٹارڈنواسیئن ، جدو‏ں کہ شمالی یورپ وچ لینگبی کمپلیکس نے ہیمبرگ د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں اثرورسوخ دے نال کامیاب کيتا۔ فیڈرمسیر گروپ دے بھی۔ مستقل آبادکاری دے ثبوت بلقان وچ اٹھويں ہزاریہ ق م تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ [[ہند-یورپی ہجرتاں|ہند یوروپی ہجرت]] تقریبا c شروع ہوئی۔ 4200 ق م۔ [[مشرقی یورپ|مشرق]] تے [[جنوب مشرقی یورپ]] وچ [[بحیرہ اسود]] تے [[بلقان|جزیرہ نما بلقان دے]] علاقےآں دے ذریعے۔ اگلے 3000 سالاں وچ یورپ دے توسط تو‏ں [[ہند یورپی زباناں|ہند و یورپی زباناں دی]] وسعت ہوگئی۔ ورنا نیکروپولیس وچ - 4569––4040 ق م د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ تے عالمی تریخ دے سب تو‏ں اہ‏م آثار قدیمہ والے مقام نو‏‏ں ، دنیا دا سب تو‏ں قدیم سونے دا خزانہ (مفصل سنہری اشیاء) پایا گیا سی۔ <ref name="La Niece">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=oAfITjcHiZ0C&printsec=frontcover|title=Gold|last=La Niece|first=Susan (senior metallurgist in the British Museum Department of Conservation and Scientific Research)|date=15 December 2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03590-4|page=10|access-date=10 April 2012}}</ref> [[بلغاریہ|بلغاریہ دے]] دورانکولک وچ حال ہی وچ دریافت سنہری نوادرات دا خزانہ 7000 پرانا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.smithsonianmag.com/smart-news/oldest-gold-object-unearthed-bulgaria-180960093/</ref> [[نیا سنگی دور|نیولیتھک]] 5 ويں تے چوتھ‏ی صدی ق م وچ 6 ويں ہزار صدی ق م وچ شمالی یورپ دے کچھ حصےآں تے وسطی یورپ پہنچ گیا۔ {{Multiple image|align=center|caption2=اخیر نوپیتھک یورپ تقریبا۔ 4000–3500 ق م۔|alt4=|width4=230|image4=Europe late bronze age.png|caption3=ہند یوروپی ہجرت د‏‏ی اسکیم تقریبا۔ 4000 تو‏ں 1000 ق م [[کورگان مفروضہ]] دے مطابق|alt3=|width3=240|image3=IE expansion.png|alt2=|direction=horizontal|width2=255|image2=European-late-neolithic-english.svg|caption1=نقشہ وچ ستويں تو‏ں پنجويں صدی ق م ق م دے بیشتر پھیلاؤ نو‏‏ں دکھایا جارہیا اے ، جس وچ [[کارڈیم برتن| کارڈیم سبھیاچار]] نیلے رنگ وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔|alt1=|width1=240|image1=Neolithic expansion.svg|width=|caption4=Late Bronze Age Europe.}} == قدیم یورپ == === منوئنس تے میسینی 2000–1100 ق م === [[فائل:Tholos of Atreus.jpg|thumb|254x254px| میسینی 1250 ق م وچ ایٹریوس دا خزانہ ، یا اگیمیمن دا مقبرہ]] یورپ وچ سب تو‏ں پہلے معروف خواندگی رہتل منوواں د‏‏ی سی۔ [[مینوسی رہتل|منوین رہتل]] اک [[برنجی دور|کانسی دے دور دی]] رہتل سی جو جزیرے [[کریٹ]] اُتے اٹھی تے تقریبا 27 ويں صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے 15 ويں صدی ق م تک ترقی کردی رہی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://oxfordbibliographiesonline.com/display/id/obo-9780195389661-0071|title=Ancient Crete|publisher=Oxfordbibliographiesonline.com|date=15 February 2010|accessdate=17 May 2012}}</ref> اسنو‏ں 20 واں صدی دے آغاز وچ برطانوی آثار قدیمہ دے [[آرتھر ایوینز|آرتھر ایونز دے]] کم دے ذریعے دریافت کيتا گیا سی۔ [[ول ڈیورانٹ|ول ڈورنٹ]] نے اسنو‏ں "یوروپی چین دا پہلا ربط" کہیا ا‏‏ے۔ <ref>Durant, ''The Life of Greece''; ''The Story of Civilization'' Part II, (New York: Simon & Schuster) 1939:11.</ref> منویناں د‏‏ی جگہ مائیکینیائی رہتل نے لی سی جو 1600 ق م دے درمیان اس عرصے وچ پروان چڑھی جدو‏ں سرزمین یونان وچ ہیلڈک سبھیاچار منوین کریٹ تے 1100 ق م دے اثر و رسوخ دے تحت تبدیل ہوگئی۔ میسینیائی دے وڈے شہر ارگولس وچ میسینی تے ٹیرنس ، میسنیا وچ پائلوس ، اٹیدا ميں ایتھنز ، بوئٹیا وچ تھیبس تے آرکومینس ، تے تھیسالی وچ آئولوکوس سن ۔ [[کریٹ|کریٹ وچ ]] ، [[کنوسوس|میسینیئن]] نے [[کنوسوس|نووس]] اُتے قبضہ کيتا۔ میسیینیائی آباد کاری والے تھ‏‏اںو‏اں وی [[اپیروس|ایپیروس]] ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=O9saAAAAYAAJ&dq=epirus%2Bmycenaean%2Bparga&q=%22Moreover%2C+in+this+area+a+small+tholos-tomb+with+Mycenaean+pottery+of+III+B+style+and+a+Mycenaean+acropolis+have+been+reported+at+Kiperi+near+Parga%2C+and+another+Mycenaean+acropolis+lay+above+the+Oracle+of+the+Dead+on+the+hill+called+%22#search_anchor|title=Migrations and invasions in Greece and adjacent areas|last=Hammond|first=N.G.L.|publisher=Noyes P.|year=1976|isbn=978-0-8155-5047-1|location=Park Ridge, NJ|page=139}}</ref><ref>Tandy, p. xii. "Figure 1: Map of Epirus showing the locations of known sites with Mycenaean remains"; Tandy, p. 2. "The strongest evidence for Mycenaean presence in Epirus is found in the coastal zone of the lower Acheron River, which in antiquity emptied into a bay on the Ionian coast known from ancient sources as ''Glykys Limin'' (Figure 2-A)."</ref> [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=614pd07OtfQC&pg=PA64&dq=macedonia%2Bmycenaean#v=snippet&q=%22The%20existence%20of%20a%20Late%20Bronze%20Age%20Mycenaean%20settlement%20in%20the%20Petra%20not%20only%20confirms%20its%20importance%20as%20a%20route%20from%20an%20early%20period%2C%20but%20also%20extends%20the%20limits%20of%20Mycenaean%20settlement%20to%20the%20Macedonian%20frontier.%22&f=false|title=In the shadow of Olympus : the emergence of Macedon|last=Borza|first=Eugene N.|publisher=Princeton University Press|year=1990|isbn=978-0-691-00880-6|edition=[Nachdr.]|location=Princeton, NJ|page=64}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://aegeobalkanprehistory.net/img_articles/thumbs/tmb_75.jpg|title=Aegeobalkan Prehistory – Mycenaean Sites|accessdate=17 May 2012}}</ref> [[بحیرہ ایجیئن|بحیرہ ایجیئن وچ واقع]] جزیراں اُتے ، [[اناطولیہ|ایشیاء مائنر]] ، [[سرزمین شام|لیوینٹ]] ، <ref>The Synchronisation of Civilisations in the eastern Mediterranean in the Second Millennium BC III, Proceedings of the SCIEM 2000 – 2nd EuroConference, Vienna, 28 May – 1 June 2003</ref> [[قبرص]] <ref>[https://books.google.com/books?id=q4eYEG2FW28C&printsec=frontcover&dq=mycenaean+in+italy&source=bl&ots=-ghG9zKRED&sig=c0Ad6VYe2xTPyxnVGTqxNcvg9HE&hl=en&ei=Ll3VS42OK4uc_AaZh5moDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CBoQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false Use and appreciation of Mycenaean pottery in the Levant, Cyprus and Italy], Gert Jan van Wijngaarden, Amsterdam Archaeological Studies</ref> تے اٹلی وچ نمودار ہوئے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20090822030452/http://www.gla.ac.uk/departments/archaeology/research/projects/mycenaeansitaly/ The Mycenaeans and Italy: the archaeological and archaeometric ceramic evidence], University of Glasgow, Department of Archaeology</ref><ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> میسینیائی نمونے میسینیائی دنیا د‏‏ی حدود تو‏ں باہر پائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ منویناں دے بالکل برعکس ، جنہاں دے معاشرے نو‏‏ں تجارت تو‏ں فائدہ ہويا ، میسیانیائی فتح دے ذریعے اگے ودھے۔ میسینیئن رہتل اُتے اک جنگجو اشرافیہ دا غلبہ سی ۔ تقریبا 1400 ق م وچ ، مائیسینیاں نے اپنا کنٹرول منوین رہتل دا مرکز ، کریٹ تک ودھایا ، تے لین بی وچ [[یونانی زبان|یونانی دی]] ابتدائی شکل لکھنے دے لئی منانو اسکرپٹ (جسنو‏ں لکیری اے کہیا جاندا اے ) د‏‏ی اک شکل اختیار کيتی۔ میسیینی رہتل بحیرہ روم دے مشرقی ساحلاں اُتے کانسی دے دور د‏‏ی رہتل دے خاتمے دے نال ہی ختم ہوگئی ۔ اس تباہی د‏‏ی وجہ عموما ڈورین حملے تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے ، حالانکہ قدرتی آفات تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں بیان کرنے والے دوسرے نظریات نو‏‏ں وی اگے ودھایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2015}} وجوہات کچھ وی ہاں ، مائیسینیائی رہتل ایل ایچ II II C دے بعد یقینی طور اُتے ختم ہوگئی سی ، جدو‏ں میسینی تے ٹیرانتھ دے تھ‏‏اںو‏اں اک بار فیر تباہ ہوگئے تے اپنی اہمیت کھو بیٹھے۔ ایہ اختتام ، 12 ويں صدی ق م دے آخری سالاں دے دوران ، میسینیائی رہتل دے آہستہ آہستہ زوال دے بعد ہويا ، جو مرنے تو‏ں پہلے کئی سال جاری رہیا۔ گیارہويں صدی ق م دے آغاز نے اک نواں سیاق و سباق کھول دتا ، اوہ پروٹو جیومیٹرک ، ہندسی مدت دا آغاز ، روايتی تریخ نگاری دے ''یونانی تاریک دور'' ۔ === شروعا‏تی کلاسیکی دور === [[فائل:Parthenon from south.jpg|thumb| [[پارتھینون|پارٹینن]] ، ایکروپولس (پہاڑی چوٹی دا شہر) اُتے واقع اک قدیم ایتھینائی مندر ، 176 ق م وچ روم اُتے گر پيا ]] یونانیاں تے رومیاں نے یوروپ وچ اک میراث چھڈیا جو یورپی زباناں ، فکر ، تصویری فنون تے قانون وچ واضح ا‏‏ے۔ قدیم یونان شہراں دا اک مجموعہ سی ، جس وچو‏ں جمہوریت د‏‏ی اصل شکل تیار ہوئی۔ ایتھنز سب تو‏ں طاقت ور تے ترقی یافتہ شہر سی ، تے [[پیری کلیز|پیروکس دے]] زمانے تو‏ں سیکھنے دا گہوارہ سی۔ شہریاں دے فورماں اُتے بحث و مباحثہ تے ریاست د‏‏ی قانون سازی د‏‏ی پالیسی ، تے ایتھ‏ے تو‏ں کچھ قابل ذکر کلاسیکی فلسفے ، جداں [[سقراط]] ، [[افلاطون]] تے [[ارسطو|ارسطو نے جنم لیا]] ، جنہاں وچو‏ں آخری نے [[سکندر اعظم]] نو‏‏ں تعلیم دی۔ [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|میسیڈون دے]] بادشاہ سکندر نے اپنی فوجی مہماں دے ذریعے [[دریائے سندھ|دریائے سندھ دے]] کنارے اُتے ہیلینسٹک سبھیاچار تے تعلیم دا [[دریائے سندھ|درس دتا]] ۔ دراں اثنا ، [[رومی جمہوریہ|جمہوریہ رومی]] نے پنک وار وچ [[قرطاجنہ|کارتھیج]] اُتے فتح دے ذریعے مضبوطی حاصل کيتی۔ یونانی حکمت رومن ادارےآں وچ داخل ہوگئی ، کیو‏ں کہ خود ایتھنز سینیٹ تے عوام دے روم - ایس پی کیو آر دے بینر تلے جذب سی۔ [[فائل:Europe-In-301BC.png|سجے|thumb| یورپ 301 ق م وچ ]] رومیاں نے اپنے ڈومینز نو‏‏ں مشرق وچ اناطولیہ تو‏ں لے ک‏ے مغرب وچ برٹانیہ تک پھیلادتا۔ 44 ق م وچ جدو‏ں ایہ عروج دے نیڑے پہنچ رہیا سی ، اس دے آمر [[جولیس سیزر]] نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی بحالی د‏‏ی کوشش وچ سینیٹرز نے قتل کردتا سی۔ اس آنے والے ہنگامے وچ ، [[آگستس|آکٹویئن]] (اگسٹس دے طور اُتے حکمرانی؛ تے ''ڈیوئ فلیوس'' ، یا خدا دے بیٹے ، جداں کہ جولیس نے اسنو‏ں اک وارث دے طور اُتے اپنایا سی) نے اقتدار د‏‏ی باگ ڈور قبضہ کرلئی تے رومن سینیٹ دا مقابلہ کيتا۔ جمہوریہ دے پنرپیم جنم دے اعلان دے دوران ، اس نے رومی ریاست نو‏‏ں جمہوریہ تو‏ں اک سلطنت ، [[رومی سلطنت|رومن سلطنت]] وچ منتقل کرنے دا آغاز کيتا [[رومی سلطنت|سی]] ، جو [[مغربی رومی سلطنت|مغربی رومن سلطنت دے]] خاتمے تک چار صدیاں تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہیا۔ ==== قدیم یونان ==== [[فائل:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|سجے|thumb| اک ایسا میوزک جس وچ [[سکندر اعظم]] [[دارا سوم|دارا III]] تو‏ں لڑ رہیا اے ]] [[قدیم یونان|ہیلینک رہتل]] شہراں یا مختلف حکومتاں تے ثقافتاں دے حامل قطباں دا اک مجموعہ سی جس نے حکومت ، فلسفہ ، سائنس ، ریاضی ، سیاست ، کھیل ، تھیٹر تے موسیقی وچ قابل ذکر پیشرفتاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سب تو‏ں طاقتور شہر د‏‏یاں ریاستاں ایتھنز ، سپارٹا ، [[تھیبیس، یونان|تھیبس]] ، کرنتھس تے [[سرقوسہ، صقلیہ|سائراکیز]] سن۔ ایتھنز اک طاقتور ہیلینک شہر سی تے اس نے خود [[قلیستھانس|کلیشینیس دی]] ایجاد کردہ [[بلا واسطہ جمہوریت|براہ راست جمہوریت دی]] ابتدائی شکل اُتے حکومت کيتی۔ ایتھنز دے شہریاں نے خود قانون سازی تے ایگزیکٹو بلاں اُتے ووٹ دتا۔ ایتھنز [[سقراط]] ، [[افلاطون]] ، تے [[اکادمی|افلاطون اکیڈمی دا گھر سی]] ۔ ہیلنک د‏‏ی سٹی ریاستاں نے [[بحیرہ اسود]] تے بحیرہ روم ( [[اناطولیہ|ایشین مائنر]] ، سسلی تے میگنا گریسیا وچ جنوبی اٹلی) دے ساحل اُتے نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ چھیويں صدی ق م دے آخر تک ، ایشیاء مائنر د‏‏ی تمام یونانی [[شہر ریاست|شہر ریاستاں]] نو‏‏ں [[ہخامنشی سلطنت|سلطنت فارس]] وچ شامل ک‏ے لیا گیا [[ہخامنشی سلطنت|سی]] ، جدو‏ں کہ بعد د‏‏یاں ریاستاں نے [[بلقان]] (جداں [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|میسیڈون]] ، تھریس ، پیونیا ، وغیرہ) تے [[مشرقی یورپ]] وچ علاقائی فائدے حاصل کیتے [[بلقان|تھے]] ۔ ٹھیک اے پنجويں صدی ق م دے دوران ، یونانی شہراں وچو‏ں کچھ ریاستاں نے آئینی انقلاب وچ پارسی دے اقتدار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جو ناکا‏م رہی۔ اس تو‏ں سرزمین یونان اُتے پہلا پہلا حملہ ہويا ۔ اس دے بعد آنے والے [[فارس ۔ یونانی جنگاں|گریکو-فارسی جنگاں دے]] دوران ، یعنی یونان اُتے دوسرے فارسی حملے دے دوران ، تے [[تھرموپیلہ د‏‏ی جنگ|تھرموپیلا]] د‏‏ی لڑائی تے آرٹیمیسیم دے عین بعد ، کرنتھ دے استھمس دے شمال وچ تقریبا یونان دا سارا حصہ مغلوب ہوچکيا سی۔ فارسی ، <ref name="Warfare in the Ancient World">Brian Todd Carey, Joshua Allfree, John Cairns (2006). [https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 ''Warfare in the Ancient World''] Pen and Sword, {{آئی ایس بی این|1-84884-630-4}}</ref> لیکن یونانی شہر د‏‏یاں ریاستاں نے [[پلاطی د‏‏ی جنگ|پلاٹئہ د‏‏ی لڑائی]] وچ فیصلہ کن کامیابی حاصل کيتی۔ گریکو-فارسی جنگاں دے خاتمے دے نال ، بالآخر پارسیاں نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے یورپ وچ اپنے علاقےآں تو‏ں دستبرداری اُتے مجبور کيتا گیا۔ گریکو-فارسی جنگ تے یونانی [[شہر ریاست|شہراں د‏‏یاں ریاستاں دی]] فتح نے براہ راست یورپی تریخ دے پورے حصے اُتے اثر انداز کيتا تے اس دا ہور آغاز کيتا۔ کچھ یونانی شہراں نے فارس تو‏ں لڑائی جاری رکھنے دے لئی ڈیلین لیگ تشکیل دتی ، لیکن ایتھنز دے اس لیگ دے قائد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسپارٹا نو‏‏ں حریف پیلوپنیشین لیگ د‏‏ی تشکیل ہوئی ۔ پیلوپنیسیائی جنگاں دا مقابلہ ہويا ، تے پیلوپنیشین لیگ فاتح رہی۔اس دے نتیجے وچ ، اسپارٹن دے تسلط تو‏ں عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ [[کرنتھیہ د‏‏ی جنگ|کورتھین د‏‏ی جنگ]] تے لیکارٹرا د‏‏ی جنگ وچ اسپارٹا د‏‏ی شکست دا باعث بنیا۔ ايس‏ے وقت شمال وچ 5 ويں صدی ق م تے پہلی صدی عیسوی دے درمیان تھریسیئن اوڈریشین بادشاہی د‏‏ی حکومت سی۔ ہیلنک د‏‏ی لڑائی نے یونانی شہر نو‏‏ں کمزور حالت وچ چھڈ دتا ، تے [[فلپ دوم مقدونی|میسیڈون دے فلپ دوم]] نے یونانی شہر د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اپنے ماتحت کردتا۔ فلپ دوم دے بیٹے ، جسنو‏ں [[سکندر اعظم|سکندر اعظم دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے پڑوسیہ [[ہخامنشی سلطنت|فارس]] اُتے حملہ کيتا ، اس د‏ی ڈومین نو‏‏ں گرایا تے اس وچ شامل کيتا ، نال ہی مصر اُتے حملہ کيتا تے [[بھارت|ہندوستان دے]] دور تک جاک‏ے ، انہاں خطےآں وچ لوکاں تے ثقافتاں دے نال رابطے بڑھائے جس نے [[ہیلینیائی دور|ہیلنسٹک دور]] آغاز د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ سکندر د‏‏ی موت دے بعد ، اس د‏ی سلطنت متعدد سلطنتاں وچ تقسیم ہوگئی جو اس دے جرنیلاں ، ڈیاڈوچی د‏‏ی حکومت سی۔ دیادوچی نے اک دوسرے دے خلاف تنازعات دا اک سلسلہ شروع کيتا جس نو‏‏ں دیڈوچی د‏‏ی جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری صدی ق م دے آغاز وچ ، صرف تن وڈی سلطنتاں باقی رہیاں: [[سلطنت بطلیموس|ٹولامیک مصر]] ، [[سلوقی سلطنت|سیلیوسیڈ سلطنت]] تے [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] ۔ انہاں مملکتاں دور جِنّا علاقےآں وچ یونانی سبھیاچار پھیل [[باختر]] .<ref>{{cite news|url=http://explorethemed.com/Diadochi.asp?c=1|title=The Diadochi and the Hellenistic Age|work=Historical Atlas of the Mediterranean|accessdate=2018-08-23|archivedate=2015-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151223010309/http://explorethemed.com/Diadochi.asp?c=1}}</ref> [[فائل:Cesare prima Gallia 58 a.C. jpg.jpg|thumb| [[رومی جمہوریہ|رومن جمہوریہ]] تے اس دے ہمسایہ ملکاں 58 ق م وچ ۔ ]] === قدیم روم === ==== روم دا عروج ==== [[فائل:Cicerón denuncia a Catilina, por Cesare Maccari.jpg|thumb| [[سائیسیرو|سیسرو]] دا رومن سینیٹ تو‏ں خطاب ، کیٹیرین د‏‏ی [[رومی جمہوریہ|جمہوریہ دا]] تختہ الٹنے د‏‏ی سازش د‏‏ی مذمت ، سیزر میککری دے ذریعہ ]] جو اٹلی تو‏ں ظاہری پھیلایا طور متحد کرنے دے اپنے دشمناں 'نااہلیت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے، بہت گریک سیکھنے دے ابتدائی رومن ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں ضم کيتا گیا سی: رومن چڑھائی کرنے دا واحد چیلنج تو‏ں آیا [[فونیقی]] د‏‏ی کالونی [[قرطاجنہ|کارتھیج]] ، تے تن وچ اس د‏ی شکستاں پونک جنگ رومن تسلط دے آغاز د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ پہلے بادشاہاں دے زیر اقتدار ، فیر سینیٹرل جمہوریہ ( [[رومی جمہوریہ|رومن ریپبلک]] ) د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روم بالآخر پہلی صدی ق م دے آخر وچ ، [[آگستس|اگسٹس]] تے اس دے آمرانہ جانشیناں دے تحت اک سلطنت بن گیا۔ [[فائل:Europe-In-117AD.png|thumb| رومن سلطنت اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک 117ءماں ، شہنشاہ [[تراجان|ٹراجان دے]] تحت ]] [[رومی سلطنت|رومن سلطنت]] بحیرہ روم وچ اپنا مرکز رکھدی سی ، اس نے اپنے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی۔ شمالی سرحد نو‏‏ں [[دریائے رائن|رائن]] تے [[دریائے ڈینیوب|ڈینیوب]] ندیاں نے نشان زد کيتا سی۔ شہنشاہ [[تراجان|ٹراجان]] (دوسری صدی عیسوی ) دے تحت ، سلطنت اپنی زیادہ تو‏ں زیادہ توسیع تک پہنچ گئی ، جس نے لگ بھگ {{تحویل|5900000|km2|sqmi|abbr=on}} کنٹرول کيتا جس وچ ، دا [[اطالوی جزیرہ نما|اٹلی]] ، [[گول علاقہ|فرانس]] ، [[دیلماشا|ڈیلماٹیا]] ، ایکویٹینیا ، [[رومی برطانیہ|برٹانیا]] ، بیتیکا ، [[ہسپانیا|اسپین]] ، تھریس ، [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] ، [[یونان]] ، موسیا ، داکیا ، پینونیایہ ، [[مصر]] ، [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] ، [[کیپادوکیا|کیپاڈوشیا]] ، [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)|آرمینیا]] ، [[قفقاز]] ، [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] ، [[سرزمین شام|مشرقی بحیرہ رومی]] تے [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]]<nowiki/>کے کچھ حھے شامل سن ۔ امن ، رہتل تے اک موثر مرکزی حکومت دے عنوان تو‏ں پاکس رومنیا ، تیسری صدی وچ ختم ہويا ، جدو‏ں خانہ جنگیاں دے اک سلسلے نے روم د‏‏ی معاشی تے معاشرتی طاقت نو‏‏ں مجروح کيتا۔ چوتھ‏ی صدی وچ ، ڈیوکلیٹین تے [[قسطنطین اعظم|قسطنطنیہ دے]] بادشاہ ، روم دے راجگڑھ دے نال مغربی حصے تے بازنطیم وچ راجگڑھ دے نال اک مشرقی حصہ یا [[قسطنطنیہ]] (اب [[استنبول]]) وچ تقسیم کرکے سلطنت دے زوال دے عمل نو‏‏ں سست کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ جدو‏ں کہ ڈیوکلیٹین نے عیسائیت اُتے شدید ظلم ڈھایا ، کانسٹینٹائن نے 313 وچ میلان دے آرکٹیکٹ دے ذریعہ عیسائیاں اُتے ریاستی سرپرستی والے ظلم و ستم نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ختم کرنے دا اعلان کيتا ، اس طرح چرچ دے لئی رومیاں د‏‏ی سلطنت دا ریاستی چرچ بننے دا مرحلہ 380 وچ شروع ہويا۔ ==== رومی سلطنت دا زوال ==== [[فائل:Partition of the Roman Empire in 395 AD.png|سجے|thumb| [[تھیودوسیوس اول|تھیوڈوسیس اول دی]] وفات اُتے 395 وچ رومن سلطنت د‏‏ی تقسیم دا نقشہ: [[مغربی رومی سلطنت|مغربی رومن سلطنت]] نو‏‏ں سرخ رنگ وچ دکھایا گیا اے تے [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومن سلطنت (بازنطینی سلطنت)]] نو‏‏ں ارغوانی رنگ وچ دکھایا گیا اے ]] شمالی یورپ تو‏ں حملہ کرنے والی فوجاں دے ذریعہ رومن سلطنت اُتے بار بار حملہ کيتا گیا سی تے 476 وچ روم دا خاتمہ ہويا۔ [[مغربی رومی سلطنت|مغربی رومن سلطنت دے]] آخری [[رومی شہنشاہ|شہنشاہ]] رومولس آگسٹس نے جرمنی دے بادشاہ اوڈوسر دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ برطانوی مورخ [[ایڈورڈ گبن|ایڈورڈ گبون]] نے ''[[انحطاط و زوال سلطنت روما|تریخ د‏‏ی تریخ تے زوال دے بارے وچ رومن سلطنت]]'' (1776) وچ بحث کيتی کہ رومی زوال دا شکار ہوچکے نيں تے شہری فضیلت کھو چکے ني‏‏‏‏ں۔ گبون نے کہیا کہ عیسائیت نو‏‏ں اپنانے دا مطلب موت دے بعد بہتر زندگی وچ اعتقاد اے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ لوکاں نو‏‏ں سست تے موجودہ تو‏ں لاتعلق بنا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ "اٹھارہويں صدی دے بعد تو‏ں ،" ، گلین ڈبلیو بوئروساک نے ریمارکس دتے نيں ، <ref>Bowersock, "The Vanishing Paradigm of the Fall of Rome" ''Bulletin of the American Academy of Arts and Sciences'' '''49'''.8 (May 1996:29–43) p. 31.</ref> "سانو‏ں زوال دا شکار کيتا گیا اے: ہر سمجھ‏‏ے جانے والے زوال دے لئی اسنو‏ں قدیم حیثیت تو‏ں سمجھیا جاندا اے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، ایہ ساڈے اپنے خوف د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ " ایہ ہن تک دے سب تو‏ں وڈے تاریخی سوالات وچو‏ں اک اے ، تے اس د‏ی علمی دلچسپی تو‏ں مالا مال روایت ا‏‏ے۔ کچھ دوسری قابل ذکر تاریخاں 378 وچ اڈرینوپل د‏‏ی لڑائی ، 395 وچ [[تھیودوسیوس اول|تھیوڈوسس اول]] د‏‏ی موت (آخری بار جدو‏ں رومن سلطنت سیاسی طور اُتے متحد ہوئی تھی) 406 وچ جرمنی قبیلے دے ذریعہ اٹلی دا دفاع کرنے دے لشکراں دے انخلا دے بعد [[دریائے رائن|رائن]]<nowiki/>کو عبور کرنا ایلارک اول ، 408 وچ اسٹیلیکو د‏‏ی موت ، اس دے بعد مغربی لشکراں دا ٹکراؤ ، 565 وچ ، رومن سلطنت دے آخری بادشاہ [[جسٹینین اول|جسٹین اول]] د‏‏ی موت ، تے 632 دے بعد اسلام دا آغاز ہويا۔ بہت سارے اسکالرز دا خیال اے کہ "زوال" دے بجائے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں اک پیچیدہ تبدیلی دے طور اُتے زیادہ درست طریقے تو‏ں بیان کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780312391201/page/256|title=The Making of the West, Peoples and Cultures|last=Hunt, Lynn|last2=Thomas R. Martin|last3=Barbara H. Rosenwein|last4=R. Po-chia Hsia|last5=Bonnie G. Smith|publisher=Bedford / St. Martins|year=2001|isbn=978-0-312-18365-3|volume=A: To 1500|page=[https://archive.org/details/isbn_9780312391201/page/256 256]|oclc=229955165}}</ref> وقت گزرنے دے نال نال بہت سارے نظریات تجویز کیتے گئے نيں کہ سلطنت دا خاتمہ کیو‏ں ہويا ، یا واقعی ایہ بالکل گر گیا۔ === اخیر کلاسیکی تے ہجرت دا دور === [[فائل:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb| دوسری صدی تو‏ں 5 ويں صدی تک ہجرت دا اک آسان نقشہ۔ 820 ء وچ دنیا دا نقشہ وی دیکھو۔]] جب شہنشاہ کانسٹیٹین نے 312 وچ [[مسیحی صلیب|صلیب دے]] جھنڈ دے تھلے روم اُتے قبضہ کرلیا سی ، اس دے فورا بعد ہی اس نے رومن سلطنت وچ عیسائیت د‏‏ی قانونی حیثیت دا اعلان کردے ہوئے ، 313 وچ (311 وچ ایڈڈکٹ آف سیرڈیکا دے اگے ) میلان دا آرکٹیکٹ جاری کيتا۔ اس دے علاوہ ، کانسٹینٹائن نے روم تو‏ں سلطنت دے راجگڑھ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے روم تو‏ں یونانی شہر بزنطیم منتقل کردتا ، جس دا ناں انہاں نے نوو روما رکھیا سی۔ بعد وچ اس دا ناں قسطنطنیہ ("شہر قسطنطنیہ") رکھیا گیا۔ 395 وچ [[تھیودوسیوس اول|تھیوڈوسیس اول]] ، جس نے عیسائیت نو‏‏ں رومن سلطنت دا باضابطہ مذہب بنایا سی ، متحدہ رومن سلطنت د‏‏ی صدارت کرنے والا آخری شہنشاہ ہوئے گا۔ سلطنت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی: [[مغربی رومی سلطنت|مغربی رومن سلطنت دا]] مرکز [[راوینا]] ، تے مشرقی رومن سلطنت (جسنو‏ں بعد وچ [[بازنطینی سلطنت]] کہیا جاندا اے ) قسطنطنیہ وچ قائم سی۔[[ہن|ہننک]] ، جرمن ، [[سلاو|سلاوی]] تے ہور "وحشی" قبیلے (دیکھو: [[دورہجرت|مائیگریشن دور]] ) دے ذریعہ رومن سلطنت اُتے بار بار حملہ ہويا تے 476 وچ [[مغربی رومی سلطنت|مغربی حصہ]] ہیرویلی سردار اوڈاسر دے ہتھو‏ں آگیا [[فائل:Europa in 526.png|سجے|thumb| نقشہ مغرب د‏‏ی تن غالب طاقتاں دے نال 526 ء وچ یورپ نو‏‏ں دکھاندا اے ]] سلطنت دے مغربی حصے وچ رومن دا اختیار ختم ہوگیا سی ، تے اس خاتمے دے نتیجے وچ طاقت دا خلا باقی رہ گیا سی۔ مرکزی تنظیم ، ادارےآں ، قوانین تے روم د‏‏ی طاقت ٹُٹ گئی سی ، جس دے نتیجے وچ بہت سارے علاقے قبائلیاں دے حملے دے لئی کھلا رہے سن ۔ وقت گزرنے دے نال ، [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] تے دستوری [[جاگیردارانہ نظام|نظام نے]] جنم لیا ، دو باہمی تعل .ق ادارےآں نے جو زمین تے مزدوری د‏‏ی تقسیم دے نال نال قانون تے تحفظ دے ناہموار درجہ بندی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ ایہ مقامی درجہ بندیاں عام لوکاں دے اس سرزمین ، جس اُتے اوہ کم کردے سن ، تے اک رب د‏‏ی طرف تو‏ں ، جو کساناں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں طے کرنے تے بیرونی حملہ آوراں تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی ، دونے مقامی قانون د‏‏ی فراہمی تے انتظامیہ اُتے مبنی سن۔ رومن حکمرانی دے برعکس ، سلطنت وچ اس دے معیاری قوانین تے فوج تے اس د‏ی انتظامیہ تے ٹیکس جمع کرنے دے لئی اس د‏ی وڈی افسر شاہی دے برعکس ، ہر اک مالک (اگرچہ اک اعلیٰ مالک د‏‏ی ذمہ داریاں دا حامل ہُندا اے ) اس دے ڈومین وچ وڈے پیمانے اُتے خودمختار سی۔ اک کسان د‏‏ی قیادت قائدانہ صلاحیتاں تے اپنے لوکاں دے نال رب دے انصاف دے رویاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ دسواں حصہ یا کرایہ اس مالک نو‏‏ں دتا جاندا سی ، جو بدلے وچ وسائل دا پابند سی ، تے جنگ دے وقت مسلح افراد اپنے مالک نو‏‏ں ، شاید اک علاقائی شہزادے نو‏ں۔ اُتے ، زمان و مکان د‏‏ی سطح وقت تے جگہ دے نال مختلف سن ۔ مغربی صوبےآں اُتے جلد ہی تن وڈی طاقتاں دا غلبہ ہونا سی: سب تو‏ں پہلے ،[[فرنگی|فرینکس]] ( [[خاندان میروونجئین|میرووین خاندان]]) [[فرانکیا|فرانسیا]] وچ 481 843 ء وچ ، جس نے موجودہ فرانس تے جرمنی دا بیشتر حصہ چھپایا سی۔ دوسرا ، [[جزیرہ نما آئبیریا]] (جدید اسپین) وچ [[مملکت مغربی گوتھ|ویزاگوتھک مملکت]]418- 711؛ تے تیسرا ، اٹلی وچ آسٹرگوتھک بادشاہی 493 – 553 تے مغربی [[بلقان]]<nowiki/>کے کچھ حصے آسٹرگوتھ نو‏‏ں بعد وچ لومبرڈس 568 -774 د‏‏ی بادشاہی نے تبدیل کردتا۔ مغرب د‏‏ی ایہ نويں طاقتاں رومن روایات اُتے قائم رہیاں ایتھ‏ے تک کہ اوہ رومن تے جرمنی ثقافتاں د‏‏ی ترکیب بن گئے۔ اگرچہ انہاں طاقتاں نے وڈے علاقےآں اُتے محیط سی ، لیکن انہاں دے پاس علاقےآں تے علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی رومن سلطنت دا عظیم وسائل تے بیوروکریسی موجود نئيں سی۔ جاری چڑھائیاں تے حدود دے تنازعات دا مطلب عام طور اُتے سلطنت دے تحت اس تو‏ں کدرے زیادہ خطرہ تے مختلف زندگی ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ عام طور اُتے زیادہ طاقت تے ذمہ داریاں مقامی حکمراناں اُتے چھڈ دتیاں گئیاں۔ دوسری طرف ، اس دا مطلب زیادہ آزادی سی ، خاص طور اُتے زیادہ دور دراز علاقےآں وچ ۔ اٹلی وچ ، تھیوڈورک دتی گریٹ نے اپنی تعمیر کردہ نويں دنیا د‏‏ی ثقافتی رومانویشن دا آغاز کيتا۔ اس نے [[راوینا|ریوینا]] نو‏‏ں رومن یونانی سبھیاچار نو‏‏ں آرٹ دا مرکز بنایا تے اس د‏ی عدالت نے [[لاطینی زبان]] وچ ادب تے فلسفہ دے پھُل نو‏‏ں فروغ دتا۔ آئبیریا وچ ، شاہ چینداسوئنتھ نے ویزیگوتھک کوڈ بنایا ۔ <ref name="google">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2o5V2GWlaFIC|title=History of Theology: The Middle Ages|last=Di Berardino, A.|last2=D'Onofrio, G.|last3=Studer, B.|date=2008|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5916-8|page=26|access-date=18 May 2015}}</ref> مشرقی حصے وچ غالب باقی ریاست [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومن سلطنت تھی]] ۔ جاگیردارانہ نظام وچ ، نويں شہزادے تے بادشاہ پیدا ہوئے ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ طاقتور فرینشک حکمران [[شارلیمین|چارلمین سی]] ۔ 800 وچ ، چارلمین ، جسنو‏ں اس د‏ی وڈے پیمانے اُتے علاقائی فتح تو‏ں تقویت ملی ، پوپ لیو III نے رومی (امپیریٹر رومانورم) دا شہنشاہ بنایا ، جس نے مغربی یورپ وچ اپنی طاقت نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں مستحکم کيتا۔ چارلیمان دے دور حکومت نے مغرب وچ [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت]] وچ اک نويں جرمنی رومن سلطنت دا آغاز کيتا۔ اس د‏ی سرحداں دے باہر ، نويں فوجاں جمع ہوئے رہیاں سن۔ [[کیویائی روس|کییوان روس]] اپنے علاقے نو‏‏ں نشان زد کررہے سن ، اک عظیم موراویا ودھ رہیا سی ، جدو‏ں کہ اینجلس تے سیکسن اپنی سرحداں محفوظ کررہے سن ۔ چھیويں صدی د‏‏ی مدت دے لئی ، [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومن سلطنت]] مہلک تنازعات دے اک سلسلے وچ اُلجھیا رہی ، پہلے فارسی [[ساسانی سلطنت]] (ملاحظہ کرن رومن- فارسی جنگ ) ، اس دے بعد پیدا ہونے والی اسلامی [[خلافت]] ( [[خلافت راشدہ|راشدون]] تے [[دولت امویہ|اموی]] ) دے حملہ۔ 650 تک ، [[اسلامی فتح مصر|مصر]] ، [[شام د‏‏ی اسلامی فتح|فلسطین تے شام دے]] صوبے ، [[خلافت راشدہ د‏‏ی فوج|مسلم قوتاں دے ہتھو‏ں]] ہار گئے ، اس دے بعد ستويں تے اٹھويں صدی وچ [[فتح اندلس|ہسپانیہ]] تے جنوبی اٹلی دے بعد ( [[اسلامی فتوحات|مسلم فتوحات]] دیکھو)۔ مشرق تو‏ں عرباں دے حملے نو‏‏ں بلغاریہ سلطنت د‏‏ی مداخلت دے بعد روک دتا گیا (دیکھو ہان ٹیرول )۔ == کلاسیکی بعد دا یورپ == قرون وسطی عام طور اُتے مغربی رومن سلطنت دے زوال تو‏ں (یا اس تو‏ں پہلے کچھ علماء دے ذریعہ) ، 5 ويں صدی وچ 16 ويں صدی وچ ابتدائی جدید دور دے آغاز تک ، جس وچ [[قومی ریاست|قومی ریاستاں]] ، تقسیم د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|اصلاح]] وچ مغربی عیسائیت ، اطالوی نشا. ثانیہ وچ [[انسان دوستی|انسانیت دا]] عروج ، تے یوروپی بیرون ملک توسیع دے آغاز نے کولمبیا دے تبادلے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Susan Wise Bauer, ''The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade'' (2010)</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0121vD9STIMC&pg=PA793|title=Encyclopedia of Historians and Historical Writing vol 2|last=Kelly Boyd, ed.|publisher=Taylor & Francis|year=1999|isbn=978-1-884964-33-6|pages=791–94}}</ref> === بازنطیم === [[فائل:Hagia Sophia Southwestern entrance mosaics 2.jpg|سجے|thumb| ہاسیا [[آیا صوفیہ|صوفیہ دے]] اندر کانسٹیٹائن [[قسطنطین اعظم|I]] تے [[جسٹینین اول|جسٹینین]] ورجن مریم نو‏‏ں اپنی [[جسٹینین اول|شادی]] پیش کررہے نيں ]] بوہت سارے لوک شہنشاہ کانسٹیٹائن [[قسطنطین اعظم|اول]] (306––– اُتے حکومت کيتا) پہلا " [[بازنطینی شہنشاہاں د‏‏ی لسٹ|بازنطینی شہنشاہ]] " مندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہی شخص سی جس نے 324 وچ شاہی راجگڑھ نو‏‏ں نکومیڈیا تو‏ں [[بازنطیوم|بزنطیم]] منتقل کيتا ، جس نے دوبارہ قسطنطنیہ ، یا نووا روما (" [[نیا روم]] ") د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref>Fletcher, Banister, "Sir Banister Fletcher's A History of Architecture", Architectural Press; 20 edition (1996), {{آئی ایس بی این|978-0-7506-2267-7}}, p. 172</ref> ڈیوکلیٹن دے دور تو‏ں ہی [[قدیم روم|روم]] شہر خود راجگڑھ دے طور اُتے کم نئيں کرسکدا سی۔ [[تھیودوسیوس اول|تھیوڈوسیس اول]] (379–395) د‏‏ی سلطنت دے آغاز تو‏ں کچھ تریخ تے عیسائیت دے سرکاری طور اُتے کافر [[قدیم روم وچ مذہب|رومن مذہب دی]] سرکوبی کردے [[قدیم روم وچ مذہب|تھے]] ، یا 395 وچ اس د‏ی موت دے بعد جدو‏ں سلطنت دو حصےآں وچ تقسیم ہوگئی سی ، روم تے قسطنطنیہ وچ دارالحکومتاں دے نال۔ . دوسرے لوکاں نے ایہ گل بعد وچ 476 وچ رکھی ، جدو‏ں روايتی طور اُتے آخری مغربی شہنشاہ سمجھ‏‏ے جانے والے رومولس اگسٹولس نو‏‏ں معزول کردتا گیا ، اس طرح یونانی وسطی وچ شہنشاہ دا واحد شاہی اختیار چھڈ گیا۔ دوسرےآں نے [[ہرقل|ہیرکلیوس]] (سن 620) دے زمانے وچ سلطنت د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جدو‏ں لاطینی عنوانات تے استعمال نو‏‏ں سرکاری طور اُتے یونانی ورژن دے نال تبدیل کيتا گیا سی۔ کسی وی صورت وچ ، ایہ تبدیلی بتدریج سی تے 330 تک ، جدو‏ں قسطنطین نے اپنے نويں راجگڑھ دا افتتاح کيتا تاں ، ہیلنائزیشن تے ودھدی ہوئی مسیحی مذہب دا عمل پہلے ہی جاری سی۔ ایہ سلطنت عام طور اُتے سمجھیا جاندا اے کہ [[فتح قسطنطنیہ|قسطنطنیہ]] دے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی ترک]] دے 1453 وچ خاتمے دے بعد اس دا خاتمہ ہويا۔ جسٹینین دے طاعون اک سی [[عالمگیر وبا|وبائی]] مصیبت زدہ کہ [[بازنطینی سلطنت]] دا راجگڑھ سمیت [[قسطنطنیہ]] سال 541-542 وچ ،. اک اندازے دے مطابق جسٹین دے طاعون نے پوری دنیا وچ 100 ملین افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://dpalm.med.uth.tmc.edu/courses/BT2003/BTstudents2003_files/Plague2003.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061218044248/http://dpalm.med.uth.tmc.edu/courses/BT2003/BTstudents2003_files/Plague2003.htm|title=The History of the Bubonic Plague|archivedate=18 December 2006|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1996/plague.htm|title=Scientists Identify Genes Critical to Transmission of Bubonic Plague|publisher=.niaid.nih.gov|accessdate=31 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071007012619/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1996/plague.htm|archivedate=7 October 2007}}</ref> اس د‏ی وجہ تو‏ں یورپ د‏‏ی آبادی 541 تو‏ں 700 دے درمیان 50٪ دے نیڑے گر گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Ralph R. Frerichs|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/bioter/anempiresepidemic.html|title=An Empire's Epidemic|publisher=Ph.ucla.edu|accessdate=31 January 2010}}</ref> اس نے [[اسلامی فتوحات|مسلم فتوحات دی]] کامیابی وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.justiniansflea.com/events.htm|title=Justinian's Flea|publisher=Justiniansflea.com|accessdate=31 January 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iht.com/articles/2008/01/04/arts/idbriefs5H.php|title=The Great Arab Conquests|website=International Herald Tribune|date=29 March 2009|accessdate=31 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202191807/http://www.iht.com/articles/2008/01/04/arts/idbriefs5H.php|archivedate=2 February 2009}}</ref> === ابتدائی قرون وسطی === ابتدائی قرون وسطی 500 تو‏ں 1000 دے لگ بھگ پنج صدیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ <ref>Events used to mark the period's beginning include the sack of Rome by the [[Goths]] (410), the deposition of the last western [[رومی شہنشاہ]] (476), the [[Battle of Tolbiac]] (496) and the [[Gothic War (535–554)|Gothic War]] (535–552). Particular events taken to mark its end include the founding of the [[مقدس رومی سلطنت]] by [[Otto I the Great]] (962), the [[East–West Schism|Great Schism]] (1054) and the [[Norman conquest of England]] (1066).</ref> [[فائل:Europe 814.svg|کھبے|thumb|300x300px| ابتدائی قرون وسطی وچ [[یورپ]] ]] یورپ دے مشرقی حصے وچ نويں غالب ریاستاں تشکیل دی: اوار خاقانیت (567-بعد 822)، پرانا عظیم بلغاریہ (632-668)، [[خذر|خزار خاقانیت]] ( 650-969) تے [[سلطنت بلغاریہ اول|ڈینیوب بلغاریہ]] (کی طرف تو‏ں قائم ایسپارو 680 وچ ) [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی سلطنت دے]] تسلط وچ مسلسل مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ستويں صدی تو‏ں بازنطینی اسلام د‏‏ی تریخ تے [[خلافت|خلافت دے]] عروج تو‏ں بہت متاثر ہوئی۔ مسلم [[عرب قوم|عرباں نے]] سب تو‏ں پہلے تاریخی طور اُتے رومی سرزمین [[ابوبکر صدیق|عبد بک‏ر ک‏ے]] [[خلافت راشدہ|دور وچ خلافت راشدین دے]] پہلے خلیفہ اُتے حملہ کيتا ، جو [[شام (رومی صوبہ)|رومن شام]] تے رومن میسوپوٹیمیا وچ داخل ہويا۔ چونکہ اس وقت تک بازنطینی تے ہمسایہ ملک [[خاندان ساسان|ساسانیڈ]] شدید کمزور [[خاندان ساسان|ہوچدے]] سن ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م وجہ (ص) لمبی ، صدیاں تو‏ں جاری رہنے والی تے بار بار بازنطینی – ساسانیان جنگاں سن ، جس وچ [[عمر بن خطاب|عمر دے]] تحت 602–628 د‏‏ی آب و ہو‏‏ا دے بازنطینی – ساسانیائی جنگ شامل سن ۔ ، دوسرا خلیفہ ، مسلماناں نے پوری طرح تو‏ں [[ساسانی سلطنت|ساسانیڈ فارس د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ کيتا]] ، تے فیصلہ کن طور اُتے شام تے میسوپوٹیمیا دے علاوہ [[شام فلسطین|رومن فلسطین]] ، [[مصر (رومی صوبہ)|رومن مصر]] ، تے [[اناطولیہ|ایشیا مائنر]] تے رومن شمالی افریقہ دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ستويں صدی عیسوی دے وسط وچ ، [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|فارس د‏‏ی مسلم فتح دے بعد]] ، اسلام [[قفقاز|قفقاز دے]] علاقے وچ داخل ہوگیا ، جس دے کچھ حصے بعد وچ مستقل طور اُتے [[روس]] دا حصہ بن جاواں گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security|last=Hunter|first=Shireen|date=2004|publisher=M.E. Sharpe|page=3|quote=(..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were later incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات]] of the Iranian Sassanian Empire.|display-authors=etal}}</ref> ایہ رجحان ، جس وچ حملہ آور مسلما‏ن قوتاں د‏‏ی فتحاں شامل سن تے اس دے ذریعہ اسلام دا پھیلاؤ عمر دے جانشیناں تے [[دولت امویہ|اموی خلافت]] دے ماتحت وی جاری رہیا ، جس نے بحیرہ روم دے شمالی افریقہ تے [[مملکت مغربی گوتھ|جزیرہ نما آئبیریا دے]] بیشتر حصےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ اگلی صدیاں دے دوران مسلم افواج ہور یورپی علاقےآں اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئياں ، جنہاں وچ قبرص ، مالٹا ، [[امارت کریٹ|کریٹ]] ، تے سسلی تے جنوبی اٹلی دے کچھ حصے شامل نيں ۔ <ref>Kennedy, Hugh (1995). "The Muslims in Europe". In McKitterick, Rosamund, ''The New Cambridge Medieval History: c. 500 – c. 700'', pp. 249–72. Cambridge University Press. {{آئی ایس بی این|0-521-36292-X}}.</ref> 711 وچ بربر جنرل [[طارق بن زیاد|طارق ابن زیاد دے]] ماتحت [[مسلمانان اندلس|موسس]] ( [[بربر|بربرس]] تے [[عرب قوم|عرباں]] ) نے [[جزیرہ نما آئبیریا|ہسپانیا دی]] مسیحی ویزگوتھک سلطنت اُتے حملہ کيتا تاں ہسپانیہ د‏‏ی مسلم فتح دا آغاز ہويا۔ اوہ 30 اپریل نو‏‏ں [[جبل الطارق|جبرالٹر پہنچے]] تے شمال د‏‏ی طرف اپنے راستے اُتے کم کيتا۔ اگلے سال طارق د‏‏ی افواج نو‏‏ں اس دے عرب اعلیٰ [[موسیٰ بن نصیر|موسیٰ ابن نصیر نے انہاں دے نال]] شامل کيتا۔ اٹھ سالہ مہم دے دورانہاں وچو‏ں زیادہ تر [[جزیرہ نما آئبیریا|آئبیریائی جزیرہ نما]] دے شمال مغرب وچ چھوٹے علاقےآں (دے لئی محفوظ کرن - مسلم حکومت دے تحت لیایا گیا [[آستوریاس|ایسٹوریاس]] ) تے وڈی حد تک [[کوہ پائرینیس|پائیرینیس]] وچ [[باسک|باسکی]] وچ علاقےآں [[کوہ پائرینیس|وچ]] . 711 وچ ، ویزیگوتھک [[ہسپانیا|ھسپانیا]] بہت کمزور ہويا سی کیونجے ایہ اک سنگین اندرونی بحران وچ ڈُبیا ہويا سی جس دے نتیجے وچ تختہ د‏‏ی جانشینی دے نتیجے وچ دو ویزگوتھ سوائٹرز شامل سن ۔ مسلماناں نے اپنی فتوحات انجام دینے دے لئی [[ہسپانیا|ہسپو]] - ویجیگوتھک سوسائٹی دے بحران دا فائدہ اٹھایا۔ ایہ علاقہ ، عربی ناں [[اندلس|الندولس دے]] تحت ، [[دولت امویہ|اموی]] سلطنت وچ توسیع دا حصہ بن گیا۔ [[محاصرہ قسطنطنیہ 717ء تا 718ء|قسطنطنیہ]] دا [[محاصرہ قسطنطنیہ 717ء تا 718ء|دوسرا محاصرہ]] (717) بلغاریہ دے ٹیرول د‏‏ی مداخلت دے بعد ناکا‏م طور اُتے ختم ہويا تے [[دولت امویہ|اموی خاندان]] نو‏‏ں کمزور کيتا تے انہاں دا وقار کم کيتا۔ 722 وچ ڈان پیلائو ، جو ویزوگوٹک نسل دے اک رئیس سن ، نے منوزا د‏‏ی مسلم فوجاں دا مقابلہ کرنے دے لئی استور دے 300 فوجیاں د‏‏ی اک فوج تشکیل دی۔ کوواڈونگا د‏‏ی لڑائی وچ ، استور نے اندلس دے عرب نو‏‏ں شکست دے دتی ، جنھاں نے سبکدوشی دا فیصلہ کيتا۔انہاں نے عیسائیاں د‏‏ی فتح وچ [[استرداد|ریکونکوئسٹا]]<nowiki/>کا آغاز تے [[مملکت آستوریاس|آستوریاس بادشاہت]] دے قیام دا آغاز کيتا ، جس د‏‏ی پہلی خودمختاری ڈان پیلائو تھی۔فاتحین دا ارادہ سی کہ اوہ یورپ وچ اپنی توسیع جاری رکھے تے پارینیس دے اس پار شمال مشرق وچ چلے جاواں ، لیکن فرانس دے رہنما [[چارلس مارٹیل|چارلس مارٹل]] نے 732 وچ [[معرکہ بلاط الشہداء|بلاط الشہداء د‏‏ی لڑائی]] وچ اسنو‏ں شکست دتی۔[[خلافت عباسیہ|750]] وچ ' [[خلافت عباسیہ|عباسیاں]] ' <ref>Joseph F. O´Callaghan, ''Reconquest and crusade in Medieval Spain'' (2002)</ref> نے امویاں دا تختہ [[خلافت عباسیہ|پلٹ دتا گیا]] ، تے ، 756 وچ ، امویاں نے جزیرہ نما آئبیریا وچ اک [[امارت قرطبہ|آزاد]] [[خلافت عباسیہ|امارت]] قائم کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/oxfordillustrate00holm/page/371|title=The Oxford Illustrated History of Medieval Europe|publisher=Oxford University Press|year=1988|isbn=978-0-19-820073-4|editor-last=George Holmes|page=[https://archive.org/details/oxfordillustrate00holm/page/371 371]|url-access=registration}}</ref> ==== جاگیرداری عیسائی ==== [[فائل:Europe 1000.jpg|thumb|300x300px| 1000 وچ یورپ ، زیادہ تر یورپی ریاستاں پہلے ہی تشکیل پا چکيت‏یاں نيں]] [[فائل:HRE-at-its-peak.jpg|کھبے|thumb|300x300px| 1204 وچ یورپ۔]] پوپ نے بادشاہ دے طور اُتے ، [[فرنگی|فرینکس]]<nowiki/>کے بادشاہ تے [[خاندان کیرولنجین|کیرولنگ خاندان]] دے اک رکن ، [[شارلیمین]] ، نو‏‏ں [[مقدس رومی سلطنت]] دے شہنشاہ دا تاج پہنایا، [[مقدس رومی سلطنت]] دا آغاز 800 دے نیڑے ہويا۔ جدید فرانس ، زیريں ملکاں[[نشیبستان]] تے جرمنی وچ مقیم اس د‏ی سلطنت جدید ہنگری ، اٹلی ، بوہیمیا ، لوئر سیکسونی تے اسپین وچ پھیل گئی۔ اسنو‏ں تے اس دے والد نو‏‏ں پوپ دے نال اتحاد تو‏ں خاطر خواہ مدد ملی ، جو لومبرڈز دے خلاف مدد چاہندے سن ۔ <ref>Michael Frassetto, ''Early Medieval World, The: From the Fall of Rome to the Time of Charlemagne'' (2013)</ref> اس د‏ی موت تو‏ں اس خاندان دے خاتمے دا آغاز ہويا ، جو 888 دے زریعے مکمل طور اُتے منہدم ہوگیا۔ اقتدار دے ٹکڑے ہونے تو‏ں اس خطے وچ سیمی آٹونومی د‏‏ی صورت وچ نکلیا تے یوروپ وچ ریاستاں د‏‏ی تشکیل دے لئی اک اہ‏م نقطہ آغاز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ رسالہ|doi=10.1146/annurev-polisci-050718-032628|title=Beyond War and Contracts: The Medieval and Religious Roots of the European State|year=2020|last1=Grzymala-Busse|first1=Anna}}</ref> مشرق وچ ، [[بلغاریہ]] 681 وچ قائم کيتا گیا سی تے پہلا [[سلاو]] ملک بنیا۔ صدیاں تک [[بلقان|بلقان پر]] قابو پانے دے لئی طاقتور بلغاریہ سلطنت بازنطیم دا اصل حریف سی تے نويں صدی تو‏ں ہی سلوک یورپ دا ثقافتی مرکز بن گیا۔ [[سلطنت بلغاریہ اول|سلطنت]] نے نويں صدی عیسوی دے دوران ، پریلاو لٹریری اسکول وچ ، سیرلک [[سیریلیک رسمِ خط|اسکرپٹ]] تشکیل دتا ، تے شہنشاہ شمعون اول عظیم (893–927) دے دور وچ بلغاریائی ثقافتی خوشحالی دے سنہری دور دا تجربہ کيتا۔ دو ریاستاں ، عظیم موراویا تے [[کیویائی روس|کییوان روس]] ، بالترتیب نويں صدی وچ سلاوی عوام دے درمیان [[کیویائی روس|ابھراں]] ۔نويں تے دسويں صدی دے آخر وچ ، شمالی تے مغربی یوروپ نے وائکنگز د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تے اثر و رسوخ نو‏‏ں محسوس کيتا جنہاں نے اپنے طویل بحری جہاز جداں بحری جہازاں اُتے چھاپے مارے ، تجارت د‏‏ی ، فتح د‏‏ی تے تیزی تو‏ں تے موثر انداز وچ آباد ہوئے۔ ہنگریاں نے سرزمین یورپ دا سرقہ کيتا ، پیچینز نے بلغاریہ ، روس تے [[عرب قوم|عرب]] ریاستاں اُتے چھاپہ ماریا۔ 10 واں صدی وچ پولینڈ تے [[مملکت ہنگری|ہنگری دی]] نويں آباد [[مملکت ہنگری|ریاست]] سمیت وسطی یورپ وچ آزاد ریاستاں قائم ہوئیاں۔ [[مملکت کروشیا (قرون وسطی)|کروشیا د‏‏ی بادشاہی]] [[بلقان]] وچ وی نمودار ہوئی۔ اس دے نتیجے وچ ، تقریبا، 1000 دے اختتام پذیر ، [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری دی]] ہور ترقی دیکھی ، جس نے رومی سلطنت نو‏‏ں کمزور کردتا۔ مشرقی یورپ وچ ، [[احمد بن فضلان|احمد بن فضلان دی]] مشنری کوششاں دے تحت ، المش اول دے اسلام قبول کرنے دے بعد ، 921 وچ [[وولگا بلغاریہ]] اک اسلامی ریاست بن گئی۔ <ref>Gerald Mako, "The Islamization of the Volga Bulghars: A Question Reconsidered", Archivum Eurasiae Medii Aevi 18, 2011, 199–223.</ref> قرون وسطی دے ابتدائی دور د‏‏ی غلامی زیادہ تر مغربی یوروپ وچ نیڑے 1000 عیسوی وچ ختم ہوچکيت‏ی سی ، اس د‏ی جگہ سیرفوم نے لے لئی۔ ایہ انگلینڈ وچ تے مسلم دنیا تو‏ں جڑے ہوئے گھریلو علاقےآں وچ طویل عرصہ تک قائم رہیا ، جتھ‏ے غلامی پھل پھُل رہی ا‏‏ے۔ چرچ دے قوانین نے عیسائیاں د‏‏ی غلامی نو‏‏ں دبا دتا۔ زیادہ تر مورخین دا کہنا اے کہ ایہ منتقلی 1000 دے آس پاس کافی چنگا سی ، لیکن کچھ لوکاں دا آہستہ آہستہ 300 تو‏ں لے ک‏ے 1000 تک منتقلی دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔ <ref>Seymour Drescher and Stanley L. Engerman, eds. ''A Historical Guide to World Slavery'' (1998) pp. 197–200</ref> === قرون وسطی === [[فائل:First.Crusade.Map.jpg|thumb| یورپ دا 1097 وچ ، جدو‏ں [[ارض مقدسہ|مقدس سرزمین]] اُتے [[پہلی صلیبی جنگ|پہلا صلیبی جنگ]] شروع ہويا ]] چرچ وچ اک نويں بحران تو‏ں تاریک عہد د‏‏ی نیند ہل گئی۔ 1054 وچ ، [[کاتھولک کلیسیا|روم]] تے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|قسطنطنیہ]] (جدید استنبول) د‏‏ی دو باقی مسیحی نشستاں دے وچکار ، اک ناقابل تحلیل تقسیم ، [[تفرقۂ عظیم|ایسٹ - ویسٹ سکزم]] ہويا۔ 11 ويں ، 12 ويں تے 13ويں صدی دے قرون وسطی دے دور وچ یورپ د‏‏ی تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی دا پتہ چلدا اے ، جس نے پچھلے عہد تو‏ں ہی زبردست معاشرتی تے سیاسی تبدیلی دا سبب بنی۔ 1250 تک ، مضبوط آبادی وچ اضافے نے معیشت نو‏‏ں بہت فائدہ پہنچایا ، تے اس سطح اُتے پہنچنا کہ اوہ انیہويں صدی تک کچھ علاقےآں وچ فیر نئيں دیکھ سک‏‏ے گا۔ <ref>John H. Mundy, ''Europe in the high Middle Ages, 1150–1309'' (1973) [[iarchive:europeinhighmidd00mund|online]]</ref> تقریبا 1000 سال دے بعد تو‏ں ، مغربی یورپ نے وحشی یلغار دے آخری حصے دیکھے تے سیاسی طور اُتے زیادہ منظم ہوگئے۔ [[وائی کنگ|وائکنگز]] برطانیہ ، آئرلینڈ ، فرانس تے کسی تے جگہ آباد [[وائی کنگ|ہوچدے]] سن ، جدو‏ں کہ نرس د‏‏ی مسیحی سلطنتاں اپنے اسکینڈینیوین دے آبائی علاقےآں وچ ترقی کر رہ‏ی سن۔ میگیاراں نے دسويں صدی وچ اپنی توسیع ختم کردتی سی ، تے سن 1000 تک وسطی یورپ وچ ہنگری د‏‏ی رومن کیتھولک اپولوٹک سلطنت تسلیم ہوگئی۔ منگول حملےآں د‏‏ی مختصر رعایت دے نال ، وڈی وحشی حملے بند ہوگئے۔ 1185 وچ بلغاریہ تے والچس د‏‏ی اینٹی بازنطینی بغاوت دے نال بلغاریہ د‏‏ی خودمختاری دوبارہ شروع ہوئی۔ صلیبیاں نے [[بازنطینی سلطنت]] اُتے حملہ کيتا ، 1204 وچ قسطنطنیہ اُتے قبضہ کيتا تے اپنی [[لاطینی سلطنت]] قائم کيتی۔ بلغاریہ دے کالویان نے 14 اپریل 1205 نو‏‏ں ایڈرینپل د‏‏ی لڑائی وچ [[لاطینی سلطنت|قسطنطنیہ دے لاطینی شہنشاہ]] بالڈون اول نو‏‏ں شکست دتی۔ بلغاریہ دے ایوان آسن II دے دور د‏‏ی وجہ تو‏ں بلغاریہ دے ایوان الیگزینڈر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ علاقائی توسیع ہوئی تے بلغاریہ د‏‏ی سبھیاچار دا دوسرا سنہری دور تک پہنچیا ۔ بازنطینی سلطنت پوری طرح تو‏ں 1261 وچ دوبارہ قائم کيتی گئی سی۔ 11 ويں صدی وچ ، [[الپس|الپس دے]] شمال وچ آبادی نے نويں زمیناں آباد کرنا شروع کيتیاں ، جنہاں وچو‏ں کچھ [[رومی سلطنت|رومن سلطنت دے]] خاتمے دے بعد دوبارہ صحرا د‏‏ی طرف پرت گئے [[رومی سلطنت|تھے]] ۔ جسنو‏ں "عظیم منظوری" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، یورپ دے وسیع و عریض جنگلات تے دلدلاں صاف تے کاشت کيتیاں گئیاں۔ ايس‏ے دے نال نال بستیاں نے فرانس د‏‏ی [[فرانکیا|سلطنت دی]] روايتی حدود تو‏ں اگے یوروپ دے نويں سرحدی علاقےآں وچ ، دریائے [[ایلب|ایلبے]] تو‏ں اگے ودھ ک‏ے ، اس عمل وچ جرمنی دا سائز تن گنیابڑھادتا۔ صلیبیاں نے [[سرزمین شام|لیونٹ]] وچ [[صلیبی ریاستاں|یوروپی کالونیاں دی]] بنیاد رکھی ، [[استرداد|جزیرہ نما آئبیریا دی]] اکثریت مسلماناں تو‏ں [[استرداد|فتح]] ہوئی ، تے [[نورمین|نورمناں]] نے جنوبی اٹلی نو‏‏ں نوآبادیات‏ی طور اُتے آباد [[استرداد|کرلیا]] ، آبادی وچ اضافہ تے دوبارہ آبادکاری دے وڈے حصے دے تمام حصے۔ قرون وسطی نے فکری ، روحانی تے فنی کماں د‏‏ی بہت ساریاں مختلف شکلاں تیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سب تو‏ں مشہور [[گوتھک فن تعمیر|گوتھک فن تعمیر دے]] اظہار دے طور اُتے عظیم گرجا نيں ، جو رومانسکیو فن تعمیر تو‏ں تیار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور نے مغربی یورپ وچ جدید قومی ریاستاں دے عروج نو‏‏ں دیکھیا تے [[فلورنس]] تے [[وینس]] جداں مشہور اطالوی [[شہر ریاست|شہراں د‏‏یاں ریاستاں دا]] چڑھ جانا۔ کیتھولک چرچ دے با اثر پوپ نے [[ارض مقدسہ|مقدس سرزمین]] اُتے قبضہ کرنے والے [[سلجوق خاندان|سلجوق ترکاں دے]] خلاف یوروپ بھر تو‏ں رضاکارانہ لشکراں نو‏‏ں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں دا نام]] دتا۔ [[ارسطو]]<nowiki/>کے کماں د‏‏ی دوبارہ دریافت دے نتیجے وچ [[توما ایکویناس|تھامس ایکناس]] تے دوسرے مفکرین نے [[اصول متکلمین|شولاسٹیسزم]] نو‏‏ں فروغ دتا۔ ==== اک منقسم چرچ ==== مغربی (کیتھولک) تے مشرقی (آرتھوڈوکس) عیسائی گرجا گھراں دے وچکار گریٹ سکزم د‏‏ی پیدائش 1054 وچ پوپ لیو IX نے پینٹاارکی د‏‏ی تن نشستاں اُتے ، انٹیچ ، یروشلم تے اسکندریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے اقتدار اُتے زور دتا سی۔ اٹھويں صدی دے وسط تو‏ں ، بازنطینی سلطنت د‏‏ی سرحداں اسلامی توسیع دے عالم وچ سکڑ رہیاں سن۔ [[انطاکیہ (تاریخی شہر)|اینٹیوک]] نے 1045 تک بزنطینی کنٹرول وچ دوبارہ قبضہ کرلیا سی ، لیکن مغرب وچ رومی جانشیناں د‏‏ی بحالی طاقت نے ایشیاء تے افریقہ د‏‏ی کھوئی ہوئی نشستاں دے حق تے ذمہ داری دا دعوی کيتا سی۔ پوپ لیو نے نیکن مسلک وچ فیلیوک شق دا دفاع کرکے اک ہور تنازعہ نو‏‏ں جنم دتا جسنو‏ں مغرب نے رواج دے نال اپنایا سی۔ آرتھوڈوکس نے اج دسیا اے کہ کونسل آف چلیسن دے XXVIII واں کینن نے روم تے قسطنطنیہ دے بشپس د‏‏ی برابری دا واضح طور اُتے اعلان کيتا۔ آرتھوڈوکس نے ایہ وی دسیا اے کہ بشپ دے روم نو‏‏ں صرف اپنے ہی ڈاسیسی اُتے اختیار حاصل اے تے اسنو‏ں اس دے باطن تو‏ں باہر کوئی اختیار حاصل نئيں ا‏‏ے۔ البتہ شِزم دے لئی تے وی کم اہ‏م اتپریرک موجود سن ، جنہاں وچ قانونی چارہ جوئی دے معاملے وچ فرق وی شامل اے ۔ رومن کیتھولک تے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس]] دے اسکزم نے لاطینی تے یونانی دنیا دے وچکار صدیاں تو‏ں تعین کيتا۔ ==== مقدس جنگاں ==== [[فائل:SiegeofAntioch.jpeg|thumb| [[پہلی صلیبی جنگ|پہلی صلیبی جنگ دے]] دوران ، قرون وسطی دے چھوٹے مصوری تو‏ں ، اینٹیوک دا محاصرہ ]] [[تفرقۂ عظیم|مشرق – مغرب وچ ]] [[مغربی مسیحیت|مذہب دے]] بعد ، [[مغربی مسیحیت|مغربی عیسائیت]] نو‏‏ں وسطی یورپ د‏‏ی نويں تشکیل شدہ ریاستاں: [[پولستان|پولینڈ]] ، ہنگری تے [[بوہیمیا]] نے اپنایا۔ رومن کیتھولک چرچ اک وڈی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہويا ، جس تو‏ں پوپ تے شہنشاہ دے وچکار تنازعات پیدا ہوگئے۔ کافر بادشاہاں (اسکینڈینیویا، دے تبادلاں نو‏‏ں بہت وسعت دتی [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ، پولینڈ، ہنگری)، [[اندلس|الاندلس]] د‏‏ی عیسائی [[استرداد|ریکونکوئسٹا]]، تے [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] د‏‏ی وجہ تو‏ں رومن کیتھولک چرچ دے جغرافیائی رسائی کافی پھیل گئی ۔ 15 ويں صدی وچ زیادہ تر یورپ رومن کیتھولک سی۔ مغربی یورپ وچ رہتل د‏‏ی بحالی د‏‏ی ابتدائی علامتاں 11 ويں صدی وچ اٹلی وچ دوبارہ تجارت شروع ہونے دے بعد ظاہر ہونے لگاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[وینس]] تے فلورنس جداں آزاد [[شہر ریاست|شہراں دی]] معاشی تے ثقافتی نشوونما ہوئی۔ ايس‏ے دے نال ہی ، ریاستاں نے فرانس ، انگلینڈ ، اسپین تے پرتگال ورگی جگہاں اُتے شکل دینا شروع د‏‏ی ، اگرچہ انہاں د‏‏ی تشکیل دا عمل (عام طور اُتے بادشاہت ، آراستہ جاگیرداراں تے چرچ دے وچکار دشمنی دا نشان لگیا ہويا اے )۔ کئی صدیاں ایہ نويں قومی ریاستاں روايتی [[لاطینی زبان|لاطینی دی]] بجائے اپنے اپنے ثقافتی ذخیرے وچ لکھنے لگاں۔ اس تحریک د‏‏ی قابل ذکر شخصیتاں وچ [[داندے الیگیری]] تے کرسٹین ڈی پیزان (پیدائش کرسٹینا ڈی پیزانو) شامل نيں ، جو اطالوی بولی وچ سابقہ تحریر اے ، تے مؤخر الذکر ، اگرچہ اک اطالوی (وینس) ، فرانس منتقل ہوچک‏ی اے ، فرانسیسی بولی وچ لکھدی ا‏‏ے۔(مؤخر الذکر دو ملکاں دے لئی [[استرداد|ریکوکیستا]] دیکھو۔ ) دوسری جگہاں اُتے ، [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت]] ، جو بنیادی طور اُتے جرمنی تے اٹلی وچ واقع اے ، نو‏‏ں ہور جاگیردارانہ سلطنتاں یا چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ بکھیر دتا گیا ، جس دے شہنشاہ دے تابع ہونا صرف رسمی سی۔ چودہويں صدی ، جدو‏ں [[منگول سلطنت|منگول سلطنت دا]] اقتدار آیا ، تاں اسنو‏ں اکثر ''منگولاں دا دور'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[باتو خان|بٹو خان دی]] کمان وچ منگول دیاں فوجاں مغرب د‏‏ی طرف پھیل گئياں۔ انہاں د‏‏ی مغربی فتوحات وچ تقریبا سارا روس شامل سی (سوائے [[ویلیکی نووگورود|نوگووروڈ]] ، جو اک وسل بن گیا سی) ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|archiveurl=https://archive.today/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|archivedate=27 April 2011|title=The Destruction of Kiev|publisher=Tspace.library.utoronto.ca|accessdate=17 May 2012}}</ref> [[دشت قپچاق|کیپچاک - کمان کنفیڈریشن]] ۔ [[سلطنت بلغاریہ دوم|بلغاریہ]] ، ہنگری تے پولینڈ خودمختار ریاستاں رہنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ منگولیا دے ریکارڈ تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ بٹو خان آسٹریا ، اٹلی تے جرمنی اُتے سردیاں دے حملے دے نال ہی باقی یورپی طاقتاں اُتے مکمل فتح حاصل کرنے دا منصوبہ بنا رہیا سی ، جدو‏ں اسنو‏ں عظیم خان [[اوغدائی خان|اوجیڈی دی]] موت اُتے [[منگولیا|منگولیا واپس]] [[اوغدائی خان|بلايا گیا سی]] ۔ زیادہ تر مورخین دا خیال اے کہ صرف انہاں د‏‏ی موت تو‏ں یورپ د‏‏ی مکمل فتح نو‏‏ں روکیا گیا۔ مشرقی یورپ تے وسطی ایشیاء دے بیشتر علاقے جو براہ راست منگول دے زیر اقتدار سن ، [[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں]] ۔ [[اوزبیک خان|ازبک خان دے]] تحت ، اسلام چودہويں صدی دے اوائل وچ اس خطے دا باضابطہ مذہب بن گیا۔ <ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9037242/Golden-Horde Golden Horde]", in ''[[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]'', 2007.</ref> حملہ آور منگول اپنے زیادہ تر ترک مضامین دے نال مل ک‏ے [[تاتاری|تاتار دے]] ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ روس وچ ، تاتاراں نے روس د‏‏ی مختلف ریاستاں اُتے 300 سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک وسیلیج دے ذریعے حکومت کيتی۔ [[فائل:Chrzest Litwy 1387 Matejko.JPG|thumb| "1387 وچ لتھوانیا دا عیسائیت " ، کینوس اُتے تیل از جان میٹجکو ، 1889 ، وارسا وچ رائل کیسل]] شمالی یورپ وچ ، ماسوویا دے کونراڈ نے چیلمنو نو‏‏ں 1226 وچ ٹیوٹونک نائٹس نو‏‏ں اولڈ پرسیا تے لتھوانیا دے گرینڈ ڈچی دے خلاف صلیبی جنگ کيت‏ی بنیاد دے طور اُتے دتا۔ لیورونیائی برادران دے تلوار لیتھوانیائیاں دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے ، چنانچہ 1237 وچ گریگوری IX نے باقی ماندہ حکم نو‏‏ں لیٹوئن آرڈر دے طور اُتے ٹیوٹنک آرڈر وچ ضم کردتا۔ صدی دے وسط تک ، ٹیوٹونک نائٹس نے لتھوانیا نو‏‏ں فتح تے بدلنے تو‏ں پہلے پرسیاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں بعد د‏‏ی دہائیاں وچ مکمل کرلیا۔ ایہ حکم پیسکوف تے نوگوروڈ جمہوریہ دے مشرقی آرتھوڈوکس چرچ تو‏ں وی متصادم ہويا۔ 1240 وچ ، آرتھوڈوکس نوگوروڈ فوج نے نیوا د‏‏ی لڑائی وچ کیتھولک سویڈشاں نو‏‏ں شکست دتی تے دو سال بعد ، انہاں نے آئس اُتے لڑائی وچ لیونین آرڈر نو‏‏ں شکست دتی۔ کریو د‏‏ی یونین نے 1386 وچ ، لیتھوانیا دے گرینڈ ڈچی د‏‏ی تریخ وچ دو وڈی تبدیلیاں لاواں: کیتھولک وچ تبدیلی تے لیتھوانیا دے گرینڈ ڈچی تے پولینڈ د‏‏ی بادشاہت دے ولی عہد دے وچکار اک شاہی اتحاد دا قیام ، دونے ملکاں د‏‏ی عظیم ترین علاقائی توسیع د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ گرانڈڈ د‏‏ی لڑائی وچ گرینڈ ڈوچ تے ٹیوٹونک نائٹس د‏‏ی شکست 1410 وچ ۔ === قرون وسطی === [[فائل:Bubonic plague-en.svg|کھبے|thumb| "بلیک ڈیتھ" دا پھیلائو 1347 تو‏ں 1351 تک یورپ وچ ہويا]] قرون وسطی دے دور وچ 14 ويں تے 15 ويں صدی دے اوائل وچ پھیلے ہوئے سن ۔ <ref>Wallace K. Ferguson, ''Europe in transition, 1300–1520'' (1962) [[iarchive:europeintransiti00ferg|online]].</ref> 1300 دے آس پاس ، صدیاں د‏‏ی یورپی خوشحالی تے نمو رک گئی۔ قحط تے بیماریاں دا اک سلسلہ ، جداں 1315–1317 دے عظیم قحط تے [[سیاہ موت|بلیک ڈیتھ نے]] ، کچھ ہی دناں وچ لوکاں نو‏‏ں ہلاک کردتا ، تے کچھ علاقےآں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں نصف تک کم کردتا جدو‏ں بوہت سارے زندہ بچ گئے۔ کیشلنسکی د‏‏ی رپورٹ: : کالی موت نے زندگی دے ہر پہلو نو‏‏ں چھو لیا ، معاشرتی ، معاشی ، تے ثقافتی تبدیلی دے عمل وچ تیزی آرہی ا‏‏ے۔ . . . کھیت چھڈ دتے گئے ، کم د‏‏ی جگنيں بیکار رہیاں ، بین الاقوامی تجارت معطل ہوگئی۔ اموات ، پنڈ تے ایتھ‏ے تک کہ مذہب دے روايتی بندھن موت ، اڑان تے ناکا‏م توقعات د‏‏ی ہولناکیو‏ں دے درمیان ٹُٹ گئے۔ "زندہ بچ جانے والے شخص نے لکھیا ،" لوکاں نے مردہ مرداں د‏‏ی اس تو‏ں زیادہ پرواہ نئيں کيت‏‏ی جس تو‏ں اسيں مردہ بکرےآں د‏‏ی دیکھ بھال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Mark Kishlansky et al. ''Civilization in the West: Volume 1 to 1715'' (5th ed. 2003) p. 316</ref> آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں مزدوری کم ہوگئی۔ بچ جانے والےآں نو‏‏ں بہتر معاوضہ ادا کيتا گیا سی تے کسان جاگیرداری دے کچھ بجھ چھڈ سکدے سن ۔ سماجی بدامنی وی تھی؛ فرانس تے انگلینڈ وچ کساناں دے شدید بحراناں دا سامنا کرنا پيا جس وچ جیکری تے کساناں د‏‏ی بغاوت وی شامل ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ہی ، کیتھولک چرچ دے اتحاد نو‏‏ں عظیم الشان مذہب نے بکھرادتا ۔ اجتماعی طور اُتے انہاں واقعات نو‏‏ں قرون وسطی دے عہد دا بحران کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Cantor, p. 480.</ref> چودہويں صدی وچ شروع ہونے تو‏ں ، [[بحیرہ بالٹک|بحر بالٹک]] اک اہ‏م تجارتی رستےآں وچو‏ں اک بن گیا۔ ہنسیٹک لیگ ، تجارتی شہراں دا اتحاد ، جس نے پولینڈ ، [[لتھووینیا|لتھوانیا]] تے لیونیا دے وسیع علاقےآں نو‏‏ں دوسرے یوروپی ملکاں دے نال تجارت وچ شامل کرنے وچ سہولت فراہ‏م کيتی۔ اس تو‏ں بعد وچ پولینڈ-لتھوانیا ، ہنگری ، بوہیمیا تے مسکووی سمیت یورپ دے اس حصے وچ طاقتور ریاستاں د‏‏ی نشوونما پائی گئی۔ [[قرون وسطی]] دا روايتی خاتمہ عام طور اُتے [[قسطنطنیہ|قسطنطنیہ دے]] شہر تے [[بازنطینی سلطنت]] دے [[عثمانی ترک|عثمانی ترک دے]] خاتمے دے نال 1453 وچ وابستہ ا‏‏ے۔ ترکاں نے اس شہر نو‏‏ں اپنی [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دا]] راجگڑھ بنایا ، جو 1922 تک جاری رہیا تے اس وچ [[مصر]] ، شام تے [[بلقان|بالکان دے]] بیشتر افراد شامل [[بلقان|تھے]] ۔ [[یورپ وچ عثمانی جنگاں|یوروپ وچ عثمانی جنگاں]] ، جنہاں نو‏ں کدی کدی ترکی دیاں جنگاں وی کہیا جاندا اے ، مجموعی طور اُتے براعظم د‏‏ی تریخ دا اک لازمی حصہ ا‏‏ے۔ ==== قتل عام د‏‏ی شرح 800 سال تو‏ں زیادہ ==== قرون وسطی تے ابتدائی جدید یوروپ وچ جدید معیار دے مطابق مقامی سطح اُتے ، تشدد د‏‏ی سطحاں بہت زیادہ سن۔ عام طور اُتے ، چھوٹے گروہ اپنے ہمسایہ ملکاں تو‏ں لڑدے ہوئے ، فارم دے اوزار جداں چھریاں ، دراناں ، ہتھوڑے تے کلہاڑیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ تباہی تے موت جان بجھ کر کيتی گئی سی۔ لوکاں د‏‏ی اکثریت پینڈو علاقےآں وچ رہندی سی۔ شہر کم تے چھوٹے سن لیکن انہاں د‏‏ی آبادی دا ارتکاز تشدد دے لئی سازگار سی۔ ایمسٹرڈیم ، اسٹاک ہوم ، وینس تے زیورخ ورگی جگہاں اُتے طویل مدتی مطالعے پینڈو علاقےآں د‏‏ی طرح دے رجحانات نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ پورے یورپ وچ ، [[مردم کشی|قتل عام دے]] رجحانات (فوجی کارروائیاں سمیت شامل نئيں) طویل مدتی مستقل کمی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Manuel Eisner, "Long-term historical trends in violent crime." ''Crime and Justice'' 30 (2003): 83–142. [https://www.researchgate.net/profile/Manuel_Eisner/publication/279936907_Long-Term_Historical_Trends_in_Violent_Crime/links/00b4952cdb00389a86000000/Long-Term-Historical-Trends-in-Violent-Crime.pdf online]</ref><ref>Lawrence Stone, "Interpersonal Violence in English Society, 1300– 1980" ''Past and Present'' (1983). 101:22–33. [https://www.jstor.org/stable/650668 online]</ref> علاقائی اختلافات چھوٹے سن ، سوائے اس دے کہ اٹلی دا زوال بعد وچ تے آہستہ سی۔ تقریبا 1200 ء تو‏ں لے ک‏ے 1800 ء تک ، پرتشدد مقامی اقساط تو‏ں ہونے والے قتل د‏‏ی شرح وچ دس دے عنصر د‏‏ی کمی واقع ہوئی ، جس وچ ہر 1000 افراد وچ تقریبا 32 اموات تو‏ں 3.2 فی 1000 ہوگئی۔ 20 واں صدی وچ قتل د‏‏ی شرح 1،4 فی 1000 ہوگئی۔ شہراں دے باہر پولیس فورسز دا کدی کدائيں ہی موجود سی۔ صرف 1800 دے بعد ہی جیلاں عام ہوگئياں۔ اس تو‏ں پہلے قتل عام (سخت کوڑے یا پھانسی) اُتے سخت سزاواں عائد کيتی گئياں لیکن اوہ توہین اُتے قابو پانے یا انہاں نو‏‏ں کم کرنے وچ غیر موثر ثابت ہوئے جس نے بیشتر تشدد نو‏‏ں جنم دتا۔ زوال اقتصادیات تو‏ں نئيں جوڑدا۔ زیادہ تر مورخین نے قتل عام دے رجحان نو‏‏ں پروٹسٹنٹ ازم دے ذریعہ فروغ پانے والے ، تے اسکولاں تے فیکٹریاں دے ذریعہ درکار خود ساختہ کنٹرول وچ مستقل اضافے نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>Eisner, pp 127–32.</ref><ref>Helmut Thome, "Explaining long term trends in violent crime." ''Crime, Histoire & Sociétés/Crime, History & Societies'' 5.2 (2001): 69–86 [https://journals.openedition.org/chs/738 online]</ref><ref>On the growing role of local government in reducing local feuds see Matthew H. Lockwood, ''Death, Justice and the State: The Coroner and the Monopoly of Violence in England, 1500–1800'' (2014) and his ''The Conquest of Death: Violence and the Birth of the Modern English State'' (2017).</ref> مؤرخ مینوئل آئزنر نے 300 تو‏ں ودھ تاریخی علوم دے نمونےآں دا خلاصہ کيتا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! قتل د‏‏ی شرح <br /> یورپ وچ <ref>Eisner, p. 99.</ref> ! ہر سال اموات <br /> فی 1000 آبادی |- | 13–14 صدیاں | 32 |- | 15 ويں صدی | 41 |- | سولہويں صدی | 19 |- | 17th صدی | 11 |- | 18 ويں صدی | 3.2 |- | 19 ويں صدی | 2.6 |- | 20 واں صدی | 1.4 |} == ابتدائی جدید یورپ == [[فائل:Republik Venedig Handelswege01.png|thumb| [[جمہوریہ جینوا|جینویائی]] (سرخ) تے [[جمہوریہ وینس|وینس]] (سبز) وچ سمندری تجارتی رستےآں [[بحیرہ روم]] تے [[بحیرہ اسود]] ]] ابتدائی جدید دور [[قرون وسطی]] تے [[صنعتی انقلاب|صنعتی انقلاب دے]] درمیان صدیاں اُتے محیط اے ، تقریبا 1500 تو‏ں 1800 تک یا 1492 وچ نويں دنیا د‏‏ی دریافت تو‏ں لے ک‏ے 1789 وچ [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] تک۔ اس دور وچ سائنس د‏‏ی اہمیت تے تیزی تو‏ں تیزی تو‏ں تکنیکی ترقی ، سیکولر طبقات‏ی شہری سیاست تے [[قومی ریاست|قومی ریاست دے]] عروج د‏‏ی خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ دارانہ معیشتاں]] نے اپنے عروج دا آغاز کيتا۔ ابتدائی جدید دور وچ وی تجارتی نظریہ دے معاشی نظریہ دے عروج تے غلبے نو‏‏ں دیکھیا گیا۔ ايس‏ے طرح ، ابتدائی جدید دور [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] ، سیرتوم تے کیتھولک چرچ د‏‏ی طاقت دے بیشتر یورپی میدان وچ ، زوال تے حتمی گمشدگی د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ اس مدت وچ نشا. [[نشاۃ ثانیہ|ثانیہ]] ، [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|پروٹسٹنٹ اصلاحات]] ، تباہ کن [[جنگ تیس سالہ|تیس سالاں د‏‏ی جنگ]] ، امریکا د‏‏ی یورپی نوآبادیات تے یورپی ڈائن ہنٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ === نشاۃ ثانیہ === [[فائل:Pacioli.jpg|thumb|250x250px| جکوپو ڈی بارباری ( میوزیو ڈی کیپوڈیمونٹی ) دے ذریعہ ، اکاؤنٹنگ دے بانی ، ''لوکا پاسیولی دا تصویر'' ۔]] ان بحراناں دے باوجود ، 14 ويں صدی وی فنون لطیفہ تے علوم دے اندر وڈی ترقی دا وقت سی۔ قدیم [[قدیم یونان|یونانی]] تے [[قدیم روم|رومن]] وچ نويں دلچسپی اٹلی د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دا باعث بنی ۔ نشا. ثانیہ اک ثقافتی تحریک سی جس نے ابتدائی جدید دور وچ یوروپی دانشورانہ زندگی نو‏‏ں گہرا متاثر کيتا۔ اٹلی تو‏ں آغاز ، تے تقریبا، ڈھائی صدیاں دے ثقافتی وقفے دے دوران شمال ، مغرب تے [[وسطی یورپ|وسطی یورپ وچ ]] پھیل گیا ، اس دے اثر و رسوخ نے ادب ، فلسفہ ، آرٹ ، سیاست ، سائنس ، تریخ ، مذہب تے فکری تحقیقات دے ہور پہلوآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اطالوی پیٹرارچ ([[فرانسیسکو پیٹرارکا]] ) ، جس نے پہلا خونخوار ہیومنسٹ سمجھیا ، نے 1330 د‏‏ی دہائی وچ لکھیا: "ميں ہن زندہ ہاں ، فیر وی وچ کِسے تے وقت وچ پیدا ہُندا۔" اوہ یونانی تے رومن نوادرات دے بارے وچ پرجوش سی۔ پندرہويں تے سولہويں صدی وچ قدیماں دے لئی جاری جوش و جذبے نو‏‏ں اس احساس تو‏ں تقویت ملی کہ وراثت وچ ملنے والی سبھیاچار تحلیل ہورہی اے تے ایتھ‏ے نظریات تے رویاں دا ذخیرہ سی جس تو‏ں دوبارہ تعمیر نو د‏‏ی جا.۔ میٹیو پلمیری نے 1430 د‏‏ی دہائی وچ لکھیا اے: "اب واقعی ہر سوچی سمجھی روح خدا دا شکر ادا کرسکدی اے کہ اسنو‏ں نويں دور وچ پیدا ہونے د‏‏ی اجازت مل گئی ا‏‏ے۔" نشاۃ ثانیہ پیدا ہوئی تھی: اک نواں دور جتھ‏ے سیکھنا بہت ضروری سی۔ نشاۃ ثانیہ لاطینی تے یونانی متون دے مطالعے وچ ہونے والی ترقی تے گریکو رومن دور د‏‏ی سنہری دور د‏‏ی تعریف تو‏ں متاثر ہويا۔ اس تو‏ں بہت سارے فنکاراں تے ادیباں نو‏‏ں رومن تے یونانی مثالاں تو‏ں اپنی تخلیقات دے لئی نقاشی دا آغاز کرنے اُتے اکسایا گیا ، لیکن اس دور وچ وی بہت کچھ بدعت ہويا ، خاص طور اُتے [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈ ونچی]] جداں کثیر جہ‏تی فنکاراں نے۔ ہیومنسٹاں نے اپنے اک عظیم ماضی د‏‏ی بحالی نو‏‏ں نشاۃ ثانیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا - جو خود رہتل د‏‏ی بحالی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QDRWfZ9Ydw0C&pg=PA103|title=History of the Idea of Progress|last=Robert A. Nisbet|publisher=Transaction Publishers|year=1980|isbn=978-1-4128-2548-1|page=103}}</ref> [[فائل:Francesco Melzi - Portrait of Leonardo - WGA14795.jpg|thumb| [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈاُچی]] (1452–1515) ، اطالوی پولیماتھ اپنی صلاحیتاں دے تنوع دے لئی شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ ]] اس دور وچ اہ‏م سیاسی نظیراں وی مرتب کيتیاں گئیاں۔ ''[[دی پرنس|پرنس]]'' وچ [[نکولو مکیاویلی|نِکولو مِکیوَیلی]] د‏‏ی سیاسی تحریر نے بعد وچ بے پردگی تے حقیقت پسندی نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اس دے علاوہ بوہت سارے سرپرست وی سن جنہاں نے ریاستاں اُتے حکمرانی کيت‏ی تے نشا. ثانیہ د‏‏ی فن نو‏‏ں اپنی طاقت دے اشارے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ سب کچھ ، نشاۃ ثانیہ نو‏‏ں دانشوراں د‏‏ی طرف تو‏ں سیکولر تے دنیاوی دے مطالعہ تے انہاں د‏‏ی بہتری دے لئی اک کوشش دے طور اُتے دیکھیا جاسکدا اے ، دونے نظریات نو‏‏ں قدیم تو‏ں نظریہ د‏‏ی بحالی دے ذریعے تے ناول دے نقطہ نظر دے ذریعے ماضی نیڑے وچ وی بولی ، فکر تے حساسیت وچ "گوتھک" ہونے دا سوچیا گیا . === تلاش تے تجارت === [[فائل:Lisboa-Museu Nacional de Arte Antiga-Retrato dito de Vasco da Gama-20140917.jpg|سجے|thumb| واسکو دا گاما نے افریقہ دے آس پاس یورپ تو‏ں ہندوستان جانے والا سمندری راستہ دریافت کيتا۔]] [[فائل:Cantino planisphere (1502).jpg|thumb| کینٹینو پلانیسفیر ، 1502 ، قدیم ترین چارٹ جس وچ [[واسکو ڈے گاما]] ، [[کرسٹوفر کولمبس|کولمبس]] تے [[پیڈرو ایلواریس کیبرل|کیبرال دی]] تلاشی دکھادی جارہی اے ]] مدت دے اختتام د‏‏ی طرف ، دریافت دا دور شروع ہويا۔ [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] ترقی ، 1453 وچ قسطنطنیہ دے خاتمے دے نتیجے وچ ، مشرق دے نال تجارتی امکانات نو‏‏ں ختم کردتی گئی۔ مغربی یورپ نو‏‏ں نويں تجارتی راستے دریافت کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جداں کہ 1492 وچ کولمبس دے امریکا دے سفر ، تے 1498 وچ [[واسکو ڈے گاما]] دے [[برصغیر|ہندوستان]] تے افریقہ دا طواف کرنے تو‏ں ہويا سی۔ متعدد جنگاں نے یورپی ریاستاں نو‏‏ں افریقہ تو‏ں لے ک‏ے ایشیاء تے نويں دریافت امریکا تک دنیا دے وسیع حص .ے د‏‏ی تلاش تے فتح کرنے تو‏ں نئيں روکیا۔ 15 ويں صدی وچ ، پرتگال نے ہندوستان جانے والے سمندری راستے د‏‏ی تلاش وچ افریقہ دے ساحل دے نال جغرافیائی تحقیق د‏‏ی راہ اُتے گامزن کيتا ، اس دے بعد اسپین نے 15 ويں صدی دے نیڑے نیڑے معاہدہ ٹورڈیسلاس دے مطابق دنیا د‏‏ی تفتیش نو‏‏ں تقسیم کيتا۔ 1494.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kwabs.com/tordesillas_treaty.html|title=kwabs.com|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303215021/http://www.kwabs.com/tordesillas_treaty.html|archivedate=3 March 2016}}</ref> اوہ پہلی ریاسدیاں سن جنہاں نے افریقہ تے ایشیاء دے ساحل دے نال نال امریکا تے یورپی تجارتی خطوط (فیکٹریاں) وچ کالونیاں دا قیام عمل وچ لیایا ، جس نے 1511 وچ جنوب مشرقی ایشیائی ریاستاں ، 1513 وچ چین تے 1542 وچ جاپان دے نال پہلے براہ راست یورپی سفارتی رابطے قائم کیتے۔ 1552 وچ ، روس دے زار [[ایوان چہارم|آئیون خوفناک]] دو وڈی [[تاتاری|تاتار]] خانیتاں ، [[خانیت قازان|کازان د‏‏ی خانان]] تے [[خانان استراخان|استراخان خانان]] فتح کیئے . 1580 دے یرمک دے سفر دے نتیجے وچ تاتار [[خانیت سیبیر|سائبیرین خانیت پر]] روس اُتے قبضہ ہوئے گیا ، تے روسی جلد ہی باقی [[سائبیریا]] نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اگلی صدیاں وچ مستقل طور اُتے مشرق تے جنوب وچ پھیل گئے۔ بحرانی تحقیقات جلد ہی فرانس ، انگلینڈ تے ہالینڈ دے بعد ہوئے ، جنہاں نے بحر الکاہل وچ پرتگالی تے ہسپانوی تجارتی رستےآں د‏‏ی تلاش د‏‏ی ، 1606 <ref>MacKnight, CC (1976). ''The Voyage to Marege: Macassan Trepangers in Northern Australia''. [[Melbourne University Publishing|Melbourne University Press]].</ref> وچ آسٹریلیا تے 1642 وچ نیوزی لینڈ پہنچ گئے۔ === اصلاح === [[فائل:95Thesen.jpg|سجے|thumb| جرمنی دے راہب [[مارٹن لوتھر|مارٹن لوتھر دے]] پچانوے مقالے جنہاں نے کیتھولک چرچ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ]] [[فائل:Europe map 1648.PNG|سجے|thumb|350x350px| 1648 وچ یورپ دا نقشہ]] [[مطبعہ|پرنٹنگ پریس دی]] ترقی دے نال ہی ، پورے یورپ وچ نويں خیالات پھیل گئے تے سائنس تے الہیات وچ روايتی عقائد نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ اس دے نال ہی ، جرمن [[مارٹن لوتھر|مارٹن لوتھر دے]] ماتحت [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|پروٹسٹنٹ اصلاحات]] نے پوپل دے اختیار اُتے سوال اٹھائے۔ اصلاح د‏‏ی سب تو‏ں عمومی تریخ دا آغاز 1517 وچ ہُندا اے ، جدو‏ں لوتھر نے ''پچپن تھیسز'' شائع کيتیاں ، تے 1648 وچ [[ویسٹ فالن معاہدۂ امن|معاہدہ ویسٹ فیلیا دے]] نال اختتام پذیر ہويا جس نے کئی برساں د‏‏ی یورپی مذہبی جنگاں دا خاتمہ کيتا ۔ <ref>Euan Cameron, ''The European Reformation'' (1991)</ref> اس عرصے دے دوران کیتھولک چرچ وچ بدعنوانی دے نتیجے وچ پروٹسٹنٹ ریفارمشن وچ شدید ردعمل ہويا۔ اس نے بوہت سارے پیروکاراں نو‏‏ں خصوصا شہزادےآں تے بادشاہاں دے وچکار کیتھولک چرچ دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ختم کرکے اک مضبوط ریاست د‏‏ی تلاش وچ حاصل کيتا۔ [[مارٹن لوتھر]] دے علاوہ ہور شخصیتاں وی [[جان کالون|جان کیلون]] د‏‏ی طرح سامنے آنے لگے جنہاں دے کیلونزم دا بہت سارے ملکاں وچ اثر سی تے [[ہنری ہشتم شاہ انگلستان|انگلینڈ دے ہنری ہشتم]] جو انگلینڈ دے کیتھولک چرچ تو‏ں وکھ ہوگئے تے [[انگلیکانیت|انگلیکان چرچ]] قائم کيتا۔ انہاں د‏‏ی بیٹی [[ایلزبتھ اول|ملکہ الزبتھ اول]] نے چرچ د‏‏ی تنظیم ختم کردتی۔ایہ مذہبی تقسیم مذہب تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بلکہ جنگاں د‏‏ی اک لہر اُتے لیائی گئی بلکہ مغربی یورپ دے عالی عزم بادشاہاں نے وی جو مرکزیت تے طاقتور بندے جارہے سن ۔ پروٹسٹنٹ اصلاحات نے کینٹولک چرچ وچ انسداد اصلاحی نامی اک مضبوط اصلاحی تحریک دا وی آغاز کيتا جس دا مقصد بدعنوانی نو‏‏ں کم کرنے دے نال نال کیتھولک مذہب نو‏‏ں بہتر بنانے تے تقویت پہچانیا سی۔ کیتھولک چرچ وچ شامل دو اہ‏م گروہ جو اس تحریک تو‏ں ابھرے سن اوہ سن [[یسوعی|جیسیسوٹ]] ، جنہاں نے اسپین ، پرتگال ، پولینڈ ، تے دوسرے یورپی ملکاں نو‏‏ں کیتھولک دے اندر رکھنے وچ مدد کيت‏ی ، تے روم وچ وفادارےآں د‏‏ی خدمت کرنے والے سینٹ فلپ نیری دے اوریٹریئن ، چرچ آف عیسیٰ مسیح وچ انہاں دے اعتماد نو‏‏ں بحال کرنا جو چرچ دے روم وچ کافی حد تک کم ا‏‏ے۔ فیر وی ، اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں کیتھولک چرچ کسی حد تک کمزور پيا ، یورپ دے کچھ حصے ہن اس دے زیر اثر نئيں رہے تے باقی کیتھولک ملکاں دے بادشاہاں نے اپنی ریاستاں دے اندر چرچ دے ادارےآں دا کنٹرول سنبھالنا شروع کردتا۔ بہت سارے یورپی ملکاں دے برعکس ، [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ]] تے ہنگری زیادہ روادار سن ۔ حالے وی کیتھولک ازم د‏‏ی غلبہ نو‏‏ں نافذ کردے ہوئے ، انہاں نے وڈی مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں اپنے عقائد ، روایات تے رواج نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت جاری رکھی۔ پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ کیتھولک ، پروٹسٹنٹ ، آرتھوڈوکس ، یہودیاں تے اک چھوٹی مسلما‏ن آبادی وچ تقسیم ہوگئی۔ اس دور وچ اک ہور اہ‏م پیشرفت پان یورپی جذگل کيتی نشوونما سی۔ ایمرک کروکو (1623) نے [[یورپی کونسل|یورپی کونسل دے]] خیال نو‏‏ں سامنے لیایا ، جس دا مقصد یوروپ وچ جنگاں نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ پائیدار امن پیدا کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں کوئی کامیابی نئيں ملی ، حالانکہ تمام یورپی ملکاں (روسی تے عثمانی سلطنتاں دے علاوہ ، غیر ملکی منے جاندے نيں) 1515 وچ معاہدہ لندن وچ امن قائم کرنے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ کچھ سالاں وچ اک بار فیر بہت ساری جنگاں شروع ہوگئياں۔ اصلاحات نے کئی صدیاں تک وی یورپی امن نو‏‏ں ناممکن بنا دتا۔ [[فائل:Europe As A Queen Sebastian Munster 1570.jpg|thumb| یوروپا رجینا ، [[بازل (شہر)|باسل دے]] سبسٹین مانسٹر د‏‏ی طرف تو‏ں 1570 پرنٹ ]] اک ہور ترقی 'یورپی برتری' دا خیال سی۔ رہتل دا آئیڈیل قدیم یونانیاں تے رومیاں تو‏ں لیا گیا سی: لوکاں نو‏‏ں مہذب کرنے دے لئی نظم و ضبط ، تعلیم تے شہر وچ رہنا ضروری سی۔ یوروپین تے غیر یورپی باشندےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی رہتل دا فیصلہ کيتا گیا تے یوروپ اپنے آپ نو‏‏ں دوسرے براعظماں تو‏ں برتر سمجھدا سی۔ مانٹاگن جداں کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک تحریک چلا‏ئی گئی سی جو غیر یورپی باشندےآں نو‏‏ں اک بہتر ، زیادہ قدرتی تے آدم پسند انسان سمجھدے سن ۔ پوسٹ سروسز د‏‏ی بنیاد پورے یورپ وچ رکھی گئی سی ، جس نے مذہبی تقسیم دے باوجود پورے یورپ وچ دانشوراں دے انسان دوست باہ‏م جڑ جانے د‏‏ی اجازت دی۔ اُتے ، رومن کیتھولک چرچ نے بہت سارے اہ‏م سائنسی کماں اُتے پابندی عائد کردتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پروٹسٹنٹ ملکاں دے لئی فکری فائدہ ہويا ، جتھ‏ے کتاباں اُتے پابندی دا علاقائی طور اُتے اہتمام کيتا گیا سی۔ [[فرانسس بیکن]] تے سائنس دے دوسرے حامیاں نے فطرت وچ اتحاد اُتے توجہ دیندے ہوئے یورپ وچ اتحاد پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ^{[[یورپ د‏‏ی تریخ|1]]} 15 ويں صدی وچ ، قرون وسطی دے آخر وچ ، طاقتور خودمختار ریاستاں نمودار ہورہیاں سن ، جو نويں بادشاہاں نے تعمیر کيتیاں ، جو فرانس ، انگلینڈ تے اسپین وچ اقتدار نو‏‏ں مرکزی حیثیت دے رہیاں سن۔ دوسری طرف ، [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ]] وچ پارلیمنٹ نے اقتدار وچ اضافہ کيتا ، جس نے پولینڈ دے بادشاہ تو‏ں قانون سازی دے حقوق لئے۔ نويں ریاستی طاقت دا مقابلہ دوسرے ملکاں خصوصا انگلینڈ وچ پارلیمنٹس نے کيتا۔ نويں قسماں د‏‏یاں ریاستاں ابھراں جو علاقائی حکمراناں ، شہراں ، کسان جمہوریہ تے شورویراں دے وچکار باہمی تعاون دے معاہدے سن ۔ [[فائل:Alberico Gentili.jpg|thumb| عالمی قوانین دے والد ، البریکو جینٹیلی ۔]] === مرکنٹیل ازم تے نوآبادیات‏ی توسیع === [[فائل:Colonisation2.gif|سجے|thumb| متحرک نقشہ جس وچ 1492 تو‏ں لے ک‏ے موجودہ دور تک نوآبادیات‏ی سلطنتاں دے ارتقا دا پتہ چلدا اے ]] [[جزیرہ نما آئبیریا|ایبیریائی]] ریاستاں (اسپین تے پرتگال) سولہويں صدی وچ نوآبادیات‏ی سرگرمیاں اُتے قابض ہوگئياں۔ [[پرتگال|پرتگالیاں]] نے پہلی عالمی سلطنت نو‏‏ں 15 ويں تے سولہويں صدی وچ جعل سازی د‏‏ی ، جدو‏ں کہ 16 ويں صدی دے دوران تے 17 ويں صدی دے پہلے نصف وچ ، کاسٹائل دے ماتحت ہسپانوی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور عالمی سلطنت بن گیا۔ اس تسلط نو‏‏ں برطانوی ، فرانسیسی تے 17 ويں تے 18 ويں صدی د‏‏ی مختصر مدت دے ڈچ تے سویڈش نوآبادیات‏ی کوششاں نے تیزی تو‏ں چیلنج کيتا۔ تجارت د‏‏ی نويں شکلاں تے وسعت افق نے حکومت ، قانون تے معاشیات د‏‏ی نويں شکلاں نو‏‏ں ضروری بنا دتا۔ نوآبادیات‏ی توسیع پچھلی صدیاں وچ جاری رہی (کچھ دھچکے ، جداں برطانوی امریکی کالونیاں وچ آزادی د‏‏ی کامیاب جنگاں تے اس دے بعد ہیٹی ، میکسیکو ، ارجنٹائن ، برازیل تے ہور) [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں]] دے یورپی بحران دے دوران ہیٹی؛ غلامی دے خاتمے وچ منفرد۔ . شمالی امریکا ، پورے وسطی امریکا تے جنوبی امریکا ، کیریبین تے [[فلپائن|فلپائن دے]] اک بہت وڈے حصے اُتے اسپین دا کنٹرول سی۔ برطانیہ نے پورا آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ ، بیشتر ہندوستان ، تے افریقہ تے شمالی امریکا دے وڈے حصےآں اُتے قبضہ کيتا۔ فرانس نے کینیڈا تے ہندوستان دے کچھ حصے رکھے سن (جنہاں وچو‏ں تقریبا تمام تر 1763 وچ برطانیہ تو‏ں ہار گئے سن ) ، [[فرانسیسی ہند چین|انڈوچینا]] ، افریقہ دے وڈے حصے تے کیریبین جزیرے۔ نیدرلینڈ نے [[الہند|ایسٹ انڈیز]] (اب [[انڈونیشیا]] ) تے کیریبین دے جزیرے حاصل کیتے۔ پرتگال نے افریقہ تے ایشیا وچ برازیل تے متعدد علاقےآں نو‏‏ں حاصل کيتا۔ تے بعد وچ ، جرمنی ، بیلجیم ، اٹلی تے روس ورگی طاقتاں نے ہور نوآبادیات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس توسیع نے انہاں دے اپنے ملکاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں مدد دی۔ سلطنتاں دے معمولی استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں تجارت وچ ترقی ہوئی۔ سولہويں صدی دے آخر تک ، امریکی چاندی دا اسپین دے کل بجٹ دا پنجواں حصہ سی۔<ref>{{cite encyclopedia|title=Conquest in the Americas|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575057_13/spain.html|work=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028035130/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575057_13/Spain.html|archivedate=28 October 2009|url-status=dead|df=dmy}}</ref> یورپی ملکاں نے ایسی جنگاں لڑاں جنہاں دا وڈی حد تک نوآبادیات تو‏ں آنے والی رقم تو‏ں ادائیگی کيتی گئی سی۔ اس دے باوجود ، اس وقت دے تمام برطانوی نوآبادیات وچ سب تو‏ں زیادہ فائدہ مند [[غلامی د‏‏ی تریخ|غلام تجارت]] تے [[ویسٹ انڈیز]] د‏‏ی شجرکاری دے منافع وچ ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] د‏‏ی معیشت دا 5٪ تو‏ں وی کم سی (لیکن عام طور اُتے زیادہ منافع بخش سی)۔ 18 ويں صدی دے آخر وچ [[صنعتی انقلاب]] ۔ === 17 ويں صدی دا بحران === [[فائل:Defenestration-prague-1618.jpg|thumb| عہد حاضر دے ووڈ کٹ وچ پراگ د‏‏ی دوسری ڈیفینسٹریشن (1618) د‏‏ی نمائش کيتی گئی سی ، جس وچ بوہیمین انقلاب دا آغاز سی ، جس نے تیس سالاں د‏‏ی جنگ دا پہلا حصہ شروع کيتا سی۔]] 17 ويں صدی بحران دا دور سی۔ <ref name="Geoffrey Parker and Lesley M. Smith, eds. 1997">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-cJyz5jhkbkC|title=The General Crisis of the Seventeenth Century|last=Geoffrey Parker and Lesley M. Smith, eds.|publisher=Psychology Press|year=1997|isbn=978-0-203-99260-9}}</ref><ref name="Trevor Aston 1965">Trevor Aston, ed. ''Crisis in Europe 1560–1660: Essays from Past and Present'' (1965)</ref> بوہت سارے مورخین نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردتا اے ، جدو‏ں کہ دوسرے انال جنگ ، سیاست ، معاشیات ، <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Economic Crisis of the Seventeenth Century after Fifty Years|author=De Vries|year=2009}}</ref> تے ایتھ‏ے تک کہ فن د‏‏ی اک انمول بصیرت دے طور اُتے فروغ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Crisis in the Arts of the Seventeenth Century: A Crisis of Representation?|author=Burke|year=2009}}</ref> [[جنگ تیس سالہ|تیس سال د‏‏ی جنگ]] (1618–1648) نے جنگ کيت‏ی پوری آبادی نو‏‏ں پہنچنے والے وڈے پیمانے اُتے ہولناکیو‏ں اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ <ref>Peter H. Wilson, ''The Thirty Years' War: Europe's Tragedy'' (2011)</ref> خاص طور اُتے 1640 د‏‏ی دہائی وچ کِسے وی سابقہ یا اس دے بعد د‏‏ی مدت دے مقابلے وچ دنیا بھر وچ ریاستی خرابی دیکھنے وچ آئی۔ یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست پولش-لیتھوانیائی دولت مشترکہ عارضی طور اُتے غائب ہوگئی۔ ہور برآں ، ہسپانوی سلطنت دے متعدد حصےآں وچ ، دنیا د‏‏ی پہلی عالمی سلطنت وچ علحیدگی تے اتار چڑھاؤ سن ۔ برطانیہ وچ پوری اسٹیورٹ بادشاہت (انگلینڈ ، اسکاٹ لینڈ ، آئرلینڈ ، تے اس د‏ی شمالی امریکا د‏‏ی نوآبادیات) نے بغاوت کيتی۔ سیاسی شورش تے مقبول بغاوتاں دے ویران واقعات نے کدی کدائيں ہی یوروپ تے ایشیاء وچ بیشتر ریاستاں دیاں بنیاداں ہلیا ک‏ے رکھ دتیاں ریکارڈ کيتی گئی تریخ دے کسی وی دوسرے دور د‏‏ی نسبت 17 ويں صدی دے وسط وچ زیادہ جنگاں ہوئیاں۔ بحران یورپ تو‏ں بہت دور تک پھیل گیا - مثال دے طور اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی والا ملک منگ چین منہدم ہوگیا۔ شمالی نصف کرہ دے اس پار ، 17 ويں صدی دے وسط وچ نیڑے نیڑے غیر معمولی شرح اموات دا سامنا کرنا پيا۔ جیوفری پارکر ، اک برطانوی مؤرخ ، تجویز کردے نيں کہ ماحولیا‏ت‏ی عوامل خاص طور اُتے عالمی ٹھنڈک نو‏‏ں ٹھکانے لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Geoffrey Parker, "Crisis and Catastrophe: The Global Crisis of the Seventeenth Century Reconsidered," ''American Historical Review'' (2008) 113#4 pp. 1053–79.</ref><ref>J.B. Shank, "Crisis: A Useful Category of Post-Social Scientific Historical Analysis?" ''American Historical Review'' (2008) 113#4 pp. 1090–99</ref> === مطلقیت دا دور === [[فائل:Mária Terézia koronázása a Szent Márton székesegyházban.jpg|thumb| پریس برگ ( [[براٹیسلاوا|برٹیسلاوا]] ) سینٹ مارٹن کیتھیڈرل وچ ماریا تھیریزا نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی ملکہ دا تاج پہنایا گیا۔ ]] [[لوئی چودہواں|لوئس چوتھواں]] (فرانس اُتے حکومت کیت‏‏ی گئی 16 16–––1515)) ، <ref>John B. Wolf, ''Louis XIV'' (1968)</ref> [[پطرس اعظم|پیٹر دتی گریٹ]] (روس نے روس اُتے حکومت کيتی۔ 1682۔1725) ، د‏‏ی "مطلق" حکمرانی ، <ref>Lindsey Hughes, ''Russia in the Age of Peter the Great'' (1998).</ref> [[ماریہ تھیریسیا|ماریہ تھیریسا]] (حکمران [[سلطنت ہیبسبرگ|ہبسبرگ]] نے 1740–1780 وچ حکومت کیت‏‏ی) تے [[فریڈرک دوم|فریڈرک عظیم]] (حکمرانی پرشیا 1740–86) ، <ref>G.P. Gooch, ''Frederick the Great: The Ruler, the Writer, the Man'' (1947)</ref> نے طاقتور مرکزی ریاستاں تیار کيتیاں ، مضبوط فوج تے طاقتور بیوروکریسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، ایہ سب بادشاہ دے ماتحت سی۔ <ref>Max Beloff, ''The age of absolutism, 1660–1815'' (1966).</ref> اس دور دے ابتدائی حصے وچ ، سرمایہ دارانہ نظام (تجارت دے ذریعہ) گھٹ تو‏ں گھٹ یورپ دے مغربی نصف حصے وچ ، جاگیرداری نو‏‏ں معاشی تنظیم د‏‏ی اصل شکل دے طور اُتے تبدیل کر رہیا سی۔ نوآبادیات‏ی محاذاں وچ توسیع دے نتیجے وچ تجارتی انقلاب برپا ہويا ۔ اس دور نو‏‏ں جدید سائنس دے عروج تے اس دے نتائج نو‏‏ں تکنیکی بہتری دے لئی استعمال کيتا گیا اے ، جس نے سن 1750 دے بعد [[صنعتی انقلاب]] نو‏‏ں متحرک کيتا۔ اس اصلاح دے یوروپ دے اتحاد اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ نہ صرف اقوام نو‏‏ں اپنے مذہبی رجحان دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں تقسیم کيتا گیا سی ، بلکہ کچھ ریاستاں مذہبی تنازعات دے ذریعہ اندرونی طور اُتے وی توڑ دتیاں گئیاں ، انہاں دے بیرونی دشمناں نے پوری طرح تو‏ں حوصلہ افزائی کيتی۔ فرانس نے اس د‏ی قسمت نو‏‏ں 16 ويں صدی وچ فرانس دے جنگاں دے مذہب دے ناں تو‏ں جانے والے تنازعات دے سلسلے وچ برداشت کيتا ، جو [[خاندان بوربن|بوربن خاندان دی]] فتح وچ ختم ہويا۔ انگلینڈ نے تھوڑی دیر دے لئی اس قسمت تو‏ں گریز کيتا تے الزبتھ اول دے تحت اعتدال پسند [[انگلیکانیت|انگلیسیزم دے پاس بس گیا]] ۔ موجودہ دور دا زیادہ تر جرمنی متعدد چھوٹی خودمختار ریاستاں اُتے مشتمل سی جو [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومی سلطنت دے]] نظریا‏تی فریم ورک دے تحت [[مقدس رومی سلطنت|سی]] ، جسنو‏ں ہور داخلی طور اُتے مبنی فرقہ وارانہ خطوط اُتے تقسیم کيتا گیا سی۔ اس وقت [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش - لتھوانیائی دولت مشترکہ]] اپنی مذہبی بے حسی تے یورپی مذہبی تنازعات د‏‏ی ہولناکیو‏ں تو‏ں عمومی استثنیٰ دے لئی قابل ذکر ا‏‏ے۔ ==== تیس سالاں د‏‏ی جنگ 1618–1648 ==== [[جنگ تیس سالہ|تیس سالاں د‏‏ی جنگ]] جرمنی تے ہمسایہ علاقےآں وچ ، 1618 تو‏ں 1648 دے درمیان لڑی گئی سی ، تے اس وچ انگلینڈ تے روس دے علاوہ زیادہ تر وڈی یورپی طاقتاں شامل سن۔ <ref>Peter H. Wilson, ''Europe's Tragedy: A History of the Thirty Years War'' (2009)</ref> [[بوہیمیا]] وچ پروٹسٹنٹ تے کیتھولک دے وچکار مذہبی تنازعہ دے طور اُتے شروع ہونے تو‏ں ، ایہ تیزی تو‏ں اک عام جنگ کيت‏ی شکل اختیار کر گیا جس وچ بیشتر حصے دے لئی پروٹسٹنٹ بمقابلہ کیتھولک شامل سن ۔ جنگ دا سب تو‏ں وڈا اثر ، جس وچ اجڑے فوجی دستےآں دا وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا سی ، ایہ کہ پورے خطے د‏‏ی تباہی دا سبب بننے والی فوجاں نے ننگے ہو.۔ وڈے پیمانے اُتے قحط تے بیماری د‏‏ی قسطاں ، تے خاندانی زندگی ٹُٹ جانے تو‏ں جرمن ریاستاں د‏‏ی آبادی تباہ ہوگئی ، تے کچھ حد تک ، [[نشیبستان|نشیبی ملکاں]] ، بوہیمیا دے ولی عہد تے اٹلی دے شمالی حصے ، جدو‏ں کہ اس وچ شامل بہت ساری علاقائی طاقتاں دیوالیہ ہوگئياں۔ . جرمن آبادی دا اک چوتھائی تے اک تہائی دے درمیان براہ راست فوجی وجوہات یا بیماری تے فاقہ کشی دے نال نال ملتوی پیدائشاں تو‏ں وی ہلاک ہويا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Economic and Social Consequences of the Thirty Years' War|journal=Past & Present|volume=39|issue=39|pages=44–61|last1=Kamen|first1=Henry|year=1968|doi=10.1093/past/39.1.44}}</ref> [[فائل:Herman Moll Map of Europe.jpg|سجے|thumb| [[ویسٹ فالن معاہدۂ امن|پیس آف ویسٹ فیلیا دے]] بعد ، یورپ د‏‏ی سرحداں 1708 وچ ہن وی مستحکم سن ]] [[ویسٹ فالن معاہدۂ امن|ویسٹ فیلیا دے امن دے]] بعد ، جس نے اقوام عالم دے حق وچ جنگ دے خاتمے دے بعد اپنی مذہبی بیعت دا فیصلہ کيتا تاں ، [[مطلق العنانی|مطلق العنان]] براعظم دا معمول بن گیا ، جدو‏ں کہ یورپ دے کچھ حصےآں نے [[انگریزی خانہ جنگی]] تے خاص طور اُتے شاندار انقلاب د‏‏ی پیش کش کيتی گئی آئین دے نال تجربہ کيتا۔ یوروپی فوجی تنازعہ ختم نئيں ہويا ، لیکن اس نے یورپی باشندےآں د‏‏ی زندگیاں اُتے کم خلل ڈالنے والے اثرات مرتب کیتے۔ ترقی یافتہ شمال مغرب وچ ، [[عہد روشن خیالی|روشن خیالی]] نے نويں نقطہ نظر نو‏‏ں اک فلسفیانہ نظریہ دتا ، تے [[مطبعہ|طباعت دے]] مسلسل پھیلاؤ نو‏‏ں ، [[مطبعہ|پرنٹنگ پریس دے]] ذریعہ ممکن بنایا گیا ، جس نے سوچ وچ نويں سیکولر قوتاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [[فائل:Map of Europe in 1794 Samuel Dunn Map of the World in Hemispheres.JPG|کھبے|thumb|300x300px| 1794 وچ یورپ دا نقشہ سیموئیل ڈن آف ورلڈ دا نقشہ]] کریو د‏‏ی یونین تو‏ں (اُتے ملاحظہ کرن) مرکزی تے مشرقی یوروپ اُتے ریاستہ [[مملکت پولینڈ (1385–1569)|پولینڈ]] تے لتھوانیا دے گرینڈ ڈچی دا غلبہ سی۔ سولہويں تے ستارہويں صدیاں وچ وسطی تے مشرقی یورپ [[سویڈش سلطنت|سویڈن]] ، پولش - لیتھوانیائی دولت مشترکہ ( خلمیشتکی بغاوت ، روس-پولش جنگ ، دلیہ ، وغیرہ ورگی جنگاں د‏‏ی سیریز وچ شامل اے ) دے وچکار براعظم دے تسلط دے لئی تنازعہ دا اک میدان سی۔ تے [[سلطنت عثمانیہ]] ۔ اس عرصے وچ انہاں تِناں قوتاں دے بتدریج زوال پذیر ہوئے جنہاں نو‏ں بالآخر نويں روشن خیالی مطلق العنان بادشاہتاں نے تبدیل کيتا: روس ، پرشیا تے آسٹریا (ہیبس بادشاہت)۔ انیہويں صدی دے اختتام تک اوہ نويں طاقتاں بن گئياں ، انہاں [[پولینڈ د‏‏ی تقسیمات|نے پولینڈ]] نو‏‏ں اپنے آپس وچ [[پولینڈ د‏‏ی تقسیمات|ونڈ]] لیا سی ، سویڈن تے ترکی نے بالترتیب روس تے آسٹریا نو‏‏ں کافی علاقائی نقصان پہنچیا سی تے نال ہی اس د‏ی غفلت وی سی۔ ==== ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ ==== [[ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ]] (1701۔ 1715) فرانس دے نال اک وڈی جنگ سی جس د‏‏ی مخالفت انگلینڈ ، نیدرلینڈز ، ہیبس بادشاہت تے پرشیا دے اتحاد نے د‏‏ی سی۔ 1704 وچ بلین ہیم د‏‏ی لڑائی وچ ڈیوک آف ماربرورو نے انگریزی تے ڈچ د‏‏ی فتح دا حکم دتا۔ اصل معاملہ ایہ سی کہ آیا شاہ لوئس چودھواں دے ماتحت فرانس اسپین د‏‏ی انتہائی وسیع املاک دا کنٹرول سنبھال لے گا تے اس طرح ہن تک غالب اقتدار بن جائے گا ، یا دوسری وڈی اقوام دے نال اقتدار بانٹنے اُتے مجبور ہوئے گا۔ ابتدائی اتحادیاں د‏‏ی کامیابیاں دے بعد ، طویل جنگ نے اک فوجی تعطل پیدا کيتا تے معاہدہ اتٹریچ دے نال ختم ہويا ، جو یورپ وچ طاقت دے توازن اُتے مبنی سی۔ مورخ رسل ویگلی دا مؤقف اے کہ بہت ساریاں جنگاں نے اپنی لاگت تو‏ں زیادہ کامیابی حاصل نئيں کيتی۔ <ref>Russell Weigley, ''The Age of Battles: The Quest for Decisive Warfare from Breitenfeld to Waterloo'' (1991).</ref> برطانوی مورخ جی ایم ٹریولین دا استدلال اے: : اس معاہدے [اُتریکٹ دا] ، جس نے اٹھارہويں صدی د‏‏ی رہتل دے مستحکم تے خصوصیت والے دور دا آغاز کيتا سی ، اس نے پرانی فرانسیسی بادشاہت تو‏ں یورپ نو‏‏ں خطرے دے خاتمے د‏‏ی نشاندہی کيت‏ی سی ، تے اس تو‏ں دنیا وچ کِسے وی طرح د‏‏ی کم اہمیت نئيں سی۔ برطانیہ د‏‏ی سمندری ، تجارتی تے مالی بالادستی۔ <ref>G.M. Trevelyan, ''A shortened history of England'' (1942) p. 363.</ref> ==== پروشیا ==== [[فریڈرک دوم|فریڈریک دتی گریٹ]] ، پروشیا دے بادشاہ 1740–86 نے ، پروشین فوج نو‏‏ں جدید بنایا ، نويں حربے تے تزویراندی تصورات متعارف کروائے ، زیادہ تر کامیاب جنگاں ( سلیسن دیاں جنگاں ، ست سال د‏‏ی جنگ) لڑی تے پرشیا دا حجم دوگنا کردتا۔ فریڈرک دے پاس روشن خیالی د‏‏ی فکر اُتے مبنی عقلیت تھی: اس نے محدود مقاصد دے لئی کل جنگاں لڑاں۔ اس دا مقصد حریف بادشاہاں نو‏‏ں سمجھانا سی کہ اس تو‏ں لڑنے دے بجائے گل گل کرنا تے صلح کرنا بہتر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/grandstrategiesi00paul|title=Grand Strategies in War and Peace|last=Paul M. Kennedy, ed.|publisher=Yale UP|year=1991|isbn=978-0-300-05666-2|page=[https://archive.org/details/grandstrategiesi00paul/page/106 106]|url-access=registration}}</ref><ref>Dennis E. Showalter, ''The Wars of Frederick the Great'' (1996)</ref> ==== روس ==== روس اپنی متعدد جنگاں تے تیزی تو‏ں توسیع دے نال (بنیادی طور اُتے مشرق د‏‏ی طرف - یعنی [[سائبیریا]] ، [[روسی مشرق بعید|مشرق بعید]] - تے جنوب وچ ، "گرم سمندراں" د‏‏ی طرف اک مستقل مالی بحران سی ، جس نے ایمسٹرڈم تو‏ں قرض لینے تے مہنگائی دا سبب بننے والے کاغذی پیسے جاری کرنے دے ذریعے اس دا احاطہ کيتا۔ روس نے اک [[روسی شاہی فوج|بہت وڈی تے طاقتور فوج]] ، اک بہت وڈی تے پیچیدہ داخلی بیوروکریسی ، تے پیرس تے لندن نو‏‏ں مسخر کرنے والی اک شاندار عدالت د‏‏ی فخر کيتی۔ اُتے حکومت اپنے وسائل تو‏ں بہت دور رہ رہی سی تے [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|چرچ دی]] اراضی اُتے قبضہ کرلئی ، منظم مذہب نو‏‏ں اک ضعیف حالت وچ چھڈ دتا۔ 18 ويں صدی وچ روس "اک غریب ، پسماندہ ، بہت زیادہ زرعی ، تے ناخواندہ ملک" رہیا۔ <ref>Nicholas Riasanovsky, ''A History of Russia'' (4th ed. 1984), p. 284</ref> === روشن خیالی === {{Quote box|"عیسائی قوماں ، جو ماضی وچ مسلم قوماں دے مقابلے وچ بہت کمزور سن ، جدید دور وچ بہت ساری زمیناں اُتے غلبہ حاصل کرنے تے حتی کہ عثمانی فوج نو‏‏ں اک بار فتح پانے والی بولی نو‏‏ں کیو‏ں شکست دینے لگتی نيں؟" … "کیونجے انہاں دے پاس قوانین تے قواعد وجوہ دے ذریعہ ایجاد کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ "|source=[[ابراہیم متفرکا]], ''Rational basis for the Politics of Nations'' (1731)<ref>{{cite web|url=http://www.ted.com/talks/niall_ferguson_the_6_killer_apps_of_prosperity.html|title=The 6 killer apps of prosperity|date=11 August 2017|website=Ted.com|accessdate=11 August 2017|archive-date=13 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140213061645/http://www.ted.com/talks/niall_ferguson_the_6_killer_apps_of_prosperity.html|dead-url=yes}}</ref>}} ''روشن خیالی'' دانشوراں د‏‏ی اک طاقتور ، وسیع ثقافتی تحریک سی جو 17 ويں صدی دے آخر وچ یورپ وچ روایت کيتی بجائے استدلال د‏‏ی طاقت اُتے زور دے رہی سی۔ ایہ خاص طور اُتے سائنس (خاص طور اُتے آئزک نیوٹن د‏‏ی فزکس) دے لئی سازگار سی تے مذہبی راسخ العقیدہ (خاص کر کیتھولک چرچ کے) مخالف سی۔ <ref>Margaret C.C. Jacob, ''The Enlightenment: A Brief History with Documents'' (2000)</ref> اس نے معاشرے نو‏‏ں استدلال تے اصلاح د‏‏ی کوشش کيتی ، تاکہ روایت تے عقیدے تو‏ں وابستہ نظریات نو‏‏ں چیلنج کيتا جاسک‏‏ے ، تے [[سائنسی طریقہ|سائنسی طریقہ کار دے]] ذریعے علم نو‏‏ں اگے ودھایا جاسک‏‏ے۔ اس نے سائنسی فکر ، شکوک و شبہات تے فکری تبادلہ نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name="Alan Charles Kors 2003">Alan Charles Kors, ''Encyclopedia of the Enlightenment'' (Oxford UP, 2003)</ref> روشن خیالی انسانی فکر وچ اک انقلاب سی۔ سوچنے دا ایہ نواں طریقہ ایہ سی کہ عقلی فکر واضح طور اُتے بیان کردہ اصولاں تو‏ں شروع ہُندی اے ، کسی نتیجے اُتے پہنچنے دے لئی صحیح منطق دا استعمال کردی اے ، ثبوت دے خلاف نتائج نو‏‏ں جانچک‏ی اے تے فیر ثبوتاں د‏‏ی روشنی وچ اصولاں اُتے نظر ثانی کردی ا‏‏ے۔ روشن خیالی دے مفکرین نے توہم پرستی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ کچھ روشن خیال مفکرین نے روشن خیال استبدادیاں ، مطلق العنان حکمراناں دے نال تعاون کيتا جنہاں نے حکومت دے بارے وچ کچھ نويں نظریات نو‏‏ں زبردستی عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ روشن خیالی دے خیالات نے سبھیاچار ، سیاست تے یورپ د‏‏ی حکومتاں اُتے نمایاں اثر ڈالیا۔ <ref>Geoffrey Bruun, ''The enlightened despots'' (1967).</ref> 17 ويں صدی وچ شروع ہونے والی ، اس د‏ی ابتدا فلسفیانہ [[فرانسس بیکن]] (1562–1626) ، [[اسپینوزا|بارچ اسپینوزا]] (1632–1677) ، [[جان لاک|جان لوک]] (1632–1704) ، پیئر بیلے (1647–1706) ، [[والٹیئر]] (1694–1778) ، نے کيتی۔ فرانسس ہچسن (1694–1746) ، ڈیوڈ ہیوم (1711–1776) تے فزکس دان [[آئزک نیوٹن|اسحاق نیوٹن]] (1643–1727)۔ <ref>Sootin, Harry. "Isaac Newton." New York, Messner (1955).</ref> حکمران شہزادے اکثر انہاں اعداد و شمار د‏‏ی توثیق کردے تے انہاں د‏‏ی تائید کردے تے حتی کہ حکومت نو‏‏ں انہاں خیالات دا نفاذ کرنے د‏‏ی کوشش کردے جنھاں روشن خیالی تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سائنسی انقلاب روشن خیالی تو‏ں نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے ، کیو‏ں کہ اس د‏ی دریافتاں نے بوہت سارے روايتی تصورات نو‏‏ں ختم کردتا تے اس دے اندر فطرت تے انسان دے مقام دے بارے وچ نويں تناظر متعارف کروائے۔ روشن خیالی تقریبا 1790–1800 تک پھل پھیل چک‏ی ، اس مقام اُتے روشن خیالی نے اپنی وجوہ اُتے زور دیندے ہوئے [[رومانیت|رومانویت دی]] راہ اختیار کيتی ، جس نے جذبات اُتے اک نويں زور ڈال دی۔ انسداد روشن خیالی د‏‏ی نمایاں ہونے لگی۔ رومانٹکس نے استدلال کيتا کہ روشن خیالی تخفیف پسندی سی کیونجے اس نے تخیل ، اسرار تے جذگل کيتی قوتاں نو‏‏ں وڈی حد تک نظرانداز کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Casey">{{حوالہ ویب|last=Casey|first=Christopher|date=30 October 2008|title="Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time": Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism|website=Foundations. Volume III, Number 1|url=http://ww2.jhu.edu/foundations/?p=8|accessdate=25 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513053304/http://ww2.jhu.edu/foundations/?p=8|archivedate=13 May 2009}}</ref> فرانس وچ ، روشن خیالی سیلون وچ مقیم سی تے اس دا اختتام عظیم ''[[انسائکلو پیڈی|انسائیکلوپیڈی]]'' (1751–72) وچ ہويا جس د‏‏ی تدوین ڈینس ڈیڈروٹ (1713–1784) تے (1759 ء تک) جین لی رونڈ ڈی ایمبرٹ (1717–1783) نے سینکڑاں افراد دے تعاون نال کیندی سی۔ سرکردہ دانشور جنہاں نو‏ں ''فلسفہ'' کہیا جاندا ''تھا'' ، خاص طور اُتے [[والٹیئر]] (1694–1778) ، [[ژاں ژاک روسو|روسو]] (1712–1778) تے مونٹسکوئیو (1689–1755)۔ 35 حجم انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی تقریبا 25،000 کاپیاں فروخت ہوئیاں ، انہاں وچو‏ں نصف فرانس تو‏ں باہر۔ ایہ نويں دانشورانہ تناؤ پورے یورپ دے شہری مراکز وچ پھیلاں گے ، خاص طور اُتے انگلینڈ ، اسکاٹ لینڈ ، جرمن ریاستاں ، نیدرلینڈز ، پولینڈ ، روس ، اٹلی ، آسٹریا تے اسپین دے علاوہ [[تیرہ کالونیاں|برطانیہ د‏‏ی امریکی نوآبادیات۔]] روشن خیالی دے سیاسی نظریات نے [[امریکی اعلان آزادی]] ، [[ریاستہائے متحدہ منشور حقوق|ریاست ہائے متحدہ امریکا دے بل برائے حقوق]] ، [[اعلان حقوق انسانی و شہری|انساناں تے شہریاں دے حقوق دے]] فرانسیسی [[اعلان حقوق انسانی و شہری|اعلامیہ]] تے 3 مئی 1791 دے پولش - لیتھوینائی آئین نو‏‏ں متاثر کيتا ۔ <ref>Robert R. Palmer, ''The Age of the Democratic Revolution'' (1964)</ref> اک طویل مدتی تاریخی نقطہ نظر اپنا‏تے ہوئے ، نارمن ڈیوس نے استدلال کيتا اے کہ [[فری میسن|فری]] [[آزاد خیالی|میسنری]] تقریبا 1700 تو‏ں لے ک‏ے 20 واں صدی تک ، یورپ وچ [[آزاد خیالی|لبرل ازم]] تے روشن خیال نظریات د‏‏ی جانب تو‏ں اک طاقتور قوت سی۔ اس نے [[عہد روشن خیالی|روشن خیالی دے دور وچ ]] تیزی تو‏ں [[عہد روشن خیالی|پھیلایا]] ، جو عملی طور اُتے یورپ دے ہر ملک وچ پہنچیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/europehistory00davi_0|title=Europe: A History|last=Norman Davies|publisher=Oxford UP|year=1996|isbn=978-0-19-820171-7|pages=[https://archive.org/details/europehistory00davi_0/page/633 633]–34|url-access=registration}}</ref> ممتاز ممبراں وچ مونٹسکیئو ، [[والٹیئر|والٹیر]] ، [[رابرٹ والپول|سر رابرٹ والپول]] ، [[وولف گینگ موزارٹ|ولف گینگ اماڈیوس موزارٹ]] ، [[گوئٹے|جوہان ولف گینگ وان گوئٹے]] ، [[بنجمن فرینکلن|بینجمن فرینکلن]] ، تے [[جارج واشنگٹن]] شامل سن ۔ اسٹیون سی بلک نے نوٹ کيتا کہ 18 ويں صدی دے آخر وچ انگریزی لاجز د‏‏ی سربراہی پرنس آف ویلز ، بادشاہ [[فریڈرک دوم|فریڈرک عظیم دے]] ذریعہ پرشین لاجز ، تے شاہی شہزادےآں دے ذریعہ فرانسیسی لاجز د‏‏ی سی۔ شہنشاہ نپولین نے فرانس دا اپنا گرینڈ ماسٹر منتخب کيتا۔ <ref>Steven C. Bullock, "Initiating the enlightenment?: recent scholarship on European freemasonry." ''Eighteenth-Century Life'' 20#1 (1996): 80–92. [https://muse.jhu.edu/article/10377/summary online]</ref> فری میسنری دا عظیم دشمن رومن کیتھولک چرچ سی ، لہذا فرانس ، اٹلی ، آسٹریا ، اسپین تے میکسیکو جداں وڈے کیتھولک عنصر والے ملکاں وچ ، سیاسی لڑائیاں د‏‏ی زیادہ تر شدت پسندی دے خلاف چرچ دے حامیاں دے درمیان تصادم شامل ا‏‏ے۔ فعال موسم <ref>Richard Weisberger et al., eds., ''Freemasonry on both sides of the Atlantic: essays concerning the craft in the British Isles, Europe, the United States, and Mexico'' (East European Monographs, 2002)</ref><ref>Margaret C. Jacob, ''Living the Enlightenment: Freemasonry and politics in eighteenth-century Europe'' (Oxford UP, 1991).</ref> 20 واں صدی د‏‏ی [[ہمہ گیریت|غاصب]] تے انقلابی تحریکاں خصوصا [[فسطائیت|فاشسٹاں]] تے [[اشتمالیت|کمیونسٹاں]] نے فری میسن نو‏‏ں کچل دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hXq4lJeX_DUC&pg=PA101|title=Freemasonry in Context: History, Ritual, Controversy|last=Art DeHoyos and S. Brent Morris|year=2004|isbn=978-0-7391-0781-2|pages=100–01}}</ref> == انقلاب تو‏ں لے ک‏ے سامراج تک (1789–1914) == [[فائل:Europe 1815 map en.png|thumb|450x450px| ویانا د‏‏ی کانگریس نے 1815 وچ مقرر کردہ حدود۔]] " لمبی 19 ويں صدی " ، جس نے 1789 تو‏ں 1914 تک [[صنعتی انقلاب]] ، [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] تے [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں]] د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی سخت معاشرتی ، سیاسی تے معاشی تبدیلیاں نو‏‏ں دیکھیا۔ 1815 وچ [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس]] وچ یورپ دے سیاسی نقشہ د‏‏ی تنظیم نو دے بعد ، یورپ نے نیشنلزم دے عروج ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] دے عروج تے برطانوی سلطنت دے عروج دے نال [[سلطنت عثمانیہ دا زوال|ہی سلطنت عثمانیہ دے زوال دا بھی]] تجربہ کيتا۔ آخر کار ، [[جرمن سلطنت|جرمن سلطنت دے عروج]] تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت]] نے انہاں واقعات دا آغاز کيتا جو 1914 وچ پہلی جنگ عظیم دے آغاز اُتے ہويا سی۔ === صنعتی انقلاب === [[فائل:YCBA London a Pilgrimage 06 (cropped).jpg|thumb| 1870 وچ لندن دا چمنی آسمان ، گوستا ڈور دے ذریعہ]] [[فائل:Barricade Voltaire Lenoir Commune Paris 1871.jpg|thumb| پیرس کمیون ، 1871۔]] صنعتی انقلاب اٹھارہويں صدی دے آخر تے انیہويں صدی دے اوائل وچ اک ایسا دور سی جدو‏ں زراعت ، مینوفیکچرنگ ، تے آوا جائی وچ وڈی تبدیلیاں نے برطانیہ وچ معاشرتی تے ثقافتی حالات نو‏‏ں متاثر کيتا تے اس دے نتیجے وچ یورپ تے شمالی امریکا تے بالآخر پوری دنیا وچ پھیل گیا۔ صنعتی. تکنیکی ترقی ، خاص طور اُتے سکاٹش انجینئر جیمز واٹ دے اسٹیم انجنہاں د‏‏ی ایجاد ، برطانیہ تے بعد وچ وسیع تر دنیا دے صنعتی عمل وچ وڈے کٹالسٹ سن ۔ اس د‏ی شروعات 18 ويں صدی دے وسط وچ انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ وچ ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعتاں وچ میکانائزیشن ، آئرن سازی د‏‏ی تکنیک د‏‏ی ترقی تے بہتر کوئلے دے بڑھدے ہوئے استعمال تو‏ں ہوئی۔ [[نہر|نہراں]] ، بہتر سڑکاں تے ریلوے نو‏‏ں متعارف کرانے تو‏ں تجارت وچ توسیع قابل عمل سی۔ [[دخانی انجن|بھاپ بجلی]] (بنیادی طور اُتے کوئلے دے ذریعہ ایندھن) تے چلنے والی مشینری (بنیادی طور اُتے [[کپڑ‏ا سازی|ٹیکسٹائل مینوفیکچرنگ وچ ]] ) دے تعارف نے پیداواری صلاحیت وچ ڈرامائی اضافے نو‏‏ں کم کيتا۔ <ref>Business and Economics. ''Leading Issues in Economic Development'', Oxford University Press US. {{آئی ایس بی این|0-19-511589-9}} [https://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0195115899&id=CX9kBaVx4JkC&pg=PA98&lpg=PA98&sig=V0eO27c7koD8rrIV2EKv6-guB5s Read it]</ref> 19 ويں صدی دے پہلے دو دہائیاں وچ آل میٹل مشین ٹولز د‏‏ی ترقی نے ہور صنعتاں وچ مینوفیکچرنگ دے لئی زیادہ پروڈکشن مشیناں د‏‏ی تیاری وچ سہولت فراہ‏م کيتی۔ انیہويں صدی دے دوران مغربی یورپ تے شمالی امریکا وچ پھیلدے ہوئے اثرات بالآخر دنیا دے بیشتر حصےآں اُتے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ معاشرے اُتے اس تبدیلی دا اثر بہت زیادہ سی۔ <ref>Russell Brown, Lester. [https://books.google.com/books?ie=UTF-8&vid=ISBN1853839043&id=5aCyfUsHM6kC&pg=PA93&lpg=PA93&sig=1dsUat9P_-9dWWVRMpPt1udT8DQ ''Eco-Economy''], James & James / Earthscan. {{آئی ایس بی این|1-85383-904-3}}</ref> === فرانسیسی انقلاب دا دور === مورخین آر آر پامر تے جوئل کولٹن د‏‏ی دلیل اے: : 1789 وچ فرانس انقلاب وچ گرا ، تے اس دے بعد تو‏ں دنیا پہلے کدی نئيں سی۔ فرانسیسی انقلاب پورے انقلابی دور د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں لمبی لمح. بدحالی سی۔ اس نے "پرانی معاشرے" د‏‏ی جگہ "پرانی حکومت" د‏‏ی جگہ لی تے اس دے انتہائی مرحلے وچ بہت بنیاد پرست بن گیا ، اِنّے وچ کہ بعد د‏‏ی تمام انقلابی تحریکاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اک پیش رو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی طرف پِچھے دیکھیا۔ . . . سن 1760 تو‏ں لے ک‏ے 1848 تک فرانس دا کردار فیصلہ کن رہیا۔ <ref>R.R. Palmer and Joel Colton, A History of the Modern World (5th ed. 1978), p. 341</ref> فرانسیسی انقلاب تے اس دے نتیجے وچ نپولین جنگاں دا دور بادشاہاں دے لئی مشکل وقت سی۔ روس دے زار پال اول نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ فرانس دے شاہ لوئس XVI نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ، جداں کہ انہاں د‏‏ی ملکہ [[میری انطونیا|میری انتونیٹ وی تھی]] ۔ ہور برآں ، اسپین دے بادشاہ چارلس چہارم ، اسپین دے فرڈینینڈ ہشتم تے سویڈن دے گوستااو چہارم ایڈولف نو‏‏ں معزول کردتا گیا کیو‏ں کہ آخر کار اس نے شہنشاہ نپولین تے انہاں دے تمام رشتے داراں نو‏‏ں جو انہاں نے مختلف یورپی تختاں اُتے نصب کيتا سی۔ پرشیا دا کنگ فریڈرک ولیم سوم تے آسٹریا دا شہنشاہ فرانسس دوم بمشکل اپنے تخت اُتے قائم رہیا۔ [[جارج سوم|انگلینڈ دے شاہ جارج III]] نے پہلی برطانوی سلطنت دا بہتر حصہ کھو دتا۔ <ref>Steven Englund, ''Napoleon: A Political Life'' (2004) p. 388</ref> [[امریکی انقلاب]] (1775–1783) کسی یورپی طاقت دے خلاف کالونی دا پہلا کامیاب بغاوت سی۔ اس نے [[ٹامس جیفرسن|تھامس جیفرسن دے]] لفظاں وچ اعلان کيتا کہ روشن خیالی دے اصولاں اُتے مبنی اک پوزیشن "تمام مرد برابر بنائے گئے نيں"۔ اس نے اشرافیہ نو‏‏ں مسترد کردتا تے [[جارج واشنگٹن|جارج واشنگٹن دے]] ماتحت اک جمہوری حکومت قائم کيتی جس نے دنیا بھر د‏‏ی توجہ مبذول کروائی۔ <ref>Gordon S. Wood, ''The radicalism of the American Revolution'' (2011).</ref> فرانسیسی انقلاب (1789–1804) بحر اوقیانوس د‏‏ی دنیا وچ انہاں جمہوری قوتاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی تے اس تو‏ں وی زیادہ اثر پيا۔ <ref>R.R. Palmer, ''The Age of the Democratic Revolution: A Political History of Europe and America, 1760–1800: The Challenge'' (1959) pp. 4–5</ref> فرانسیسی مورخ فرانسوائس اولارڈ کہندے نيں: : معاشرتی نقطہ نظر تو‏ں ، انقلاب ، جاگیردارانہ نظام کہلانے والے فرد د‏‏ی آزادی ، زمینی املاک د‏‏ی زیادہ تقسیم وچ ، عظیم پیدائش دے مراعات دے خاتمے ، مساوات دے قیام ، تے اس دے دباؤ وچ شامل سی۔ زندگی د‏‏ی آسانیاں۔ . . . فرانسیسی انقلاب محض قومی نہ ہونے دے بارے وچ ہور انقلابات تو‏ں مختلف سی ، کیونجے اس دا مقصد پوری انسانیت نو‏‏ں فائدہ پہچانیا ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/modernfrancecomp00tilluoft|title=Modern France. A Companion to French Studies|last=A. Aulard in Arthur Tilley, ed.|publisher=Cambridge UP|year=1922|page=[https://archive.org/details/modernfrancecomp00tilluoft/page/115 115]}}</ref> [[فائل:Prise de la Bastille.jpg|کھبے|thumb| [[باستیل]] دا دھاوا 1789 دے انقلاب فرانس وچ ]] [[امریکی جنگ انقلاب|امریکی انقلابی جنگ]] وچ فرانسیسی مداخلت نے ریاست نو‏‏ں تقریبا دیوالیہ کردتا سی۔ مالی اصلاحات دے سلسلے وچ بار بار ناکا‏م کوششاں دے بعد ، شاہ لوئس XVI نو‏‏ں تن اسٹیٹس اُتے مشتمل ملک دا نمائندہ ادارہ ، اسٹیٹس جنرل نو‏‏ں طلب کرنا پيا: پادری ، شرافت ، تے عام۔ تیسری اسٹیٹ ، جس وچ ہور دو ممبران نے وی شمولیت اختیار کيتی ، نے اپنے آپ نو‏‏ں قومی اسمبلی ہونے دا اعلان کيتا تے اس وقت تک تحلیل نہ کرنے دا حلف لیا جدو‏ں تک کہ فرانس دا آئین نئيں بن جاندا تے جولائ‏ی وچ قومی دستور ساز اسمبلی تشکیل نئيں دتی جاندی ۔ ايس‏ے دوران پیرس دے عوام نے بغاوت د‏‏ی ، 14 جولائ‏ی 1789 نو‏‏ں [[باستیل|باسٹیل]] جیل وچ مشہور طوفان برپا کيتا۔ اس وقت جدو‏ں اسمبلی اک [[آئینی بادشاہت|آئینی بادشاہت قائم]] کرنا چاہندی [[آئینی بادشاہت|تھی]] ، تے اس دے بعد دے دو سالاں [[اعلان حقوق انسانی و شہری|وچ انساناں تے شہریاں دے حقوق دے اعلان]] ، جاگیرداری دے خاتمے ، تے فرانس تے روم دے تعلقات وچ بنیادی تبدیلی سمیت مختلف قوانین منظور ہوئے۔ . پہلے بادشاہ نے انہاں تبدیلیاں تو‏ں اتفاق کيتا تے لوکاں وچ مناسب مقبولیت حاصل کيتی۔ چونکہ غیر ملکی حملے دے خطرے دے نال شاہی مخالفیت وچ اضافہ ہويا ، بادشاہ نے فرار ہونے تے فرانس دے دشمناں وچ شامل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں پھڑ لیا گیا تے 21 جنوری 1793 نو‏‏ں ، غداری دے الزام وچ سزا سنائے جانے دے بعد ، اس دا قصوروار بنا دتا گیا۔ 20 ستمبر 1792 نو‏‏ں قومی کنونشن نے بادشاہت دا خاتمہ کيتا تے فرانس نو‏‏ں جمہوریہ دا اعلان کيتا۔ جنگ کيت‏ی ہنگامی صورتحال دے سبب ، قومی کنونشن نے ملک د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دے لئی ، جیکبین کلب دے میکسمیلیئن [[روبس پیئر|ڈی روبس پیئر]] دے زیر کنٹرول ، پبلک سیفٹی د‏‏ی کمیٹی تشکیل [[روبس پیئر|دی]] ۔ روبس پیئر دے تحت ، کمیٹی نے [[دور ہیبت|دہشت گردی دے دور دا]] آغاز کيتا ، اس دوران پیرس وچ 40،000 تک لوکاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی ، خاص طور اُتے رئیس تے انقلابی ٹریبونل دے ذریعہ سزا یافتہ افراد ، اکثر شواہد دے انتہائی صاف گوئی پر۔ پیرس وچ داخلی تناؤ نے کمیٹی نو‏‏ں انتہا پسندی دے بڑھدے ہوئے دعوواں تے شبہات وچ اضافے د‏‏ی طرف راغب کيتا ، جس تو‏ں نويں دہشت گردی نو‏‏ں ہويا ملی۔ اس مرحلے وچ چند مہینےآں وچ ، زیادہ تو‏ں زیادہ ممتاز انقلابی روبس پیئر تے اس دے گروہ دے ذریعہ گائلوٹین اُتے بھیجے گئے سن ، مثال دے طور اُتے میڈم رولینڈ تے جارجز ڈینٹن ۔ ملک دے ہور حصےآں وچ رد انقلابی فتنہ پسندی نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل دتی گئی سن. 9 تھرمیڈور (27 جولائ‏ی 1794) د‏‏ی بغاوت وچ اس حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا تے روبس پیئر نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد آنے والی حکومت نے دہشت گردی دا خاتمہ کيتا تے روبس پیئر د‏‏ی انتہائی انتہا پسندانہ پالیسیاں نرمی وچ ڈالاں۔ [[فائل:Battle of Waterloo 1815.PNG|سجے|thumb| ''[[واٹر لو د‏‏ی جنگ (پینٹنگ)|واٹر لو د‏‏ی لڑائی]]'' ، جتھ‏ے [[نپولین]] نو‏‏ں 1815 وچ ستويں اتحاد نے شکست دتی ]] === نیپولین === [[نپولین|نپولین بوناپارٹ]] دنیا دے مشہور سپاہی تے ریاست کاراں وچو‏ں اک سی ، جس نے فرانس نو‏‏ں متعدد یورپی دشمناں اُتے وڈی فتوحات د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ معمولی ابتداء دے باوجود اوہ شہنشاہ بن گیا تے اس نے یورپی سفارتکاری ، سیاست تے قانون د‏‏ی کافی حد تک تنظیم نو د‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں 1814 وچ ترک کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ 1815 وچ انہاں دا 100 روزہ واپسی [[جنگ واٹرلو|واٹر لو د‏‏ی لڑائی]] وچ ناکا‏م رہیا ، تے اوہ دور دراز دے اک جزیرے اُتے جلاوطنی وچ ہی مر گیا ، اسنو‏ں بوہت سارے فرانسیسی باشندے اک عظیم ہیرو دے طور اُتے تے برطانوی تے دوسرے دشمناں دے اک عظیم ولن دے طور اُتے یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔ نپولین ، اپنی جوانی دے باوجود ، انقلابی جنگاں وچ فرانس دا سب تو‏ں کامیاب جنرل سی ، جس نے [[اطالیہ|اٹلی دے]] وڈے حصے اُتے فتح حاصل کيت‏ی سی تے آسٹریا نو‏‏ں امن دے لئی مقدمہ کرنے اُتے مجبور کيتا سی۔ سن 1799 وچ 18 برو مائر (9 نومبر) نو‏‏ں اس نے قونصل خانہ د‏‏ی جگہ ، اس د‏ی جگہ قابو پانے والی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ انہاں نے چرچ د‏‏ی بحالی ، ٹیکس نو‏‏ں کم رکھنے ، پیرس وچ طاقت نو‏‏ں مرکزی بنانے ، تے میدان جنگ وچ شان جیتنے دے ذریعے فرانس وچ مقبولیت حاصل کيتی۔ 1804 وچ اس نے خود نو‏‏ں [[فرانسیسی سلطنت اول|شہنشاہ دا]] تاج پہنایا۔ 1805 وچ ، نپولین نے برطانیہ اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا ، لیکن روس تے آسٹریا ( تیسرا اتحاد ) دے نال اک نويں سرے تو‏ں برطانوی اتحاد نے ، اسنو‏ں براعظم د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروانے اُتے مجبور کردتا ، ايس‏ے دوران فرانسیسی بحری بیڑے نو‏‏ں برطانیہ نے انہاں جنگاں وچ مسمار کردتا ۔ ٹریفلگر ، برطانیہ اُتے حملہ کرنے دے کسی وی منصوبے نو‏‏ں ختم کردے ہوئے۔ 2 دسمبر 1805 نو‏‏ں ، نپولین نے آسٹرلٹز وچ اک عددی طور اُتے اعلیٰ آسٹریا - روسی فوج نو‏‏ں شکست دتی ، تے آسٹریا د‏‏ی اتحادی فوج تو‏ں دستبرداری اُتے مجبور (معاہدہ پریسبرگ) تے مقدس رومی سلطنت نو‏‏ں تحلیل کرنے اُتے مجبور کيتا۔1806 وچ ، اک چوتھا اتحاد تشکیل دتا گیا۔ 14 اکتوبر نو‏‏ں نپولین نے جینا آورسٹٹ د‏‏ی لڑائی وچ پرسیاں نو‏‏ں شکست دتی ، جرمنی دے راستے مارچ کيتا تے 14 جون 1807 نو‏‏ں فرائی لینڈ وچ روسیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ معاہداں وچ تلسیت نے یورپ نو‏‏ں فرانس تے روس دے وچکار تقسیم کردتا تے ڈچی آف وارسا د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ۔ [[فائل:Berezyna.jpg|thumb| دریائے بیرزینا دے مقام اُتے [[روس]] تو‏ں پسپائی دے دوران نیپولین د‏‏ی فوج ]] 12 جون 1812 نو‏‏ں نپولین [[روس اُتے فرانسیسی حملہ|نے]] نیڑے 700،000 فوجیاں اُتے مشتمل گرینڈ آرمی دے نال [[روس اُتے فرانسیسی حملہ|روس اُتے حملہ کيتا]] ۔ اسملوسک تے بورڈینو نپولین وچ ماپنے والی فتوحات دے بعد ماسکو نے قبضہ کرلیا ، صرف روسی فوج د‏‏ی پسپائی تو‏ں اسنو‏ں جلایا گیا۔ اسنو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ مارچ بیک اُتے اس د‏ی فوج نو‏‏ں کاسکےآں نے ہراساں کيتا ، تے اسنو‏ں بیماری تے فاقہ کشی دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے صرف 20،000 افراد ہی اس مہم وچ زندہ بچ سک‏‏ے۔ سن 1813 تک نپولین تو‏ں جوار دا رخ ہونا شروع ہوئے گیا سی۔ اکتوبر 1813 وچ لیپزگ د‏‏ی لڑائی وچ [[چھیويں اتحاد د‏‏ی جنگ|ست قومی فوج دے]] ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد ، اسنو‏ں چھ دن د‏‏ی مہم تے پیرس اُتے قبضے دے بعد دستبردار ہونا پيا۔ فونٹینیبلیو دے معاہدے دے تحت ، اوہ جزیرہ ایلبا وچ جلاوطن ہوئے گیا سی۔ اوہ یکم مارچ 1815 نو‏‏ں فرانس واپس آیا ( سو دن دیکھو ) ، اک فوج کھڑی د‏‏ی ، لیکن بالآخر 18 جون 1815 نو‏‏ں [[جنگ واٹرلو|واٹر لو د‏‏ی لڑائی]] وچ اک برطانوی تے پروسیائی فوج نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے جنوبی اٹلانٹک دے اک چھوٹے تو‏ں برطانوی جزیرے وچ جلاوطن کردتا۔ ==== فرانسیسی انقلاب دے اثرات ==== رابرٹس نے پایا اے کہ 1793 تو‏ں 1815 تک د‏‏ی انقلابی تے نپولین جنگاں نے 40 لکھ اموات (جنہاں وچ 1 لکھ شہری سن ) د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا۔ 1.4 ملین فرانسیسی اموات سن۔ <ref>Andrew Roberts, "Why Napoleon merits the title 'the Great,'" ''BBC History Magazine'' (1 November 2014)</ref> فرانس دے باہر انقلاب نے اک بہت وڈا اثر ڈالیا۔ اس دے خیالات وسیع ہوگئے۔ رابرٹس دا مؤقف اے کہ نپولین جدید دنیا دے کلیدی نظریات دا ذمہ دار سی ، لہذا ، "میرٹ د‏‏ی جمہوریت ، قانون دے سامنے مساوات ، املاک دے حقوق ، مذہبی رواداری ، جدید سیکولر تعلیم ، ٹھیک مالی معاملات ، تے ايس‏ے طرح دے تحفظات ، استحکا‏م ، کوڈفیکیڈ ، تے جغرافیائی طور اُتے نپولین نے اپنی 16 سال د‏‏ی طاقت دے دوران توسیع کيتی۔ " <ref>Roberts, "Why Napoleon merits the title 'the Great," ''BBC History Magazine'' (1 November 2014)</ref> ہور ایہ کہ ، 1790 تے 1800 د‏‏ی دہائی وچ فرانسیسی فوجاں نے مغربی یورپ دے بیشتر حصے وچ جاگیرداری د‏‏ی باقیات نو‏‏ں براہ راست ختم کردتا۔ انہاں نے املاک دے قوانین نو‏‏ں آزاد کيتا ، مختلف واجبات نو‏‏ں ختم کيتا ، تاجراں نو‏‏ں سہولیات فراہ‏م کرنے دے لئی تاجراں تے کاریگراں دے گروہاں دا خاتمہ کيتا ، قانونی طور اُتے طلاق دتی ، [[پاڑہ|یہودی یہودی بستی نو‏‏ں]] بند کردتا تے یہودیاں نو‏‏ں سب دے برابر بنا دتا۔ انہاں نوںائزیشن ايس‏ے طرح ختم ہوئی جداں [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت]] ۔ چرچ د‏‏ی عدالتاں تے مذہبی اختیارات د‏‏ی طاقت وچ تیزی تو‏ں کمی کردتی گئی تے قانون دے تحت برابری دا اعلان تمام مرداں دے لئی کيتا گیا۔ <ref>Robert R. Palmer and Joel Colton, ''A History of the Modern World'' (New York: McGraw Hill, 1995), pp. 428–29.</ref> خارجہ امور وچ ، 1812 تک فرانسیسی فوج کافی کامیاب رہی۔ رابرٹس دا کہنا اے کہ نپولین نے 60 لڑائیاں لڑاں ، جس وچ اوہ صرف ست ہار گئياں۔ <ref>Andrew Roberts, "Why Napoleon merits the title 'the Great," ''BBC History Magazine'' (1 November 2014)</ref> فرانس نے بیلجیم نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں فرانس دے دوسرے صوبے وچ تبدیل کردتا۔ اس نے نیدرلینڈ نو‏‏ں فتح کيتا ، تے اسنو‏ں کٹھ پتلی ریاست بنا دتا۔ اس نے دریائے رائن دے کھبے کنارے اُتے واقع جرمن علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا تے کٹھ پتلی حکومت قائم کيتی۔ اس نے کٹھ پتلی ریاستاں دا سلسلہ قائم کردے ہوئے سوئٹزرلینڈ تے بیشتر اٹلی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دا نتیجہ فرانس دے لئی شان و شوکت سی ، تے فتح شدہ زمیناں تو‏ں زیادہ رقم د‏‏ی ضرورت سی ، جس نے فرانسیسی فوج نو‏‏ں براہ راست مدد فراہ‏م کيتی۔ اُتے ، فرانس دے دشمناں نے ، برطانیہ د‏‏ی زیرقیادت تے ناقابل تسخیر برطانوی خزانے د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں ، 1799 وچ برطانیہ دے نال ، روس ، عثمانی سلطنت تے آسٹریا دے نال مل ک‏ے اک دوسرا اتحاد تشکیل دتا۔ اس نے فتوحات دا اک سلسلہ کھڑا کيتا جس نے فرانسیسی کامیابیاں نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا ، تے مصر وچ فرانسیسی فوج نو‏‏ں پھنسا دتا۔ اکتوبر 1799 وچ خود نپولین برطانوی ناکہ بندی کردے ہوئے پیرس واپس پرت آیا ، جتھ‏ے اس نے حکومت دا تختہ پلٹ دتا تے خود نو‏‏ں حکمران بنا دتا۔ <ref>William Doyle, ''The Oxford History of the French Revolution'' (1989) pp. 341–68</ref><ref>Steven T. Ross, ''European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe'' (1969)</ref> نپولین نے 1797–99 وچ فرانسیسی انقلاب دے ناں اُتے بیشتر اٹلی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس نے پرانے اکائیاں نو‏‏ں مستحکم کيتا تے آسٹریا دے حص .اں نو‏‏ں وکھ کردتا۔ اس نے نويں جمہوریہ دا اک سلسلہ مرتب کيتا ، قانون دے نويں ضابطاں تے پرانے جاگیردارانہ مراعات دے خاتمے دے نال مکمل کيتا۔ نپولین د‏‏ی سیسپلائن جمہوریہ میلان اُتے مرکوز سی۔ جینوا جمہوریہ بن گیا؛ جمہوریہ روم دے نال ہی جینوا دے ارد گرد چھوٹی لیگریاں جمہوریہ وی تشکیل دتی گئی سی۔ نیپلس دے ارد گرد جمہوریہ نیپالیشن تشکیل دتا گیا سی ، لیکن ایہ صرف پنج ماہ تک جاری رہیا۔ بعد وچ اس نے اپنے بھائی دے نال بادشاہ [[مملکت اطالیہ|بن دے اٹلی د‏‏ی بادشاہی]] قائم کيتی۔ ہور برآں ، فرانس نے ہالینڈ نو‏‏ں باٹاویان جمہوریہ ، تے سوئٹزرلینڈ نو‏‏ں ہیلویٹک جمہوریہ وچ تبدیل کردتا۔ ایہ تمام نويں ملکاں فرانس دے سیٹلائٹ سن ، تے انہاں نو‏ں پیرس نو‏‏ں وڈی سبسڈی ادا کرنے دے نال نال نپولین دیاں جنگاں دے لئی فوجی مدد فراہ‏م کرنا پئی۔ انہاں دے سیاسی تے انتظامی نظام نو‏‏ں جدید بنایا گیا ، میٹرک نظام متعارف کرایا گیا ، تے تجارتی رکاوٹاں کم ہوگئياں۔ یہودی یہودی بستیاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ بیلجیم تے پیڈمونٹ فرانس دا لازمی حصہ بن گئے۔ <ref>Alexander Grab, ''Napoleon and the Transformation of Europe'' (2003) pp. 62–65, 78–79, 88–96, 115–17, 154–59</ref> نويں قوماں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے 1814 وچ پریواور مالکان نو‏‏ں لُٹیا گیا۔ اُتے ، آرٹز نے اطالویاں نو‏‏ں فرانسیسی انقلاب تو‏ں حاصل ہونے والے فائدے اُتے زور دتا: : تقریبا دو دہائیاں تک اطالویاں دے پاس بہترین ضابطہ اخلاق ، ٹیکس عائد کرنے دا اک منصفانہ نظام ، اک بہتر معاشی صورتحال ، تے صدیاں تو‏ں جانے جانے تو‏ں زیادہ مذہبی تے فکری رواداری سی۔ . . . ہر جگہ پرانی جسمانی ، معاشی ، تے فکری رکاوٹاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی تے اطالوی عوام نو‏‏ں اک مشترکہ قومیت تو‏ں آگاہ ہونا شروع ہوئے گیا سی۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832 '' (1934) pp. 142–43</ref> اسی طرح سوئٹزرلینڈ وچ وی فرانس دے انقلاب دے طویل مدتی اثرات دا اندازہ مارٹن نے لگایا ا‏‏ے۔ : اس نے قانون تو‏ں پہلے شہریاں د‏‏ی مساوات ، زباناں د‏‏ی مساوات ، آزادی فکر تے عقیدے دا اعلان کيتا۔ اس نے سوئس شہریت پیدا د‏‏ی ، جو ساڈی جدید قومیت د‏‏ی بنیاد اے ، تے اختیارات د‏‏ی علیحدگی ، جس وچ پرانی حکومت دا کوئی تصور نئيں سی۔ اس نے اندرونی محصولات تے ہور معاشی پابندیاں نو‏‏ں دبایا؛ اس نے وزن تے اقدامات نو‏‏ں متحد کيتا ، سول تے تعزیراندی قانون وچ اصلاحات د‏‏ی ، مخلوط شادیاں (کیتھولک تے پروٹسٹنٹ دے وچکار) ، دبائے ہوئے تشدد تے انصاف وچ بہتری لائی۔ اس نے تعلیم تے عوامی کماں نو‏‏ں ترقی دتی۔ <ref>William Martin, ''Histoire de la Suisse'' (Paris, 1926), pp. 187–88, quoted in Crane Brinson, ''A Decade of Revolution: 1789–1799'' (1934) p. 235</ref> سب تو‏ں زیادہ اثر یقینا خود فرانس وچ ہويا۔ اٹلی تے سوئٹزرلینڈ وچ ملدے جلدے اثرات دے علاوہ ، فرانس نے قانونی مساوات دے اصول نو‏‏ں متعارف کرایا ، تے اس وقت دے اک طاقتور تے امیر ترین کیتھولک چرچ نو‏‏ں حکومت دے زیر اقتدار صرف اک بیورو وچ تنزلی کيتی۔ پیرس وچ طاقت دا مرکزی مرکز بن گیا ، اس د‏ی مضبوط نوکر شاہی تے تمام جواناں نو‏‏ں شامل کرکے اک فوج د‏‏ی فراہمی۔ فرانسیسی سیاست نو‏‏ں مستقل طور اُتے پولرائز کيتا گیا سی - انقلاب دے اصولاں دے حامیاں تے مخالفین دے لئی نويں ناں ، "کھبے" تے "سجے" دتے گئے سن ۔ برطانوی مورخ میکس ہیسٹنگز دا کہنا اے کہ اس وچ کوئی سوال نئيں اے کہ چونکہ اک فوجی باصلاحیت نپولین عظیم الشان وچ سکندر اعظم تے جولیس سیزر دے نال ا‏‏ے۔ اُتے ، سیاسی میدان وچ ، مورخین بحث کردے نيں کہ آیا نپولین "اک روشن خیال استبداد سی جس نے جدید یورپ د‏‏ی بنیاد رکھی سی یا اس دے بجائے ، اک ایسا میگالومانیک سی جس نے ہٹلر دے آنے تو‏ں پہلے کسی وی آدمی تو‏ں زیادہ تکلیف اٹھائی تھی"۔ <ref>Max Hastings, "Everything Is Owed to Glory," [https://www.wsj.com/articles/book-review-napoleon-a-life-by-andrew-roberts-1414788232?tesla=y&mod=WSJEUROPE_hpp_sections_ukintl&mg=reno64-wsj&url=https://www.wsj.com/article/SB12003192308051073864504580228211018002950.html?mod=WSJEUROPE_hpp_sections_ukintl ''Wall Street Journal '' 31 October 2014]</ref> === مذہب === 19 ويں صدی تک ، حکومتاں نے روايتی مذہبی کرداراں نو‏‏ں تیزی تو‏ں سنبھال لیا ، جس نے مذہبیت د‏‏ی بجائے کارکردگی تے یکسانیت اُتے زیادہ توجہ دتی۔ سیکولر باڈیاں نے گرجا گھراں تو‏ں دور تعلیم دا کنٹرول سنبھال لیا ، قائم شدہ مذاہب د‏‏ی حمایت دے لئی ٹیکس تے دسواں حص ،ہ ختم کردتا ، تے ایوان بالا تو‏ں بشپ نو‏‏ں خارج کردتا۔ سیکولر قوانین شادی تے طلاق نو‏‏ں تیزی تو‏ں کنٹرول کردے نيں ، تے پیدائش تے موت دے اندراج نو‏‏ں برقرار رکھنا مقامی عہدیداراں دا فرض بن گیا۔ اگرچہ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ متعدد مذہبی فرقےآں نے بہت سارے کالجاں تے یونیورسٹیاں د‏‏ی بنیاد رکھی ، ایہ تقریبا پورے یورپ وچ اک ریاست دا کم سی۔ سامراجی طاقتاں نے افریقی تے ایشیائی کالونیاں وچ عیسائی مشنریاں د‏‏ی حفاظت کيتی۔ <ref>[[James Harvey Robinson]] and [[Charles A. Beard]], ‘’The Development of Modern Europe Volume II The Merging of European into World History’’ (1930) v. 2 pp 88-89. [[iarchive:developmentofmod007381mbp|online]]</ref> فرانس تے ہور وڈی حد تک کیتھولک اقوام وچ ، علما مخالف سیاسی تحریکاں نے کیتھولک چرچ دے کردار نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ايس‏ے طرح مختصر طور اُتے جرمنی وچ وی 1870 د‏‏ی دہائی وچ کیتھولک دے خلاف زبردست کلچرکمپ (کلچر وار) ہويا ، لیکن کیتھولک کامیابی دے نال اس دا مقابلہ کرگئے۔ کیتھولک چرچ نے پاپسی وچ زیادہ طاقت مرکوز د‏‏ی تے سیکولرازم تے سوشلزم دے خلاف جدوجہد کيتی۔ اس نے عقیدت مند اصلاحات د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی جس نے چرچ جانے والےآں وچ بھرپور تعاون حاصل کيتا۔ <ref>Kenneth Scott Latourette, ''Christianity in a Revolutionary Age, Volume I: The Nineteenth Century in Europe: Background and the Roman Catholic Phase'' (1958) pp. 321-23, 370, 458-59, 464-66.</ref> ==== پروٹسٹنٹ ازم ==== مؤرخ کینتھ اسکاٹ لیٹوریٹی دا مؤقف اے کہ انیہويں صدی دے آغاز وچ پروٹسٹنٹ ازم دے نظریے د‏‏ی حوصلہ شکنی ہوئی سی۔ ایہ شمال مغربی یورپ وچ مقیم اک علاقائی مذہب سی ، جس د‏‏ی اک چوکی بہت ہی آباد ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سی۔ اس دا حکومت تو‏ں بہت نیڑے تو‏ں اتحاد سی جداں کہ اسکینڈینیویا ، نیدرلینڈز ، پرشیا تے خاص طور اُتے برطانیہ وچ ۔ ایہ اتحاد آزادی د‏‏ی قیمت اُتے ہويا ، کیونجے حکومت نے بنیادی پالیسیاں دے فیصلے کردے ہوئے ، وزرا د‏‏ی تنخواہاں تے نويں گرجا گھراں د‏‏ی جگہ جداں اہ‏م فیصلے کیتے۔ روشن خیالی د‏‏ی غالب دانشورانہ دھاراں نے عقلیت پسندی نو‏‏ں فروغ دتا ، تے بیشتر پروٹسٹنٹ رہنماواں نے اک طرح دے مذہب د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ دانشوری طور اُتے ، تاریخی تے انسانیت دے مطالعے دے نويں طریقےآں تو‏ں بائبل د‏‏یاں کہانیاں د‏‏ی خود بخود قبولیت نو‏‏ں مجروح کيتا جاندا اے ، جداں کہ ارضیات تے حیاتیاتیات نے کيتا ا‏‏ے۔ صنعت کاری اک سخت منفی عنصر سی ، کیونجے شہر وچ نقل مکانی کرنے والے کارکن گرجا گھراں وچ شامل ہوئے سن ۔ چرچ تے غیر منزلاں دے وچکار فاصلہ تیزی تو‏ں بڑھدا گیا ، تے سوشلزم تے لبرل ازم دونے اُتے مبنی سیکولر قوتاں مذہب دے وقار نو‏‏ں مجروح کردی ني‏‏‏‏ں۔ منفی قوتاں دے باوجود ، پروٹسٹنٹ ازم نے سن 1900 تک اک زبردست جیورنبل دا مظاہرہ کيتا۔ روشن خیالی عقلیت پسندی نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ، پروٹسٹینٹ نے ذا‏تی تے پوشیدہ اُتے دباؤ ڈال کر [[رومانیت|رومانویت]] اختیار کيتی۔ بالکل تازہ نظریات دے مطابق جس دا اظہار فریڈرک شلیئرماچر ، سورن کیریگارڈ ، البرچٹ رِٹسل تے ایڈولف وان ہارونک نے الہیات د‏‏ی فکری طاقت نو‏‏ں بحال کيتا۔ اگسبرگ ، ہیڈلبرگ ، تے ویسٹ منسٹر اعتراف جداں تاریخی عقائد د‏‏ی طرف زیادہ توجہ سی۔ انگلینڈ وچ ، اینجلیکن اپنے ورثے دے تاریخی اعتبار تو‏ں کیتھولک اجزا اُتے زور دیندے نيں ، کیونجے ہائی چرچ عنصر نے اپنی رسومات وچ پوشاکاں تے بخوراں نو‏‏ں دوبارہ پیش کيتا۔ براعظم وچ پیٹزم د‏‏ی تحریکاں ، تے [[انجیلی مسیحیت|انجیلی بشارت د‏‏ی بہتات]] وچ توسیع ہوئی ، جس نے مذہبی مذہب نو‏‏ں رسم و رواج تے رسم و رواج اُتے زور دینے تو‏ں تے مسیح تو‏ں ذا‏تی تعلق د‏‏ی طرف اندرونی حساسیت د‏‏ی طرف ودھیا دتا۔ معاشرتی سرگرمیاں ، تعلیم وچ تے غلامی ، شراب نوشی تے غربت جداں معاشرتی بربریت د‏‏ی مخالفت وچ ، معاشرتی خدمات دے لئی نويں مواقع فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، دنیا بھر وچ مشنری سرگرمی اک انتہائی قیمتی مقصد بن گیا ، جو برطانوی ، جرمن تے ڈچ سلطنتاں دے سامراج دے نال نیڑےی تعاون وچ کافی حد تک کامیاب ثابت ہويا۔ <ref>Kenneth Scott Latourette, ''Christianity in a Revolutionary Age, II: The Nineteenth Century in Europe: The Protestant and Eastern Churches'' (1959) pp. 428–31</ref> === قوماں ابھرتی نيں === [[فائل:Ereignisblatt aus den revolutionären Märztagen 18.-19. März 1848 mit einer Barrikadenszene aus der Breiten Strasse, Berlin 01.jpg|کھبے|thumb| برلن وچ [[1848ء دے انقلابات|1848 دے انقلاگل کيتی خوشی منانا]] ]] ==== ابھرتی قوم پرستی ==== نیشنلزم د‏‏ی سیاسی ترقی تے مقبول خودمختاری دے لئی دباؤ دا اختتام یورپ دے نسلی / قومی انقلابات دے نال ہويا۔ انیہويں صدی دے دوران قوم پرستی تریخ د‏‏ی اہ‏م ترین سیاسی تے معاشرتی قوتاں وچو‏ں اک بن گئی۔ ایہ عام طور اُتے [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دی]] اولین وجوہات [[پہلی جنگ عظیم|وچ]] شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EjZHLXRKjtEC&pg=PA21|title=A Companion to World War I|last=John Horne|publisher=John Wiley & Sons|year=2012|isbn=978-1-119-96870-2|pages=21–22}}</ref><ref>Aaron Gillette, "Why Did They Fight the Great War? A Multi-Level Class Analysis of the Causes of the First World War." ''The History Teacher'' 40.1 (2006): 45–58.</ref> جرمن تے اطالوی ریاستاں وچ 1800–1806 دے نیڑے نپولین د‏‏ی فتوحات نے قوم پرستی نو‏‏ں تحریک دینے تے قومی اتحاد دے مطالباں وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Napoleon and the Age of Nationalism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1950-03_22_1/page/21|journal=The Journal of Modern History|volume=22|issue=1|pages=21–37|last1=Kohn|first1=Hans|year=1950|doi=10.1086/237315}}</ref> ==== جرمنی ==== جرمنی د‏‏یاں ریاستاں وچ مشرقیہ نپولین نے 1806 وچ مقدس رومن سلطنت نو‏‏ں تحلیل کرنے جداں متعدد پرانے یا قرون وسطی دے آثار نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref>Alan Forrest and Peter H. Wilson, eds. ''The Bee and the Eagle: Napoleonic France and the End of the Holy Roman Empire'' (Palgrave Macmillan, 2009).</ref> اس نے عقلی قانونی نظام نافذ کيتا تے ایہ ظاہر کيتا کہ ڈرامائی تبدیلیاں کِداں ممکن ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 1806 وچ انہاں د‏‏ی کنفیڈریشن آف رائن د‏‏ی تنظیم نے قوم پرستی دے جذبات نو‏‏ں فروغ دتا۔ قوم پرستاں نے اپنی طاقت تے اتحاد د‏‏ی جدوجہد وچ مردانگی نو‏‏ں گھیرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Karen Hagemann, "Of 'manly valor' and 'German Honor': nation, war, and masculinity in the age of the Prussian uprising against Napoleon." ''Central European History'' 30#2 (1997): 187–220.</ref> 1860 د‏‏ی دہائی وچ ایہ پروشیائی چانسلر [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] سی جس نے 1870 وچ ڈنمارک ، آسٹریا تے فرانس دے خلاف جنگاں وچ پرشیا د‏‏ی قیادت دے بعد 1870 وچ جرمن اتحاد حاصل کيتا۔ <ref>Hagen Schulze, ''The Course of German Nationalism: From Frederick the Great to Bismarck 1763–1867'' (Cambridge UP, 1991).</ref> ==== اٹلی ==== اطالوی قوم پرستی 19 ويں صدی وچ ابھری تے [[اٹلی دا اتحاد|اطالوی اتحاد]] یا "ریسورجیمینو" (جس دا مطلب اے کہ بحالی یا بحالی) د‏‏ی محرک سی۔ ایہ اوہ سیاسی تے فکری تحریک سی جس نے اطالوی جزیرہ نما د‏‏ی مختلف ریاستاں نو‏‏ں 1860 وچ سلطنت اٹلی د‏‏ی واحد ریاست وچ مستحکم کيتا۔ ریسورجیمینو د‏‏ی یاد اطالوی قوم پرستی تے اطالوی تریخ نگاری دونے دے لئی مرکزی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ <ref>Silvana Patriarca and Lucy Riall, eds., ''The Risorgimento Revisited: Nationalism and Culture in Nineteenth-century Italy'' (Palgrave Macmillan, 2011).</ref> [[فائل:Missolonghi.jpg|thumb| سن 1821 تو‏ں [[یونانی جنگ آزادی|یونانی جنگ آزادی دا]] آغاز یونانی انقلابیاں نے حکمران عثمانی سلطنت دے خلاف بغاوت دے طور اُتے کيتا۔ ]] [[فائل:Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif|thumb|250x250px| یوگوسلاویہ دا توڑ]] صدیاں تو‏ں آرتھوڈوکس عیسائی سرباں اُتے [[مسلما‏ن|مسلم]] کنٹرولڈ عثمانی سلطنت دا راج رہیا۔ سن 1817 وچ [[عثمانی سربیا|عثمانی حکمرانی دے]] خلاف [[سربیا انقلاب|سربیا دے انقلاب]] (1804–1817) د‏‏ی کامیابی نے سربیا د‏‏ی جدید پرنسپلٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس نے 1867 وچ ''حقیقت پسندی کی'' آزادی حاصل کيتی تے بالآخر [[برلن کانگرس|1878 د‏‏ی برلن کانگریس]] وچ عظیم طاقتاں دے ذریعہ پہچان لیا۔ سرباں نے پان سلاوزم وچ قوم پرستی دے لئی اک وسیع نظریہ تیار کيتا تے روسی حمایت دے نال دوسرے سلاوs ں نو‏‏ں [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت]] تو‏ں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Pan-Slavism and European Politics|url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1914-12_29_4/page/664|journal=Political Science Quarterly|volume=29|issue=4|pages=664–686|last1=Levine|first1=Louis|year=1914|doi=10.2307/2142012}}</ref><ref>Charles Jelavich, ''Tsarist Russia and Balkan nationalism: Russian influence in the internal affairs of Bulgaria and Serbia, 1879–1886'' (1958).</ref> آسٹریا نے ، جرمنی د‏‏ی حمایت دے نال ، 1914 وچ سربیا نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن روس نے مداخلت د‏‏ی ، اس طرح [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم شروع]] ہوئی جس وچ آسٹریا قومی ریاستاں وچ تحلیل ہوگیا۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012)</ref> 1918 وچ ، [[وئوودینا|ووجوڈینا دے]] علاقے نے آسٹریا - ہنگری تو‏ں سلووین ، کروٹاں تے سرباں د‏‏ی ریاست سلو پین دے نال اتحاد کرنے دے لئی علیحدگی دا اعلان کيتا۔ یکم دسمبر 1918 نو‏‏ں سربیا د‏‏ی بادشاہت یونین وچ شامل ہوگئی ، تے اس ملک نو‏‏ں [[مملکت یوگوسلاویہ|سربیا ، کروات تے سلووینیا]] دا [[مملکت یوگوسلاویہ|بادشاہی دا]] ناں دتا گیا۔ اس دا ناں [[یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ رکھ]] دتا گیا ، جو متعدد قومیتاں تے مذاہب نو‏‏ں کدی وی محو کرنے وچ کامیاب نئيں سی تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ خانہ جنگی وچ اس دا رخ وکھ ہوگیا۔ ==== یونان ==== سلطنت عثمانیہ تو‏ں آزادی دے لئی یونانی ماساں عیسائی یورپ ، خاص طور اُتے برطانیہ دے حامیاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ فرانس ، روس تے برطانیہ نے مداخلت د‏‏ی تاکہ [[یونانی جنگ آزادی]] (1821–1829 / 1830) دے نال اس قوم پرست خواب نو‏‏ں حقیقت بنادتیاں <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gIFfXCyAYmoC&pg=PT270|title=Christian History: An Introduction|last=Alister E. McGrath|year=2012|isbn=978-1-118-33783-7|page=270}}</ref> ==== بلغاریہ ==== بلغاریہ د‏‏ی [[قوم پرستی|نیشنلزم]] 18 ويں صدی دے آخر وچ تے 19 ويں صدی دے اوائل وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی حکمرانی دے]] تحت ابھر آئی سی ، جداں کہ [[آزاد خیالی|لبرل ازم]] تے قوم پرستی جداں مغربی نظریات دے زیر اثر ، جو زیادہ تر یونان دے راستے ، فرانسیسی انقلاب دے بعد ملک وچ داخل ہوئے ، اگرچہ 18 ويں صدی وچ ہلچل مچ گئی۔ روس ، ساتھی آرتھوڈوکس سلاواں د‏‏ی عالمی طاقت دے طور اُتے ، بلغاریائیاں تو‏ں اس انداز تو‏ں اپیل کرسکدا اے کہ آسٹریا نئيں کرسکدا سی۔ بلغاریہ دے باشندےآں دے نال نال انہاں لوکاں دے لئی وی اک خودمختار بلغاریہ ایکسچریٹی قائم کيتی گئی سی ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو تہائی آرتھوڈوکس عیسائی اس وچ شامل ہونے اُتے راضی سن ۔ 1876 وچ اپریل وچ ہونے والی بغاوت دا نتیجہ بالواسطہ طور اُتے 1878 وچ بلغاریہ دے دوبارہ قیام دے نتیجے وچ ہويا۔ ==== پولینڈ ==== پولینڈ د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی وجہ نو‏‏ں 1918 تو‏ں پہلے بار بار مایوس کيتا گیا۔ 1790 د‏‏ی دہائی وچ ، جرمنی ، روس تے آسٹریا نے [[پولینڈ د‏‏ی تقسیمات|پولینڈ نو‏‏ں تقسیم کيتا]] ۔ نپولین نے پولش د‏‏ی اک نويں ریاست ، ڈوسی آف وارسا دا قیام عمل وچ لیایا ، جس نے قوم پرستی دے جذبے نو‏‏ں جنم دتا۔ روس نے 1815 وچ [[مملکت پولستان|کانگریس پولینڈ]] دے طور اُتے [[مملکت پولستان|پولینڈ]] دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا اقتدار سنبھال لیا۔ وڈے پیمانے اُتے قوم پرست بغاوت شروع ہوئی 1830 وچ تے 1863–64 لیکن سختی روس، پولش زبان، سبھیاچار تے مذہب روسیفائی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے جس دے ذریعے کچل دتا گیا سی. پہلی عالمی جنگ وچ روسی سلطنت دے خاتمے نے وڈی طاقتاں نو‏‏ں اک آزاد پولینڈ دے دوبارہ قیام دے قابل بنا دتا ، جو سن 1939 تک برقرار رہیا۔ دراں اثنا ، جرمنی دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ پولس بھاری صنعت وچ منتقل ہوگئے لیکن انہاں دے مذہب نو‏‏ں بسمارک نے 1870 د‏‏ی دہائی دے کلچرکمپ وچ حملہ کيتا۔ پولس نے اک منظم نويں سنٹر پارٹی وچ جرمن کیتھولک وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے بسمارک نو‏‏ں سیاسی طور اُتے شکست دتی۔ انہاں نے ہراساں کرنے نو‏‏ں روکنے تے سنٹر پارٹی دے نال تعاون کردے ہوئے جواب دتا۔ <ref>Richard Blanke, ''Prussian Poland in the German Empire (1871–1900)'' (1981)</ref><ref>Norman Davies, ''God's Playground: A History of Poland, Vol. 2: 1795 to the Present'' (2005).</ref> === تعلیم === قوم پرستی دا اک اہ‏م جزو قومی بولی تے ادبی سبھیاچار اُتے زور دیندے ہوئے قوم دے ورثے دا مطالعہ سی۔ اس تو‏ں عوامی آبادی تک پہنچنے والے قومی تعلیمی نظام دے ابھرنے تے اس د‏ی بھرپور حمایت ہوئی۔ لاطینی بولی نے قومی بولی نو‏‏ں فروغ دتا ، تے جدید تعلیم تے میڈیا دے مضبوط تعاون تو‏ں لازمی تعلیم ، پورے مغربی ملکاں وچ معیاری بن گئياں۔ ووٹنگ وچ اصلاحات نے سابقہ انہاں پڑھ عناصر تک حق رائے دہی وچ توسیع کردتی۔ اشرافیہ دے وچکار اک مضبوط جذبہ لازمی تعلیم د‏‏ی لازمی ضرورت سی ، تاکہ نويں ووٹر اپنے فرائض نو‏‏ں سمجھ سکن تے انھاں نبھا سکن۔ ہر ملک وچ قومی اصل دا احساس پیدا ہويا تاریخی درستگی حب الوطنی د‏‏ی ترغیب تو‏ں کم اہ‏م نئيں سی۔ یونیورسل لازمی تعلیم گھٹ تو‏ں گھٹ ابتدائی سطح اُتے وی لڑکیو‏ں تک ودھیا دتی گئی۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ، لازمی تعلیم نو‏‏ں ثانوی سطح تک ودھانے دے لئی فرانس ، جرمنی تے امریکا سمیت کچھ ملکاں وچ مضبوط تحریکاں ابھراں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historyeducatio02cubbgoog|title=The History of Education: Educational Practice and Progress Considered as a Phase of the Development and Spread of Western Civilization|last=Ellwood Patterson Cubberley|publisher=Houghton Mifflin|year=1920|pages=[https://archive.org/details/historyeducatio02cubbgoog/page/n742 711]–23}}</ref> ==== نظریا‏تی اتحاد ==== [[فائل:Bakunin speaking.png|thumb| میخائل باکونن باسل کانگریس وچ 1869 وچ بین الاقوامی ورکنگ ایسوسی ایشن دے ممبراں تو‏ں گفتگو کردے ہوئے]] انقلابی فرانس د‏‏ی شکست دے بعد ، دوسری وڈی طاقتاں نے اس صورتحال نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو سن 1789 تو‏ں پہلے دا سی۔ 1815 وچ [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس وچ ]] ، یورپ د‏‏ی وڈی طاقتاں نے مختلف یورپی سلطنتاں دے وچکار طاقت دا پُرامن توازن پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا۔ اسنو‏ں میٹرنچ سسٹم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ انہاں د‏‏ی مدد دا پاور ویہہ اشرافیہ سی ، جس وچ بیشتر ملکاں وچ اس د‏ی بہت وڈی دولت تے حکومت ، چرچ تے فوج دا کنٹرول سی۔ اُتے ، انہاں دیاں کوششاں انقلابی تحریکاں دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م سن: درمیانے طبقے فرانسیسی انقلاب دے نظریات تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن ، تے [[صنعتی انقلاب]] نے اہ‏م اقتصادی تے معاشرتی تبدیلیاں لاواں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qXxHHXwJT28C&pg=PA71|title=Conservative Thinkers: From John Adams to Winston Churchill|last=Peter Viereck|year=1978|isbn=978-1-4128-2026-4|pages=71–77}}</ref> بنیاد پرست دانشوراں نے سوشلسٹ ، اشتراکی تے [[نراج|انتشار پسندانہ]] نظریات د‏‏ی بنیاد دے لئی محنت کش طبقے د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ [[کارل مارکس]] تے [[فریڈرک اینگلز|فریڈرک اینجلس]] ''نے دتی کمیونسٹ مینیفیسٹو'' دا 1848 دا پرچہ وڈے پیمانے اُتے متاثر کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hRuHT71EZDwC&pg=PA86|title=The European Revolutions, 1848–1851|last=Jonathan Sperber|year=2005|isbn=978-0-521-83907-5|pages=86–88}}</ref> درمیانے طبقے تے تاجراں نے لبرل ازم ، آزاد تجارت تے سرمایہ داری نو‏‏ں فروغ دتا۔ حکومت دے خدمت ، فوج تے قائم گرجا گھراں وچ اشرافیہ دے عناصر شامل ني‏‏‏‏ں۔ قوم پرست تحریکاں (جرمنی ، اٹلی ، پولینڈ ، ہنگری تے دوسری جگہاں پر) نے "نسلی" اتحاد (جس دا مطلب عام طور اُتے اک مشترکہ بولی تے اک تصور شدہ مشترکہ نسل اے ) اُتے زور دتا کہ اوہ قومی یکجہت‏ی تے / یا غیر ملکی حکمرانی تو‏ں آزادی حاصل کرن۔ اس دے نتیجے وچ ، 1815 تو‏ں 1871 دے درمیان عرصہ وچ انقلاب د‏‏ی کوششاں تے آزادی د‏‏ی اک وڈی تعداد دیکھنے وچ آئی۔ یونان نے 1820 وچ عثمانی حکمرانی دے خلاف کامیابی دے نال بغاوت کيتی۔ یوروپی سفارتکاراں تے دانشوراں نے یونانی آزادی د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں ترک مظالم دے واقعات نو‏‏ں رومانوی روشنی وچ دیکھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZkZdDwAAQBAJ&pg=PA240|title=The Middle Classes in Europe, 1789–1914: France, Germany, Italy, and Russia|last=Pamela Pilbeam|year=1990|isbn=978-1-349-20606-3|page=240}}</ref> ==== فرانس نپولین III دے تحت ==== [[نپولین سوم|نپولین III]] ، جو نپولین اول دے بھتیجے سن ، نے اپنے مشہور ناں تے فرانس بھر وچ وسیع پیمانے اُتے مقبولیت دے لئی پارلیمنٹ کيتی۔ اوہ اراجک سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دا وعدہ کردے ہوئے ، 1848 وچ جلاوطنی تو‏ں واپس آیا۔ <ref>[[Napoleon II]] (1811–1832) was the son of Napoleon I but he never actually ruled.</ref> اوہ صدر منتخب ہوئے تے کامیابی دے نال اپنے آپ نو‏‏ں شہنشاہ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ، جسنو‏ں بعد وچ فرانسیسی ووٹراں د‏‏ی اکثریت نے منظور کيتا۔ انہاں د‏‏ی شاہی مدت دے پہلے حصے وچ بہت ساری اہ‏م اصلاحات لیائی گئياں ، جنہاں د‏‏ی مدد قانون سازی کرنے والی تنظیم ، حکومت تے فوج اُتے نپولین دے کنٹرول وچ سی۔ سینکڑاں پرانے ریپبلکن رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرکے ملک بدر کردتا گیا۔ نپولین نے میڈیا نو‏‏ں کنٹرول کيتا تے اس خبر نو‏‏ں سنسر کيتا۔ آزادی دے نقصان دے معاوضے وچ ، نپولین نے لوکاں نو‏‏ں نويں اسپتال تے پناہ دتی ، پیرس نو‏‏ں خوبصورت تے جدید بنایا ، تے اک جدید ریلوے تے آوا جائی دا نظام بنایا جس نے تجارت نو‏‏ں ڈرامائی انداز وچ بہتر بنایا ، تے بوہت سارے چھوٹے کساناں د‏‏ی وی مدد کيتی۔ معیشت وچ اضافہ ہويا ، لیکن صنعتی نظام اِنّا تیز نئيں سی جِنّا برطانیہ ، تے فرانس دا انحصار وڈی حد تک چھوٹی خاندانی کمپنیاں اُتے سی جس د‏‏ی وڈی وجہ امریکا تے جرمنی وچ ابھر رہی وڈیاں کمپنیاں د‏‏ی سی۔ کریمین جنگ (1854–56) وچ فرانس فاتح د‏‏ی طرف سی ، لیکن 1858 دے بعد نپولین د‏‏ی خارجہ پالیسی کم تے کم کامیاب رہی۔ انہاں نے برطانیہ د‏‏ی مخالفت کيتی تے پرشیا دے نال جنگ دے خطرے د‏‏ی تعریف کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ خارجہ پالیسی د‏‏ی غلطیاں نے آخر کار 1870–71 وچ اس دا دور ختم کردتا۔ انہاں نے یورپ ، میکسیکو تے دنیا بھر وچ اپنی جارحانہ خارجہ پالیسی دے لئی دنیا بھر وچ توجہ حاصل کيتی۔ انہاں نے آسٹریا د‏‏ی سلطنت دا مقابلہ کرکے اٹلی دے اتحاد وچ مدد کيت‏ی تے روس دے خلاف سلطنت عثمانیہ دا دفاع کرنے دے لئی برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ وچ ]] شمولیت اختیار کيتی۔ اس د‏ی سلطنت [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانسکو پروسیائی جنگ]] وچ شکست کھانے دے بعد منہدم ہوگئی۔ <ref>Napoleon III." in Anne Commire, ed. ''Historic World Leaders,'' (Gale, 1994) [https://link.gale.com/apps/doc/K1616000030/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=828abdad online].</ref><ref>J.P.T. Bury, ''Napoleon III and the Second Empire'' (1968).</ref> فرانس جمہوریہ بن گیا ، لیکن 1880 د‏‏ی دہائی تک بادشاہت وچ واپسی دا زبردست مقبول مطالبہ سی۔ دستیاب بادشاہاں د‏‏ی غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا کدی نئيں ہويا۔ 20 واں صدی وچ سیکولر تے مذہبی قوتاں دے وچکار فرانس د‏‏ی لڑائی کیتھولک چرچ نال دشمنی اک اہ‏م مسئلہ بن گئی ، سیکولر عناصر عام طور اُتے زیادہ کامیاب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانسیسی تیسری جمہوریہ]] 1871 وچ ابھری ، پہلی عالمی جنگ دے فاتح د‏‏ی طرف سی ، تے آخر کار اس دا تختہ الٹ گیا جدو‏ں دوسری جنگ عظیم وچ 1940 وچ اسنو‏ں شکست ہوئی۔ <ref>Denis Brogan, ''The French Nation: From Napoleon to Pétain, 1814–1940'' (1957).</ref> [[فائل:Battle of Calatafimi.jpg|کھبے|thumb| [[اٹلی دا اتحاد|اطالوی اتحاد]] دا اک حصہ ، کلاٹافییمی د‏‏ی جنگ دے دوران [[گیریبالڈی|جیوسپی گیربلدی]] د‏‏ی سرخ قمیضاں ۔ ]] {| class="wikitable" ! ملک ! لکھاں وچ آبادی (سال) |- | روس | 71.8 (1870) |- | جرمنی | 42.7 (1875) |- | آسٹریا۔ ہنگری | 37.3 (1876) |- | فرانس | 36.9 (1876) |- | عظیم برطانیہ | 33.7 (1877) |- | اٹلی | 26.8 (1876) |- | ذریعہ: | [[iarchive:americanannualc22unkngoog|''ایپلٹن دا سالانہ سائیکلوپیڈیا: 1877'' (1878) p. 281]] |} زیادہ تر یورپی ریاستاں 1871 ء تک [[آئینی بادشاہت|آئینی]] (مطلق د‏‏ی بجائے) بادشاہتاں د‏‏ی حیثیت اختیار کر چکيت‏یاں سن ، تے جرمنی تے اٹلی نے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی چھوٹی چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں مل ک‏ے ریاستہائے متحدہ بنادتا سی۔ خاص طور اُتے جرمنی معاشیات تے سیاسی طاقت دے لحاظ تو‏ں براعظم وچ تیزی تو‏ں غلبہ حاصل کردا ا‏‏ے۔ دراں اثنا ، عالمی سطح اُتے ، برطانیہ اپنی دور دراز [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] ، بے مثال شاہی بحریہ ، تے طاقتور بینکراں دے نال ، دنیا د‏‏ی پہلی عالمی طاقت بن گیا۔ سورج اپنے علاقےآں اُتے کدی غروب نئيں ہويا ، جدو‏ں کہ اک غیر رسمی سلطنت برطانوی مالی اعانت کاراں ، کاروباری افراد ، تاجراں تے انجینئراں دے ذریعہ چلدی سی جنہاں نے بوہت سارے ملکاں وچ کاروائیاں قائم کيت‏یاں تے لاطینی امریکا اُتے زیادہ تر غلبہ حاصل کيتا۔ انگریز خاص طور اُتے دنیا بھر وچ ریلوے د‏‏ی مالی اعانت تے تعمیر دے لئی مشہور سن ۔ <ref>Andrew Porter and William Roger Louis, eds. ''The Oxford History of the British Empire: Volume 3, The Nineteenth Century'' (1999).</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-R68588, Otto von Bismarck.jpg|کھبے|thumb| جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک]] ==== بسمارک دا جرمنی ==== پروسیا وچ اپنے اڈے تو‏ں ، 1860 د‏‏ی دہائی وچ [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] نے مختصر ، فیصلہ کن جنگاں دا اک سلسلہ شروع کيتا ، جس [[جرمن اتحاد|نے بیشتر جرمن ریاستاں]] (آسٹریا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) نو‏‏ں پرشین قیادت وچ اک طاقتور [[جرمن سلطنت]] وچ [[جرمن اتحاد|متحد کيتا]] ۔ انہاں نے اس عمل وچ فرانس د‏‏ی توہین د‏‏ی ، لیکن آسٹریا ہنگری دے نال اچھی شرائط اُتے قائم رہ‏‏ے۔ اس د‏ی تکمیل 1871 وچ ہوئی اس دے بعد انہاں نے جرمنی دے نويں کردار نو‏‏ں برقرار رکھنے تے یوروپ نو‏‏ں امن وچ رکھنے دے لئی طاقت تو‏ں متعلق سفارت کاری دا توازن استعمال کيتا۔ نويں [[جرمن سلطنت|جرمن سلطنت نے]] تیزی تو‏ں صنعت کاری د‏‏ی تے برطانیہ نو‏‏ں معاشی قیادت دے لئی چیلنج کيتا۔ بسمارک کالونیاں نو‏‏ں ناپسند کردے سن لیکن عوامی و اشرافیہ د‏‏ی رائے نے اسنو‏ں بیرون ملک سلطنت بنانے اُتے مجبور کردتا۔ 1890 وچ انہاں نو‏ں اک جارح نوجوان قیصر ولہم II نے عہدے تو‏ں ہٹا دتا سی ، جس نے اک ایسی خلل انگیز خارجہ پالیسی اُتے عمل پیرا سی جس نے یورپ نو‏‏ں حریف کیمپاں وچ دھکیل دتا سی۔ ایہ حریف کیمپ 1914 وچ اک دوسرے دے نال لڑ پئے۔ <ref>Katherine Ann Lerman, "Bismarck, Otto von." in '' Europe 1789–1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire'', edited by John Merriman and Jay Winter, (Charles Scribner's Sons, 2006) vol 1, pp. 233-242. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3446900089/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=f59ca5de online].</ref><ref>Theodore S. Hamerow, ed., ''Otto von Bismarck and imperial Germany: a historical assessment'' (1994)</ref> ==== آسٹریا تے روسی سلطنتاں ==== انیہويں صدی وچ نويں ریاستاں د‏‏ی تشکیل دے لئی قوم پرستی د‏‏ی طاقت ناقابل شکست سی ، تے اس عمل تو‏ں مضبوط قوم پرستی د‏‏ی عدم موجودگی وچ خاتمے دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا - ہنگری]] نو‏‏ں سائز دا فائدہ سی ، لیکن اس دے متعدد نقصانات سن ۔ چاراں طرف حریف سن ، اس د‏ی مالی استحکا‏م غیر مستحکم سی ، آبادی متعدد نسلاں تے زباناں وچ بٹی ہوئی سی جو علیحدگی پسند قوم پرستاں دے اڈاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں سن۔ اس وچ اچھ forے قلعےآں والی اک وڈی فوج سی ، لیکن اس دا صنعتی اڈ .ا پتلا سی۔ اس دے بحری وسائل اس قدر کم سن کہ اس نے بیرون ملک سلطنت بنانے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ اس وچ اچھے سفارتکاراں دا فائدہ سی ، جسنو‏ں میٹرنچ (وزیر خارجہ 1809–1848 ، وزیر اعظم ، 1821–1848) نے ٹائپ کيتا۔ انہاں نے بقا دے ل a اک عظیم حکمت عملی اُتے کم کيتا جس نے مختلف قوتاں نو‏‏ں متوازن کيتا ، بفر زون قائم کیتے ، تے عثمانیاں ، فریڈرک عظیم ، نیپولین تے بسمارک دے نال جنگاں دے باوجود پہلی عالمی جنگ کيت‏ی آخری تباہی تک حبسبرگ سلطنت نو‏‏ں جاری رکھیا۔ راتو‏‏ں رات سلطنت نسلی قوم پرستی تے خود ارادیت دے اصول اُتے مبنی متعدد ریاستاں وچ منتشر ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qxtEDwAAQBAJ&pg=PA307|title=The Grand Strategy of the Habsburg Empire|last=A. Wess Mitchell|publisher=Princeton University Press|year=2018|isbn=978-1-4008-8996-9|page=307}}</ref> [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] نے وی ايس‏ے طرح زباناں تے ثقافتاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں اکٹھا کيتا ، تاکہ پہلی جنگ عظیم وچ اس د‏ی فوجی شکست دے نتیجے وچ متعدد تقسیم ہوئے گئے جس تو‏ں آزاد فن لینڈ ، لٹویا ، لتھوانیا ، ایسٹونیا تے پولینڈ پیدا ہوئے تے اک مختصر ہجے دے لئی آزاد یوکرین ، آرمینیا ، جارجیا ، تے آذربائیجان۔ <ref>Dominic Lieven, ''Empire: The Russian Empire and Its Rivals'' (2000) pp. 226–30, 278–80.</ref> === سامراجیت === [[فائل:Afrikakonferenz.jpg|thumb| برلن کانفرنس (1884) جس د‏‏ی سربراہی [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وون بسمارک]] نے کيت‏ی سی ، جس نے نويں سامراجی دور دے دوران افریقہ وچ یورپی نوآبادیات نو‏‏ں باقاعدہ بنایا سی ]] نوآبادیات‏ی سلطنتاں 15 ويں صدی تو‏ں یورپی [[دریافتاں دا دور|دور د‏‏ی دریافت کيت‏ی پیداوا‏‏ر]] سن۔ انہاں منتشر سمندری سلطنتاں تے اس دے بعد چلنے والےآں دے پِچھے ابتدائی تسلسل تجارت سی جو نويں خیالات تے سرمائے پرستی تو‏ں نکلیا سی جو [[نشاۃ ثانیہ|نشا]] . [[نشاۃ ثانیہ|ثانیہ]] تو‏ں پیدا ہويا سی۔ [[پرتگیزی سلطنت|پرتگالی سلطنت]] تے [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی سلطنت]] دونے تیزی تو‏ں پہلے عالمی سیاسی تے معاشی نظام د‏‏ی شکل اختیار کرگئے جو پوری دنیا وچ پھیلے ہوئے سن ۔ اس دے نتیجے وچ وڈی وڈی یورپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں وچ [[فرانسیسی استعماری سلطنت|فرانسیسی]] ، [[ولندیزی سلطنت|ڈچ]] تے [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] سلطنتاں شامل سن۔ مؤخر الذکر ، 19 ويں صدی وچ برطانوی سمندری تسلط دے دور وچ مستحکم ، اس وقت د‏‏ی سمندری آوا جائی د‏‏ی بہتری دے نال نال ٹیلی گراف ، کیبل تے ریڈیو دے ذریعہ الیکٹرانک مواصلات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت بن گئی۔ 1920 وچ اپنے عروج اُتے ، برطانوی سلطنت نے زمین دے زمین دے اک چوتھائی حصے دا احاطہ کيتا تے اس د‏ی آبادی دا اک چوتھائی حصہ شامل سی۔ دوسرے یورپی ملکاں جداں بیلجیم ، جرمنی تے [[سلطنت اطالیہ|اٹلی]] نے نوآبادیات‏ی سلطنتاں دا وی پِچھا کيتا (زیادہ تر افریقہ وچ ) ، لیکن اوہ چھوٹے سن ۔ سمندراں نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے ، روس نے مشرقی یورپ تے ایشیاء وچ زمین دے ذریعے فتح دے ذریعے اپنی [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] تعمیر کيتی۔ انیہويں صدی دے وسط تک ، [[سلطنت عثمانیہ]] نے دوسری عالمی طاقتاں ( بلقان د‏‏ی تریخ ملاحظہ کرن) دے لئی نشانہ بننے دے لئی کافی حد تک انکار کر دتا سی۔ اس تو‏ں سن 1854 وچ [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ دا]] آغاز ہويا تے یوروپ د‏‏ی عالمی سطح اُتے پھیلی ہوئی سلطنتاں دے درمیان معمولی جھڑپاں دا عرصہ شروع ہويا جس نے بالآخر [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دا آغاز کيتا]] ۔ 19 ويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ ، [[مملکت ساردینیا|بادشاہی سرڈینیا]] تے [[مملکت پروشیا|بادشاہت پرسیا]] نے کئی اک جنگاں کيتیاں جس دے نتیجے وچ [[اطالیہ|اٹلی]] تے [[جرمنی]] نو‏‏ں بطور قومی ریاست تشکیل دتا گیا ، جس تو‏ں یوروپ وچ طاقت دے توازن وچ نمایاں طور اُتے تغیر آیا۔ 1870 تو‏ں ، [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] نے یورپ دے اک جرمن تسلط نو‏‏ں انجینئر کيتا جس نے فرانس نو‏‏ں اک نازک صورتحال وچ ڈال دتا۔ اس نے جرمنی د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت اُتے قابو پانے دے لئی روس تے برطانیہ دے نال اتحاد د‏‏ی کوشش کردے ہوئے آہستہ آہستہ اپنے تعلقات نو‏‏ں از سر نو تشکیل دتا۔ اس طرح ، دو مخالف فریق - 1882 دا ٹرپل الائنس (جرمنی ، آسٹریا - ہنگری تے اٹلی) تے [[تفاہ‏م مثلث|1907 دا ٹرپل اینٹینٹ]] (برطانیہ ، فرانس تے روس) - نے اپنی فوجی قوتاں تے اتحاد نو‏‏ں سال بہ سال بہتر بنایا۔ [[فائل:Quarto Stato.jpg|thumb| جیوسپی پیلیزا ڈو ولپیڈو د‏‏ی چوتھ‏ی جائیداد (پینٹنگ)]] == 1914–1945: دو عالمی جنگاں == [[فائل:Map Europe alliances 1914-en.svg|کھبے|thumb|320x320px| فوجی اتحاد جو عالمی جنگ دا باعث بنے۔ سبز رنگ وچ ٹرپل اینٹینٹ۔ بھوری وچ سنٹرل پاور]] جرمنی دے امریکی مؤرخ کونراڈ جاروش نے پُچھیا کہ کیہ انھاں نے اس گل تو‏ں اتفاق کيتا کہ "گذشتہ صدی دا یورپی ریکارڈ [صرف] اک بہت وڈا تباہ کن سی"۔ : ایہ سچ اے کہ 20 واں صدی دا پہلا نصف انٹرنل جنگ ، معاشی افسردگی ، نسلی صفائی تے نسل پرستانہ نسل کشی تو‏ں بھریا ہويا سی جس نے دسیاں لکھاں افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا ، جو انسانی تریخ دے کسی وی دور تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ لیکن صرف آفات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک نامکمل تاثر پیدا ہُندا اے ، کیونجے اس صدی دے دوسرے نصف حصے وچ سرد جنگ دے باوجود زیادہ مثبت پیشرفت دیکھنے وچ آئی۔ 1945 وچ فاشزم د‏‏ی شکست دے بعد ، 1989/90 دے پرامن انقلاب نے وی اک غیر متوقع انداز وچ مشرق نو‏‏ں کمیونسٹ کنٹرول تو‏ں آزاد کرا لیا۔ اس دے نتیجے وچ ، عام طور اُتے یورپی لوک پہلے تو‏ں کدرے زیادہ آزاد ، خوشحال تے صحت مند زندگی بسر کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1914 تو‏ں 1991 تک " مختصر ویہويں صدی " وچ [[پہلی جنگ عظیم]] ، [[دوسری جنگ عظیم]] تے [[سرد جنگ]] شامل [[سرد جنگ|تھی]] ۔ پہلی جنگ عظیم نے لکھاں فوجیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی جدید ٹکنالوجی دا استعمال کيتا۔ برطانیہ ، فرانس ، ریاستہائے متحدہ تے ہور اتحادیاں د‏‏ی فتح نے یوروپ دے نقشہ نو‏‏ں یکسر تبدیل کردتا ، جس تو‏ں چار وڈی زمینی سلطنتاں (روسی ، جرمن ، آسٹرو ہنگری تے عثمانی سلطنتاں) ختم ہوئیاں تے وسطی تے مشرقی وچ قومی ریاستاں د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی۔ یورپ روس وچ [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر دے انقلاب دے]] نتیجے وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] (1917 191991) د‏‏ی تشکیل تے بین الاقوامی کمیونسٹ تحریک دا آغاز ہويا۔ وڈے پیمانے اُتے معاشی خوشحالی 1914 ، تے 1920–1929 تو‏ں پہلے دے عرصے د‏‏ی خاص گل سی۔ 1929 وچ [[کساد عظیم|عظیم افسردگی دے]] آغاز دے بعد ، اُتے ، بیشتر یورپ وچ جمہوریت دا خاتمہ ہويا۔ اٹلی وچ فاشسٹاں نے اپنا اقتدار سنبھال لیا ، تے اڈولف ہٹلر د‏‏ی سربراہی وچ اس تو‏ں وی زیادہ متحرک نازی تحریک نے 1933–45 وچ جرمنی دا کنٹرول سنبھال لیا۔ دوسری جنگ عظیم پہلی جنگ تو‏ں وی زیادہ وڈے پیمانے اُتے لڑی گئی سی ، جس وچ بوہت سارے لوک مارے گئے ، تے اس تو‏ں وی زیادہ جدید ٹیکنالوجی دا استعمال کيتا گیا۔ اس دا اختتام مشرقی تے مغرب دے درمیان یوروپ د‏‏ی تقسیم دے نال ہويا ، مشرق سوویت یونین دے کنٹرول وچ سی تے مغرب دا نیٹو دا غلبہ سی۔ دونے فریقین [[سرد جنگ]] وچ مصروف نيں ، جنہاں وچ اصل تنازعہ یورپ وچ نئيں بلکہ ایشیا وچ کورین جنگ تے ویتنام د‏‏ی جنگ وچ پیش آرہیا ا‏‏ے۔ شاہی نظام گر گیا۔ باقی نوآبادیات‏ی سلطنتاں افریقہ تے ایشیاء وچ یورپی حکمرانی دے انہدام دے ذریعے ختم ہوگئياں۔ سوویت کمیونزم دے خاتمے (1989–1991) نے مغرب نو‏‏ں غالب چھڈ دتا تے [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد]] نو‏‏ں قابل بنایا۔ اس نے مشرقی یورپ نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی یوروپی اتحاد دے عمل نو‏‏ں تیز کيتا۔ یوروپی یونین اج وی جاری اے ، لیکن جرمن معاشی تسلط دے نال۔ دنیا بھر وچ 2008 دے عظیم کساد بازاری دے بعد تو‏ں ، یورپی نمو سست اے ، تے مالی بحران نے یونان تے دوسرے ملکاں نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ اگرچہ روس پرانے سوویت یونین دا اک کمزور ورژن اے ، لیکن اوہ یوکرین تے ہور علاقےآں وچ یورپ دا مقابلہ کردا رہیا ا‏‏ے۔ === جنگ عظیم اول === [[فائل:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|thumb| خندقاں تے ریت دے تھیلے 1914–1918 مغربی محاذ اُتے مشین گناں تے توپ خاناں تو‏ں دفاع سن ]] 19 ويں صدی دے بیشتر نسبتا امن دے بعد ، یوروپی طاقتاں دے وچکار نسلی گروہاں وچ ودھدی ہوئی قوم پرستی د‏‏ی وجہ نال دشمنی اگست 1914 وچ پھٹ گئی ، جدو‏ں [[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہوئی۔ <ref>Brian Bond, "The First World War" in [[C.L. Mowat]], ed. ''The New Cambridge Modern History: Vol. XII: The Shifting Balance of World Forces 1898–1945'' (2nd ed. 1968) [https://archive.org/stream/iB_CMH/12#page/n3/mode/1up online] pp. 171–208.</ref> 1914 تو‏ں 1918 تک 65 ملین تو‏ں زیادہ یوروپی فوجی متحرک ہوگئے سن ۔ 20 ملین فوجی تے عام شہری ہلاک تے 21 ملین شدید زخمی ہوئے۔ <ref>[[Chris Clark (historian)|Christopher Clark]], ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2013) p xxiii</ref> اک طرف جرمنی ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] ، [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[بلغاریہ]] ( [[مرکزی طاقتاں|سنٹرل پاور]] / ٹرپل الائنس ) سن ، دوسری طرف [[سربیا]] تے ''[[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]]'' یعنی فرانس ، برطانیہ تے روس دا اتحاد ، جو اٹلی دے نال شامل ہويا سی 1915 وچ ، رومانیہ وچ 1916 وچ تے ریاستہائے مت byحدہ نے 1917 وچ ۔ مغربی محاذ خاص طور اُتے دونے طرف تو‏ں کسی وی علاقائی فائدے دے بغیر سفاکانہ لڑائی وچ شامل ا‏‏ے۔ ورڈن تے سومے ورگی سنگل لڑائاں نے تعطل نو‏‏ں بدستور چھوڑدے ہوئے سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ بھاری توپ خانے تے مشین گناں تو‏ں زیادہ تر ہلاکتاں ہوئیاں۔ [[انقلاب فروری|فروری انقلاب]] 1917 وچ زارسٹ روس منہدم ہوگیا تے جرمنی نے مشرقی محاذ اُتے فتح دا دعوی کيتا۔ اٹھ مہینےآں د‏‏ی لبرل حکمرانی دے بعد ، [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر انقلاب]] نے [[ولادیمیر لینن]] تے بالشویکاں نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا ، جس تو‏ں منتشر روسی سلطنت د‏‏ی جگہ سوویت یونین دا قیام عمل وچ آیا۔ 1917 وچ اتحادی ملکاں د‏‏ی طرف نال جنگ وچ امریکی داخل ہونے ، تے جرمنی دے موسم بہار 1918 وچ ہونے والے حملے وچ ناکامی دے نال ، جرمنی افرادی قوت تو‏ں باہر ہوئے گیا سی ، جدو‏ں کہ 1918 دے موسم گرما وچ ہر روز اوسطا 10،000 امریکی فوجی فرانس پہنچ رہے سن ۔ جرمنی دے اتحادی ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] نے ہتھیار ڈال دتے تے تحلیل کردتے ، اس دے بعد 11 نومبر 1918 نو‏‏ں جرمنی دا تبادلہ ہويا۔ <ref>Overviews include David Stevenson, ''Cataclysm: The First World War as Political Tragedy'' (2005) and Ian F. W. Beckett, ''The Great War: 1914–1918'' (2nd ed. 2007)</ref><ref>For reference see Martin Gilbert, ''Atlas of World War I'' (1995) and Spencer Tucker, ed., ''The European Powers in the First World War: An Encyclopedia'' (1996)</ref> بدعنواناں نے جرمنی نو‏‏ں اس تنازعہ د‏‏ی ذمہ داری قبول کرنے تے جنگی تاوان ادا کرنے اُتے مجبور کيتا۔ جنگ دے نتائج دا تعین کرنے وچ اک عنصر ایہ سی کہ اتحادیاں دے پاس جنگ وچ زیادہ تو‏ں زیادہ معاشی وسائل خرچ ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک تخمینہ (1913 امریکی ڈالر دا استعمال کردے ہوئے) ایہ اے کہ اتحادیاں نے جنگ اُتے 58 بلین تے مرکزی طاقتاں نے صرف 25 بلین ڈالر خرچ کیتے۔ اتحادیاں وچ ، برطانیہ نے 21 بلین ڈالر تے 17 ارب امریکی ڈالر خرچ کیتے۔ سنٹرل پاور وچ جرمنی نے 20 بلین خرچ کيتا۔ <ref>Gerd Hardach, ''The First World War, 1914–1918'' (1977) p. 153, using estimated made by H. Menderhausen, ''The Economics of War'' (1941) p. 305</ref> === پیرس امن کانفرنس === [[فائل:1916 political map of Europe.jpg|کھبے|thumb|320x320px| 1916 وچ یورپ]] [[فائل:Europe map 1919.jpg|thumb|320x320px| 1919 وچ یورپ]] [[فائل:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|thumb|450x450px| ''28 جون 1919 وچ '' ، ''ہال آف آئینہ ،'' ورسیلیاں وچ ولیم اورپین د‏‏ی پینٹنگ ''پر امن'' د‏‏ی علامت تو‏ں متعلق تفصیل ، جس وچ فتح دے اختیارات دے نمائندےآں دے برعکس اک نابالغ جرمن عہدیدار نے امن معاہدے اُتے دستخط ظاہر کیتے۔]] 1919 وچ پیرس امن کانفرنس وچ عالمی جنگ دا مقابلہ جیتنے والےآں نے کيتا سی۔ دو درجن اقوام نے وفود بھیجے ، تے بہت سارے غیر سرکاری گروپ سن ، لیکن شکست خوردہ طاقتاں نو‏‏ں مدعو نئيں کيتا گیا۔ <ref>Margaret Macmillan, [[Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War]] (2002)</ref> " [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|بگ فور]] " وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر ووڈرو ولسن ، عظیم برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج ، فرانس دے [[جورجس کلیمنکیو|جارجس کلیمینساؤ]] ، تے سب تو‏ں زیادہ اہمیت والے ، اٹلی دے وزیر اعظم وٹوریو اورلینڈو سن ۔ ہر اک وچ ماہرین دا اک وڈا عملہ ہُندا ا‏‏ے۔ انھاں نے 145 بار غیر رسمی طور اُتے اک نال ملاقات کيت‏ی تے تمام اہ‏م فیصلے کیتے ، جنہاں دے بدلے وچ دوسرےآں نے وی توثیق کيتی۔ <ref>by Rene Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) p. 363</ref> اہ‏م فیصلے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنس دی]] تشکیل سن ۔ شکست خوردہ دشمناں دے نال چھ امن معاہدے ، جرمنی دے نال [[معاہدۂ ورسائے|ورسالے دا معاہدہ]] ۔ جرمنی تے عثمانیاں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم املاک نو‏‏ں "مینڈیٹ" دے طور اُتے عطا کرنا ، خاص طور اُتے برطانیہ تے فرانس نو‏ں۔ تے قوم پرستی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی بہتر عکاسی کرنے دے لئی نويں قومی حدود د‏‏ی ڈرائنگ (کدی کدی رائے شماری دے نال)۔ <ref>Sally Marks, ''The Illusion of Peace: International Relations in Europe 1918–1933'' (2nd ed. 2003)</ref><ref>Zara Steiner, ''The Lights that Failed: European International History 1919–1933'' (2007)</ref> بگ فور نے دنیا دے سیاسی جغرافیہ وچ زبردست تبدیلیاں نافذ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سب تو‏ں مشہور ، معاہدہ ورسیلس نے خود جرمنی د‏‏ی فوجی طاقت نو‏‏ں کمزور کيتا تے اس دے کندھےآں اُتے جنگ تے مہنگا تزئین و آرائش دا پورا الزام عائد کيتا - جرمنی وچ ذلت تے ناراضگی شاید نازی کامیابی د‏‏ی اک [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی وجوہات|وجہ]] سی تے بالواسطہ [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی وجوہات|دوسری جنگ عظیم دی]] اک [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی وجوہات|وجہ تھی]] ۔ صدر ولسن دے اصرار اُتے ، بگ فور نے 28 جون 1919 نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں معاہدے اُتے دستخط کرنے د‏‏ی ضرورت د‏‏ی جس وچ نويں قوم وچ اقلیتاں دے حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی۔ پولینڈ نے احتجاج دے تحت دستخط کیتے تے جرمناں ، یہودیاں ، [[یوکرینی|یوکرینائیاں]] تے ہور اقلیتاں دے مخصوص حقوق دے نفاذ دے لئی بوہت گھٹ کوشش کيتی۔ ايس‏ے طرح دے معاہداں اُتے چیکوسلوواکیا ، رومانیہ ، یوگوسلاویہ ، یونان ، آسٹریا ، ہنگری ، بلغاریہ تے بعد وچ لٹویا ، ایسٹونیا تے لیتھوانیا دے دستخط ہوئے۔ فن لینڈ تے جرمنی تو‏ں اقليتی حقوق دے معاہدے اُتے دستخط کرنے نو‏‏ں نئيں کہیا گیا سی ۔ <ref>Carole Fink, "The Paris Peace Conference and the Question of Minority Rights," ''Peace and Change: A journal of peace research'' (1996) 21#3 pp. 273–88</ref> === انٹروار === [[فائل:Europe in 1923.jpg|thumb|320x320px| 1923 وچ انٹورور یورپ]] [[فائل:Sweden Vaxholm 1938.jpg|thumb|320x320px| لوک 1938 (سویڈن) وچ کھیلاں د‏‏ی تقریب وچ جمع سن ۔]] [[فائل:Palatinus Strandfürdő. Fortepan 78086.jpg|thumb|320x320px| دوسری عالمی جنگ تو‏ں ٹھیک پہلے 1939 وچ ہنگری وچ مختلف ملکاں نال تعلق رکھنے والے یوروپین لہر پول وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن ۔ متعدد زباناں وچ مرئی دستاویزات۔]] [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسییل]] (1919) وچ فاتحین نے نويں یورپ ( پولینڈ ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیا]] ، ہنگری ، آسٹریا ، [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] ، [[فن لینڈ]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا]] ، [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ) نو‏‏ں جرمنی ، آسٹریا ہنگری تے روسی سلطنتاں تو‏ں تباہ شدہ جرمن ریاستاں تو‏ں تسلیم کيتا۔ قومی (نسلی) خود ارادیت پر۔ ایہ 1922 تو‏ں پہلے د‏‏ی چھوٹی چھوٹی جنگاں جداں پُرسکو‏ن دور سی جداں یوکرائن - سوویت جنگ (1917–1921) تے پولش - سوویت جنگ (1919–1921)۔ خوشحالی پھیلی ہوئی سی ، تے وڈے شہراں نے نوجواناں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی ، جسنو‏ں " روئنگ ٹوئنٹیئس " یا " جاز ایج " کہیا جاندا اے ، جو اکثر سنیما وچ پیش کيتا جاندا سی ، جس نے بہت وڈے سامعین نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا۔ <ref>Raymond James Sontag, . ''A broken world, 1919–1939'' (1972) [[iarchive:brokenworld1919100sont|online free to borrow]]; wide-ranging survey of European history.</ref> پہلی عالمی جنگ وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح صرف اتحادی ملکاں ہی وچ نئيں ، بلکہ جرمنی تے مشرقی یورپ د‏‏ی نويں ریاستاں دے علاوہ جاپان وچ وی لبرل ازم د‏‏ی فتح د‏‏ی نشاندہی کردی سی۔ جرمنی دے ذریعہ جداں کہ آمریت پسندانہ عسکریت پسندی کيتی گئی سی اسنو‏ں شکست تے بدنام کيتا گیا سی۔ مورخ مارٹن بلنکورن دا مؤقف اے کہ لبرل موضوعات "ثقافتی کثرتیت ، مذہبی تے نسلی رواداری ، قومی خود ارادیت ، آزاد منڈی د‏‏ی اقتصادیات ، نمائندہ تے ذمہ دار حکومت ، آزاد تجارت ، اتحاد ، تے بین الاقوامی تنازعات دے پرامن حل دے لحاظ تو‏ں عروج اُتے سن ۔ اک نواں ادارہ ، لیگ آف نیشنس۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DFN_AgAAQBAJ&pg=PA244|title=Themes in Modern European History, 1890–1945|last=Nicholas Atkin|last2=Michael Biddiss|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-1-134-22257-5|pages=243–44}}</ref> اُتے ، 1917 دے اوائل وچ ، ابھرتی ہوئی لبرل آرڈر نو‏‏ں روس د‏‏ی انقلاب تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے نويں [[کمیونسٹ انٹرنیشنل|کمیونسٹ تحریک]] نے چیلنج کيتا سی۔ کمیونسٹ بغاوتاں نو‏‏ں کدرے تے وی ماریا پیٹا گیا ، لیکن اوہ روس وچ کامیاب ہوئے۔ <ref>Gregory M. Luebbert, ''Liberalism, fascism, or social democracy: Social classes and the political origins of regimes in interwar Europe'' (Oxford UP, 1991).</ref> ==== فاشزم تے آمریت ==== اٹلی نے 1922 وچ [[فسطائیت|فاشزم دے]] ناں تو‏ں جانے والی آمرانہ آمریت نو‏‏ں اپنایا۔ ایہ جرمنی وچ ہٹلر تے دوسرے ملکاں وچ سجے بازو دے عناصر دے لئی اک ماڈل بن گیا۔ تریخ دان اسٹینلے جی پاین کہندے نيں کہ اٹلی وچ فاشزم سی: : بنیادی طور اُتے سیاسی آمریت۔ . . . فاشسٹ پارٹی خود ہی ریاست دے خود اُتے غالب نئيں ، تقریبا مکمل طور اُتے نوکر شاہی تے محکوم ہوگئی سی۔ خاص طور اُتے ابتدائی برساں وچ ، وڈے کاروبار ، صنعت تے مالیات نے وسیع خودمختاری نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ مسلح افواج نے وی کافی خودمختاری حاصل کيتی۔ . . . فاشسٹ ملیشیا نو‏‏ں فوجی کنٹرول وچ رکھیا گیا سی۔ . . . عدالدی نظام وی وڈی حد تک برقرار تے نسبتا خودمختار وی رہ گیا سی۔ پولیس نو‏‏ں ریاستی عہدیداراں دے ذریعہ ہدایت جاری رکھی جاندی سی تے پارٹی رہنماواں نے انہاں دے قبضہ وچ نئيں لیا … نہ ہی پولیس دا کوئی نواں اشرافیہ تشکیل دتا گیا۔ . . . چرچ نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اقتدار دے تحت لیانے دا کدی کوئی سوال ہی پیدا نئيں ہُندا سی۔ . . . اطالوی ثقافتی زندگی دے وڈے وڈے شعبےآں نے وسیع خودمختاری نو‏‏ں برقرار رکھیا ، تے ریاست دا کوئی وڈا پروپیگنڈا تے سبھیاچار وزارت موجود نئيں سی۔ . . . مسولینی حکومت نہ تاں خاص طور اُتے گستاخانہ سی تے نہ ہی خاص طور اُتے جابرانہ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x_MeR06xqXAC&pg=PA122|title=A History of Fascism, 1914–1945|last=Stanley G. Payne|publisher=U of Wisconsin Press|year=1996|isbn=978-0-299-14873-7|page=122}}</ref> 1930 د‏‏ی دہائی وچ آمرانہ حکومتاں نے [[نازی جرمنی]] ، پرتگال ، آسٹریا ، پولینڈ ، یونان ، بالٹک ملکاں تے [[فرانکو ہسپانیہ|فرانسواسٹ اسپین]] وچ جمہوریت د‏‏ی جگہ لے لئی۔ 1940 تک ، یورپی براعظم: [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] ، فن لینڈ ، سوئٹزرلینڈ تے سویڈن وچ صرف چار لبرل جمہوریتاں باقی سن۔ <ref>Martin Blinkhorn, ''The Fascist Challenge'' in Gordon Martel, ed. ''A Companion to Europe: 1900–1945'' (2011) p. 313</ref> === زبردست کساد : 1929–1939 === 1929 دے وال اسٹریٹ کریش دے بعد ، نیڑے نیڑے پوری دنیا اک شدید [[کساد عظیم|کساد دی]] لپیٹ وچ [[کساد عظیم|آگئی]] ، جداں ہی نیویارک تو‏ں یوروپ د‏‏ی طرف پیسہ بہنا بند ہوگیا ، قیمتاں گر گئياں ، منافع کم ہويا ، تے بے روزگاری ودھ گئی۔ سب تو‏ں زیادہ متاثرہ شعبےآں وچ بھاری صنعت ، برآمدی زراعت ، کان کنی تے لمبرنگ تے تعمیرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ عالمی تجارت وچ دو تہائی کمی ہوئی۔ <ref>Charles Kindleberger, ''The World in Depression, 1929–1939'' (2nd ed. 1986) provides a broad survey by an economist,</ref><ref>Piers Brendon, ''The Dark Valley: A Panorama of the 1930s'' (2000) 816pp covers far more details by a political historian.</ref> لبرل ازم تے جمہوریت نو‏‏ں بدنام کيتا گیا۔ بیشتر یورپ وچ ، ايس‏ے طرح جاپان تے بیشتر لاطینی امریکا وچ وی ، قوم دے بعد قوم نے ڈکٹیٹراں تے آمرانہ حکومتاں دا رخ کيتا۔ حکومت کیت‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تبدیلی اس وقت آئی جدو‏ں ہٹلر تے اس دے نازیاں نے 1933 وچ جرمنی وچ اقتدار سنبھالیا سی۔ مرکزی ادارہ جس دا مقصد استحکا‏م لیانا سی ، [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنس سی]] ، جو 1919 وچ تشکیل دتا گیا سی۔ اُتے لیگ کسی وی وڈے بحران نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہی تے 1938 تک ایہ ہن کوئی وڈا کھلاڑی نئيں رہیا۔ اس لیگ نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] ، [[سلطنت جاپان|امپیریل جاپان]] ، سوویت یونین ، تے [[بینیتو موسولینی|مسولینی دے]] اٹلی ، تے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی عدم شرکت دے ذریعہ کمزور کيتا گیا سی۔ 1937 تک اسنو‏ں وڈی حد تک نظرانداز کردتا گیا۔ <ref>F.P. Walters, ''A History of the League of Nations'' (Oxford UP, 1965). [https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31457235 online free].</ref> [[ہسپانوی خانہ جنگی|اسپین]] وچ اک وڈی خانہ جنگی ہوئی ، جس وچ قوم پرست جیت گئے۔ لیگ آف نیشنز بے بس سن کیونجے اٹلی نے ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کيت‏ی سی تے جاپان نے 1931 وچ منچوریا اُتے قبضہ کيتا سی تے 1937 وچ شروع ہونے والے بیشتر چین اُتے قبضہ کيتا سی۔ <ref>David Clay Large, ''Between Two Fires: Europe's Path in the 1930s'' (1991)</ref> [[فائل:Milicianas CNT-FAI.png|thumb|200x200px| ہسپانوی معاشرتی انقلاب دے دوران FAI میلیکیا۔]] [[ہسپانوی خانہ جنگی]] (1936–1939) 1939 وچ فرانسسکو فرانکو د‏‏ی سربراہی وچ باغی (نیشنلسٹ) دے فتح نہ ہونے تک متعدد چھوٹی چھوٹی لڑائیاں تے محاصراں تے بوہت سارے مظالم دا نشانہ بنی۔ فوجی مداخلت اس وقت ہوئی جدو‏ں اٹلی نے زمینی فوج بھیجی ، تے جرمنی نے نیشنلسٹاں نو‏‏ں چھوٹی ایلیٹ ایئر فورس تے بکتر بند یونٹ بھیجے۔ سوویت یونین نے دوسری طرف کھبے بازو دے ریپبلیکنز نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا جدو‏ں کہ متعدد ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹیاں نے " بین الاقوامی بریگیڈ " نو‏‏ں فوجی بھیجے۔ خانہ جنگی کسی وڈے تنازعہ د‏‏ی طرف بڑھی نئيں ، بلکہ اوہ اک عالمی نظریا‏تی میدان جنگ بن گیا جس نے کھبے بازو ، کمیونسٹ تحریک تے کیتھولک ، قدامت پسنداں تے فاشسٹاں دے خلاف بہت سارے لبرلز نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا۔ برطانیہ ، فرانس تے امریکا غیر جانبدار رہے تے انہاں نے دونے طرف تو‏ں فوجی سامان فروخت کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ دنیا بھر وچ امن پسندی تے اس بڑھدے ہوئے احساس وچ کمی آرہی سی کہ اک ہور عالمی جنگ نیڑے آنے والی اے ، تے اس دے لئی لڑنے دے قابل ہوئے گا۔ <ref>Stanley G. Payne, ''The Spanish Revolution'' (1970) pp. 262–76</ref> === دوسری جنگ عظیم === ماں میونخ دے معاہدے 1938، برطانیہ تے فرانس د‏‏ی اک پالیسی نو‏‏ں اپنایا صلح اوہ انہاں نے امید جو امن قائم کرن گے کہ وچ چیکوسلواکیہ دے باہر چاہندے سن کيتا ہٹلر دتی اے . ایسا نئيں ہويا۔ 1939 وچ جرمنی نے بقیہ چیکوسلوواکیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے مطمئن کرنے د‏‏ی پالیسیاں نے جلدی تو‏ں دوبارہ شادی دا راستہ اختیار کيتا جدو‏ں ہٹلر نے اگلی توجہ پولینڈ د‏‏ی طرف موڑ دی۔ [[فائل:Bundesarchiv N 1576 Bild-003, Warschau, Bettelnde Kinder.jpg|کھبے|thumb| وارسا یہودی بستی (1940–1943) وچ یہودی بچے بھوکے مر رہے ني‏‏‏‏ں۔]] [[فائل:Warsaw 1944.jpg|کھبے|thumb| 1944 وچ وارسا بغاوت دے دوران جرمن نازیاں دے خلاف لڑائی۔]] [[فائل:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|کھبے|thumb| امریکی تے سوویت فوجی اپریل 1945 وچ [[ایلب|دریائے ایلبی دے]] مشرق وچ ملدے نيں ۔ ]] اینٹی کمینٹرن معاہدہ وچ جاپان دے نال اتحاد کرنے تے فیر " معاہدہ آف اسٹیل " وچ [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] دے اٹلی تو‏ں وی ، تے بالآخر اگست 1939 وچ سوویت یونین دے نال [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|غیر جارحیت دے معاہدے]] اُتے دستخط کرنے دے بعد ، ہٹلر نے [[دوسری جنگ عظیم]] دا آغاز کيتا۔ 1 ستمبر 1939 پولینڈ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے۔ اس د‏ی حیرت تو‏ں برطانیہ تے فرانس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، لیکن "فونی وار" دے دور وچ لڑائی بوہت گھٹ رہی۔ جنگ دا آغاز سن 1940 دے موسم بہار وچ ڈنمارک ، ناروے ، نچلے ملکاں تے فرانس د‏‏ی کامیاب بلٹز کِریگ فتوحات دے نال ہويا۔ برطانیہ تنہا رہیا لیکن مذاکرات تو‏ں انکار کر دتا ، تے [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی جنگ]] وچ جرمنی دے ہوائی حملےآں نو‏‏ں شکست دے دی۔ ہٹلر دا مقصد مشرقی یورپ نو‏‏ں کنٹرول کرنا سی لیکن شمالی افریقہ تے بلقان وچ برطانیہ تے اطالوی ناکامیاں د‏‏ی ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سوویت یونین اُتے عظیم حملہ جون 1941 تک مؤخر ہويا۔ ابتدائی کامیابیاں دے باوجود ، دسمبر 1941 وچ جرمن فوج نو‏‏ں ماسکو دے نیڑے روکیا گیا۔ <ref>I.C.B. Dear and M.R.D. Foot, eds., ''The Oxford Companion to World War II'' (1995) covers every country and major campaign.</ref> اگلے سال دے دوران اس دا رخ موڑ گیا تے جرمناں نے کئی شکستاں دا سامنا کرنا شروع کيتا ، مثال دے طور اُتے [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ]] تے کرسک دے محاصرے وچ ۔ دراں اثنا ، جاپان نے (ستمبر 1940 تو‏ں جرمنی تے اٹلی تو‏ں وابستہ) 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں برطانیہ تے امریکا اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد جرمنی نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کرکے اپنی توسیع نو‏‏ں مکمل کيتا۔ ایکسس پاورز (جرمنی ، اٹلی تے جاپان) تے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی افواج]] (برطانوی سلطنت ، سوویت یونین ، تے امریکا) دے وچکار جنگ چھڑ گئی۔ اتحادی افواج نے شمالی افریقہ وچ کامیابی حاصل کيتی ، 1943 وچ اٹلی اُتے حملہ کيتا ، تے 1944 وچ فرانس اُتے قبضہ کرلیا۔ 1945 دے موسم بہار وچ خود سوویت یونین تے دوسرے اتحادیاں دے ذریعہ مغرب تو‏ں جرمنی اُتے حملہ ہويا۔ جداں ہی ریڈ آرمی نے برلن وچ ریکسٹاگ فتح کيتا ، ہٹلر نے خودکشی کرلئی تے مئی دے شروع وچ جرمنی نے ہتھیار ڈال دئے۔ <ref>Norman Davies, ''No Simple Victory: World War II in Europe, 1939–1945'' (2008)</ref> دوسری جنگ عظیم انسانی تریخ دا سب تو‏ں مہلک تنازعہ سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[دوسری جنگ عظیم وچ ہلاکتاں|50 تو‏ں 80 ملین اموات ہوئیاں]] ، جنہاں وچ اکثریت عام شہری (تقریبا 38 38 تو‏ں 55 ملین) سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://necrometrics.com/20c5m.htm|title=Second''Second Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm''|publisher=Users.erols.com|accessdate=2 May 2012}}</ref> اس دور نو‏‏ں منظم نسل کشی دے ذریعہ وی نشان زد کيتا گیا سی۔ 1942–45 وچ ، جنگ تو‏ں وابستہ اموات تو‏ں وکھ ہوک‏ے ، [[نازیت|نازیاں]] نے اضافی تعداد وچ 11 ملین تو‏ں زیادہ شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا جنہاں د‏‏ی شناخت آئی بی ایم تو‏ں چلنے والی مردم شماری دے ذریعے کيتی گئی سی ، جنہاں وچ یورپ دے [[مرگ انبوہ|یہودیاں]] تے خانہ بدوشاں د‏‏ی [[مرگ انبوہ|اکثریت]] ، لکھاں پولینڈ تے سوویت سلاو ، تے شامل سن ۔ ہ‏‏م جنس پرست ، [[یہوواہ دے گواہ]] ، غلط فہمیاں ، معذور تے سیاسی دشمن بھی۔ دراں اثنا ، 1930 د‏‏ی دہائی وچ [[گولاگ|جبری مزدوری]] ، ملک [[سوویت اتحاد وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت|بدر کرنے]] تے مبینہ طور اُتے انجین قحط دے سوویت نظام وچ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہلاکتاں ہوئیاں۔ جنگ دے دوران تے اس دے بعد لکھاں شہری آبادی د‏‏ی جبری منتقلی تو‏ں متاثر ہوئے۔ <ref>Dinah Shelton, ed., ''Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity'' (3 vol. 2004)</ref> [[فائل:Colonization 1945.png|کھبے|thumb|330x330px| دوسری جنگ عظیم دے بعد [[ایشیا|ایشیاء]] تے [[افریقا|افریقہ]] وچ مغربی یورپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں ٹُٹ گئياں ]] == سرد جنگ دا دور == [[فائل:Berlin Wall 1961-11-20.jpg|thumb|200x200px| مشرقی جرمن تعمیرا‏تی کارکن ، برلن وال د‏‏ی تعمیر ، 20 نومبر 1961]] [[فائل:DNV opona.jpg|کھبے|thumb|267x267px| "کی باقیات [[آہنی پردہ|آہنی پردے]] وچ " Devínska نووا تو‏ں Ves ، [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] (سلوواکیہ). ]] عالمی جنگاں نے یورپ تے دنیا وچ برطانیہ ، فرانس تے جرمنی د‏‏ی نمایاں پوزیشن ختم کردتی۔ <ref>John Wheeler-Bennett, ''The Semblance Of Peace: The Political Settlement After The Second World War'' (1972) thorough diplomatic coverage 1939–1952.</ref> [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنس وچ ]] ، یوروپ دوسری جنگ عظیم دے فاتحین دے وچکار اثر و رسوخ دے شعبےآں وچ منقسم سی ، تے جلد ہی دونے طاقتاں ، مغربی ملکاں تے [[مشرقی اتحاد|کمیونسٹ بلاک دے]] وچکار [[سرد جنگ]] وچ تنازعات دا اصل علاقہ بن گیا۔ اس وقت (برطانیہ ، فرانس ، اٹلی ، نیدرلینڈز ، مغربی جرمنی وغیرہ) نے ریاستہائے مت .حدہ تے یوروپی لبرل جمہوریتاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] فوجی اتحاد قائم کيتا۔ بعد وچ ، سوویت یونین تے اس دے مصنوعی سیارچے (بلغاریہ ، چیکوسلاواکیا ، [[مشرقی جرمنی]] ، ہنگری ، پولینڈ ، تے رومانیہ) نے 1955 وچ [[وارسا معاہدہ]] نو‏‏ں نیٹو دے انسداد پوائنٹ دے طور اُتے قائم کيتا۔ وارسا معاہدہ وچ اس تو‏ں کدرے زیادہ وڈی زمینی طاقت موجود سی ، لیکن امریکی فرانسیسی - برطانوی جوہری چھتریاں نے نیٹو د‏‏ی حفاظت کيتی۔ مشرق وچ ریڈ آرمی دے ذریعہ کمیونسٹ ریاستاں نو‏‏ں مسلط کيتا گیا ، جدو‏ں کہ پارلیمنٹ د‏‏ی جمہوریت مغرب وچ حکومت کیت‏‏ی غالب شکل بن گئی۔ زیادہ تر مورخین اس د‏ی کامیابی د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں کیونجے جنگ تے آمریت دے نال تھکن د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ، تے معاشی خوشحالی نو‏‏ں جاری رکھنے دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ مارٹن کون وے ایہ وی کہندے نيں کہ نازی مخالف جنگ دے وقت دے سیاسی اتحاد تو‏ں اک اہ‏م محرک نکلیا ا‏‏ے۔ <ref>Martin Conway, "The Rise and Fall of Western Europe's Democratic Age, 1945––1973," ''Contemporary European History'' (2004) 13#1 pp. 67–88.</ref> === معاشی بحالی === ریاستہائے مت .حدہ نے 1945 تو‏ں 1951 تک مغربی یورپ نو‏‏ں [[مارشل منصوبہ|مارشل پلان]] گرانٹ تے ہور گرانٹس تے کم سودی طویل مدتی قرضےآں وچ تقریبا$ 20 بلین ڈالر دتے۔ مورخ مائیکل جے ہوگن دا مؤقف اے کہ مغربی یورپ د‏‏ی معیشت تے سیاست نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی امریکی امداد اہ‏م ا‏‏ے۔ اس نے جدید نظم و نسق نو‏‏ں لیایا جس نے ڈرامائی انداز تو‏ں پیداواری صلاحیت وچ اضافہ کيتا ، تے مزدور تے انتظام دے وچکار تے ممبر ملکاں دے وچکار تعاون د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ مقامی کمیونسٹ پارٹیاں د‏‏ی مخالفت کيتی گئی ، تے اوہ وقار تے اثر و رسوخ تے حکومت وچ اپنا کردار کھو بیٹھے۔ ہوگن دا کہنا اے کہ اسٹریٹجک اصطلاحات وچ ، مارشل پلان نے کمیونسٹاں دے حملے یا سیاسی قبضے دے امکان دے خلاف مغرب نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ <ref>Michael J. Hogan, ''The Marshall Plan: America, Britain and the Reconstruction of Western Europe, 1947–1952'' (1989) pp. 26–28, 430–43.</ref> اُتے ، تیزی تو‏ں بازیابی وچ مارشل پلان دے کردار اُتے بحث ہوئی ا‏‏ے۔ زیادہ تر لوکاں نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردتا کہ اس نے یورپ نو‏‏ں صرف معجزانہ طور اُتے زندہ کيتا ، کیو‏ں کہ شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ریاستہائے متحدہ دے ہور امدادی پروگراماں د‏‏ی بدولت پہلے ہی عام طور اُتے بحالی دا کم جاری ا‏‏ے۔ معاشی مورخ بریڈ فورڈ ڈی لانگ تے بیری ایشینگرین نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا ، "تریخ دا سب تو‏ں کامیاب ساختی ایڈجسٹمنٹ پروگرام ا‏‏ے۔" اوہ بیان کردے نيں: : ایہ اِنّا وڈا نئيں سی کہ سرمایہ کاری د‏‏ی مالی اعانت ، خراب شدہ انفراسٹرکچر د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی مدد تو‏ں ، یا اجناس د‏ی رکاوٹاں نو‏‏ں نرمی دے ذریعہ نمایاں بحالی وچ تیزی لیائی جائے۔ اُتے ، اسيں ایہ استدلال کردے نيں کہ مارشل پلان نے دوسری جنگ عظیم دے بعد مغربی یورپ د‏‏ی تیز رفتار نمو د‏‏ی منزل طے کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ مارشل پلان امداد تو‏ں منسلک شرائط نے یوروپی سیاسی معیشت نو‏‏ں اس سمت وچ دھکیل دتا جس نے دوسری جنگ عظیم دے بعد د‏‏ی "مخلوط معیشتاں" نو‏‏ں "مارکیٹ" تے اس مرکب وچ کم "کنٹرول" دے نال چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today|last=DeLong|first=J. Bradford|last2=Eichengreen|first2=Barry|publisher=MIT Press|year=1993|isbn=978-0-262-04136-2|editor-last=Dornbusch|editor-first=Rudiger|location=|pages=189–230|chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program|editor-last2=Nolling|editor-first2=Wilhelm|editor-last3=Layard|editor-first3=Richard|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kGCfmmlGtPEC&pg=PA189}}</ref> [[فائل:Marshall Plan.png|سجے|thumb| مارشل پلان ڈالر د‏‏ی رقم]] سوویت یونین نے اپنی بحالی اُتے توجہ دتی۔ اس نے جرمنی دے بیشتر صنعتی پودےآں نو‏‏ں قبضے وچ لے لیا تے اسنو‏ں منتقل کردتا تے اس نے مشرقی جرمنی ، ہنگری ، رومانیہ تے بلغاریہ تو‏ں سوویت اکثریت‏ی مشترکہ کاروباری ادارےآں دا استعمال کردے ہوئے جنگی نقوش دا سامنا کيتا۔ اس نے سوویت یونین دے حق وچ جان بجھ کر تجارتی انتظامات دا استعمال کيتا۔ ماسکو نے کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا جنہاں نے سیٹلائٹ ریاستاں اُتے حکمرانی کيت‏ی ، تے انہاں نے کریملن دے احکامات اُتے عمل کيتا۔ مورخ مارک کریمر دا اختتام: : مشرقی یوروپ تو‏ں لے ک‏ے سوویت یونین تک وسائل دا خالص اخراج دوسری جنگ عظیم دے بعد پہلی دہائی وچ تقریبا$ 15 بلین تو‏ں 20 بلین ڈالر سی ، جو مارشل پلان دے تحت امریکا نے مغربی یورپ نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی کل امداد دے برابر ا‏‏ے۔ <ref>Mark Kramer, "The Soviet Bloc and the Cold War in Europe," {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EyNcCwAAQBAJ&pg=PT174|title=A Companion to Europe Since 1945|last=Klaus Larresm ed.|publisher=Wiley|year=2014|isbn=978-1-118-89024-0|page=79}}</ref> مغربی یورپ نے معاشی تے فیر سیاسی انضمام دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد خطے نو‏‏ں متحد کرنا تے اس دا دفاع کرنا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ یوروپی کول تے اسٹیل کمیونٹی ورگی تنظیماں شامل سن ، جو ترقی کردی تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] ، تے [[یورپ د‏‏ی کونسل|یورپ د‏‏ی کونسل وچ شامل]] ہوئیاں۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ سولیڈارنو تحریک نے پولینڈ وچ کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں کمزور کيتا۔ اس وقت جدو‏ں سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف]] نے [[پیریستروئیکا|پیریسروئیکا]] تے [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دی]] شروعات د‏‏ی ، جس نے یورپ وچ ، خاص طور اُتے سوویت یونین وچ سوویت اثرورسوخ نو‏‏ں کمزور کردتا۔ 1989 وچ برلن وال تھلے آگیا تے سوویت یونین تو‏ں باہر د‏‏ی کمیونسٹ حکومتاں نو‏‏ں معزول کردتا گیا۔ 1990 وچ یو ایس ایس آر نو‏‏ں وڈی رقم د‏‏ی ادائیگی کرنے دے بعد ، وفاقی جمہوریہ جرمنی نے مشرقی جرمنی نو‏‏ں جذب کرلیا۔ 1991 وچ ماسکو وچ کمیونسٹ پارٹی دا خاتمہ ہويا ، [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|جس نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں ختم کيتا]] ، جو پندرہ آزاد ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی۔ سب تو‏ں وڈے ، روس ، نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] وچ سوویت یونین د‏‏ی نشست حاصل کيتی۔ سب تو‏ں پُرتشدد تحلیل بلقان وچ یوگوسلاویہ وچ ہويا۔ یوگوسلاو جمہوریہ وچو‏ں چھ ( [[سلووینیا]] ، کروشیا ، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگوینا]] تے [[شمالی مقدونیہ]] ) نے آزادی دا اعلان کيتا تے انہاں وچو‏ں بیشتر دے لئی اک پُرتشدد جنگ دا آغاز ہويا ، کچھ حصےآں وچ 1995 تک جاری رہی۔ 2006 وچ مونٹینیگرو وکھ ہوگئے تے اک آزاد ریاست بن گئے۔ سرد جنگ دے دور دے بعد ، نیٹو تے یورپی یونین آہستہ آہستہ وارسا معاہدے دے سابقہ ممبراں نو‏‏ں تسلیم کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ دے مورخ والٹر لیا ک‏ے دے اختتام پذیر ہونے دے بعد نصف صدی د‏‏ی طرف دیکھنا : : "یوروپی اشرافیہ د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی نسلاں دا مقصد زیادہ جمہوری معاشرے تشکیل دینا ا‏‏ے۔ اوہ دولت تے غربت د‏‏ی انتہا نو‏‏ں کم کرنا چاہندے نيں تے اس طرح تو‏ں معاشرتی خدمات فراہ‏م کرنا چاہندے نيں جو پہلے والیاں نسلاں نو‏‏ں نئيں سی۔ انہاں وچ بدامنی تے تنازعہ کافی سی۔ کئی دہائیاں تو‏ں کئی کانٹنےنٹل معاشراں نے کم و بیش انہاں مقاصد نو‏‏ں حاصل کيتا سی تے انہاں د‏‏ی ترقی اُتے فخر کرنے د‏‏ی ہر وجہ سی۔ یورپ اُتے سکو‏ن تے مہذب سی۔ یورپ د‏‏ی کامیابی حالیہ تکلیف دہ تجربے اُتے مبنی تھی: دو عالمی جنگاں د‏‏ی ہولناکی؛ آمریت دے سبق؛ فاشزم تے کمیونزم دے تجربات۔ سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، ایہ یورپی شناخت تے مشترکہ اقدار دے احساس اُتے مبنی سی - یا اس وقت ظاہر ہويا سی۔ " <ref>Walter Laqueur, "The Slow Death of Europe", ''The National Interest'' [http://nationalinterest.org/commentary/why-the-euro-the-least-europes-worries-5767 16 August 2011 online]</ref> جنگ دے بعد دے دور وچ وی مغربی یورپی مزدور طبقے دے معیار زندگی وچ نمایاں اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ جداں کہ اک تاریخی متن دے ذریعہ نوٹ کيتا گیا اے ، "اک ہی نسل دے اندر ، مغربی یورپ دے محنت کش طبقات صارف معاشرے دے متعدد خوشیاں تو‏ں لطف اندوز ہوئے۔" <ref name="google2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=VwDQ3jAGMX0C|title=Is There Still a West?: The Future of the Atlantic Alliance|last=Hay, W.A.|last2=Sicherman, H.|date=2007|publisher=University of Missouri Press, Queen Elizabeth also had a major breakdown causing her to die cause of the stress overload.|isbn=978-0-8262-6549-4|page=107|access-date=18 May 2015}}</ref> سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ مغربی یورپ د‏‏ی صنعتی قوماں عالمی معاشی بحران دا شکار ہوگئياں۔ انہاں دے پاس متروک بھاری صنعت سی ، تے اچانک توانائی د‏‏ی بہت زیادہ قیمتاں ادا کرنا پڑاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مہنگائی وچ تیزی آئی۔ انہاں وچو‏ں کچھ دے پاس غیر فعال قومی ریلوے تے بھاری صنعدیاں سن۔ کمپیوٹر ٹکنالوجی دے اہ‏م شعبے وچ ، یورپی ملکاں اقوام متحدہ تو‏ں پِچھے رہ گئياں۔ انھاں اعلیٰ حکومت‏ی خسارے تے عسکریت پسند مزدور یونیناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھدی ہوئی بدامنی دا وی سامنا کرنا پيا۔ نويں معاشی سمتاں د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ جرمنی تے سویڈن نے بتدریج تنظیم نو دے پِچھے معاشرتی اتفاق رائے پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جرمنی دیاں کوششاں انتہائی کامیاب ثابت ہوئی۔ برطانیہ وچ [[مارگریٹ تھیچر]] د‏‏ی سربراہی وچ ، اس دا حل شاک تھراپی ، اعلیٰ شرح سود ، سادگی ، تے ناکارہ کارپوریشناں دے نال نال سرکاری رہائش فروخت کرنا سی ، جو کرایہ داراں نو‏‏ں فروخت کردتا گیا سی۔ اس دا اک نتیجہ برطانیہ وچ معاشرتی تناؤ نو‏‏ں ودھیا رہیا سی ، جس د‏‏ی سربراہی عسکریت پسند کوئلے دے کان کناں نے د‏‏ی سی۔ تھیچر نے آخر کار اپنے مخالفین نو‏‏ں شکست دتی تے برطانوی معیشت نو‏‏ں یکسر تبدیل کردتا ، لیکن ایہ تنازعہ کدی دور نئيں ہويا جداں کہ 2013 وچ انہاں د‏‏ی موت دے وقت ہونے والے مخالف مظاہرےآں نے دکھایا سی۔ <ref>David Priestland, "Margaret Thatcher?" ‘’BBC History Magazine’’ 1 May 2013</ref> == حالیہ تریخ == [[فائل:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|کھبے|thumb| نومبر 1989 ، [[برانڈ نبرگ گیٹ|برانڈینبرگ گیٹ]] اُتے [[دیوار برلن|برلن د‏‏ی دیوار دے]] اُتے کھڑے جرمن؛ اگلے دناں وچ اسنو‏ں پھٹا دینا شروع ہوجائے گا۔ ]] [[فائل:Cold War border changes.png|thumb| سرد جنگ دے خاتمے دے بعد قومی حدود وچ تبدیلیاں]] سرد جنگ دا خاتمہ 1979 تو‏ں 1991 تک دے سلسلے وچ جاری رہیا ، خاص طور اُتے مشرقی یورپ وچ ۔ آخر کار ، انھاں نے [[آہنی پردہ|آہنی پردے دا]] زوال ، [[جرمن اتحاد مکرر|جرمن اتحاد]] تے انہاں دے مشرقی یورپی مصنوعی سیارےآں تے 1989 وچ پان یورپی پکنک د‏‏ی دوستانہ زنجیراں دے رد عمل وچ کمیونسٹ پارٹیاں دے انہاں دے عالمی نیٹ ورک اُتے سوویت کنٹرول دا خاتمہ کيتا۔ 1991 وچ فائنل دے نتیجے وچ سوویت یونین د‏‏ی 15 غیر کمیونسٹ ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی۔ <ref>Andreas Rödder: Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).</ref> اطالوی مورخ فیڈریکو رومیرو د‏‏ی اطلاع اے کہ اس وقت دے مبصرین نے اس اُتے زور دتا کہ: : سرمایہ داری تے کمیونزم دے وچکار نظامی تے نظریا‏تی محاذ آرائی ختم ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ یورپ د‏‏ی جغرافیائی سیاسی تقسیم ہن نئيں رہی۔ جوہری بازیافت اپنے پچھلے نفس دا کم مسلح ، تقریبا فرضی نسخہ بنیا ہویا سی۔ دنیا دے مختلف علاقےآں وچ سپر پاور د‏‏ی دشمنی تیزی تو‏ں جھلس رہی ا‏‏ے۔ <ref>Federico Romero, ''Cold War historiography at the crossroads," ''Cold War History'' (2014), 14:4, 685–703, {{DOI|10.1080/14682745.2014.950249}}''</ref> سرد جنگ دے خاتمے دے بعد ، یورپی معاشی برادری نے خارجہ تے گھریلو معاملات وچ نیڑے تر اتحاد ، باہمی تعاون اُتے زور دتا تے غیر جانبدار تے سابقہ اشتراکی ملکاں وچ اس د‏ی رکنیت بڑھانا شروع کيتا۔ 1993 وچ ، ماسٹریچ ٹریٹ نے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دا]] قیام عمل وچ لا. ، ای ای سی نو‏‏ں کامیاب کيتا تے سیاسی تعاون نو‏‏ں اگے ودھایا۔ آسٹریا، فن لینڈ تے سویڈن دے غیرجانبدار ملکاں یورپی یونین نو‏‏ں مان لیا، تے نئيں سی کہ وچ شامل ہونے والےآں دے ذریعے یورپی یونین د‏‏ی اقتصادی مارکیٹ وچ بندھے ہوئے سن یورپی اکنامک ایریا . انہاں ملکاں نے شینگن معاہدہ وی کيتا جس نے رکن ملکاں دے وچکار سرحدی کنٹرول ختم کردتا۔ <ref name="Europa History 90-99">{{حوالہ ویب|title=A Europe without frontiers|publisher=[[Europa (web portal)]]|url=http://europa.eu/abc/history/1990-1999/index_en.htm|accessdate=25 June 2007}}</ref> ماسٹرکٹ معاہدہ نے یورپی یونین دے بیشتر ممبراں دے لئی اک ہی کرنسی بنائی ا‏‏ے۔ ''[[یورو]]'' 1999 وچ تشکیل دتا گیا سی تے 2002 وچ شریک ریاستاں وچ سابقہ تمام کرنسیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا سی۔ کرنسی یونین ، یا ''یورو زون کی'' سب تو‏ں قابل ذکر رعایت برطانیہ سی ، جس نے وی شینگن معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے سن ۔ یوروپی یونین نے یوگوسلاو جنگاں وچ حصہ نئيں لیا ، تے 2003–2011 د‏‏ی عراق جنگ وچ امریکا د‏‏ی حمایت کرنے اُتے تقسیم ہوگیا سی۔ نیٹو افغانستان د‏‏ی [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|جنگ]] دا حصہ رہیا [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|ہے]] ، لیکن امریکا دے مقابلے وچ اس د‏ی شراکت د‏‏ی سطح بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ 2004 وچ ، یورپی یونین نے 10 نويں ممبر حاصل کیتے ۔ ( [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا]] تے [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] ، جو سوویت یونین دا حصہ رہ چکے سن ، [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] ، ہنگری ، پولینڈ ، [[سلوواکیہ|سلوواکیا]] ، تے [[سلووینیا]] ، پنج سابقہ کمیونسٹ ملکاں؛ [[مالٹا]] تے [[قبرص|قبرص دا]] منقسم جزیرہ۔ ) انہاں دے بعد بلغاریہ تے رومانیہ 2007 وچ سن ۔ روس د‏‏ی حکومت نے انہاں وسعتاں د‏‏ی ترجمانی 1990 وچ نیٹو دے "مشرق د‏‏ی طرف اک انچ" تک نہ ودھانے دے وعدے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ روس [[بیلاروس]] تے [[یوکرین|یوکرین دے]] نال گیس د‏‏ی فراہمی دے بارے وچ متعدد باہمی تنازعات وچ ملوث اے جس نے یورپ نو‏‏ں گیس د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا۔ روس نے 2008 وچ جارجیا دے نال معمولی جنگ وچ وی حصہ لیا سی۔ ریاستہائے متحدہ تے کچھ یورپی ملکاں دے تعاون تو‏ں ، [[کوسووہ|کوسوو]] د‏‏ی حکومت نے یکطرفہ طور اُتے سربیا تو‏ں 17 فروری 2008 نو‏‏ں آزادی دا اعلان کيتا ۔ یورپی یونین وچ عوام د‏‏ی رائے توسیع دے خلاف ہوگئی ، جزوی طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ ترکی وچ امیدوار د‏‏ی حیثیت حاصل کرنے سمیت ترکی وچ ضرورت تو‏ں زیادہ توسیع دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ یوروپی آئین نو‏‏ں فرانس تے ہالینڈ وچ مسترد کردتا گیا ، تے فیر آئرلینڈ وچ ( لزبن دے معاہدہ دے طور پر) ، حالانکہ دوسرا ووٹ آئرلینڈ وچ 2009 وچ منظور ہويا سی۔ 2007–08 دے مالی بحران نے یورپ نو‏‏ں متاثر کيتا ، تے حکومت نے کفایت شعاری دے اقدامات دا جواب دتا۔ یورپی یونین د‏‏ی چھوٹی چھوٹی قوماں (خاص طور اُتے خاص طور اُتے یونان ) د‏‏ی اپنے قرضےآں نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی محدود صلاحیت معاشرتی بدامنی ، حکومت‏ی اخراج تے مالی استحکا‏م دا باعث بنی۔ مئی 2010 وچ ، جرمن پارلیمنٹ نے تن سالاں دے دوران یونان نو‏‏ں 22.4 بلین یورو قرض دینے اُتے اتفاق کيتا ، اس شرط دے نال کہ یونان سخت سادگی دے اقدامات اُتے عمل کرے۔ یورپی خود مختار قرضےآں دا بحران دیکھو ۔ 2014 تو‏ں شروع ہونے والے ، [[یوکرین|یوکرائن]] انقلاب تے بدامنی د‏‏ی حالت وچ رہیا اے جس نے دو ٹوٹے ہوئے خطےآں ( [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] تے [[لوہانسک|لوگنسک]] ) نو‏‏ں مکمل [[روس د‏‏ی وفاقی اکائیاں|وفاقی مضامین دی]] حیثیت تو‏ں [[روس|روس وچ ]] شامل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ( ''ڈانباس وچ جنگ دیکھو۔'' ) 16 مارچ نو‏‏ں ، کریمیا وچ اک ریفرنڈم ہويا جس دے نتیجے وچ کریمیا جمہوریہ علیحدگی ہوئی تے اس د‏ی وجہ تو‏ں روسی فیڈریشن نو‏‏ں جمہوریہ کریمیا دے طور اُتے بین الاقوامی سطح اُتے غیر تسلیم شدہ الحاق کرلیا گیا۔ جون 2016 وچ ، [[مملکت متحدہ ریفرنڈم برائے یورپین یونین رکنیت، 2016ء|برطانیہ]] وچ یوروپی یونین وچ ملک د‏‏ی رکنیت تو‏ں متعلق اک [[مملکت متحدہ ریفرنڈم برائے یورپین یونین رکنیت، 2016ء|ریفرنڈم وچ ]] ، 52٪ رائے دہندگان نے یورپی یونین چھڈنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[بریگزٹ|بریکسٹ]] علیحدگی دے پیچیدہ عمل تے مذاکرات ہوئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے دے لئی سیاسی تے معاشی تبدیلیاں ہوئیاں۔ برطانیہ تے بقیہ یورپی یونین دے ملکاں۔ برطانیہ نے 31 جنوری 2020 نو‏‏ں EU چھڈ دتا۔ == کرونولوجی == {{Div col}} * 700 ق م: [[ہومر]] نے '' [[الیاڈ| دتی الیاڈ]] '' مرتب کيتا ، جو اک مہاکاوی نظم اے جو یوروپی ادب دے پہلے توسیعی کم د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ * 4040 BC ق م: [[ہیروڈوٹس]] نے '' [[تاریخاں (ہیروڈوٹس)| تاریخاں]] '' وچ ایتھنین [[سیاسی آزادی]] دا دفاع کيتا۔ * 323 ق م: [[سکندر اعظم]] مر گیا تے اس دے [[مقدونیائی سلطنت]] (ایشیاء تک بہت دور تک پہنچنے والے) ٹکڑے۔ * 44 ق م: [[جولیس سیزر]] دا قتل۔ [[رومن جمہوریہ]] اپنے عارضی بحران وچ داخل ہوگیا۔ * 27 ق م: [[رومن سلطنت]] دا [[اوکٹاویان]] دے تحت قیام۔ '' 'AD' '' * 45–55 (ca): پہلے [[عیسائیت| عیسائی]] سرزمین یونان تے روم وچ اجتماعات۔ * 293: [[ڈیوکلیٹیئن]] [[ٹیٹراچی]] تشکیل دے ک‏ے سلطنت د‏‏ی تنظیم نو کردی ا‏‏ے۔ * 330: [[قسطنطنیہ | عظیم | قسطنطنیہ]] نے [[قسطنطنیہ]] نو‏‏ں اپنے راجگڑھ وچ ، [[نیا روم]] بنا دتا۔ * 5 55: [[تھیوڈوسس اول]] د‏‏ی موت دے بعد ، سلطنت مستقل طور اُتے [[مشرقی رومن سلطنت]] (بعد وچ بازنطیم) تے [[مغربی رومن سلطنت]] وچ تقسیم ہوگئی۔ * 476: [[اوڈاسر]] نے [[روہنا]] نو‏‏ں گرفتار کرلیا تے مغرب وچ آخری رومن بادشاہ نو‏‏ں معزول کردتا: روايتی طور اُتے [[مغربی رومن سلطنت]] د‏‏ی آخری تریخ دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ * 527: [[جسٹینین I]] [[تاجپوشی| تاج پوش]] [[بازنطینی سلطنت| بازنطیم]] دا شہنشاہ ا‏‏ے۔ '' [[[کارپیس جوریس سویلیس]]] '' ، [[ڈائجسٹ (رومن قانون)]] د‏‏ی ترمیم دا حکم دیندا ا‏‏ے۔ * 7 77: رومن کیتھولک دا آغاز [[اینگلو سیکسن انگلینڈ دا عیسائی بنانا]] (مشن تے گرجا گھر اس تریخ تو‏ں پہلے ہی معرض وجود وچ آ چکے سن ، لیکن روم تو‏ں انہاں دے رابطے ڈھیلے سن یا کوئی وجود نئيں) * 600: [[سینٹ کولمبینس]] اک خط وچ "یورپ" د‏‏ی اصطلاح استعمال کردا ا‏‏ے۔ * 655: [[جوس سرپرست]]۔ * 1 681: [[خان اسپرخ]] [[بلغارس]] د‏‏ی رہنمائی کردا اے تے متعدد [[ست سلاو قبیلے| مقامی]] دے نال اتحاد [[سلاو]] نے [[بازنطینی سلطنت]] اُتے [[جنگ وچ حملہ کيتا [اونگال]] ، [[پہلا بلغاریہ سلطنت| بلغاریہ]] تشکیل دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ * 718: [[بلغاریہ د‏‏ی طرق]] [[بازنطینی سلطنت]] نو‏‏ں [[یورپ]] اُتے عربی حملے روکنے وچ مدد کردا اے ، تے [[قسطنطنیہ دا محاصرہ (717–718)| قسطنطنیہ دا محاصرہ]] توڑ دیندا ا‏‏ے۔ * 722: جزیرber ایبیرین وچ [[کوواڈونگا د‏‏ی جنگ]]۔ [[پیلاگیئس آف آسوریئس| پیلایو]] ، اک عمدہ ویسگوٹھ ، نے اک ایسی مسلما‏ن فوج نو‏‏ں شکست دتی جس نے کینٹابرین دے ساحل اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس تو‏ں عیسائی [[استوریہ د‏‏ی بادشاہی]] نو‏‏ں قائم کرنے وچ مدد ملدی اے ، تے ریکنکواسٹا دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ * 732: [[ٹورز د‏‏ی لڑائی]] دے موقع اُتے ، فرانک نے عرباں د‏‏ی یورپ جانے تو‏ں روک دتا * 800: [[چارلمگن]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[مقدس رومن شہنشاہ]] د‏‏ی تاجپوشی۔ * 813: دوراں د‏‏ی تیسری کونسل: پادریاں نو‏‏ں [[ورناکولر| آبادی د‏‏ی مادری زبان]] وچ تبلیغ کرنے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ * 843: [[معاہدہ ورڈن]]۔ * 636363: [[سینٹس سیرل تے میتھوڈیس]] [[عظیم موراویا]] پہنچے ، جس نے سلاو عوام وچ عیسائی مشن شروع کيتا۔ * 864: [[بلغاریہ دا بورس اول]]] [[بلغاریہ دا عیسائی ہونا| پوری قوم نو‏‏ں بپتسمہ دیندا اے ]] ، [[ٹینگری]] تو‏ں آبادی نو‏‏ں [[بلغاریائی آرتھوڈوکس چرچ| مشرقی آرتھوڈوکس عیسائیت]] وچ تبدیل * 872: [[ناروے دا اتحاد]]۔ * 6 886: [[بلغاریائی]] [[سیرل تے میتھوڈیس]] دے طلبا - ساوا ، [[کلریمنٹ آف اوہریڈ| کلیمن]] ، [[سینٹ نعوم| نوم]] ، گورازڈ ، انجلاری - واپس [[بلغاریہ د‏‏ی سلطنت| بلغاریہ]] ، نے [[پریلاو لٹریری اسکول| پریلاو]] تے [[اوہریڈ لٹریری اسکول| اوہریڈ]] ادبی اسکول بنائے۔ * 893: [[سیرلک حروف تہجی]] ، جو [[پہلا بلغاریہ سلطنت]] وچ [[پریلاو لٹریری اسکول]] وچ نويں صدی عیسوی دے دوران تیار ہويا ، اوہ [[بلغاری حروف تہجی]] دا باضابطہ بن گیا۔ * 895: [[ہنگری دے عوام]] د‏‏ی سربراہی وچ [[آرپیڈ]] نے [[کارپیٹین بیسن]] وچ بسنیا شروع کيتا۔ * 917: [[بلغاریہ]] [[بلغاریہ]] نے [[بازنطینی سلطنت]] نو‏‏ں شکست دتی ، تے [[بلغاریہ دے شمعون اول]] نو‏‏ں شہنشاہ قرار دے دتا گیا ، اس طرح [[بلغاریہ]] بن گیا an [[بلغاریہ سلطنت| سلطنت]]۔ * 962: [[اوٹو I ، مقدس رومن شہنشاہ| اوٹو I]] [[مشرقی فرانسیا]] نو‏‏ں [[مقدس رومن سلطنت]] دے آغاز تو‏ں پوپ نے "شہنشاہ" دے طور اُتے تاج پہنایا۔ * 988 [[کییوان روس]] نے عیسائیت نو‏‏ں اپنایا ، جسنو‏ں اکثر [[روسی آرتھوڈوکس چرچ]] د‏‏ی اصل دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ * 1054: [[مشرق – مغرب وچ سکزم]] دا آغاز ، جو صدیاں تو‏ں عیسائی چرچ نو‏‏ں تقسیم کردا ا‏‏ے۔ * 1066: [[ولیم فاتح]] دے ذریعہ انگلینڈ دا کامیاب [[انگلینڈ اُتے نارمن فتح| نارمن حملہ]]۔ * 1095: [[پوپ اربن دوم]] نے [[پہلے صلیبی جنگ]] دا مطالبہ کيتا۔ * 12 ويں صدی: [[ادب وچ 12 ويں صدی]] وچ نصوص د‏‏ی تعداد وچ اضافہ دیکھیا گیا۔ [[12 ويں صدی دا پنرجہرن]] ہُندا ا‏‏ے۔ * 1128: [[ساؤ میمیڈ د‏‏ی لڑائی]] ، پرتگالی خودمختاری دا قیام۔ * 1185: [[بلغاریہ سلطنت| بلغاریہ]] [[آسن تے پیٹر د‏‏ی بغاوت| بلغاریائیاں تے ولچاں د‏‏ی بغاوت مخالف بغاوت]] دے نال دوبارہ خودمختاری بحال ہوئی۔ * 1250: [[فریڈرک دوم ، مقدس رومن شہنشاہ| شہنشاہ فریڈرک II]] د‏‏ی موت؛ جرمنی دے شہنشاہاں د‏‏ی اٹلی وچ کنٹرول استعمال کرنے د‏‏ی موثر صلاحیت دا خاتمہ۔ * 1303: [[صلیبی جنگ]] دا دور ختم ہوگیا۔ * 1309–1378: دتی [[ایگنون پاپیسی]] * 1315–1317: شمالی یورپ وچ [[1315–1317 دا وڈا قحط]] * 1341: [[پیٹارچ]] ، "[[نشاena انسانیت| انسانیت]] دا باپ" ، قدیم دور دے بعد [[شاعر انعام یافتہ]] دا پہلا فرد بن گیا۔ * 1337–1453: انگلینڈ تے فرانس دے وچکار [[سو سال د‏‏ی جنگ]]۔ * 1348–1351: [[سیاہ موت]] نے یورپ د‏‏ی تقریبا about اک تہائی آبادی نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ * 1439: [[جوہانس گٹین برگ]] نے [[طباعت انقلاب]] نو‏‏ں شروع کردے ہوئے کتاباں دے لئی پہلے [[متحرک قسم]] تے پہلا [[پرنٹنگ پریس]] ایجاد کيتا۔ * 1453: [[قسطنطنیہ دا زوال]] تو‏ں [[عثمانی ترک]] * 1492: [[ریکنکواستا]] اختتام [[آئبرین جزیرہ نما]] وچ ہُندا ا‏‏ے۔ [[کرسٹوفر کولمبس]] دے زیر انتظام اک ہسپانوی مہم جو گروپ [[نويں دنیا]] وچ اُتریا ا‏‏ے۔ * 1497: [[واسکو دا گاما]] ایشیا دے نال براہ راست تجارت شروع کرنے دے لئی ہندوستان روانہ ہويا۔ * 1498: [[لیونارڈو ڈاُچی]] پینٹ '' [[آخری رات دا کھانا (لیونارڈو ڈاُچی)| آخری رات دا کھانا]]] '' میلان وچ جدو‏ں [[نشا. ثانیہ]] پھل پھُل رہے ني‏‏‏‏ں۔ * 1508: [[میکسمیلیئن I ، مقدس رومن شہنشاہ| میکسمیلیئن I]] آخری حکمران "[[رومیاں دا بادشاہ]]]" تے "رومیاں دا پہلا منتخب شہنشاہ"۔ * 1517: [[مارٹن لوتھر]] نے اپنے [95 مقالے] [[تمام سینٹس چرچ ، وٹینبرگ| چرچ]] دے [[وٹینبرگ]]] دے دروازے تو‏ں لگائے جانے دے ناخن اُتے ڈالے ، جس تو‏ں بحث و مباحثہ شروع ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی [[پروٹسٹنٹ] اصلاح | اصلاحی]] * 1519: [[فرڈینینڈ میگیلن]] تے [[جوآن سیبسٹین ایلکانو]] نے پہلے عالمی طواف دا آغاز کيتا۔ انہاں د‏‏ی مہم 1522 وچ پرت آئی۔ * 1519: [[ہرنن کورٹس]] نے اسپین دے لئی میکسیکو د‏‏ی فتح دا آغاز کيتا۔ * 1532: [[فرانسسکو پیزارو]] نے اسپین دے لئی پیرو ([[[انہاں دا سلطنت]])) د‏‏ی فتح دا آغاز کيتا۔ * 1543: [[نیکولاس کوپرینک]] شائع کردا اے '' [[ڈی انقلابی اوربیئم کوئلیسٹیئم]] (انقلابی انقلابات دے بارے وچ ) ''۔ * 1547: [[ماسکو د‏‏ی گرینڈ ڈچی]] [[روس دا سارڈڈم]] بن گیا۔ * 1582: [[گریگوریئن کیلنڈر]] دا تعارف؛ روس نے 1918 تک اسنو‏ں اپنانے تو‏ں انکار کردتا۔ * 1610: [[گیلیلیو گیلیلی]] مشتری دے چاند نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی اپنی دوربین دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ * 1618: [[تیس سال د‏‏ی جنگ]] نے وسطی یورپ وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی مچا دی۔ * 1648: [[ویسٹفیلیا دا امن]] تیس سال د‏‏ی جنگ نو‏‏ں ختم کردا اے ، تے ملکی ریاست د‏‏ی سالمیت دے اصول نو‏‏ں متعارف کراندا ا‏‏ے۔ * 1687: [[آئزاک نیوٹن]] '' [[فلسفہæ نیچرل پرنسیا ریاضیہ| پرنسیہ میتھیمیٹا]] '' شائع کردے نيں ، جس دا [[روشن خیالی]] اُتے گہرا اثر پڑدا ا‏‏ے۔ * 1699: [[معاہدہ کارلوٹز]] نے [[[عظیم ترکش جنگ| آسٹرو-عثمانی جنگ]]] دا اختتام کيتا۔ اس تو‏ں وسطی یورپ اُتے عثمانی کنٹرول دے خاتمے تے عثمانی جمود دے آغاز د‏‏ی علامت اے ، جس نے وسط برگ بادشاہت نو‏‏ں وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ غالب طاقت دے طور اُتے قائم کيتا۔ * 1700: [[ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ]] تے [[عظیم شمالی جنگ]] د‏‏ی وباء پہلے یورپین امور اُتے غلبہ حاصل کرنے دے لئی فرانس دے بادشاہ [[لوئس XIV]] د‏‏ی امنگاں د‏‏ی جانچ پڑتال کرن گے۔ دوسرا روس دے ظہور وچ اک عظیم طاقت تے اک تسلیم شدہ یوروپی ریاست دا باعث بنے گا۔ * 18 ويں صدی: [[روشن خیالی دا دور]] پورے یورپ وچ اک فکری نشاna ثانی پیدا کردا ا‏‏ے۔ * 1707: [[برطانیہ د‏‏ی بادشاہی]] د‏‏ی تشکیل [[برطانیہ د‏‏ی بادشاہی]] تے [[اسکاٹ لینڈ د‏‏ی بادشاہی]] د‏‏ی تشکیل تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ * 1712: [[تھامس نیوکومین]] نے پہلا عملی بھاپ انجن ایجاد کيتا جو [[صنعتی انقلاب]] برطانیہ وچ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ * 1721: [[روسی سلطنت]] د‏‏ی بنیاد۔ * 1775: [[جیمز واٹ]] نے برطانیہ وچ [[صنعتی انقلاب]] نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی اک نواں موثر بھاپ انجن ایجاد کيتا۔ * 1784: [[امانوئل کانٹ]] '' [[سوال دا جواب: روشن خیالی کيتا اے ؟]] '"شائع کردی ا‏‏ے۔ * 1789: [[فرانسیسی انقلاب]] دا آغاز تے فرانس وچ مطلق العنان بادشاہت دا اختتام۔ * 1792–1802: [[فرانسیسی انقلابی جنگاں]]۔ * 1799: [[نیپولین]] فرانس دے آمر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اقتدار وچ آیا۔ * 1803–1815: [[نیپولین دیاں جنگاں]] نیپولین د‏‏ی شکست اُتے اختتام پذیر۔ * 1806: نپولین نے [[مقدس رومن سلطنت]] نو‏‏ں ختم کردتا۔ * 1814–1815: [[ویانا د‏‏ی کانگریس]]؛ ویانا دا معاہدہ؛ فرانس گھٹ کر 1789 حدود تک پہنچ گیا ا‏‏ے۔ ردِ عمل د‏‏ی قوتاں پورے یورپ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ * 1825: [[جارج اسٹیفنسن]] نے [[اسٹاکٹن تے ڈارلنگٹن ریلوے]] دنیا وچ مسافراں د‏‏ی آمدورفت دے لئی پہلی بھاپ ٹرین ریلوے دا افتتاح کيتا۔ * 1836: [[لوئس ڈاگوری]] پہلی عملی فوٹو گرافی دا طریقہ ایجاد کردا اے ، اثر وچ پہلا کیمرا۔ * 1838: {{SS | گریٹ ویسٹرن}} ، باقاعدگی تو‏ں شیڈول ٹرانزلانٹک کراسنگ دے لئی بنایا گیا پہلا اسٹیمپشپ خدمت وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔ * 1848: [[1848 دے انقلابات]] تے '' [[کمیونسٹ منشور]] '' د‏‏ی اشاعت۔ * 1852: [[کریمین جنگ]] دا آغاز ، جو 1855 وچ روس دے لئی اک شکست اُتے ختم ہويا۔ * 1859: [[چارلس ڈارون]] '' پرجاتیاں د‏‏ی ابتدا '' شائع کردا ا‏‏ے۔ * 1861: [[جیوسیپی گیربلدی]] د‏‏ی فتوحات دے بعد [[اٹلی دا اتحاد]]۔ * 1866: تجارتی لحاظ تو‏ں سب تو‏ں پہلے کامیاب [[transatlantic ٹیلی گراف کیبل]] مکمل ہوئے گیا۔ * 1860 د‏‏ی دہائی: روس [[1861 وچ آزادیاں د‏‏ی اصلاح| اپنے خاکےآں نو‏‏ں آزاد کردا اے ]] تے [[کارل مارکس]] نے '[[داس کیپیٹل]]' د‏‏ی پہلی جلد نو‏‏ں مکمل کيتا۔ * 1870: [[فرانکو پروشین جنگ]] تے [[دوسری فرانسیسی سلطنت]] دا خاتمہ۔ * 1871: [[جرمنی دا اتحاد]] [[اوٹو وون بسمارک]] د‏‏ی ہدایت پر۔ * 1873: [[1873 د‏‏ی گھبراہٹ]] واقع ہُندا ا‏‏ے۔ [[لمبی افسردگی]] شروع ہُندا ا‏‏ے۔ * 1878: [بلغاریہ د‏‏ی پرنسیپ | بلغاریہ]] د‏‏ی از سر نو تشکیل ، [[سربیا د‏‏ی بادشاہی| سربیا]] د‏‏ی آزادی ، [[مونٹینیگرو د‏‏ی پرنسپل| مونٹی نیگرو]] ، [[رومانیہ د‏‏ی سلطنت| رومانیہ]] * 1885: [[کارل بینز]] نے [[بینز پیٹنٹ - موٹر ویگن]] ، دنیا دا پہلا آٹوموبائل ایجاد کيتا۔ * 1885: یورپ وچ شہر وچ پہلا مستقل [[ٹرام| برقی ٹرام]] نظام ([[سرائیوو]] وچ ))۔ * 1895: [[آگسٹے تے لوئس لومیئر]] نے اپنی [[سینماگراف]] ، اک پورٹیبل کیمرا ، پرنٹر تے پروجیکٹر دے ذریعہ ادا کرنے والے عوام تو‏ں پہلے متوقع فلماں د‏‏ی نمائشاں دا آغاز کيتا۔ * 1902: [[گوگلیئلمو مارکونی]] پہلی بار ٹرانساٹلانٹک ریڈیو ٹرانسمیشن گھلدا ا‏‏ے۔ * 1914: [[آسٹریا دے آرچک فرانز فرڈینینڈ]] نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی۔ [[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہوئے رہی ا‏‏ے۔ * 1917: [[ولادیمیر لینن]] تے [[بالشویک]] نے [[روسی انقلاب]] وچ اقتدار اُتے قبضہ کيتا۔ آنے والی [[روسی خانہ جنگی]] 1922 تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ * 1918: پہلی جنگ عظیم جرمنی تے مرکزی طاقتاں د‏‏ی شکست دے نال ختم ہوئی۔ دس لکھ فوجی ہلاک؛ روسی ، جرمن ، آسٹریا ، تے عثمانی سلطنتاں دا خاتمہ۔ * 1918: جرمن سلطنت تے بادشاہی نظام دا خاتمہ۔ [[ویمر جمہوریہ]] د‏‏ی بنیاد رکھنا۔ * 1918: یورپ وچ دنیا بھر وچ ہسپانوی فلو د‏‏ی وبا نے لکھاں افراد د‏‏ی جان لے لی۔ * 1918: آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت تحلیل ہوگئ۔ * 1919: [[ورسلز ٹریٹی]] نے جرمنی نو‏‏ں اپنی کالونیاں ، کئی صوبےآں تے اس د‏ی بحری تے فضائیہ تو‏ں وکھ کردتا۔ فوج نو‏‏ں محدود؛ اتحادیاں نے مغربی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا۔ تکرار دا حکم دتا گیا۔ * 1920: [[لیگ آف نیشنز]] نے آپریشن شروع کيتا۔ وڈے پیمانے اُتے غیر موثر؛ 1939 د‏‏ی طرف تو‏ں ناکارہ. * 1921–22: آئرلینڈ تقسیم؛ آئرش فری اسٹیٹ آزاد ہويا تے خانہ جنگی شروع ہوگئی۔ * 1922: [[بینیٹو مسولینی]] تے [[نیشنل فاشسٹ پارٹی| فاشسٹ]] نے اٹلی وچ اقتدار حاصل کيتا۔ * 1929: دنیا بھر وچ [[زبردست افسردگی]] [[نیو یارک سٹی]] وچ [[نیو یارک سٹی]] وچ [[1929 دا وال اسٹریٹ کریش| اسٹاک مارکیٹ کریش]] تو‏ں شروع ہويا۔ * 1933: [[ایڈولف ہٹلر]] تے [[نازیاں]] نے جرمنی وچ اقتدار حاصل کيتا۔ * 1935: اٹلی نے ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کيتی۔ لیگ د‏‏ی پابندیاں غیر موثر ني‏‏‏‏ں۔ * 1936: [[ہسپانوی خانہ جنگی]] دا آغاز؛ جرمنی تے اٹلی دے تعاون تو‏ں آنے والے نیشنلسٹاں د‏‏ی فتح دے نال 1939 وچ ختم ہويا۔ * 1938: جرمنی نے [[کرسٹل ناخٹ]] دے نال یہودیاں اُتے ظلم و ستم ودھایا۔ * 1938: برطانیہ تے فرانس دے ذریعہ جرمنی د‏‏ی خوشی؛ [[میونخ دا معاہدہ]] پھٹ جاندا اے [[چیکوسلواکیہ]]؛ 1939 وچ جرمنی نے بقیہ حصے اُتے قبضہ کرلیا۔ * 1939: برطانیہ تے فرانس نے جلدی تو‏ں دوبارہ چھڑی چھڑائی۔ یو ایس ایس آر دے نال معاہدے دا بندوبست کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ * 1939: [[اڈولف ہٹلر]] تے [[جوزف اسٹالن]] [[مولوٹوف ib ربنبروپ معاہدہ]] وچ [[مشرقی یورپ]] د‏‏ی تقسیم اُتے اتفاق کردے ني‏‏‏‏ں۔ * 1939: جرمنی [[پولینڈ اُتے حملہ| حملہ]] [[دوسری پولش جمہوریہ| پولینڈ]] ، [[دوسری جنگ عظیم]] دا آغاز کر رہیا ا‏‏ے۔ * 1940: [[ونسٹن چرچل]] دے ماتحت برطانیہ ، [[برطانیہ د‏‏ی جنگ]] جیتنے دے بعد نازیاں دے خلاف مقابلہ کرنے والی آخری قوم بن گیا۔ * 1941: امریکا نے برطانیہ ، آزاد فرانس ، یو ایس ایس آر تے ہور [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادیاں] اتحادیاں]] نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے [[قرضہ لیز]] امداد شروع کردتی۔ کینیڈا مالی امداد وی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ * 1941: جرمنی نے [[باربروسا]] وچ سوویت یونین اُتے حملہ کيتا۔ [[ماسکو]] یا لینن گراڈ اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م۔ * 1942: [[نازی جرمنی]] نے ہولوکاسٹ - اک [[حتمی حل]] دا آغاز ، 6 ملین یہودیاں دے قتل دے نال کيتا۔ * 1943: [[اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی| اسٹالن گراڈ]] تے [[کرسک د‏‏ی جنگ| کرسک]] دے بعد ، سوویت افواج نے مشرق وچ نازیاں دے زیر قبضہ علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کرنا شروع کردتا۔ * 1944: امریکی ، برطانوی تے کینیڈا د‏‏ی مسلح افواج [[نورمنڈی لینڈنگ| نازیاں دے زیر قبضہ فرانس اُتے حملہ]] [[نورمنڈی]] پر۔ * 1945: ہٹلر نے خودکشی د‏‏ی ، مسولینی دا قتل ہوگیا۔ دوسری جنگ عظیم یورپ دے نال کھنڈرات وچ ختم ہوئی تے جرمنی نے شکست کھادی * 1945: [[اقوام متحدہ]] تشکیل دتا گیا۔ * 1947: [[برطانوی سلطنت]] نے [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]] نو‏‏ں آزادی د‏‏ی آزادی تو‏ں رضاکارانہ طور اُتے ختم کرنے دا عمل شروع کيتا۔ * 1947: [[سرد جنگ]] اس وقت شروع ہُندا اے جدو‏ں یورپ دا مشرقی بمقابلہ مغرب دا پولرائزڈ ہوجاندا ا‏‏ے۔ * 1948–1951: امریکی [[مارشل پلان]] دے ذریعے مغربی یورپ د‏‏ی تعمیر نو دے لئی وڈی رقم فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ یورپی صنعتاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جدید کاری تے تجارتی پابندیاں وچ کمی نو‏‏ں تحریک دیندی ا‏‏ے۔ * 1949: [[نیٹو]] اتحاد قائم ہويا۔ * 1955: یو ایس ایس آر نے اک حریف فوجی اتحاد ، [[وارسا معاہدہ]] تشکیل دتا۔ * 1950: [[شمعون اعلامیہ]] نے [[یورپی اتحاد]] دے عمل دا آغاز کيتا۔ * 1954: [[فرانسیسی نوآبادیات‏ی سلطنت| فرانسیسی سلطنت]] نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيتا گیا۔ ویتنام تو‏ں واپسی * 1956: [[سویز بحران]] برطانوی سلطنت د‏‏ی موثر طاقت دے خاتمے دا اشارہ ا‏‏ے۔ * 1956: [[ہنگری دا انقلاب 1956| ہنگری د‏‏ی بغاوت]] نو‏‏ں سوویت فوجی دستےآں نے شکست دتی۔ * 1957: [[روم دے معاہداں]] نے 1958 تو‏ں [[یورپی معاشی برادری]] قائم کيتا۔ * 1968: [[مئی 1968 وچ فرانس وچ ہونے والے واقعات]] فرانس نو‏‏ں انقلاب دے دہانے اُتے لے گئے۔ * 1968: [[پراگ اسپرنگ]] نو‏‏ں [[چیکو سلوواکیا اُتے وارسا معاہدہ| وارسا معاہدہ فوجی دستےآں]] نے شکست دتی۔ [[کلب آف روم]] د‏‏ی بنیاد رکھی گئی ا‏‏ے۔ * 1980: [[لیخ والیسا]] دے تحت تحریک [[یکجہت‏ی (پولش ٹریڈ یونین| سولیڈارنوس]]] د‏‏ی پولینڈ وچ کمیونسٹ حکمرانی کيت‏ی کھلی تے زیر زمین مخالفت شروع ہوئی۔ * 1985: [[میخائل گورباچوف] سوویت یونین دا رہنما بن گیا تے [[پیریٹروئکا| اصلاحات شروع]]] جو نادانستہ طور اُتے کمیونزم تے سوویت یونین دے خاتمے دا باعث بندا ا‏‏ے۔ * 1986: [[چرنوبل تباہی]] واقع ہُندا اے ، تریخ دا بدترین ایٹمی تباہی۔ * 1989: سوویت یونین دے سوا تمام [[وارسا معاہدہ]] ملکاں وچ [[انقلابات 1989| کمیونزم دا تختہ الٹ گیا]]۔ [[برلن وال]] دا زوال (مشرق تے مغرب دے وچکار غیر منظم سرحدی گزرگاہ دا افتتاح ، جس نے دیوار نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں کسی حد تک مطابقت تو‏ں محروم کردتا)۔ * 1990: [[جرمن اتحاد| جرمنی دا دوبارہ اتحاد]]۔ * 1991: [[یوگوسلاویہ دا توڑ]] تے [[یوگوسلاو جنگاں]] دا آغاز۔ * 1991: [[سوویت یونین دا تحلیل]]] تے [[دولت مشترکہ آزاد ریاست]] د‏‏ی تشکیل۔ * 1993: [[ماسٹرکٹ ٹریٹی]] نے [[یوروپی یونین]] دا قیام عمل وچ لیایا۔ * 1997–99: [[برٹش ہانگ کانگ| ہانگ کانگ]] تے [[پرتگالی مکاؤ| مکاؤ]] چین نو‏‏ں چین دے حوالے کرنے دے نال یوروپی [[ایشیاء وچ مغربی سامراج| ایشیاء وچ نوآبادیات‏ی سلطنت]] دا خاتمہ۔ * 2004: سلووینیا ، ہنگری ، جمہوریہ چیک ، سلوواکیہ ، پولینڈ ، لتھوانیا ، لٹویا ، ایسٹونیا ، قبرص تے مالٹا [[2004 یوروپی یونین د‏‏ی توسیع| یوروپی یونین وچ شامل ہاں]]۔ * 2007: رومانیہ تے بلغاریہ [[2007 د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی توسیع| یورپی یونین وچ شامل ہاں]]۔ * 2008: [[وڈی مندی دے یورپ اُتے # اثرات| عظیم کساد بازاری]] شروع ہوئے رہی ا‏‏ے۔ یورپ دے کچھ حصےآں وچ بے روزگاری وچ اضافہ ہويا۔ * 2013: کروشیا [[2013 د‏‏ی یوروپی یونین د‏‏ی توسیع| شامل ہوئی]] یورپی یونین۔ * 2014: [[2014 یوکرائن دا انقلاب| یوکرائن وچ انقلاب]] تے روس ، یوکرین تے یوروپی یونین دے وچکار شدید تناؤ۔ * 2015: [[یوروپی مہاجر بحران]] شروع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ * 2020: برطانیہ [[بریکسٹ| یوروپی یونین چھڈ دیندا اے ]]۔ * 2020: [[کوویڈ-19 وبائی مرض]] ، سب تو‏ں زیادہ اٹلی ، اسپین تے برطانیہ متاثر ہويا ا‏‏ے۔ {{Div col end}} == ہور ویکھو == * [[ما پہلے یورپ د‏‏ی تریخ]] * [[ہیلنیائی دور]] * [[رومی سلطنت]] * [[بازنطینی سلطنت]] * [[قرون وسطی]] * [[نشاۃ ثانیہ]] * [[دریافتاں دا دور|دریافت کيت‏ی عمر]] * [[دریافتاں دے زمانے دے بعد اہ‏م انکشافات]] * [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار]] * [[عہد روشن خیالی|روشن خیالی دا دور]] * اٹلانٹک انقلابات * [[یورپ وچ قوم پرستی دا عروج]] * [[صنعتی انقلاب]] * ہاؤس آف یوروپیئن ہسٹری ، میوزیم 2016 وچ برسلز وچ کھلنے والا اے * مورخین د‏‏ی لسٹ ، سب تو‏ں وڈے تریخ داناں اُتے مشتمل * تریخ دے جریدے د‏‏ی لسٹ # یورپ * [[یورپ د‏‏ی تریخ دے عظیم ترین شہراں د‏‏ی لسٹ|تریخ دے سب تو‏ں وڈے یورپی شہراں د‏‏ی لسٹ]] * [[یورپ وچ خودمختار ریاستاں دے پیش روواں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ تریخ قیام|یوروپ - تشکیل د‏‏ی تریخ دے مطابق خودمختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ]] * [[یورپ وچ خودمختار ریاستاں د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[سلطنتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[قرون وسطی دے عظیم طاقتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جدید عظیم طاقتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[اٹلانٹک دنیا]] * [[مغربی رہتل د‏‏ی تریخ]] * [[بلقان د‏‏ی تریخ]] * [[یورپی یونین د‏‏ی تریخ دا خط زمانی]] == کتابیات == === سروے === * بلم ، جیروم ایٹ ال۔ ''یورپی دنیا'' (2 جلد 2 ایڈی۔ 1970) یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب۔ حصہ 1، قرون وسطی 1815؛ [https://www.questia.com/library/91116106/the-european-world-since-1815-triumph-and-transition حصہ 2 1815 دے بعد تو‏ں آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801143843/https://www.questia.com/library/91116106/the-european-world-since-1815-triumph-and-transition |date=2020-08-01 }} * ڈیوس ، نارمن ''یورپ: اک تریخ'' (1998) ، یونیورسٹی د‏‏ی جدید نصابی کتاب * ہ‏‏م جنس پرستاں ، پیٹر تے آر دے ویب ''ماڈرن یورپ: سن 1815'' (1973) [[iarchive:moderneurope00gayp|آن لائن]] ، یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب ** ہ‏‏م جنس پرستاں ، پیٹر تے آر دے ویب ''ماڈرن یورپ: 1815'' (1973) دے ''بعد سے'' ، یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب * میکے ، جان پی۔ وغیرہ۔ ''مغربی معاشرے د‏‏ی تریخ'' (2 جلد 2010) 1300 پی پی؛ یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب * مونکور ، جیمز اے ایڈ. ''یورپی تاریخی سیرت دے لئی تحقیقی رہنما: 1450 – موجودہ'' (4 جلد 1992)؛ 2140 پی پی؛ 200 وڈے سیاسی تے فوجی رہنماواں دے لئی تاریخی گائڈ * رابرٹس ، جے ایم ''دی ہسٹری آف یورپ'' (1997) ، سروے * سمز ، برینڈن۔ ''یورپ: جدوجہد بالادستی دے لئی ، 1453 تو‏ں لے ک‏ے موجودہ'' (2013) تک سروے === جغرافیہ تے اٹلس === * کیمبرج ماڈرن ہسٹری اٹلس ''(1912) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.78914|آن لائن مفت]] ۔ 141 نقشے'' * کیچپول ، برائن۔ ''جدید دنیا د‏‏ی نقشہ تریخ'' (1982) * ڈاربی ، ہائی کورٹ ، تے ایچ فلارڈ ، ای ڈی۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 14: اٹلس'' (1970) * ایسٹ ، ڈبلیو گورڈن۔ ''یورپ دا اک تاریخی جغرافیہ'' (چوتھا سن 1950) * ہییووڈ ، جان۔ ''عالمی تریخ دے اٹلس'' (1997) [https://archive.org/search.php?query=atlas%20world%20history%20haywood آن لائن مفت] * ہورابین ، جے ایف ''دوسری اٹلی د‏‏ی جنگ کيت‏ی اک اٹلس تریخ'' (9 جلد 1941–45) [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28atlas%20war%29%20AND%20creator%3A%28horrabin%29 7 جلد آن لائن مفت] * کنڈر ، ہرمن تے ورنر ہلجیمن۔ ''اینکر اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (2 جلد 1978)؛ جدید تجزیا‏‏تی نقشے ، زیادہ تر یورپ کے * او برائن ، پیٹرک کے۔ ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (2007) [[iarchive:atlas-of-world-history/page/n2|آن لائن مفت]] * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historicalgeogra00poun|title=An Historical Geography of Europe|last=Pounds|first=Norman J. G.|year=1990|isbn=978-0-521-31109-0|doi=10.1017/CBO9780511572265|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historicalgeogra00poun|title=An Historical Geography of Europe|last=Pounds|first=Norman J. G.|year=1990|isbn=978-0-521-31109-0|doi=10.1017/CBO9780511572265|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historicalgeogra00poun|title=An Historical Geography of Europe|last=Pounds|first=Norman J. G.|year=1990|isbn=978-0-521-31109-0|doi=10.1017/CBO9780511572265|url-access=registration}} * ''رینڈ میک'' نیلی ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (1983) ، نقشے # 76-81۔ ''ہیملن تاریخی اٹلس دے بطور'' [[iarchive:randmcnallyatlas00|آن لائن مفت]] برطانیہ وچ شائع ہويا * رابرٹسن ، چارلس گرانٹ۔ ''اک تاریخی تے وضاحتی متن'' (1922) [[iarchive:HistoricalAtlas|آن لائن مفت دے]] ''نال 1789 تو‏ں 1922 تک جدید یورپ دا اک تاریخی اٹلس'' * ''آئی پیڈ دے لئی یونانی تے رومن ورلڈ کے'' ٹالبرٹ ، رچرڈ جے اے ''بیرنگٹن اٹلس'' (پرنسٹن یوپی 2014) {{آئی ایس بی این|978-1-4008-4876-8}} ؛ قدیم یونان تو‏ں دیر رومن سلطنت تک 102 انٹرایکٹو رنگ دے نقشے۔ * [[c:Historical atlas|''تاریخی اٹلس'']] ویکیپیڈیا دے نقشے؛ کوئی حق اشاعت نئيں * [[c:Atlas of Germany|''اٹلی دے جرمنی'']] ویکیپیڈیا دے نقشے؛ کوئی حق اشاعت نئيں === وڈی اقوام === * {{حوالہ کتاب|title=A History of the British Isles|last=Black|first=Jeremy|year=1996|isbn=978-1-349-24976-3|doi=10.1007/978-1-349-24974-9}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the British Isles|last=Black|first=Jeremy|year=1996|isbn=978-1-349-24976-3|doi=10.1007/978-1-349-24974-9}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the British Isles|last=Black|first=Jeremy|year=1996|isbn=978-1-349-24976-3|doi=10.1007/978-1-349-24974-9}} * کیر ، ریمنڈ ، ایڈی۔ ''سپین: اک تریخ'' (2000) * کلارک ، کرسٹوفر ایم ''آئرن کنگڈم: پرشیا دا عروج و زوال ، 1600–1947'' (2006) * ڈیوس ، نارمن ''جزیرے: اک تریخ'' (2001) ، برطانیہ تے آئرلینڈ * {{حوالہ کتاب|title=A Concise History of Italy|last=Duggan|first=Christopher|year=2013|isbn=978-1-139-01933-0|doi=10.1017/CBO9781139019330}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Concise History of Italy|last=Duggan|first=Christopher|year=2013|isbn=978-1-139-01933-0|doi=10.1017/CBO9781139019330}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Concise History of Italy|last=Duggan|first=Christopher|year=2013|isbn=978-1-139-01933-0|doi=10.1017/CBO9781139019330}} * فریزر ، ربیکا۔ ''برطانیہ د‏‏ی کہانی: رومیاں تو‏ں اج تک: اک داستان تریخ'' (2006) * ہولورن ، ہاجو۔ جلد 1: ''جدید جرمنی د‏‏ی تریخ: اصلاح'' ؛ جلد 2: ''جدید جرمنی د‏‏ی تریخ: 1648–1840'' ؛ جلد 3: ''جدید جرمنی د‏‏ی تریخ: 1840–1945'' (1959)۔ اک معیاری علمی سروے۔ * کامین ، ہنری۔ ''اسپین د‏‏ی اک جامع تریخ'' (1973) * {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Scandinavia|last=Helle|first=Knut|year=2003|isbn=978-1-139-05357-0|pages=1–12|chapter=Introduction|doi=10.1017/CHOL9780521472999.002}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Scandinavia|last=Helle|first=Knut|year=2003|isbn=978-1-139-05357-0|pages=1–12|chapter=Introduction|doi=10.1017/CHOL9780521472999.002}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Scandinavia|last=Helle|first=Knut|year=2003|isbn=978-1-139-05357-0|pages=1–12|chapter=Introduction|doi=10.1017/CHOL9780521472999.002}} * ہومز ، جارج ، ایڈ۔ ''آکسفورڈ نے قرون وسطی دے یورپ د‏‏ی تریخ'' (2001) * ہومز ، جارج ، ایڈ۔ ''آکسفورڈ نے اٹلی د‏‏ی سچائی د‏‏ی تریخ'' (1997) * جونز ، کولن۔ ''فرانس د‏‏ی کیمبرج السٹریٹڈ ہسٹری'' (1999) * کچن ، مارٹن ''دی کیمبرج السٹریٹڈ ہسٹری آف جرمنی'' (1996)۔ * مورگن ، کینتھ او ، ایڈی. ''آکسفورڈ نے برطانیہ د‏‏ی تریخ د‏‏ی سچائی'' (1984) * {{حوالہ کتاب|title=A Concise History of France|last=Price|first=Roger|year=2013|isbn=978-1-139-08471-0|doi=10.1017/CBO9781139084710}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Concise History of France|last=Price|first=Roger|year=2013|isbn=978-1-139-08471-0|doi=10.1017/CBO9781139084710}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Concise History of France|last=Price|first=Roger|year=2013|isbn=978-1-139-08471-0|doi=10.1017/CBO9781139084710}} * ریانسوسکی ، نکولس وی۔ ، تے مارک ڈی اسٹین برگ۔ ''روس د‏‏ی تریخ'' (2 جلد 2010) * ساگررا ، اڈا۔ ''جرمنی د‏‏ی اک سماجی تریخ'' (2003) * قبراں ، رابرٹ ، ''انگریزی تے انہاں د‏‏ی تریخ'' (2014) جدید ترین تریخ؛ [https://www.theguardian.com/books/2014/nov/17/the-english-and-their-history-review-robert-tombs-resounding-importance آن لائن جائزہ] * {{حوالہ کتاب|title=Heart of Europe|last=Wilson|first=Peter H.|year=2016|isbn=978-0-674-91590-9|doi=10.4159/9780674915909}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Heart of Europe|last=Wilson|first=Peter H.|year=2016|isbn=978-0-674-91590-9|doi=10.4159/9780674915909}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Heart of Europe|last=Wilson|first=Peter H.|year=2016|isbn=978-0-674-91590-9|doi=10.4159/9780674915909}} === کلاسیکی === * بورڈ مین ، جان ، یٹ۔ ای ڈی ''آکسفورڈ ہسٹری آف یونان اینڈ ہیلینسٹک ورلڈ'' (دوسرا ادارہ 2002) 520 پی پی * بورڈ مین ، جان ، یٹ۔ ای ڈی ''آکسفورڈ ہسٹری آف رومن ورلڈ'' (2001) * کارٹلیج ، پال۔ ''قدیم یونان د‏‏ی کیمبرج د‏‏ی سچ Historyت تریخ'' (2002) === اخیر رومن === * ہیدر ، پیٹر ۔ ''سلطنتاں تے بربیرین: زوال دا روم تے تریخ پیدائش'' (آکسفورڈ یونیورسٹی پریس؛ 2010)؛ 734 صفحات؛ ہجرت ، تجارت تے ہور مظاہرےآں د‏‏ی جانچ پڑتال کردی اے جس نے پہلی صدی وچ یورپ دے اک قابل شناخت وجود د‏‏ی تشکیل کيتی۔ * جونز ، اے ایچ ایم ''بعدازاں رومن سلطنت ، 284-602: اک سماجی ، معاشی ، تے انتظامی سروے'' (2 جلد 1964) * مچل ، اسٹیفن۔ ''بعد د‏‏ی رومن سلطنت د‏‏ی تریخ ، سن 284-641: قدیم دنیا د‏‏ی تبدیلی'' (2006) === قرون وسطی === * ڈیوس ، RHC ''قرون وسطی دے یورپ د‏‏ی تریخ'' (دوسرا ادارہ 2000) * فرگسن ، والیس دے ''یورپ انہاں ٹرانزیشن ، 1300–1520'' (1962) [https://www.questia.com/library/1608627/europe-in-transition-1300-1520 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801181058/https://www.questia.com/library/1608627/europe-in-transition-1300-1520 |date=2020-08-01 }} * ہانوالٹ ، باربرا۔ ''قرون وسطی: اک سچustت تریخ'' (1999) * ہومز ، جارج ، ایڈ۔ ''قرون وسطی دے یورپ د‏‏ی آکسفورڈ السٹریٹڈ ہسٹری'' (2001) * کوینگسبرجر ، HG ''قرون وسطی دا یورپ 400-1500'' (1987) * ریڈل ، جان ایم ''، قرون وسطی د‏‏ی اک تریخ ، 300-1500'' (2008) === ابتدائی جدید === * {{حوالہ رسالہ|title=The Culture of Power and the Power of Culture}} <bdi> {{حوالہ رسالہ|title=The Culture of Power and the Power of Culture}} </bdi> {{حوالہ رسالہ|title=The Culture of Power and the Power of Culture}} * کیمرون ، یوآن۔ ''ابتدائی جدید یورپ: آکسفورڈ د‏‏ی تریخ'' (2001) * فریڈرک ، کارل جے ''دی ایج آف دتی باروک ، 1610–1660'' (1962)؛ عنوان دے باوجود ، ایہ یورپ د‏‏ی اک وسیع پیمانے اُتے سماجی ، ثقافتی ، سیاسی تے سفارتی تریخ ا‏‏ے۔ [[iarchive:ageofbaroque100frie|14 دن دے قرض لینے د‏‏ی کاپی]] * ہسمر ، اٹلی۔ ''ابتدائی جدید دور وچ اسکینڈینیویا؛ کسان بغاوتاں تے جادوگرنیاں دے شکار تو‏ں لے ک‏ے آئین دے مسودہ تیار کرنے والے یومن'' (2014) * {{حوالہ کتاب|title=The Rise of the Great Powers 1648–1815|last=McKay|first=Derek|year=2014|isbn=978-1-315-83709-3|doi=10.4324/9781315837093}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Rise of the Great Powers 1648–1815|last=McKay|first=Derek|year=2014|isbn=978-1-315-83709-3|doi=10.4324/9781315837093}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Rise of the Great Powers 1648–1815|last=McKay|first=Derek|year=2014|isbn=978-1-315-83709-3|doi=10.4324/9781315837093}} * رائس ، یوجین ایف ''ابتدائی جدید یورپ دیاں بنیاداں ، 1460–1559'' (دوسرا ادارہ 1994) 240 پی پی * میری مین ، جان۔ ''جدید یورپ د‏‏ی اک تریخ: نشا From ثانیہ تو‏ں لے ک‏ے موجودہ'' (تیسرا ادارہ۔ 2009 ، 2 جلد) ، 1412 پی پی * اسکاٹ ، ہمیش ، ایڈ۔ ''آکسفورڈ ہینڈ بک آف ابتدائی جدید یورپی تریخ ، 1350–1750: جلد اول: لوک تے مقام'' (2015)۔ ** {{حوالہ رسالہ|title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350–1750}} <bdi> {{حوالہ رسالہ|title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350–1750}} </bdi> {{حوالہ رسالہ|title=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350–1750}} * اسٹوئ ، جان۔ ''یورپ انفولڈنگ ، 1648–1688'' (دوسرا ادارہ 2000)۔ * {{حوالہ کتاب|title=The Making of Modern Europe, 1648–1780|last=Treasure|first=Geoffrey|year=2003|isbn=978-0-203-42598-5|doi=10.4324/9780203425985}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Making of Modern Europe, 1648–1780|last=Treasure|first=Geoffrey|year=2003|isbn=978-0-203-42598-5|doi=10.4324/9780203425985}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Making of Modern Europe, 1648–1780|last=Treasure|first=Geoffrey|year=2003|isbn=978-0-203-42598-5|doi=10.4324/9780203425985}} * ویزنر ، میری ای ''ابتدائی جدید یورپ ، 1450–1789'' (کیمبرج ہسٹری آف یورپ) (2006) === جدید یورپی تریخ اُتے ماضی دے نظریات === * ایریل ، ایڈورڈ میڈ۔ [[iarchive:outlineofmodernh00earl|''جدید تریخ دا خاکہ؛ نقشہ مطالعہ دے نال اک نصاب'']] . نیو یارک: میکملن نو‏‏ں ، 1921۔ * ٹیلر ، ولیم کوک ، چارلس ڈیوک ینج ، تے جی ڈبلیو کاکس۔ [https://books.google.com/books?id=bjQYAAAAYAAJ ''جدید تریخ دا طالب علم دا دستی؛ پرنسپل یورپی ملکاں دے عروج و پیشرفت ، انہاں د‏‏ی سیاسی تریخ ، تے انہاں د‏‏ی معاشرتی حالت وچ تبدیلیاں اُتے مشتمل؛ یورپیاں دے ذریعہ قائم کالونیاں د‏‏ی تریخ دے نال''] ۔ 1880۔ === 19 ويں صدی === * اینڈرسن ، ایم ایس ''دی ایسینڈسی آف یورپ: 1815–1914'' (تیسرا ادارہ 2003) * بلیننگ ، ٹی سی ڈبلیو ایڈ۔ ''انیہويں صدی: یورپ 1789–1914'' (شارٹ آکسفورڈ ہسٹری آف یورپ) (2000) 320 پی پی * برٹن ، کرین۔ ''دہائی دا انقلاب ، 1789–1799'' (1934)۔ " [[iarchive:in.ernet.dli.2015.74354|آن لائن]] یورپ د‏‏ی تریخ اُتے لینگر سیریز وچ ۔ * بروون ، جیوفری۔ ''یورپ تے فرانسیسی امپیریم ، 1799–1814'' (1938) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.183653/2015.183653.Europe-And-The-French-Imperium-1799-1814_text.pdf آن لائن] ۔ * کیمرون ، رونڈو۔ ''فرانس تے یوروپ د‏‏ی معاشی ترقی ، 1800–1914: امن تے جنگ دے بیج'' (1961) ، وسیع پیمانے اُتے معاشی تے کاروباری تریخ د‏‏ی ''فتح'' ۔ * ایونس ، رچرڈ جے ''۔ حصول اقتدار: یورپ 1815–1914'' (2016) ، 934 پی پی * گلڈیا ، رابرٹ۔ ''بیریکیڈس اینڈ بارڈرز: یورپ 1800–1914'' (جدید دنیا د‏‏ی شارٹ آکسفورڈ ہسٹری) (تیسرا ادارہ 2003) 544 پی پی ، [https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 آن لائن 2nd ای ڈی ، 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820132641/https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 |date=2020-08-20 }} * {{حوالہ کتاب|title=Napoleon and the Transformation of Europe|last=Grab|first=Alexander|year=2003|isbn=978-0-333-68275-3|doi=10.1007/978-1-4039-3757-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Napoleon and the Transformation of Europe|last=Grab|first=Alexander|year=2003|isbn=978-0-333-68275-3|doi=10.1007/978-1-4039-3757-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Napoleon and the Transformation of Europe|last=Grab|first=Alexander|year=2003|isbn=978-0-333-68275-3|doi=10.1007/978-1-4039-3757-5}} * کرٹیز ، جی اے ایڈ ''دستاویزات برائے سیاسی تریخ وچ یورپی براعظم 1815-191939'' (1968) ، 507 پی پی؛ کئی سو مختصر دستاویزات * میسن ، ڈیوڈ ایس۔ ''جدید یوروپ د‏‏ی اجمالی تریخ: لبرٹی ، مساوات ، یکجہت‏ی'' (2011) ، 1700 سے * میری مین ، جان ، تے جے ایم ونٹر ، ایڈی۔ ''یوروپ 1789 تو‏ں 1914: عمر تے صنعت د‏‏ی سلطنت دا انسائیکلوپیڈیا'' (5 جلد 2006) * رم ، اگاسی۔ ''انیہويں صدی وچ یورپ 1789–1905'' (1984)۔ * رچرڈسن ، Hubert NB ''A ڈکشنری آف نپولین اینڈ ہز ٹائمز'' (1921) [[iarchive:dictionaryofnapo00rich|آن لائن مفت]] 489 pp * اسٹین برگ ، جوناتھن۔ ''بسمارک: اک زندگی'' (2011) * سلمی ، ہناں۔ ''19 ويں صدی دا یورپ: ثقافتی تریخ'' (2008)۔ * ٹیلر ، AJP ''جدوجہد برائے مہارت برائے یورپ وچ 1848–1918'' (1954) [[iarchive:struggleformaste00ajpt|آن لائن مفت]] ؛ جدید سفارتی تریخ * سیمسن ، ڈیوڈ۔ ''یورپ چونکہ نیپولین'' (1923) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.98593|آن لائن مفت]] 524 پی پی === 1900 تو‏ں === * ترجمہ ، ایرک Dorn. ''کی اک یورپ د‏‏ی تریخ وچ ویہويں صدی'' (2004) 548 پی پی * بکانن ، ٹام. ''یورپ دے شورش زدہ امن: 1945 موجودہ کرنے دے لئی'' (Blackwell د‏‏ی یورپ د‏‏ی تریخ) (2012) * کھانا پکانا ، برنارڈ اے ''کے بعد یورپ 1945: اک انسائیکلوپیڈیا'' (2 ج; 2001), 1465 پی پی * ڈیوس, نارمن. ''یورپ وچ جنگ 1939–1945: کوئی آسان فتح'' (2008) * عزیز, I. C. B. تے ایم آر ڈی دے پیر eds. ''آکسفورڈ دے ساتھی دے لئی دوسری جنگ عظیم'' (2006) * فرینک ، میتھیو. ''بنانے اقلیتاں تریخ: آبادی د‏‏ی منتقلی وچ ویہويں صدی دے یورپ کی'' (آکسفورڈ ، 2017). 464 پی پی. [http://www.h-net.msu.edu/reviews/showrev.php?id=52226 آن لائن دا جائزہ لینے دے] * Grenville, J. A. S. ''A دنیا د‏‏ی تریخ وچ ویہويں صدی'' (1994). [[iarchive:historyofworldin00gren|آن لائن مفت]] * Hallock, سٹیفنی A. ''دنیا وچ 20th صدی: اک موضوعات‏‏ی نقطہ نظر'' (2012) * {{حوالہ کتاب|title=Out of Ashes|last=Jarausch|first=Konrad H.|year=2015|isbn=978-1-4008-6559-8|doi=10.1515/9781400865598}} * Judt ، ٹونی. ''جنگ دے بعد: اک تریخ دے بعد یورپ 1945'' (2006) * مارٹل ، گورڈن ، ایڈ. ''اک ساتھی دے لئی یورپ ، 1900–1950'' (2011) 32 مضامین د‏‏ی طرف تو‏ں علماء کرام; زور اُتے تریخ * Mazower ، مارک. ''تاریک براعظم: یورپ د‏‏ی ویہويں صدی کے'' (2000) 512 پی پی * میرامان, جان, تے جے موسم سرما, eds. ''یورپ دے بعد 1914: انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی عمر جنگ تے تعمیر نو'' (5 والیوم. 2006) * {{حوالہ کتاب|title=Civil War in Europe, 1905–1949|last=Payne|first=Stanley G.|year=2011|isbn=978-0-511-82046-5|doi=10.1017/CBO9780511820465}} * Paxton ، رابرٹ او ، تے جولی Hessler. ''یورپ وچ ویہويں صدی'' ([https://www.amazon.com/Europe-Twentieth-Century-Robert-Paxton-ebook/dp/B00B7L8ZQ2/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1482129779&sr=8-1&keywords=Paxton%2C+Robert+O.%2C+and+Julie+Hessler.+Europe+in+the+twentieth+century.+Cengage+Learning%2C+2011. 5th ایڈیشن 2011]. * Pollard, سڈنی, ایڈ. ''مال و دولت تے غربت: اک اقتصادی 20th صدی د‏‏ی تریخ'' (1990), 260 پی پی; عالمی نقطہ نظر [[iarchive:wealthpovertyeco00poll|آن لائن مفت]] * Sontag ، ریمنڈ جیمز. ''اک ٹوٹے ہوئے دنیا 1919–1939'' (1972) ، وسیع لے ک‏ے تریخ دے بین جنگی یورپ; [[iarchive:brokenworld1919100sont/page/n11|مفت آن لائن قرضے دے لئی]] * Stearns, پیٹر, ایڈ. ''اس انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی دنیا د‏‏ی تریخ'' (2001) * پتھر ، ڈین ، ایڈ. ''آکسفورڈ گٹکا د‏‏ی جنگ دے بعد یورپ د‏‏ی تریخ'' (2015). * اورکیا ، فیلپ. ''یورپ 1989 دے بعد: اک تریخ'' (پرنسٹن ، 2016) [http://press.princeton.edu/titles/10812.html اقتباس], 440 پی پی * Toynbee, آرنلڈ, ایڈ. ''سروے دے بین الاقوامی امور کے: ہٹلر د‏‏ی یورپ 1939–1946'' (1954) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.84095|آن لائن]] * {{حوالہ کتاب|title=A World at Arms|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=2005|isbn=978-0-511-81863-9|doi=10.1017/CBO9780511818639}} === زراعت تے معیشت === * {{حوالہ کتاب|title=The Western European Loess Belt|last=Bakels|first=Corrie C.|year=2009|isbn=978-1-4020-9839-0|doi=10.1007/978-1-4020-9840-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Western European Loess Belt|last=Bakels|first=Corrie C.|year=2009|isbn=978-1-4020-9839-0|doi=10.1007/978-1-4020-9840-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Western European Loess Belt|last=Bakels|first=Corrie C.|year=2009|isbn=978-1-4020-9839-0|doi=10.1007/978-1-4020-9840-6}} * بیورنڈ ، آئیون ٹی۔ ''ویہويں صدی دے یورپ د‏‏ی معاشی تریخ'' (2013) * {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/c1603a42ec2e35de43885ee71734ee32f20a24be|title=Europe|last=Berend|first=Ivan T.|year=2010|isbn=978-0-511-84486-7|doi=10.1017/CBO9780511844867}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/c1603a42ec2e35de43885ee71734ee32f20a24be|title=Europe|last=Berend|first=Ivan T.|year=2010|isbn=978-0-511-84486-7|doi=10.1017/CBO9780511844867}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/c1603a42ec2e35de43885ee71734ee32f20a24be|title=Europe|last=Berend|first=Ivan T.|year=2010|isbn=978-0-511-84486-7|doi=10.1017/CBO9780511844867}} * {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge Economic History of Modern Europe|year=2010|isbn=978-0-511-79484-1|doi=10.1017/CBO9780511794841}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge Economic History of Modern Europe|year=2010|isbn=978-0-511-79484-1|doi=10.1017/CBO9780511794841}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge Economic History of Modern Europe|year=2010|isbn=978-0-511-79484-1|doi=10.1017/CBO9780511794841}} * {{حوالہ کتاب|title=Land and Labor in Europe in the Twentieth Century|last=Dovring|first=Folke|last2=Dovring|first2=Karin|year=1965|isbn=978-94-017-5756-0|doi=10.1007/978-94-017-6137-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Land and Labor in Europe in the Twentieth Century|last=Dovring|first=Folke|last2=Dovring|first2=Karin|year=1965|isbn=978-94-017-5756-0|doi=10.1007/978-94-017-6137-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Land and Labor in Europe in the Twentieth Century|last=Dovring|first=Folke|last2=Dovring|first2=Karin|year=1965|isbn=978-94-017-5756-0|doi=10.1007/978-94-017-6137-6}} * گراس ، نارمن ''یورپ تے امریکا وچ زراعت د‏‏ی تریخ'' (1925)۔ [https://web.archive.org/web/20150903230427/http://chla.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=chla;idno=2845579 مفت آن لائن ایڈیشن] * ملوارڈ ، ایلن ایس تے ایس بی ساؤل۔ ''کانٹنےنٹل یورپ د‏‏ی معیشت د‏‏ی ترقی: 1850–1914'' (1977) * مرے ، جیکولین۔ ''پہلی یورپی زراعت'' (1970) * پولارڈ ، سڈنی ، ایڈ۔ ''دولت تے غربت: 20 واں صدی د‏‏ی معاشی تریخ'' (1990) ، 260 پی پی؛ [[iarchive:wealthpovertyeco00poll|آن لائن مفت]] عالمی تناظر * پاؤنڈز ، NJG ''قرون وسطی دے یورپ د‏‏ی معاشی تریخ'' (1994) * سلیشر وین باتھ ، BH ''مغربی یورپ د‏‏ی زرعی تریخ ، AD 500-1850'' (1966) * تھورپ ، ولیم لانگ۔ ''بزنس اینالز: ریاستہائے متحدہ ، انگلینڈ ، فرانس ، جرمنی ، آسٹریا ، روس ، سویڈن ، نیدرلینڈز ، اٹلی ، ارجنٹائن ، برازیل ، کینیڈا ، جنوبی افریقہ ، آسٹریلیا ، ہندوستان ، جاپان ، چین'' (1926) ہر اک دے حالات د‏‏ی ''سرخی'' دا خلاصہ سہ ماہی سال 1790–1925 === ڈپلومیسی === * البرچٹ کیری ، رینی۔ ''ویانا د‏‏ی کانگریس دے بعد تو‏ں یورپ د‏‏ی اک سفارتی تریخ'' (1958)، 736 پی پی؛ اک بنیادی تعارف ، 1815–1955 [[iarchive:diplomatichistor0000albr b4c1|آن لائن مفت ادھار]] * سیاہ ، جیریمی ''ڈپلومیسی د‏‏ی تریخ'' (2011) * {{حوالہ کتاب|title=European International Relations 1648–1815|last=Black|first=Jeremy|year=2002|isbn=978-0-333-96451-4|doi=10.1007/978-1-137-09934-1}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=European International Relations 1648–1815|last=Black|first=Jeremy|year=2002|isbn=978-0-333-96451-4|doi=10.1007/978-1-137-09934-1}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=European International Relations 1648–1815|last=Black|first=Jeremy|year=2002|isbn=978-0-333-96451-4|doi=10.1007/978-1-137-09934-1}} * کرٹیز ، جی اے ایڈ ''دستاویزات برائے سیاسی تریخ وچ یورپی براعظم 1815-191939'' (1968) ، 507 پی پی؛ کئی سو مختصر دستاویزات * لانجر ، ولیم۔ ''عالمی تریخ دا اک انسائیکلوپیڈیا'' (5 ويں سن 1973) ، بہت تفصیل دا خاکہ * میکملن ، مارگریٹ۔ ''جنگ جو امن ختم ہوئی: روڈ ٹو 1914'' (2013) 1890 تو‏ں 1914 تک محیط اے * مووت ، آر بی ''تریخ یورپی ڈپلومیسی ، 1451–1789'' (1928) 324 صفحات [https://www.questia.com/library/23721/a-history-of-european-diplomacy-1451-1789 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220134229/https://www.questia.com/library/23721/a-history-of-european-diplomacy-1451-1789 |date=2020-12-20 }} * پیٹری ، چارلس۔ ''اس تو‏ں پہلے د‏‏ی سفارتی تریخ ، 1492–1713'' (1949) ، پورے یورپ اُتے ''محیط'' ا‏‏ے۔ [https://web.archive.org/web/20160101023359/http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015027344731;view=1up;seq=5 آن لائن] * پیٹری ، چارلس۔ ''ڈپلومیٹک ہسٹری ، 1713–1933'' (1946) ، وسیع خلاصہ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.503129|آن لائن مفت آن لائن]] ''کوئسٹیا'' [https://web.archive.org/web/20151222084318/https://www.questia.com/library/4005380/diplomatic-history-1713-1933 وچ ] بھی * شروئڈر ، پال۔ [https://web.archive.org/web/20170705225235/https://www.questia.com/library/3696068/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 آن لائن] ''یورپی سیاست د‏‏ی تبدیلی 1763–1848'' (1994) [https://web.archive.org/web/20170705225235/https://www.questia.com/library/3696068/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 آن لائن] ؛ جدید سفارتی تریخ * سنٹاگ ، ریمنڈ جیمز۔ ''1871–1932'' (1933) ''یورپی ڈپلومیٹک تریخ'' [[iarchive:in.ernet.dli.2015.503351|آن لائن مفت]] * اسٹینر ، زارا۔ ''وہ لائٹس جو ناکا‏م ہوگئياں: یورپی بین الاقوامی تریخ 1919–1933'' (2007) * اسٹینر ، زارا۔ ''تاریکی د‏‏ی فتح: یورپی بین الاقوامی تریخ 1933–1939'' (2011) * ٹیلر ، AJP ''یورپ وچ مہارت حاصل کرنے دے لئی جدوجہد ، 1848–1918'' (1954) === سلطنتاں تے تعامل === * بیلی ، CA ایڈ۔ ''برطانوی سلطنت دا اٹلس'' (1989)۔ اسکالرز دے ذریعہ سروے؛ بھاری مثال دے طور پر * برینڈن ، پیئرز ''برطانوی سلطنت دا زوال تے زوال ، 1781–1997'' (2008) ، اک وسیع پیمانے اُتے سروے * کوٹریل ، آرتھر ''ایشیاء وچ مغربی طاقت: اس دا سست رائز تے سوئفٹ فال ، 1415–1999'' (2009) مشہور تریخ۔ [https://www.amazon.com/Western-Power-Asia-Slow-Swift/dp/0470824891/ اقتباس] * ڈارون ، جان ''تیمر لین دے بعد: عالمی سلطنتاں دا عروج تے زوال ، 1400–2000'' (2008)۔ * جیمز ، لارنس۔ ''برطانوی سلطنت دا عروج و زوال'' (1997) * پوددار، پریم، تے لارس Jensen کی، EDS، ''postcolonial ادب دے لئی اک تاریخی ساتھی: کانٹنےنٹل یورپ تے اس سلطنتاں'' (ایڈنبرا UP، 2008)، [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ اقتباس] وی [https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b6vw پورے متن آن لائن] * {{حوالہ کتاب|title=Europe and the Islamic World|last=Tolan|first=John|last2=Laurens|first2=Henry|last3=Veinstein|first3=Gilles|last4=Esposito|first4=John L.|year=2012|isbn=978-0-691-14705-5|doi=10.23943/princeton/9780691147055.001.0001}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Europe and the Islamic World|last=Tolan|first=John|last2=Laurens|first2=Henry|last3=Veinstein|first3=Gilles|last4=Esposito|first4=John L.|year=2012|isbn=978-0-691-14705-5|doi=10.23943/princeton/9780691147055.001.0001}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Europe and the Islamic World|last=Tolan|first=John|last2=Laurens|first2=Henry|last3=Veinstein|first3=Gilles|last4=Esposito|first4=John L.|year=2012|isbn=978-0-691-14705-5|doi=10.23943/princeton/9780691147055.001.0001}} === نظریات تے سائنس === * ہیلبرون ، جان ایل ، ایڈی. ''آکسفورڈ دے ساتھی تریخ د‏‏ی جدید سائنس'' (2003) * {{حوالہ کتاب|last=Outhwaite|first=William|year=2002|isbn=978-0-631-22164-7|pages=vi|chapter=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought|doi=10.1111/b.9780631221647.2002.00001.x}} <bdi> {{حوالہ کتاب|last=Outhwaite|first=William|year=2002|isbn=978-0-631-22164-7|pages=vi|chapter=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought|doi=10.1111/b.9780631221647.2002.00001.x}} </bdi> {{حوالہ کتاب|last=Outhwaite|first=William|year=2002|isbn=978-0-631-22164-7|pages=vi|chapter=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought|doi=10.1111/b.9780631221647.2002.00001.x}} * وینر ، فلپ پی. ''لغت د‏‏ی تریخ د‏‏ی تریخ'' (5 جلد 1973) === مذہب === * فورینزا ، روزاریو۔ "ویہويں صدی دے کیتھولک ازم دے بارے وچ نويں تناظر۔" ''معاصر یورپی تریخ'' 28.4 (2019): 581-595 DOI: https://doi.org/10.1017/S0960777319000146 * لیٹوریٹی ، کینتھ اسکاٹ۔ ''انقلابی دور وچ عیسائیت: انیہويں تے ویہويں صدیاں وچ عیسائیت د‏‏ی تریخ'' (5 جلد 1958–69) جلد 1 ، 2 ، تے 4 ملک بہ ملک تفصیلی کوریج دے لئی * میک کلوچ ، ڈائرمائڈ۔ ''عیسائیت: پہلا تن ہزار سال'' (2011) === سماجی === * {{حوالہ رسالہ|year=2016|isbn=978-0-19-935233-3|title=The Oxford Handbook of the History of Crime and Criminal Justice}} <bdi> {{حوالہ رسالہ|year=2016|isbn=978-0-19-935233-3|title=The Oxford Handbook of the History of Crime and Criminal Justice}} </bdi> {{حوالہ رسالہ|year=2016|isbn=978-0-19-935233-3|title=The Oxford Handbook of the History of Crime and Criminal Justice}} * میہور ، مریم جو۔ ''مغربی یورپ وچ تعلیم: اک معاشرتی تریخ'' (1985) * {{حوالہ کتاب|title=A Social History of Germany 1648–1914|last=Sagarra|first=Eda|year=2017|isbn=978-1-315-08324-7|doi=10.4324/9781315083247}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Social History of Germany 1648–1914|last=Sagarra|first=Eda|year=2017|isbn=978-1-315-08324-7|doi=10.4324/9781315083247}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Social History of Germany 1648–1914|last=Sagarra|first=Eda|year=2017|isbn=978-1-315-08324-7|doi=10.4324/9781315083247}} * اسٹارنز ، پیٹر این ، ایڈ۔ ''یورپی معاشرتی تریخ دا انسائیکلوپیڈیا'' (6 جلد 2000) ، 3000 پی پی جامع کوریج * اسٹارنز ، پیٹر این ، تے ہیرک چیپ مین۔ ''اتھل پتھل وچ یورپی معاشرے: سن 1750'' (1975) دے ''بعد تو‏ں معاشرتی تریخ'' ۔ * ٹپٹن ، ایف۔ تے رابرٹ ایلڈرک ۔ ''یوروپ د‏‏ی معاشی تے معاشرتی تریخ'' (1987) ، دو جلداں * {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/2a353864e68f71a204b7768269790fba51cf5875|title=A Social History of Western Europe 1450–1720|last=Watts|first=Sheldon J.|year=2017|isbn=978-1-315-18079-3|doi=10.4324/9781315180793}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/2a353864e68f71a204b7768269790fba51cf5875|title=A Social History of Western Europe 1450–1720|last=Watts|first=Sheldon J.|year=2017|isbn=978-1-315-18079-3|doi=10.4324/9781315180793}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/2a353864e68f71a204b7768269790fba51cf5875|title=A Social History of Western Europe 1450–1720|last=Watts|first=Sheldon J.|year=2017|isbn=978-1-315-18079-3|doi=10.4324/9781315180793}} * {{حوالہ کتاب|title=The Poor in Western Europe in the Eighteenth and Nineteenth Centuries|last=Woolf|first=Stuart|work=Medical History|year=2016|isbn=978-1-315-51249-5|volume=31|pages=382–383|doi=10.4324/9781315512495|pmc=1139771|issue=3}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Poor in Western Europe in the Eighteenth and Nineteenth Centuries|last=Woolf|first=Stuart|work=Medical History|year=2016|isbn=978-1-315-51249-5|volume=31|pages=382–383|doi=10.4324/9781315512495|pmc=1139771|issue=3}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Poor in Western Europe in the Eighteenth and Nineteenth Centuries|last=Woolf|first=Stuart|work=Medical History|year=2016|isbn=978-1-315-51249-5|volume=31|pages=382–383|doi=10.4324/9781315512495|pmc=1139771|issue=3}} === جنگ === * آرچر ، کرسٹن I ؛؛ جان آر فیرس ، ہولگر ایچ ہیروگ۔ ''جنگ کيت‏ی عالمی تریخ'' (2002) * ''پہلی عالمی جنگ کیمبرج د‏‏ی تریخ'' (3 جلد 2014) [http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |date=2016-08-20 }} * ''دوسری عالمی جنگ کیمبرج د‏‏ی تریخ'' (3 جلد 2015) [http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |date=2016-08-20 }} * کرٹ ویل ، CRMF ''عظیم جنگ کيت‏ی تریخ'' ، 1914141918 (1934) ، عام فوجی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.57902|آن لائن مفت]] * {{حوالہ کتاب|title=The Oxford Companion to World War II|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-860446-4|editor-last=Dear|editor-first=I.C.B.|editor-link=I. C. B. Dear|ref=harv|orig-year=1995|editor-last2=Foot|editor-first2=M.R.D.|editor-link2=M. R. D. Foot}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Oxford Companion to World War II|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-860446-4|editor-last=Dear|editor-first=I.C.B.|editor-link=I. C. B. Dear|ref=harv|orig-year=1995|editor-last2=Foot|editor-first2=M.R.D.|editor-link2=M. R. D. Foot}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Oxford Companion to World War II|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-860446-4|editor-last=Dear|editor-first=I.C.B.|editor-link=I. C. B. Dear|ref=harv|orig-year=1995|editor-last2=Foot|editor-first2=M.R.D.|editor-link2=M. R. D. Foot}} * ڈوپیو ، آر ارنسٹ ، ''ہارپر انسائیکلوپیڈیا آف ملٹری ہسٹری: 3500 ق م تو‏ں موجودہ'' (1993) * گیروارتھ ، رابرٹ ، تے ایریز منیلا۔ "عالمی جنگ دے طور اُتے عظیم جنگ: امپیریل تنازعات تے ورلڈ آرڈر د‏‏ی تشکیل نو ، 1911–1923۔" ''سفارتی تریخ'' 38.4 (2014): 786–800۔ [https://scholar.harvard.edu/files/manela/files/diplomatic_history-2014-786-800.pdf آن لائن] * گیروتھ ، رابرٹ ، تے ایریز منیلا ، ایڈی۔ ''جنگ وچ سلطنتاں: 1911–1923'' (2014) ، اسکالرز دے 12 بہت وسیع مضامین۔ [https://www.amazon.com/Empires-War-1911-1923-Greater-dp-0198702515/dp/0198702515/ اقتباس] * گولڈ سکبل ، ایڈرین تے جان کیگن۔ ''رومن وارفیئر'' (2000) * ہورن ، جان ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم دا ساتھی'' (2012) * کیگن ، جان۔ ''جنگ کيت‏ی تریخ'' (1994) * کینیڈی ، پال۔ ''عظیم طاقتاں دا عروج و زوال'' (1989) * پیرٹ ، پیٹر ، ایڈ۔ ''جدید حکمت عملی دے ساز'' (1986) ، جنگ دے خیالات * {{حوالہ رسالہ|title=The Napoleonic Wars|year=2013|isbn=978-0-19-959096-4}} <bdi> {{حوالہ رسالہ|title=The Napoleonic Wars|year=2013|isbn=978-0-19-959096-4}} </bdi> {{حوالہ رسالہ|title=The Napoleonic Wars|year=2013|isbn=978-0-19-959096-4}} * اسٹیونسن ، ڈیوڈ ۔ ''تباہی: پہلی عالمی جنگ بطور سیاسی المیہ'' (2004) وڈی تشریح ، 560 پی پی * اسٹراچن ، ہیو ۔ ''پہلی جنگ عظیم: جلد اول: اسلحہ'' (2004): اک اہ‏م علمی ترکیب۔ 1914–16 د‏‏ی مکمل کوریج؛ 1245pp * {{حوالہ کتاب|title=A World at Arms: A Global History of World War II|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=2005|edition=2nd|ref=harv}} ؛ سفارت کاری اُتے زور دینے دے نال جامع جائزہ * موسم سرما ، جے ایم ''پہلی جنگ عظیم دا تجربہ'' (دوسرا ادارہ 2005) ، حالات مضامین؛ * زیلر ، سیمس ڈبلیو تے ڈینیئل ایم ڈوبوائس ، ای ڈی۔ ''دوسری جنگ عظیم دے ساتھی'' (2 جلد 2013) ، 1030 پی پی؛ اسکالرز دے ذریعہ جامع جائزہ === خواتین تے صنف === * اینڈرسن ، بونی ایس تے جوڈتھ پی زنسر۔ ''ان د‏‏ی اپنی اک تریخ: یوروپ وچ خواتین تریخ تاں پہلے تو‏ں لے ک‏ے موجودہ تک'' (دوسرا ایڈ 2000) * برسٹل ، رینیٹ ، وغیرہ۔ ای ڈی ''مرئی بننا: خواتین یورپی تریخ وچ '' (تیسرا ادارہ 1997) ، 608 پی پی؛ اسکالرز دے مضامین * فری ، لنڈا ، مارشا فری ، جوائن شنائیڈر۔ ''مغربی یورپی تریخ وچ خواتین:'' [https://www.questia.com/library/70061929/women-in-western-european-history-a-select-chronological آن لائن دی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200521233936/https://www.questia.com/library/70061929/women-in-western-european-history-a-select-chronological |date=2020-05-21 }} ''انتخابی تاریخی ، جغرافیائی تے موضوعی کتابیات'' (1982) ''منتخب کرن'' * ہفتن ، اولوین۔ ''اس تو‏ں پہلے دا امکان: مغربی یورپ وچ خواتین د‏‏ی تریخ ، 1500–1800'' (1996) * {{حوالہ کتاب|title=Sexuality in Europe|last=Herzog|first=Dagmar|year=2011|isbn=978-0-511-99707-5|doi=10.1017/CBO9780511997075}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Sexuality in Europe|last=Herzog|first=Dagmar|year=2011|isbn=978-0-511-99707-5|doi=10.1017/CBO9780511997075}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Sexuality in Europe|last=Herzog|first=Dagmar|year=2011|isbn=978-0-511-99707-5|doi=10.1017/CBO9780511997075}} * {{حوالہ رسالہ|title=Surveying European Women's History since the Millenium: A Comparative Review|pages=154–177|year=2010|author1=Karen Offen}} * {{حوالہ کتاب|title=Gender, Sex and the Shaping of Modern Europe|last=Sanborn|first=Joshua A.|last2=Timm|first2=Annette F.|year=2016|isbn=978-1-350-00168-8|doi=10.5040/9781350001688}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Gender, Sex and the Shaping of Modern Europe|last=Sanborn|first=Joshua A.|last2=Timm|first2=Annette F.|year=2016|isbn=978-1-350-00168-8|doi=10.5040/9781350001688}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Gender, Sex and the Shaping of Modern Europe|last=Sanborn|first=Joshua A.|last2=Timm|first2=Annette F.|year=2016|isbn=978-1-350-00168-8|doi=10.5040/9781350001688}} * {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/85c1c799aeead8f9e03d67141b6f287858452bcc|title=Women and Gender in Early Modern Europe|last=Wiesner-Hanks|first=Merry E.|year=2019|isbn=978-1-108-68352-4|doi=10.1017/9781108683524}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/85c1c799aeead8f9e03d67141b6f287858452bcc|title=Women and Gender in Early Modern Europe|last=Wiesner-Hanks|first=Merry E.|year=2019|isbn=978-1-108-68352-4|doi=10.1017/9781108683524}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://semanticscholar.org/paper/85c1c799aeead8f9e03d67141b6f287858452bcc|title=Women and Gender in Early Modern Europe|last=Wiesner-Hanks|first=Merry E.|year=2019|isbn=978-1-108-68352-4|doi=10.1017/9781108683524}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons|History of Europe}} {{Commons|Atlas of European history}} {{Commons|Old maps of Europe}} {{Wikibooks|European History}} {{Wikiversity|European History}} {{Wikivoyage|European history|European history|travel information}} * [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/eurhistxx.asp یوروسٹ XX:] برلن تو‏ں انگریزی وچ ترمیم شدہ ، [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/eurhistxx.asp یورپ د‏‏ی ہ‏معصر تریخ دا نیٹ ورک] * [http://bookshop.europa.eu/en/eurostat-yearbook-95-pbCA8193204/ مختلف یورپی ملکاں وچ معیار زندگی دے تاریخی رجحانات دے بارے وچ معلومات اُتے مشتمل اے ] * [http://primary-sources.eui.eu/ یورپی تریخ دے بنیادی ذرائع] تریخ داناں دے لئی بنیادی ذرائع تک آن لائن رسائی * {{حوالہ ویب|title=History of Europe|url=http://www.nypl.org/collections/nypl-recommendations/guides?field_subject_taxonomy_value=604|last=New York Public Library|location=New York|website=Research Guides|authorlink=New York Public Library}} * [https://web.archive.org/web/20131005005904/http://www.vistorica.com/eng/persongroups/1500%2C2000%2Ceuropean%2Call.html ویسٹرکا - یورپی جدید تریخ د‏‏ی ٹائم لائنز] {{History of Europe}} {{European history by country}} {{Europe topics (small)}} {{History by continent}} [[گٹھ:یورپ د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] c80tfxriu3chjp9asxhry4tggh14mzn 0 90527 712481 712262 2026-10-11T19:25:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 13 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712481 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=Venezuelan protests (2014–present)|side2={{Flagicon|Venezuela}} '''[[Government of Venezuela]]''' * [[Armed Forces of Venezuela|Bolivarian National Armed Forces (FANB)]] ** [[Venezuelan National Guard]] * [[Bolivarian National Police]] ** Public Order Service ---- '''[[Great Patriotic Pole]]'''<br />{{small |([[United Socialist Party of Venezuela|PSUV]], [[Communist Party of Venezuela|PCV]], [[People's Electoral Movement (Venezuela)|MEP]], [[Tupamaro (Venezuela)|MRT]] and others)}}<br /> ---- '''Pro-government paramilitaries''' {{small |([[Colectivo (Venezuela)|Colectivos]])}}<br /> ---- '''Pro-government demonstrators''' * Pro-government students|arrests={{flatlist| * 3,689 {{small|(2014)}} * 410 {{small|(2015)}} * 2,732 {{small|(2016)}}<ref name="FORO2016arrest">{{cite web|title=Reporte sobre la represióndel Estado Venezolano Año 2016|url=https://www.scribd.com/document/336897065/Foro-Penal-registro-2-732-arrestos-politicos-en-2016|publisher=Foro Penal Venezolano|accessdate=9 February 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114527/https://www.scribd.com/document/336897065/Foro-Penal-registro-2-732-arrestos-politicos-en-2016|dead-url=yes}}</ref> * 4,848 {{small|(2017)}}<ref>{{cite news|title=Foro Penal: Van 4848 arrestos durante la represión de las protestas|url=http://www.lapatilla.com/site/2017/07/28/foro-penal-van-4848-arrestos-durante-la-represion-de-las-protestas/|accessdate=29 July 2017|work=[[La Patilla]]|date=28 July 2017|language=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019194109/http://www.lapatilla.com/site/2017/07/28/foro-penal-van-4848-arrestos-durante-la-represion-de-las-protestas/|archivedate=19 October 2017}}</ref> * 956 {{small|(2019)}}<ref name="LPinfo" /><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/29/venezuela-juan-guaido-tarek-saab-investigation|title=Venezuelan attorney general orders Guaidó investigation as crisis deepens|website=The Guardian|accessdate=29 January 2019}}</ref> }}|fatalities={{flatlist| * 43 {{small|(2014)}}<ref name=Faria>{{cite web|last1=Faria|first1=Javier|title=Venezuelan teen dies after being shot at anti-Maduro protest|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/25/us-venezuela-protests-idUSKBN0LS29K20150225|website=Reuters|accessdate=26 February 2015}}</ref><ref name=Usborne>{{cite news|last1=Usborne|first1=David|title=Dissent in Venezuela: Maduro regime looks on borrowed time as rising public anger meets political repression|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/dissent-in-venezuela-maduro-regime-looks-on-borrowed-time-as-rising-public-anger-meets-political-repression-10070607.html|website=The Independent|accessdate=26 February 2015}}</ref> * 1 {{small|(2015)}}<ref>{{cite news|last1=Neuman|first1=William|title=Police Kill Boy During Protest in Venezuela|url=https://www.nytimes.com/2015/02/25/world/americas/police-kill-boy-during-protest-in-venezuela.html?_r=0|accessdate=25 February 2015|agency=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=24 February 2015}}</ref> * 12 {{small|(2016)}}<ref name="2016deaths">{{plainlist|1= {{bullet}}{{cite news|last1=Polanco|first1=Anggy|last2=Ramirez|first2=Carlos|title=Two Venezuelan police officers killed in protest|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-protests-idUSKCN0WV2K3|accessdate=3 April 2016|agency=[[روئٹرز]]|date=29 March 2016}}<br /> {{bullet}}{{cite news |title=Venezuela Investigating Death of Protester as Unrest Rises |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuela-investigating-death-protester-unrest-rises-39821804 |accessdate=14 June 2016 |agency=[[اے بی سی نیوز]] |date=13 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613201843/http://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuela-investigating-death-protester-unrest-rises-39821804 |archivedate=13 June 2016}}<br /> {{bullet}}{{cite news|title=Extraoficial: Tres fallecidos habrían dejado saqueos en Cumaná|url=http://www.lapatilla.com/site/2016/06/14/extraoficial-tres-fallecidos-habrian-dejado-saqueos-en-cumana/|accessdate=14 June 2016|agency=[[La Patilla]]|date=14 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119235542/https://www.lapatilla.com/site/2016/06/14/extraoficial-tres-fallecidos-habrian-dejado-saqueos-en-cumana/|archivedate=19 January 2018}}<br /> {{bullet}}{{cite news|title=Con multitudinarias marchas, oposición venezolana presionó a Maduro para que reactive referendo|url=http://www.ambito.com/860181-con-multitudinarias-marchas-oposicion-venezolana-presiono-a-maduro-para-que-reactive-referendo|accessdate=27 October 2016|work=[[Ámbito Financiero]]|date=26 October 2016}} {{bullet}}{{cite news|last1=Ramirez|first1=Maria|last2=Polanco|first2=Anggy|title=Troops, vigilantes patrol after Venezuela unrest, three dead|url=https://www.yahoo.com/news/troops-vigilantes-guard-streets-venezuela-unrest-152046462--business.html|accessdate=20 December 2016|work=[[روئٹرز]]|date=19 December 2016}} }}</ref> * 164 {{small|(2017)}}<ref name="RUNRUN">{{cite news|title=INFOGRAFÍA {{!}} FOTOS, INFOGRAFÍA Y MAPA &#124; Venezuela: 6.729 protestas y 157 fallecidos desde el 1 de abril de 2017|url=https://www.observatoriodeconflictos.org.ve/destacado/venezuela-6-729-protestas-y-157-fallecidos-desde-el-1-de-abril-de-2017|accessdate=24 May 2017|work=[[Runrunes]]|date=23 May 2017|archivedate=4 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171104195038/http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/destacado/venezuela-6-729-protestas-y-157-fallecidos-desde-el-1-de-abril-de-2017}}</ref><ref name="FINALbbc">{{cite news|title=Venezuela soldier held over queue killing|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42537345|accessdate=2 January 2018|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=1 January 2018}}</ref> * 13 {{small|(2018)}}<ref>{{cite news|title=Ola de saqueos estremece a Venezuela, van 107 casos en once días|url=https://www.lapatilla.com/site/2018/01/12/ola-de-saqueos-estremece-a-venezuela-van-107-casos-en-once-dias/|accessdate=13 January 2018|work=[[La Patilla]]|date=12 January 2018|language=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180301154039/https://www.lapatilla.com/site/2018/01/12/ola-de-saqueos-estremece-a-venezuela-van-107-casos-en-once-dias/|archivedate=1 March 2018}}</ref><ref>{{cite web|author=Mariana Zuniga, Caracas |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/15/several-dead-operation-arrest-rogue-venezuela-pilot-oscar-perez/ |title=Several dead in operation to arrest rogue Venezuela pilot Óscar Pérez |publisher=Telegraph.co.uk |date=2018-01-15 |accessdate=2018-07-06}}</ref> * 43 {{small|(2019)}}<ref name="LPinfo">{{cite news |title=Brutal represión del régimen de Maduro ha dejado 43 asesinados y 956 detenciones arbitrarias desde el #21Ene |url=https://www.lapatilla.com/2019/01/29/brutal-represion-del-regimen-de-maduro-ha-dejado-43-asesinados-y-956-detenciones-arbitrarias-desde-el-21ene/ |accessdate=29 January 2019 |work=[[La Patilla]] |date=29 January 2019 |language=es-ES |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260414085852/https://www.lapatilla.com/2019/01/29/brutal-represion-del-regimen-de-maduro-ha-dejado-43-asesinados-y-956-detenciones-arbitrarias-desde-el-21ene/ |archivedate=14 April 2026}}</ref> }}|injuries={{flatlist| * 5,285 {{small|(2014)}}<ref name= SVCOconflict>{{cite web | title =Conflictividad social en Venezuela en marzo de 2014 | trans-title = Social conflict in Venezuela in March 2014 | language = es | archivedate = 13 April 2014 | url = http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/tendencias-de-la-conflictividad/conflictividad-social-en-venezuela-en-marzo-de-2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140413140708/http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/tendencias-de-la-conflictividad/conflictividad-social-en-venezuela-en-marzo-de-2014 |publisher=Observatorio Venezolano de Conflictividad Social}}</ref><ref name=TRIBUNA>{{cite news|title=Venezuela: Paramilitares atacaron 1 de cada 3 protestas|url=http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html|accessdate=24 April 2014|newspaper=Tribuna (Puerto Rico)|date=9 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424070409/http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html|archive-date=24 April 2014|url-status=dead|archivedate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424070409/http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html}}</ref> * 13,050 {{small|(2017)}}<ref name="ENmay50">{{cite news|title=Capriles afirmó que protestas han dejado más de 50 muertos y 13000 heridos|url=http://www.el-nacional.com/noticias/oposicion/capriles-afirmo-que-protestas-han-dejado-mas-muertos-13000-heridos_183143|accessdate=21 May 2017|work=[[El Nacional (Caracas)|El Nacional]]|date=19 May 2017|language=es}}</ref> * 228+ {{small|(2019)}}<ref>{{cite news |last1=Croucher |first1=Shane |title=Venezuela latest: Clashes claim lives as Russia backs Maduro and U.S. "stands ready to support" opposition leader |url=https://www.newsweek.com/venezuela-riots-guaido-maduro-trump-regime-change-1302882 |accessdate=24 January 2019 |work=[[نیوزویک]] |date=24 January 2019 |language=en}}</ref> }}|casualties2=|casualties1=|howmany2=Hundreds of thousands of pro-government demonstrators<ref>{{cite news| title = Vargas Llosa to visit Venezuela to back anti-Maduro groups|url= https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26844957 | accessdate=12 April 2014|newspaper=News | publisher = BBC|date=1 April 2014}}</ref>|howmany1=Hundreds of thousands to over 1 million opposition protesters<ref>{{cite news|last = Lopez |first=Linette|title=Why The United States Has Done Nothing About Venezuela | url = http://www.businessinsider.com/why-the-us-wont-touch-venezuela-2014-4 |accessdate= 12 April 2014|newspaper=Business Insider|date = 11 April 2014}}</ref><ref>{{cite news|title = Protesters in Venezuela Press Government| url = https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304834704579401612202743396 | accessdate =12 April 2014|newspaper=The Wall Street Journal|date=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title= Venezuelans protest en masse in rival rallies|url= http://www.theborneopost.com/2014/02/24/venezuelans-protest-en-masse-in-rival-rallies/ | accessdate =12 April 2014|newspaper= Borneo Post |date=24 February 2014}}</ref><ref name="PAPmillion">{{cite news|last1=Martín|first1=Karina|title=Despite Government Obstacles, Over a Million Venezuelans March on Caracas|url=https://panampost.com/karina-martin/2016/09/01/despite-government-obstacles-over-a-million-venezuelans-march-on-caracas/|accessdate=2 September 2016|agency=[[PanAm Post]]|date=1 September 2016}}</ref> * Tens of thousands of student protesters<ref>{{cite news|title= Venezuela: Tens of thousands march in anti-government protests |url= https://articles.latimes.com/2014/mar/02/world/la-fg-wn-venezuela-protest-marches-caracas-20140302 | accessdate= 12 April 2014| newspaper= The Los Angeles Times|date=2 March 2014}}</ref><ref name =barefoot>{{cite news|title = Barefoot in Venezuela |url= http://www.newsweek.com/barefoot-venezuela-246637 | accessdate = 17 April 2014| publisher = Reuters | newspaper = Newsweek |date = 17 April 2014}}</ref>|leadfigures2=[[File:Coat of arms of Venezuela.svg|15px]] '''[[Government of Venezuela]]''' * President [[نکولاس مادورو]] * [[Diosdado Cabello]] * [[Miguel Rodríguez Torres]] (defected) * [[Elías Jaua]] * [[Jorge Arreaza]] * [[Luisa Ortega Díaz]] (defected)|leadfigures1=[[File:Popular Will Logo.gif|25px]] '''[[Popular Will]]''' * [[Leopoldo López]] * [[David Smolansky]] * [[خوآن گوائیڈو]] ---- [[File:Vente Venezuela.png|25px]] '''[[Vente Venezuela]]''' * [[María Corina Machado]] ---- '''[[Movimiento Estudiantil (Venezuela)|Movimiento Estudiantil]]''' * [[Juan Requesens]] * [[Rafaela Requesens]] ---- [[File:Emblema Primero Justicia.svg|25px]] '''[[Justice First]]''' * [[Henrique Capriles]] ---- '''[[Fearless People's Alliance]]''' * [[Antonio Ledezma]] ---- '''Others''' * [[Lilian Tintori]] ---- '''National Equilibrium''' * [[Óscar Alberto Pérez|Óscar Pérez]] {{KIA}} ---- '''Constitutionalist officials''' * [[Luisa Ortega Díaz]] (2017-)|side1='''[[Democratic Unity Roundtable|Venezuelan opposition]]'''<br />{{small |([[Popular Will|VP]], [[Justice First|PF]], [[A New Era|UNT]], [[Democratic Action (Venezuela)|AD]], [[COPEI]] and others)}} ---- * '''[[Movimiento Estudiantil (Venezuela)|Movimiento Estudiantil]]'''<br />{{small|(Student opposition organization)}} ---- '''Resistencia'''<br />{{small|(built street barricades called "guarimbas")}}<br /> '''National Equilibrium''' <small>(2017–18)</small><br /> ---- '''Anti-government protesters''' * Anti-government students ---- * Constitutionalists ** Military and police units loyal to [[Constitution of Venezuela|1999 Constitution]] *** Brigade 21 ** Dissenting officials|partof=the [[crisis in Venezuela]]|result=|status=Ongoing|methods=|goals=|coordinates=|place=Venezuela, worldwide|date=12 February 2014 – ''ongoing''<br />({{Age in years, months, weeks and days | year1= 2014 | month1 = 2| day1=12}})|caption={{collapsible list |title=<center>{{small|Images from top to bottom and from left to right:}}</center> |1=<center>{{flatlist|{{small|Opposition march in [[کاراکاس]] on 12 February 2014, Protesters perched on a statue of [[سائمن بولیور]] in May 2014, A woman wearing a banner reading ''Never Forget'' on the first anniversary of protests on 12 February 2015, Millions marching in Caracas on 26 October 2016, The [[Mother of All Marches]] on 19 April 2017.}} }} </center> }}|image={{Photomontage | photo1a = 2014 Venezuelan Protests (12F).jpg | photo1b = | photo1c = | photo1d = | photo1e = | photo2a = Protesters Bolivar Statue.jpg | photo2b = Liberty 12 February 2015 Venezuelan protest (cropped).jpg | photo2c = | photo2d = | photo2e = | photo3a = Venezuela protest 26 October (size diff).jpg | photo3b = Mother of All Marches - Holding Flag.jpg | photo3c = | photo3d = | photo3e = | photo4a = | photo4b = | photo4c = | photo4d = | photo4e = | photo5a = | photo5b = | photo5c = | photo5d = | photo5e = | photo6a = | photo6b = | photo6c = | photo6d = | photo6e = | photo7a = | photo7b = | photo7c = | photo7d = | photo7e = | position = center | size = 300 | spacing = 2 | color = | border = 2 | color_border = }}|image_size=350px}} سن 2014 وچ ، [[وینیزویلا|وینزویلا]] وچ مظاہرےآں ، سیاسی مظاہرےآں تے شہری بغاوت دا اک سلسلہ ملک دے اعلیٰ سطح اُتے شہری تشدد ، [[افراط زر]] ، تے بنیادی سامان تے خدمات د‏‏ی دائمی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع ہويا۔<ref>{{cite news|title=Venezuela Inflation Hits 16-Year High as Shortages Rise|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-11-07/venezuela-inflation-hits-16-year-high-as-shortages-rise.html|accessdate=16 February 2014|newspaper=Bloomberg|date=7 November 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela's Maduro says 2013 annual inflation was 56.2 pct|url=https://www.reuters.com/article/2013/12/30/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230|accessdate=19 January 2014|newspaper=Reuters|date=30 December 2013|archivedate=16 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116190842/http://www.reuters.com/article/2013/12/30/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/05/venezuela-is-falling-apart/481755/|title=Venezuela Is Falling Apart|last=Toro|first=Moisés Naím, Francisco|date=2016-05-12|website=The Atlantic|language=en-US|accessdate=2019-03-03}}</ref> انہاں بدتر حالات دے بارے وچ وضاحتاں مختلف ہُندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.truthdig.com/articles/why-venezuela-reporting-is-so-bad/|title=How Biased Western Reportage Has Harmed Venezuela|website=Truthdig: Expert Reporting, Current News, Provocative Columnists|accessdate=2019-03-03}}</ref> جس اُتے قیمتاں اُتے سخت قابو <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html|title=Inflation rate (consumer prices)|website=[[کتاب حقائق عالم]]|accessdate=26 February 2014|archivedate=17 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517061323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html}}</ref><ref name="economist.com2">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|accessdate=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[دی اکنامسٹ]]}}</ref> تے طویل مدتی ، وسیع تر [[سیاسی بدعنوانی|سیاسی بدعنوانی دے]] نتیجے وچ بنیادی سرکاری خدمات د‏‏ی کم فنڈنگ دا الزام عائد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jacobinmag.com/2017/07/venezuela-maduro-helicopter-attack-psuv-extractivism-oil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302110257/https://www.jacobinmag.com/2017/07/venezuela-maduro-helicopter-attack-psuv-extractivism-oil|archivedate=2019-03-02|title=Being Honest About Venezuela|date=2019-03-02|accessdate=2019-03-03}}</ref> جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا [[مونیکا اسپیر|مینیکا سپیئر دے]] قتل دے بعد جنوری وچ مظاہرے ہوئے ، <ref name="MostDangerous"/><ref name="WhatTheHeck">{{حوالہ ویب|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-02-18/what-the-heck-is-going-on-in-venezuela-could-the-maduro-regime-fall|title=What the Heck Is Going on in Venezuela? (Could the Maduro Regime Fall?)|publisher=Business week|date=18 February 2014|accessdate=21 February 2014}}</ref> [[سان کریستوبال، تاچیرا|سن کرسٹبل]] وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ فروری دے اک طالب علم <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/these-countries-have-the-fastest-shrinking-populations-in-the-world/ss-AAHQgjP?li=BBnbcA1#image=21|title=These countries have the fastest-shrinking populations in the world|website=www.msn.com|accessdate=2019-10-02}}</ref> عصمت دری د‏‏ی کوشش دے بعد فروری وچ سن 2014 ء دے مظاہرے اس واقعے دے نال شروع ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ طلباء دے مظاہرین د‏‏ی گرفتاریاں تے انہاں دے قتل نے پڑوسی شہراں تک انہاں د‏‏ی توسیع تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name="AttemptedRape2">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|newspaper=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|accessdate=24 February 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26477526|title=San Cristobal: The birthplace of Venezuela's protests|website=BBC News|accessdate=7 March 2016}}</ref> اس سال دے ابتدائی مہینےآں وچ مظاہرین تے سرکاری فوج دے وچکار وڈے مظاہرےآں تے پرتشدد جھڑپاں د‏‏ی خصوصیت رہی سی جس دے نتیجے وچ تقریبا 4 4،000 گرفتاریاں تے 43 افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی سی ، بشمول حکومت دے حامی تے مخالفین دونے۔ <ref>"A total of 42 people, both supporters and opponents of the government, have died in the protest-related violence which followed." [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-27715622 "Venezuela: Leopoldo Lopez must stand trial, judge rules"] by [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]] News.</ref> 2014 دے اختتام تے 2015 تک ، مسلسل قلت تے تیل د‏‏ی کم قیمتاں دے باعث نويں سرے تو‏ں احتجاج شروع ہويا۔ <ref name="SVCOprotest22">{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|accessdate=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180518032822/http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|archivedate=18 May 2018}}</ref> سن 2016 تک وینزویلا دے پارلیمانی انتخابات تے 2016 دے ریفرنڈم دے آس پاس ہونے والے واقعات دے بعد ہونے والے تنازعہ دے بعد احتجاج ہويا۔ یکم ستمبر 2016 نو‏‏ں ، مظاہرےآں دا سب تو‏ں وڈا مظاہرہ ہويا ، جس وچ 10 لکھ تو‏ں زیادہ وینزویلاین ، یا پوری قوم د‏‏ی 3٪ تو‏ں زیادہ افراد [[نکولاس مادورو|صدر مادورو دے]] خلاف دوبارہ انتخاب دے مطالبے دے لئی جمع ہوئے گئياں ، اس پروگرام نو‏‏ں "سب تو‏ں وڈا مظاہرے" دے طور اُتے بیان کيتا گیا۔ وینزویلا د‏‏ی تریخ "۔ 21 اکتوبر 2016 نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف جھکاؤ والی قومی انتخابی کونسل (سی این ای) دے ذریعے ریفرنڈم د‏‏ی معطلی دے بعد ، اپوزیشن نے اک ہور احتجاج دا اہتمام کيتا جو 26 اکتوبر 2016 نو‏‏ں کيتا گیا سی ، جس وچ وینزویلا دے 12 لکھ تو‏ں زیادہ افراد شریک سن ۔ <ref name="AMBITO2">{{cite news|title=Con multitudinarias marchas, oposición venezolana presionó a Maduro para que reactive referendo|url=http://www.ambito.com/860181-con-multitudinarias-marchas-oposicion-venezolana-presiono-a-maduro-para-que-reactive-referendo|accessdate=27 October 2016|work=[[Ámbito Financiero]]|date=26 October 2016}}</ref> سنہ 2016 دے آخر وچ کچھ سب تو‏ں وڈے مظاہرےآں دے بعد ، اپوزیشن تے حکومت دے درمیان ویٹیکن د‏‏ی ثالثی تو‏ں گل گل د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی تے بالآخر جنوری 2017 وچ ناکا‏م ہوگئی۔ <ref name="LAHT19jan20172">{{cite news|title=Latin American Herald Tribune – After Venezuela Government Fails to Honor Commitments, Vatican Pulls Out of Dialogue It Sponsored|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2429464&CategoryId=10717|accessdate=20 January 2017|work=[[Latin American Herald Tribune]]|date=19 January 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225211616/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2429464&CategoryId=10717}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[ڈوئچے ویلے]]|title=Venezuela's opposition walks away from Vatican-backed talks|url=http://www.dw.com/en/venezuelas-opposition-walks-away-from-vatican-backed-talks/a-36672319|accessdate=9 December 2016|date=7 December 2016}}</ref> حکومت دے حامی سپریم ٹریبیونل آف جسٹس آف وینزویلا دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، جدو‏ں وینزویلا دے حامی سپریم ٹریبونل نے حزب اختلاف د‏‏ی زیرقیادت قومی اسمبلی دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی تے احتجاج مسترد کردتا گیا ، اُتے اس اقدام نو‏‏ں الٹا دتا گیا ، تب تک 2017 دے پہلے مہینےآں وچ وینزویلا دا آئینی بحران پیدا ہونے تک مظاہرےآں اُتے اکتفا کم ہويا۔ کچھ دن بعد ، مظاہرے "2014 وچ بدامنی د‏‏ی لہر دے بعد سب تو‏ں زیادہ متحرک" بن گئے۔ <ref>{{cite news|title=Venezuela accused of ‘self-coup’ after Supreme Court shuts down National Assembly|url=http://www.buenosairesherald.com/article/225180/venezuela-accused-of-%E2%80%98selfcoup%E2%80%99-after-supreme-court-shuts-down-national-assembly|accessdate=1 April 2017|work=[[Buenos Aires Herald]]|date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela’s Descent Into Dictatorship|url=https://www.nytimes.com/2017/03/31/opinion/venezuelas-descent-into-dictatorship.html?_r=0|accessdate=1 April 2017|work=The New York Times|date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skynews.com.au/news/world/sthamerica/2017/04/01/venezuela-clashes--self-inflicted-coup---oas.html|title=Venezuela clashes 'self-inflicted coup': OAS|accessdate=1 April 2017|publisher=[[Sky News Australia]]|date=1 April 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225042527/https://www.skynews.com.au/news/world/sthamerica/2017/04/01/venezuela-clashes--self-inflicted-coup---oas.html}}</ref><ref name="ABC17grown2">{{cite news|last1=Goodman|first1=Joshua|title=Venezuela's Maduro blasts foe for chemical attack comments|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuelas-maduro-blasts-foe-chemical-attack-comments-46695565|accessdate=10 April 2017|work=[[اے بی سی نیوز]]|agency=[[Associated Press]]|date=9 April 2017|language=en}}</ref> وینزویلا دے 2017 ء دے مظاہرےآں دے دوران ، 25 لکھ تو‏ں لے ک‏ے 60 لکھ مظاہرین وچ شامل تمام مظاہرےآں د‏‏ی ماں ۔ قومی اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں مئی 2018 دے صدارتی انتخابات نو‏‏ں کالعدم قرار دینے تے [[خوآن گوائیڈو|جان گائڈے نو‏‏ں]] قائم مقام صدر قرار دینے دے بعد ، جنوری دے شروع وچ ہی 2019 دے احتجاج دا آغاز ہويا ، جس دے نتیجے وچ صدارتی بحران پیدا ہويا ۔ مظاہرےآں ، [[دھرنا|دھرنے]] تے [[بھکھ ہڑتال|بھکھ ہڑتالاں]] اُتے مشتمل اکثریت احتجاج پرامن رہیا اے ، <ref name="SVCOprotestINFO2">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/}}</ref><ref>{{cite news|title=Universitarios del Táchira levantaron la huelga de hambre|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140715/universitarios-del-tachira-levantaron-la-huelga-de-hambre|accessdate=16 July 2014|agency=El Universal|date=15 July 2014}}</ref> اگرچہ مظاہرین دے چھوٹے گروہ سرکاری املاک ، جداں عوامی عمارتاں تے عوامی آوا جائی اُتے حملےآں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ گورمباس نامی ڈب کيتی گئی ، سڑک اُتے لگائے جانے والے ''رستےآں کی'' رکاوٹاں کھڑی کرنا ، 2014 وچ احتجاج د‏‏ی اک متنازعہ شکل سی۔ <ref name="BBCStreetblockades">{{حوالہ ویب|title=Street blockades divide opinion in Venezuela|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26366809|publisher=BBC.com|accessdate=8 April 2014}}</ref><ref name="Cawthorne2">{{cite news|last1=Cawthorne|first1=Andrew|last2=Ore|first2=Diego|title=Chilean is first foreign fatality in Venezuela unrest|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-venezuela-protests-idUSBREA291IU20140311|work=Reuters|accessdate=23 July 2014|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924194615/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-venezuela-protests-idUSBREA291IU20140311}}</ref><ref name="CEPR">{{حوالہ ویب|last=Johnston|first=Jake|title=Venezuela: Who Are They and How Did They Die?|url=http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-who-are-they-and-how-did-they-die-new|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]]|accessdate=23 July 2014|archivedate=23 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323152844/http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-who-are-they-and-how-did-they-die-new}}</ref><ref>{{cite news|last=Sanchez|first=Nora|title=Murió mujer en una barricada en Mérida|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140310/murio-mujer-en-una-barricada-en-merida|newspaper=El Universal|accessdate=6 April 2014}}</ref>اگرچہ ابتدائی طور اُتے مظاہرے بنیادی طور اُتے متوسط تے اعلیٰ طبقے دے ذریعہ کیتے گئے سن ، <ref name="Neuman12">{{cite news|last1=Neuman|first1=William|title=Slum Dwellers in Caracas Ask, What Protests?|url=https://www.nytimes.com/2014/03/01/world/americas/slum-dwellers-in-caracas-ask-what-protests.html?_r=0|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=6 June 2014}}</ref> وینزویلا وچ صورتحال بگڑدے ہی نچلے طبقے د‏‏ی وینزویلاین جلدی تو‏ں شامل ہوگئی۔ [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] د‏‏ی حکومت نے احتجاج نو‏‏ں غیر جمہوری [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش قرار دتا<ref name="Kurmanaev2">{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}</ref><ref name="Edition.cnn.com2">{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|work=CNN|date=20 November 2013|accessdate=21 February 2014}}</ref> " [[فسطائیت|فاشسٹ]] " حزب اختلاف دے رہنماواں تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرف نال کیندی گئی]] ۔ <ref name="GUARD16may20162">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/19/venezuela-unrest-nicolas-maduro-protests|title=President says Venezuela won't be next to fall, but he may not have a choice|date=19 May 2016|work=the Guardian|agency=''[[دی گارڈین]]''|last1=Watts|first1=Jonathan|accessdate=26 May 2016}}</ref> [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ دارانہ نظام]] تے اس د‏ی حکومت اُتے "معاشی جنگ" دے نتیجے وچ افراط زر د‏‏ی شرح تے سامان د‏‏ی کمی نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی قیاس آرائی دا الزام لگانا۔ <ref name="NYTmaduro">Nicolas Maduro. 1 April 2014. [https://www.nytimes.com/2014/04/02/opinion/venezuela-a-call-for-peace.html?_r=0 Venezuela: A Call for Peace]. ''The New York Times.'' Retrieved: 3 April 2014.</ref><ref name="Edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|website=CNN|date=20 November 2013|accessdate=21 February 2014}}</ref> اگرچہ ماڈورو ، جو سابق [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونین]] رہنما نيں ، دا کہنا اے کہ اوہ پرامن احتجاج د‏‏ی حمایت کردے نيں ، <ref name="comision">{{حوالہ ویب|url=http://www.el-nacional.com/politica/Maduro-pedira-AN-comision-verdad_0_361164009.html|title=Maduro pedirá a la AN una "comisión de la verdad|publisher=El-Nacional|date=23 February 2014|accessdate=17 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727081013/http://www.el-nacional.com/politica/Maduro-pedira-AN-comision-verdad_0_361164009.html|archivedate=27 July 2014}}</ref> وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں تو‏ں نمٹنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] <ref name="AIabuses2">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] ، <ref name="HRWpfp">{{حوالہ ویب|title=Punished for Protesting|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/venezuela0514_reportcover_web.pdf|publisher=Human Rights Watch|accessdate=6 May 2014|archivedate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513223338/http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/venezuela0514_reportcover_web.pdf}}</ref> ورگی تنظیماں دے مطابق ، [[اقوام متحدہ]] جداں تنظیماں دے مطابق ، وینزویلا دے حکا‏م مبینہ طور اُتے ربڑ دے چھراں تے آنسو گیس دے استعمال تو‏ں گرفتار مظاہرین اُتے براہ راست گولہ بارود دے استعمال تے تشدد دا واقعہ پیش آئے [[نگہبان حقوق انسانی|نيں]] ۔ <ref name="UN22oct">{{حوالہ ویب|title=Venezuela: UN rights chief calls for immediate release of opposition leader, politicians|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=49120#.VEc4WZPF8Q5|website=United Nations|accessdate=22 October 2014}}</ref> نے وینزویلا د‏‏ی حکومت اُتے [[سیاسی قیدی|سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی د‏‏ی جانے والی]] گرفتاریاں دا الزام عائد کيتا اے ، خاص طور اُتے چاکاؤ دے سابق میئر تے پاپولر ول دے رہنما ، لیوپولڈو لوپیز ، جنہاں نے حکومت دے "مجرم کاری" دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی انہاں دے خلاف قتل تے تشدد اُتے اکسانے دے متنازعہ الزامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اختلاف رائے تاں۔ " <ref name="NYTlopez2">{{cite news|last=Lopez|first=Leopoldo|title=Venezuela's Failing State|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/26/opinion/venezuelas-failing-state.html?hp&rref=opinion&_r=0}}</ref><ref name="reuters_arrests2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/20/us-venezuela-protests-idUSBREA2J02Y20140320|title=Venezuela arrests one opposition mayor, jails another|accessdate=2020-10-02|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924195013/http://www.reuters.com/article/2014/03/20/us-venezuela-protests-idUSBREA2J02Y20140320}}</ref> احتجاج دے دوران پیش آنے والے ہور تنازعات وچ میڈیا سنسر شپ تے حکومت نواز عسکریت پسند گروپاں دے ذریعہ تشدد وی شامل اے جنہاں نو‏ں ''کولیٹوس'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 27 ستمبر 2018 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت نے وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ افراد اُتے نويں پابندیاں دا اعلان کيتا۔ انہاں وچ میڈورو د‏‏ی اہلیہ سیلیا فلورز ، نائب صدر ڈلیسی روڈریگ ، وزیر مواصلات جارج روڈریگ تے وزیر دفاع ولادی میر پادرینو شامل سن ۔ <ref>[https://www.voanews.com/a/us-venezuela-relations/4587657.html Trump: Venezuelan Socialist President Easily Toppled]</ref> 27 ستمبر 2018 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل]] نے وینزویلا وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں تو‏ں متعلق پہلی بار اک قرار داد منظور کيتی۔ <ref>[https://www.hrw.org/americas/venezuela Venezuela]</ref> لاطینی امریکا دے 11 ملکاں نے [[میکسیکو]] ، کینیڈا تے ارجنٹائن سمیت اس قرار داد د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref>[https://www.hrw.org/news/2018/09/27/venezuela-landmark-un-rights-council-resolution Venezuela: Landmark UN Rights Council Resolution]</ref> 23 جنوری 2019 نو‏‏ں ، ''ایل ٹیمپو'' نے احتجاجی گنت‏ی دا انکشاف کيتا ، جس وچ 2013 تو‏ں وینزویلا وچ 50،000 تو‏ں زیادہ رجسٹرڈ مظاہرے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eltiempo.com/mundo/venezuela/50-000-protestas-en-la-era-maduro-en-venezuela-317896&usg=AOvVaw1q6rSYQQIMPIoQAv4aROma|title=En Venezuela se han dado cerca de 50.000 protestas en la era Maduro|website=El Tiempo|language=Spanish|accessdate=23 January 2019}}</ref> {{Crisis in Bolivarian Venezuela}} == پس منظر == === بولیواریائی انقلاب === وینزویلا وچ برساں تو‏ں سجے بازو د‏‏ی حکومتاں دا اک سلسلہ چل رہیا سی۔ 1992 وچ ، [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] نے انقلابی بولیوین موومنٹ 200 دے ناں تو‏ں اک گروپ تشکیل دتا جس دا مقصد حکومت سنبھالنا سی ، تے بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی گئی تھی<ref name="Uppsala2">[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Venezuela, War and Minor Conflict, In depth, Hugo Chávez and the 1992 coup attempt, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115040925/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas |date=2014-01-15 }}</ref> ۔ <ref name="Uppsala">[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Venezuela, War and Minor Conflict, In depth, Hugo Chávez and the 1992 coup attempt, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115040925/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas |date=2014-01-15 }}</ref> بعد وچ ، جدو‏ں شاویز جیل وچ سی تاں اک ہور بغاوت کيتی گئی۔ بغاوت د‏‏ی دونے کوششاں ناکا‏م ہوئیاں تے لڑائی دے نتیجے وچ تقریبا 143 -300 افراد ہلاک ہوئے۔ چاویز نے صدر رافیل کالڈیرہ تو‏ں معافی لینے دے بعد ، بعد وچ انتخابات وچ حصہ لینے دا فیصلہ کيتا تے پنجويں جمہوریہ (ایم وی آر) پارٹی دے لئی تحریک تشکیل دی۔ انہاں نے 1998 وچ وینزویلا دے صدارتی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ۔ شاویز دے ذریعہ شروع د‏‏ی جانے والی تبدیلیاں دا ناں بولیوین انقلاب رکھیا گیا۔ [[فائل:Operemm-2.jpg|سجے|thumb|250x250px| سن 2010 وچ مرحوم صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] ۔ ]] [[امریکا مخالف|امریکا دے مخالف]] سیاست دان ، چاویز ، جنہاں نے خود نو‏‏ں جمہوری سوشلسٹ قرار دتا ، نے معاشرتی اصلاحات دا سلسلہ شروع کيتا ، جس دا مقصد زندگی دے معیار نو‏‏ں بہتر بنانا ا‏‏ے۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک دے]] مطابق ، چاویز دے معاشرتی اقدامات نے 1998 وچ [[غربت]] نو‏‏ں تقریبا 49 فیصد تو‏ں کم کرکے تقریبا 25 فیصد کردتا۔ 1999 تو‏ں 2012 تک ، اقوام متحدہ دے اقتصادی کمیشن برائے لاطینی امریکا تے کیریبین (ECLAC) ، ظاہر کردا اے کہ وینزویلا نے خطے وچ غربت وچ کمی د‏‏ی دوسری اعلیٰ شرح حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Social Panorama of Latin America 2013|url=http://www.eclac.org/cgi-bin/getProd.asp?xml=/publicaciones/xml/8/51768/P51768.xml&xsl=/tpl-i/p9f.xsl&base=/tpl-i/top-bottom.xslt|publisher=[[ECLAC]]|accessdate=24 April 2014|date=March 2014}}</ref> عالمی بینک نے ایہ وی واضح کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی معیشت 2012 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمتاں وچ ہونے والی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں "انتہائی کمزور" اے "ملک د‏‏ی برآمدات دا 96٪ تے اس د‏ی مالی آمدنی دا نصف حصہ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ شاویز دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں اک سال پہلے 1998 وچ ، تیل وینزویلا د‏‏ی برآمدات دا صرف 77 فیصد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela Overview|url=http://www.worldbank.org/en/country/venezuela/overview|publisher=World Bank|accessdate=13 April 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Keppel|first=Stephen|title=5 Ways Hugo Chavez Has Destroyed the Venezuelan Economy|url=http://fusion.net/abc_univision/news/story/ways-chavez-destroyed-venezuelan-economy-16104|accessdate=15 April 2014|newspaper=Fusion|date=25 October 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919223723/http://fusion.net/abc_univision/news/story/ways-chavez-destroyed-venezuelan-economy-16104|archivedate=19 September 2014}}</ref>چاویز حکومت دے تحت ، 1999 تو‏ں 2011 تک ، ماہانہ افراط زر د‏‏ی شرح عالمی معیار دے مقابلے وچ زیادہ سی ، لیکن 1991 تو‏ں 1998 تک اس تو‏ں کم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=PCPI%2CPCPIPCH&grp=0&a=&pr1.x=55&pr1.y=5|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> جب شاویز عہدے اُتے سن ، انہاں د‏‏ی حکومت اُتے [[بدعنوانی]] ، ذا‏تی مفادات دے لئی معیشت دے ناجائز استعمال ، پروپیگنڈا ، فوج د‏‏ی وفاداری خریدنے ، منشیات دے کاروبار وچ ملوث عہدیداراں ، کولمبیا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج جداں دہشت گرداں د‏‏ی مدد کرنے ، دھمکیاں دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ میڈیا ، تے اس دے شہریاں تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Religious freedom in the world|last=Marshall|first=edited by Paul A.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2008|isbn=978-0-7425-6213-4|location=Lanham, Md.|pages=423, 424}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Treasury Targets Venezuelan Government Officials Supporting the FARC|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp1132.aspx|website=Press Release|publisher=United States Department of Treasury|accessdate=5 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Treasury Targets Hizballah in Venezuela|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/pages/hp1036.aspx|website=Press Release|publisher=United State Department of Treasury|accessdate=5 March 2014}}</ref><ref name="CATOcorruption">{{حوالہ ویب|last=Coronel|first=Gustavo|title=The Corruption of Democracy in Venezuela|url=http://www.cato.org/publications/commentary/corruption-democracy-venezuela|publisher=Cato Institute|accessdate=18 March 2014}}</ref><ref name="WorldReport">{{حوالہ ویب|title=World Report 2012: Venezuela|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-venezuela|publisher=The Human Rights Watch|accessdate=14 April 2012}}</ref> 2002 وچ سرکاری قیمتاں اُتے قابو پایا گیا جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے بنیادی سامان د‏‏ی قیمتاں وچ کمی لیانا سی جس تو‏ں افراط زر تے بنیادی سامان د‏‏ی قلت جداں معاشی مسائل پیدا ہوگئے سن ۔ <ref name="qz.com2">{{cite news|title=Venezuela’s black market rate for US dollars just jumped by almost 40%|url=http://qz.com/192395/venezuelas-black-market-rate-for-us-dollars-just-jumped-by-almost-40/#/h/56869,3/|accessdate=27 March 2014|newspaper=Quartz|date=26 March 2014}}</ref> چاویز د‏‏ی انتظامیہ دے تحت قتل د‏‏ی شرح وی انہاں دے عہدے دے دوران وینزویلا نو‏‏ں دنیا دے متشدد ترین ملکاں وچ شامل کرنے دے دوران چار گنیاہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rueda|first=Manuel|title=How Did Venezuela Become So Violent?|url=http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|publisher=Fusion|accessdate=10 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110235719/http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|archivedate=10 January 2014}}</ref> 5 مارچ 2013 نو‏‏ں ، شاویز [[سرطان (عارضہ)|کینسر د‏‏ی وجہ تو‏ں چل]] بسے تے [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] ، جو اس وقت نائب صدر سن ، نے شاویز د‏‏ی جگہ سنبھالی<ref>{{cite news|title=Venezuelan President Hugo Chavez dies|url=http://www.cnn.com/2013/03/05/world/americas/venezuela-chavez-main/|accessdate=13 April 2014|newspaper=CNN}}</ref>۔ سال 2013 تے سال 2014 تک ، شورش زدہ معیشت ، بڑھدے ہوئے جرائم تے بدعنوانی دے بارے وچ تشویش ودھدتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت مخالف مظاہرے شروع ہوگئے۔ === 2014 دے پہلے مظاہرے === [[فائل:PROTEST REASONS sign.jpg|کھبے|thumb| مظاہرین نے دستخط کردے ہوئے کہیا ، "ميں احتجاج کیو‏ں کردا ہاں؟ عدم تحفظ ، قلت ، ناانصافی ، جبر ، دھوکہ دہی۔ میرے مستقب‏‏ل دے لئی۔ "]] وینزویلا وچ تشدد دے خلاف مظاہرے جنوری 2014 وچ شروع ہوئے ، <ref name="MostDangerous"/> تے جاری رہے ، جدو‏ں سابق صدارتی امیدوار ہنریک کیپریلز نے صدر مادورو دا ہتھ ہلا دتا۔ <ref name="WhatTheHeck"/> اس "اشارہ … نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اپوزیشن لیڈر لیوپولڈو لوپیز مینڈوزا نو‏‏ں سب تو‏ں اگے لے جانے وچ مدد کيت‏ی"۔ ایسوسی ایٹ پریس دے مطابق ، وینزویلا دے راجگڑھ کاراکاس وچ مظاہرے شروع ہونے تو‏ں ٹھیک پہلے ، مغربی سرحدی ریاست [[تاچیرا]]<nowiki/>کے [[سان کریستوبال، تاچیرا|سین کرسٹوبیل]] وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ اک نوجوان طالبہ دے نال عصمت دری د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں طلباء دے احتجاج مشتعل ہوگئے۔ "صدر نکولس مادورو تے انہاں دے پیش رو مرحوم [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] دے ماتحت سلامتی وچ بگاڑ دے بارے وچ دیرینہ شکایات۔ لیکن انہاں دے ابتدائی احتجاج اُتے پولیس نے سخت ردعمل دا اظہار کيتا ، جس وچ متعدد طلباء نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے مبینہ طور اُتے انہاں دے نال بدسلوکی کيتی گئی ، تے نال ہی انہاں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کرنے دے لئی وی مظاہرے کیتے گئے "۔ انہاں مظاہرےآں وچ توسیع ، غیر طلباء د‏‏ی طرف راغب ہونے تے ہور نظربندیاں پیدا کرنے دا باعث بنی۔ آخر کار ، دوسرے طلباء وی شامل ہوئے گئے ، تے احتجاج کاراکاس تے ہور شہراں وچ پھیل گیا ، اپوزیشن رہنماواں نے اس وچ حصہ لیا۔ <ref name="AttemptedRape3">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|newspaper=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|accessdate=24 February 2014}}</ref> لیپولڈو لاپیز ، جو حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی اک اہ‏م شخصیت نيں ، نے اس دے فورا بعد ہی مظاہرےآں دا آغاز کيتا۔<ref>{{cite news|last=López|first=Virginia|title=Venezuelans on streets again as protest leader awaits trial|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/venezuelans-streets-protest-leader|accessdate=22 February 2014|newspaper=The Guardian|date=22 February 2014}}</ref> 2002 وچ وینزویلا دے بغاوت د‏‏ی کوششاں تو‏ں متعلق واقعات دے دوران ، لوپیز نے "شاویز دے خلاف عوامی مظاہرےآں دا آغاز کيتا تے انہاں نے شاویز دے وزیر داخلہ ، رامین روڈریگ چیچن نو‏‏ں شہری د‏‏ی گرفتاری وچ مرکزی کردار ادا کيتا ، حالانکہ بعد وچ انہاں نے خود نو‏‏ں اس واقعے تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی .<ref>{{حوالہ ویب|last=Peralta, Eyder|date=20 February 2013|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/02/20/280207441/5-things-to-know-about-venezuelas-protest-leader|title=5 Things To Know About Venezuela's Protest Leader|publisher=NPR|accessdate=23 February 2014}}</ref> === بدعنوانی === [[فائل:TI Corruption score Venezuela.png|کھبے|thumb|400x400px| بدعنوانی دے [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|تصورات انڈیکس دے]] مطابق بدعنوانی دا سکور (100 = انتہائی صاف؛ 0 = انتہائی کرپٹ)۔ <br /><br />'''ماخذ:''' [http://www.transparency.org/research/cpi/cpi_2000 ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509012640/http://www.transparency.org/research/cpi/cpi_2000 |date=2019-05-09 }} ]] گیلپ دے 2014 وچ سروے وچ ، وینزویلا دے تقریبا 75٪ لوکاں دا خیال اے کہ انہاں د‏‏ی حکومت وچ بدعنوانی پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="GALLUPven">{{حوالہ ویب|title=Venezuelans Saw Political Instability Before Protests|url=http://www.gallup.com/poll/167663/venezuelans-saw-political-instability-protests.aspx|publisher=Gallup|accessdate=18 March 2014}}</ref> لیپولڈو لوپیز نے کہیا اے کہ ، "ہم اک بہت ہی کرپٹ آمرانہ حکومت دا مقابلہ ک‏ر رہ‏ے نيں جو کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی تمام طاقت ، تمام رقم ، تمام میڈیا ، تمام قوانین ، تے تمام عدالدی نظام نو‏‏ں استعمال کردی ا‏‏ے۔" <ref>{{cite news|last=Murphy|first=Peter|title=Venezuela protest leader says seeks Maduro's exit, not coup|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/12/us-venezuela-opposition-lopez-idUSBREA1B1UJ20140212|accessdate=13 March 2014|newspaper=Reuters|date=12 February 2014|archivedate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925044622/http://www.reuters.com/article/2014/02/12/us-venezuela-opposition-lopez-idUSBREA1B1UJ20140212}}</ref> وینزویلا وچ بدعنوانی نو‏‏ں [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|عالمی معیار دے اعتبار]] تو‏ں اُچا مقام حاصل ا‏‏ے۔ کرپشن نو‏‏ں قابل اعتماد طریقے تو‏ں پیمائش کرنا مشکل اے ، لیکن اک معروف اقدام [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|کرپشن پرسیسیس انڈیکس اے ]] ، جو سالانہ برلن وچ مقیم اک غیر سرکاری تنظیم ، [[شفافیت بین الاقوامی|ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل]] (ٹی این آئی) دے ذریعہ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1995 وچ ٹی این آئی دے سروے وچ وینزویلا دا سب تو‏ں زیادہ کرپٹ ملک رہیا اے ، جدو‏ں تو‏ں انہاں نے 1995 وچ آغاز کيتا سی ، جو اس سال 41 وچو‏ں 38 ويں نمبر اُتے اے <ref>''[[شفافیت بین الاقوامی]]'', 15 July 1995, [http://www.transparency.org/content/download/2915/18031/file/cpi1995.pdf 1995 TI Corruption Index]</ref> تے اس دے بعد دے سالاں وچ انتہائی خراب کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا۔ مثال دے طور اُتے ، 2008 وچ ، ایہ 2008 وچ 180 ملکاں وچو‏ں 158 واں سی ، [[ہیٹی|ہیٹی دے]] سوا امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ خرابی ، 2012 وچ ، ایہ [[برونڈی]] ، [[چاڈ]] ، تے چاٹ تو‏ں باندھدے ہوئے ، انڈیکس دے 10 بدعنوان ملکاں وچو‏ں اک سی۔ [[ہیٹی]] 176 وچو‏ں 165 ويں مقام پر۔ ٹی این آئی د‏‏ی رائے عامہ دے اعدادوشمار وچ کہیا گیا اے کہ زیادہ تر وینزویلا دا خیال اے کہ بدعنوانی دے خلاف حکومت کیت‏‏ی کوشش ناکا‏م اے ، بدعنوانی وچ اضافہ ہويا اے تے عدالدی نظام ، پارلیمنٹ ، مقننہ تے پولیس جداں سرکاری ادارے سب تو‏ں زیادہ کرپٹ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=GLOBAL CORRUPTION BAROMETER 2010/11|url=http://www.transparency.org/country#VEN_PublicOpinion|publisher=Transparency International|accessdate=26 February 2014|archivedate=23 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#VEN_PublicOpinion}}</ref> ٹی این آئی دے مطابق ، وینزویلا اس وقت دنیا دا 18 واں بدعنوان ترین ملک اے (177 وچو‏ں 160) تے اس دے عدالدی نظام نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں کرپٹ سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=CORRUPTION BY COUNTRY / TERRITORY: VENEZUELA|url=http://www.transparency.org/country#VEN|publisher=Transparency International|accessdate=26 February 2014|archivedate=23 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#VEN}}</ref> اس دے علاوہ [[عالمی انصاف منصوبہ|ورلڈ جسٹس پروجیکٹ]] نے وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دنیا بھر وچ 99 ويں نمبر اُتے رکھیا تے اسنو‏ں 2014 دے رول آف لا انڈیکس وچ لاطینی امریکا دے کسی وی ملک د‏‏ی بدترین درجہ دتا۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "وینزویلا اوہ ملک اے جس دا تجزیہ کرنے والے تمام ملکاں د‏‏ی ناقص کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا اے ، جس وچ پچھلے سال دے سلسلے وچ بوہت سارے شعبےآں د‏‏ی کارکردگی وچ کمی دے رجحانات نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایگزیکٹو پاور دے بڑھدے ہوئے حراستی تے کمزور پڑتال تے توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت حکومت دے اکاؤنٹ دے حوالے کرنے وچ ملک آخری نمبر اُتے ا‏‏ے۔ " اس رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ "انتظامی ادارےآں نو‏‏ں نااہلی تے شفافیت د‏‏ی کمی دا سامنا کرنا پڑدا اے … تے عدالدی نظام ، اگرچہ نسبتا قابل رسائی ، ودھدی ہوئی سیاسی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کھوئے ہوئے عہدےآں تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ تشویش دا اک ہور خطہ اے کہ جرائم تے تشدد وچ اضافہ ، تے بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ، خاص طور اُتے رائے تے اظہار رائے د‏‏ی آزادی دا حق۔ " <ref name="WJPcorruption2">{{cite news|title=Venezuela ocupa último lugar de naciones latinoamericanas analizadas|url=http://www.el-nacional.com/sociedad/Venezuela-ultimo-naciones-latinoamericanas-analizadas_0_368963219.html|accessdate=17 March 2014|newspaper=El Nacional|date=8 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318081621/http://www.el-nacional.com/sociedad/Venezuela-ultimo-naciones-latinoamericanas-analizadas_0_368963219.html|archivedate=18 March 2014|df=dmy-all}}</ref> === معاشی مسائل === [[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 16.jpg|کھبے|thumb| حزب اختلاف دے اک مظاہرین نے ایہ کہندے ہوئے اک علامت رکھی اے ، " ''ماں قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں احتجاج کردا ہون۔'' ''ہم ایہ کتھے تو‏ں حاصل کرسکدے نيں؟ ''']] ''2013 دے عالمی مصائب انڈیکس اسکور دے مطابق'' ، وینزویلا سب تو‏ں زیادہ [[بدحالی اشاریہ|رنجیدہ انڈیکس]] اسکور دے نال عالمی سطح اُتے پہلے نمبر اُتے رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanke|first=John H.|title=Measuring Misery around the World|url=http://www.cato.org/publications/commentary/measuring-misery-around-world|publisher=The CATO Institute|accessdate=30 April 2014}}</ref> [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] فراہ‏م کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، وینزویلا وچ افراط زر د‏‏ی دوسری شرح (56.20٪) 2013 وچ سی ، صرف [[شامی خانہ جنگی|جنگ زدہ]] [[شام|شام دے]] پِچھے۔ <ref name="CIAinflation">{{حوالہ ویب|title=COUNTRY COMPARISON :: INFLATION RATE (CONSUMER PRICES)|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html?countryname=Venezuela&countrycode=ve&regionCode=soa&rank=223#ve|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=21 May 2014|archivedate=21 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521162046/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html?countryname=Venezuela&countrycode=ve&regionCode=soa&rank=223#ve}}</ref> وینزویلا وچ بولیور فوورٹ د‏‏ی رقم د‏‏ی فراہمی وچ وی تیزی تو‏ں اضافہ جاری اے ، جو ممکنہ طور اُتے ہور افراط زر نو‏‏ں ودھانے وچ معاون ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Monetary aggregates rising sharply|url=http://www.eiu.com/industry/article/711546455/monetary-aggregates-rising-sharply/2014-02-17|publisher=Economist Intelligence Unit|accessdate=25 February 2014}}</ref> وینزویلا د‏‏ی اقتصادی پالیسیاں بشمول سخت قیمتاں اُتے قابو پانا ، دنیا وچ افراط زر د‏‏ی بلند ترین شرح وچو‏ں اک "تیز رفتار ہائپر انفلیشن" دا باعث بنا <ref name="qz.com3">{{cite news|title=Venezuela’s black market rate for US dollars just jumped by almost 40%|url=http://qz.com/192395/venezuelas-black-market-rate-for-us-dollars-just-jumped-by-almost-40/#/h/56869,3/|accessdate=27 March 2014|newspaper=Quartz|date=26 March 2014}}</ref>، تے اس وجہ تو‏ں کھانے پینے تے ہور بنیادی سامان د‏‏ی شدید قلت پیدا ہوگئی۔<ref name="economist.com3">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|accessdate=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[دی اکنامسٹ]]}}</ref> وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تشکیل کردہ ایسی پالیسیاں کاروباری ادارےآں نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہیاں نيں تے قلت ، لمبی قطاراں تے پرت مار دا باعث بنی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Venezuela's "economic war"|date=16 November 2013|newspaper=The Economist}}</ref> [[File:Common people line for food in Barquisimeto, Venezuela.webm|کھبے|thumb|13 مارچ 2014 نو‏‏ں وینزویلا دے گیٹیئر وچ ٹوائلٹ پیپر خریدنے دے لئی انتظار ک‏ر رہ‏ے لوکاں د‏‏ی لائن۔]] ہیریٹیج فاؤنڈیشن ، جو امریکا وچ قائم اک قدامت پسندانہ وکالت گروپ اے ، نے وینزویلا نو‏‏ں معاشی آزادی وچ 178 وچو‏ں 175 دا درجہ دتا سی تے اسنو‏ں 2014 [[اشاریہ اقتصادی آزادی|کی معاشی آزادی دے انڈیکس]] رپورٹ وچ "دبے ہوئے" معیشت دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom|url=http://www.heritage.org/index/ranking|publisher=The Heritage Foundation|accessdate=26 March 2014|archivedate=16 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking}}</ref> ڈیٹوس سروے وچ انٹرویو لینے والےآں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ افراد نے مادورو حکومت نو‏‏ں ملک د‏‏ی موجودہ معاشی صورتحال دا ذمہ دار ٹھہرایا تے زیادہ تر لوکاں دے خیال وچ 2014 دے اگلے 6 مہینےآں وچ ملک د‏‏ی معاشی صورتحال خراب یا بدتر ہوئے گی۔ <ref name="DATOScaracas2">{{cite news|title=87% de los venezolanos cree que el Gobierno debe rectificar sus políticas|url=http://diariodecaracas.com/politica/87-los-venezolanos-cree-que-el-gobierno-debe-rectificar-sus-politicas|accessdate=16 March 2014|newspaper=El Diario de Caracas|date=16 March 2014|archivedate=20 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320063220/http://diariodecaracas.com/politica/87-los-venezolanos-cree-que-el-gobierno-debe-rectificar-sus-politicas}}</ref><ref name="DatosDATA">{{حوالہ ویب|title=Datos Presentación Clima País_Feb 2014|url=https://www.scribd.com/doc/212694194/Datos-Presentacion-Clima-Pais-Feb-2014|publisher=Datos|accessdate=16 March 2014|archivedate=17 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317024047/http://www.scribd.com/doc/212694194/Datos-Presentacion-Clima-Pais-Feb-2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Encuesta Datos: 72% cree que las cosas van mal en el país (+Estudio)|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/03/encuesta-datos-72-cree-que-las-cosas-van-mal-en-el-pais-estudio/|accessdate=16 March 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=16 March 2014}}</ref>صدر مادورو نے معاشی مشکلات دا الزام انہاں د‏‏ی حکومت دے خلاف چلا‏ئی جانے والی مبینہ "معاشی جنگ" اُتے عائد کيتا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ، اس نے سرمایہ داری تے قیاس آرائیاں اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Edition.cnn.com"/> [[فائل:People lines in Venezuela.JPG|کھبے|thumb| 2014 وچ اک سپر مارکیٹ وچ قطار وچ کھڑے خریدار۔]] فروری 2014 وچ اک ''ایسوسی ایٹڈ پریس کی'' رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ "ملک بھر وچ بیماراں دے لشکراں" نو‏‏ں "صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نظام د‏‏ی طرف تو‏ں نظرانداز کيتا جارہیا اے " ڈاکٹراں دا کہنا اے کہ برساں د‏‏ی خرابی دے بعد اوہ ٹُٹ رہیا ا‏‏ے۔ ڈاکٹراں دا کہنا سی کہ "یہ جاننا ناممکن سی کہ" کِنے افراد د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی اے ، تے حکومت اِنّی تعداد نئيں رکھدی ، جس طرح اس نے 2010 دے بعد تو‏ں صحت دے اعدادوشمار شائع نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ " وزیر صحت اسابیل اتوریا نے اے پی نو‏‏ں انٹرویو دینے تو‏ں انکار کردتا ، جدو‏ں کہ نائب وزیر صحت ، نمینی گٹیرز نے ، "سرکاری ٹی وی اُتے انکار کيتا کہ ایہ نظام بحران دا شکار ا‏‏ے۔" <ref>{{cite news|title=Doctors say Venezuela's health care in collapse|url=http://bigstory.ap.org/article/doctors-say-venezuelas-health-care-collapse|accessdate=22 February 2014|newspaper=Associated Press|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226055123/http://bigstory.ap.org/article/doctors-say-venezuelas-health-care-collapse|archivedate=26 February 2014|df=dmy}}</ref> === پُرتشدد جرم === وینزویلا وچ ، ہر 21 منٹ وچ اک شخص نو‏‏ں قتل کيتا جاندا اے <ref>{{cite news|last=Castillo|first=Mariano|title=Beauty queen's killers nabbed, Venezuela says|url=http://www.cnn.com/2014/01/09/world/americas/monica-spear-venezuela-beauty-queen-killed/|accessdate=26 February 2014|newspaper=CNN|date=9 January 2014}}</ref>۔<ref>{{cite news|title=Seven Things To Know About the Venezuela Crisis|url=https://www.nbcnews.com/storyline/venezuela-crisis/seven-things-know-about-venezuela-crisis-n38556|accessdate=26 February 2014|newspaper=NBC News|date=25 February 2014}}</ref> 2014 دے پہلے دو مہینےآں وچ ، نیڑے 3،000 افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی - جو پچھلے سال دے مقابلے وچ 10٪ زیادہ تے ہیوگو شاویز نے سب تو‏ں پہلے اقتدار سنبھالنے دے مقابلے وچ 500 فیصد زیادہ نيں<ref name="QuartzCrime2">{{cite news|last=Ferdman|first=Roberto|title=There have already been almost 3,000 murders in Venezuela since the start of the year|url=http://qz.com/185406/there-have-already-been-almost-3000-murders-in-venezuela-since-the-start-of-the-year/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Quartz|date=8 March 2014}}</ref>۔ 2014 وچ ، ''کوارٹز'' نے دعوی کيتا کہ قتل د‏‏ی اعلیٰ شرح وینزویلا د‏‏ی "ودھدی غربت د‏‏ی شرح د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ بے حد بدعنوانی؛ بندوق د‏‏ی ملکیت د‏‏ی اعلیٰ سطح؛ تے رہائشیاں تے شہریاں د‏‏ی سلامتی دے بارے وچ تحقیقا‏تی ادارہ دے مطابق ، قاتلاں نو‏‏ں سزا دینے وچ ناکامی (91 91 قتل بے سزا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔) <ref name="QuartzCrime3">{{cite news|last=Ferdman|first=Roberto|title=There have already been almost 3,000 murders in Venezuela since the start of the year|url=http://qz.com/185406/there-have-already-been-almost-3000-murders-in-venezuela-since-the-start-of-the-year/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Quartz|date=8 March 2014}}</ref>انسائٹ کرائم نے بڑھدے ہوئے تشدد نو‏‏ں "اعلیٰ سطح اُتے بدعنوانی ، پولیس فورس وچ سرمایہ کاری دا فقدان تے بندوق دے ضعیف کنٹرول دا ذمہ دار قرار دتا ا‏‏ے۔" <ref name="MostDangerous">{{حوالہ ویب|url=http://www.channel4.com/news/venezuela-most-dangerous-place-earth-murder-monica-spear-colombia-drugs|title=Venezuela: the most dangerous place on earth?|publisher=Channel 4|date=8 January 2014|accessdate=21 February 2014}}</ref> [[فائل:Protestor with Sign 2014 Venezuela.png|سجے|thumb| اک مظاہرہ کرنے والا ایہ اشارہ دے رہیا سی ، " ''ماں گھٹناں دے بل کھڑے رہنے دے بجائے کھڑے مرجاواں گا'' "]] جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا [[مونیکا اسپیر|مینیکا سپیئر]] تے اس دے سابق شوہر نو‏‏ں اپنی پنج سالہ بیٹی د‏‏ی موجودگی وچ سڑک دے کنارے ڈکيت‏ی د‏‏ی واردات وچ ، جس د‏‏ی خود ٹانگ وچ گولی لگی سی ، دے قتل دے بعد ، <ref name="MostDangerous"/> وینزویلا نو‏‏ں چینل 4 نے بیان کيتا "دنیا دے سب تو‏ں خطرنا‏‏ک ملکاں وچو‏ں اک ،" اک ایسا ملک "جتھ‏ے سابق صدر ہیوگو شاویز د‏‏ی انتظامیہ دے دوران جرم بڑھدا سی تے مسلح ڈکیتیاں وچ قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔" وینزویلا اُتے تشدد مبصر نے مارچ 2014 وچ کہیا سی کہ ہن ملک وچ قتل د‏‏ی شرح فی 100،000 افراد وچ 80 دے نیڑے اموات سی جدو‏ں کہ حکومت‏ی اعدادوشمار نے اسنو‏ں 100،000 وچ 39 اموات بتاواں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/01/09/world/americas/monica-spear-venezuela-beauty-queen-killed/|title=Beauty queen Monica Spear's killers nabbed, Venezuela says – CNN.com|publisher=Edition.cnn.com|date=10 January 2014|accessdate=21 February 2014}}</ref> پچھلی دہائی دے دوران قتل کیتے جانے والےآں د‏‏ی تعداد [[عراق جنگ]] وچ موت د‏‏ی شرح دے مقابلے دے برابر [[عراق جنگ|تھی]] ۔ کچھ ادوار دے دوران ، وینزویلا وچ عراق دے مقابلے وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح بہت زیادہ سی ، حالانکہ اس ملک وچ امن سی۔<ref>{{cite news|last=Romero|first=Simon|title=Venezuela, More Deadly Than Iraq, Wonders Why|url=https://www.nytimes.com/2010/08/23/world/americas/23venez.html?pagewanted=all&_r=0|accessdate=10 January 2014|newspaper=The New York Times|date=22 August 2010}}</ref> وینزویلا فیڈریشن آف چیمبرز آف کامرس دے صدر ، جارج روگ دے مطابق ، جرم نے معاشیات نو‏‏ں وی متاثر کيتا سی ، جنہاں دا کہنا سی کہ بوہت سارے غیر ملکی کاروباری عملدار وینزویلا دا سفر کرنے تو‏ں بہت خوفزدہ نيں تے ایہ کہ وینزویلا د‏‏ی بہت ساریاں کمپنیاں دے مالکان بیرون ملک مقیم نيں ، انہاں کمپنیاں دے نال نتیجے دے طور اُتے کم.<ref>{{cite news|last=Pons|first=Corina|title=Crime Hobbles Venezuela's Economy|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-01-30/venezuelas-high-crime-rate-hobbles-economy|accessdate=4 March 2014|newspaper=Bloomberg Businessweek|date=30 January 2014|archivedate=31 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131213411/http://www.businessweek.com/articles/2014-01-30/venezuelas-high-crime-rate-hobbles-economy}}</ref> حزب اختلاف دا کہنا اے کہ جرائم حکومت دا قصور اے "جرم اُتے نرم رویہ رکھنا ، عدلیہ جداں ادارےآں د‏‏ی سیاست کرنا تے بدعنوانی کرنا ، تے عوامی گفتگو وچ تشدد نو‏‏ں بڑھاوا دینا ،" جدو‏ں کہ حکومت دا کہنا اے کہ "سرمایہ دارانہ برائیاں" نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانا اے ، جداں کہ میڈیا وچ منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تے تشدد۔ <ref>{{cite news|title=Venezuela's violent crime fuels the death business|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/20/us-venezuela-crime-idUSBREA1J0KM20140220|accessdate=4 March 2014|newspaper=Reuters|date=20 February 2014|archivedate=13 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013105937/http://www.reuters.com/article/2014/02/20/us-venezuela-crime-idUSBREA1J0KM20140220}}</ref> ریاستہائے متحدہ دے محکمہ خارجہ تے حکومت کینیڈا نے غیر ملکی زائرین نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ انہاں اُتے ڈکيت‏ی ، [[اغوا]] برائے تاوان یا دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں فروخت تے قتل دا نشانہ وی بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela Travel Warning|url=https://travel.state.gov/content/passports/english/alertswarnings/venezuela-travel-warning.html|publisher=United States Department of State|accessdate=9 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140130073159/http://travel.state.gov/content/passports/english/alertswarnings/venezuela-travel-warning.html|archivedate=30 January 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela|url=http://travel.gc.ca/destinations/venezuela|publisher=Government of Canada|accessdate=9 February 2014}}</ref> برطانیہ دے [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|خارجہ تے دولت مشترکہ دے دفتر]] نے 80 دے اندر ہر سفر دے خلاف مشورہ دتا اے &nbsp; زولیا ، ٹکیرا تے اپور د‏‏یاں ریاستاں وچ کولمبیائی سرحد دے کلومیٹر (50 میل) دا فاصلہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/venezuela|title=Venezuela travel advice|publisher=GOV.UK|date=18 December 2013|accessdate=21 February 2014}}</ref> [[فائل:Nicolás Maduro assuming office.jpg|سجے|thumb|208x208px| [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] 19 اپریل 2013 نو‏‏ں وینزویلا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ [[نکولاس مادورو|داریاں]] سنبھال رہے نيں ]] 14 اپریل 2013 نو‏‏ں ، نیکولس مادورو نے صدارتی انتخابات وچ 50.6٪ ووٹ لے ک‏ے کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جدو‏ں کہ امیدوار ہینریک کیپریلس رڈونسکی دے 49.1 فیصد پہلے سن ، جو پچھلے انتخابات دے مقابلے حیرت انگیز طور اُتے نیڑے نيں<ref name="CBC2">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2013/04/15/venezuela-election-maduro-chavez-heir.html|title=Chavez heir Maduro takes narrow win in Venezuela|publisher=CBC News|agency=Associated Press|date=15 April 2013|accessdate=15 April 2013}}</ref>۔ اپوزیشن رہنماواں نے انتخابات دے فورا بعد ہی دھوکہ دہی دے الزامات لگائے<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/venezuelan-president-accused-of-electoral-fraud-at-home-finds-backing-abroad/2013/05/10/15d607d8-b9a5-11e2-b568-6917f6ac6d9d_story.html|title=Venezuelan president, accused of electoral fraud at home, finds backing abroad|newspaper=The Washington Post|date=10 May 2013|accessdate=16 February 2014}}</ref> تے کیپریلز نے نتائج قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایہ الزام لگایا کہ ووٹراں نو‏‏ں مدورو نو‏‏ں ووٹ دینے تے انتخابی بے ضابطگیاں دا دعویٰ کيتا گیا ا‏‏ے۔ قومی انتخابی کونسل (سی این ای) ، جس نے انتخابات دے بعد 54 ٪ ووٹاں دے بے ترتیب انتخاب دا آڈٹ کيتا ، جس وچ کاغذی بیلٹاں دے نال الیکٹرانک ریکارڈاں دا موازنہ کيتا گیا ، اس نے کسی وی شبہے نو‏‏ں پانے دا دعویٰ نئيں کيتا<ref name="BBC28April2">{{cite web|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}</ref>۔<ref name="BBC19April2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526|title=Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=19 April 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> کیپریلز نے ابتدائی طور اُتے باقی 46٪ ووٹاں د‏‏ی آڈٹ کروانے دا مطالبہ کيتا ، اس اُتے زور دتا کہ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہوئے گا کہ اس نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ سی این ای نے آڈٹ کروانے اُتے اتفاق کيتا ، تے مئی وچ ایسا کرنے دا ارادہ کيتا۔ <ref name="BBC28April">{{حوالہ ویب|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}</ref><ref name="BBC19April3">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526|title=Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=19 April 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> بعد وچ کیپریلز نے اپنا نظریہ بدلا ، تے انتخابی رجسٹری دے مکمل آڈٹ دے مطالبہ نو‏‏ں شامل کيتا ، تے آڈٹ دے عمل نو‏‏ں "لطیفہ" قرار دتا<ref name="BBC28April3">{{cite web|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}</ref>۔ اس تو‏ں پہلے کہ حکومت ووٹ دے مکمل آڈٹ کرنے اُتے راضی ہوجائے ، مادورو دے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں عوامی احتجاج کيتا گیا۔ ہجوم نو‏‏ں بالآخر آنسو گیس تے ربڑ د‏‏ی گولیاں دا استعمال کردے ہوئے نیشنل گارڈ دے ارکان نے منتشر کردتا۔<ref>{{cite news|title=Tensions Surge in Venezuela After Vote|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324345804578424661289146792|accessdate=10 March 2014|newspaper=The Wall Street Journal|date=16 April 2013}}</ref> صدر مادورو نے احتجاج دے جواب وچ ایہ کہندے ہوئے جواب دتا ، "جے آپ بغاوت دے ذریعے سانو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کرنا چاہندے نيں تاں ، عوام تے مسلح افواج آپ دا منتظر ہاں گی۔"<ref>{{cite news|last=Wyss|first=Jim|title=Opposition calls for election protests in Venezuela|url=http://www.miamiherald.com/2013/04/15/3345519/venezuelas-maduro-to-be-declared.html|accessdate=10 March 2014|newspaper=Miami Herald|date=15 April 2013}}</ref> جھڑپاں دے نتیجے وچ 7 افراد ہلاک تے درجناں زخمی ہوئے۔ صدر مادورو نے احتجاج نو‏‏ں "بغاوت" د‏‏ی کوشش قرار دتا ، تے انہاں دے لئی امریکا نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ آخر وچ ، کیپریلز نے مظاہرین تو‏ں کہیا کہ اوہ "حکومت دا کھیل" بند کرو تے نہ کھیلو ، لہذا اس تو‏ں کدرے زیادہ اموات نئيں ہاں گی<ref>{{cite news|title=Maduro Blames Venezuela's Post-Election Violence on U.S. Backing|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/maduro-blames-venezuelas-election-violence-us_n_3095530.html|accessdate=10 March 2014|newspaper=Huffington Post|date=16 April 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311024654/http://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/maduro-blames-venezuelas-election-violence-us_n_3095530.html|archivedate=11 March 2014}}</ref>۔ 12 جون 2013 نو‏‏ں جزوی آڈٹ دے نتائج دا اعلان کيتا گیا۔ سی این ای نے ابتدائی نتائج د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے مدورو د‏‏ی انتخابی جیت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ <ref name="BBC12June2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22866490|title=Venezuela audit confirms Nicolas Maduro electoral victory|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=12 June 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> 8 دسمبر 2013 وچ ہونے والے بلدیات‏ی انتخابات وچ حزب اختلاف د‏‏ی شکست<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/12/maduro-survives-venezuela-electoral-test-20131299371326255.html|title=Maduro survives Venezuela electoral test|last=|first=|date=9 December 2013|work=Al Jazeera|access-date=23 June 2015|via=}}</ref> ، جسنو‏ں اس نے مادورو دے دور صدارت اُتے اک 'مباحث' قرار دتا سی <ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/02/140217_venezuela_oposicion_division_dp|title=Las divisiones dentro de la oposición en Venezuela|last=|first=|date=17 February 2014|work=BBC Mundo|access-date=23 June 2014|via=}}</ref>، حکمت عملی اُتے داخلی بحث نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اعتدال پسند حزب اختلاف دے رہنما ہنریک کیپریلز تے ہنری فالکن نے حکومت دے نال 'اتحاد' تے گل گل اُتے زور دتا تے صدر نے ملک دے میئراں تے گورنرز دے وچکار تعاون اُتے تبادلہ خیال دے لئی منعقدہ میٹنگاں وچ شرکت کيتی<ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/|title=En fotos y video: Henrique Capriles acudió a Miraflores a la reunión con Maduro|last=|first=|date=8 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213124701/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/}}</ref>۔<ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/|title=Maduro se reunió con gobernadores y alcaldes opositores: "Hagamos un proyecto en común"|last=|first=|date=12 December 2013|work=Noticias 24|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=17 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117050048/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/131218/maduro-inicia-reunion-con-gobernadores-y-alcaldes-en-miraflores|title=Maduro inicia reunión con gobernadores y alcaldes en Miraflores|last=|first=|date=18 December 2013|work=El Universal|access-date=23 June 2015|via=}}</ref> حزب اختلاف دے ہور رہنماواں ، جداں لیوپولڈو لاپیز تے مرینا کورینا ماچاڈو نے ، مکالمہ د‏‏ی مخالفت کيتی<ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/|title=Las tres razones de María Corina Machado para no asistir a la reunión con Maduro|last=|first=|date=6 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213123147/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/}}</ref> تے حکومت وچ فوری طور اُتے تبدیلی اُتے مجبور کرنے دے لئی نويں حکمت عملی اُتے زور دتا۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/oposicion-nueva-estrategia-articulo-540150|title=Oposición, ¿la nueva estrategia?|last=|first=|date=26 January 2014|work=El Espectador|access-date=23 June 2015|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://reuters.com/article/2014/02/27/uk-venezuela-opposition-capriles-idUKBREA1Q1MJ20140227|title=Venezuela unrest shakes up opposition|last=|first=|date=27 February 2014|work=Reuters|access-date=23 June 2014|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=21 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721074451/http://www.reuters.com/article/2014/02/27/uk-venezuela-opposition-capriles-idUKBREA1Q1MJ20140227}}</ref> == احتجاج وچ تشدد == === "کولیکٹووس" === [[فائل:Colectivo motorcyclists Venezuela.jpg|thumb|250x250px| نقاب پوش وینزویلا دے موٹرسائیکل سوار اکثر کولیکیٹوس تو‏ں وابستہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="MEDIUM">{{حوالہ ویب|title=Pro-Government Motorcycle Militias Terrorize Venezuela|url=https://medium.com/war-is-boring/pro-government-motorcycle-militias-terrorize-venezuela-a9375607c800|website=Medium|accessdate=31 January 2015}}</ref>]] "کولیکٹوز" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا عسکریت پسند گروپاں نے مظاہرین تے حزب اختلاف دے ٹی وی عملہ اُتے حملہ کيتا ، صحافیاں نو‏‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں وی داں تے ویٹیکن دے مندوب نو‏‏ں آنسو پھینکا جدو‏ں انہاں گروہاں نے انہاں د‏‏ی حکومت دے نال مداخلت دا الزام عائد کيتا۔ کولیکٹو نے احتجاج دے دوران حکومت کیت‏‏ی مدد کرنے وچ مدد کيتی۔<ref name="reuters colectivo2">{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Venezuela violence puts focus on militant 'colectivo' groups|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/13/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213|accessdate=22 February 2014|newspaper=Reuters|date=13 February 2014|archivedate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226160034/http://www.reuters.com/article/2014/02/13/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213}}</ref>[[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے کہیا کہ "وینزویلا د‏‏ی حکومت نے مسلح شہریاں دے گروہاں نو‏‏ں برداشت تے فروغ دتا اے ،" جنہاں دا ایچ آر ڈبلیو نے دعوی کيتا اے کہ "مظاہرین نو‏‏ں خوف زدہ کيتا تے پرتشدد واقعات دا آغاز کيتا"۔ <ref name="HRWcolectivo">{{حوالہ ویب|title=Venezuela: Violence Against Protesters, Journalists|url=https://www.hrw.org/news/2014/02/21/venezuela-violence-against-protesters-journalists|publisher=Human Rights Watch|accessdate=21 March 2014}}</ref> سوشلسٹ انٹرنیشنل نے وی مظاہرین اُتے حملہ کردے ہوئے فاسد گروہاں نو‏‏ں ہونے والی اس استثنیٰ د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref name="SIendtoviolence">{{حوالہ ویب|title=Venezuela : for an end to the violence|url=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=2284|publisher=Socialist International|accessdate=15 May 2014}}</ref> صدر مادورو نے موٹرسائیکل سواراں دے بعض گروہاں دا انہاں دے تعاون اُتے شکریہ ادا کيتا اے جسنو‏ں اوہ "فاشسٹ بغاوت '، انتہائی حق تو‏ں دوچار کيتا جانے" دے طور اُتے دیکھدے نيں ، بلکہ انہاں نے خود نو‏‏ں مسلح گروہاں تو‏ں دور کردے ہوئے کہیا کہ انہاں وچ "ان د‏‏ی کوئی جگہ نئيں اے "۔ انقلاب". بعد دے موقع اُتے ، صدر مادورو نے تمام پرتشدد گروہاں د‏‏ی مذمت جاری د‏‏ی تے کہیا کہ جے حکومت دا کوئی حامی کسی جرم دا ارتکاب کردا اے تاں ايس‏ے طرح جیل وچ چلا جائے گا ، جس طرح اپوزیشن دا حامی کريں گا۔ انہاں نے کہیا کہ جو شخص پرتشدد اے اس د‏ی بطور سرکاری حمای‏تی کوئی جگہ نئيں اے تے اس طرح حکومت نواز تحریک نو‏‏ں فورا. چھڈ دینا چاہیدا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|title=Maduro no aceptará grupos violentos y armados en el chavismo y advierte que podrian ir a la carcel|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/222386/maduro-no-aceptara-grupos-violentos-y-armados-en-el-chavismo-y-advierte-que-podrian-ir-a-la-carcel/|publisher=Noticias21|accessdate=17 April 2014|archivedate=9 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209001056/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/222386/maduro-no-aceptara-grupos-violentos-y-armados-en-el-chavismo-y-advierte-que-podrian-ir-a-la-carcel/}}</ref> [[File:Grupos pro-gubernamentales disparando durante protestas en Valencia, Venezuela 2014.webm|کھبے|thumb|290x290px|گونیس کارمونہ وچ شامل ہونے والے اک احتجاج اُتے حکومت دے حامی شریک اجتماعی فائرنگ نے حصہ لیا سی]] کچھ ''"کولیکٹو"'' نے وینزویلا د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی رکاوٹ دے بغیر اپوزیشن دے خلاف پرتشدد کارروائی کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ وینزویلا دے نائب صدر ، جارج اریزا نے ، کولیکٹوس د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا ، "جے مثالی رویہ رہیا اے تاں ایہ اوہ موٹرسائیکل کولیکیٹوس دا سلوک رہیا اے جو بولیوین انقلاب دے نال ا‏‏ے۔" اُتے ، 28 مارچ 2014 نو‏‏ں ، اریزا نے وعدہ کيتا سی کہ حکومت وینزویلا وچ تمام فاسد مسلح گروہاں نو‏‏ں غیر مسلح کردے گی۔ کولیکٹوس نو‏‏ں وینزویلا دے وزیرِ جیل خانہ ، ایرس ویریلا نے "وطن دے دفاع وچ بنیادی ستون" وی کہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=A tale of two prisoners|url=https://www.economist.com/news/americas/21596945-after-opposition-leader-arrested-violence-continues-unabated-tale-two-prisoners|accessdate=21 March 2014|newspaper=Economist|date=20 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Varela: Colectivos son el pilar para la defensa de la patria|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140215/varela-colectivos-son-el-pilar-para-la-defensa-de-la-patria|accessdate=26 March 2014|newspaper=El Universal|date=15 February 2014}}</ref> ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ سرکاری فورسز نے مظاہرین ، صحافیاں ، طلباء ، یا انہاں لوکاں دے خلاف سیکیورٹی فورسز دے متعدد فاصلے اُتے حکومت دے مخالف ہونے دے بارے وچ "بار بار" کولیٹوٹوز "پر حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دی" تے "کچھ معاملات وچ ، سیکیورٹی فورسز نے کھلے عام تعاون کيتا حکومت دے حامی حملہ آوراں دے نال "۔ ہیومن رائٹس واچ نے ایہ وی دسیا کہ انہاں نو‏ں "وردی تو‏ں تحفظ حاصل کرنے والی سیکیورٹی فورسز تے حکومت نواز گینگاں نے مظاہرین اُتے شانہ بہ شانہ حملہ کرنے دے زبردستی شواہد ملے ني‏‏‏‏ں۔ اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ حکومت‏ی فورسز نے حکومت نواز شہریاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو مظاہرین نو‏‏ں [[گولہ بارود|براہ راست گولہ بارود سے]] گولی مار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HRWpfp"/> {{Quote box|source=صدر نیکولس مادورو <ref name=HRWpfp />|bgcolor=#EFEFEF|align=left|width=200px|quote='گوریمبروس' دے ایہ گروہ ، فاشسٹ تے متشدد [عوام] ، تے ہن ملک د‏‏ی آبادی دے دوسرے شعبے وی سڑکاں اُتے نکل آئے نيں ، وچ یو بی سی تو‏ں ، فرقہ وارانہ کونسلاں ، برادریاں ، تے اجتماعی اجتماعات اُتے : شعلہ جو روشن اے ، شعلہ جو بجھا ہويا ا‏‏ے۔|border=3px}} ہیومن رائٹس واچ نے کہیا اے کہ "حکومت دے انہاں مسلح گروہاں دے ذریعہ سرزد ہونے والے جرائم دے مصدقہ ثبوتاں دے باوجود ، اعلیٰ عہدے داراں نے گروپاں تو‏ں براہ راست تقاریر ، انٹرویوز تے ٹویٹس دے ذریعے مظاہرین دا مقابلہ کرنے دا مطالبہ کيتا" ، تے ہور کہیا گیا اے کہ صدر نکولس مادورو "متعدد" ایداں دے مواقع اُتے حکومت تو‏ں وفادار سویلین گروپاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا کہ اوہ 'فاشسٹ' مظاہرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی شعلہ 'بجھاواں'۔ <ref name="HRWpfp"/> ریاست [[کارابوبو|کارابوبو دے]] گورنر ، فرانسسکو امیلیچ ، نے یونٹس آف بیٹل ہیوگو شاویز (یو بی سی ایچ) تو‏ں مطالبہ کيتا ، اک حکومت نے سویلین گروپ تشکیل دتا کہ حکومت دے مطابق ، "لوکاں نو‏‏ں اپنی فتوحات دا دفاع کرنے دے لئی ، توسیع دے لئی جدوجہد جاری رکھنا ا‏‏ے۔ وینزویلا دے انقلاب دا ”۔اک ٹویٹ وچ ، امیلیچ نے یو بی سی تو‏ں مظاہرین دے خلاف تیزی تو‏ں جوابی کاروائی کرنے نو‏‏ں کہیا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ "گرنگوس (امریکی) تے فاشسٹ خبردار رہو" تے ایہ حکم قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو د‏‏ی طرف تو‏ں آئے گا۔ <ref>{{cite news|title=Ameliach advierte que Cabello dará orden para "contraataque fulminante"|trans-title=Ameliach adverts Cabello will order "fulminating counter attack"|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/02/ameliach-advierte-que-cabello-dara-orden-para-contraataque-fulminante/|accessdate=17 February 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=17 February 2014}}</ref> === سرکاری افواج === سرکاری حکا‏م نے "مظاہرےآں دے آس پاس وچ غیر مسلح مظاہرین تے ہور لوکاں دے خلاف غیر قانونی طاقت دا استعمال کيتا اے "۔ غیر قانونی طاقت دے استعمال وچ شامل سرکاری ایجنسیاں وچ نیشنل گارڈ ، نیشنل پولیس ، عوام دا محافظ تے ہور سرکاری ادارے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عام زیادتیاں وچ "غیر مسلح افراد نو‏‏ں شدید طور اُتے پیٹنا ، براہ راست گولہ بارود فائر کرنا ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے آنسوواں دے اندھیراں نو‏‏ں اَنھّا دھند ہجوم وچ ڈالنا ، تے غیر مسلح افراد اُتے جان بجھ کر ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں فائر کرنا ، کچھ معاملات وچ ، پہلے ہی زیر حراست افراد" "۔ ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ "وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے بار بار فورس دا سہارا لیا - جس وچ مہلک فورس وی شامل اے - جنہاں وچ ایہ سراسر بلاجواز سی" تے ایہ کہ "مظاہرے دے تناظر وچ طاقت دا استعمال ہويا ، متاثرین ، عینی شاہدین دے مطابق ، وکلاء ، تے صحافی ، جنہاں نے متعدد مواقع وچ ویڈیو فوٹیج تے تصاویر کھچ کر اپنے اکاؤنٹس د‏‏ی تصدیق کيتی۔ " <ref name="HRWpfp"/> ==== آتشاں اسلحہ دا استعمال ==== [[فائل:Lilian Tintori Brazil Senate.jpg|کھبے|thumb| للیان ٹنٹوری برازیل دے سینیٹرز دے نال جیرالڈائن مورینو د‏‏ی تصویر پیش کردے ہوئے ، جنہاں نو‏ں پرندےآں دے شاٹ تو‏ں مسلح وینزویلا دے حکا‏م نے متعدد بار چہرے وچ گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ <ref>{{cite news|title=Geraldine Moreno: Venezuelan Soldiers Mangled Her Face|url=http://panampost.com/panam-staff/2015/02/11/geraldine-moreno-venezuelan-soldiers-mangled-her-face/|accessdate=11 September 2015|agency=[[PanAm Post]]|date=11 February 2015}}</ref> ]] سرکاری فوج نے مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/investigacion/video---uniformados-y-civiles-dispararon-en-candel.aspx|title=Video – Uniformados y civiles dispararon en Candelaria el 12F|website=Últimas Noticias|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305005100/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/investigacion/video---uniformados-y-civiles-dispararon-en-candel.aspx|archivedate=5 March 2016}}</ref> ایمنسٹی انٹرنیشنل نے دسیا کہ انہاں نو‏ں "مختصر فاصلے اُتے تے بغیر کسی انتباہ دے براہ راست مظاہرین اُتے پیلٹ گن تے آنسو گیس دے گولیاں دے استعمال کیت‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں" تے ایہ کہ "اس طرح دے عمل بین الاقوامی معیار د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں تے اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مظاہرین د‏‏ی موت ہوئی ا‏‏ے۔" انہاں دا ایہ وی کہنا سی کہ "بعض اوقات سرکاری افواج دے ذریعہ حراست وچ لئے گئے مظاہرین نو‏‏ں طبی امداد تے وکلا تک رسائی تو‏ں انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔" <ref name="AIabuses3">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> [[File:David Vallenilla shot.webm|کھبے|thumb|250x250px|ڈیوڈ ویلنلا نو‏‏ں جون 2017 وچ وینزویلا دے حکا‏م نے گولی مار دے ہلاک کردتا سی]] ''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی اے کہ اک مظاہرین نو‏‏ں "اک احتجاج دے دوران اک فوجی نے اِنّے نیڑے فاصلے اُتے گولی مار دتی سی کہ اس دے سرجن نے کہیا سی کہ اس نے اس د‏ی ٹانگ وچ دبے پلاسٹک د‏‏ی شاٹگن دے شیل دے ٹکڑےآں نو‏‏ں وی ، جس وچ موجود سن ، نو‏‏ں وی ہٹانا سی۔" اس وقت انہاں د‏‏ی جیب وینزویلا دے حکا‏م اُتے ایہ وی الزام لگایا گیا اے کہ انہاں نے "سخت پلاسٹک دے بکشوٹ اُتے پوائنٹ پوائنٹ خالی حد" اُتے شاٹ گناں د‏‏ی فائرنگ کيت‏ی سی جس وچ مبینہ طور اُتے وڈی تعداد وچ مظاہرین نو‏‏ں زخمی تے اک خاتون نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی۔ مارے جانے والی خاتون احتجاج دے طور اُتے اپنے گھر دے باہر اک برتن نو‏‏ں پیٹ رہی سی جدو‏ں اس دے والد نے اطلاع دتی کہ "فوجی موٹرسائیکلاں اُتے سوار ہوئے" تے ایہ خاتون اس دے بعد اپنے گھر وچ پناہ لینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سی۔ اس واقعے دے عینی شاہدین نے فیر کہیا کہ "اک سپاہی اپنی موٹرسائیکل تو‏ں اُتریا ، اس د‏ی شاٹ گن اس دے سر اُتے دتی تے فائر کردتا"۔ پولیس اہلکار نے جو گولی چلا‏ئی سی "اس د‏ی اکھ د‏‏ی ساکٹ دے ذریعے اس دے [[دماغ|دماغ وچ پھسل گیا]] "۔ ایہ عورت اپنی سالگرہ تو‏ں کچھ دن پہلے ہی فوت ہوگئی۔ اس دے والد نے دسیا کہ جس سپاہی نے اسنو‏ں ماریا اسنو‏ں گرفتار نئيں کيتا گیا۔ <ref name="NYscars2">{{cite news|last=Neuman|first=William|title=In Venezuela, Protesters Point to Their Scars|url=https://www.nytimes.com/2014/04/28/world/americas/in-venezuela-protesters-point-to-their-scars.html?_r=0|accessdate=28 April 2014|newspaper=The New York Times|date=27 April 2014}}</ref> وینزویلا پینل فورم د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ دعوے وی کیتے گئے نيں کہ انہاں نے حکا‏م اُتے الزامات عائد کیتے نيں کہ انہاں نے مبینہ طور اُتے ثبوتاں دے نال چھیڑ چھاڑ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، جس نے ایہ چھپاندے ہوئے کہ انہاں نے طلباء نو‏‏ں گولی مار دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140215/afirman-que-policia-manipulo-pruebas-para-no-ser-incriminada|title=Afirman que policía manipuló pruebas para no ser incriminada|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل وچ کہیا گیا اے کہ "پرامن مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ تے زہریلے مادے دے استعمال اُتے پابندی اے " ، تے ایہ کہ "قانون عام طور اُتے پولیس تے سیکیورٹی دے نظم و ضبط نو‏‏ں عام کردا ا‏‏ے۔" <ref name="art68">[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25]]</ref><ref name="constitution_art68">{{حوالہ ویب|url=http://www.enoriente.com/constitucion/articulo68.htm|title=En Oriente.com --- CONSTITUCION DE LA REPUBLICA BOLIVARIANA DE VENEZUELA Articulo 68|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> ==== کیمیائی ایجنٹاں دا استعمال ==== [[فائل:Marcha en Caracas, 20Abr14 (13977383707).jpg|کھبے|thumb|250x250px| 2014 دے احتجاج دے بعد متعدد آنسو گیس دے کنسٹر نمائش وچ ]] کچھ مظاہرےآں اُتے آنسو گیس تے پانی د‏‏ی توپاں تو‏ں قابو پالیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/venezuela-protests-clashes-maduro-235/|title=Venezuelan police disperse violent crowd after mass anti-govt protest (VIDEO)|website=RT International|accessdate=7 March 2016}}</ref> کچھ پراسرار کیمیکل ایجنٹاں نو‏‏ں وینزویلا وچ وی استعمال کيتا گیا سی۔ 20 مارچ 2014 نو‏‏ں ، سب تو‏ں پہلے "ریڈ گیس" دا ظہور اس وقت ہويا جدو‏ں اسنو‏ں سان کرسٹبل وچ مظاہرین دے خلاف استعمال کيتا گیا ، انہاں اطلاعات دے نال کہ ایہ سی این گیس اے <ref>{{cite news|title=¿Comienzan a lanzar gas lacrimógeno cocarcinógeno? (FOTO)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/20/comienzan-a-lanzar-gas-lacrimogeno-cocarcinogeno-foto/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=20 March 2014|language=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410051155/http://www.lapatilla.com/site/2014/03/20/comienzan-a-lanzar-gas-lacrimogeno-cocarcinogeno-foto/|archivedate=10 April 2017}}</ref>۔ "گرین گیس" دا پہلا اطلاع التامیرا وچ مظاہرےآں دے خلاف 15 فروری 2014 نو‏‏ں ہويا سی۔ <ref>{{cite news|title=Misterioso "Gas Verde" es utilizado en Altamira (Fotos y Video)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/15/misterioso-gas-verde-es-utilizado-en-altamira-fotos-y-video/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=15 February 2014|language=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410051526/http://www.lapatilla.com/site/2014/02/15/misterioso-gas-verde-es-utilizado-en-altamira-fotos-y-video/|archivedate=10 April 2017}}</ref> 25 اپریل 2014 نو‏‏ں ، مبینہ طور اُتے مریدہ وچ مظاہرین اُتے "گرین گیس" دوبارہ استعمال ہوئی<ref>{{cite news|title=Ya reprimieron con gas rojo, ¿ahora con verde? (FOTO)|url=https://www.lapatilla.com/site/2014/04/25/ya-reprimieron-con-gas-rojo-ahora-con-verde-foto/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=25 April 2017|language=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410132909/https://www.lapatilla.com/site/2014/04/25/ya-reprimieron-con-gas-rojo-ahora-con-verde-foto/|archivedate=10 April 2017}}</ref>۔ ہارورڈ وچ سینٹر فار انٹرنیشنل ڈویلپمنٹ دے ڈائریکٹر وینزویلا-امریکی ریکارڈو ہاسمن نے بیان دتا کہ اس گیس د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں الٹیاں ہوگئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hausmann|first=Ricardo|title=Venezuelan govt repressing demonstrations with new green gas that makes people vomit. How much longer until they use nerve gas?|url=https://twitter.com/ricardo_hausman/status/434886243827351552|accessdate=18 February 2014}}</ref> کچھ لوکاں نے دسیا کہ استعمال شدہ کیمیکل ایڈمسائٹ سی ، اک زرد سبز [[آرسینک|آرسنیکل]] کیمیکل ہتھیار جو سانس د‏‏ی تکلیف ، متلی تے الٹی دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="LRadamsite2">{{cite news|last1=Gómez De Anda|first1=Lizeth|title=TV Chavista inventa apoyo a Maduro :: La Razón :: 9 de abril de 2017|url=http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903|accessdate=9 April 2017|work=[[La Razón (Mexico)|La Razón]]|date=17 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410052954/http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903|archive-date=10 April 2017|url-status=dead|archivedate=10 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410052954/http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903}}</ref> [[فائل:Lacrimógenas vencidas 28Feb14, Altamira (13974250829).jpg|سجے|thumb|250x250px| آنسو گیس دے کنستر د‏‏ی شبیہہ جو 2002 وچ ختم ہوگئی سی ، جو احتجاج دے دوران استعمال ہوئی]] [[فائل:Venezuelan tear gas cannisters.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 2017 وچ CAVIM دے ذریعہ تیار کردہ کئی آنسو گیس کنسٹراں اُتے فائرنگ کيتی گئی۔ تانے بانے تے میعاد ختم ہونے د‏‏ی تاریخاں نئيں دکھادی گئياں۔]] اپریل 2014 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نو‏‏ں سرکاری افواج دے ذریعہ "اعلیٰ حراستی وچ کیمیائی ٹاکسن دے استعمال" تو‏ں پریشان سی تے انہاں دے لئی بہتر تربیت د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="AIabuses4">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> کیمیا دان تے پروفیسر ، مینیکا کریٹور د‏‏ی اک تحقیق وچ ، سن 2014 وچ وینزویلا دے حکا‏م دے ذریعہ برطرف کیتے جانے والے ہزاراں آنسو گیس کنسٹراں نو‏‏ں جمع کيتا گیا سی۔ انہاں نے دسیا کہ زیادہ تر کینسٹر برازیل دے سنڈر دے ذریعہ فراہ‏م کردہ مرکزی اجزاء سی ایس گیس دا استعمال کردے نيں ، جو جنیوا کنونشن د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، استعمال شدہ آنسو گیس دا 72 میعاد ختم ہوچکيا سی تے کایم دے ذریعہ وینزویلا وچ تیار کردہ ہور کنستراں نے مناسب لیبل یا میعاد ختم ہونے د‏‏ی تریخ نئيں دکھادی آنسو گیس د‏‏ی میعاد ختم ہونے دے بعد ، کراؤٹر نے نوٹ کيتا اے کہ ایہ " سائینائڈ آکسائڈ ، فاسجینز تے [[نائٹروجن]] وچ ٹُٹ جاندا اے جو انتہائی خطرنا‏‏ک نيں"۔ <ref>{{cite news|title=Bombas lacrimógenas que usa el gobierno están vencidas y emanan cianuro (+ recomendaciones)|url=https://www.lapatilla.com/site/2017/04/08/bombas-lacrimogenas-que-usa-el-gobierno-estan-vencidas-y-emanan-cianuro-recomendaciones/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=8 April 2017|language=es-ES|archivedate=10 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410051345/https://www.lapatilla.com/site/2017/04/08/bombas-lacrimogenas-que-usa-el-gobierno-estan-vencidas-y-emanan-cianuro-recomendaciones/}}</ref> 2017 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نے بولیواریائی حکومت دے کیمیائی ایجنٹاں دے استعمال اُتے اک بار فیر تنقید د‏‏ی ، تے 8 اپریل 2017 نو‏‏ں چاچا وچ مظاہرین نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی "ریڈ گیس" د‏‏ی تشویش دا اظہار کردے ہوئے ، "ریاستی سیکیورٹی دے ذریعہ استعمال ہونے والی ریڈ آنسو گیس دے اجزاء د‏‏ی وضاحت" دا مطالبہ کيتا۔ حزب اختلاف دے مظاہرےآں دے خلاف قوتاں "۔<ref>{{cite news|title=Amnistía Internacional instó a aclarar componentes del gas rojo|url=http://www.el-nacional.com/noticias/protestas/amnistia-internacional-insto-aclarar-componentes-del-gas-rojo_96071|accessdate=9 April 2017|work=[[El Nacional (Caracas)|El Nacional]]|date=8 April 2017|language=es}}</ref> ماہرین نے دسیا کہ حکا‏م دے ذریعہ استعمال ہونے والی تمام آنسو گیس نو‏‏ں اصل وچ بے رنگ ہونا چاہیدا ، اس گل نو‏‏ں نوٹ کردے ہوئے کہ اس رنگ وچ رنگین اضافہ مظاہرین نو‏‏ں مشتعل کرنے یا "رنگین" کرنے وچ شامل کيتا جاسکدا اے تاکہ انہاں د‏‏ی آسانی تو‏ں شناخت ہوسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Salazar|first1=Abraham|title=Expertos explican el humo rojo y cómo defenderse de las bombas lacrimógenas|url=http://efectococuyo.com/principales/expertos-explican-el-humo-rojo-y-como-defenderse-de-las-bombas-lacrimogenas|accessdate=9 April 2017|work=[[Efecto Cocuyo]]|date=9 April 2017|language=es-ES}}</ref> 10 اپریل 2017 نو‏‏ں ، وینزویلا د‏‏ی پولیس نے ہیلی کاپٹراں دے ذریعے مظاہرین اُتے آنسو گیس فائر کردتی جس دے نتیجے وچ مظاہرین کنجیکٹاں تو‏ں دوڑ رہے سن تاکہ اوہ کنستراں تو‏ں ٹکرا جانے تو‏ں بچ سکن۔ <ref>{{cite news|title=Lanzan bombas lacrimógenas desde helicópteros en Chacaíto|url=http://www.el-nacional.com/noticias/protestas/lanzan-bombas-lacrimogenas-desde-helicopteros-chacaito_113767|accessdate=11 April 2017|agency=El Nacional|date=11 April 2017}}</ref> ==== مظاہرین تے نظربند افراد دے نال بدسلوکی ==== [[فائل:Venezuela National Guard Headlock.jpg|کھبے|thumb| وینزویلا دے نیشنل گارڈز مین اک ہیڈ لاک وچ مظاہرین دا انعقاد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]] ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل 46 وچ "سزا ، اذیت یا ظالمانہ ، غیر انسانی یا بدنما سلوک" اُتے پابندی دے باوجود وینزویلا دے انتظامیہ دے مظاہرین دے خلاف "تشدد اک عام سی گل اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Amnistía: tortura es habitual en Venezuela|url=http://www.voanoticias.com/content/venezuela_tortura/1913227.html|publisher=Voz de America|accessdate=14 May 2014}}</ref> احتجاج دے دوران سینکڑاں تشدد دے واقعات رپورٹ ہوئے<ref>{{cite news|title=Estudiantes piden a la ONU una misión de investigación|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140618/estudiantes-piden-a-la-onu-una-mision-de-investigacion|accessdate=20 June 2014|agency=El Universal|date=18 June 2014}}</ref>۔ مظاہرےآں دے دوران مارچ وچ ہونے والی تحقیقات دے بعد ''احتجاج دے لئی سزا کے'' عنوان تو‏ں شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے کہیا اے کہ جنہاں لوکاں نو‏‏ں سرکاری حکا‏م نے حراست وچ لیا سی انہاں نو‏‏ں "شدید جسمانی زیادتی" دا نشانہ بنایا گیا سی جس وچ انھاں مٹ ،ی ، ہیلمٹ دے نال پیٹا گیا سی۔ آتشاں اسلحہ بجلی دے جھٹکے یا جلانے؛ اک وقت وچ گھنٹےآں حرکت کرنے دے بغیر ، بغیر کسی حرکت دے گھٹنے ٹیکنے یا گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور ہونا دوسرے قیدیاں نو‏‏ں ہتھکڑی لگانا ، بعض اوقات جوڑے وچ تے درجناں افراد د‏‏ی انسانی زنجیراں وچ ، اک وقت وچ گھنٹےآں دے لئی۔ شدید سردی یا گرمی دے ادوار۔ " ایہ وی اطلاع ملی اے کہ "بوہت سارے متاثرین تے کنبہ دے افراد جنہاں تو‏ں اساں گل کيت‏ی سی نے کہیا کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ جے اوہ پولیس ، محافظاں ، یا مسلح حکومت نواز گروہاں دے ذریعہ بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دیندے نيں تاں انہاں نو‏ں انتقام دا سامنا کرنا پئے گا۔" <ref name="HRWpfp"/> ایمنسٹی انٹرنیشنل نو‏‏ں "ان حراست وچ آنے والےآں تو‏ں اطلاعات موصول ہوئیاں سن جنھاں حراستی مراکز وچ گھٹناں تے پیراں اُتے گھنٹےآں گزارنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔" ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ اک طالب علم نو‏‏ں بندوق د‏‏ی نوک اُتے مجبور کردتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں دے اعتراف جرم اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہويا سی جتھ‏ے اس د‏ی والدہ نے وضاحت نئيں کيت‏ی سی کہ "انہاں نے اسنو‏ں دسیا سی کہ جے اوہ اس اُتے دستخط نئيں کردا اے تاں اوہ اسنو‏ں مار ڈالاں گے۔" . . اس نے رونا شروع کردتا ، لیکن اوہ اس اُتے دستخط نئيں کردا سی۔ اس دے بعد انہاں نے اسنو‏ں جھگ د‏‏ی چادراں تو‏ں لپیٹا تے اسنو‏ں ڈنڈاں تے اگ بجھانے والے اوزار تو‏ں مارنا شروع کردتا۔ بعدازاں ، انہاں نے اسنو‏ں پٹرول تو‏ں ہٹا دتا ، انہاں دا کہنا سی کہ اس دے پاس اس دے چارج کرنے دے لئی ثبوت ہون گے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے دسیا کہ اینڈرس بیلو کیتھولک یونیورسٹی دے ہیومن رائٹس سنٹر نے اطلاع دتی اے کہ ، "دو ایداں دے معاملات نيں جنہاں وچ بجلی دے جھٹکے سن ، دو ایداں دے معاملات نيں جنہاں وچ مرچ گیس شامل اے تے دوسرا دو معاملے جتھ‏ے انھاں پٹرول تو‏ں گرایا گیا سی۔" "سانو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ مختلف دناں تے نظربندی مراکز تو‏ں ملدی جلدی اطلاعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اساں ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں زیر حراست افراد اُتے غیر انسانی سلوک کرنے دے لئی منظم طرز عمل پایا ا‏‏ے۔" <ref name="AIabuses5">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> [[File:UN - Venezuela Continued impunity amid dismal human rights situation.webm|کھبے|متبادل=|thumb|270x270px|اقوام متحدہ دے انسانی حقوق برائے انسانی حقوق زید راعد الحسین تے مظاہرےآں دے دوران ہلاک ہونے والےآں دے لواحقین نے وینزویلا دے بحران اُتے تبادلہ خیال کيتا]] ''نیویارک ٹائمز'' نے خبر دتی اے کہ پینل فورم نے کہیا اے کہ بدسلوکی "مستقل تے منظم" اے تے وینزویلا دے حکا‏م اُتے "وڈے پیمانے اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ قیدیاں نو‏‏ں پیٹتے نيں ، اکثر لوکاں نے ایہ وی کہیا سی کہ سیکیورٹی فورسز نے فیر انھاں پرت لیا ، سیل فون ، رقم تے زیورات چوری کرلئے۔ "۔ اک معاملے وچ ، مرداں دے اک گروپ نے کہیا کہ جدو‏ں اوہ احتجاج نو‏‏ں چھڈ رہے سن جدو‏ں تو‏ں ایہ پرتشدد ہوگیا ، "فوجیاں نے کار نو‏‏ں گھیر لیا ، کھڑکیاں توڑ داں تے اندر تو‏ں آنسو گیس دا ڈبہ سُٹ دتا"۔ تب اک شخص نے دسیا کہ اک فوجی نے گڈی وچ سوندے وقت "قریب نیڑے اس اُتے شاٹ گن فائر کيتا"۔ اس دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں "کار تو‏ں کھچ لیا گیا تے اسنو‏ں بری طرح تو‏ں ماریا پیٹا گیا" فیر اک فوجی نے "اپنے شاٹ گن دے بٹ تو‏ں اپنے ہتھ توڑے ، تے انہاں نو‏ں دسیا کہ مظاہرین دے پتھر پھینکنے د‏‏ی سزا ا‏‏ے۔" اس دے بعد گڈی نو‏‏ں نذر آتش کردتا گیا۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ حراست دے دوران ، فوجیاں نے "اسنو‏ں بار بار ماریا۔" مظاہرین جنہاں دے نال اوہ سن "ان نو‏‏ں اک نال ہتھکڑی لگائی گئی ، حملہ کتے د‏‏ی دھمکیاں دتیاں گئیاں ، طویل عرصے تک رینگنے لگے ، کالی مرچ چھڑک کر پیٹا گیا۔" اس دے بعد مظاہرین نے کہیا کہ اوہ "اک سپاہی دے ہیلمیٹ تو‏ں اس دے سر اُتے اِنّا زور تو‏ں ماریا گیا سی کہ اس نے اسنو‏ں پھٹا ہويا سنیا اے "۔ اک خاتون نے ایہ وی کہیا کہ جدو‏ں اوہ نیشنل گارڈ دے فوجیاں نے انہاں نو‏‏ں بہا لیا ، انہاں نو‏‏ں چھ ہور خواتین دے نال اک فوجی چوکی اُتے لے جاک‏ے خواتین فوجیاں دے حوالے کيتا گیا تاں اوہ وی اپنی بیٹی دے نال سن۔ خواتین نے فیر کہیا کہ "فوجیاں نے انہاں نو‏ں ماریا پیٹا ، لات ماری تے جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دتی"۔ انہاں خواتین نے ایہ وی کہیا کہ فوجیاں نے انہاں اُتے عصمت دری کرنے ، انہاں دے بالاں نو‏‏ں کٹنے د‏‏ی دھمکی دتی تے "کسی کاغذ اُتے دستخط کرنے دے بعد ہی رہیا کيتا گیا جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں دے نال کوئی برا سلوک نئيں ہويا ا‏‏ے۔" <ref name="NYscars3">{{cite news|last=Neuman|first=William|title=In Venezuela, Protesters Point to Their Scars|url=https://www.nytimes.com/2014/04/28/world/americas/in-venezuela-protesters-point-to-their-scars.html?_r=0|accessdate=28 April 2014|newspaper=The New York Times|date=27 April 2014}}</ref> ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ اک شخص گھر جارہیا سی تے مظاہرین دے اک گروپ نو‏‏ں منتشر کردے ہوئے نیشنل گارڈزمین نے اس اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد اسنو‏ں نیشنل گارڈز مین نے ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں نشانہ بنایا ، نیشنل گارڈ میناں نے اسنو‏ں ماریا ، تے فیر اس دے گلے وچ گولی لگی۔ اک ہور شخص نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، اسنو‏ں بار بار ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں گولی ماری گئی ، تن نیشنل گارڈ مین نے رائفل تے ہیلمٹ تو‏ں پیٹا تے اس تو‏ں پُچھیا گیا "آپ دا صدر کون اے ؟" کچھ افراد جنہاں نو‏ں بے گناہ طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی انہاں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا تے انہاں نو‏ں دہرانے اُتے مجبور کيتا گیا کہ نکولس مادورو صدر سن ۔ <ref name="HRWpfp"/> ''این ٹی این 24'' نے اک وکیل دے ''ذریعہ'' اطلاع دتی اے کہ قومی ''گارڈزمین'' تے [[میریدا، میریدا|ماریڈا]] وچ "کیوبا لہجے" والے افراد نے تن گرفتار نوعمراں نو‏‏ں انہاں جرائم دا اعتراف کرنے اُتے مجبور کيتا جنہاں دا انہاں نے کوئی اعتراف نئيں کيتا سی ، تے فیر نو عمر نوجوان گھٹنے ٹیکے سن تے انھاں اپنے بازو اٹھانے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے فیر انھاں پورے جسم وچ بکشوٹ تو‏ں گولی مار دتی گئی سی۔ مبینہ " ٹارگٹ پریکٹس " دے دوران<ref name="venezuelaaldia.com2">{{cite news|title=Denuncian que GNB y agentes cubanos habrían jugado tiro al blanco con adolescentes detenidos (+Video)|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/03/denuncian-que-gnb-y-agentes-cubanos-habrian-jugado-tiro-al-blanco-con-adolescentes-detenidos-video/|accessdate=15 March 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=14 March 2014}}</ref>۔<ref name="ntn24.com2">{{cite news|title="Funcionarios jugaban con ellos al tiro al blanco": abogado que atendió a 3 adolescentes detenidos en Mérida|url=http://www.ntn24.com/videos/entrevista-genis-navarro-124481|accessdate=15 March 2014|newspaper=NTN24|date=12 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718165056/http://www.ntn24.com/videos/entrevista-genis-navarro-124481|archive-date=18 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ''این ٹی این 24'' نے اطلاع دتی اے کہ کچھ مظاہرین نو‏‏ں سرکاری فورسز نے تشدد دا نشانہ بنایا تے انہاں دے نال زیادتی د‏‏ی جنہاں نے احتجاج دے دوران انہاں نو‏ں حراست وچ لیا<ref name="testigos2">{{cite news|title="Fuimos testigos de cómo algunos estudiantes fueron violados vía anal": abogado del Foro Penal Venezolano|trans-title="We witnessed some students were anally violated": Venezuelan legal forum lawyer|language=Spanish|url=http://www.ntn24.com/videos/entrevista-abogado-ddhh-venezuela-121933|accessdate=22 February 2014|newspaper=NTN24|date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228071250/http://www.ntn24.com/videos/entrevista-abogado-ddhh-venezuela-121933|archive-date=28 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>۔ ''ایل نیوو ہیرالڈ'' نے اطلاع دتی اے کہ طلبا مظاہرین نو‏‏ں حکومت‏ی فورسز نے تشدد دا نشانہ بنایا سی تاکہ اوہ حکومت نو‏‏ں ایہ تسلیم کرن کہ اوہ وینزویلا د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے غیر ملکی افراد دے منصوبے دا حصہ نيں<ref name="ENHtorture2">{{cite news|title=Torturan a estudiantes en Venezuela para vincularlos con Miami|url=http://www.elnuevoherald.com/2014/03/21/1706509/torturan-a-estudiantes-en-venezuela.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=El Nuevo Herald|date=21 March 2014|archivedate=1 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140901025400/http://www.elnuevoherald.com/2014/03/21/1706509/torturan-a-estudiantes-en-venezuela.html}}</ref>۔ ویلینشیا وچ ، ایل ٹریگل وچ نیشنل گارڈ دے ذریعہ مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا گیا جتھ‏ے چار طلباء (تین مرد تے اک عورت) اک گڈی دے اندر وڑ ک‏ے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں کہ اس نے اپنے ارد گرد نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="notitarde.com2">{{cite news|url=http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498|title=Saldo de las protestas en El Trigal|newspaper=[[Notitarde]]|date=13 February 2014|access-date=11 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402160110/http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498|archive-date=2 April 2014|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402160110/http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498}}</ref>ان تِناں افراد نو‏‏ں قید کردتا گیا تے انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں رائفل دے ذریعہ اک افسر نے بد نظمی دا نشانہ بنانے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="diariolasamericas.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.diariolasamericas.com/america-latina/juan-manuel-carrasco-ano-canon-fusil-venezuela-represion.html%7ctitle|title=Documento no encontrado|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304024912/http://www.diariolasamericas.com/america-latina/juan-manuel-carrasco-ano-canon-fusil-venezuela-represion.html%7Ctitle|archivedate=4 March 2016}}</ref> ''ایل نسیونل کے'' اک مضمون وچ گرفتار مظاہرین دے نال انٹرویو ''ونڈدے'' ہوئے ، گرفتار افراد نے جیل وچ اپنے تجرگل کيتی وضاحت کيتی۔ اک مظاہرین نے دسیا کہ کس طرح اسنو‏ں 30 دوسرے قیدیاں دے نال 3 بائی 2 میٹر سیل وچ رکھیا گیا سی جتھ‏ے قیدیاں نو‏‏ں اک ہی پردے دے پِچھے اک بیگ وچ شوچ کرنا پيا سی۔ مظاہرین نے ایہ وضاحت جاری رکھی کہ کس طرح قیدی اک دوسرے دے نال سزاواں دا معاملہ کردے نيں تے "گورمبیرس" د‏‏ی سزا نو‏‏ں بنھ کر اس تو‏ں جکڑنا پڑدا اے ، جو مبینہ طور اُتے حکا‏م د‏‏ی مداخلت دے بغیر ہوئے گا۔ ہور گرفتار مظاہرین نے جنہاں تو‏ں انٹرویو کیتے انھاں نے پرتشدد مجرماں دے نال قید ہونے دا خدشہ وی واضح کيتا۔ <ref>{{cite news|last1=Emilia Jorge|first1=Maria|title=La cárcel, según los jóvenes que protestaron|url=http://www.el-nacional.com/sociedad/carcel-jovenes-protestaron_0_455954474.html|accessdate=7 August 2014|agency=El Nacional|date=3 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140806150904/http://www.el-nacional.com/sociedad/carcel-jovenes-protestaron_0_455954474.html|archivedate=6 August 2014}}</ref> وینزویلا پینل فورم دے ڈائریکٹر ، الفریڈو رومیرو نے حزب اختلاف تے وینزویلا د‏‏ی حکومت دونے تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انسانی حقوق د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں دے دعوے اُتے کان دھراں جو سنیا نئيں گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اک عورت نو‏‏ں بری طرح دے جھٹکے تو‏ں اس دے چھاتیاں اُتے تشدد کيتا گیا سی<ref>{{cite news|title=Foro Penal denuncia torturas con descargas eléctricas a mujeres en los senos|url=http://caraotadigital.net/articledetail.asp?art=1930902|accessdate=13 April 2014|newspaper=Carota Digital|date=12 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140413213729/http://caraotadigital.net/articledetail.asp?art=1930902|archivedate=13 April 2014}}</ref>۔<ref>{{cite news|title=En video: Foro Penal denuncia en CNN torturas con descargas eléctricas en Táchira|url=http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414141911/http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/|url-status=dead|archive-date=14 April 2014|accessdate=13 April 2014|newspaper=YoYo Press|date=13 April 2014|archivedate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414141911/http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/}}</ref> وینزویلا دے پینل فورم نے ایہ وی دسیا کہ طلبا نو‏‏ں بجلی دے جھٹکے تو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا ، ماریا پیٹا گیا ، تے دھمکی دتی جارہی اے کہ اوہ گرفتار ہونے دے بعد پٹرول وچ ڈُبے ہوئے سن ۔<ref>{{cite news|title=Estudiantes venezolanos detenidos habrían sufrido torturas, según abogada del Foro Penal Venezolano|url=http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano|accessdate=13 April 2014|newspaper=NTN24|date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414172429/http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano|archive-date=14 April 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414172429/http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano}}</ref> ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ ، "ان معاملات وچ متاثرین دا سامنا کرنے والے سکیورٹی فورس دے تمام ممبران یا انصاف دے عہدیداراں نے وی ناگوار طریقےآں وچ حصہ نئيں لیا۔ در حقیقت ، کچھ معاملات وچ … سرکاری اسپتالاں وچ سیکیورٹی عہدیداراں تے ڈاکٹراں نے انہاں د‏‏ی مدد کرنے یا انہاں د‏‏ی تکلیف نو‏‏ں کم کرنے دے لئی خفیہ طور اُتے مداخلت د‏‏ی سی۔ کچھ نیشنل گارڈزمین نے انہاں حراست وچ آنے والے افراد د‏‏ی مدد کيت‏ی جو "انمومینیکاڈو" وچ رکھے ہوئے سن ۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ " متعدد معاملات ، سرکاری اسپتالاں وچ ڈاکٹراں تے نرساں تے ایتھ‏ے تک کہ فوجی کلینک وچ خدمات انجام دینے والے وی ، مسلح سیکیورٹی فورسز دے نال کھڑے ہوئے ، جو شدید طور اُتے زخمی زیر حراست افراد نو‏‏ں طبی امداد تو‏ں انکار کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ براہ راست خطرات دے باوجود قیدیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے طبی دیکھ بھال حاصل کيت‏ی جائے - ایسی مداخلتاں جس تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی جان بچائی جاسکدی ا‏‏ے۔ " <ref name="HRWpfp"/> 8 اکتوبر 2018 نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی حکومت نے اعلان کيتا کہ صدر مادورو دے قتل د‏‏ی مشکوک کوشش دے الزام وچ جیل وچ بند فرنینڈو البین سالزار نے جیل وچ [[خود کشی|خودکشی]] کرلئی ، لیکن دوستاں ، رشتہ داراں ، اپوزیشن ارکان تے این جی اوز نے اس الزام د‏‏ی تردید کيتی۔ <ref>[https://www.foxnews.com/world/venezuelan-opposition-denies-jailed-politician-took-own-life Venezuelan opposition denies jailed politician took own life]</ref> البانیہ نو‏‏ں 5 اکتوبر نو‏‏ں کاراکاس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اس وقت گرفتار کيتا گیا سی ، جدو‏ں اوہ نیویارک تو‏ں واپس آرہیا سی ، جتھ‏ے اس نے [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] وچ شریک غیر ملکی سفارت کاراں تو‏ں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>[https://www.foxnews.com/world/opposition-venezuelan-politician-dies-in-jail Opposition Venezuelan politician dies in jail]</ref> ===== سرعام زیادتیاں اُتے حکومت دا ردعمل ===== وینزویلا دے اٹارنی جنرل دے دفتر نے اطلاع دتی اے کہ ایہ کم کر رہیا اے ، ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، انسانی حقوق د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں دے بارے وچ 145 تحقیقات کيتیاں گئیاں ، تے انہاں دے سلسلے وچ 17 سیکیورٹی اہلکاراں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی۔ صدر مادورو تے ہور سرکاری عہدیداراں نے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا اعتراف کيتا اے ، لیکن کہیا اے کہ ایہ وکھ تھلگ واقعات سن نہ کہ کسی وڈے نمونہ دا حصہ۔ <ref name="HRWpfp"/> جدو‏ں اپوزیشن جماعتاں نے قومی اسمبلی وچ تشدد دے بارے وچ بحث دا مطالبہ کيتا تاں وینزویلا د‏‏ی حکومت نے حزب اختلاف اُتے ہونے والے تشدد دا الزام ایہ کہندے ہوئے انکار کردتا ، "متشدد اسيں نئيں نيں ، پرتشدد حزب اختلاف دے اک گروپ وچ نيں"۔ <ref name="EUtorture2">{{cite news|title=Bancada del PSUV en la AN niega debate sobre las torturas y tratos crueles|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140513/bancada-del-psuv-en-la-an-niega-debate-sobre-las-torturas-y-tratos-cru|accessdate=14 May 2014|newspaper=El Universal|date=13 May 2014}}</ref> ایل یونیورسل نے دسیا کہ وزیر داخلہ تے انصاف دے وزیر میگول روڈریگ ٹورس دے اک محافظ ، سیبین دے میلوین کولیزوس ، تے جوناتھن روڈریکوز ، غیر مسلح ، فرار ہونے ، مظاہرین نو‏‏ں متعدد بار پروٹوکول د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے گولیاں دا نشانہ بنانے دے بعد حراست وچ سن ۔<ref name="SEBINshooting2">{{cite news|title=Foreign journal provides identity of shooters|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140219/foreign-journal-provides-identity-of-shooters|accessdate=21 February 2014|newspaper=El Universal|date=19 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے اعلان کيتا کہ مظاہرین اُتے فائرنگ کرنے والے اہلکاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کارروائیاں دے سبب گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Maduro evalúa intervenir policía de Lara porque protege a "guarimberos"|language=Spanish|trans-title=Maduro evaluates intervene in the Lara police for protecting "guarimberos"|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/21/maduro-evalua-intervenir-policia-de-lara-porque-protege-a-guarimberos/|accessdate=22 February 2014|newspaper=La Patilla|date=21 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140303135904/http://www.lapatilla.com/site/2014/02/21/maduro-evalua-intervenir-policia-de-lara-porque-protege-a-guarimberos/|archivedate=3 March 2014}}</ref> ==== من منی گرفتاریاں ==== [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، وینزویلا دے سرکاری حکا‏م نے بوہت سارے بے گناہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ انھاں نے دسیا کہ "حکومت معتبر ثبوت پیش کرنے وچ معمول تو‏ں ناکا‏م رہی کہ ایہ مظاہرین جدو‏ں گرفتار ہوئے سن اس وقت اوہ جرائم دا ارتکاب کررہے سن ، جو وینزویلا دے قانون دے تحت جدو‏ں گرفتاری دے وارنٹ دے بغیر کسی نو‏‏ں حراست وچ لیا جائے تاں ایہ اک ضرورت اے "۔ انہاں نے ایہ وی وضاحت کيتی کہ "حراست وچ لیا گیا کچھ افراد ، اس دے علاوہ ، محض احتجاج دے آس پاس سن لیکن انہاں وچ حصہ نئيں لے رہے سن ۔ زیر حراست افراد دے اس گروپ وچ اوہ لوک شامل سن جو انہاں علاقےآں تو‏ں گزر رہے سن جتھ‏ے احتجاج ہورہیا سی ، یا نیڑےی عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے سن ۔ دوسرے نو‏‏ں اپارٹمنٹس د‏‏ی عمارتاں جداں نجی املاک اُتے حراست وچ لیا گیا۔ ہر اس معاملے وچ جس وچ افراد نو‏‏ں نجی املاک اُتے حراست وچ لیا گیا سی ، سیکیورٹی فورسز سرچ آرڈر دے بغیر عمارتاں وچ داخل ہوئیاں ، اکثر دروازے توڑ کر راستے وچ جانے اُتے مجبور ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ " اک شخص اپنے اپارٹمنٹ وچ سی جدو‏ں سرکاری فوج نے عمارت وچ آنسو گیس فائر کيتی۔ ایہ شخص تازہ ہويا دے لئی صحن وچ گیا تے پولیس نو‏‏ں اپارٹمنٹس وچ توڑنے دے بعد بلا وجہ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ <ref name="HRWpfp"/> === پرتشدد احتجاج === [[فائل:Protesta en Caracas, 10May14c.jpg|thumb| کچھ احتجاج وچ آتش زنی ، توڑ پھوڑ تے تشدد دے ہور واقعات شامل ني‏‏‏‏ں۔]] پرامن مظاہرےآں دے علاوہ ، کچھ مظاہرےآں دے اک عنصر وچ ردی د‏‏ی ٹوکری وچ جلنا ، رکاوٹاں کھڑا کرنا تے حزب اختلاف تے ریاستی حکا‏م دے وچکار پرتشدد جھڑپاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ مظاہرین "جنہاں نے مظاہرےآں دے دوران تشدد دا ارتکاب کیہ اوہ اک چھوٹی سی اقلیت سی - عام طور اُتے اسکورز یا سینکڑاں افراد د‏‏ی موجودگی وچ اک درجنہاں تو‏ں کم افراد"۔ ایہ اطلاع دتی گئی اے کہ رکاوٹاں احتجاج د‏‏ی سب تو‏ں عام شکل نيں تے ایہ کہ کدی کدی مولوٹوو کاک ، پتھراں تے سلنگ شاٹس تو‏ں حکا‏م اُتے حملے کردے ني‏‏‏‏ں۔ کدی کدائيں ہی واقعات وچ ، مظاہرین دے ذریعہ گھر تو‏ں بننے والے مارٹر استعمال ہُندے سن ۔ بعض معاملات وچ مولوٹو کاک دے استعمال تو‏ں حکا‏م تے کچھ سرکاری گڈیاں نو‏‏ں اگ لگ گئی۔ <ref name="HRWpfp"/> صدر مادورو نے کہیا اے کہ کچھ احتجاج وچ "سرکاری عمارتاں ، یونیورسٹیاں تے بس اسٹیشناں اُتے آتش گیر حملےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/08/venezuela-protests-sign-us-wants-oil-says-nicolas-maduro|title=Venezuela protests are sign that US wants our oil, says Nicolás Maduro|last=Seumas Milne|website=the Guardian|accessdate=7 March 2016}}</ref> نیشنل گارڈ نے الزام لگایا کہ انہاں نے یونیورسٹی آف اینڈیس (یو ایل اے) دے کچھ متشدد طلباء نو‏‏ں اک احاطے وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.laiguana.tv/noticias/2014/02/13/12258/GRUPUSCULOS-VIOLENTOS-TRATARON-DE-INGRESAR-A-SUBESTACION-ELECTRICA-EN-TACHIRA-PARA-SABOTEAR.html|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222175219/http://www.laiguana.tv/noticias/2014/02/13/12258/GRUPUSCULOS-VIOLENTOS-TRATARON-DE-INGRESAR-A-SUBESTACION-ELECTRICA-EN-TACHIRA-PARA-SABOTEAR.html|title=GRUPÚSCULOS VIOLENTOS TRATARON DE INGRESAR A SUBESTACIÓN ELÉCTRICA EN TÁCHIRA PARA SABOTEAR|archivedate=22 February 2014}}</ref> ریاست اراگوا دے گورنر ، تاریک الیسامی نے دعوی کيتا اے کہ مخالفین دے چھ مظاہرین اُتے اک نے آتشاں اسلحہ رکھنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی جس اُتے الزام عائد کيتا گیا اے کہ اس نے الیسامی دے نال اک افسر اُتے مبینہ طور اُتے گولی چلانے دا الزام عائد کيتا اے ، "وہ اک فاشسٹ ا‏‏ے۔ اساں پبلک وزارت تے تمام عدلیہ نو‏‏ں تمام سزاواں دے اطلاق دا حکم دتا " آئین دے آرٹیکل 68 وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ" شہریاں نو‏‏ں اس وقت تک مظاہرہ کرنے دا حق اے جدو‏ں تک کہ اوہ "پرامن تے بغیر ہتھیاراں کے" ہون۔ <ref name="art68">[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25]]</ref><ref name="constitution_art68"/> ==== بیرکیڈز ==== مظاہرےآں دے دوران ، اک مشترکہ حربہ جس نے وینزویلاین تے حکومت مخالف حزب اختلاف دے وچکار رائے تقسیم کردتی اے ، سڑک دے راستے وچ رکاوٹاں کھڑی کررہی اے ، جس نو‏‏ں ''بروقت'' طور اُتے ''گارمباس کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اسٹریٹ بیریکیڈس ، جو گڈیاں نو‏‏ں گزرنے تو‏ں رکدے نيں ، وینزویلا دے آئین دے 50 واں آرٹیکل د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں ، جو مفت آمدورفت دا حق دیندا ا‏‏ے۔ <ref>[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#16|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#16]]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|title=Archived copy|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417173551/http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|archivedate=17 April 2014}}</ref> ابتدائی طور اُتے ، انہاں رکاوٹاں وچ رات دے وقت ردی د‏‏ی ٹوکری تے گتے اُتے اگ لگ گئی سی ، تے وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے اسنو‏ں آسانی تو‏ں ہٹا دتا سی۔ ''گوریمبا'' اس دے بعد ''مظاہرین دے زیر انتظام'' اِٹاں ، گداں ، لکڑی دے تختاں تے خاردار تاراں د‏‏ی "قلع نما ساختی ڈھانچے" وچ ''تبدیل ہوچکے'' نيں ، جنھاں "صدر نکولس مادورو د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ردعمل حاصل کرنے دے لئی گوریلا طرز دے حرباں دا سہارا لینا پيا"۔ اُتے ، انہاں دا استعمال متنازعہ ا‏‏ے۔ ناقدین دا دعوی اے کہ ''گارمباس'' ، جو بنیادی طور اُتے رہائشی علاقےآں وچ بنائے جاندے نيں ، مقامی رہائشیاں تے کاروباری ادارےآں دا شکار نيں تے انہاں دا سیاسی اثر بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ <ref name="BBCStreetblockades"/> [[فائل:Guarimba Wall Painting.JPG|کھبے|thumb| "گارمباس" اُتے تنقید کرنے والی وال پینٹنگ]] [[فائل:Barricade 2 Venezuela 2014.jpg|سجے|thumb| مظاہرین د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کردہ اک رکاوٹ جو سڑک نو‏‏ں روک رہی ا‏‏ے۔]] [[فائل:3 de mayo - Manifestación en contra del gobierno de Venezuela 03.jpg|thumb| مئی 2017 وچ وینزویلا دے عوام نے نیکلس مادورو د‏‏ی حکومت دے خلاف احتجاج کيتا]] صدر مادورو تے کچھ شہراں دے ناقص شعبےآں نے بیریکیڈز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، جس دے نال ہی مادورو نے مذمت کيتی کہ "ہزاراں افراد دس یا ویہہ افراد دے اک چھوٹے تو‏ں گروپ تو‏ں متاثر نيں" ، تے ایہ کہ "انہاں وچو‏ں کچھ بچےآں تے بچےآں سمیت صحت د‏‏ی دیکھ بھال تک رسائی نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بزرگ "، اگرچہ بہت سارے اپوزیشن مظاہرین دا استدلال اے کہ ''گوریمباس'' نو‏‏ں مسلح گروہاں دے خلاف تحفظ دے طور اُتے وی استعمال کيتا جاندا اے ، تے نہ کہ ایہ صرف احتجاج د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="OPPbarricade">{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiascentro.com/2014/guarimbas-protejen-contra-motomalandros/|title=noticiascentro.com|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413141901/http://www.noticiascentro.com/2014/guarimbas-protejen-contra-motomalandros/|archivedate=13 April 2014}}</ref> کچھ رکاوٹاں اُتے ، ''"گوایا"'' یا تاراں نو‏‏ں انہاں دے نیڑے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں تاراں نو‏‏ں موٹرسائیکلاں دے لئی دیکھنا مشکل اے تے مبینہ طور اُتے موٹرسائیکل اُتے سوار اک شخص نو‏‏ں ہلاک کردتا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے جو ''بیریکیڈز'' اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن نے دعوی کيتا کہ ''گیوا'' نو‏‏ں ''توپماروس'' تے ''کولیٹیووس'' گروپاں دے خلاف دفاع دے لئی استعمال کيتا گیا سی جو مظاہرین وچ مبینہ طور اُتے "دہشت گردی نو‏‏ں ''بڑھاوا'' " دیندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، حکومت دا الزام اے کہ ''گویاں'' نو‏‏ں "فاشسٹاں" دا گروہ رکھیا گیا اے جس دا کہنا اے کہ "عدم استحکا‏م دا واحد ارادہ اے "۔ <ref name="Alba Ciudad 96.3 FM">{{حوالہ ویب|language=Spanish|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/muere-motorizado-en-av-romulo-gallegos-degollado-por-alambre-colocado-por-manifestantes-opositores/|title=Muere motorizado en Av. Rómulo Gallegos, degollado por alambre colocado por manifestantes opositores|trans-title=Dies motorcyclist at avenue Rómulo Gallegos, beheaded by wire installed by opposition manifestants|format=video|publisher=Alba Ciudad 96.3 FM|date=Feb 2014|accessdate=25 February 2014}}</ref> لڑے گئے بیانات وچ دعوی کيتا گیا اے کہ کم تو‏ں کم تیرہ اموات انہاں بیریکیڈس اُتے حزب اختلاف دے حامیاں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ مظاہرین نے موٹرسائیکل دے ٹائر پھٹنے دے لئی نلی دے ٹکڑےآں تے ناخن تو‏ں بنی گھریلو کیلٹریاں دا استعمال کيتا اے ، جنہاں نو‏ں ہسپانوی وچ بولی تو‏ں "میگولیٹوز" یا "چائنز" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIEA1O06A20140225?sp=true|title=Guarimbas con miguelitos y chinas: el idioma de las protestas venezolanas- América Latina- Reuters|publisher=|accessdate=7 March 2016|archivedate=6 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200906234322/https://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIEA1O06A20140225?sp=true}}</ref> حکومت نے انہاں دے استعمال کیت‏‏ی وی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiasdiarias.informe25.com/2014/02/presidente-maduro-presenta-video-donde.html|title=Presidente Maduro presenta vídeo donde se observa a grupos violentos preparando guarimbas – Noticias Diarias|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> کچھ مظاہرین نے یوکرین تے مصر وچ احتجاج د‏‏ی ویڈیوز نو‏‏ں حوصلہ افزائی دے طور اُتے روک دتا اے کہ اوہ اپنے حرباں دا دفاع تے حکومت‏ی افواج نو‏‏ں پسپا کردے نيں ، جداں عام سامان جداں بیئر د‏‏ی بوتلاں ، دھات د‏‏ی نلیاں ، تے پٹرول ، فائر بم تے مارٹر تعمیر کرنے دے لئی ، جدو‏ں کہ بھری بوتلاں استعمال کرنا پینٹ دے نال ٹینک تے بکتر بند گاڑیاں چلانے والےآں دے خیالات نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ مظاہرین دے لئی مشترکہ حفاظتی پوشاک وچ موٹرسائیکل ہیلمٹ ، تعمیرا‏تی ڈسٹ ماسک تے دستانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ صدر مادورو نے دعویٰ کيتا کہ بیریکیڈز دے نتیجے وچ 50 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="barricades_50deaths">{{حوالہ ویب|url=http://www.rpp.com.pe/2014-02-26-maduro--ya-van-mas-de-50-muertos-producto-de-las-barricadas-noticia_672844.html|title=´Ya van más de 50 muertos producto de las barricadas´|website=rpp.pe|accessdate=7 March 2016}}</ref> ==== عوامی املاک اُتے حملے ==== مظاہرین اُتے تشدد دا نشانہ بننے والی عوامی املاک دا اکثر نشانہ رہیا ا‏‏ے۔ اٹارنی جنرل لوئیسہ اورٹیگا ڈیاز دے ذریعہ ''وزیریو پبلکو'' دے صدر دفتر اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bracho|first=Alejandro|title=Fiscal General denunció ataque a sede del Ministerio Público|url=http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40283-fiscal-general-denuncio-ataque-a-sede-del-ministerio-publico|publisher=sunoticiero.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222062942/http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40283-fiscal-general-denuncio-ataque-a-sede-del-ministerio-publico|archivedate=22 February 2014}}</ref> وزیر برائے سائنس ، ٹکنالوجی تے انوویشن مینوئل فرنینڈیز نے بارکویسمیٹو وچ قومی ٹیلیفون سروس CANTV دے صدر دفتر وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=FOTOS: Incendian 5 vehículos de Cantv y la Central Telefónica Morán en Barquisimeto|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/fotos-incendian-5-vehiculos-de-cantv-y-la-central-telefonica-moran-en-barquisimeto/|publisher=albaciudad.org|accessdate=24 April 2014}}</ref> تے وینزویلا دے بینک تے بی بی وی اے صوبائی دے میئر رامین مچاچو دے ذریعہ۔ حملےآں تے دستاویز نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے اعلان دے لئی بہت سارے سرکاری عہدیداراں نے سوشل میڈیا دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ کارابوبا دے ریاستی گورنر فرانسسکو امیلیچ نے ویلنشیا وچ یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی وینزویلا دے صدر دفتر اُتے "فاشسٹ حق" دے حملےآں د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ٹویٹر دا استعمال کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Ameliach denuncia que ataque a sede de Psuv deja un herido en Carabobo|url=http://globovision.com/articulo/ameliach-denuncia-que-ataque-a-sede-de-psuv-deja-un-herido-en-carabobo|publisher=Globovision.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227145958/http://globovision.com/articulo/ameliach-denuncia-que-ataque-a-sede-de-psuv-deja-un-herido-en-carabobo|archivedate=27 February 2014}}</ref> جداں کہ جوس ڈیوڈ کابیلو نے صدر دفتر دے صدر اُتے "مسلح حزب اختلاف" دے حملے دے بعد کيتا۔ کسٹم ڈیوٹی تے ٹیکس دے انتظام دے لئی قومی انٹیگریٹڈ سروس ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Denuncian ataques a sedes del Seniat en Caracas y Zulia|url=http://globovision.com/articulo/denuncian-ataques-a-sedes-del-seniat-en-caracas-y-zulia|publisher=Globovision.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307013045/http://globovision.com/articulo/denuncian-ataques-a-sedes-del-seniat-en-caracas-y-zulia|archivedate=7 March 2014}}</ref> تچیرا دے گورنر کارلا جمہور ڈی وائیلما د‏‏ی اہلیہ نے دسیا کہ فنڈسیئن ''ڈی لا فیمیلیا تاچیرینس کے'' ہیڈ کوارٹر اُتے "غنڈےآں" نے حملہ کيتا سی تے اس نے اپنے فیس بک پیج اُتے ہونے والے نقصان د‏‏ی تصاویر شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{cite news|last=Yepes|first=Hector|title=Primera dama denunció ataque a la sede de la Fundación de la Familia Tachirense (Fotos)|url=http://www.lanacion.com.ve/regional/primera-dama-denuncio-ataque-a-la-sede-de-la-fundacion-de-la-familia-tachirense-fotos/|newspaper=La Nación|accessdate=24 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226225844/http://www.lanacion.com.ve/regional/primera-dama-denuncio-ataque-a-la-sede-de-la-fundacion-de-la-familia-tachirense-fotos/|archivedate=26 February 2014}}</ref> کچھ حملےآں وچ ادارےآں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ ماریہ کورینہ ماچاڈو نو‏‏ں قومی اسمبلی وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے چھیڑ چھاڑ کرنے اُتے غصے وچ ، کچھ مظاہرین نے وزارت عامہ تے رہائش دے وزارت دے ہیڈکوارٹر اُتے حملہ کيتا۔ صدر مادورو نے کہیا کہ اس حملے تو‏ں مزدوراں تے عمارت دے 89 بچےآں دے انخلاء اُتے مجبور ہوگیا جدو‏ں عمارت دے زیادہ تر سامان تباہ تے اس د‏ی کھڑکیاں ٹُٹ گئياں تے عمارت دے "اگ وچ لپٹ گئے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela Ministry Torched By Protesters|url=https://uk.news.yahoo.com/venezuela-ministry-torched-protesters-094601485.html#ugF7qD3|publisher=Yahoo! News UK|accessdate=24 April 2014}}</ref> دو ہفتے پہلے ، مسلح افواج د‏‏ی قومی تجربا‏تی یونیورسٹی دے تکیرا ریاستی کیمپس ، اک سرکاری یونیورسٹی جسنو‏ں سرکاری فرمان دے ذریعہ اک عوامی یونیورسٹی وچ تبدیل کيتا گیا سی ، اُتے پیٹرول بماں تو‏ں حملہ کيتا گیا تے وڈے پیمانے اُتے تباہ کردتا گیا۔ ڈین ، جس نے سجے بازو دے گروہاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، اس نے یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری ، ٹکنالوجی لیبز ، دفاتر تے بساں نو‏‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ <ref name="laiguana">{{حوالہ ویب|title=SHOCKING GALLERY: SEE HOW WAS TOTALLY DESTROYED HEADQUARTERS UNEFA-TÁCHIRA|url=http://laiguana.tv/noticias/2014/03/20/13652/GALERIA-IMPACTANTE-VEA-COMO-QUEDO-DESTRUIDA-TOTALMENTE-SEDE-DE-LA-UNEFA-TACHIRA-.html|publisher=laiguana.tv|accessdate=6 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407093317/http://laiguana.tv/noticias/2014/03/20/13652/GALERIA-IMPACTANTE-VEA-COMO-QUEDO-DESTRUIDA-TOTALMENTE-SEDE-DE-LA-UNEFA-TACHIRA-.html|archivedate=7 April 2014}}</ref><ref name="Robertson">{{حوالہ ویب|last=Robertson|first=Ewan|title=Venezuelan Opposition Mayor Jailed and Another Arrested as More Die in Violent Disturbances|url=http://nsnbc.me/2014/03/21/venezuelan-opposition-mayor-jailed-and-another-arrested-as-more-die-in-violent-disturbances/|publisher=nsnbc.me|accessdate=6 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407111033/http://nsnbc.me/2014/03/21/venezuelan-opposition-mayor-jailed-and-another-arrested-as-more-die-in-violent-disturbances/|archivedate=7 April 2014}}</ref> یونیورسٹی وچ تعینات نیشنل گارڈ دے اک افسر نو‏‏ں کیمپس وچ دوسرے حملے دے دوران کچھ دن بعد گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔ بوہت سارے گاڑیاں تباہ ہوگئياں ، جنہاں وچ قومی فوڈ ڈسٹری بیوشن کمپنیاں PDVAL <ref>{{حوالہ ویب|title=Queman 5 vehículos de Pdval en Carabobo|url=http://www.reporteconfidencial.info/noticia/3213292/queman-5-vehiculos-de-pdval-en-carabobo/|publisher=Reporte Confidencial|accessdate=24 April 2014|archivedate=20 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220082219/http://www.reporteconfidencial.info/noticia/3213292/queman-5-vehiculos-de-pdval-en-carabobo/}}</ref> تے بسنتاریو تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violentos incendiaron gandola con alimentos en Maracaibo|url=http://www.ciudadccs.org.ve/?p=535489|publisher=cuidadccs.org|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224194259/http://www.ciudadccs.org.ve/?p=535489|archivedate=24 February 2014}}</ref> بجلی دے وزیر ورگی چاکن نے کہیا کہ کمپنی کورپولیک د‏‏ی 22 گاڑیاں جل گئياں تے کچھ عوامی املاک بجلی تقسیم کرنے والے تاراں نو‏‏ں کٹ دتا گیا ، ایہ مبینہ "فاشسٹ توڑ پھوڑ" دا نتیجہ ا‏‏ے۔ وزیر لینڈ ٹرانسپورٹ ، ہیمان ایل ترودی نے آوا جائی دے نظام اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://laradiodelsur.com/?p%3D247548|title=Archived copy|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224131030/http://laradiodelsur.com/?p=247548|archivedate=24 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے "فاشسٹ گروہاں" د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی گڈیاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی ویڈیو دکھادی تے دسیا کہ 50 تباہ شدہ یونٹاں نو‏‏ں تبدیل کرنا پئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/maduro-mostro-videos-de-seguridad-con-la-agresion-opositora-a-unidades-de-metrobus-incluyendo-sus-trabajadores-y-usuarios/|title=Maduro mostró videos de seguridad con la agresión opositora a unidades de Metrobús, incluyendo sus trabajadores y usuarios|website=Alba Ciudad 96.3 FM|accessdate=7 March 2016}}</ref> زمینی آوا جائی اُتے حملےآں تو‏ں متاثرہ گاڑیاں مختلف تنظیماں تے بس لائناں نال تعلق رکھدی نيں جنہاں وچ بس کاراکاس ، بس گوریناس-گیٹیئر ، میٹروبس <ref>{{حوالہ ویب|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/nuevas-fotos-los-danos-a-unidades-de-metrobus-y-estaciones-del-metro/|title=NUEVAS FOTOS: Los daños a unidades de Metrobús y estaciones del Metro causados por opositores violentos|website=Alba Ciudad 96.3 FM|accessdate=7 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grupos antichavistas atacan a unidad de Metrobús en San Antonio de Los Altos {{!}} AVN |url=http://www.avn.info.ve/contenido/grupos-antichavistas-atacan-unidad-metrob%C3%BAs-san-antonio-altos |access-date=2020-10-02 |archive-date=2014-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225094245/http://www.avn.info.ve/contenido/grupos-antichavistas-atacan-unidad-metrob%C3%BAs-san-antonio-altos |dead-url=yes }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.correodelorinoco.gob.ve/nacionales/grupos-fascistas-atacan-nuevamente-unidad-metrobus-y-lesionan-un-usuario/|title=Grupos fascistas atacan nuevamente unidad de metrobús y lesionan un usuario|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> تے کاراکاس سب وے شامل نيں ، جس دے نتیجے وچ کچھ آوا جائی دے راستے عارضی طور اُتے بند ہوگئے سن تے ایہ راستہ بند ہويا سی۔ نقصان تو‏ں بچنے دے لئی کراکس سب وے دے اسٹیشناں نو‏‏ں بند کرنا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/ciudad/servicios-publicos/ocho-rutas-de-metrobus-afectadas-por-protestas.aspx|title=Inicio – Últimas Noticias|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227165406/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/ciudad/servicios-publicos/ocho-rutas-de-metrobus-afectadas-por-protestas.aspx|archivedate=27 February 2014}}</ref> == واقعات د‏‏ی ٹائم لائن == [[فائل:Gráfica Protestas Venezuela.png|thumb|350x350px| وینزویلا وچ ہر سال احتجاج د‏‏ی تعداد۔]] [[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|thumb| فروری 2014 وچ [[ماراکایبو|وینزویلا دے]] مراکیبو وچ پلاسیو ڈی جسٹیسیا دے باہر ہزاراں حزب اختلاف دے مظاہرین ]] وینزویلا آبزروری آف سوشل کِلکِلِٹ (او وی سی ایس) دے مطابق ، 2014 وچ 9،286 مظاہرے ہوئے ، کئی دہائیاں وچ وینزویلا وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ایہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر مظاہرے ، 6،369 مظاہرے ، 2014 دے پہلے چھ ماہ دے دوران ہوئے ، جنہاں وچ روزانہ اوسطا 35 احتجاج ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایس وی سی او نے اندازہ لگایا کہ جنوری وچ 445 مظاہرے ہوئے۔ فروری وچ 2،248؛ مارچ وچ 1،423؛ اپریل وچ 1،131؛ مئی وچ 633؛ تے جون وچ 489<ref name="SVCOprotestINFO4">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/}}</ref>۔ احتجاج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ صدر مادورو تے وینزویلا د‏‏ی حکومت دے خلاف 52٪ مظاہرے سن تے بقیہ 42٪ احتجاج ہور مشکلات جداں مزدور ، افادیت ، عدم تحفظ ، تعلیم تے قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ <ref name="SVCOprotest23">{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|accessdate=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180518032822/http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|archivedate=18 May 2018}}</ref> طلباء تے حزب اختلاف دے رہنماواں دے احتجاج دے مطالبے دے بعد سب تو‏ں زیادہ احتجاج فروری دے پہلے ہفتے وچ شروع ہويا ، جو اس ماہ دے وسط وچ عروج اُتے پہنچ گیا۔ <ref name="SVCOprotestINFO3">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/}}</ref> اس دے بعد تیل د‏‏ی قیمت وچ کمی تے وینزویلا وچ قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2014 دے وسط وچ صرف 2014 دے آخر وچ احتجاج د‏‏ی تعداد کم ہوئے گئی۔ جولائ‏ی 2014 وچ 41 مظاہرےآں تو‏ں جنوری 2015 وچ 147 ہوچکے نيں ، احتجاج د‏‏ی کمی وچ چار گنیااضافہ د‏‏ی مذمت دے نال۔ جنوری 2015 وچ ، جنوری 2014 وچ 445 دے مقابلے 518 مظاہرے ہوئے ، انہاں مظاہرےآں وچ زیادہ تر ملک وچ قلت دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="SVCOjan15">{{حوالہ ویب|title=Conflictividad social en Venezuela en enero de 2015|url=http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/oc/wp-content/uploads/2015/02/Conflictividad-social-en-Venezuela-en-enero-2015.pdf|website=Observatorio Venezolano de Conflictividad Social|accessdate=12 February 2015|تاريخ-الأرشيف=10 March 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210310112222/https://www.observatoriodeconflictos.org.ve/oc/wp-content/uploads/2015/02/Conflictividad-social-en-Venezuela-en-enero-2015.pdf|url-status=dead}}</ref> 2015 دے پہلے نصف حصے وچ ، 2،836 مظاہرے ہوئے ، 2014 دے پہلے ششماہی وچ مظاہرےآں د‏‏ی تعداد 6،369 تو‏ں کم ہوگئی۔ 2015 دے پہلے نصف وچ ہونے والے 2،836 مظاہرےآں وچ ، 6 واقعات وچو‏ں 1 تو‏ں کچھ زیادہ قلت دے خلاف مظاہرے سن ۔ تجزیہ کاراں نے احتجاج وچ حصہ لینے والی تعداد وچ کمی د‏‏ی وجہ حکومت دے کریک ڈاؤن دے خدشے نو‏‏ں قرار دتا تے وینزویلاین نو‏‏ں قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کھانا تلاش کرنے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف رہیا۔ <ref>{{cite news|title=Thousands March Against Socialist President in Venezuela|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/01/24/world/americas/ap-lt-venezuela-protest.html?_r=0|accessdate=8 August 2015|agency=''[[International New York Times]]''|date=24 January 2015}}</ref> سنہ 2016 دے پہلے دو ماہ وچ ، اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرے ہوئے سن جس وچ درجناں پرت مار کيتی گئی سی ، جدو‏ں کہ ایس وی سی او نے دسیا کہ وینزویلا وچ مظاہرےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ جنوری تو‏ں اکتوبر 2016 تک ، وینزویلا وچ 2016 دے آخر وچ سیاسی حقوق دے لئی مظاہرےآں وچ اضافہ دے نال 5،772 مظاہرے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Conflictividad Social en Venezuela en Octubre 2016|url=https://www.scribd.com/document/331515454/Conflictividad-Social-en-Venezuela-en-Octubre-2016|website=[[Venezuelan Observatory of Social Conflict]]|accessdate=19 November 2016|archivedate=7 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107044734/https://www.scribd.com/document/331515454/Conflictividad-Social-en-Venezuela-en-Octubre-2016}}</ref> وینزویلا دے آئینی بحران دے بعد ، تے حزب اختلاف دے صدارتی امیدوار ہنریک کیپریل نو‏‏ں 15 سالاں تو‏ں سیاست تو‏ں روکنے دے دباؤ دے بعد ، 2014 وچ شروع ہونے دے بعد تو‏ں احتجاج انہاں دے سب تو‏ں زیادہ "لڑاکا" ہوئے گئے۔<ref name="ABC17grown3">{{cite news|last1=Goodman|first1=Joshua|title=Venezuela's Maduro blasts foe for chemical attack comments|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuelas-maduro-blasts-foe-chemical-attack-comments-46695565|accessdate=10 April 2017|work=[[اے بی سی نیوز]]|agency=[[Associated Press]]|date=9 April 2017|language=en}}</ref> اگست 2017 وچ وینزویلا دے آئین ساز اسمبلی دے انتخابات دے بعد ، سال دے باقی حصے وچ احتجاج کم ہوئے گیا۔ سنیپ انتخابات دے اعلان دے بعد 2018 وچ ، احتجاج وچ تعداد وچ اضافہ ہويا ، جس دا نتیجہ بالآخر نکولس مادورو دے دوبارہ انتخابات دے نتیجے وچ ہويا۔ انتخابات دے بعد ، احتجاج اک بار فیر غائب ہونا شروع ہوگیا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.lapatilla.com/2018/07/04/observatorio-humanitario-social-registro-3-220-protestas-en-el-territorio-nacional-durante-primer-semestre-documento/|title=Observatorio Humanitario – Social registró 3.220 protestas en el territorio nacional durante primer semestre (DOCUMENTO)|last=|first=|date=2018-07-04|work=[[La Patilla]]|access-date=2018-07-04|language=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308101504/https://www.lapatilla.com/2018/07/04/observatorio-humanitario-social-registro-3-220-protestas-en-el-territorio-nacional-durante-primer-semestre-documento/|archivedate=2021-03-08|accessdate=2020-10-02}}</ref> وینزویلا آبزرویٹری آف سوشل کشمکش دے مطابق ، جون 2018 تک 2018 وچ چار ہزار تو‏ں زیادہ احتجاج ہوچکے نيں ، اوسطا روزانہ ویہہ مظاہرے ہوئے ، جنہاں وچو‏ں دس وچو‏ں اٹھ نو‏‏ں معاشرتی حقوق دا مطالبہ کرنا سی۔ <ref>{{cite news|title=Observatorio de Conflictividad Social asegura que 8 de cada 10 protestas en Venezuela son por derechos sociales|url=http://www.ntn24.com/america-latina/el-informativo-ntn24/venezuela/observatorio-de-conflictividad-social-asegura-que-8-de|accessdate=4 July 2018|agency=NTN24|date=30 June 2018|language=Spanish}}</ref> == گھریلو رد عمل == === حکومت === [[فائل:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|thumb| دسمبر 2016 وچ حکومت دے زیر اہتمام مظاہرہ]] ==== حکومت‏ی الزامات ==== [[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 11.jpg|کھبے|thumb| بولیواری نیشنل پولیس دے پولیس اہلکار [[ماراکایبو|ماراکیبو]] وچ مظاہرین نو‏‏ں دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] مارچ 2014 وچ ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نے مشورہ دتا کہ مظاہرین 2002 وچ وینزویلا دے بغاوت د‏‏ی کوشش نو‏‏ں دہرانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/venezuela-riots-kill-students-827/|title=Venezuela coup? Gunfire, clashes as 3 dead in violent Caracas protest|format=photos, video|website=RT News|date=12 February 2014|accessdate=16 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے حزب اختلاف نو‏‏ں "فاشسٹ" وی قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="5myths2">{{cite news|title=5 myths about the Venezuela crisis|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/americas/venezuela/140304/5-myths-venezuela-crisis|accessdate=31 March 2014|newspaper=Global Post|date=5 March 2014}}</ref> صدر مادورو نے کہیا اے کہ: "12 فروری تو‏ں ، اسيں اک نويں دور وچ داخل ہوئے نيں جس وچ انتہائی حق ، جمہوری طور اُتے جیتنے تو‏ں قاصر اے ، خوف ، تشدد ، سبقتل تے میڈیا د‏‏ی ہیرا پھیری تو‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اوہ زیادہ اُتے اعتماد نيں کیونجے امریکی حکومت نے انہاں دے تشدد دے باوجود ہمیشہ انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://afgj.org/alliance-for-global-justice-statement-on-right-wing-violence-in-venezuela|title=Statement on Right-Wing Violence in Venezuela|publisher=Alliance for Global Justice|accessdate=21 February 2014}}</ref> ''نیو یارک ٹائمز دے اک بیان وچ '' ، صدر مادورو نے کہیا کہ مظاہرین د‏‏ی کارروائیاں نے عوامی املاک نو‏‏ں کئی لکھاں ڈالر دا نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ انہاں نے جاری رکھدے ہوئے کہیا کہ مظاہرین دے پاس جمہوری طور اُتے منتخبہ حکومت دا تختہ الٹنے دا غیر جمہوری ایجنڈا اے ، تے غریباں د‏‏ی کوئی حمایت نہ ملنے اُتے انہاں نو‏ں دولت منداں د‏‏ی مدد حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی ہور کہیا کہ حکومت‏ی حامیاں دے ذریعہ جرائم نو‏‏ں کدی وی برداشت نئيں کيتا جائے گا تے ایہ کہ تمام مجرمان ، خواہ اس د‏ی حمایت کرن ، انہاں دے اقدامات دا جوابدہ ہون گے ، تے حکومت نے کسی وی معاملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی انسانی حقوق کونسل کھول رکھی اے ، جداں "ہر شکار" انصاف دے مستحق نيں "۔ <ref name="NYTmaduro"/> ''[[دی گارڈین|دی گارڈین نو‏‏ں]]'' اک انٹرویو دیندے ہوئے ، صدر مادورو نے ریاستہائے مت'حدہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی انقلاب د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے ، 1964 وچ برازیل دے بغاوت 'ڈیٹاٹ ، 1973 وچ چلی دے بغاوت' تے 2004 وچ ہیندی بغاوت 'ایٹاٹ ورگی مثالاں دا حوالہ دتا ۔ صدر مادورو نے سیٹی اڑانے والے [[ایڈورڈ سنوڈن]] دے انکشافات ، امریکی محکمہ خارجہ دے دستاویزات ، تے وینزویلا وچ امریکی سفیر تو‏ں 2006 [[ویکی لیکس|وکی لیکس دی]] کیبلز اُتے وی روشنی پائی تے شاویز د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 'تقسیم' ، 'وکھ تھلگ' تے 'دخل اندازی' دے منصوبے دا خاکہ پیش کيتا۔ ، کچھ [[یو ایس ایڈ]] تے آفس آف ٹرانزیشن انیشی ایٹو دے [[یو ایس ایڈ|توسط سے]] ، جس وچ 2014 وچ حزب اختلاف دے سیاسی گروہاں د‏‏ی حمایت دے لئی 5 ملین ڈالر رکھے گئے سن ۔ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] نال وینزویلا دے احتجاج وچ ہر طرح د‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کيتا اے ، "امریکی سفارت کاراں دے خلاف جھوٹھے الزامات لگیا کر مظاہرےآں تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کرنے دے بجائے ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی جائز شکایات نو‏‏ں دور کرنا چاہیدا"۔ صدر مادورو نے ایہ وی دعوی کيتا کہ [[پاناما|پاناما دی]] حکومت وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ مداخلت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|language=Spanish|title=Venezuela acusa a Panamá de injerencia y llama a consultas a su embajadora|trans-title=Venezuela accuses Panama of interference and calls its ambassador for consultation|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/20/maduro-llamo-a-consulta-a-embajadora-venezolana-en-panama/|accessdate=20 February 2014|newspaper=La Patilla|date=20 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225001156/http://www.lapatilla.com/site/2014/02/20/maduro-llamo-a-consulta-a-embajadora-venezolana-en-panama/|archivedate=25 February 2014}}</ref> ايس‏ے وقت ، وینزویلا دے حامیاں نے صدر شاویز د‏‏ی موت دے بعد پہلے سال د‏‏ی یاد منائی ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نے پاناما دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ تن دن بعد ، حکومت نے پاناما دے نال معاشی تعلقات نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا۔ 21 فروری نو‏‏ں اک نیوز کانفرنس دے دوران ، مادورو نے اک بار فیر امریکا تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] اُتے الزام لگایا کہ اوہ میڈیا دے توسط تو‏ں اپنی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں تے دعویٰ کيتا اے کہ الیاس جاوا اسنو‏ں ثابت کرنے وچ کامیاب ہوجاواں گے۔ صدر مادورو نے امریکی صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما سے]] مذاکرات وچ مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 22 فروری نو‏‏ں میرافرورس محل وچ اک عوامی تقریر دے دوران ، صدر مادورو نے میڈیا ، بین الاقوامی فنکاراں دے خلاف گل کيتی ، تے ریاستہائے متحدہ دے صدر نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا ، "ميں اوباما تے انہاں دے افریقی امریکی جذبے تو‏ں التجا کردا ہاں ، تاکہ وینزویلا دا احترام کرنے دا حکم دتا جائے۔ " <ref>{{cite news|language=Spanish|title=Maduro: Yo invoco a Obama, a su espíritu afroamericano, para que de la orden de respetar a Venezuela|trans-title=Maduro: I call Obama, his Afro American spirit, to order respect to Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/maduro-yo-invoco-a-obama-a-su-espiritu-afroamericano-para-que-de-la-orden-de-respetar-a-venezuela/|accessdate=23 February 2014|newspaper=La Patilla|date=22 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223220856/http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/maduro-yo-invoco-a-obama-a-su-espiritu-afroamericano-para-que-de-la-orden-de-respetar-a-venezuela/|archivedate=23 February 2014}}</ref> 18 مارچ 2014 نو‏‏ں اک پریس کانفرنس دے دوران ، قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے کہیا کہ حکومت نے مظاہرے دے نتیجے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی وجہ تو‏ں ماریا کورینا مچاڈو اُتے قتل دے 29 جرماں دا الزام عائد کيتا۔ 22 مارچ نو‏‏ں جدو‏ں مکیٹیا ایئرپورٹ پہنچی تاں ماریہ کورینہ ماچاڈو نو‏‏ں مختصر طور اُتے حراست وچ لیا گیا تے بعد وچ ايس‏ے دن رہیا کردتا گیا۔ <ref name="Maiquetia Airport2">{{cite news|title=Con la bandera nacional sale María Corina Machado de Maiquetía (Fotos)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/22/retienen-a-diputada-maria-corina-machado-en-altamira/|accessdate=23 March 2014|newspaper=La Patilla|date=22 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010124250/https://www.lapatilla.com/site/2014/03/22/retienen-a-diputada-maria-corina-machado-en-altamira/|archivedate=10 October 2017}}</ref> ''نیویارک ٹائمز کے'' ایڈیٹوریل بورڈ نے کہیا اے کہ صدر مادورو د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت دے اس طرح دے خدشےآں "بطور انحصار کرنے والے سیاستدان د‏‏ی طرف تو‏ں موڑ د‏‏ی حکمت عملی دکھادی دیندی اے جو اپنے ملک د‏‏ی معیشت د‏‏ی خراب حالت تے تیزی تو‏ں بگڑدے ہوئے معیار زندگی تو‏ں نمٹنے دے قابل نئيں ا‏‏ے۔ دنیا دے سب تو‏ں وڈے تیل ذخائر " حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لگائے جانے والے انہاں الزامات نو‏‏ں لاطینی امریکا اُتے واقع واشنگٹن آفس دے ڈیوڈ سملڈ نے اتحاد د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے بلايا سی ، اس دے نال سملڈ نے کہیا سی ، "جب آپ سازشاں د‏‏ی گل کردے نيں تاں ، ایہ بنیادی طور اُتے فوجیاں نو‏‏ں اکھٹا کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔ ایہ کہنے دا اک طریقہ اے کہ 'یہ اختلاف رائے دا وقت نئيں اے '۔ "<ref name="GUARDIANcoup2">{{cite news|title=Venezuelan president Nicolás Maduro accuses three generals of plotting coup|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/26/venezuela-president-nicolas-maduro-accuses-generals-plotting-coup|accessdate=26 March 2014|newspaper=The Guardian|date=26 March 2014}}</ref> ستمبر 2018 وچ ، ''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی اے کہ " انہاں نے صدر نیکولس مادورو نو‏‏ں معزول کرنے دے انہاں دے منصوبےآں اُتے تبادلہ خیال دے لئی گذشتہ سال وینزویلا دے باغی فوجی افسران دے نال خفیہ ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔" <ref>{{cite news|title=Trump Administration Discussed Coup Plans With Rebel Venezuelan Officers|url=https://www.nytimes.com/2018/09/08/world/americas/donald-trump-venezuela-military-coup.html|accessdate=8 September 2018|agency=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=8 September 2018}}</ref> ریٹائرڈ جنرل ہیوگو کارجال جو وینزویلا د‏‏ی فوجی انٹلیجنس دے سربراہ نيں ، جو ہیوگو شاویز د‏‏ی صدارت دے دوران دس سال تک وینزویلا د‏‏ی یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی دے قومی اسمبلی دے نائب د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے رہے سن تے مادورو دے حامی قانون ساز سمجھ‏‏ے جاندے سن ، "حکومت وچو‏ں اک سب تو‏ں نمایاں شخصیتاں " - کہیا اے کہ مادورو بیرون ملک اپنے حق وچ ناں نہاد" اچانک احتجاج "کا حکم دیندے نيں ، تے انہاں دے شراکت دار انہاں د‏‏ی مالی اعانت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/carvajal-maduro-paga-por-manifestaciones-espontaneas-extranjero_275273|work=El Nacional|language=es|date=18 March 2019|accessdate=19 March 2019|title=Carvajal: Maduro paga por 'manifestaciones espontáneas' en el extranjero|trans-title=Carvajal: Maduro pays for 'spontaneous demonstrations' abroad}}</ref> ==== گرفتاریاں ==== [[فائل:Guarda Nacional Bolivariana in Bellas Artes, Caracas-2014.jpg|کھبے|thumb| سڑک اُتے بولیواین نیشنل گارڈ نال تعلق رکھنے والے VN-4s ۔]] 15 فروری نو‏‏ں ، لیوپولڈو لوپیز دے والد نے کہیا ، "وہ میرے بیٹے لیوپولڈو د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن انتہائی مہذب انداز وچ " جدو‏ں حکومت نے اپنے گھر د‏‏ی تلاشی لئی۔ اگلے دن ، پاپولر ول دے رہنما لیوپولڈو لوپیز نے اعلان کيتا کہ اک ہور احتجاج دے بعد اوہ خود نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ شامل کرن گے ، ایہ کہندے ہوئے کہ ، "ميں نے کوئی جرم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ جے مینو‏ں قانونی طور اُتے جیل وچ ڈالنے دا فیصلہ ہُندا اے تاں وچ خود نو‏‏ں اس ظلم و ستم دے سامنے پیش کراں گا۔ " 17 فروری نو‏‏ں ، مسلح سرکاری انٹیلیجنس اہلکاراں نے غیرقانونی طور اُتے کاراکاس وچ پاپولر ول دے ہیڈکوارٹر جانے دے لئی مجبور کيتا تے بندوق د‏‏ی نوک اُتے موجود افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ 18 فروری نو‏‏ں ، لوپیز نے اپنی تقریر دے دوران وضاحت کيتی کہ اوہ کِداں ملک چھڈ سکدے نيں ، لیکن "وینزویلا وچ مظلوم لوکاں دے لئی لڑنے دے لئی ٹھہرے"۔ لوپیز نے تقریر کرنے دے بعد پولیس دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں نو‏ں کاراکاس دے پلوسیو ڈی جسٹیسیا منتقل کردتا گیا جتھ‏ے اگلے دن تک انہاں د‏‏ی سماعت ملتوی کردتی گئی۔ <ref>{{cite news|title=Diferida audiencia de Leopoldo López, pasará la noche en Ramo Verde: Fiscal General garantiza "todos sus derechos"|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/18/leopoldo-lopez-ha-sido-trasladado-al-palacio-de-justicia/|accessdate=19 February 2014|newspaper=La Patilla|date=18 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224233610/http://www.lapatilla.com/site/2014/02/18/leopoldo-lopez-ha-sido-trasladado-al-palacio-de-justicia/|archivedate=24 February 2014}}</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے لیوپولڈو لوپیز د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں د‏‏ی فوری رہائی دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا ، "لیوپولڈو لوپیز د‏‏ی گرفتاری مناسب عمل دے اک بنیادی اصول د‏‏ی اک انتہائی قابل مذمت خلاف ورزی اے: آپ کسی نو‏‏ں کسی جرم دے نال منسلک ثبوت دے بغیر اسنو‏ں قید نئيں ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{cite news|title=Venezuela opposition leader Leopoldo Lopez surrenders, urges protests|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-venezuela-opposition-20140219,0,3729933.story#axzz2tj5uVqGh|accessdate=19 February 2014|newspaper=Los Angeles Times|date=18 February 2014}}</ref> مارچ دے آخری چند ہفتےآں دے دوران ، حکومت نے ہور الزامات لگانے تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی گرفتاری شروع کردتی۔ اپوزیشن دے میئر وائسینیو سکارانو سپیسو نو‏‏ں انہاں د‏‏ی میونسپلٹی وچ رکاوٹاں اتارنے دے عدالدی حکم د‏‏ی تعمیل وچ ناکا‏م ہونے اُتے ساڈھے دس ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی جس دے نتیجے وچ پچھلے دناں وچ متعدد اموات تے زخمی ہوئے سن ۔ <ref name="uk.reuters.com">{{حوالہ ویب|last=Wallis|first=Daniel|url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/20/uk-venezuela-protests-idUKBREA2J03O20140320|title=Mayor sentenced to ten and a half months (Reuters)|publisher=Uk.reuters.com|date=20 March 2014|access-date=2 October 2020|archivedate=27 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227040459/http://uk.reuters.com/article/2014/03/20/uk-venezuela-protests-idUKBREA2J03O20140320}}</ref> ہیوگو شاویز دے وڈے بھائی ، عدن شاویز نے حزب اختلاف دے میئراں اُتے تنقید کرنے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی کوشش وچ شامل ہوئے گئے جنھاں نے احتجاج د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ اوہ "مختلف معاملات دے الزامات عائد کرکے" سکارونو تے سیالبلوس د‏‏ی طرح ختم ہوسکدے نيں "۔ 27 فروری نو‏‏ں ، حکومت نے مختلف الزامات دے تحت پاپولر وِل دے رہنما کارلوس وِچیو دے گرفتاری دا وارنٹ جاری کيتا ۔ <ref>{{cite news|title=Confirman orden de captura contra Carlos Vecchio|trans-title=Carlos Vecchio capture order confirmed|language=Spanish|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/27/confirman-orden-de-captura-contra-carlos-vecchio/|accessdate=28 February 2014|newspaper=La Patilla|date=27 February 2014}}</ref> 25 مارچ نو‏‏ں ، صدر مادورو نے اعلان کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی فضائیہ دے تن جرنیلاں نو‏‏ں حکومت دے خلاف تے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت وچ مبینہ طور اُتے "بغاوت" د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی تے ايس‏ے دے مطابق انہاں اُتے عائد کيتا جائے گا۔ 29 اپریل نو‏‏ں ، بولیواریائی نیشنل گارڈ دے کپتان جان کارلوس کاگواریپانو اسکاٹ نے یوٹیوب د‏‏ی اک ویڈیو وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ انہاں نے کہیا کہ "بطور قومی گارڈ ممبر جو اس ملک نال محبت کردا اے تے ساڈے مستقب‏‏ل تے اپنے بچےآں دے بارے وچ فکر مند اے "۔ انہاں نے ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ ، "صدر تو‏ں استعفیٰ مانگنے ، سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دے لئی کافی وجوہات موجود نيں" تے کہیا کہ حکومت نے " [[برادر کشی|جنونی]] جنگ" کيتی۔ اس ویڈیو دے انہاں دناں دے بعد اسکاٹ اُتے حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی جس دے بعد "فضائیہ دے تن جرنیلاں تے قومی محافظ دے اک ہور کپتان دے نال ہی ریاست دے خلاف سازش کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی"۔ <ref name="BBscott2">{{cite news|last=Parshely|first=Lois|title=Venezuela's Latest Military Defector Puts the Focus on Civilian Deaths|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-05-02/venezuelas-latest-military-defector-draws-focus-to-civilian-deaths|accessdate=3 May 2014|newspaper=Bloomberg Businessweek|date=2 May 2014|archivedate=3 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503163335/http://www.businessweek.com/articles/2014-05-02/venezuelas-latest-military-defector-draws-focus-to-civilian-deaths}}</ref> 225 وینزویلا دے فوجی افسران نے انہاں تِناں فضائیہ دے جرنیلاں دے خلاف لگائے گئے الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں نو‏ں فوجی عدالت دے سامنے لیانے تو‏ں "ان دے آئینی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ہوئے گی ، کیونجے ابتدائی سماعت پیش کرنا پہلے ضروری اے " تے نیشنل گارڈ نو‏‏ں "محدود رہنے" دے لئی کہیا۔ آئین دے آرٹیکل 320 ، 328 تے 329 دے تحت اپنے فرائض د‏‏ی تکمیل تے عوامی نظم و ضبط اُتے اپنی غیرقانونی سرگرمیاں ختم کرنا "۔ فضائیہ دے جنرلاں اُتے لگائے جانے والے الزامات نو‏‏ں وینزویلا دے سابق عہدیداراں تے کمانڈراں نے "میڈیا پینتریبازی" دے طور اُتے وی دیکھیا سی تاکہ یو این اے ایس او آر د‏‏ی حمایت حاصل کيتی جاسک‏‏ے کیونجے صدر مادورو نے اس میٹنگ دا وقت مقرر کيتا سی تے اوہ تفصیلات دینے تو‏ں قاصر سن ۔ <ref name="ENHgenerals2">{{cite news|last=Maria Delgado|first=Antonio|title=Oficiales retirados cuestionan arrestos de generales venezolanos|url=http://www.elnuevoherald.com/2014/03/26/1710614/arresto-de-generales-venezolanos.html|accessdate=26 March 2014|newspaper=El Nuevo Herald|date=26 March 2014|archivedate=30 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140530022304/http://www.elnuevoherald.com/2014/03/26/1710614/arresto-de-generales-venezolanos.html}}</ref> ==== قانون نافذ کرنے والے اقدامات ==== [[فائل:Tear gas used against protest in Altamira, Caracas; and distressed students in front of police line.jpg|کھبے|thumb| الٹیمیرہ ، کاراکاس وچ حزب اختلاف دے مظاہرین دے خلاف آنسو گیس دا استعمال کيتا جارہیا اے ۔]] [[فائل:2014 Venezuelan protests tear gas response.jpg|کھبے|thumb| مظاہرین آنسو گیس دا جواب دیندے ہوئے 12 مارچ 2014۔]] بولیواریائی نیشنل پولیس تے وینزویلا دے قومی گارڈ دے اہلکار وی انہاں عمارتاں اُتے ہتھیاراں تے بماں دے فائر کردے ہوئے دکھائے گئے جتھ‏ے اپوزیشن دے مظاہرین جمع سن ۔ پریس کانفرنس دے دوران ، وزیر داخلہ تے انصاف میگول روڈریگ ٹوریس نے کیوبا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دے "بلیک واپس" دے ناں تو‏ں جانے والی کیوبا د‏‏ی خصوصی فورسز دے مظاہرےآں وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد کرنے دے الزامات د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ وینزویلا وچ صرف کیوبا ہی دوا د‏‏ی مدد کر رہیا اے تے کھیل.<ref>{{cite news|title=Desmiente que haya "Avispas Negras" en Táchira: los únicos cubanos que hay están en los CDI|trans-title="Black hornets" in Táchira denied: the only Cubans are in the CDIs|language=Spanish|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/223405/desmiente-que-haya-avispas-negras-en-tachira-los-unicos-cubanos-que-hay-estan-en-los-cdi/|accessdate=24 February 2014|newspaper=Noticias 24|date=20 February 2014|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213123029/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/223405/desmiente-que-haya-avispas-negras-en-tachira-los-unicos-cubanos-que-hay-estan-en-los-cdi/}}</ref> وینزویلا وچ کیوبا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دے ممبران دے ایہ الزامات اس وقت شروع ہوئے جدو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اک فوجی ٹرانسپورٹ طیارے د‏‏ی تصاویر شائع کيتیاں جو کیوبا دا ہونے دا الزام لگایا سی۔ <ref>{{cite news|last=Cartaya|first=Rolando|title=Cuban troops suspected to be in Venezuela|url=http://www.martinews.com/content/cuban-troops-suspected-to-be-in-venezuela-/32317.html|accessdate=24 February 2014|newspaper=Marti News|date=24 February 2014}}</ref> مارچ 2017 دے اواخر وچو‏ں تن افسران وینزویلا د‏‏ی نیشنل بولیویرین مسلح افواج وچ سیاسی پناہ د‏‏ی درخواست کيتی [[کولمبیا]] د‏‏ی پہلی دستاویزی کیس بندا جا تبتیاگ مدورو اقتدار وچ آنے دے بعد سے.<ref>{{cite news|title=Venezuela demands Colombia return 3 military deserters|url=http://www.cnn.com/2017/04/22/americas/venezuela-military-deserters/|accessdate=23 April 2017|newspaper=CNN|date=23 April 2017}}</ref> اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق OHCHR دے دفتر نے جولائ‏ی 2018 وچ اک رپورٹ جاری کيت‏ی سی جس وچ جولائ‏ی 2017 تو‏ں وینزویلا د‏‏ی انٹلیجنس تے سکیورٹی فورسز د‏‏ی جانب تو‏ں حد تو‏ں زیادہ من منی گرفتاریاں تے نظربندی دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="ohchr.org">[https://www.ohchr.org/Documents/Countries/VE/VenezuelaReport2018_EN.pdf Human rights violations in the Bolivarian Republic of Venezuela:a downward spiral with no end in sight]</ref> رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 2014 تاں۔ من منی طور اُتے 12،000 تو‏ں زیادہ گرفتاریاں ہوچکيت‏یاں نيں۔ صرف اگست 2017 تو‏ں مئی 2018 تک گھٹ تو‏ں گھٹ 570 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا اے ، انہاں وچ 35 بچےآں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.hrw.org/report/2017/11/29/crackdown-dissent/brutality-torture-and-political-persecution-venezuela Crackdown on DissentBrutality, Torture, and Political Persecution in Venezuela]</ref> وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے حکومت مخالف مظاہرین وچو‏ں بوہت سارے افراد نو‏‏ں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی ا‏‏ے۔ ==== قرارداد 8610 ==== 27 جنوری 2015 نو‏‏ں ، وینزویلا دے وزیر دفاع ، ولادیمیر پیڈرینو لوپیز نے قرارداد 8610 اُتے دستخط کیتے جس وچ کہیا گیا اے کہ "ممکنہ طور اُتے مہلک طاقت دے استعمال دے نال ، آتشاں اسلحہ یا کسی تے مہلک ہتھیار دے نال نال" وینزویلا دے مسلح افراد دے ذریعہ آخری حربے دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ "عوارض د‏‏ی روک سیم دے لئی ، جائز طور اُتے قائم کردہ اتھارٹی د‏‏ی حمایت کرنے تے کسی وی جارحیت نو‏‏ں مسترد کرنے ، اس دا سامنا کرنے دے لئی فوری طور اُتے تے ضروری وسائل" اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ ایہ قرارداد وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل 68 تو‏ں متصادم اے جس وچ کہیا گیا اے کہ ، "پرامن مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ تے زہریلے مادے دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ قانون عوامی نظم و ضبط دے کنٹرول وچ پولیس تے سیکیورٹی دے اقدامات نو‏‏ں باقاعدہ بنائے گا۔ " <ref name="EN86102">{{cite news|last1=Lopez|first1=Edgar|title=Autorizan uso de armas mortales contra protestas|url=http://www.el-nacional.com/politica/Autorizan-uso-armas-mortales-protestas_0_564543734.html|accessdate=12 February 2015|agency=El Nacional|date=29 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216080935/http://www.el-nacional.com/politica/Autorizan-uso-armas-mortales-protestas_0_564543734.html|archivedate=16 February 2015|df=dmy-all}}</ref> اس قرارداد دے نتیجے وچ کچھ وینزویلاین وچ غم و غصہ پایا گیا جس دے نتیجے وچ قرارداد 8610 دے خلاف احتجاج کيتا گیا ، خاص طور اُتے 14 سالہ کلیوبرت روہ نیوز د‏‏ی موت دے بعد ، جس نے انہاں د‏‏ی موت ہزاراں افراد د‏‏ی تعداد دے بعد احتجاج کيتا سی۔ طلباء ، ماہرین تعلیم تے انسانی حقوق دے گروپاں نے اس قرارداد د‏‏ی مذمت کيتی۔ بین الاقوامی ادارےآں نے وی قرارداد 8610 دے نال ہی تشویش دا اظہار کيتا سی ، بشمول [[کینیڈا|کینیڈا دی]] حکومت جس وچ کہیا گیا سی کہ "مظاہرین دے خلاف مہلک طاقت دے استعمال نو‏‏ں اختیار دینے دے حکومت وینزویلا دے فیصلے تو‏ں اوہ تشویش دا شکار اے " جدو‏ں کہ [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ]] نے اس د‏ی منسوخی دا مطالبہ کيتا مکمل طور اُتے حل.<ref>{{cite news|last1=Merchán|first1=Johan|title=Parlamento Europeo pide liberación inmediata de López, Ledezma, Ceballos y manifestantes pacíficos detenidos por régimen de Maduro|url=http://www.enoriente.com/noticias/internacionales/2629-parlamento-europeo-pide-liberacion-inmediata-de-lopez-ledezma-ceballos-y-manifestantes-pacificos-detenidos-por-regimen-de-maduro|accessdate=14 March 2015|agency=En Oriente|date=12 March 2015|archivedate=11 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311233338/http://enoriente.com/noticias/internacionales/2629-parlamento-europeo-pide-liberacion-inmediata-de-lopez-ledezma-ceballos-y-manifestantes-pacificos-detenidos-por-regimen-de-maduro}}</ref><ref>{{cite news|title=Canadá está preocupada por resolución 8610 en Venezuela|url=http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/|accessdate=14 March 2015|agency=[[Globovison]]|date=26 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227025638/http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/|archive-date=27 February 2015|url-status=dead|archivedate=27 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227025638/http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/}}</ref> قرارداد پیش کرنے دے کچھ دن بعد ، پیڈرینو لوپیز نے کہیا کہ ناقدین نے اس فیصلے نو‏‏ں "زندگی تے ایتھ‏ے تک کہ مظاہرین نو‏‏ں وی انسانی حقوق دے لئی گہرے احترام د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت دستاویز" قرار دیندے ہوئے اس حکمنامے نو‏‏ں "غیر منحرف" قرار دتا ا‏‏ے۔ 7 مارچ 2015 نو‏‏ں ، پیڈرینو لوپیز نے بعد وچ اعلان کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی حکومت ہور تفصیل وضاحتاں پیش کرنے دے لئی قرارداد 8610 اُتے توسیع کر رہ‏ی اے تے اس فرمان نو‏‏ں "ریگولیٹ تے اس اُتے نظرثانی د‏‏ی جانی چاہیدا"۔ <ref>{{cite news|last1=Pomenta Llaña|first1=Sonia|title=Redactan manual para normar la resolución 8610|url=http://www.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=195885&tpCont=1&idSec=3|accessdate=14 March 2015|agency=Union Radio|date=7 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402123510/http://www.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=195885&tpCont=1&idSec=3|archivedate=2 April 2015}}</ref> === مخالفت === ==== اپوزیشن دے الزامات ==== [[فائل:MCM LT 2014 Venezuelan Protests.jpg|کھبے|thumb| اپوزیشن دے اجتماع وچ ماریا کورینا ماچاڈو تے لیلین ٹنٹوری]] "وینزویلا د‏‏ی ناکا‏م ریاست" دے عنوان تو‏ں دتی ''نیویارک ٹائمز کے'' اک اختیاری پروگرام وچ ، لوپیز نے "کاراکاس دے باہر ریمو وردے فوجی جیل سے" اس اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ پچھلے پندرہ سالاں تو‏ں ، "اس ملک وچ 'ناقابل برداشت' د‏‏ی تعریف ڈگریاں تو‏ں کم ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک کہ سانو‏ں خوف و ہراس دا سامنا نئيں کرنا پيا ، اسيں خود نو‏‏ں مغربی نصف کرہ وچ قتل د‏‏ی اک اعلیٰ ترین شرح ، افراط زر د‏‏ی شرح وچ 57 فیصد تے جنگ دے وقت تو‏ں باہر غیر معمولی بنیادی سامان د‏‏ی کمی دا سامنا کردے ہو.۔ انہاں نے ہور کہیا ، معاشی تباہی دا مقابلہ اِنّے ہی جابر سیاسی ماحول نے کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تو‏ں 4 فروری نو‏‏ں طلباء دے مظاہرےآں دا آغاز ہويا ، 1500 تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، 30 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 50 تو‏ں ودھ افراد نے پولیس د‏‏ی تحویل وچ رہندے ہوئے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا ، "اس طرح" اس حکومت دے مجرمانہ ہونے د‏‏ی گہرائی نو‏‏ں بے نقاب کيتا گیا اختلاف رائے تو‏ں اپنے قید وچ خطاب کردے ہوئے ، لوپیز نے دسیا کہ 12 فروری نو‏‏ں ، انہاں نے "وینزویلا تو‏ں اپیل کيت‏ی سی کہ اوہ احتجاج تے آزادانہ تقریر دے اپنے قانونی حقوق استعمال کرن - لیکن ایسا امن تے تشدد دے بغیر کرن۔ اس دن تن افراد نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی۔ خبر رساں ادارے الٹیمس نوٹیاس دے ویڈیو دے تجزیے وچ ایہ گل طے کيتی گئی اے کہ گولیاں نو‏‏ں بردار فوجی دستےآں د‏‏ی سمت تو‏ں فائر کيتا گیا ا‏‏ے۔ فیر وی احتجاج دے بعد ، "صدر نکولس مادورو نے قتل ، آتش زنی تے دہشت گردی دے الزامات دے تحت ذا‏تی طور اُتے میری گرفتاری دا حکم دیا…. اج تک کسی وی قسم دا کوئی ثبوت پیش نئيں کيتا گیا۔ <ref name="NYTlopez3">{{cite news|last=Lopez|first=Leopoldo|title=Venezuela's Failing State|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/26/opinion/venezuelas-failing-state.html?hp&rref=opinion&_r=0}}</ref> یونیورسٹی آف اینڈیس دے طالب علم رہنما نے مظاہرین دے نال مارچ کيتا تے کیوبا دے سفارت خانے نو‏‏ں اک دستاویز پیش د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی ، "چلاں کیوبا دے سفارتخانے جاو تاکہ انہاں تو‏ں وینزویلا وچ کیوبا د‏‏ی مداخلت بند کرو۔ اسيں اس حقیقت دے لئی جاندے نيں کہ کیوبا بیرکاں تے میرافلوراں وچ اے کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں دبانے دے لئی ہدایات دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{cite news|title=Estudiantes llegaron a la embajada de Cuba|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140225/estudiantes-llegaron-a-la-embajada-de-cuba|accessdate=26 February 2014|newspaper=El Universal|date=25 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Estudiantes marcharon hasta la embajada de Cuba (Fotos y Video)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/25/estudiantes-seguiran-en-las-calles-2/|accessdate=26 February 2014|newspaper=La Patilla|date=25 February 2014}}</ref> [[فائل:Opposition medic 2014 Venezuelan protests..jpg|سجے|thumb| اک مظاہرین نو‏‏ں اپوزیشن دا طبی امداد]] [[فائل:Venezuelan protester wearing a Guy Fawkes Mask.jpg|کھبے|thumb| گائے فاوکس دا ماسک پہنے ہوئے اک خاتون مظاہرین]] اس دے بعد حزب اختلاف دے مظاہرےآں نو‏‏ں کچھ لوکاں نے "مڈل کلاس احتجاج" دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ نچلے طبقے دے وینزویلاین نے طلبہ مظاہرین تو‏ں انہاں دا دورہ کرنے والے افراد نو‏‏ں دسیا کہ اوہ "ودھدی ہوئی غذائی قلت ، افراط زر د‏‏ی افراتفری تے بے لگام پرتشدد جرم" دے خلاف وی احتجاج کرنا چاہندے نيں لیکن اوہ اس تو‏ں خوفزدہ نيں کیونجے "کولیٹیووس" دے ناں تو‏ں مشہور حکومت نواز گروپاں نے "پرتشدد دباؤ" ڈالیا سی۔ مظاہرے ہوئے تے انہاں نے مبینہ طور اُتے کچھ اپوزیشن مظاہرین نو‏‏ں وی ہلاک کردتا۔ <ref>{{cite news|last=Bajak|first=Frank|title=Venezuelan student protesters seek to woo poor|url=http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|accessdate=19 March 2014|newspaper=Associated Press|date=19 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319231639/http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|archivedate=19 March 2014}}</ref> == لوکاں د‏‏ی رائے == === احتجاج د‏‏ی عوامی حمایت === مظاہرےآں دے آغاز دے بعد ، دن وچ اُتے امن مظاہرےآں د‏‏ی پالیسی وچ تبدیلیاں تے "غلط حکومتاں دے ازالہ" د‏‏ی حمایت کرنے والےآں نو‏‏ں عوام وچ وسیع پیمانے اُتے پذیرائی ملی ا‏‏ے۔ <ref name="Toro2">{{cite magazine|last1=Toro|first1=Francisco|title=The Venezuelan Protests Are Playing Right Into the Regime's Hands|url=https://newrepublic.com/article/116957/venezuela-protests-strengthen-nicolas-maduro-government|magazine=[[The New Republic]]|accessdate=5 June 2014}}</ref>پر ، حکومت وچ تبدیلی دے مطالبے نو‏‏ں کم تو‏ں کم حمایت حاصل ہوئی اے جدو‏ں کہ حزب اختلاف دے رہنماواں نے سیاسی طور اُتے غیر منسلک وینزویلاین تے نچلے طبقے دے ممبراں نو‏‏ں جیتنے دے لئی جدوجہد د‏‏ی ا‏‏ے۔ ==== غریباں د‏‏ی مدد ==== {{Quote box|source=ڈیوڈ سملڈ [[واشنگٹن آفس برائے لاطینی امریکا]] ، مئی 2016<ref name="GUARD16may2016" />|quote=غریباں د‏‏ی طرف تو‏ں اس طرح دے مظاہرے واقعی نويں ني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن نے ہمیشہ دعوی کيتا کہ اوہ پہلے موجود سن ، لیکن جدو‏ں آپ مظاہرین تو‏ں گل کردے سن تاں اوہ سب متوسط طبقے دے ہُندے سن ۔ لیکن ہن ، ایہ غریب ترین ہی نيں جو سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔|bgcolor=#EFEFEF|border=3px|align=left|width=200px}} احتجاج د‏‏ی اکثریت اصل وچ وڈے شہراں دے متمول علاقےآں تک محدود سی جس وچ بہت سارے محنت کش طبقے دے شہریاں دا ایہ خیال سی کہ احتجاج انہاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والا اے تے انہاں دے مفادات وچ کم نئيں کررہیا ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے راجگڑھ کاراکاس وچ واضح سی ، جتھ‏ے شہر دے متناسب امیر مشرقی حصے وچ ، مظاہرےآں نے روزانہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے متاثر کيتا ، جدو‏ں کہ شہر دے غریب ترین مغرب کنارے د‏‏ی زندگی ، خاص طور اُتے ملک د‏‏ی معاشی جدوجہد تو‏ں سخت متاثر ہوئی اے - جو عام طور اُتے بدستور جاری ا‏‏ے۔ ''[[نیو یارک ٹائمز]]'' نے اس "منقسم شخصیت" نو‏‏ں ملک دے اندر دیرینہ طبقات‏ی تقسیم تے حکومت مخالف تحریک دے اندر اک ممکنہ طور اُتے اپاہج عیب د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے حزب اختلاف دے رہنماواں تے صدر مادورو دونے دے ذریعہ تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ اُتے بعد وچ مظاہرےآں وچ ، وینزویلا د‏‏ی بوہت سارے کچی آبادیاں وچ ، جنہاں نو‏ں "حکومت کیت‏‏ی حمایت" دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، سماجی بہبود دے پروگراماں د‏‏ی بدولت ، جرائم ، قلت تے افراط زر <ref name="Bajak2">{{cite news|last1=Bajak|first1=Frank|title=Venezuelan student protesters seek to woo poor|url=http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|work=Associated Press|accessdate=5 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504140447/http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|archivedate=4 May 2014}}</ref> اُتے مایوسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہرین د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے تیزی تو‏ں احتجاج کرنا شروع کيتا۔ تے پرت مار جدو‏ں وینزویلا وچ صورتحال مسلسل خراب ہُندتی گئی۔ <ref name="GUARD16may20163">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/19/venezuela-unrest-nicolas-maduro-protests|title=President says Venezuela won't be next to fall, but he may not have a choice|date=19 May 2016|work=the Guardian|agency=''[[دی گارڈین]]''|last1=Watts|first1=Jonathan|accessdate=26 May 2016}}</ref> مغربی کاراکاس وچ پیٹیر جداں کچھ غریب محلےآں وچ ، ایداں دے باشندے جنہاں نے اس طرح دے سرکاری پروگراماں تو‏ں فائدہ اٹھایا اے ، مہنگائی ، قتل د‏‏ی اعلیٰ شرح تے قلت دے خلاف احتجاج وچ شامل ہوئے۔ کچھ غریب برادریاں وچ مظاہرے نایاب ہی رہندے نيں ، جزوی طور اُتے مسلح ''کولیٹیو'' دے خوف تو‏ں جو برادری نافذ کرنے والے ادارےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے نيں تے اپوزیشن رہنماواں اُتے ''عدم'' اعتماد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک ایسوسی ایٹڈ پریس د‏‏ی تحقیقات دے بعد جس نے دو طلباء نو‏‏ں غریب ضلعے وچ حکومت مخالف مدد کيت‏ی ترغیب دتی سی ، اس تو‏ں نچلے طبقے وچ بہت زیادہ عدم اطمینان پایا گیا ، لیکن وینزویلا والے عام طور اُتے ممکنہ طور اُتے پنشن ، سبسڈی ، تعلیم تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں محروم ہونے دے بارے وچ زیادہ پریشان سن جے اپوزیشن نے اقتدار حاصل کرنا سی تاں ، تے بوہت سارے لوکاں نے کہیا کہ اوہ محسوس کردے نيں کہ دونے طرف دے رہنما صرف اپنے مفادات تے عزائم تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نے وینزویلا دے عوام تو‏ں نقطہ نظر وی تلاش کيتا ا‏‏ے۔ جواب دہندگان نے اپنی مظاہرین د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی احتجاج دے بوہت سارے مرکزی موضوعات دا اعادہ کيتا: بنیادی سامان وچ قلت دے نال جدوجہد۔ جرم؛ تیل د‏‏ی آمدنی وچ بدانتظامی؛ ایئر لائن دے ٹکٹ خریدنے وچ دشواریاں تے غیر ملکی کرنسی خریدنے دے "افسر شاہی خواب" د‏‏ی وجہ تو‏ں بین الاقوامی سفری جدوجہد۔ تے حزب اختلاف د‏‏ی مبینہ طور اُتے "انتہائی سجے" نوعیت دے بارے وچ حکومت کیت‏‏ی بیان بازی اُتے مایوسی۔ دوسرےآں نے احتجاج وچ شامل نہ ہونے د‏‏ی متعدد وجوہات پیش کيتیاں جنہاں وچ شامل نيں: تعلیم ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے عوامی آوا جائی وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی حمایت۔ اس اُتے مایوسی دا اظہار کيتا کہ آیا مادورو د‏‏ی معزولی تو‏ں معنی خیز تبدیلیاں ہوسکن گی۔ تے ایہ اعتقاد کہ اک سرمایہ دارانہ ماڈل کسی بدعنوان حکومت‏ی نظام وچ سوشلسٹ ماڈل تو‏ں زیادہ موثر نئيں ہوئے گا۔ <ref name="Walsh2">{{cite news|last1=Walsh|first1=James|last2=Law|first2=Philippa|title=Venezuela protests: the other side of the story|url=https://www.theguardian.com/world/guardianwitness-blog/2014/feb/27/venezuela-protests-the-other-side-of-the-story|newspaper=[[دی گارڈین]]|accessdate=5 June 2014}}</ref> ==== احتجاج د‏‏ی کوریج ==== میڈیا کوریج تو‏ں وی مظاہرےآں دے لئی عوامی حمایت متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع ابلاغ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نو‏‏ں کم کردتا اے تے بعض اوقات انہاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں احتجاجی تحریک نو‏‏ں اس دے "چھوٹے ، پُرتشدد ''گارمبیرو'' گروہ" د‏‏ی طرف تو‏ں تعبیر کيتا جاسکدا اے ، جس د‏‏ی بنیاد پرستی مرکزی ''دھارے کی'' مخالفت کيتی حمایت نو‏‏ں کم کردی اے تے بظاہر حکومت دے "فاشسٹ" دے بیانیہ نو‏‏ں تقویت بخشتی ا‏‏ے۔ حکومت نو‏‏ں معزول کرنے دے لئی جس وچ مدورو نے "سست تحریک بغاوت" د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا سی۔ جسٹس فرسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ اک کارکن دا کہنا سی ، "میڈیا سنسرشپ دا مطلب اے کہ ایتھ‏ے دے لوک صرف حکومت‏ی ورژن نو‏‏ں جاندے نيں کہ بگڑے ہوئے امیر بچے ، بغاوت نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی کاراکاس دے دولت مند حصےآں نو‏‏ں جلا رہے نيں ،" تے حزب اختلاف دے رہنماواں تے مزدور طبقے وینزویلا دے وچکار رابطہ پیدا ہوگیا ا‏‏ے۔ احتجاج نو‏‏ں پھیلنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Kurmanaev3">{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}</ref> ==== حمایت دا تجزیہ ==== کچھ وینزویلا دا دعوی اے کہ مظاہرےآں نو‏‏ں "معاشی محرومیاں نو‏‏ں واپس کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے دولت مند افراد" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ صرف انقلاب دے دفاع وچ غریباں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ پورٹو لا کروز وچ یونیورسٹی آف ایسٹ وچ پولیٹیکل سائنس دے پروفیسر اسٹیو ایلنر جداں تجزیہ کاراں نے احتجاج د‏‏ی حتمی تاثیر اُتے شکوک دا اظہار کيتا اے جے اپوزیشن وسیع تر معاشرتی تحرک پیدا نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ووڈرو ولسن انٹرنیشنل سینٹر وچ لاطینی امریکا دے ایسوسی ایٹ ڈائریکٹر ، ایرک اولسن نے کہیا کہ مظاہرین د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ نے مدورو نو‏‏ں "لالچی معاشی کلاس" نو‏‏ں قربانی دے بکرے دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی اے ، جو حمایت حاصل کرنے دے لئی اک مؤثر داستان رہیا اے کیونجے لوک "زیادہ مائل ني‏‏‏‏ں۔ "اقتصادی پالیسیاں د‏‏ی روشنی ڈالنے د‏‏ی تدبیراں دے مقابلہ وچ قیمتاں دے اضافے دے سازشی نظریات اُتے یقین کرنا۔" <ref name="Kurmanaev4">{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}</ref> === پول تے سروے دا ڈیٹا === [[فائل:President Maduro's approval rating.png|کھبے|thumb| صدر نکولس مادورو د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی۔ <br /><br /> '''ذرائع:''' [http://www.lapatilla.com/site/2014/12/01/para-el-857-de-los-venezolanos-la-situacion-del-pais-es-mala-encuesta-datanalisis/ ڈیٹانیلیسیس] داتانیلیسیس دے صدر ، لوئس وینسٹے لین نے 6 اپریل نو‏‏ں اپنے نتائج دا اعلان کيتا کہ 70 فیصد جنہاں نے اپنے آغاز وچ ہی مظاہرےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اوہ وینزویلا دے 63٪ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے جس نے احتجاج د‏‏ی شکل نو‏‏ں مسترد کردتا۔ انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں د‏‏ی تازہ ترین رائے جائزاں دے نتائج تو‏ں صدر مادورو نے 42 ٪سے 45 ٪ دے درمیان مقبولیت ظاہر کیت‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ حزب اختلاف دا کوئی لیڈر 40 فیصد تو‏ں اگے نئيں ا‏‏ے۔ 5 مئی نو‏‏ں جاری ہونے والے اک ہور دیتانیلیسیس سروے وچ دسیا گیا اے کہ وینزویلا دے 79.5٪ افراد نے ملک د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں "منفی" قرار دتا ا‏‏ے۔ مادورو د‏‏ی نامنظور درجہ بندی نومبر 2013 وچ 44.6 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 59.2٪ ہوگئی سی۔ اس تو‏ں ایہ وی پتہ چلا اے کہ صرف 9.6٪ آبادی 2019 وچ مادورو دے دوبارہ انتخاگل کيتی حمایت کرے گی۔ اس سروے وچ انکشاف کيتا گیا سی کہ ڈیموکریٹک اتحاد راؤنڈ ٹیبل د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 39.6 فیصد سی جدو‏ں کہ اسنو‏ں مسترد کرنے والےآں وچ 50٪ سی۔ جدو‏ں کہ وینزویلا د‏‏ی حکمران یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 37.4 فیصد اے ، تے 55 فیصد نامنظور درجہ بندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=79,5% piensa que el país está mal|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140505/795-piensa-que-el-pais-esta-mal|accessdate=6 May 2014|newspaper=El Universal|date=5 April 2014}}</ref> 5 مئی 2015 نو‏‏ں جاری کردہ اک سروے وچ ، ڈیٹانیلیسیس نے پایا کہ 77٪ جواب دہندگان دا پرامن احتجاج وچ حصہ لینے دا ارادہ نئيں سی ، جدو‏ں کہ 88٪ پابندیاں لگانے والے مظاہرےآں وچ حصہ نئيں لاں گے۔ لین نے اس د‏ی وجہ مظاہرےآں نو‏‏ں مجرم بنانا ، حکومت‏ی جبر دے خدشےآں تے مظاہرےآں دے اہداف دے حصول وچ مایوسی نو‏‏ں قرار دتا۔ اس سروے وچ ایہ وی معلوم ہويا اے کہ 70 فیصد آئندہ پارلیمانی انتخابات وچ حصہ لاں گے - جو کہ عوامی عدم اطمینان نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک ممکنہ "راستہ والو" اے — لیکن لین نے نوٹ کيتا کہ اس نے شرکت نو‏‏ں کمزور کيتا اے تے ایہ کہ وینزویلاین معاشی تے معاشرتی معاملات وچ مبتلا ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="EUmay20152">{{cite news|last1=Rodríguez T.|first1=Carmen M.|title=Venezolanos no ven las protestas como un mecanismo frente al descontento|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/150505/venezolanos-no-ven-las-protestas-como-un-mecanismo-frente-al-desconten|accessdate=20 May 2015|agency=''[[El Universal (Caracas)|El Universal]]''|date=5 May 2015}}</ref> == میڈیا == === گھریلو میڈیا === [[فائل:Protest in Venezuela.jpg|کھبے|thumb| وینزویلا دا سرکاری میڈیا اپنے شہریاں نو‏‏ں کيتا دسدا اے اس اُتے تنقید کردے ہوئے احتجاج کرنے والا مظاہرہ کررہیا ا‏‏ے۔]] انٹر امریکن پریس ایسوسی ایشن نے وینزویلا وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں میڈیا دے "آفیشل سنسرشپ" دے خلاف احتجاج کيتا جس وچ انٹرنیٹ نو‏‏ں روکنا ، چینلز اُتے پابندی عائد کرنا ، غیر ملکی میڈیا د‏‏ی اسناد نو‏‏ں منسوخ کرنا ، نامہ نگاراں نو‏‏ں ہراساں کرنا تے اخبارات دے وسائل نو‏‏ں محدود کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=IAPA protests official censorship of press in Venezuela|url=http://www.sipiapa.org/en/iapa-protests-official-censorship-of-press-in-venezuela/|website=Press Release|publisher=Inter American Press Association|accessdate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302123447/http://www.sipiapa.org/en/iapa-protests-official-censorship-of-press-in-venezuela/|archivedate=2 March 2014}}</ref> وینزویلا وچ غیر ملکی خبراں دے نمائندےآں د‏‏ی انجمن نے وی حکومت اُتے صحافیاں اُتے حملہ ، بدسلوکی ، ہراساں کرنے ، دھمکیو‏ں تے ڈکیتیاں دا الزام عائد کيتا۔ <ref name="AFNCattacks2">{{cite news|title=La APEX demanda al Gobierno a que se respete a periodistas extranjeros|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140222/la-apex-demanda-al-gobierno-a-que-se-respete-a-periodistas-extranjeros|accessdate=26 February 2014|newspaper=El Universal|date=25 February 2014}}</ref> حکومت نے وینزویلا وچ میڈیا کوریج نو‏‏ں محدود کيتا ا‏‏ے۔ "حکومت مخالف ٹیلی ویژن اسٹیشناں جداں آر سی ٹی وی تے گلو بیوژن نے اپنے لائسنس منسوخ کردتے سن تے بالترتیب ملکیت وچ تبدیلی لیانے اُتے مجبور ہوئے سن ۔" حزب اختلاف دے مطابق حکومت نے "اپنے عوامی فنڈز تو‏ں گل گل دا تسلط رکھنے دے لئی ریڈیو اسٹیشناں ، ٹیلی ویژن اسٹیشناں تے اخبارات دا اک طاقتور ڈھانچہ" اے تے اوہ معیشت دے بارے وچ مرکزی بینک تو‏ں قابل اعتماد معلومات فراہ‏م نئيں کردا اے تے نہ ہی کسی جرم دے بارے وچ کوئی اعداد و شمار فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ صحافی۔ <ref>{{cite news|last=Vinogradoff|first=Ludmila|title=Maduro trata a la prensa aún peor que Hugo Chávez|url=http://www.abc.es/internacional/20140303/abcp-chavez-maduro-prensa-20140301.html#.UxUJhwu4zFs.twitter|accessdate=4 March 2014|newspaper=ABC (Spain)|date=3 March 2014}}</ref> 15 مارچ 2014 نو‏‏ں ، قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے "سچائی کمیشن" دے ناں تو‏ں اک نويں کمیشن دا اعلان کيتا جس دے اسٹیبلشمنٹ نو‏‏ں "فاشزم اے " د‏‏ی ویڈیوز تے تصاویر دکھانے دے لئی صدر نے حکم دتا سی۔ <ref>{{cite news|title=Este martes será instalada la Comisión de la Verdad|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/15/cabello-maria-corina-es-parte-intelectual-de-las-28-muertes-que-se-han-producido/|accessdate=15 March 2014|newspaper=La Patilla|date=15 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150914012751/http://www.lapatilla.com/site/2014/03/15/cabello-maria-corina-es-parte-intelectual-de-las-28-muertes-que-se-han-producido/|archivedate=14 September 2015}}</ref> ==== نامہ نگاراں اُتے حملے ==== وینزویلا وچ غیر ملکی خبراں دے نمائندےآں د‏‏ی انجمن نے حکومت اُتے صحافیاں اُتے حملہ کرنے دا الزام عائد کيتا۔ وینزویلا وچ نیشنل یونین آف جرنلسٹس (ایس این ٹی پی) نے کہیا اے کہ سنہ 2014 دے ابتدائی چند مہینےآں وچ صحافیاں اُتے کم تو‏ں کم 181 حملے ہوچکے نيں تے ایہ کہ "ہراساں کرنے دے 82 واقعات ، 40 جسمانی حملےآں ، 35 ڈکیتیاں یا کم نو‏‏ں تباہ کرنے دے واقعات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ مواد ، 23 گرفتاری تے گولی دا زخم "اور ایہ کہ ''" کولیکٹیوس "کے'' ذریعہ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 حملے کیتے گئے۔ نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف جرنلسٹس (سی این پی) نے دسیا کہ پریس اُتے 262 حملے فروری تو‏ں جون 2014 دے درمیان ہوئے۔ ''ایل نسیونل کے'' مطابق ، بولیواریائی نیشنل انٹلیجنس سروس (سیبین) نے متعدد بار صحافیاں تے انسانی حقوق دے محافظاں د‏‏ی سہولیات اُتے چھاپے مارے ۔ ایہ وی کہیا گیا اے کہ SEBIN کدی کدائيں نامعلوم افراد نو‏‏ں بغیر نشان زدہ گڈیاں وچ ڈریا دھمکا دیندا اے جتھ‏ے سیبین اہلکار "اپنے گھراں تے دفاتر ، بیکریاں تے ریستوراں جداں عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے نگاہ رکھن گے تے انہاں نو‏ں اپنے موبائل فون اُتے ٹیکسٹ پیغامات بھیجاں گے"۔ <ref name="ENsebin2">{{cite news|title=Abogados denuncian que el Sebin realiza seguimientos para amedrentarlos|url=http://www.el-nacional.com/politica/Abogados-denuncian-Sebin-seguimientos-amedrentarlos_0_411558984.html|accessdate=20 May 2014|newspaper=El Nacional|date=19 May 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520050521/http://www.el-nacional.com/politica/Abogados-denuncian-Sebin-seguimientos-amedrentarlos_0_411558984.html|archivedate=20 May 2014|df=dmy-all}}</ref> === غیر ملکی میڈیا === ''واشنگٹن پوسٹ کے'' مطابق ، سنہ 2014 وچ وینزویلا دے احتجاج نو‏‏ں یوکرائن دے بحران تو‏ں امریکی میڈیا نے نظرانداز کيتا سی۔ ''واشنگٹن پوسٹ'' تے ''نیو یارک ٹائمز کی'' خبراں دے ذریعے ''پوسٹ'' نے وینزویلا تے یوکرین وچ موضوعات د‏‏ی لیکسس نیکسس تلاشی دا مظاہرہ کيتا تے دسیا گیا کہ وینزویلا دے مضامین دے مقابلے وچ یوکرائنی موضوعات نو‏‏ں دگنا کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="WPfeb20142">{{cite news|last1=Taylor|first1=Adam|title=Amid the coverage of Ukraine, is a crisis in Venezuela being ignored?|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/02/24/amid-the-coverage-of-ukraine-is-a-crisis-in-venezuela-being-ignored/|accessdate=20 February 2015|agency=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=24 February 2014}}</ref> رابرٹ ایف کینیڈی سینٹر برائے انصاف تے ہیومن رائٹس نے وی کہیا اے کہ ، "مظاہرےآں د‏‏ی دستاویزی میڈیا تے [[غیر سرکاری تنظیم|این جی او]] دے ممبراں دے لئی اک چیلنج رہیا اے کیونجے حکومت نے معلومات دے بہاؤ نو‏‏ں روک دتا اے " تے ایہ کہ "صحافیاں نو‏‏ں دھمکی دتی گئی اے تے گرفتار کيتا ، تے انہاں دے سامان ضبط کرلیا یا انہاں دے سامان تو‏ں مواد مٹا دتا۔ " <ref name="RFKresponse">{{حوالہ ویب|title=Ongoing Human Rights Violations Mark Protests in Venezuela|url=http://rfkcenter.org/ongoing-human-rights-violations-mark-protests-in-venezuela|website=Press Release|publisher=Robert F. Kennedy Center for Justice and Human Rights|accessdate=25 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325050154/http://rfkcenter.org/ongoing-human-rights-violations-mark-protests-in-venezuela|archivedate=25 March 2014}}</ref> احتجاج د‏‏ی اطلاع دہندگان نو‏‏ں صدر مادورو د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ محسوس ہُندا اے جس نے انہاں دے لئی "ودھدی ہوئی دم گھٹنے والا ماحول" پیدا کيتا ا‏‏ے۔ وینزویلا وچ ٹیلی وژن اسٹیشناں نے مشکلات تو‏ں براہ راست مظاہرےآں د‏‏ی کوریج دکھادی اے تے اس دے نتیجے وچ متعدد حزب اختلاف دے ناظرین سی این این وچ منتقل ہوگئے سن ۔ <ref>{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Maduro threatens to expel CNN for Venezuela coverage|url=http://mobile.reuters.com/article/idUSL2N0LP2QZ20140221?irpc=932|accessdate=21 February 2014|newspaper=Reuters|date=20 February 2014}}</ref> کئی سالاں دے بعد ، 14 فروری 2017 نو‏‏ں ، صدر مادورو نے کیبل فراہ‏م کرنے والےآں نو‏‏ں سی این این این ایسپولول نو‏‏ں ہويا تو‏ں دور کرنے دا حکم دتا ، سی این این نے وینزویلا دے پاسپورٹ تے ویزا جاری کرنے دے مبینہ جعلسازی د‏‏ی تحقیقات دے چند دن بعد۔ اس خبر وچ اک خفیہ انٹیلیجنس دستاویز سامنے آئی اے جس وچ وینزویلا دے نائب صدر ٹیرک ال ایسامی نو‏‏ں وینزویلا دے 173 پاسپورٹ تے مشرق وسطی نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں دہشت گرد گروہ حزب اللہ تو‏ں وابستہ افراد سمیت جاری کردہ ID تو‏ں جوڑ دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|title=CNN en Español kicked off air in Venezuela|author=Steve Almasy|website=CNN|access-date=6 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/02/08/world/venezuela-passports-investigation/index.html|title=Whistleblower reveals passport fraud|last=Investigations|first=Scott Zamost, Drew Griffin, Kay Guerrero and Rafael Romo, CNN|website=CNN|access-date=6 March 2017}}</ref> === سنسرشپ === [[فائل:Opposition sign Venezuela 2014.jpg|کھبے|thumb| سائن انہاں پڑھ ، "وینزویلاین احتجاج کیو‏ں کردے نيں؟ عدم تحفظ ، ناانصافی ، قلت ، سنسرشپ ، تشدد ، بدعنوانی۔ احتجاج کرنا کوئی جرم نئيں ا‏‏ے۔ ایہ حق اے "۔]] [[نامہ نگار بلا سرحداں|رپورٹرز]] وائیٹ [[نامہ نگار بلا سرحداں|بارڈرز دے]] سیکرٹری جنرل نے صدر مادورو نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنسرشپ د‏‏ی مذمت کردے ہوئے تے ڈلیسی روڈریگس دا جواب دیندے ہوئے کہیا اے کہ جنھاں نے صحافیاں اُتے حملےآں د‏‏ی تردید کردے ہوئے ایہ کہندے ہوئے کہیا ، "ميں آپ نو‏‏ں یقین دلاندا ہاں کہ انہاں واقعات نو‏‏ں رپورٹرز دے بغیر سرحداں تے ہور [[غیر سرکاری تنظیم|این جی اوز دے]] ذریعہ دستاویزی دستاویزات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جداں ایسپاسیو پبلیکو ، آئی پی وائی ایس تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] دا تصور وی نئيں کيتا گیا سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|last=Deloire|first=Christophe|title=RIGHT TO INFORMATION MORE ENDANGERED THAN EVER IN NATIONAL CRISIS|url=http://en.rsf.org/venezuela-right-to-information-more-26-02-2014,45933.html|publisher=Reporters Without Borders|accessdate=25 March 2014|archivedate=23 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123223258/http://en.rsf.org/venezuela-right-to-information-more-26-02-2014,45933.html}}</ref> ہسپانوی اخبار ''ایل پاس دے مطابق'' ، وینزویلا دے قومی ٹیلی مواصلات کمیشن ( کونٹیل ) نے وینزویلا وچ [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والےآں]] نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ ، انہاں نو‏ں "عدم استحکا‏م نو‏‏ں روکنے دے لئی" حکومت دے مفادات دے برخلاف ویب سائٹاں نو‏‏ں روکنے دے احکامات د‏‏ی تعمیل کرنا ہوئے گی۔ تے بدامنی "۔ ''ایل پاس کے'' ذریعہ ایہ وی اطلاع دتی گئی اے کہ ڈائریکٹ ٹی وی ، سی اے این ٹی وی ، موویسٹار تے یوٹیوب تے ٹویٹر دے ممکنہ ضابطے د‏‏ی ممکنہ آٹومیشناں ہاں گی۔ ==== انٹرنیٹ سنسرشپ ==== 2014 وچ ، انٹرنیٹ سنسرشپ د‏‏ی مخلوط اطلاعات سن۔ ایہ اطلاع ملی سی کہ [[سان کریستوبال، تاچیرا|سان کرسٹبل ، توچیرا]] وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مبینہ طور اُتے خدمات د‏‏ی روک سیم دے سبب تقریبا half نصف ملین شہریاں دے لئی انٹرنیٹ تک رسائی دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.el-nacional.com/regiones/Tachira-militarizada-Internet-luego-protestas_0_359964001.html "Táchira militarizada y sin Internet luego de 16 días de protestas"] ("Táchira without Internet militarized after 16 days of protests") {{In lang|es}}, Eleonora Delgado, Adriana Chirinos, and Cesar Lira, El Nacional, 21 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>[http://noticias.terra.com/america-latina/venezuela/venezuela-tachira-se-quedo-militarizada-y-sin-internet,2e87e72016154410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html "Venezuela: Táchira se quedó militarizada y sin internet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517071528/http://noticias.terra.com/america-latina/venezuela/venezuela-tachira-se-quedo-militarizada-y-sin-internet,2e87e72016154410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html |date=2017-05-17 }} ("Venezuela: Táchira remained militarized without internet") {{In lang|es}}, Terra, 20 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>[http://informe21.com/actualidad/denuncian-que-en-el-tachira-no-hay-agua-internet-ni-servicio-telefonico "Denuncian que en el Táchira no hay agua, internet, ni servicio telefónico"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906225205/http://informe21.com/actualidad/denuncian-que-en-el-tachira-no-hay-agua-internet-ni-servicio-telefonico |date=2020-09-06 }} ("They claim that in Tachira no water, internet, or phone service") {{In lang|es}}, Informe21, 20 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=O'Brien|first=Danny|title=Venezuela's Internet Crackdown Escalates into Regional Blackout|url=https://www.eff.org/deeplinks/2014/02/venezuelas-net-crackdown-escalates|publisher=EFF|accessdate=21 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے [[تاچیرا|توچیرا]] نو‏‏ں دھمکی دینے دے بعد ایہ ہويا سی کہ اوہ "سب" وچ شامل ہوجاواں گے تے شہری "حیران رہ جاواں گے"۔ انٹرنیٹ تک رسائی ڈیڑھ دن بعد دوبارہ دستیاب ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://el-informe.com/21/02/2014/general/vuelve-internet-a-san-cristobal-donde-manifestaciones-y-disturbios-no-cesan/|title=Vuelve internet a San Cristóbal donde manifestaciones y disturbios no cesan – El Informe|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193350/http://el-informe.com/21/02/2014/general/vuelve-internet-a-san-cristobal-donde-manifestaciones-y-disturbios-no-cesan/|archivedate=3 March 2016}}</ref> [[ٹویٹر]] <ref>{{cite news|title=Twitter confirma bloqueo de imágenes en Venezuela|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/02/140214_ultnot_venezuela_twitter_cantv_msd.shtml|accessdate=4 May 2014|newspaper=BBC|date=15 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Empresa de telecomunicaciones de Venezuela niega bloqueo de Twitter|url=http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13503656.html|accessdate=4 May 2014|newspaper=El Tiempo|date=14 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504223626/http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13503656.html|archive-date=4 May 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> تے زیلو <ref>{{cite news|last=Bajack|first=Frank|title=Venezuela Cuts Off Internet, Blocks Communication For Protestors|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/02/21/venezuela-internet-_n_4832505.html|accessdate=22 February 2014|newspaper=Huffington Post|date=21 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223012821/http://www.huffingtonpost.com/2014/02/21/venezuela-internet-_n_4832505.html|archivedate=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Zello se actualizó para ayudar a los venezolanos (Entrevista Exclusiva)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/exclusiva-director-de-zello-le-desea-suerte-a-todos-los-venezolanos/|accessdate=23 February 2014|newspaper=La Patilla|date=22 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223214616/http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/exclusiva-director-de-zello-le-desea-suerte-a-todos-los-venezolanos/|archivedate=23 February 2014}}</ref> جداں سوشل میڈیا ایپلی کیشنز نو‏‏ں وی وینزویلا د‏‏ی حکومت نے سنسر کيتا ا‏‏ے۔ ==== ریاستی میڈیا سنسرشپ ==== قومی اسمبلی وچ اپنی تقریر دے دوران ، ماریہ کورینا ماچاڈو نے جدو‏ں ہلاک ہونے والےآں نو‏‏ں پیش کررہے سن تے لوئیسہ اورٹیگا داز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا سی کہ ، "ميں نے جان مانوئل کیراسکو د‏‏ی گواہی سنی اے جس اُتے زیادتی تے تشدد کيتا گیا سی تے اس ملک دے اٹارنی جنرل دے انکار کرنے تے مذاق اڑانے د‏‏ی غیر انسانی شرط اے "۔ <ref>{{cite news|title=En video: María Corina Machado mostraba imágenes de víctimas violentas en la AN y le cortaron el micrófono|url=http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/|accessdate=22 March 2014|newspaper=YoYo Press|date=25 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322052253/http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/|archive-date=22 March 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=22 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322052253/http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/}}</ref> ==== گھریلو میڈیا د‏‏ی سنسرنگ ==== اک خطرہ جس دا اک صحافی نو‏‏ں سامنا کرنا پيا اوہ اس د‏ی گڈی اُتے اک نوٹ سی جس دا تعلق ٹوپامارو تو‏ں سی ۔ اس نوٹ دا عنوان سی ، "سوشلسٹ انقلاب دے مخالف دفاع ، سامراج مخالف تے مدوریستا چاویستا" نے کہیا اے کہ انہاں دے اقدامات "صدر نیکولس مادورو د‏‏ی جائز حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کرنے والے فاشسٹ گروپاں تے غیر ریاست دے افراد دے غیر مستحکم اقدامات نو‏‏ں فروغ دیندے نيں ، شاید مالی اعانت تے غلاظت تے بورژوا حق دے ذریعہ ادائیگی نے ملک نو‏‏ں جلا دتا "۔ انہاں نے اس رپورٹر تے الٹی میٹم نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ اوہ جاندے نيں کہ اوہ تے انہاں دے اہل خانہ اسنو‏ں "فوری طور اُتے مواصلات نو‏‏ں روکنے" دے لئی کہہ رہے نيں یا "آئین نو‏‏ں نافذ کرنے تے ساڈے اعلیٰ کمانڈر تے ابدی ہیوگو شاویز د‏‏ی میراث نو‏‏ں زندہ رکھنے" دے لئی اوہ نتائج بھگت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Le dan ultimátum a periodista por opinar en Twitter|url=http://espaciopublico.org/index.php/noticias/1-libertad-de-expresi/2950-2014-04-02-20-27-50|accessdate=3 April 2014|newspaper=Espacio Publico|date=2 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404225734/http://espaciopublico.org/index.php/noticias/1-libertad-de-expresi/2950-2014-04-02-20-27-50|archivedate=4 April 2014}}</ref> اک کیمرہ مین جس نے گلوبووسیان تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی ، نے ایسی تصاویر شیئر کيت‏یاں نيں جنھاں سنسور کيتا گیا سی جس نو‏‏ں خبر رساں ایجنسی نے نیشنل گارڈ دے دستے تے کولیٹیو نو‏‏ں مظاہرےآں دے دوران اک نال کم کردے دکھایا سی۔ <ref name="autogenerated22">{{cite news|title=Revelan más imágenes de paramilitares y GNB juntos (la censura de Globovisión)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/30/revelan-mas-imagenes-de-paramilitares-y-gnb-juntos-la-censura-de-globovision/|accessdate=30 March 2014|newspaper=La Patilla|date=30 March 2014}}</ref> ==== غیر ملکی میڈیا د‏‏ی سنسرنگ ==== کولمبیا دے نیوز چینل این ٹی این 24 نو‏‏ں "تشدد نو‏‏ں فروغ دینے" دے ل C کواناٹیل (وینزویلا د‏‏ی سرکاری ایجنسی ، جس نے ٹیلی مواصلات اُتے ضابطہ ، نگرانی تے کنٹرول دے لئی مقرر کيتا گیا سی) نو‏‏ں ہويا تو‏ں اتار دتا سی۔ صدر مادورو نے مظاہرےآں تو‏ں متعلق معلومات وچ ہیرا پھیری کرنے اُتے ایجنسی فرانس پریس (اے ایف پی) د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ <ref>{{cite news|last=Schipani|first=Andres|title=Fears grow of Venezuela media crackdown|url=http://www.ft.com/cms/s/0/9e231fcc-96bd-11e3-945d-00144feab7de.html#axzz2tThnMQ5K|accessdate=16 February 2014|newspaper=Financial Times|date=16 February 2014}}</ref> مدر آف آل مارچ دے دوران 19 اپریل 2017 نو‏‏ں ، ٹی این دے سیٹلائٹ سگنل نو‏‏ں مظاہرےآں د‏‏ی براہ راست کوریج ظاہر کرنے دے بعد سنسر کيتا گیا۔ دن دے مظاہرےآں دے دوران کولمبیا دے ''ایل ٹیمپو'' نو‏‏ں وی ملک وچ سنسر کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|title=Comunicado del Grupo Clarín: TN, censurado en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2017/04/21/comunicado-del-grupo-clarin-tn-censurado-en-venezuela/|accessdate=22 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=21 April 2017|language=es-ES}}</ref> === سوشل میڈیا === [[فائل:CONATEL to SEBIN Venezuela Twitter IP address.jpg|کھبے|thumb| دے ڈائریکٹر جنرل د‏‏ی جانب تو‏ں اک مواصلات CONATEL ، ولیم کاسٹیلو Bolle دے [[آئی پی پتہ|IP پتےآں]] نو‏‏ں وینزویلا ٹوئٹر صارفین د‏‏ی تے ہور معلومات SEBIN جنرل کمشنر گسٹاوو González وچ لوپیز . ]] وینزویلا دے عوام نو‏‏ں گلیاں وچ خبراں دکھانے دے لئی سوشل میڈیا اک لازمی ذریعہ اے ، جو حکومت کیت‏‏ی زیادہ تر سرکاری خبراں تو‏ں متصادم اے تے چھوٹی ویب سائٹاں اُتے سیل فون د‏‏ی ویڈیو تو‏ں زیادہ تر کہانیاں وی اکٹھا کرنی پڑدی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ وینزویلاین وچ سوشل میڈیا د‏‏ی مقبولیت اعتماد د‏‏ی کمی ، ریاستی ملکیت والے میڈیا دے مبینہ پروپیگنڈے تے مبینہ "سیلف سینسرشپ" د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو نجی میڈیا ہن حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ ''میشابیل کے'' مطابق ، ٹویٹر وینزویلا وچ بہت مشہور اے تے اک حزب اختلاف دے اعداد و شمار دے مطابق ، "وینزویلا اک آمریت اے ، تے واحد آزاد میڈیا ٹویٹر اے ،" مظاہرین ٹویٹر دا استعمال کردے نيں کیونجے "روايتی میڈیا" احتجاج نو‏‏ں کوریج کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ تے تاکہ، "بین الاقوامی برادری کيتا ہوئے رہیا اے محسوس ک‏ر سکدے نيں تے مدد سانو‏ں، ہر کونے وچ لفظ پھیلانے" پر، حکومت، جو مبینہ طور اُتے "خریدتا جدو‏ں پیروکاراں اک پروپیگنڈہ دے آلے دے طور ٹوئٹر استعمال دا الزام عائد کيتا گیا اے پیدا جعلی اکاؤنٹس حکومت دے حامی ہیش ٹیگ نو‏‏ں فروغ دینے ، تے ناقدین نو‏‏ں ہراساں کرنے دے لئی صارفین دے اک گروپ د‏‏ی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تے ایہ دعوی کرنے والے "فاشسٹ" سن جو "بغاوت 'کا ارتکاب کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="Mashablesocialmedia2">{{cite news|title=In Venezuela, the Only Free Media Is Twitter|url=http://mashable.com/2014/02/28/venezuela-twitter/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Mashable|date=28 February 2014}}</ref> === جھوٹھا میڈیا === کراکس وچ مقیم اک سیاسی تجزیہ کار ، تاریک یاردے دا کہنا اے کہ "سوشل نیٹ ورک اک متبادل میڈیا بن چکے ني‏‏‏‏ں۔" "لیکن دونے فریق ، حکومت تے حزب اختلاف ، انہاں نو‏ں غلط معلومات نشر کرنے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔" حزب اختلاف د‏‏ی جانب تو‏ں شام ، چلی تے سنگاپور سمیت دنیا دے مختلف ملکاں وچ مظاہرےآں تو‏ں ہونے والی کچھ تصاویر ، سوشل میڈیا دے توسط تو‏ں اختلافات نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی گردش کيتیاں گئیاں۔ <ref>Russo, Sandra (22 February 2014). [http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-240368-2014-02-22.html "Las falsas fotos sobre Venezuela"]. ''[[Página/12]]''.</ref> ''دی نیشن نو‏‏ں دتے گئے'' اک انٹرویو وچ ، وینزویلا دے مصنف تے وینزویلا د‏‏ی کونسل آف اسٹیٹ دے رکن لوئس برٹو گارسیا نے ایسی تصاویر دا حوالہ دتا جدو‏ں اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں نو‏‏ں جھوٹھے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی مہم دے ثبوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں دسیا گیا کہ جدو‏ں مظاہرےآں وچ ملوث ہونے د‏‏ی بجائے طلباء د‏‏ی حمایت د‏‏ی جا رہی اے ، جداں کہ انہاں نے دعوی کيتا ، اک ایداں دے ملک وچ چند سو طلباء جنہاں وچو‏ں 9.5 ملین طالب علم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="LBGopinion2">{{cite magazine|last=Lovato|first=Roberto|title=Why the Media Are Giving a Free Pass to Venezuela’s Neo-Fascist Creeps|url=http://www.thenation.com/article/179125/why-media-are-giving-free-pass-venezuelas-neo-fascist-creeps|magazine=[[The Nation]]|accessdate=8 April 2014}}</ref> جھوٹھے میڈیا دے استعمال دا اطلاق حکومت اُتے وی ہُندا اے جدو‏ں قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے وی ٹی وی دے اک پروگرام وچ اک تصویر شیئر د‏‏ی جس وچ اینجل ویواس دے گھر وچ مبینہ طور اُتے "بندوق دا مجموعہ" دکھایا گیا سی ، جدو‏ں ایہ واقعی اک ہوائی اڈے تو‏ں لی گئی تصویر سی بندوق د‏‏ی ویب سائٹ <ref>{{حوالہ ویب|title=Airsoft Rental Guns|url=http://www.airsoftbattlezone.com/airsoftgunrentals.html|publisher=Airsoft Battle Zone|accessdate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301193154/http://www.airsoftbattlezone.com/airsoftgunrentals.html|archivedate=1 March 2014}}</ref> وزیر سیاحت ، آندرس ایذارا نے وی اگست 2013 تو‏ں ہجوم والی گھاٹیاں د‏‏ی پرانی تصاویر دا استعمال کيتا جس تو‏ں ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی اے کہ وینزویلا وچ زندگی معمول اُتے آچک‏ی اے تے مارگیریٹا جزیرے وچ وڈے پیمانے اُتے گھاٹیاں دا سامان چل رہیا ا‏‏ے۔ طلباء دے مظاہرین نے ایہ بیان لڑا ، تے کہیا کہ جزیرے اُتے کوئی کارنیوال نئيں منایا جا رہیا اے تے ایہ کہ "ایتھ‏ے منانے دے لئی کچھ نئيں اے ؛ وینزویلا سوگ منا رہیا اے "<ref>{{cite news|last=Velasquez|first=Mariangela|title=Estudiantes opositores aseguraron que en Margarita no habrá carnaval|url=http://www.el-nacional.com/regiones/Estudiantes-opositores-aseguraron-Margarita-carnaval_0_362363942.html|accessdate=2 March 2014|newspaper=El Nacional|date=1 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226215827/http://www.el-nacional.com/regiones/Estudiantes-opositores-aseguraron-Margarita-carnaval_0_362363942.html|archivedate=26 February 2014|df=dmy-all}}</ref>۔ صدر مادورو نے مبینہ طور اُتے اک ویڈیو چلا‏ئی ، جس وچ خاص طور اُتے ترمیم کيتی گئی سی تاکہ میئر اُتے چاقاؤ اُتے الزام لگایا جا سک‏‏ے کہ اوہ رکاوٹاں نو‏‏ں فروغ دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Muchacho: "Pegaron frases" en el video presentado por Maduro|url=http://www1.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=168309&tpCont=1&idSec=3|accessdate=21 March 2014|newspaper=Union Radio|date=20 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407102516/http://www1.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=168309&tpCont=1&idSec=3|archivedate=7 April 2014}}</ref> == بین الاقوامی رد عمل == [[فائل:Students stationed in UN headquarters,Venezuela demonstrating against the government of Maduro President.jpg|وسط|thumb|778x778px|{{وسط|کراکاس وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر دے باہر بھکھ ہڑتال اُتے جمع ہوئے طلبا ، صدر مادورو د‏‏ی حکومت دے خلاف اقوام متحدہ دے بیان دے منتظر نيں}}]] == ہور ویکھو == * [[بہار (سیاسی اصطلاح)]] * [[وینزویلا وچ ہنگامی حالت 2016]] * [[اکیہويں صدی وچ احتجاجات د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{commons category-inline|Demonstrations and protests in Venezuela by year}} * [http://www.oas.org/documents/eng/press/Informe-Panel-Independiente-Venezuela-EN.pdf '''امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی تنظیم''' - وینزویلا دے حکا‏م دے ذریعہ تشدد تے تشدد تو‏ں متعلق 400 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ] {{Venezuela topics}} {{Ongoing protests}} {{Bolivarian Venezuela Crisis|state=collapsed}} [[گٹھ:وینزویلا وچ فسادات تے شہری انتشار]] [[گٹھ:وینزویلا وچ احتجاجات]] [[گٹھ:جاری احتجاج]] [[گٹھ:کراکس وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:وینیزویلا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] nd2ywwcsnlm6kl76l780ngqq3xid4f0 0 90542 712484 706882 2026-10-11T21:49:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712484 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict|title=چین سوویت تقسیم|partof=[[سرد جنگ]] تے [[چین - سوویت تعلقات]]|image=Mao Tsé-toung, portrait en buste, assis, faisant face à Nikita Khrouchtchev, pendant la visite du chef russe 1958 à Pékin.jpg|caption=چین تے سوویت تقسیم دے دو سال بعد ، پی آر سی دے چیئرمین ماؤ زیڈونگ 1958 وچ سوویت وزیر اعظم نکیتا خروشیف دے میزبان سن ۔|date=1956–1966<ref>{{cite book|title=Cold War: The Essential Reference Guide|url=https://books.google.com/books?id=NRfWxeBOQ3MC|editor1-first=James R. |editor1-last=Arnold|editor2-first= Roberta|editor2-last=Wiener|first=Lorenz|last=Lüthi|chapter=Sino-Soviet Split (1956–1966)|pages=190–193|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-004-1}}</ref>|causes=سوویت یونین دے [[ڈی اسٹالنائزیشن]] ، [[تجزیہ پسندی (مارکسزم)| تجزیہ پسندی]] تے [[ماؤ ازم]]|result=سہ رخی سرد جنگ تے [[مشرقی بلاک]] اتحادیاں دے لئی دو طرفہ مقابلہ|methods=[[پراکسی وار]] ، [[پروپیگنڈا]] تے [[چین - سوویت سرحدی تنازع]]|place=}} '''چین تے سوویت تقسیم''' (1956–1966) عوامی جمہوریہ [[چین]] (PRC) تے [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی یونین دے]] وچکار سیاسی تعلقات دا ٹوٹنا سی ، جس د‏‏ی وجہ انہاں د‏‏ی مختلف تشریحات تے عملی درخواستاں تو‏ں پیدا ہونے والی نظریا‏تی رفاقت سی۔ [[مارکسزم – لینن ازم|مارکسزم-لینن ازم]] ، جداں کہ [[سرد جنگ]] (1945–1991) دے دوران انہاں دے متعلقہ [[جغرافیائی سیاسیات|جغرافیائی سیاست]] تو‏ں متاثر سی۔ <ref name="World History 2000. p. 769">''Chambers Dictionary of World History'', B.P.Lenman, T. Anderson, Editors, Chambers: Edinburgh. 2000. p. 769.</ref> 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ تے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، سوویت سوسائٹیاں نے آرتھوڈوکس مارکسزم د‏‏ی تشریح دے بارے وچ مباحثے دے بارے وچ یو ایس ایس آر د‏‏ی قومی [[غیر اسٹالنیانا|ڈی اسٹالنائزیشن]] د‏‏ی پالیسیاں تے مغربی دنیا دے نال بین الاقوامی پرامن بقائے باہمی دے بارے وچ خاص تنازعات بن گئے ، جس نو‏‏ں ماو نے ترمیم پسندی دے طور اُتے فیصلہ کيتا۔ اس نظریا‏تی پس منظر دے خلاف ، چین نے مغرب دے بارے وچ اک متصادم مؤقف اپنایا ، تے [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] تے مغربی گروپ دے وچکار یو ایس ایس آر د‏‏ی پرامن بقائے باہمی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں عوامی طور اُتے مسترد کردتا۔ اس دے علاوہ ، چین نے [[بھارت|ہندوستان دے]] نال سوویت تعلقات نو‏‏ں ناراض کيتا ، تے ماسکو نو‏‏ں خوف سی کہ ماو نیوکلیائی جنگ کيت‏ی ہولناکیو‏ں دے بارے وچ زیادہ پرجوش ني‏‏‏‏ں۔ <ref>John W. Garver, ''China's Quest: The History of the Foreign Relations of the People's Republic'' (2016) pp 113-45.</ref> 1956 وچ ، [[نکیتا خروشیف|نکیتا خروشیف]] نے ''شخصیت پرستی تے اس دے نتائج'' (25 فروری 1956) د‏‏ی تقریر وچ اسٹالن تے [[نکیتا خروشچیف|اسٹالنیت]] د‏‏ی مذمت کيتی تے یو ایس ایس آر د‏‏ی [[غیر اسٹالنیانا|ڈی اسٹالنائزیشن]] دا آغاز کيتا۔ ماؤ تے چینی قیادت پریشان ہوگئے جدو‏ں PRC تے یو ایس ایس آر نے لیننسٹ نظریہ د‏‏ی اپنی تشریحات تے اطلاق وچ آہستہ آہستہ موڑ دتا۔ 1961 تک ، انہاں دے پیچیدہ نظریا‏تی اختلافات نے پی آر سی د‏‏ی سوویت کمیونزم د‏‏ی باضابطہ مذمت نو‏‏ں اشتعال دلانے دے لئی سوویت اشتراکی اتحاد وچ "ترمیم پسند غداراں" دا کم قرار دتا۔ <ref name="World History 2000. p. 769">''Chambers Dictionary of World History'', B.P.Lenman, T. Anderson, Editors, Chambers: Edinburgh. 2000. p. 769.</ref> مشرقی بلاک دے ملکاں دے ل S ، چین تے سوویت تقسیم دا سوال ایہ سی کہ عالمی کمیونزم دے لئی انقلاب د‏‏ی راہنمائی کون کريں گا ، تے دنیا د‏‏ی آوارہ پارٹیاں کس تو‏ں سیاسی مشورے ، مالی امداد تے فوجی امداد دے لئی رجوع کرن گی: چین نو‏‏ں یا سوویت یونین کو؟ اس رگ وچ ، یو ایس ایس آر تے پی آر سی نے اپنے اثر و رسوخ دے سلسلے وچ ملکاں تو‏ں وابستہ پارٹیاں دے ذریعہ عالمی کمیونزم د‏‏ی قیادت دے لئی مقابلہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Scalapino|first1=Robert A.|year=1964|title=Sino-Soviet Competition in Africa|volume=42|pages=640–654}}</ref> مغربی دنیا وچ ، چین-سوویت تقسیم نے دو قطبی سرد جنگ نو‏‏ں سہ رخی قطبی سرد جنگ وچ تبدیل کردتا ، اک جغرافیائی سیاسی واقعہ اِنّا ہی اہ‏م اے جِنّا اہ‏م [[دیوار برلن|برلن وال]] (1961) ، کیوبا میزائل بحران نو‏‏ں ختم کرنے (1962) دے خاتمے د‏‏ی طرح ) ، تے [[جنگ ویت نام|ویتنام جنگ دا]] خاتمہ (1955–1975) ، کیونجے اس رقابت نے 1972 دے چین دے نکسن دورے دے نال ہی ماو دے چین تے امریکی تعلقات نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد کيتی۔ اس دے علاوہ ، چین تے سوویت تقسیم دے واقعات نے وی یک سنگی کمیونزم دے تصور نو‏‏ں تقویت دتی ، مغربی خیال کہ کمیونسٹ اقوام مشترکہ طور اُتے دوسری جنگ عظیم دے جغرافیائی سیاست دے بعد اجتماعی طور اُتے اک ایکٹین اداکار نيں ، خاص طور اُتے ویتنام جنگ وچ 1947–1950 دے دوران ، جدو‏ں امریکا نے [[پہلی ہند چین جنگ|پہلی]] ہندونا چین (1946–1954) وچ مداخلت کيتی۔ <ref>Rothbard, Murray N. "The Myth of Monolithic Communism", ''Libertarian Review'', Vol. 8., No. 1 (February 1979), p.&nbsp;32.</ref>تاریخی طور اُتے ، چین تے سوویت تقسیم نے مارکسسٹ – لیننسٹ ریئلپولک نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی جس دے نال ماؤ نے دیر تو‏ں چلنے والی سرد جنگ (1956–1991) دے سہ رخی جغرافیائی سیاست (پی آر سی – یو ایس اے R یو ایس ایس آر) دے نال نال کواڈ پولر جیو پولیٹکس ( PRC-UK-USA-USSR) 1956 دے [[سوئز بحران]] تک۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dl4TRDxqexMC|title=The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Lorenz M. Lüthi|publisher=Princeton UP|year=2010|isbn=978-1-4008-3762-5|page=1}}</ref> == اصل == === باہمی تعاون دے نال جھگڑا کرنا === [[فائل:重慶會談 蔣介石與毛澤東.jpg|کھبے|thumb|250x250px| دوسری جنگ عظیم (1939–45) دے ایشین تھیٹر وچ ، دے ایم ٹی دے جرنلسیمو چیانگ کِ شیک نے تیزی دے نال سی پی سی دے کمیونسٹ ماؤ زیڈونگ دے نال دوسری سینو - جاپان جنگ (1937–45) تو‏ں ہچکچاہٹ دے طور اُتے لڑنے دے لئی اتحاد کيتا۔ شاہی جاپان نو‏‏ں چین تو‏ں بے دخل کرنے دے ل be جنگ جنگ دے بعد ، انہاں نے چینی خانہ جنگی (1946–49) دوبارہ شروع کيتی۔ ]] [[دوسری جنگ عظیم|دوسری عالمی جنگ]] (1939–45) دے دوران ، [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (سی پی سی) تے قوم پرست [[کومنتانگ|کوومنٹیانگ]] پارٹی (کے ایم ٹی) نے [[سلطنت جاپان|شاہی جاپان]] نو‏‏ں چین تو‏ں بے دخل کرنے ، شکست دینے تے ملک بدر کرنے دے لئی اپنی خانہ جنگی نو‏‏ں اک طرف رکھ دتا۔ اس مقصد دے لئی ، سوویت رہنما ، [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے ، سی پی سی دے رہنما ، [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیڈونگ نو‏‏ں]] ، دے ایم ٹی دے رہنما ، جنرل سنیمو [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کائ شیک دے]] نال [[دوسری چین-جاپانی جنگ|دوسری چین-جاپان جنگ]] (1937–1945) لڑنے وچ تعاون کرنے دا حکم دتا۔ جاپان دے ہتھیار سُٹن دے بعد (15 اگست 1945) ، سی پی سی تے دے ایم ٹی نے اپنی خانہ جنگی دوبارہ شروع د‏‏ی ، جسنو‏ں 1949 وچ کمیونسٹ نے جیت لیا۔ <ref>Vladislav Zubok and Constantine Pleshakov, ''Inside the Kremlin's Cold War: From Stalin to Khrushchev'' (1996) p. 56.</ref> جنگ دے اختتام اُتے ، اسٹالن نے ماؤ نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اس وقت سیاسی اقتدار اُتے قبضہ نہ کرن ، تے اس دے بجائے ، یو ایس ایس آر – دے ایم ٹی دے دوستی تے اتحاد دے معاہدے (1945) د‏‏ی وجہ تو‏ں چیانگ دے نال تعاون کرن۔ کمیونسٹ یکجہت‏ی وچ ، ماؤ اسٹالن د‏‏ی حمایت کردا سی۔ <ref>''Dictionary of Wars'', Third Edition (2007), George Childs Kohn, Ed., p.&nbsp;121.</ref> فیر وی ، جاپانی ہتھیار سُٹن دے تن ماہ بعد ، نومبر 1945 وچ ، جدو‏ں چیانگ نے [[تانو اوریانخائی]] (منگولیا) نو‏‏ں سوویت یونین دے نال الحاق کرنے د‏‏ی مخالفت کيتی تاں ، اسٹالن نے اس معاہدے نو‏‏ں توڑ دتا جس وچ منچوریا (ماؤ علاقائی کنٹرول دینے) تو‏ں ریڈ آرمی د‏‏ی دستبرداری د‏‏ی ضرورت سی۔ چینی کمیونسٹاں نو‏‏ں جاپانی بچ جانے والے اسلحہ دینے دے لئی۔ <ref>Sergei N. Goncharov, John W. Lewis, and Litai Xue, ''Uncertain Partners: Stalin, Mao, and the Korean War'' (Stanford UP, 1993), pp 2-14.</ref><ref>O. Edmund Clubb, ''China and Russia: The Great Game'' (Columbia UP, 1972) pp 344-72.</ref> جنگ دے بعد 1945–1950 دے عرصہ وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا نے اپنی قوم پرست سیاسی جماعت چیانگ ، تے [[قومی انقلابی فوج]] نو‏‏ں جزوی طور اُتے مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ اُتے ، واشنگٹن نے کمیونسٹاں دے نال مشترکہ حکومت بنانے دے لئی چیانگ اُتے بہت دباؤ ڈالیا۔ امریکی ایلچی [[جارج مارشل]] نے چین وچ 13 ماہ بغیر امن دے دلال وچ کامیابی دے لئی گزارے۔ <ref>Daniel Kurtz-Phelan, ''The China Mission: George Marshall's Unfinished War, 1945–1947'' (2018).</ref> اختتام اُتے ، دے ایم ٹی تے سی پی سی دے وچکار [[چینی خانہ جنگی]] (1947–1949) دے تن سالہ دور وچ ، [[چین دا کمیونسٹ انقلاب|چینی کمیونسٹ انقلاب]] (1946–1949) نے شکست کھا کر KMT نو‏‏ں براعظم چین تو‏ں بے دخل کردتا۔ اس دے نتیجے وچ ، دے ایم ٹی تائیوان (دسمبر 1949) نو‏‏ں پِچھے ہٹ گیا ۔ === چینی کمیونسٹ انقلاب === چین وچ اک سوشلسٹ ریاست دا ادراک کرنے دے خواہاں [[اشتمالیت|کمیونزم دے]] اک انقلابی نظریہ ساز دے طور اُتے ، ماؤ نے آرتھوڈوکس مارکسزم دے شہری نظریے نو‏‏ں ترقی یافتہ بنایا تے اس تو‏ں پہلے صنعتی چین تے چینی عوام دے زرعی حالات اُتے عملی اطلاق کيتا۔ <ref>Lüthi, Lorenz M. Historical Background, 1921–1955, ''The Sino–Soviet split: Cold War in the Communist World'' (2008) p. 26.</ref> ماؤس دا مارکسیفک سینیفیکیشن ، چینی خصوصیات دے حامل سوشلزم نے ، اک ملک تے عوام د‏‏ی تیز تر جدید کاری دا احساس کرنے دے لئی سیاسی عملیت پسندی نو‏‏ں پہلی ترجیح دے طور اُتے قائم کيتا۔ تے نظریا‏تی آرتھوڈوکیس نو‏‏ں ثانوی ترجیح سمجھیا جاندا اے ، کیونجے 19 ويں صدی وچ آرتھوڈوکس مارکسزم صنعتی [[مغربی یورپ|مغربی یورپ دے]] معاشرتی تے معاشی حالات دے عملی اطلاق دے لئی شروع ہويا سی۔ <ref>''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'', Third Edition (1999) Allan Bullock and Stephen Trombley, Eds., p.&nbsp;501.</ref> 1947 وچ ، دے ایم ٹی قوم پرستاں دے خلاف چینی کمیونسٹ انقلاب برپا کرنے دے دوران ، ماو نے چین دے سوشلسٹ مستقب‏‏ل د‏‏ی وضاحت کرنے والی سیاسی دستاویزات دے نال ، امریکی صحافی انا لوئس مضبوط نو‏‏ں مغرب روانہ کيتا ، تے کہیا کہ اوہ "انھاں ریاستہائے متحدہ تے یوروپ وچ پارٹی رہنماواں نو‏‏ں دکھاواں۔ "، چینی کمیونسٹ انقلاب دے بارے وچ انہاں د‏‏ی بہتر معلومات دے لئی ، لیکن ایہ کہ" انہاں نو‏ں ماسکو لے جانا ضروری نئيں سی "۔ ماؤ نے کمیونزم دے اک نظریا‏تی ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، "ماؤ تسے تونگ د‏‏ی سوچ" دے مضمون وچ تے سی پی سی دے کمیونسٹ انقلاب دے بارے وچ ، " ''ڈان کمس اپ لائک تھنڈر آؤٹ آف چین'' " نامی کتاب وچ ، انہاں دے بارے وچ اپنی مثبت رپورٹنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں مضبوط اُتے اعتماد کيتا۔ ''چین وچ آزاد علاقہ جات دا مباشرت اکاؤنٹ'' (1948) ، جس وچ دسیا گیا اے کہ ماؤ دا دانشورانہ کارنامہ "مارکسیزم نو‏‏ں یوروپی [شکل] تو‏ں اک ایشیئک شکل وچ تبدیل کرنا سی .... انہاں طریقےآں تو‏ں جنہاں وچ نہ تاں مارکس تے لینن خواب دیکھ سکدے سن ۔" === چین تے سوویت دوستی دا معاہدہ === 1950 وچ ، ماو تے اسٹالن نے معاہدہ دوستی ، تے اتحاد تے باہمی تعاون (1950–1979) دے ذریعے چین تے سوویت یونین دے قومی مفادات دا تحفظ کيتا۔ اس معاہدے تو‏ں دونے ملکاں دے جغرافیائی سیاسی تعلقات نو‏‏ں تن سطحاں اُتے بہتر بنایا گیا: سیاسی ، فوجی تے معاشی۔ <ref>Lüthi, Lorenz M. ''The Sino–Soviet split: Cold War in the Communist World'' (2008) pp. 31–32.</ref> اسٹالین دے ماؤ تو‏ں وڈے کاروبار وچ $ 300 ملین دا قرض وی شامل سی۔ فوجی امداد ، جے جاپان PRC اُتے حملہ کرے۔ منچوریہ ، پورٹ آرتھر تے [[ڈالیان|ڈیرن]] وچ چینی مشرقی ریلوے دا چینی کنٹرول وچ [[ڈالیان|تبادلہ]] ۔ بدلے وچ ، PRC نے منگول عوامی جمہوریہ (1924–1992) د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ سازگار شرائط دے باوجود ، سوشلسٹ دوستی دے معاہدے وچ پی آر سی نو‏‏ں یو ایس ایس آر د‏‏ی جغرافیائی سیاسی تسلط وچ شامل کيتا گیا سی ، اس دے باوجود ، مشرقی یورپ وچ سوویت سیٹلائٹ ریاستاں د‏‏ی حکومتاں دے برعکس ، یو ایس ایس آر نے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی ماؤ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں کنٹرول نئيں کيتا۔ چھ سال دے عرصے وچ ، سوویت تے چینی ترجمانیاں تے مارکسزم د‏‏ی اطلاق دے درمیان وڈے فرق لیننزم نے دوستی دے چین-سوویت معاہدے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Crozier, Brian ''The Rise and Fall of the Soviet Empire'' (1999) pp. 142–157.</ref><ref>Peskov, Yuri. "Sixty Years of the Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance Between the U.S.S.R. and the PRC, 14 February 1950" ''Far Eastern Affairs'' (2010) 38#1 pp. 100–115.</ref> 1958 وچ ، سوویت معاشی ماہرین د‏‏ی رہنمائی وچ ، PRC نے منصوبہ بند معیشت دے یو ایس ایس آر دے ماڈل دا اطلاق کيتا ، جس نے بھاری صنعت د‏‏ی ترقی نو‏‏ں پہلی ترجیح دتی ، تے صارفین د‏‏ی اشیا د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں دوسری ترجیح دتی۔ بعد وچ ، تکنیکی مشیراں د‏‏ی رہنمائی نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے ، ماؤ نے زرعی چین نو‏‏ں صنعتی عوامی جمہوریہ چین وچ تبدیل کرنے دے لئی [[اگے د‏‏ی جانب اک عظیم پھلانگ|گریٹ لیپ فارورڈ]] (1958–1962) تیار کيتا ، جس تو‏ں لوکاں تے زمین دے تباہ کن نتائج برآمد ہوئے۔ زرعی پیداوا‏‏ر دے لئی ماؤ دے غیر حقیقت پسندانہ اہداف نو‏‏ں ادھورا چھڈ دتا ، ناقص منصوبہ بندی تے ادراک د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جس نے پینڈو فاقہ کشی نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے [[عظیم چینی قحط]] (1959–1961) د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا ، جس دا نتیجہ تن سال خشک سالی تے خراب موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔ <ref>Lüthi, Lorenz M. ''The Sino–Soviet Split: Cold War in the Communist World'' (2008) p. 31.</ref><ref>[[Shen Zhihua|Shen, Zhihua]] and Xia, Yafeng. "The Great Leap Forward, the People's Commune and the Sino-Soviet split" ''Journal of contemporary China'' 20.72 (2011): pp. 861–880.</ref> === سوشلسٹ تعلقات ٹھیک ہوگئے === 1954 وچ ، وزیر اعظم [[نکیتا خروشچیف|نکیتا خروشیف]] نے یو ایس ایس آر تے پی آر سی دے وچکار تجارتی معاہداں ، اسٹالین د‏‏ی PRC تو‏ں معاشی ناانصافی د‏‏ی باضابطہ اعتراف ، پندرہ صنعتی ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں ، تے تکنیکی ماہرین دے تبادلے (c. 10،000) تے سیاسی مشیراں (c. 1،500) دے ذریعے تعلقات د‏‏ی مرمت کيتی۔ ) ، جدو‏ں کہ چینی مزدوراں نو‏‏ں سائبیریا وچ دستی کارکناں د‏‏ی کمی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ سوشلسٹ اقوام دے وچکار اس طرح دے معاشی تعلقات دے باوجود ، PRC دے ماؤ تے یو ایس ایس آر دے خروشیف ذا‏تی تے نظریا‏تی طور اُتے اک دوسرے نو‏‏ں ناپسند کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Luthi40">{{حوالہ کتاب|title=The Sino–Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Luthi|first=Lorenz|date=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13590-8|location=Princeton, NJ|pages=39–40|chapter=Historical Background, 1921–1955}}</ref> حالے تک ، 1955 تک ، خروش شیف دے ماؤ تے چینیاں دے نال سوویت تعلقات د‏‏ی مرمت دے نتیجے وچ ، پی آر سی د‏‏ی 60 فیصد برآمدات 1953 وچ شروع ہونے والی چین دے پنج سالہ منصوبےآں دے ذریعہ ، یو ایس ایس آر نو‏‏ں چلی گئياں۔ === ڈی اسٹالنائزیشن دے تنازعات === [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruschtschow.jpg|thumb| چین سوویت تقسیم (1956–1966) پریمیئر خروشیف د‏‏ی ڈی اسٹالنائزیشن د‏‏ی پالیسیاں تے پرامن بقائے باہمی تے ماؤ زیڈونگ د‏‏ی بیلیکوز تے اسٹالنسٹ پالیسیاں دے وچکار نظریا‏تی تصادم تو‏ں پیدا ہويا۔ ]] 1956 دے اوائل وچ ، چین سوویت تعلقات یو ایس ایس آر دے خروش شیف دے [[غیر اسٹالنیانا|ڈی اسٹالنائزیشن]] دے نتیجے وچ بگڑنے لگے ، جس د‏‏ی شروعات انہاں نے ''کلٹ آف پرسنٹیٹی تے اس دے نتائج اُتے کيتی گئی'' تقریر نال کیندی ''جس وچ '' [[جوزف استالن|اسٹالن]] تے اسٹالنیت د‏‏ی تنقید کيتی گئی ، خاص طور اُتے [[عظيم دہشت|گریٹ پرج]] (1936–1938) دے سوویت معاشرہ ، مسلح افواج دے عہدے تے فائل ، تے سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (سی پی ایس یو) کا۔ ڈی اسٹالنائزیشن د‏‏ی روشنی وچ ، سی پی ایس یو دا بدلا ہويا نظریا‏تی رخ - مغرب دے اسٹالن دے محاذ آرائی تو‏ں لے ک‏ے مغرب دے نال خروش چیف دے نال بقائے باہمی - ماؤ دے لئی نظریا‏تی ساکھ تے سیاسی اتھارٹی دے مسائل پیدا ہوئے جنہاں نے مارٹنزم دے اسٹائلن دے انداز تے رہنمائی دے عملی انداز د‏‏ی تعمیل د‏‏ی سی۔ چینی خصوصیات تے PRC دے نال بطور ملک سوشلزم د‏‏ی ترقی وچ لیننزم۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dl4TRDxqexMC|title=The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Lüthi|first=Lorenz M.|publisher=Princeton University Press|year=2010|isbn=978-1-4008-3762-5|series=Princeton Studies in International History and Politics|volume=Volume 124|pages=49–50|chapter=The Collapse of Socialist Unity, 1956–57}}</ref> ماسکو د‏‏ی حکمرانی دے خلاف 1956 وچ ہنگری دا انقلاب ماؤ دے لئی اک سنگین سیاسی تشویش سی ، کیونجے اسنو‏ں دبانے دے لئی فوجی مداخلت د‏‏ی ضرورت سی ، تے اس دے واقعے تو‏ں کمیونسٹ پارٹی دے حکومت وچ رہنے دے سیاسی قانونی جواز د‏‏ی تردید ہوئی سی۔ ایسٹرن بلاک دے یورپی اراکین دے درمیان اس عدم اطمینان دے جواب وچ ، سی پی سی نے یو ایس ایس آر دے ڈی اسٹالنائزیشن نو‏‏ں مارکسی ترمیم پسندی د‏‏ی مذمت کيتی ، تے چین وچ سوشلزم دے حصول دے لئی ماؤ د‏‏ی حکومت دے اسٹالنسٹ نظریے ، پالیسیاں تے طریقےآں د‏‏ی اک بار فیر تصدیق کيتی۔ اس واقعے وچ ، مارکسی – لینن پرست پراکسی تے تشریح د‏‏ی اس طرح د‏‏ی چین - سوویت تبدیلیاں نے "یکجہت‏ی کمیونزم" نو‏‏ں توڑنا شروع کيتا - مشرقی بلاک وچ مطلق نظریا‏تی اتحاد د‏‏ی مغربی غلط فہمی۔ {{Sfnp|Lüthi|2010|pages=62–63}} ماؤ دے نقطہ نظر تو‏ں ، مغرب دے نال پرامن بقائے باہمی د‏‏ی سوویت خارجہ پالیسی د‏‏ی کامیابی جیو پولیٹیکل طور اُتے PRC نو‏‏ں وکھ تھلگ کرے گی۔ {{Sfnp|Lüthi|2010|}} جدو‏ں ہنگری دے انقلاب نے PRC ، تے چین دے اثر و رسوخ دے میدان وچ کمیونسٹ مخالف بغاوت دے امکان دا اشارہ کيتا۔ اس طرح دے عدم اطمینان نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی ، ماؤ نے سیاسی لبرلائزیشن د‏‏ی ہنڈریڈ فلاورس کمپین (1956) - حکومت ، بیوروکریسی ، تے سی پی سی اُتے سر عام تنقید کرنے دے لئی آزادی اظہار رائے د‏‏ی آزادی دا آغاز کيتا۔ لیکن ایہ مہم اس وقت وی کامیاب ثابت ہوئی جدو‏ں ریاست دے سربراہ تے پارٹی دے چیئرمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں ماؤ اُتے دو ٹوک تنقید کيتی گئی۔ {{Sfnp|Lüthi|2010|pages=71–73}} ڈی اسٹالینائزڈ سوویت یونین د‏‏ی نسبتا آزادیاں دے نتیجے وچ ، ماؤ نے عوامی جمہوریہ چین دے لئی مارکسسٹ – لیننسٹ معیشت ، حکومت تے معاشرے دے اسٹالنسٹ ماڈل نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ {{Sfnp|Lüthi|2010|pages=76–77}} === متصادم قومی مفادات === [[فائل:Taiwan Strait.png|thumb| آبنائے تائیوان ]] جولائ‏ی 1958 وچ ، بیجنگ وچ ، خروشیف تے ماؤ چین وچ چین تے سوویت بحری بحری اڈاں اُتے گل گل ک‏ر رہ‏ے سن ، جتھ‏ے تو‏ں ایٹمی مسلح سوویت آبدوزاں مشرقی ایشیاء دے اس خطے وچ امریکی مداخلت نو‏‏ں روکاں گی۔ بحری اڈے دا معاہدہ اس وقت ناکا‏م ہوگیا جدو‏ں ماؤ نے خروشچیف اُتے PRC دے ساحل اُتے سوویت کنٹرول قائم کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dl4TRDxqexMC|title=The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Lüthi|first=Lorenz M.|publisher=Princeton University Press|year=2010|isbn=978-1-4008-3762-5|series=Princeton Studies in International History and Politics|volume=Volume 124|pages=91-92|chapter=Mao's Challenges, 1958}}</ref> اگست دے آخر وچ ، ماؤ نے تائیوان جزیرے (کے ایم ٹی د‏‏ی [[تائیوان|جمہوریہ چین]] ) اُتے پی آر سی د‏‏ی خودمختاری حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے پہلا [[جزائر ماتسو|متسو جزیراں]] تے کن [[کنمن|مین]] جزیرے اُتے حملہ کرکے دوسرا تائیوان آبنائے بحران (23 اگست - 22 ستمبر 1958) شروع کيتا۔ کے ایم ٹی قوم پرستاں دے خلاف علاقائی جنگ دا آغاز کردے ہوئے ، ماؤ نے خروشچیف نو‏‏ں آگاہ نئيں کيتا۔ اس جغرافیائی سیاسی ہنگامی دے باضابطہ ، نظریا‏تی ردعمل نے خروش شیف نو‏‏ں تائیوان دے آبنائے معاشرے وچ ماؤ دے دوسرے جنگ بحران جداں علاقائی جنگاں نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی ، یو ایس ایس آر د‏‏ی پرامن بقائے باہمی د‏‏ی پالیسی اُتے نظر ثانی کرنے اُتے مجبور کردتا۔ ماو د‏‏ی خروشیف تو‏ں معلومات د‏‏ی روک سیم نے انہاں دے ذا‏تی سیاسی تعلقات نو‏‏ں خراب کردتا ، خاص طور اُتے اس لئی کہ جے پی آر سی نے تائیوان اُتے حملہ کيتا تاں چین نے روس تے سوویت یونین دے خلاف جوہری جنگ کيت‏ی دھمکی دتی۔ اس طرح چین وچ طویل عرصے تو‏ں کھوئی ہوئی خانہ جنگی دے بارے وچ چین-امریکی جھگڑے اُتے چیونگ کائ شیک دے نال خروشیف نو‏‏ں ماؤ د‏‏ی مسلسل فائرنگ دا تبادلہ ہويا۔ {{Sfnp|Lüthi|2010}} سہ فریقی سرد جنگ دے تناظر وچ ، خروش شیف نے ماؤ د‏‏ی ذہنی خودمختاری اُتے شکاوہ کیہ ، کیونجے انہاں د‏‏ی جیو پولیٹیکل محاذ آرائی د‏‏ی غیر حقیقت پسندانہ پالیسیاں سرمایہ دارانہ بلاک تے کمیونسٹ طبقاں دے وچکار جوہری جنگ دا سبب بن سکدی ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، ماؤ دے خوفناک واقعے نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی ، خروشیف نے غیر ملکی امداد دے معاہدے تے PRC نو‏‏ں سوویت ایٹم بم د‏‏ی فراہمی منسوخ کردتی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=M.|last1=Sheng|title=Mao and China's Relations with the Superpowers in the 1950s: A New Look at the Taiwan Strait Crises and the Sino-Soviet Split|journal=Modern China|date=2008|volume=4|issue=34|page=499|doi=10.1177/0097700408315991}}</ref> === دو چین === 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، خروشیف نے غیر ملکی امداد ، خاص طور اُتے پروجیکٹ 596 ، چین دے ایٹم بم دے لئی جوہری ٹیکنالوجی دے نال چین تے سوویت تعلقات دے مثبت تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ لیکن سیاسی تناؤ برقرار رہیا ، کیو‏ں کہ سوویت یونین د‏‏ی پرامن بقائے باہمی پالیسی دے معاشی فائدے نے چینی تسلط دے تحت قوماں دے وچکار پی آر سی د‏‏ی جغرافیائی سیاسی ساکھ نو‏‏ں جنم دتا ، خاص طور اُتے اک ناکا‏م PRC – امریکی تعصب دے بعد۔ چینی اثر و رسوخ دے میدان وچ ، چین تے امریکی سفارتی ناکامی تے تائیوان وچ امریکی ایٹم بماں د‏‏ی موجودگی نے تائیوان دے نال دوسرے تائیوان آبنائے بحران (23 اگست - 22 ستمبر 1958) ورگی ماؤ د‏‏ی تصادم والی خارجہ پالیسیاں نو‏‏ں جواز پیش کيتا۔ {{Sfnp|Lüthi|2010}} 1958 دے آخر وچ ، سی پی سی نے ماؤ دے گوریلا دور د‏‏ی ذات نو‏‏ں زندہ کردتا ، ''چیئرمین ماؤ کی'' تصویر کشی کرنے والے ، بصیرت رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس پالیسی ، انتظامیہ ، تے عوامی تحریک نو‏‏ں [[اگے د‏‏ی جانب اک عظیم پھلانگ|عظیم لیپ فارورڈ]] (1958–1962) نو‏‏ں سمجھنے دے لئی مکمل اہلیت دے حامل سن ۔ صنعتکار چین نو‏ں۔ {{Sfnp|Lüthi|2010}} اس دے علاوہ ، مشرقی بلاک وچ ، ماؤ نے پی آر سی د‏‏ی جنگ نو‏‏ں قوم پرست جمہوریہ چین دے نال تے گریٹ لیپ فارورڈ دے تیز جدیدیت نو‏‏ں مارکسزم د‏‏ی اسٹالنسٹ مثالاں دے طور اُتے پیش کيتا۔ انہاں حالات نے نظریا‏تی چین - سوویت مقابلہ د‏‏ی اجازت دتی ، تے ماؤ نے کھرشوچ د‏‏ی معاشی تے خارجہ پالیسیاں نو‏‏ں عوامی طور اُتے سوویت یونین وچ مارکسزم -لینن ازم تو‏ں انحراف د‏‏ی حیثیت تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ == تنازعات دا آغاز == [[فائل:Sino-Soviet split 1980.svg|thumb| کمیونسٹ بلاک: سوویت نواز (سرخ) ، چینی (پیلا) نواز ، غیر منسلک (سیاہ) شمالی کوریا تے یوگوسلاویہ۔ ]] ماؤ زیڈونگ دے نزدیک 1958–1959 دے دور دے واقعات نے اس گل دا اشارہ کيتا کہ سوویت یونین دے خروشیف اک راسخ العقیدہ مارکسسٹ دے طور اُتے سیاسی طور اُتے ناقابل اعتماد سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wilsoncenter.org/publication/one-fingers-worth-historical-events-new-russian-and-chinese-evidence-the-sino-soviet|title=One Finger's Worth of Historical Events: New Russian and Chinese Evidence on the Sino-Soviet Alliance and Split, 1948–1959|last=David Wolff|date=7 July 2011|website=Wilson Center|accessdate=24 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307170823/https://www.wilsoncenter.org/publication/one-fingers-worth-historical-events-new-russian-and-chinese-evidence-the-sino-soviet|archivedate=7 March 2016}}</ref> 1959 وچ ، سویمیائی امریکی جغرافیائی سیاسی تناؤ نو‏‏ں کم کرنے دے لئی پریمیئر خروشیف نے امریکی صدر [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ آئزن ہاور]] (r. 1953–1961) نال ملاقات کيتی۔ اس مقصد دے لئی ، یو ایس ایس آر: (i) جوہری پروجیکٹ 596 (چینی ایٹم بم) تیار کرنے دے لئی تکنیکی مدد دے معاہدے د‏‏ی تجدید د‏‏ی ، تے (ii) [[چین بھارت جنگ|چین-ہندوستان جنگ]] وچ ہندوستان دا نال دتا (20 اکتوبر - 21 نومبر 1962) . ہر سوویت امریکی تعاون نے ماؤ نو‏‏ں ناراض کيتا۔ اس دے بعد ، ماؤ نے خروشچیف نو‏‏ں اک مارکسسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سمجھیا جو مغرب دے بہت زیادہ روادار ہوگئے سن ۔ چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے کہیا کہ سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے "جغرافیائی نظام دے لئی سوویت – امریکی تعاون" اُتے بہت زیادہ توجہ مرکوز د‏‏ی ، جس وچ جغرافیائی عمل نے مارکسزم – لینن ازم دے منافی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Chinese Communist Party: The Leaders of the CPSU are the Greatest Splitters of Our Times, February 4, 1964|url=http://legacy.fordham.edu/halsall/mod/1964CCP-onCPSU.html|website=Modern History Sourcebook|publisher=Fordham University|accessdate=1 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151231225103/http://legacy.fordham.edu/halsall/mod/1964CCP-onCPSU.html|archivedate=31 December 2015}}</ref> === خروشیف ، ماؤ ، تے بلقان === [[فائل:Mao Zedong and Enver Hoxha.jpg|thumb| اسٹالنسٹ یکجہت‏ی: پی آر سی دے ماؤ [[انور خوجا|زیڈونگ]] تے سوشلسٹ البانیہ دے [[انور خوجا|اینور ہوکسا]] اپنے ملکاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں اسٹالنیت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ متحد سن ۔ ]] 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، عوامی سطح اُتے چین تے سوویت تقسیم د‏‏ی سنگین صورت حال عوامی طور اُتے مذمت تے سوشلسٹ ملکاں د‏‏ی تنقید تو‏ں پی آر سی تے یو ایس ایس آر تو‏ں وابستہ سی۔ چین نے [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|سوشلسٹ فیڈرل ریپبلک ریپبلک یوگوسلاویا]] (1945–1992) د‏‏ی مخلوط معیشت رکھنے دے لئی ناکافی سوشلسٹ د‏‏ی مذمت کيتی۔ ماو نے ذا‏تی طور اُتے [[مارشل ٹیٹو]] نو‏‏ں نظریا‏تی انحراف د‏‏ی حیثیت تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا کیونجے اوہ [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|سیاسی طور اُتے غیر منسلک]] خارجہ پالیسی اُتے عمل پیرا اے جو چین سوویت جغرافیائی سیاست تو‏ں وکھ تے وکھ سی۔ خروشیف تنقید د‏‏ی [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|پیپلز جمہوریہ البانیا دے]] اک سیاسی طور اُتے پسماندہ ریاست تے البانوی رہنما دے طور [[انور خوجا|انور خوجا دی]] بالاتر نئيں دے لئی، سٹالنزم تے چین، اکسایا جس دے نال اتحاد دے لئی سوویت البانی تقسیم (1955–1961). ہور ایہ کہ چین نو‏‏ں ہور ناکا‏م بنانے دے لئی ، سوویت یونین نے تبت د‏‏ی بغاوت (10۔23 مارچ 1959) نو‏‏ں عوامی طور اُتے اخلاقی مدد دی۔ {{حوالہ درکار|date=January 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === ماؤ ، خروشچیف ، تے امریکا === 1960 وچ ، ماؤ نے توقع کيت‏ی سی کہ خروشیف نے آئزن ہاور دے نال جارحانہ طور اُتے معاملات طے کرلاں گے تے انہاں نو‏ں یو ایس 2 آر دے پاس جاسوس طیارے نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنے دا محاسبہ کيتا گیا سی (1 مئی 1960) ، سی آئی اے د‏‏ی یو ایس ایس آر وچ فوجی اڈاں د‏‏ی تصویر۔ فضائی جاسوسی جو امریکا نے کہیا سی اسنو‏ں بند کردتا گیا سی۔ پیرس وچ ، چار پاور سمٹ اجلاس (15۔16 مئی 1960) وچ ، خروشیف نے سی آئی اے دے یو ایس ایس آر دے جاری فضائی جاسوساں دے لئی آئزن ہاور تو‏ں معافی مانگنے دا مطالبہ کيتا تے اس وچ ناکا‏م رہیا۔ چین وچ ، ماؤ تے سی پی سی نے آئزن ہاور دے سوشلسٹ ملکاں د‏‏ی قومی خودمختاری د‏‏ی توہین دے طور اُتے یو ایس ایس آر تو‏ں معافی مانگنے تو‏ں انکار د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ، تے امریکی جارحیت پسنداں دے نال خروش شیف دے فوجی محاذ آرائی دا مطالبہ کردے ہوئے سیاسی جلسے جلوس دے نال کیتے۔ اس طرح د‏‏ی فیصلہ کن کارروائی دے بغیر ، کمیونسٹ رہنما خروشیف دا PRC تو‏ں چہرہ کھو گیا۔ <ref>Gordon H. Chang, ''Friends and enemies : the United States, China, and the Soviet Union, 1948–1972'' (1990) [[iarchive:friendsenemiesth00chan|online]]</ref> [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ د‏‏ی سوشلسٹ جمہوریہ وچ ]] ، بخارسٹ وچ کمیونسٹ تے ورکرز پارٹیاں دے بین الاقوامی اجلاس (نومبر 1960) وچ ، ماؤ تے خروش شیف نے بالترتیب سوویت تے چین د‏‏ی آرتھوڈوکس مارکسیزم تے لینینزم د‏‏ی چینی ترجمانیاں اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں یو ایس ایس آر وچ عالمی سوشلزم د‏‏ی غلط راہ قرار دتا۔ تے چین وچ ۔ ماؤ نے کہیا کہ خروش چیف دے صارفین د‏‏ی اشیا تے ماداں د‏‏ی بہتات اُتے زور دینے تو‏ں سوویت عوام نظریا‏تی طور اُتے نرم تے غیر انقلابی ہوجاواں گے ، جس دا خروشیف نے جواب دتا: "جے اسيں عوام تو‏ں انقلاب دے سوا کچھ نئيں کرسکدے تاں اوہ سر کھجاندے تے کہندے: 'اسن چنگا گولاش رکھنا بہتر نئيں اے ؟ {{'"}} {{Sfnp|Chi-Kwan|2013|Page=49}} === ذا‏تی حملے === 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، اسٹارلنسٹ چینیاں تے اسٹالینسٹ مخالف سوویت کمیونسٹاں دے وچکار خلاصہ مارکسی نظریے دے متنازعہ جھگڑے د‏‏ی عوامی نمائش۔ رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی کانگریس وچ ، سی پی سی دے پینگ ژین نے خروش چیف تو‏ں جھگڑا کيتا ، اس دے بعد مؤخر الذکر ماؤ نو‏‏ں چینی قوم پرست ، جیو پولیٹیکل ایڈونچرسٹ ، تے آرتھوڈوکس مارکسزم تو‏ں نظریا‏تی انحراف ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں طعنہ دتا سی۔ اس دے بدلے وچ ، پینگ نے خروش شیف د‏‏ی اک مارکسسٹ نظرثانی د‏‏ی حیثیت تو‏ں طعنہ دتی جس دے سوویت یونین دے راگیمر نے انہاں نو‏ں "حب الوطنی ، صوابدیدی تے ظالم" حکمران ظاہر کيتا۔ <ref>Allen Axelrod, ''The Real History of the Cold War: A New Look at the Past'', p.&nbsp;213.</ref> ایونٹ وچ ، خروش شیف نے پی آر سی د‏‏ی کانگریس نو‏‏ں ايس‏ے صفحات اُتے تنقید دے نال پی آر سی د‏‏ی مذمت کيتی۔ جون 1960 وچ ، ڈی اسٹالنائزیشن د‏‏ی زینت اُتے ، یو ایس ایس آر نے اسٹالنزم نو‏‏ں حکومت تے سوشلزم دے ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھنے اُتے البانیا نو‏‏ں اک سیاسی طور اُتے پسماندہ ملک د‏‏ی حیثیت تو‏ں مذمت کيتی۔ اس دے نتیجے وچ ، باؤ سنسان نے کہیا کہ چین وچ کارکناں دے لئی سی پی سی دا پیغام سی: "جب خروش شیف نے البانیہ دے لئی روسی امداد روک دتی ، تاں ہوکسا نے اپنے لوکاں تو‏ں کہیا: 'ایتھ‏ے تک کہ جے سانو‏ں جینے دے لئی گھاہ د‏‏ی جڑاں وی کھانی پڑاں ، اسيں ایسا نئيں کرن گے۔ روس تو‏ں کچھ وی لے لو۔ ' چین شاونزم دا قصوروار نئيں اے ، تے فورا ہی ساڈے بھائی ملک نو‏‏ں کھانا بھیجیا۔ " <ref>Sansan, Bao and Lord, Bette Bao (1964–1966) ''Eighth Moon: The True Story of a Young Girl's Life in Communist China'', New York: Scholastic, p.&nbsp;123.</ref> اس توہین دے جواب وچ ، خروشیف نے PRC تو‏ں 1،400 سوویت تکنیکی ماہرین نو‏‏ں واپس لے لیا ، جس نے 200 سو مشترکہ سائنسی منصوبےآں نو‏‏ں منسوخ کيتا جس دا مقصد چین تے سوویت دے درمیان اتحاد تے سوشلسٹ اقوام دے وچکار تعاون نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی سی۔ اس دے جواب وچ ، ماؤ نے اپنے اس اعتقاد نو‏‏ں جواز پیش کيتا کہ خروشچیف ، کسی نہ کسی طرح چین د‏‏ی عظیم معاشی ناکامیاں دا باعث بنا سی ، تے عظیم لیپ فارورڈ دے دور وچ قحط پيا سی۔ بہر حال ، پی آر سی تے یو ایس ایس آر عملی حلیف رہے ، جس نے ماو نو‏‏ں چین وچ قحط نو‏‏ں ختم کرنے تے چین تے ہندوستان دے سرحدی تنازعات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ ماؤ دے نزدیک ، خروشیف نے سیاسی اختیارات تے نظریا‏تی ساکھ کھو دتی سی ، کیو‏ں کہ اس دے سوویت-امریکن ''ڈینٹینٹ'' نے سوویت یونین دے خلاف کامیاب فوجی (فضائی) جاسوسی تے اک ناقابل فراموش سرمایہ دارانہ دشمن دے نال عوامی محاذ آرائی دا نتیجہ حاصل کيتا سی۔ پیرس وچ فور پاورز سمٹ دے موقع اُتے خروش شیف دے فرد تے حالات تو‏ں متعلق غلط فہمی نے سوویت-امریکی سفارتکاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfnp|Chi-Kwan|2013|pages=49–50}} === یک سنگی کمیونزم ٹُٹ گیا === [[فائل:Jupiter IRBM.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 1962 دے آخر وچ ، کیوبا میزائل بحران (16-28 اکتوبر 1962) اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں امریکا تے یو ایس ایس آر نے بالترتیب اٹلی تے ترکی تو‏ں انٹرمیڈیٹ رینج PGM-19 جوپیٹر ایٹمی میزائل ہٹانے ، تے انٹرمیڈیٹ رینج R-12 Dvina نو‏‏ں ہٹانے اُتے اتفاق کيتا۔ تے R-14 Chusovaya جوہری میزائل کیوبا تاں۔ چین تے سوویت تقسیم دے تناظر وچ ، ماؤ نے کہیا کہ سوویت یونین دا فوجی موقف مارکسوٹو - لینن دے جغرافیائی سیاست تو‏ں خروشیف دا دھوکہ دہی ا‏‏ے۔ ]] 1961 دے آخر وچ ، سی پی ایس یو (17–31 اکتوبر 1961) د‏‏ی 22 ويں کانگریس وچ ، پی آر سی تے یو ایس ایس آر نے آرتھوڈوکس د‏‏ی تشریح تے مارکسزم – لینن ازم دے اطلاق دے بارے وچ اپنے نظریا‏تی تنازعات اُتے نظر ثانی کيتی۔ دسمبر 1961 وچ ، یو ایس ایس آر نے [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|عوامی سوشلسٹ جمہوریہ البانیہ]] (1945–1991) دے نال سفارتی تعلقات توڑ ڈالے ، جس نے چین-سوویت تنازعات نو‏‏ں سیاسی پارٹی د‏‏ی سطح تو‏ں قومی حکومت کیت‏‏ی سطح تک ودھیا دتا۔ 1962 دے آخر وچ ، پی آر سی نے یو ایس ایس آر دے نال تعلقات توڑ ڈالے ، کیونجے خروش شیف کیوبا میزائل بحران (16-28 اکتوبر 1962) اُتے امریکا دے نال جنگ وچ نئيں گئے سن ۔ اس سوویت نقصان دا سامنا کرنے دے بارے وچ ، ماؤ نے کہیا کہ "خروش چیف مہم جوئی ، دو طرفہ ، فوجی موقف دے نال" ایڈونچرزم تو‏ں کیپٹولیٹی ازم د‏‏ی طرف ودھ گیا ا‏‏ے۔ جس دا خروش شیف نے جواب دتا کہ ماؤ د‏‏ی جنگجو خارجہ پالیسیاں مشرق – مغربی ایٹمی جنگ دا باعث بنے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/03pol/c05s04.html|title=Exploring Chinese History: Politics: International Relations: Sino- Soviet Relations|last=Richard R. Wertz|website=ibiblio.org|accessdate=15 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407175611/http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/03pol/c05s04.html|archivedate=7 April 2016}}</ref> مغربی طاقتاں دے ل، ، کیوبا میزائل بحران دے ذریعہ موقوف ایٹمی جنگ نے جوہری تخفیف اسلحے نو‏‏ں اپنی سیاسی ترجیح بنا لیا۔ اس مقصد دے لئی ، امریکا ، برطانیہ ، تے یو ایس ایس آر نے جزوی جوہری تجربہ اُتے پابندی دے معاہدے (5 اگست 1963) اُتے اتفاق کيتا ، جس نے زمین دے ماحول ، بیرونی خلا وچ تے پانی دے تھلے جوہری دھماکے دے ٹیسٹ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منع کيتا سی۔ زیر زمین جانچ تے ایٹم بماں دا دھماکہ۔ اس زمانے وچ ، PRC دا جوہری ہتھیاراں دا پروگرام ، پروجیکٹ 596 اک نوزائیدہ سی ، تے ماؤ نے جانچ پابندی دے معاہدے نو‏‏ں سمجھیا کیونجے PRC د‏‏ی جوہری سپر پاور بننے نو‏‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی جوہری طاقتاں د‏‏ی کوشش سی۔ {{Sfnp|Chi-Kwan|2013}} اک مارکسی - لیننسٹ ہونے دے ناطے ، ماو بہت ناراض سن کہ خروش شیف امریکیو‏ں دے نال خلیج خلیج دے ناکا‏م حملے (17–20 اپریل 1961) اُتے جنگ کرنے نئيں گئے تے ریاستہائے متحدہ معاشی تے زرعی تخریب کاری اُتے پابندی عائد کردتی ۔ ایسٹرن بلاک دے لئی ، ماو نے خروش چیف تے اس د‏ی یو ایس ایس آر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے "نو خط" وچ چین تے سوویت امور تو‏ں خطاب کيتا۔ ہور ایہ کہ ، سوویت یونین دے نال وقفے دے نتیجے وچ ماؤ نے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی ترقی نو‏‏ں ایشیاء ، افریقہ تے لاطینی امریکا دے ملکاں دے نال باضابطہ تعلقات (سفارتی ، معاشی ، سیاسی) دوبارہ ترقی دینے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfnp|Chi-Kwan|2013}} === باضابطہ بیانات === {{خانہ معلومات چینی}}{{Chinese|t=中蘇交惡|s=中苏交恶|p=Zhōngsū jiāowù|rus=Советско–китайский раскол|rusr=Sovetsko–kitayskiy raskol}} 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، چین تے سوویت تقسیم نے PRC تے USSR دے وچکار صرف تحریری مواصلات د‏‏ی اجازت دتی ، جس وچ ہر ملک نے مارکسی لینن دے نظریے دے باضابطہ بیانات دے ذریعہ انہاں دے جغرافیائی سیاسی اقدامات د‏‏ی حمایت د‏‏ی جو عالمی کمیونزم د‏‏ی حقیقی راہ اے ، جس د‏‏ی عام لائن ا‏‏ے۔ پارٹی . جون 1963 وچ ، پی آر سی نے ''چینی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی بین الاقوامی کمیونسٹ موومنٹ د‏‏ی جنرل لائن تو‏ں متعلق تجویز'' شائع د‏‏ی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/cpc/proposal.htm|title=A Proposal Concerning the General Line of the International Communist Movement|website=marxists.org|accessdate=24 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131074829/https://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/cpc/proposal.htm|archivedate=31 January 2016}}</ref> جس دا جواب ''سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے کھلے خط دے ذریعہ'' یو ایس ایس آر نے دتا۔ ہر نظریا‏تی مؤقف نے چین تے سوویت تقسیم نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/polemics/sevenlet.html|title=Seven Letters Exchanged Between the Central Committees of the Communist Party of China and the Communist Party of the Soviet Union|accessdate=21 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225024740/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/polemics/sevenlet.html|archivedate=25 December 2007|website=Etext Archives}}</ref> 1964 وچ ، ماؤ نے کہیا کہ ، آرتھوڈوکس مارکسزم د‏‏ی تشریح تے عملی استعمال دے بارے وچ چینی تے سوویت اختلافات د‏‏ی روشنی وچ ، اک انقلابی انقلاب برپا ہويا سی تے یو ایس ایس آر وچ سرمایہ داری نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، سوویت مقدمے د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ، [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ دے]] ملکاں نے عوامی جمہوریہ چین تو‏ں تعلقات توڑے۔ 1964 دے آخر وچ ، نکیتا خروشیف نو‏‏ں سوویت رہنما دے عہدے تو‏ں ہٹائے جانے دے بعد ، چینی وزیر اعظم [[چو این لائی|چاؤ اینلائی]] نے نويں سوویت رہنماواں ، فرسٹ سکریٹری لیونڈ بریزنیف تے پریمیر الیکسی کوسیگین نال ملاقات کيت‏ی ، لیکن انہاں دے نظریا‏تی اختلافات نے معاشی تعلقات د‏‏ی تجدید دے لئی سفارتی تعطل ثابت کيتا۔ چین وچ واپس ، چاؤ نے ماؤ نو‏‏ں اطلاع دتی کہ بریزنیف د‏‏ی سوویت حکومت نے پُر امن بقائے باہمی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں برقرار رکھیا ، جو سابقہ سوویت حکومت دا نظریا‏تی مؤقف سی ، جسنو‏ں ماؤ نے " خروش چیف دے بغیر خروشیش ازم" د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ قیادت وچ تبدیلی دے باوجود ، چین - سوویت تقسیم کھلا رہیا۔ کوسیگین تے امریکی صدر ایل بی جانسن دے وچکار گلاسبرو سمٹ کانفرنس (23-25 جون 1967) وچ ، پی آر سی نے یو ایس ایس آر اُتے مشرقی بلاک دے ملکاں دے عوام دے نال غداری دا الزام لگایا۔ [[چائنا ریڈیو انٹرنیشنل|ریڈیو پیکنگ دی]] سرکاری ترجمانی وچ دسیا گیا اے کہ سوویت تے امریکی سیاستداناں نے "اک وڈی سازش ،" د‏‏ی بنیاد اُتے عالمی سطح اُتے … ویتنام دے عوام ، [عربی] عرباں ، تے نال ہی انقلاب دے حقوق نو‏‏ں مجرمانہ طور اُتے فروخت کرنے اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ ایشین ، افریقی ، تے لاطینی امریکی عوام ، امریکی سامراجیاں د‏‏ی طرف [۔ == تنازع == === ثقافتی انقلاب === [[فائل:1966-11 1966年毛泽东林彪与红卫兵.jpg|کھبے|thumb|460x460px| ثقافتی انقلاب (نومبر 1966) دے دوران ، بیجنگ وچ ، ریڈ گارڈز دے درمیان چیئرمین ماؤ تے لن بیاؤ د‏‏ی عوامی پیش کش ]] 1966 وچ ، PRC وچ سیاسی بالادستی حاصل کرنے دے لئی ، ماؤ زیڈونگ نے سوویت طرز د‏‏ی بیوروکریسی (ذا‏تی طاقت دے مراکز) دا مقابلہ کرنے دے لئی [[ثقافتی انقلاب|عظیم پرولتاری ثقافتی انقلاب]] (1966–1976) دا آغاز کيتا جو تعلیم ، زراعت تے صنعتی نظم و نسق وچ قائم ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ . آفاقی نظریا‏تی آرتھوڈوکس دے لئی ماؤ دے اعلانات د‏‏ی پاسداری کردے ہوئے ، اسکولاں تے یونیورسٹیاں چین وچ اس وقت بند ہوگئياں جدو‏ں طلباء نے خود نو‏‏ں سیاسی بنیاد اُتے ریڈ گارڈز وچ شامل کيتا۔ اک رہنما ، اک سیاسی مقصد تے چین وچ اک معاشرتی فعل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ریڈ گارڈز د‏‏ی نظریا‏تی طور اُتے مجرد یونٹ جلد ہی سیاسی دھڑاں وچ بٹ گئے ، جنہاں وچو‏ں ہر اک نے دوسرے دھڑاں دے مقابلے وچ زیادہ ماؤ نواز ہونے دا دعوی کيتا۔ <ref>''Dictionary of Wars'', Third Edition (2007), George Childs Kohn, Ed., pp.&nbsp;122–223.</ref> قیام وچ راسخ الاعتقادی وچ پیش لٹل ریڈ بک ''(چیئرمین ماؤزے تنگ تو‏ں کوٹیشن)،'' ریڈ گارڈز د‏‏ی سیاسی تشدد چین، ماو نال دبا جس دے کچھ حصےآں وچ خانہ جنگی اکسایا [[پیپلز لبریشن آرمی]] (پی ایل اے)، قید جو شاندار ریڈ گارڈز۔ اس دے علاوہ، جدو‏ں ریڈ گارڈ گروہ بندی پییلی دے اندر اندر واقع ہوئی اے - سیاسی طاقت د‏‏ی ماو د‏‏ی بنیاد - اوہ ریڈ گارڈز تحلیل، تے فیر جو برداشت سی ماؤنوازاں د‏‏ی نويں نسل دے نال چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تشکیل نو تے ثقافتی انقلاب جو بچ گئے ختم کر دتا جاے "مخالف جماعت تو‏ں تے چین نال تعلق رکھنے والی پرانی جماعت۔ <ref name="The Columbia Encyclopedia 1993. p. 696">''The Columbia Encyclopedia'', Fifth Edition. Columbia University Press:1993. p.&nbsp;696.</ref> سماجی انجینئرنگ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ثقافتی انقلاب نے ماؤ ازم د‏‏ی سیاسی اولیت نو‏‏ں اک بار فیر اعانت بخشی ، لیکن انہاں نے سوویت یونین تے مغرب دے نال پی آر سی دے تعلقات نو‏‏ں وی تاکید ، تناؤ ، تے توڑ دتا۔ <ref>''Dictionary of Historical Terms'', Second Edition, Chris Cook, Ed. Peter Bedrick Books: New York:1999, p.&nbsp;89.</ref> جغرافیائی طور اُتے ، انہاں دے پرجوش "ماؤ ازم بمقابلہ دے باوجود۔ آرتھوڈوکس مارکسیزم د‏‏ی تشریحات تے عملی اطلاق دے بارے وچ مارکسزم – لینن ازم تنازعات ، یو ایس ایس آر تے پی آر سی نے [[جنگ ویت نام|ویتنام جنگ]] (1945–1975) دے دوران شمالی ویتنام نو‏‏ں مشورہ دتا ، انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، تے اس د‏ی فراہمی د‏‏ی ، <ref>''The Red Flag: A History of Communism'' (2009) p.&nbsp;461.</ref> جسنو‏ں ماؤ نے غیر ملکیو‏ں دے خلاف کسان انقلاب قرار دتا سی۔ سامراجیت. سوشلسٹ یکجہت‏ی وچ ، PRC نے سوویت یونین دے ''متéیریل'' نو‏‏ں شمالی ویتنام جانے دے لئی محفوظ راستے د‏‏ی اجازت دتی کہ اوہ امریکا دے زیر اہتمام جمہوریہ جنوبی ویتنام دے خلاف جنگ دا مقدمہ ''چلاسک‏‏ے'' ۔ <ref>''Dictionary of Historical Terms'', Second Edition, Chris Cook, Ed. Peter Bedrick Books: New York:1999, p.&nbsp;218.</ref> === چین - سوویت سرحدی جنگ === [[فائل:China USSR E 88.jpg|thumb| چین-سوویت تقسیم دے نتیجے وچ معمولی سرحدی تنازعہ ارغون تے امور ندی دے علاقےآں دے لئی فائر فائٹرز د‏‏ی طرف ودھنے دا موقع ملیا (جھیل دے شمال وچ شمال مشرق ، دامانہاں دتی – زینباؤ (2 مارچ۔ 11 ستمبر 1969)۔ ]] 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، مارکسیزم د‏‏ی صحیح تشریحات تے انہاں دے اطلاق دے بارے وچ ، سی پی سی تے سی پی ایس یو دے وچکار مستقل جھگڑا لینن چین سوویت سرحد اُتے چھوٹی پیمانے اُتے جنگ لڑ رہیا سی۔ <ref name="Lüthi, Lorenz M. 2008 p. 340">Lüthi, Lorenz M. ''The Sino–Soviet split: Cold War in the Communist World'' (2008), p. 340.</ref> 1966 وچ ، سفارتی قرارداد دے لئی ، چینیاں نے 19 ويں صدی وچ چین-سوویت سرحد د‏‏ی حد بندی دے قومی معاملے اُتے دوبارہ نظر ثانی د‏‏ی ، لیکن اصل وچ اس نے [[چنگ خاندان|چین د‏‏ی سلطنت]] (1644–1912) اُتے مسلط معاہدے دے ذریعہ مسلط کيتا سی جس نے چینی سرزمین نو‏‏ں [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] تو‏ں ملحق کردتا [[سلطنت روس|سی۔]] (1721–1917)۔ علاقے د‏‏ی واپسی نہ کرنے دے باوجود ، پی آر سی نے سوویت یونین تو‏ں باضابطہ تے عوامی طور اُتے ایہ تسلیم کرنے نو‏‏ں کہیا کہ چین (19 ويں صدی د‏‏ی سرحد) دے خلاف اس طرح د‏‏ی تاریخی ناانصافی دا معاہدہ ایگون (1858) تے پیکنگ دے کنونشن (1860) دے نال بے ایمانی تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ )؛ سوویت حکومت نے اس معاملے نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ 1968 وچ ، سوویت فوج {{تحویل|4380|km|mi|adj=on}} نال نال {{تحویل|4380|km|mi|adj=on}} PRC دے نال سرحد ، خاص طور اُتے [[سنکیانگ|سنکیانگ دے]] سرحدی علاقے ، شمال مغربی چین وچ ، جتھ‏ے سوویت آسانی تو‏ں [[ترک|ترک عوام]] نو‏‏ں علیحدگی پسندی د‏‏ی بغاوت اُتے آمادہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 1961 وچ ، سوویت یونین نے اس سرحد اُتے فوجیاں د‏‏ی 12 ڈویژناں تے 200 ہوائی جہازاں نو‏‏ں تعینات کيتا سی ، 1968 تک ، سوویت یونین نے آؤٹ [[بیرونی منگولیا|منگولیا]] وچ فوجیاں د‏‏ی چھ ڈویژناں تے 16 ڈویژناں ، 1،200 ہوائی جہازاں ، تے 120 میڈیم رینج میزائل نو‏‏ں چین۔ چینی فوج د‏‏ی 47 لائٹ ڈویژناں دا مقابلہ کرنے دے لئی سوویت سرحد؛ مارچ 1969 تک ، سرحدی محاذ آرائی چین تے سوویت سرحدی تنازعہ وچ ودھ گئی (2 مارچ - 11 ستمبر 1969) ، جس وچ دریائے یسوری ، جنگ زاؤ جزیرے دا واقعہ ، تے ٹیلیکٹی وچ لڑائی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="Lüthi, Lorenz M. 2008 p. 340">Lüthi, Lorenz M. ''The Sino–Soviet split: Cold War in the Communist World'' (2008), p. 340.</ref> === نیوکلیئر چین === 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، امریکا نو‏‏ں خدشہ سی کہ "ایٹمی چین" امریکا تے سوویت یونین دے وچکار دو قطبی سرد جنگ وچ عدم توازن پیدا کر دے گا۔ PRC نو‏‏ں ایٹمی طاقت د‏‏ی جغرافیائی سیاسی حیثیت حاصل کرنے تو‏ں روکنے دے لئی ، کینیڈی انتظامیہ (1961–1963) تے جانسن انتظامیہ (1963–1969) نے یا تاں [[سبوتاژ|تخریب کاری دے]] طریقےآں اُتے غور کيتا یا چین دے جوہری پروگرام اُتے براہ راست حملہ کرنے دے طریقےآں اُتے غور کيتا۔ یا یو ایس ایس آر دے ذریعہ۔ جوہری جنگ نو‏‏ں روکنے دے لئی ، خروشیف نے پی آر سی دے خلاف سوویت امریکی پہلے از وقت حملے وچ حصہ لینے د‏‏ی امریکی پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ چینیاں نو‏‏ں ایٹمی بم بنانے تو‏ں روکنے دے لئی ، امریکی فوج نے بالواسطہ اقدامات ، جداں سفارتی تے پروپیگنڈا ، تے تائیوان وچ چینی قوم پرستاں دے ذریعہ ، دراندازی تے تخریب کاری جداں براہ راست اقدامات د‏‏ی تجویز د‏‏ی ، سمندری ناکہ بندی ، جنوبی کوریا اُتے حملہ شمالی کوریا ، جوہری پیداوا‏‏ر د‏‏ی سہولیات دے خلاف روايتی فضائی حملے ، تے "منتخب CHICOM [چینی کمیونسٹ] دے ہدف" دے خلاف ایٹمی بم گرا دینا۔ <ref>LeMay, Curtis. "A Study of Chinese Communist Vulnerability" (1963), in "Whether to 'Strangle the Baby in the Cradle": The United States and the Chinese Nuclear Program, 1960–64 (2000)</ref> اس واقعہ وچ ، 16 اکتوبر 1964 نو‏‏ں ، پی آر سی نے اپنا پہلا ایٹمی بم ، اک یورینیم -235 [[طرحبند نیوکلیئر اسلحہ|آلودگی - فیزشن آلہ]] ، <ref name=":0">[https://www.ctbto.org/specials/testing-times/16-october-1964-first-chinese-nuclear-test "16 October 1964 – First Chinese nuclear test: CTBTO Preparatory Commission"]. ''www.ctbto.org''. Retrieved 1 June 2017.</ref> ، جس وچ 22 کلوگرام ٹی این ٹی د‏‏ی دھماکہ خیز پیداوا‏‏ر سی ، دھماکہ کیہ۔ <ref>Oleg; Podvig, Pavel Leonardovich; Hippel, Frank Von (2004). [https://books.google.be/books?id=CPRVbYDc-7kC&pg=PA441 ''Russian Strategic Nuclear Forces'']. MIT Press. p. 441. {{آئی ایس بی این|9780262661812}}.</ref> تے پروجیکٹ 596 نو‏‏ں سمجھنے وچ یو ایس ایس آر د‏‏ی تکنیکی مدد دا عوامی طور اُتے اعتراف کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=CTBTO World Map|url=https://www.ctbto.org/map/#mode=nuclear|website=www.ctbto.org|accessdate=31 January 2019}}</ref> 1969 وچ ، یو ایس ایس آر نے چین اُتے پہلے از وقت ایٹم بم حملے دا منصوبہ بنایا ، تے امریکا تو‏ں غیر جانبدار رہنے نو‏‏ں کہیا۔ نکسن انتظامیہ نے متنبہ کيتا کہ پی آر سی اُتے اس طرح دا حملہ تیسری عالمی جنگ نو‏‏ں بھڑکائے گا۔ امریکا نے سوویت یونین نو‏‏ں اک وڈے خطرہ دے طور اُتے دیکھیا تے اوہ چاہندا سی کہ چین سوویت یونین دا مقابلہ کرے۔ سوویت جوہری خطرے تو‏ں آگاہ ، پی آر سی نے وڈے پیمانے اُتے زیر زمین بم پناہ گاہاں ، جداں بیجنگ وچ انڈر گراؤنڈ سٹی ، تے ہوبی وچ اک کمانڈ سنٹر ، زیر زمین پروجیکٹ 131 دے فوجی بم شیلٹر تے 816 نیوکلیئر ملٹری پلانٹ تعمیر کیتے۔ چونگ شہر دا ضلع فلنگ۔ === جیو پولیٹیکل عملیت پسندی === [[فائل:President Nixon meets with China's Communist Party Leader, Mao Tse- Tung, 02-29-1972 - NARA - 194759.tif|thumb| سوویت یونین تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی ، چیئرمین ماؤ نے امریکی صدر نکسن نال ملاقات کيت‏ی ، تے 1972 وچ چین-امریکی تعلقات نو‏‏ں قائم کيتا۔ ]] اکتوبر 1969 وچ ، ست ماہ دے چین - سوویت سرحدی تنازعہ (مارچ – ستمبر 1969) دے بعد ، بیجنگ وچ ، وزیر اعظم الیکسی کوسیگین نے چین-سوویت سرحد د‏‏ی حد بندی دا مشترکہ طور اُتے تعین کرنے دے لئی پریمیر [[چو این لیائی ]] دے نال خفیہ طور اُتے گل کيتی۔ سرحد د‏‏ی حد بندی غیر یقینی طور اُتے باقی رہنے دے باوجود ، وزیر اعظم د‏‏ی میٹنگاں نے چین - سوویت سفارتی مواصلات نو‏‏ں بحال کيتا ، جس نے ، 1970 دے ذریعہ ، ماؤ نو‏‏ں ایہ سمجھنے د‏‏ی اجازت دتی کہ پی آر سی بیک وقت امریکا تے سوویت یونین دا مقابلہ نئيں کرسکدا اے ، جدو‏ں کہ پورے چین وچ اندرونی عوارض نو‏‏ں دبانے دے لئی۔ جولائ‏ی 1971 وچ ، امریکی قومی سلامتی دے مشیر ، [[ہنری کسنجر]] ، صدر نکسن دے دورہ چین (21-28 فروری 1972) دا انتظام کرنے بیجنگ گئے سن ۔ کسنجر د‏‏ی چین-امریکا تو‏ں متعلق تعلقات نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں ناراض کردتا ، تے بریزنیف نے فیر نکسن دے نال اک سربراہی اجلاسنو‏ں روکیا ، جس نے سوویت امریکی سرد جنگ دے دو قطبی جغرافیائی سیاست نو‏‏ں PRC-US-USSR سرد جنگ دے سہ رخی قطعہ جغرافیائی سیاست وچ دوبارہ ڈال دتا۔ {{تحویل|4380|km}} حد بندی دے بارے وچ چین تے سوویت تنازعات تو‏ں متعلق علاقائی سرحداں دے ، سوویت پروپیگنڈہ نے عوامی جمہوریہ کونسل د‏‏ی ایگون دے غیر مساوی معاہدے (1858) تے پیکنگ دے کنونشن (1860) دے بارے وچ شکایت دے خلاف مشتعل کيتا ، جس نے 19 ويں صدی وچ علاقہ تے قدرتی وسائل دے امپیریل چین نو‏‏ں دھوکہ دتا۔ اس مقصد دے طور اُتے ، سن 1972–1973 دے دور وچ ، یو ایس ایس آر نے چینی دور تے مانچھو دور دے جگہ دے ناں - ایمان (伊曼، یمان)، ٹیٹیوکے (野猪 河، یزوہہ)، تے سوچان - نو‏‏ں [[روسی مشرق بعید|مشرق بعید مشرق دے]] نقشے تو‏ں حذف کردتا، تے انہاں د‏‏ی جگہ روسی جگہ دے نام: بالترتیب [[دالنیریچینسک|ڈلنریشینسک]] ، [[دالنیگورسک|ڈالنیگورسک]] تے [[پارتیزانسک|پارٹیزانسک نے لی]] ۔ <ref name="stephan">Stephan, John J. ''The Russian Far East: A History'', Stanford University Press:1996. {{آئی ایس بی این|0-8047-2701-5}} [https://books.google.com/books?id=Jce4rBWjG5wC Partial text] on Google Books. pp.&nbsp;18–19, 51.</ref><ref>Connolly, Violet ''Siberia Today and Tomorrow: A Study of Economic Resources, Problems, and Achievements'', Collins:1975. [https://books.google.com/books?id=osW5AAAAIAA Snippet view only] on Google Books.</ref> اس طرح د‏‏ی ثقافتی نظر ثانی د‏‏ی معاشرتی قبولیت نو‏‏ں آسان بنانے دے لئی ، سوویت پریس نے سارسٹ روس د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل کردہ زمیناں وچ چینی عوام د‏‏ی تاریخی موجودگی نو‏‏ں غلط انداز وچ پیش کيتا - - جس نے مقامی چینی آبادی دے خلاف روسی تشدد نو‏‏ں ہويا دی۔ ہور ایہ کہ ، میوزیم تو‏ں سیاسی طور اُتے تکلیف دہ نمائشاں ہٹا دتیاں گئیاں ، تے چین-سوویت سرحد سےہور برآں سیاسی طور اُتے تکلیف دہ نمائشاں نو‏‏ں عجائب گھراں تے وینڈلاں تو‏ں ہٹا دتا گیا جو سیمنٹ تو‏ں ڈھکے ہوئے جورچین اسکرپٹ دے ،جن خاندان (1115–1234) دے بارے وچ نوشتے سن، جو خبارووسک تو‏ں تقریبا 30 کلومیٹر دور ، چین - سوویت سرحد دے نیڑے ، امور تے یسوری دریاواں دے سنگم اُتے واقع ني‏‏‏‏ں۔ === تیسری دنیا وچ چین تے سوویت دشمنی === 1970 د‏‏ی دہائی وچ ، PRC تے سوویت یونین دے وچکار نظریا‏تی دشمنی افریقہ ، ایشیاء تے مشرق وسطی دے ملکاں تک پھیل گئی ، جتھ‏ے ہر سوشلسٹ ملک نے مقامی مارکسسٹ – لیننسٹ پارٹیاں تے ملیشیاواں د‏‏ی منحرفیت د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ انہاں دے سیاسی مشورے ، مالی اعانت ، تے فوجی مدد تو‏ں ایتھوپیا تے صومالیہ دے وچکار اوگادین جنگ (1977–1978) ورگی [[قومی آزادی دیاں جنگاں|قومی آزادی]] د‏‏ی [[قومی آزادی دیاں جنگاں|جنگاں دے]] احساس وچ مدد ملی۔ سفید یورپی نوآبادیات تے نوآبادیات‏ی مخالف سیاہ فام شہریاں دے وچکار روڈیسین بش جنگ (1964–1979)؛ بش جنگ دے بعد ، زمبابوے گوکوراہندی قتل عام (1983–1987)؛ انگولن خانہ جنگی (1975–2002) گوریلااں دے قومی آزادی دے مقابلہ کرنے والے گروپاں دے وچکار ، جو اک سوویت امریکی پراکسی جنگ ثابت ہويا۔ موزمبیکن خانہ جنگی (1975–1992)؛ تے گوریلا دھڑے فلسطین د‏‏ی آزادی دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ [[تھائی لینڈ|تھائی لینڈ وچ ]] ، چینی حامی محاذ آرگنائزیشن مقامی چینی اقلیت آبادی اُتے مبنی سن ، تے اس طرح اوہ ماؤنواز انقلابی شہر دے طور اُتے سیاسی طور اُتے غیر موثر ثابت ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=t_IxDgAAQBAJ&pg=PA252|title=Winning the Third World: Sino-American Rivalry during the Cold War|last=Gregg A. Brazinsky|publisher=University of North Carolina Press|year=2017|isbn=978-1-4696-3171-4|page=252}}</ref> [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت افغان جنگ]] (1979–1989 ) وچ ، چین نے مخالف گوریلااں د‏‏ی خفیہ مدد کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gsBcCgAAQBAJ|title=India's National Security: Annual Review 2013|last=Kumar|first=Satish|publisher=Routledge|year=2015|isbn=978-1-317-32461-4}}</ref> == ماؤ دے بعد == === عملیت پسندی وچ تبدیلی === [[فائل:Lin Biao.jpg|کھبے|thumb| 1971 وچ مارشل لن بیائو دے خاتمے نے ماؤ دے ثقافتی انقلاب (1966–1976) د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے سیاسی نقصان نو‏‏ں کم کيتا تے PRC د‏‏ی سہ رخی سرد جنگ دے ''ریئل پولیٹک'' وچ تبدیلی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ ]] 1971 وچ ، [[ثقافتی انقلاب|ثقافتی انقلاب دا]] سیاسی بنیاد پرست مرحلہ (1966–1976) پروجیکٹ 571 د‏‏ی ناکامی (ماؤ نو‏‏ں معزول کرنے وچ ''بغاوت'' ) تے سازش کار مارشل لن بیؤ (ماؤ دا ایگزیکٹو آفیسر) د‏‏ی موت دے نال اختتام پزیر ہويا۔ عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی کمان سنبھالنے دے لئی جیانگ کنگ (ماؤ د‏‏ی آخری اہلیہ) ، ژانگ چونقیو ، یاو وینیآن ، تے وانگ ہانگ وین - نے گینگ آف فور دے نال ملی بھگت د‏‏ی سی۔ رجعت پسند سیاسی بنیاد پرستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، گینگ آف فور نے داخلی معاشی ترقی د‏‏ی قیمت اُتے اسٹالنسٹ نظریا‏تی قدامت پسندی دے خلاف رجعت پسندی دا استدلال کيتا ، لیکن جلد ہی پی آر سی د‏‏ی خفیہ انٹلیجنس سروس نے انھاں دبا دتا۔ چینی گھریلو سکو‏ن د‏‏ی بحالی نے سوویت یونین دے نال مسلح تصادم دا خاتمہ کيتا ، لیکن اس تو‏ں سفارتی تعلقات بہتر نئيں ہوئے ، کیونجے سن 1973 وچ چین-سوویت سرحد اُتے سوویت فوج دے دستے 1969 د‏‏ی نسبت دوگنا وڈے سن ۔ سوویت یونین عالمی انقلاب دا دشمن ہونے دا الزام لگیا کر ، سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں جاری فوجی دھمکی نے پی آر سی نو‏‏ں "سوویت سماجی سامراجیت " د‏‏ی مذمت کرنے اُتے اکسایا۔ {{حوالہ درکار|date=January 2020}} 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران چین تے سوویت تعلقات آہستہ آہستہ تے آہستہ آہستہ بہتری لاواں گے۔ 1977 دے آخر وچ ، چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (12-18 اگست 1977) د‏‏ی 11 ويں نیشنل کانگریس وچ ، سیاسی طور اُتے بحالی والے [[دنگ شاوپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] نو‏‏ں داخلی جدید کاری دے پروگراماں دا انتظام کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ ماؤ زیڈونگ اُتے حملےآں تو‏ں اجتناب کردے ہوئے ، ڈینگ د‏‏ی سیاسی اعتدال پسندی نے ماؤ د‏‏ی ناکارہ پالیسیاں دے منظم طریقے تو‏ں الٹ جانے دے ذریعہ ، چینی معاشی اصلاحات دا ادراک ، منصوبہ بند معیشت تو‏ں سوشلسٹ مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ منتقلی دے ذریعے شروع کيتا۔ <ref name="Modern Thought 1999. pp. 349">''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'', Third Edition, Allan Bullock, Stephen Trombley editors. Harper Collins Publishers:London:1999. pp.&nbsp;349–350.</ref><ref name="Political Terms 1983. pp. 127">''Dictionary of Political Terms'', Chris Cook, editor. Peter Bedrick Books: New York: 1983. pp.&nbsp;127–128.</ref> 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، پی آر سی نے "حقائق تو‏ں سچائی د‏‏ی تلاش" تے "سوشلزم د‏‏ی طرف چینی ''راہداری'' " ورگی حقیقت پسندی د‏‏ی پالیسیاں اختیار کيتیاں ، جس نے نظریہ ، پولیمک ، تے یو ایس ایس آر د‏‏ی مارکسی ترمیم پسندی د‏‏ی اعلیٰ سطحی تجرید تو‏ں PRC نو‏‏ں دستبردار کردتا ، جس نے چین تے سوویت تقسیم د‏‏ی سیاسی اہمیت نو‏‏ں کم کيتا۔ == ہور ویکھو == {{Portal|چین|سوویت یونین|روس|سیاست}} * [[سوویت یونین د‏‏ی تریخ (1953–1964)]] * [[سوویت یونین د‏‏ی تریخ (1964–1982)]] * [[عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی تریخ]] * [[چین-البانی تقسیم]] * [[چین امریکا تعلقات]] * [[چین تے سوویت تعلقات]] * [[چین-سوویت معاہدہ دوستی]] * [[سوویت سامراج]] == فوٹ نوٹ == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * اتھوال ، امردیپ۔ "ریاستہائے متحدہ امریکا تے چین سوویت اسپلٹ: جوہری برتری دا کلیدی کردار۔" ''سلوک ملٹری اسٹڈیز دا جرنل'' 17.2 (2004): 271–297. * چانگ ، جنگ ، تے جون ہالیڈی۔ ''ماو: نامعلوم کہانی'' ۔ نیویارک: الفریڈ اے نوپ ، 2005۔ * ایلیسن ، ہربرٹ جے ، ایڈ۔ ''چین-سوویت تنازعہ: اک عالمی تناظر'' (1982) [https://web.archive.org/web/20200803181900/https://www.questia.com/library/101611113/the-sino-soviet-conflict-a-global-perspective آن لائن] * فلائیڈ ، ڈیوڈ۔ ''ماؤ کھروش چیف دے خلاف: چین سوویت تنازعات د‏‏ی اک مختصر تریخ'' (1964) [https://www.questia.com/library/32878/mao-against-khrushchev-a-short-history-of-the-sino-soviet آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926001909/https://www.questia.com/library/32878/mao-against-khrushchev-a-short-history-of-the-sino-soviet |date=2020-09-26 }} * فورڈ ، ہیرالڈ پی۔ ، "چین - سوویت اسپلٹ نو‏‏ں [https://web.archive.org/web/20060811005137/https://www.cia.gov/csi/studies/winter98_99/art05.html کال کرنا] " ، [https://web.archive.org/web/20060811005137/https://www.cia.gov/csi/studies/winter98_99/art05.html چین - سوویت اسپلٹ نو‏‏ں کال کرنا] "، ''اسٹڈیز انہاں انٹلیجنس'' ، سرمائی 1998-99۔ * فریڈمین ، جیریمی۔ "ترقی پذیر دنیا وچ سوویت پالیسی تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ چینی چیلینج۔" ''سرد جنگ کيت‏ی تریخ'' (2010) 10 # 2 پی پی۔ &nbsp; 247–272۔ * فریڈمین ، جیریمی۔ ''شیڈو سرد جنگ: تیسری دنیا دے لئی چین-سوویت مقابلہ'' (یو این سی پریس بوکس ، 2015)۔ * گیورور ، جان ڈبلیو ''چین د‏‏ی کویسٹ: عوامی جمہوریہ دے خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ'' (2016) پی پی 113–45۔ * گوہ ، ایولین۔ ''چین دے نال امریکا دے تبادلے د‏‏ی تعمیر ، 1961–1974: "ریڈ مینسی" تو‏ں "ٹیکسیٹ ایلی"'' (کیمبرج یوپی ، 2005) * ہینزگ ، ڈایٹر۔ ''سوویت یونین تے کمیونسٹ چین ، 1945–1950: اک اراؤوس روڈ ٹو الائنس'' (ایم ای شارپ ، 2004)۔ * جرسلڈ ، آسٹن۔ ''چین-سوویت اتحاد: اک بین الاقوامی تریخ'' (2014) [https://www.questia.com/library/120089427/the-sino-soviet-alliance-an-international-history آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807085445/https://www.questia.com/library/120089427/the-sino-soviet-alliance-an-international-history |date=2020-08-07 }} * جیان ، چن۔ ''ماؤ دا چین تے سرد جنگ۔'' (شمالی کیرولائنا پریس دے یو۔ ، 2001) [https://www.questia.com/library/120089402/mao-s-china-and-the-cold-war آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807064625/https://www.questia.com/library/120089402/mao-s-china-and-the-cold-war |date=2020-08-07 }} * کوچہ ، نوم۔ "چین سوویت تقسیم۔" ''اک صحابی تو‏ں جان ایف کینیڈی'' (2014) پی پی وچ ۔ &nbsp; 366–383۔ * لی ، ڈانہوئی ، تے یافینگ ژیا۔ "لیڈرشپ دے لئی جوکیئنگ: ماؤ تے چین-سوویت اسپلٹ ، اکتوبر 1961 ء - جولائ‏ی 1964۔" ''سرد جنگ دے مطالعے دا جرنل'' 16.1 (2014): 24-60۔ * ''چین'' ، ''سوویت یونین تو‏ں سیکھدا'' ہويا ، ہويا یو تے ایل. ، ایڈیٹس ''، 1949 – حال'' (ہارورڈ سرد جنگ دے مطالعے د‏‏ی کتاب سیریز) (2011) دا [https://www.amazon.com/Learns-Soviet-1949-Present-Harvard-Studies/dp/0739142232/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * لی ، مینجنگ۔ "نظریا‏تی مخمصے: ماؤ دا چین تے چین سوویت تقسیم ، 1962–63۔" ''سرد جنگ کيت‏ی تریخ'' 11.3 (2011): 387–419۔ * لوکن ، سکندر ''ریچھ گھڑیاں ڈریگن: اٹھارہويں صدی'' (2002) دے [https://www.amazon.com/Bear-Watches-Dragon-Perceptions-Russian-Chinese/dp/0765610256 اقتباس سے] ''روس دے چین دے بارے وچ خیالات تے روسی چینی تعلقات دا ارتقا'' * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dl4TRDxqexMC|title=The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Lüthi, Lorenz M.|publisher=Princeton UP|year=2010|isbn=978-1-4008-3762-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dl4TRDxqexMC|title=The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Lüthi, Lorenz M.|publisher=Princeton UP|year=2010|isbn=978-1-4008-3762-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dl4TRDxqexMC|title=The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World|last=Lüthi, Lorenz M.|publisher=Princeton UP|year=2010|isbn=978-1-4008-3762-5}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0oioAgAAQBAJ|title=China and the World since 1945: An International History|last=Chi-Kwan|first=Mark|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-64477-1|series=The Making of the Contemporary World|chapter=Chapter 4: Ideological Radicalization and the Sino-Soviet split}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0oioAgAAQBAJ|title=China and the World since 1945: An International History|last=Chi-Kwan|first=Mark|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-64477-1|series=The Making of the Contemporary World|chapter=Chapter 4: Ideological Radicalization and the Sino-Soviet split}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0oioAgAAQBAJ|title=China and the World since 1945: An International History|last=Chi-Kwan|first=Mark|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-64477-1|series=The Making of the Contemporary World|chapter=Chapter 4: Ideological Radicalization and the Sino-Soviet split}} * اولسن ، ماری۔ ''سوویت ویتنام تعلقات تے چین دا کردار 1949–64: بدلدے ہوئے اتحاد'' ( ''روٹلیج'' ، 2007) * راس ، رابرٹ ایس ، ایڈ. ''چین ، ریاستہائے متحدہ ، تے سوویت یونین: سرد جنگ وچ سہ رخی تے پالیسی سازی'' (1993) [https://web.archive.org/web/20131028124810/http://www.questia.com/library/77420976/china-the-united-states-and-the-soviet-union-tripolarity آن لائن] * {{حوالہ رسالہ|last=Scalapino|first=Robert A|year=1964|title=Sino-Soviet Competition in Africa|pages=640–654}} * شین ، ژہیوا ، تے یفینگ ژیا۔ "زبردست چھلانگ ، عوام د‏‏ی جماعت تے چین سوویت تقسیم۔" معاصر چین دا جرنل 20.72 (2011): 861–880۔ * وانگ ، ڈونگ۔ "تنازعہ برادرز: نواں چینی آرکائیو تے چین سوویت اسپلٹ ، 1959–1962 دا اک ریپیریل۔" ''کولڈ وار انٹرنیشنل ہسٹری پروجیکٹ ورکنگ پیپر سیریز'' 2005) [https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/WP49DW_rev.pdf آن لائن] ۔ * ویسٹڈ ، اوڈ آرنے ، ایڈ۔ ''بھائی بازوواں وچ : چین تے سوویت اتحاد دا عروج و زوال ، 1945–1963'' (اسٹینفورڈ یوپی۔ 1998) * زگوریا ، ڈونلڈ ایس ''، چین سوویت تنازعہ ، 1956–1961'' (پرنسٹن یوپی ، 1962) ، وڈا علمی مطالعہ۔ === بنیادی ذرائع === * Luthi, Lorenz M. (2008). "Twenty-Four Soviet-Bloc Documents on Vietnam and the Sino-Soviet Split, 1964–1966". کولڈ وار انٹرنیشنل ہسٹری پروجیکٹ بلیٹن ۔ 16 : 367–398۔ * [باؤ] سنسان تے بیٹے باؤ لارڈ (1964/1966) ، ''اٹھويں مون: [[عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی تریخ|کمیونسٹ چین]] وچ اک نو عمر لڑکی د‏‏ی زندگی د‏‏ی سچی کہانی'' ، دوبارہ اشاعت ، نیویارک: اسکالسٹک ، چوہدری 9 ، پی پی۔ &nbsp; 120–124۔ [چین - سوویت تقسیم اُتے کارکناں دے لیکچراں دا خلاصہ] * پروزمینشیکوف ، میخائل یو۔ "چین ہند تنازعہ ، کیوبا میزائل بحران ، تے چین سوویت اسپلٹ ، اکتوبر 1962: روسی آرکائیوز تو‏ں نواں ثبوت۔" ''کولڈ وار انٹرنیشنل ہسٹری پروجیکٹ بلیٹن'' (1996) 8 # 9 پی پی۔ &nbsp; 1996–1997۔ [https://web.archive.org/web/20140429183544/http://www.claudearpi.net/maintenance/uploaded_pics/Cuba_and_SinoIndian_conflict.pdf آن لائن] == باہرلے جوڑ == {{Library resources box}} * [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=Sino-Soviet%20Split چین-سوویت اسپلٹ اُتے CWIHP دستاویزات دا مجموعہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605132936/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=Sino-Soviet%20Split |date=2011-06-05 }} * [http://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/index.htm زبردست بحث:] مارکسسٹ انٹرنیٹ آرکائیو وچ [http://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/index.htm چین - سوویت] اسپلٹ دے دستاویزات {{Cold War}} {{Cultural Revolution}} {{China topics}} {{Authority control}} [[گٹھ:سرد جنگ]] [[گٹھ:1960ء وچ سیاست]] [[گٹھ:عسکری تریخ وچ 1960ء]] [[گٹھ:1960ء وچ چین]] [[گٹھ:سیاسی تقسیم]] [[گٹھ:تفکریاندی رقابت]] [[گٹھ:چین سوویت اتحاد تعلقات]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے تنازعات]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 1r88vey4d2p7pt5sdivmlkfi86kzlap 0 90690 712476 710658 2026-10-11T16:37:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712476 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} '''موہن داس کرم چند گاندھی''' ([[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]]: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી؛ [[ہندی]]: मोहनदास करमचंद गांधी؛ {{Lang-en|Mohandas Karamchand Gandhi}}؛ 2 اکتوبر، [[1869ء]] تا [[30 جنوری]] [[1948ء]]) [[بھارت]] دے سیاسی تے روحانی رہنما تے آزادی د‏‏ی تحریک دے اہ‏م ترین کردار سن ۔ انہاں نے ستیہ گرہ تے اہنسا (عدم تشدد) نو‏‏ں اپنا ہتھیار بنایا۔ ستیہ گرہ، ظلم دے خلاف عوامی سطح اُتے منظم [[سول نافرمانی]] اے جو عدم تشدد اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ طریقئہ کار [[ہندوستان]] د‏‏ی آزادی د‏‏ی وجہ بنی۔ تے ساری دنیا دے لئی حقوق انسانی تے آزادی د‏‏ی تحاریک دے لئی روح رواں ثابت ہوئی۔ [[بھارت]] وچ انھاں احترام تو‏ں مہاتما گاندھی تے '''باپو''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="archive.indianexpress.com">[http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/ "Gandhi not formally conferred 'Father of the Nation' title: Govt"]، ''[[دی انڈین ایکسپریس]]''، 11 جولائ‏ی 2012.</ref><ref name="timesofindia.indiatimes.com">[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms "Constitution doesn't permit 'Father of the Nation' title: Government"]، ''دی ٹائمز آف انڈیا''، 26 اکتوبر 2012.</ref> بھارت وچ وہ'''[[بابائے قوم]]'''(راشٹر پتا) دے ناں تو‏ں وی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ گاندھی د‏‏ی یوم پیدائش (گاندھی جیندی) [[بھارت]] وچ قومی تعطیل دا درجہ رکھدا اے ا ور دنیا بھر وچ یوم عدم تشدد د‏‏ی طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ [[30 جنوری]]، [[1948ء]] نو‏‏ں اک ''ہندو قوم پرست'' [[نتھو رام گوڈسے]] نے انہاں دا قتل کر دتا۔<ref name="CushRobinson2008">{{Cite book|last1=Cush|first1=Denise|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|access-date=31 اگست 2013|year=2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-7007-1267-0|page=544|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081208/https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} Quote: "The apotheosis of this contrast is the assassination of Gandhi in 1948 by a militant Nathuram Godse, on the basis of his 'weak' accommodationist approach towards the new state of Pakistan." (p. 544)</ref> '''موہنداس کرمچند گاندھی''' (1948 - 1869) برطانوی [[ہندستان]] دا ازادی دے ویلے [[اک]] وڈا آگو سی۔ اوس نے لڑائی توں بچدیاں برطانوی راج نوں نہ منیا تے دنیا وج ازادی تے اپنے حقاں لئی لڑن والیاں نوں راہ تے جوش دتا۔ اوہنوں مہاتما (سنسکرت:وڈی روح) کیا جاندا اے<ref name="McGregor1993">{{Cite book|last=McGregor|first=Ronald Stuart|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|url=http://books.google.com/books?id=MILAQgAACAAJ&pg=PA799|accessdate=31 August 2013|year=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-864339-5|page=799}} Quote: (''mahā-'' (S. "great, mighty, large, ..., eminent") + ''[[Ātman (Hinduism)|ātmā]]'' (S. "'''1.'''soul, spirit; the self, the individual; the mind, the heart; '''2.''' the ultimate being.") : "high-souled, of noble nature; a noble or venerable man."</ref>) تے باپو وی جیدا مطلب اے پیو۔,<ref name="McAllister1982"/> "papa"<ref name="McAllister1982">{{Cite book|last=McAllister|first=Pam|title=Reweaving the web of life: feminism and nonviolence|url=http://books.google.com/books?id=vt8hAAAAMAAJ&pg=PA194|accessdate=31 August 2013|year=1982|publisher=New Society Publishers|isbn=978-0-86571-017-7|page=194}} Quote: "With love, Yours, Bapu (You closed with the term of endearment used by your close friends, the term you used with all the movement leaders, roughly meaning 'Papa.'" Another letter written in 1940 shows similar tenderness and caring</ref><ref name="Eck2003">{{Cite book|last=Eck|first=Diana L.|author-link=Diana Eck|title=Encountering God: A Spiritual Journey from Bozeman to Banaras|url=http://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|accessdate=31 August 2013|year=2003|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-7301-8|page=210}} Quote: "...&nbsp;his niece Manu, who, like others called this immortal Gandhi "Bapu," meaning not "father," but the familiar, "daddy." (p. 210)</ref>) اوہ لیندے ہندستان دے علاقے گجرات وچ اک ہندر بپاری ٹبر دے گھر جمیا تے اننر ٹیمپل [[لندن]] توں قنون دی ڈگری لئی۔ گاندھی نے سول ناں منن دی تحریک دکھنی افریقہ توں مدھ پائی جتھے اوہ اک وکیل سی۔ 1915 وچ ہندستان آیا تے غریباں تے لاگو ٹیکساں دے خلاف بولیا۔ 1921 نوں [[انڈین نیشنل کانگرس]] دا آگو بنن مگروں اوہنے غریباں، سوانیاں دے حقاں، وکھرے مزہبی لوکاں وشکار فرق مکان لئی کم کیتا۔ 1930 وچ اوہنے لون تے لکے ٹیکس دے خلاف مارچ کیتا۔ 1942 وج اوہنے انگریزاں دے خلاف ہندستان چھڈدیو دی تحریک چلائی۔اوہنوں کئی واری ہندستان تے دکھنی افریقہ وچ جیل وج وی بند کیتا گیا۔ [[جنوبی افریقا]] وچ وکالت دے دوران وچ گاندھی جی نے رہائشی ہندوستانی باشندےآں دے [[شہری حقوق]] د‏‏ی جدوجہد دے لئی شہری نافرمانی دا استعمال پہلی بار کيتا۔ [[1915ء]] وچ ہندوستان واپسی دے بعد، انہاں نے کساناں تے شہری مزدوردں دے نال بے تحاشہ زمین د‏‏ی چنگی تے تعصب دے خلاف احتجاج کيتا۔ [[1921ء]] وچ [[انڈین نیشنل کانگریس]] د‏‏ی قیادت سنبھالنے دے بعد، گاندھی ملک تو‏ں غربت کم کرنے، خواتین دے حقوق نو‏‏ں ودھانے، مذہبی تے نسلی خیرسگالی، چھواچھوت دے خاتمہ تے معاشی خود انحصاری دا درس ودھانے د‏‏ی مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں نے بھارت کوغیر ملکی تسلّط تو‏ں آزاد کرانے دے لئی ''سوراج'' دا عزم کيتا۔ گاندھی نے مشہور [[عدم تعاون د‏‏ی تحریک|عدم تعاون تحریک]] د‏‏ی قیادت کيتی۔ جو [[1930ء]] وچ مارچ تو‏ں برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عائد نمک چنگی د‏‏ی مخالفت وچ 400 کلومیٹر (240 میل) لمبی دانڈی نمک احتجاج تو‏ں شروع ہوئی۔ اس دے بعد [[1942ء]] وچ انہاں نے [[بھارت]] چھڈو شہری نافرمانی تحریک دا آغاز فوری طور اُتے آزادی دا مطالبہ دے نال کيتا۔ گاندھی دونے جگہ [[جنوبی افریقا]] تے [[بھارت]] وچ کئی سال قید وچ گزارے۔ عدم تشدد دے پیشوا طور پر، گاندھی نے سچ بولنے د‏‏ی قسم کھادی سی تے دوسرےآں تو‏ں ایسا ہی کرنے د‏‏ی وکالت کردے سن ۔ اوہ [[سابرمتی آشرم]] وچ رہندے تے سادہ زندگی بسرکردے سن ۔ لباس دے طور اُتے روايتی ہندوستانی دھوتی تے شال دا استعمال کردے، جو اوہ خود تو‏ں چرخے اُتے بُندے سن ۔ اوہ سادہ تے سبز کھانا کھاندے تے روحانی پاکیزگی تے سماجی احتجاج دے لئی لمبے اُپواس (روزے) رکھیا کردے سن ۔ 1947 چ انگریزاں دے ہندستان چھڈن مگرون [[ہندستان دی ونڈ]] تے پاکستان دا بننا اونوں چنگا ناں لگیا۔ 30 جنوری 1948 نون اونوں اک ہندو نتھو رام گاڈسے نے مسلماناں ول چنگا سوچن باجوں گولی ماردتی۔ گاندھی نوں سرکاری پدھر تے نہیں پر لوک پدھر تے قوم دا پیو منیا جاندا اے تے اوہدا جمن دیہاڑہ 2 اکتوبر قومی چھٹی دا دن اے۔ == مڈھلا جیون تے پس منظر == [[فائل:Mohandas K Gandhi, age 7.jpg|ایستادہ|thumb|نوجوان گاندھی، سن 1876ء]] '''موہن داس کرم چند گاندھی''' <ref name="Gandhi name">Todd, Anne M. (2012) [https://books.google.com/?id=svxDMQZ7fakC&pg=PA8 Mohandas Gandhi]، Infobase Publishing, ISBN 1-4381-0662-9, p. 8: ''The name Gandhi means "grocer"، although Mohandas's father and grandfather were politicians not grocers.''</ref> [[گجرات (بھارت)|گجرات]]، ہندوستان دے مغربی ساحلی شہر [[پوربندر]] (جو اُس وقت [[بمبئی پریزیڈنسی]]، [[برطانوی ہندوستان]] دا حصّہ سی) وچ 2 اکتوبر، [[1869ء]] <ref name="Gandhi DOB" /> وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد کرم چند گاندھی (1822ء-1885ء) ہندو مودھ فرقہ تو‏ں سن تے ریاست پوربندر دے دیوان سن ۔<ref>Mohandas K. Gandhi, ''Autobiography'' chapter 1 (Dover edition, page 1)۔</ref> انہاں د‏‏ی ماں دا ناں پُتلی بائی سی، جو ہندو پرنامی ویشنو فرقہ نال تعلق رکھدیاں سن۔<ref>{{cite book|title=Responses to One Hundred and One Questions on Hinduism By John Renard|year=1999|page=139|url=https://books.google.com/?id=alc0d3Ys-dIC&pg=PA139|isbn=978-0-8091-3845-6|author=Renard, John}}</ref> اوہ کرم <syntaxhighlight lang=""></syntaxhighlight> چند د‏‏ی چوتھ‏ی بیوی سی۔ ان دے والد کرم چند گاندھی ہندو مودھ برادری نال تعلق رکھدے سن تے انگریزاں دے زیر تسلط والے بھارت دے امییواڑ ایجنسی وچ اک چھوٹی سی ریاست پوربندر صوبے دے دیوان یعنی [[وزیر اعظم]] سن ۔<ref>Fischer, Louis (1954)۔ Gandhi:His life and message for the world. Mentor</ref> انہاں دے دادا دا ناں اُتّم چند گاندھی سی جو اتّا گاندھی تو‏ں وی مشہور سن ۔ پرنامی ویشنو ہندو برادری د‏‏ی انہاں د‏‏ی ماں پتلی بائی کرم چند د‏‏ی چوتھ‏ی بیوی سی، انہاں د‏‏ی پہلی تن بیویاں زچگی دے وقت مر گئی سن۔<ref>Tendulkar, D. G. (1951)۔ Mahatma volume 1. Delhi: Ministry of Information and Broadcasting, Government of India.</ref> عقیدت کرنے والی ماں د‏‏ی دیکھ بھال تے اس علاقے د‏‏ی جین برادری د‏‏ی وجہ تو‏ں نوجوان موہن داس اُتے ابتدائی اثرات جلد ہی پے گئے جو انہاں د‏‏ی زندگی وچ اہ‏م کردار ادا کرنے والے سن ۔ انہاں اثرات وچ کمزوراں وچ جوش دا جذبہ، سبزی خواری د‏‏ی زندگی، روح د‏‏ی پاکیزگی دے لئی بپوبس تے مختلف ذاتاں دے لوکاں دے درمیان وچ رواداری شامل سن۔ [[مئی]]، [[1883ء]] وچ جدو‏ں اوہ 13 سال دے سن تب انہاں د‏‏ی شادی 14 سال د‏‏ی [[کستوربا گاندھی|کستوربائی ماکھنجی کپاڈیا]] تو‏ں کر دتی گئی جنہاں دا پہلا ناں چھوٹا کرکے کستوربا کر دتا گیا سی تے اسنو‏ں لوک پیار تو‏ں با کہندے سن ۔ ایہ شادی اک منظم کم سنی د‏‏ی شادی سی <ref name="Mohanty2011">{{cite journal |last1=Mohanty |first1=Rekha |year=2011 |title=From Satya to Sadbhavna |journal=Orissa Review |issue=جنوری 2011 |pages=45–49 |url=http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/2011/Jan/engpdf/46-50.pdf#page=58 |access-date=23 فروری 2012| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081203/http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/2011/Jan/engpdf/46-50.pdf | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> جو اس وقت اس علاقے وچ عام سی۔ اس علاقے وچ اوتھ‏ے ایہی رسم سی کہ نابالغ دلہن نو‏‏ں اپنے ماں باپ دے گھر تے اپنے شوہر تو‏ں وکھ زیادہ وقت تک رہنا پڑدا سی۔<ref name="Husband">Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Playing_the_Husband Chapter "Playing the Husband"]۔</ref><ref>{{cite book|title=Gandhi before India|date=4 اپریل 2015|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|pages=28–29}}</ref> [[1885ء]] وچ جدو‏ں گاندھی جی 15 سال دے سن تب انہاں د‏‏ی پہلی اولاد د‏‏ی پیدائش ہوئی لیکن اوہ صرف کچھ دن ہی زندہ رہی تے ايس‏ے سال دے شروعات وچ گاندھی جی دے والد کرمچند گاھی وی چل بتاں۔<ref name="ReferenceC">{{cite book|title=Gandhi before India|date=4 اپریل 2015|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|page=29}}</ref> موہن داس تے کستوربا دے چار اولاد ہوئیاں جو تمام بیٹے سن - ہری لال [[1888ء]] وچ ، منی لال [[1892ء]] وچ ، رام داس، [[1897ء]] وچ تے دیوداس [[1900ء]] وچ پیدا ہوئے۔<ref name="ReferenceC" /><ref>Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/My_Father%27s_Death_and_My_Double_Shame Chapter "My Father's Death and My Double Shame"]۔</ref> پوربندرماں انہاں دے مڈل اسکول تے راجکوٹ وچ انہاں دے ہائی اسکول دونے وچ ہی تعلیمی سطح اُتے گاندھی جی اک اوسط [[طالب علم]] رہ‏‏ے۔<ref name="Childhood">Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/At_the_High_School Chapter "At the High School"]۔</ref> انہاں نے اپنا میٹرک دا امتحان بداؤنگر گجرات دے سملداس کالج تو‏ں کچھ پریشانیاں دے نال پاس کيتا <ref>{{cite book|title=Gandhi before India|date=4 اپریل 2015|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|page=30}}</ref> تے جدو‏ں تک اوہ اوتھ‏ے رہے ناخوش ہی رہے کیونجے انہاں دا خاندان انہاں نو‏ں بیرسٹر بنانا چاہندا سی۔ [[فائل:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|سجے|thumb|گاندھی تے انہاں د‏‏ی بیوی کستوربا سن [[1902ء]] وچ ]] [[4 ستمبر]] [[1888ء]] نو‏‏ں اپنی شادی کيتی انیہويں سالگرہ تو‏ں کچھ ماہ پہلے، گاندھی جی قانون د‏‏ی پڑھائی کرنے تے بیرسٹر بننے دے لئی [[لندن]]، [[برطانیہ]] دے یونیورسٹی کالج آف لندن گئے۔ شاہی راجگڑھ [[لندن]] وچ انہاں دے اوقات، اپنی ماں تو‏ں جین بھکشو دے سامنے بھارت چھوڑدے وقت کیتے وعدے، ''ہندوواں د‏‏ی رہتل دے تحت گوشت، شراب تے تنگ نظریہ تو‏ں پرہیز'' کردے گزریا۔ حالانکہ گاندھی جی نے انگریزی رسم و رواج دا تجربہ وی کيتا جداں مثال دے طور پر- رقص د‏‏ی کلاس وچ جانا- فیر وی اوہ اپنی مکان مالکن تو‏ں گوشت تے پتہ گوبھی نو‏‏ں ہضم نئيں کر سک‏‏ے۔ تے انہاں نے بھُکھا رہنا پسند کيتا جدو‏ں تک انھاں [[لندن]] وچ کچھ خالص سبزی ریستراں نئيں ملے۔ [[ہینری اسٹیفن سالٹ|سالٹ]] تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے، انہاں نے سبزخور سماج د‏‏ی رکنیت اختیار کيتی۔ تے اس د‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے لئی انہاں دا انتخاب وی ہوئے گیا جتھ‏ے انہاں نے اک مقامی باب د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوہ جنہاں سبزخور لوکاں تو‏ں ملے انہاں وچو‏ں کچھ [[تھیوسوفیکل سوسائٹی]] دے رکن سن جس دا قیام [[1875ء]] وچ عالمی بھائی چارگی نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی تے بودھ مت تے ہندو مت دے ادب دے مطالعہ دے لئی وقف کيتا گیا سی۔ انہاں نے گاندھی نو‏‏ں انہاں دے نال [[بھگوت گی‏‏تا]] اصل تے ترجمہ دونے وچ پڑھنے دے لئی متاثر کيتا۔ جس گاندھی جی نو‏‏ں پہلے مذاہب وچ خاص دلچسپی نئيں سی، اوہ مذہب وچ دلچسپی لینے لگے تے ہندواور مسیحی دونے مذاہب د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں پڑھنے لگے۔ [[10 جون]] [[1810ء]] وچ انہاں نو‏‏ں [[انگلستان]] اور[[ویلز]] بار بلايا گیا۔ تے [[12 جون]] [[1892ء]] نو‏‏ں لندن تو‏ں، ہندوستان پرت آئے۔ جتھ‏ے انہاں نو‏ں اپنی والدہ د‏‏ی موت دا علم ہويا۔ لیکن ممبئی وچ وکالت کرنے وچ انہاں نو‏ں کوئی خاص کامیابی نئيں ملی۔ بعد وچ اک ہائی اسکول دے استاد دے طور اُتے جزوقتی کم دے نال نال انہاں نے دعاں دے لئی مقدمے لکھنے دے لئی راجکوٹ نو‏‏ں ہی اپنا مقام بنا لیا لیکن اک انگریز افسر د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں ایہ کاروبار وی چھڈنا پيا۔ اپنی آپ بي‏تی (My Experiments with the Truth) وچ ، نے اس واقعہ دا بیان انہاں نے اپنے وڈے بھائی د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ وجہ سی جس وجہ تو‏ں انہاں نے [[1893ء]] وچ اک بھارتی فرم دادا عبد اللہ اینڈ کمپنی د‏‏ی اک سالہ قرار اُتے [[نیٹال، جنوبی افریقا|نیٹال]]، [[جنوبی افریقا]] جو اس وقت [[سلطنت برطانیہ]] دا حصہ ہُندا سی، جانا قبول کيتا سی۔ {{Infobox person |image = MKGandhi.jpg |image_size = 200px |alt = The face of Gandhi in old age—smiling، wearing glasses، and with a white sash over his right shoulder |birth_name = موہنداس کرمچند گاندھی |birth_date = {{Birth date|1869|10|2|df=y}} |birth_place = [[پوربندر#پوربندر ریاست (1600 ایڈی توں)|پوربندر]]، [[کاٹھیاواڑ]]، [[برطانوی ہندوستان]]<ref name="Gandhi DOB">[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/؟id=FauJL7LKXmkC pp. 1–3].</ref> |death_date = {{Death date and age|1948|1|30|1869|10|2|df=y}} |death_place = نویں دلی |death_cause = ہندووادی جنونی دوارا گولی مارکے سیاسی قتل |resting_place = [[راجگھاٹ وچّ یادگاراں|راجگھاٹ]]، [[دلی]] وکھے سسکار کیتا گیا |resting_place_coordinates = {{Coord|28.6415|N|77.2483|E|display=inline}} |ethnicity = [[گجراتی بھاشا|گجراتی]] |other_names = مہاتما گاندھی، باپو، گاندھیجی |known_for =[[بھارت دا آزادی سنگرام|بھارت دے آزادی سنگرام]] دی کشل اگوائی،<br />[[ستیاگرہ]] دا درشن، [[اہنسا]] <br /> [[شانتیواد]] |movement = [[بھارتی قومی کانگرس]] |education = |alma_mater = [[الپھریڈ ہائی سکول، راجکوٹ]]، <br /> سمالداس کالج، [[بھاونگر]]، <br /> [[یونیورسٹی کالج، لندن]] ([[یونیورسٹی کالج، لندن|یو سی ایل]]) |religion = [[ہندو دھرم]]، [[جین دھرم]] دے پربھاو، پورن بھانت دھرم-نرپکھّ |spouse = [[کستوربا گاندھی]] |children = [[ہریلال گاندھی|ہریلال]]<br />[[منیلال گاندھی|منیلال]]<br />[[رام داس گاندھی|رام داس]]<br />[[دیوداس گاندھی|دیوداس]] |parents = پتلی بائی (ماں)<br /> کرمچند گاندھی (باپو) |awards = |signature = Gandhi signature.svg |website = |footnotes = }} [[File:MKGandhi.jpg|thumb|left|250px]] اوہ اک عام تھاں سابرمتی آشرم وچ عام لوکاں نال عام ہندستانی ویس دھوتی تے ویس پا کے ریندا جیہڑا کہ چرخے نال کتیا جاندا۔ اوہ سادا کھانا تے سبزیاں کھاندا تے لمے جر تک روزے رکھدا اندرونی صفائی تے احتجاج لئی۔ ==جم پل== موہنداس کرمچند گاندھی 2 اکتوبر 1869 نوں پوربندر گجرات (پعارت) چ جمیا۔ اودے پیو دا ناں کرمچند گاندھی تے ماں دا ناں پتلی بائی سی۔ اوہدی ماں پتلی بائی کرم جند دی چوتھی ٹبری سی۔ اوہدیاں پہلیاں تن ٹبریاں نیانا جمن لگیاں مرگیاں سن۔ موہنداس دے دو بھرا تے اک بہن سی تے اوہ سب توں نکا سی۔ 1883 چ جدوں اوہ 13 ورے دا سی اودا ویا 14 ورے دی اک کڑی کستور بائی مکھن جی نال کردتا گیا۔ اوناں دے چار پتر ہوۓ۔ ہری لال 1888 وچ جمیا؛ منی لال 1892 وج جمیا؛ رامداس 1897 وچ تے دیوداس 1900 وچ جمیا۔ مڈل سکول دی پڑھائی پوربندر وچ تے ہائی سکول دی پڑھائی راجکوٹ توں۔ اوس دا ٹبر چاہندا سی جے اوہ وکیل بنے تے اپنے پیو والی نوکری تے لگے۔<ref name="Preparation">Gandhi, (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Preparation_for_England Chapter "Preparation for England"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702043412/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Preparation_for_England |date=2012-07-02 }}.</ref> ==وکیل== 1888 چ گاندھی اننر ٹیمپل، لندن، [[انگلینڈ]] قنون پڑھن گیا۔ جون 1891 چ پڑھائی پوری ہون تے ہندستان واپس آگیا۔ واپس آن تے اوہنون اپنی ماں دے مرن دی دس پئی۔ اوہدے ٹبر نے اوہدے توں ایہ گل لکا کے رکھی سی۔ اوہنے بمبئی وج وکالت کرنا شروع کیتی پر اوہدی وکالت چل نہ سکی۔عدالت چ اودے لئی بولنا اوکھا کم سی۔ اوہ عدالت وچ کسے گواہ نال سوال جواب نہیں کرسکدا سی۔ اوہ راجکوٹ آگیا تے ایتھے نیویں پدھر تے کم کرن لک گیا پر ایتھے اوہدا چگڑا اک انگریز نال ہوگیا۔ 1893 چ گاندھی اک ہندستانی کمپنی دادا عبداللہ اینڈ کمپنی چ اک سال لئی کم لئی نٹال [[دکھنی افریقہ]] آگیا جیہڑا کہ اوس ویلے برطانوی سلطنت دا اک انگ سی۔ ==دکھنی افریقہ وچ (1893–1914)== گاندھی 24 وریاں دا سی جدوں اوہ افریقہ آیا تے ایتھے اوہ مسلمان بپاریاں دا وکیل سی تے ایتھے اونے 21 ورے گزارے۔ دکھنی افریقہ چ اودا ایہوجے قنوناں نال واہ پیا جیہڑے انساناں دے رنگ دی نیو تے بناۓ گۓ سن۔ اوہنوں اکواری اوہدے رنک دی بنا تے پیٹرمارٹسبرگ وچ ٹرین توں باہر سٹ دتا گیا۔ اوہدے کول فرسٹ کلاس دا ٹکٹ سی، اوہدے رولہ پان تے اکلے دن اوہنوں ایتھے بیٹھن دتا گیا۔ ایس پاندھ وچ اوہنوں ہور وی گلاں سہنیاں پیاں۔ اوہنوں اک ڈریور نے ایس کل تے ماریا جے کیوں اوہنے اک یورپی پاندھی لغی تھاں نہیں چھڈی تے اوہنوں کئی ہوٹلاں وچ وی نہ وڑن دتا گیا۔ ڈربن وچ اک مجسٹریٹ نے اوہنوں پگڑی لان دا آکھیا پر اوہنے نہ کردتی۔ ایہناں گلاں نے اوہدی زندگی نوں موڑ دتا تے اوہدے اندر اپنے چار شفیرے ہوندی سماجی انپدھری دا احساس جاگیا۔ دکھنی افریقہ وج ہندستانیاں نال ہونوالی نسلی انیاؤں ، سماجی انپدھری تے اوہنے اپنے آپ توں پچھیا کہ اوہ کتھے کھلوندا اے تے برطانوی سلطنت وچ ہندستانی کتھے کھلوندے نیں۔ ایہ گلاں اونوں سیاست چ لے آئیاں۔ اوہنے دکھنی افریقہ وچ اپنا ویلہ ودھا دتا تے دکھنی افریقہ وچ ہندستانیاں دے ووٹ دے حق لئی اپنی واز چکی۔ 1894 وچ اوہنے نٹال انڈین کانکرس دا مڈھ رکھیا تے ایس ستھ پارون اوہنے ہندستانی برادری نوں اک اک مٹھ سیاسی طاقت وج پلٹ دتا۔ جنوری 1897 وج جدوں اوہ ڈربن آیا تے چٹے واسیاں دی اک ٹولی نے اوہدے تے ہلہ بول دتا تے اوہ اک پولیس سپریڈنٹ دی ٹبری باہجوں جان بچا کے نسیا پر اوہ اوس ٹولی دے کسے وی بندے دے خلاف جان پولیس کو نہ گیا جے ایہ اوہدے اصولاں دے حلاف اے جے اوہ اوہدے اپنے نال ہوئی کسی انیاؤں دے حلاف عدالت وچ جاوے۔ 1906 وچ ٹرانسوال دی سرکار نے سارے ہندسانیاں دا ریکارڈ بنان دا کم شروع کیتا۔ ہندستانی ایہدے حلاف سن۔ گاندھی نے اپنی ہجے سوج وج پئی فلاسفی ستیہ گرہ یا لڑے بنا رولا نوں پہلی واری کم وچ لیایا۔<ref name="Rai2000">{{cite book|last=Rai|first=Ajay Shanker|title=Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach|url=http://books.google.com/?id=Z9ZSLa6cy-8C&pg=PA35|year=2000|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-799-1|page=35}}</ref> ہندستانی برادری وی اوہدی راہ تے چلی۔ ہزاراں ہندستانیاں نوں ماریا کٹیا گیا، جیلاں وج پایا گیا پر اوہناں اپنے آپ نوں نہ لکھوایا۔ 7 سال ایہ تحریک چلی تے دکھنی افریقی سرکار وی کل بات ول آگئی۔ ایہ گاندھی دے ستیہ گرہ نون سکھن تے ورتن دا اک ودھیا ویلہ سی۔ گاندھی نے ہندستانیاں نوں دکھنی افریقی سماچ وج اتلی پدھر تے لیان تے انگریزاں دی اکھاں وچ ہندستانیاں دی آدر ودھان لئی کئی کم کیتے۔ 1900 دی بوئر لڑائی وج اوہنے ایمبولینس ڈریوراں دی اک ٹولی بنائی۔ اوہ انگریزاں دی سوچ وچوں ایہ کھرچنا چاہندا سی جے ہندو کوئی مرداں والے کم جنہاں وچ ڈر تے زور ہوۓ نہیں کرسکدے۔ گاندھی نے 1100 کمی بناۓ۔ اوہناں نوں لڑائی وچ پھٹڑاں نوں بچان دی سکھلائی کیتی گئی۔ سپیون کوپ تے گاندھی تے اوہدے کمیاں نے میلاں تک پھٹڑاں نوں چکیا۔ گاندھی تے اوہدے کمیاں نے ایسی اوکھی تھانواں تے کم کیتا جتھے کوئی یورپی کم کرن نوں تیار نہیں سی۔ انگریز جرنیل نے ہندستانیاں دی دلیری نوں منیا تے گاندھی تے اوہدے سنگیاں نوں وار میڈل دتے گۓ۔ 1906 وج جدوں انگریزاں نے نٹال دی زولو شاہی تے ہلہ بولیا تے گاندھی نے انگریزاں نوں ہندستانیاں نون وی فوج وچ بھرتی کرن دا اکھیا۔<ref name="Beene2010">{{cite book|last=Beene|first=Gary|title=The Seeds We Sow: Kindness That Fed a Hungry World|url=http://books.google.com/?id=vbsinKnW2rMC&pg=PA272|accessdate=5 October 2012|date=December 2010|publisher=Sunstone Press|isbn=978-0-86534-788-5|page=272}}</ref> انگریزاں نے 20 ہندستانیاں نوں پھٹڑاں نوں بچانوالی ٹولی وچ رکھیا۔ ==ہندستان وچ (1948–1914)== 1915 چ اوہ ہندستان مڑیا تے انڈین نیشنل کانگرس دا سنگی بن گیا۔ ہندستانی سیاست دے سرکڈھویں رپھڑ اوہنوں ہندستانیاں تے دسے تے اوہ گوپال کرشنا گوکھلے کولوں اوہناں واہوا سکھیا۔ گوکھلے کانگرس دا اک سرکڈھواں آگو سی تے جیہڑا پربندھ وچ رہ کے کم کرنا چاہندا سی۔ گوکھلے دی کھلی سوچ جیہڑی اوہنے انگریزاں توں لئی سی گاندھی نوں وی پسند آئی تے اوہنے ایہنوں ہندستانی بنادتا۔ 1918 نوں پہلی وڈی لڑائی انتویں حصے وچ وائسراۓ نیں گاندھی نوں لڑائی ستھ وچ دلی بلایا۔ گاندھی نے برطانوی سلطنت دی لڑائی وچ ہتھ ونڈائی دا ایہ سوچ کے فیصلہ کیتا جے اینج اوہ ہندستان دی ازادی لئی وی کوئی ڈنڈی بنادے گا۔ گاندھی نے ودھ ودھ کے لوکاں نوں فوج وچ بھرتی ہون دا آکھیا۔ دکھنی افریقہ وچ تے اوہ ایمبولنساں لئی کامے بھرتی کر ریا سی پر ہن اوہ لڑن لئی فوجی بھرتی کرن دی ہلہ شیری دے ریا سی۔"<ref name="CollectedWorks17b">Gandhi, (1965) Collected Works, [http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF Vol 17.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015235028/http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF |date=2009-10-15 }} Chapter "67. Appeal for enlistment", Nadiad, 22 June 1918</ref> اوہنے وآئسراۓ دے سیکرٹری نوں اک چٹھی وچ لکھیا کہ "اوہ آپ کدے وی کسے ویری یا سجن نوں نہ ای مارے گا نہ ای پھٹڑ کریگا"<ref name="CollectedWorks17c">Gandhi, (1965) Collected Works, [http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF Vol 17.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015235028/http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF |date=2009-10-15 }} "Chapter 8. Letter to J. L. Maffey", Nadiad, 30 April 1918.</ref> گاندھی دی لڑائی وچ حصے داری تے فیر اہمسا دے فلسفے تے ایمان دو وکھریاں چیزاں سن جیہڑیاں اک ہمیشہ رپھڑ رہیاں۔ گاندھی 1920 نوں کانگرس دا موہری بن گیا۔ ہولی ہولی اوہنے گاندھی اپنیاں مانگاں اگے لے کے آیا تے جنہاں دا انت 26 جنوری 1930 نوں اگے ايا جدوں کانگرس نے ہندستان دی ازادی دا ہوکا دتا۔ جنہاں وچوں پہلی وڈی لڑائی چ اونے ہندستانیاں نوں فوج وچ جان تے انگریزاں لئی لڑن دا آکھیا۔ ایہ گل اودے اہمسا دے فلسفے دے الٹ سی۔ گاندھی دا پہلا وڈا کم 1918 وچ سامنے آیا۔ جدوں اونے [[بہار]] دے غریب کساناں لئ آواز چکی۔ زمین دے مالکاں نوں سرکار دی ہلاشیری ملی ہوئ سی تے اوناں نے کساناں نوں مجبور کیتا ہویا سی کہ جے اوہ انڈیگو اگان جیدا مل پچھلے 20 وریاں توں تھلے آیا ہویا سی۔ تے جیدے اگان وچ اوناں نوں گھاٹا سی۔ گاندھی ایناں غریب کساناں نل رل گیا، تے اوناں رل کے بغیر لڑے احتجاج کیتا۔ ایس نے سرکار نوں حیران کیتا تے اوناں نوں کساناں نوں کج رعایتاں دینیاں پئیاں۔ 1918 وچ کھیڈا دے کسان قحط تے سیلاب ہتھوں برباد ہو‎ۓ تے گاندھی اوناں نوں بچان لئ اگے آیا۔ اونے سول نافرمانی دی تحریک چلائ جیڑی 5 مہینے تک چلی۔ انت وچ سرکار نوں جھکنا پیا تے ٹیکس لینے روک دتے گۓ تے بندیاں نوں آزاد کر دتا گیا۔ 1919 وچ گاندھی دی مانگتا کانگرس وچ تھوڑی سی اپنی پسار وچ وعدہ کرن لئ اونے مسلماناں ول توجہ دیتی۔ اے موقع اونوں خلافت تحریک وچ ملیا۔ ساری دنیا دے مسلمان خلافت تے مسلماں دیاں پوتر تھاواں نوں بچان لئ تحریک چلا رے سی تے گاندھی وی اوناں نال رل گیا۔ مسلماناں نال اپنی ایکتا دسن لئ اونے انگریزاں دے دتے ہوۓ ٹکے جیڑے اونوں بویر تے زولو لڑائیاں وچ دتے گۓ سن واپس کر دتے۔ ایس گل نے اونوں پہلا قومی آگو بنا دتا جیدا اثر ہندستان دے سارے مزہبی لوکاں وچ سی تے انج اودی مانتا کانگرس وچ وی ودی۔ 1920 وچ گاندھی کانگرس دا اک وڈا لیڈر سی۔ 1922 دے انت تے خلافت تخریک مک گئ۔ گاندھی ہمیشہ مزہبی فرقہ بندی دے خلاف سی جینے مسلماناں تے ہندوواں نوں اک دوجے دے خلاف کیتا ہویا سی۔1920 وچ جدوں کانگرس اودے پچھے لگ گئ تے گاندھی نے ایس پارٹی نوں اپنیاں سوچاں تے چلانا شروع کر دیتا۔ بغیر لڑے احتجاج کرنا، سول نافرمانی اودے وڈے ہتھیار نیں۔ جلیاں والی پھلواری وچ ہون والے قتل عام نے ہندستانیاں دے دلاں وچ اک نوی اگ لا دتی۔ ایس قتل عام تے اوس دی مگروں ہون والی مار کٹائ مگروں گاندھی دی ساری توجہ سوراج اتے ٹک گئ۔ ایدا مطلب اے سی کہ ہندستانیاں نوں سارے سرکاری اداریاں نوں اپنے ہتھ وچ لینا چائدا اے۔ اودی آگوی وچ کانگرس نوں اک نوے ول نال بنایا گیا۔ ایدا نواں قانون بنایا گیا جیدا گول سوراج سی۔ پارٹی دی سنگت ہر بندے لئ کھول دتی گئ جیڑا کہ ایدی تھوڑی جئ فیس دیوے۔ کمیٹیاں دی اک پوڑی بنائ گئ جینے ایس اتلی پدر دی پارٹی نوں عام لوکاں وچ لیاندا۔ ==موت== گاندھی نوں دلی دے برلا ہاؤس وچ 30 جنوری 1948 وچ قتل کر دیتا گیا۔ نتھو رام گاڈسے نیں پستول نال 3 گولیاں اونوں ماریاں۔ {{Quote box| width=29٪|align=right|quote= “شہراں وچّ وسن والیاں نوں اس گلّ دا گھٹّ ہی علم ہے کہ ہند تے ادھ بھکھے لوک کس طرحاں بے بسی دیاں نواناں وچّ لیہندے جا رہے ہن۔ شہراں وچّ وسنے والے لوکاں نوں اس گلّ دا وی احساس نہیں کہ جہڑی گھٹیا جہی آرام دیہہ زندگی اوہ جیوں رہے ہن، اوہ اس کم دی دلالی توں ودھ کجھ نہیں جہڑا اوہ بدیشی لوٹوآں لئی کر رہے ہن………اوہناں نوں نہیں پتہ کہ قانون دے ناں اتے جہڑی سرکار برطانوی ہند وچّ قایم ہے اوہ لوکاں دی اسے لٹّ کھسٹّ نوں قایم رکھن لئی چلائی جا رہی ہے۔ کوئی لفظی ہیراپھیری، انکڑیاں دی کوئی چترائی پنڈاں وچّ اوہناں پنجراں نوں دھیان توں پرھاں نہیں لجا سکدی، جہڑے تاہنوں ساکھیات دیکھن نوں ملدے ہن۔ مینوں اس گلّ وچّ کوئی شکّ نہیں کہ انگلینڈ وچّ اتے ہند دے شہراں وچّ وسن والے لوکاں، دوہاں نوں منکھتا دے خلاف اس بھیانک جرم لئی پرماتما اگے جواب دہ ہونا پئیگا، جسدی مثال ہند وچّ ہور کوئی نہیں ملدی۔” |source=<small>1922 وچّ عدالت نوں دتے گاندھی دے بیان وچوں</small><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech3.htm |access-date=2020-10-05 |archive-date=2013-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918163606/http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech3.htm |dead-url=yes }}</ref> }} '''موہنداس کرمچند گاندھی''' (2 اکتوبر 1869 - 30 جنوری 1948)<ref>http://books.google.co.in/books؟id=FauJL7LKXmkC&lpg=PP1&pg=PA1#v=onepage&q&f=false/</ref>، جاں '''مہاتما گاندھی'''، [[بھارت دی آزادی]] دے ویلے دا اک پرمکھ راجنیتک اتے ادھیاتمک نیتا سی۔<ref>http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/gandhi_mohandas.shtml</ref> ایہنوں نوں مہاتما ([[سنسکرت]]: مہان آتما) دا خطاب 1914 وچّ [[دکھنی افریقہ]] وچّ دتا گیا جو کہ ہن دنیاں بھر وچّ مشہور ہے۔<ref name=rajmohan_gandhi_p172>[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/؟id=FauJL7LKXmkC&pg=PA172 p. 172]: "...&nbsp؛Kasturba would accompany Gandhi on his departure from Cape Town for England in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]]، [[Cape Town]]، [[Bloemfontein]]، [[Johannesburg]]، and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam، KwaZulu-Natal|Verulam]])، the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in Durban and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma'، 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi، who predicted a future for the Empire if it respected justice. (p. 172)"</ref> ایہنوں بھارت وچّ باپو ([[گجراتی بھاشا]]: پتا دے لئی ورتیا جاندا شبد) قہقے وی سمبودھن کیتا جاندا ہے۔ گاندھی دا جنم پچھمی بھارت دے [[گجرات]] صوبے وچّ اک وپارک ہندو پریوار وچّ ہویا۔ [[لنڈن]] وچّ قانون دی پڑھائی کرن توں بعد گاندھی نے پہلی وار دکھنی افریقہ وچّ بھارتی مول دے حقاں لئی سنگھرش وچّ اہنسک سول نافرمانی دا پریوگ کیتا۔ 1915 وچّ بھارت آؤن توں بعد اسنے بھاری لگان اتے شوشن دے خلاف کساناں تے مزدوراں نوں سنگٹھت کرنا شروع کیتا۔ 1921 وچّ [[بھارتی راشٹری کانگرس]] دے پردھان بنن توں بعد اسنے پورے دیش وچّ غریبی دے خلاف، عورتاں دے حقاں لئی، دھارمک سانجھ بناؤن لئی، چھوت-چھات نوں ختم کرن لئی پر سبھ توں اتے سوراج (اپنا راج) دے لئی اندولن چلا ئے۔ == جیون == [[File:Karamchand Gandhi.jpg|thumb|left|150px|کرمچند گاندھی]] موہنداس کرمچند گاندھی گجرات، بھارت دے تٹی شہر پوربندر (جو ادوں بمبے-پریجیڈینسی، [[برطانوی ہندوستان]] دا حصہ سی) وچّ دو اکتوبر 1869 نوں پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد کرمچند گاندھی (1822-1885) ہندو مدھ ورگ وچوں سن اتے ریاست پوربندر دے دیوان سن۔<ref>[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] pp. 2، 8، 269</ref><ref>{{cite book|title=Responses to One Hundred and One Questions on Hinduism By John Renard|year=1999|page=139|url=http://books.google.com/؟id=alc0d3Ys-dIC&pg=PA139|isbn=9780809138456|author=Renard، John}}</ref> اوہناں دی ماں دا ناں پتلی بائی سی جو ہندو پرنامی ویشنوں فرقے نال تعلق رکھدی سی۔ گھر وچّ دھارمک ویکتیاں دا آؤنا عامَ سی۔<ref>{{cite book|author=Rudolph، Susanne Hoeber and Rudolph، Lloyd I. |title=Gandhi: The Traditional Roots of Charisma|url=http://books.google.com/؟id=JsPYNLAU9KYC&pg=PA17|year=1983|publisher=University of Chicago Press|page=17|isbn=9780226731360}}</ref> اوہ کرمچند دی چوتھی بیوی سی<ref>{{cite book|title=Identity and religion: foundations of anti-Islamism in India By Amalendu Misra|year=2004|page=67|url=http://books.google.com/؟id=aLgB8pZg0qsC&pg=PA67|isbn=9780761932277|author=Misra، Amalendu}}</ref><ref>{{cite book|title=Mohandas: A True Story of a Man، His People، and an Empire By Gandhi|year=2006|page=5|url=http://books.google.com/؟id=TEyXCoc76AEC&pg=PA5|isbn=9780143104117|author=Gandhi، Rajmohan}}</ref> (پہلیاں تنّ دی موت زچگی دوران ہو گئی سی)۔<ref>{{cite book|title=Lawyer to Mahatma: Life، Work and Transformation of M. K. Gandhi |year=2001|page=5|url=http://books.google.com/؟id=fRq21fNfydIC&pg=PA5|isbn=9788176292931|author=Malhotra، S.L}}</ref> 1883 وچّ جدوں اوہ 13 ورے دا سی اوہناں دی شادی 14 ورے دی اک کڑی [[کستوربا گاندھی|کستوربا ماکھنجی]] نال کر دتی گئی۔ کستوربا نوں لوک پیار نال با کہندے سن۔ ایہہ شادی اک بال شادی وجوں کیتی گئی سی جو اس وقت اس علاقے وچّ ایہہ ریت عامَ سی۔<ref name="Mohanty2011"/> پر نال ہی اتھے ایہہ ریتی وی سی کہ نابالغ دلہن نوں پتی توں الگّ اپنے ماں باپ دے گھر زیادہ وقت تکّ رہنا پیندا سی۔<ref name="Husband"/> اس سارے جھنجٹ وچّ اسدا سکول ولوں اک سال ماریا گیا۔<ref name="Childhood"/> 1885 وچّ، جدوں گاندھی جی 15 سال دے سن تد اوہناں دی پہلی اولاد ہوئی۔ لیکن اوہ صرف کچھ دن ہی زندہ رہی۔ اسے سال دی شروعات وچّ گاندھی جی دے پتا کرمچند وی چل بسے۔<ref>Gandhi، (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/My_Father٪27s_Death_and_My_Double_Shame Chapter "My Father's Death and My Double Shame"].</ref> بعد موہن داس اتے کستوربا دے چار بیٹے ہوئے سن - ہری لال 1888 وچّ، منی لال 1892 وچّ، رام داس، 1897 وچّ، اتے دیوداس 1900 وچّ پیدا ہویا۔ پوربندر وچّ مڈل سکول اتے راجکوٹ وچّ ہائی سکول دونوں وچّ ہی پڑھائی پکھوں گاندھی جی اک اوسط ودیارتھی ہی رہے۔ اوہناں نے اپنی میٹرک بداؤنگر گجرات دے سملداس کالج توں کجھ پریشانیآں دے نال پاس کیتی اتے اوہ اس سمیں اتھے ناخوش ہی رہے کیونکہ پروار اوہناں نوں برسٹر بنانا چاہندا سی۔ ==لندن وچّ == [[File:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|thumb|موہن داس گاندھی اتے کستوربا (1902)]] 4 ستمبر 1888 نوں اپنی شادی دی 19ویں سالگراہ توں کجھ مہینے پہلاں، گاندھی جی قانون دی پڑھائی کرن اتے برسٹر بنن دے لئی، برطانیہ دے [[یونیورسٹی کالج لندن]] چلے گئے۔ شاہی راجدھانی لندن وچّ اوہناں دا جیون، بھارت چھڈدے وقت اپنی ماں نال جین بھکشو دے ساہmنے کیتے وعدے دے پربھاو تحت گوشت، شراب اتے کام واشنا توں پرہیز کردے گزریا۔<ref name="Gandhi2006a">[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/؟id=FauJL7LKXmkC&pg=PA20 pp. 20–21].</ref> حالانکہ گاندھی جی نے انگریزی ریتی رواج اپناؤن دا تجربہ وی کیتا۔ مثال دے طور تے - رقص (ناچ) دی کلاس وچّ جانا - پھر وی اوہ اپنی مکان مالکن ولوں پیش گوشت ملیا بھوجن نہیں کر سکے۔ سگوں اوہ اکثر بھکھیاں رہِ لیندے سن۔ آخر لندن وچّ کچھ خالص ساکاہاری ریستراں مل ہی گئے۔ ہینری سالٹ دیاں لکھتاں توں متاثر ہو کے، اوہناں نے ساکاہاری سماج دی میبرشپ لے لئی۔ اتے اس دی ایگزیکیٹو کمیٹی دے لئی اوہناں نوں چن لیا گیا۔<ref name="Brown1991">[[#Brown1991|Brown (1991)]]</ref> پھر اوہناں نے اس دے ویزواٹر (کیندری لندن وچّ سٹی آف ویسٹمنسٹر برو دا اک ضلع) چیپٹر دی بنیاد رکھی۔<ref name="Tendulkar1951" /> اوہ جنہاں ساکاہاری سماج دے لوکاں نوں ملے اوہناں وچوں کچھ [[تھیؤسوفیکل سوسائٹی]] دے رکن سن جس دی ستھاپنا 1875 وچّ وشو بھائیچارگی نوں مضبوط کرن دے لئی اتے بدھ متّ اتے ہندو متّ دے ساہت دے ادھئن دے لئی کیتی گئی سی۔ اوہناں نے گاندھی نوں اوہناں نال بھگوت گیتا اصل اتے ترجمہ دوناں نوں پڑھن دے لئی سہمت کر لیا۔<ref name="Brown1991"/> گاندھی نوں پہلے پہل دھرم وچّ خاص دلچسپی نہیں سی، ہن اوہ دلچسپی لین لگے اتے ہندو دھرم، عیسائی دھرم دوناں دیاں کتاباں پڑھن لگے۔ جون 1891 وچّ پڑھائی پوری ہون تے ہندوستان واپس آ گئے، جتھے اوہناں نوں اپنی ماتا دی موت دا علم ہویا۔ پہلاں جان بجھ کے اسنوں سوچت نہیں سی کیتا گیا۔<ref name="Brown1991"/> لیکن ممبئی وچّ وکالت کرن وچّ اوہناں نوں کوئی خاص کامیابی نہیں ملی۔ اوہناں لئی وکالت کرنا اوکھا سی، عدالت وچّ شرماکل سبھا ہون دی وجہ اوہناں نوں بولنا بڑا اوکھا لگدا سی۔ پھر اک ہائی سکول استاد دے طور تے ززوکتی کم دے لئی ردّ کر دتے جان تے اوہناں نے دعویداراں دے مقدمے لکھن دے لئی [[راجکوٹ]] نوں ہی اپنا مقام بنا لیا پر اک انگریز افسر دی حماقت دی وجہ ایہہ کاروبار وی چھڈنا پیا۔<ref name="Brown1991"/><ref name="Tendulkar1951"/> اپنی آپ بیتی وچّ، اوہناں نے اس واقعہ نوں بیان اوہناں نے اپنے بڑے بھائی دی طرف توں پیروی دی ناکام کوشش دے طور تے کیتا ہے۔ ایہی اوہ وجہ سی جس کرکے اوہناں نے 1893 وچّ اک بھارتی فرم دادا عبداللہ اینڈ کمپنی نال اک سالا اقرار تے نیٹال، دکھنی افریقہ جو اس وقت انگریزی سلطنت دا حصہ ہندا سی، جانا منّ لیا سی۔<ref name="Tendulkar1951"/> == جنوبی افریقا وچ شہری حقوق تحریک (1893ء تا 1914ء) == [[فائل:Gandhi South-Africa.jpg|کھبے|thumb|جنوبی افریقا وچ گاندھی (سن [[1895ء]])]] [[فائل:Gandhi at Darwen with women.jpg|thumb|گاندھی عدم تشدد تحریک وچ جنوبی افریقی خواتین دے ہمراہ]] [[1893ء]] وچ گاندھی جدو‏ں [[جنوبی افریقا]] پہنچے تاں انہاں د‏‏ی عمر 24 سال سی۔<ref name="NHOA-193">{{cite book|author1=[[Giliomee, Hermann]] |author2=[[Mbenga, Bernard]] |lastauthoramp=yes |title=New History of South Africa|editor=Roxanne Reid|publisher=Tafelberg|year=2007|edition=1st|page=193|chapter=3|isbn=978-0-624-04359-1}}</ref> اوہ [[پریٹوریا]] وچ مقیم مسلم ہندوستانی تاجراں دے لئی اک قانونی نمائندے دے طور اُتے کم کرنے گئے۔ جتھ‏ے اوہ 21 برس مقیم رہ‏‏ے۔<ref name="Gandhi">{{cite journal|title=Gandhi in South Africa|url=https://archive.org/details/journal-of-modern-african-studies_1969-10_7_3/page/441|journal= [[The Journal of Modern African Studies]]|year= 1969|jstor=159062|author=Power, Paul F. |volume=7|issue=3|pages=441–55|doi=10.1017/S0022278X00018590}}</ref> [[جنوبی افریقا]] وچ گاندھی جی نو‏‏ں ہندوستانیاں تے کالے رنگ دے لوکاں دے نال روا رکھے جانے والے غیر امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پيا۔ شروع وچ انہاں نو‏ں پہلے درجے دے کوچ د‏‏ی درست ٹکٹ رکھنے دے باوجود تیسرے درجہ دے ڈبے وچ سفرکرنے اُتے مجبور کرنے اورگاندھی جی دے انکار کرنے پرانھاں پیٹرمارتسبرگ وچ ٹرین تو‏ں باہراتارا جا چکيا سی۔<ref name="(Mahatma)Fischer2002">[[#Fischer2002|Fischer (2002)]]</ref> پائے دان اُتے باقی سفر کردے ہوئے اک یورپی مسافر دے اندر آنے دے لئی اسنو‏ں ڈرائیور تو‏ں پٹائی وی جھیلنی پئی سی۔<ref name="Stagecoach">Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/More_Hardships Chapter "More Hardships"۔]</ref> انہاں نے جنوبی افریقا دے قیام دے دوران وچ پیش آئیاں ہور دشواریاں دا سامنا کيتا جس وچ کئی ہوٹلاں وچ انہاں دے لئی پابندی لگیا دتی گئی سی۔<ref name="What it is to be a coolie">Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/What_it_is_to_be_a_%27Coolie%27 Chapter "What it is to be a coolie"۔]</ref> ايس‏ے طرح دا اک ہور واقعہ وچ [[ڈربن]] د‏‏ی اک عدالت دے جج نے گاندھی جی نو‏‏ں اپنی پگڑی اتارنے دے لئی حکم دتا سی جسنو‏ں گاندھی جی نے نئيں منیا۔<ref name="Turban">Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/Some_Experiences Chapter "Some Experiences"۔]</ref> ایہ سارے واقعات گاندھی جی د‏‏ی زندگی وچ اک اہ‏م موڑ بن گئی تے سماجی نا انصافی د‏‏ی بیداری دا سبب بنا تے سماجی سرگرمی دے لئی متاثر کيتا۔ [[جنوبی افریقا]] وچ پہلی نظر وچ ہی ہندوستانیاں اُتے تے نا انصافی، [[نسل پرستی]] تے تعصب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے گاندھی نے برطانوی سلطنت دے تحت اپنے لوکاں دے احترام تے ملک وچ خود اپنی حالت دے لئی سوال اٹھا دیے۔<ref name="Allen2011">{{cite book|last=Allen|first=Jeremiah|title=Sleeping with Strangers: A Vagabond's Journey Tramping the Globe|url=https://books.google.com/?id=vyl8f54UToQC&pg=PT273|year=2011|publisher=Other Places Publishing|isbn=978-1-935850-01-4|page=273}}</ref> گاندھی جی نے حکومتِ [[جنوبی افریقا]] دے ذریعے پیش کردہ بل کی، جس وچ ہندوستانیاں دے ووٹ دینے دے حق نو‏‏ں کھوہیا گیا سی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ حالاں کہ بل نو‏‏ں منظوری تو‏ں روکنے وچ اوہ ناکا‏م رہ‏ے، اُتے اس مہم تو‏ں بھارتیاں د‏‏ی شکایات اُتے جنوبی افریقا د‏‏ی توجہ اپنی طرف متوجہ کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں نے [[1894ء]] وچ [[نیٹال، جنوبی افریقا|نیٹال]] وچ [[انڈین نیشنل کانگریس|انڈین کانگریس]] قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی تے اس د‏ی تنظیم دے ذریعے انہاں نے [[جنوبی افریقا]] د‏‏ی ہندوستانی برادری نو‏‏ں اک متحدہ سیاسی طاقت وچ تبدیل کر دتا۔<ref name="(Mahatma)Fischer2002" /><ref name="Tendulkar1951">{{cite book|last=Tendulkar|first=D. G.|title=Mahatma; life of Mohandas Karamchand Gandhi|url=https://books.google.com/?id=LHJuAAAAMAAJ|year=1951|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=Delhi}}</ref> جنوری [[1897ء]] وچ جدو‏ں گاندھی ڈربن وچ اترے تاں سفید آباد کاراں دے اک ہجوم نے انہاں اُتے حملہ کر دتا سی تے صرف پولیس سپرنٹنڈنٹ د‏‏ی بیوی د‏‏ی کوششاں تو‏ں بچ گئے۔ اُتے انہاں نے بھیڑ دے کسی وی رکن دے خلاف الزامات عائد کرنے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا اوہ انہاں دے اصولاں وچو‏ں اک سی کہ ذا‏تی مسئلہ دے ازالے دے لئی عدالت وچ نئيں جائيں گے۔ [[1906ء]] وچ [[ٹرانسوال کالونی|ٹرانسوال]] حکومت نے اک نواں قانون نافذ کيتا جس وچ کالونی وچ ہندوستانی آبادی نو‏‏ں رجسٹریشن دے لئی مجبور کيتا۔<ref name="Rai2000"/> اس سال [[جوہانسبرگ]] وچ اک وڈے پیمانے اُتے احتجاج [[11 ستمبر]] نو‏‏ں منعقد ہويا۔ اجلاس وچ گاندھی نے پہلی بار ستیاگرہ (حق د‏‏ی بارگاہ) یا عدم تشدد اُتے مبنی احتجاج دا طریقہ اختیار کيتا تے اپنے ساتھی ہندوستاناں نو‏‏ں تشدد اپنانے د‏‏ی مخالفت تے اس طریقے تو‏ں نويں قانون اُتے عمل نہ کرنے تے سزا بردشت کرنے کہیا۔<ref>{{cite web|last1=Jain|first1=Ankur|title=Why Mahatma Gandhi is becoming popular in China – BBC News|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-25942584|website=BBC News|access-date=7 جنوری 2016|language=en-GB|date=1 فروری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081229/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-25942584|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> کمیونٹی نے اس منصوبے نو‏‏ں اپنایا جو ست سال د‏‏ی جدوجہد اے جس وچ گاندھی سمیت ہزاراں بھارتی جیل وچ ڈال دتے گئے، کوڑے برسائے گئے، حتّٰی کہ گولیاں دا نشانہ وی بنایا گیا۔ انہاں نے رجسٹریشن تو‏ں انکار کيتا، اپنے رجسٹریشن کارڈ جلائے یا دوسری قسم د‏‏ی غیر تشدد مزاحمت وچ شامل ہوئے۔ جدو‏ں کہ حکومت ہندوستانی مظاہرین نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب رہی تے پرامن بھارتی مظاہرین اُتے سرکار د‏‏ی ذیادتی دے خلاف عوام نو‏‏ں سخت دباؤ دا سامنا کردے بالآخر مجبورًا [[جنوبی افریقا]] دے جنرل جان کرسٹین اسمٹس نے جنوبی افریقا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں گاندھی دے نال گل کرکے معاہدہ کيتا۔ گاندھی دے نظریات تے ستیاگرہ دا تصور اس جدوجہد دے دوران وچ واضح ہويا۔ === نسل پرستی تے تنازع === گاندھی دے [[جنوبی افریقا]] دے ابتدائی سال بعض معاملےآں وچ متنازع ني‏‏‏‏ں۔ [[7 مارچ]] [[1908ء]] نو‏‏ں ''انڈین اوپنین'' وچ گاندھی نے [[جنوبی افریقا]] دے جیل وچ گزارے وقت دے بارے لکھیا: "کافر اصولی طور اُتے بے ادب ہیں-وہ سب تو‏ں زیادہ مجرم ني‏‏‏‏ں۔ اوہ شرپسند، بہت ہی گندے نيں تے تقریبًا جانوراں د‏‏ی طرح رہندے ني‏‏‏‏ں۔" [[1903ء]] وچ ہجرت دے موضوع اُتے گاندھی نے تبصرہ کيتا :"ہم پاکیزگی نسل وچ زیادہ تو‏ں زیادہ یقین دے طور اُتے اسيں سوچدے نيں اوہ کردے ني‏‏‏‏ں۔۔۔ سانو‏ں ایہ وی یقین اے کہ [[جنوبی افریقا]] وچ سفید فام نسل غالب ہونی چاہیے۔" [[جنوبی افریقا]] قیام دے دوران گاندھی بھارتیاں د‏‏ی درجہ بندی سیاہ فام دے نال کرنے اُتے با رہیا احتجاج کيتا۔ جسنو‏ں اوہ "بلاشبہ لامتناہی درجہ کافر تو‏ں بہتر" دسیا۔ ايس‏ے قسم دے تبصرے گاندھی اُتے نسل پرستی دے الزام دے لئی ذمہ دار بنے۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ لفظ ''کافر'' انہاں دناں وچ مختلف معنی وچ لیا جا تا سی۔ {{حوالہ درکار}} پر تریخ دے دو پروفیسر سریندر بھانا تے غلام واحد، جو [[جنوبی افریقا]] وچ مہارت رکھدے نيں، نے اپنی عبارت، ''دی میکنگ آف پالٹیکل ریفارمر: گاندھی انہاں ساؤتھ افریقا، [[1893ء]] تا [[1914ء]]'' (نئ دہلی: منوہر: 2005) وچ اس تنازع د‏‏ی پڑتال کيتی۔ انہاں نے باب 1- "گاندھی، افریقی تے بھارتی نوآبادیات نیٹال وچ " وچ "سفید فام راج" دے ماتحت افریقی تے ہندوستانی برادریاں دے درمیان وچ تعلقات تے اوہ پالیسیاں جو انہاں فرقےآں دے درمیان وچ تنازع د‏‏ی وجہ بنی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اوہ اس صورت حال اُتے کہندے نيں "نوجوان گاندھی 1890 دے دہے وچ انہاں اختلاف پسنداں دے تصورات تو‏ں بہت متاثر سن "۔ نال ہی انہاں دا کہنا اے کہ، "ایسا لگدا اے کہ، جیل وچ گاندھی دے تجربات نے انہاں نو‏‏ں اس حال دے لئی زیادہ حساس بنا دتا سی۔۔۔ بعد وچ گاندھی نرم پئے، اوہ افریقیاں دے خلاف تعصب دے انہاں دے اظہاریے وچ کمی آئی تے اوہ زیادہ تر مشترکہ امداد اُتے توجہ دینے لگے۔ [[جوہانسبرگ]] جیل وچ انہاں دے منفی خیالات عام افریقا نئيں بلکہ سخت گیر افریقی قیدیاں دے لئی مخصوص سن ۔ اُتے بہت بعد دے زمانے وچ جدو‏ں [[جوہانسبرگ]] وچ گاندھی د‏‏ی اک مورتی د‏‏ی نقاب کشائی دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا سی، تاں اس تحریک نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی گاندھی د‏‏ی "نسل پرستی اُتے مبنی" بیانات نو‏‏ں وجہ بنا ک‏ے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔<ref>{{cite book|author=Charles R. DiSalvo|title=M.K. Gandhi, Attorney at Law: The Man before the Mahatma|url=https://books.google.com/books?id=9XGtAAAAQBAJ&pg=PR14|year=2013|pages=14–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081159/https://books.google.com/books?id=9XGtAAAAQBAJ&pg=PR14|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}</ref> === بوئر جنگ وچ کردار === [[برطانوی سامراج]] نے جدو‏ں [[جنوبی افریقا]] وچ مقامی بوئر باشندےآں اُتے جنگ مسلط د‏‏ی تاں مہاتما گاندھی نے استعماری فوجاں نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی بھرتی دا تیقن انہاں لفظاں وچ دلایا:<ref>{{cite web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Opinions/Columns/28-Aug-2009/How-Gandhi-collaborated-with-the-Raj |title=How Gandhi collaborated with the Raj |author=بشارت حسین قزلباش |date=28 اگست 2009ء |work= |publisher=[[روزنامہ دتی نیشن|دی نیشن]] |accessdate=19 فروری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081152/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Opinions/Columns/28-Aug-2009/How-Gandhi-collaborated-with-the-Raj%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> {{quote|اس حقیر پیشکش دا مقصد ایہ باور کرانے د‏‏ی کوشش اے، کہ [[جنوبی افریقا]] د‏‏ی ملکہ دے دوسری رعایا دے دوش بدوش، ہندوستانی وی، اپنی بادشاہت د‏‏ی میدان جنگ وچ خدمت بجا لیانے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اس پیشکش دا مقصد ہندوستانیاں د‏‏ی وفاداری دا بیعانہ ا‏‏ے۔|گاندھی}} === 1906ء د‏‏ی زولو جنگ وچ کردار === [[1906ء]] وچ زولو [[جنوبی افریقا]] وچ نويں طے د‏‏ی جانے والی چنگی دے عائد کرنے دے بعد دو انگریز افسراں نو‏‏ں مار ڈالیا سی۔ بدلے وچ انگریزاں نے زولوواں دے خلاف جنگ چھیڑ دی۔ گاندھی جی نے ہندوستانیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے دے لئی برطانوی حکا‏م د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انہاں دا کہنا سی اپنی شہریت دے دعوےآں نو‏‏ں قانونی جامہ پہنانے دے لئی بھارتیاں نو‏‏ں جنگی کوششاں وچ تعاون کرنا چاہیے۔ اُتے انگریزاں نے اپنی فوج وچ ہندوستانیاں نو‏‏ں عہدے دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اس دے باوجود انہاں گاندھی جی د‏‏ی اس تجویز نو‏‏ں مان لیا کہ ہندوستانی زخمی انگریز فوجیاں نو‏‏ں علاج دے لئی اسٹریچر اُتے لیانے تے علاج دا کم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس ٹکڑی د‏‏ی باگ ڈور گاندھی نے سیمی۔ [[21 جولائ‏ی]] [[1906ء]] نو‏‏ں گاندھی نے ''انڈین اوپنین'' (Indian Opinion) وچ لکھیا کہ "نیٹال حکومت دے کہنے اُتے مقامی لوکاں دے خلاف جنگ دے لئی 23 ہندوستانی باشندےآں دے اک دستے دا قیام تجربا‏تی طور اُتے کيتا گیا اے ۔گاندھی ''انڈین اوپینین'' دے مقالےآں دے ذریعے جنوبی افریقا وچ ہندوستانی لوکاں تو‏ں اس جنگ وچ شامل ہونے دے لئی درخواست کيتی تے کہیا : "جے حکومت صرف ایہی محسوس کردی اے کہ ریزرو فورس بیکار ہوئے رہے نيں تاں اس وقت اوہ اس دا استعمال کرن گے تے اصل لڑائی دے لئی ہندوستانی نو‏‏ں ٹریننگ دے ک‏ے اس دا موقع دین گے"۔<ref name="Quinn2009">{{cite book|last=Quinn|first=Edward|title=Critical Companion to George Orwell|url=https://books.google.com/?id=hZET2sSUVsgC&pg=PA159|access-date=5 اکتوبر 2012|date=1 جنوری 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0873-5|pages=158–59}}</ref> گاندھی د‏‏ی رائے وچ [[1906ء]] دا ڈرافٹ آرڈیننس ہندوستانیاں د‏‏ی حالت مقامی شہریاں تو‏ں تھلے لیانے جداں سی۔ اس لئی انہاں نے ستیہ گرہ د‏‏ی طرز اُتے "کافراں" د‏‏ی مثال دیندے ہوئے ہندوستانیاں تو‏ں آرڈیننس د‏‏ی مخالفت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں دے لفظاں وچ ، "ایتھ‏ے تک کہ نصف برادری تے کافر اسيں تو‏ں کم جدید نيں، انہاں نے وی حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ بس اوہی اصول انہاں اُتے وی عائد ہُندا اے لیکن اوہ برابر نئيں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, p. 150.</ref><ref>The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, p. 74.</ref><ref>The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, pp. 244–45.</ref><ref>The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, p. 105.</ref> [[1927ء]] وچ گاندھی نے اس واقعہ دا ذکر ایويں کيتا: "بوئر جنگ نے مینو‏ں اِنّا نئيں ڈرایا، جداں کہ زولو' بغاوت ' نے ڈرایا۔ کیو‏ں کہ ایہ کوئی جنگ نئيں سی بلکہ ایہ انسان دا شکار سی، ایسا صرف میرے ہی نئيں بلکہ کئی انگریز جنہاں تو‏ں گفتگو دا موقع ملا، د‏‏ی رائے وی ایسی ہی تھی"۔<ref name="Beene2010"/><ref name="Beene2010" /><ref name="Herman2010">[[#Herman2008|Herman (2008)]]، p. 137.</ref><ref name="Gandhi2006b">[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] [https://books.google.com/?id=FauJL7LKXmkC&pg=PA108 pp. 108–09.]</ref> ==دکھن افریقہ وچ شہری حقاں دی تحریک == گاندھی دی عمر 24 سال سی جدوں دکھن افریقہ وچّ <ref name="NHOA-193"/> پریٹوریا شہر وچّ وسے بھارتی مسلمان وپاریاں دی قانونی پرتندھتا کرن لئی پجے۔<ref name="Gandhi"/> اوہناں دے 21 سال دکھن افریقہ وچّ ہی لگّ گئے۔ اتھے اوہناں نے راجنیتی، نیتکتا اتے راجنیتک رہنمائی دی کوشلتا دے پاٹھ پڑھے۔ رام چندر گوہا دا کہنا ہے کہ جدوں اوہ 1914 وچّ بھارت پرتے تاں اوہ جنتک بلارے وجوں، فنڈ اگراہن، گل بات، میڈیا پربندھ دے، اتے آتم-ابھار دے معاملیاں وچّ پورے تک ہو چکے سن۔ .<ref>Guha، Ramachandra (2013) ''Gandhi Before India''، Vol. 1، Ch. 22، Allen Lane، ISBN 0670083879</ref> دکھن افریقہ وچّ گاندھی نوں بھارتیاں نال بھیدبھاو دا ساہمنا کرنا پیا۔ شروع وچّ اسنوں باقاعدہ ٹکٹ ہون دے بعد پہلی شرینی دے ڈبے وچّ سفر کردیاں ٹرین توں باہر سٹّ دتا گیا سی۔ پائیدان اتے باقی یاترا کردے ہوئے اک یورپی مسافر دے اندر آؤن لئی اسنوں مار کٹائی وی جھلنی پئی سی۔ اوہناں نے اپنی اس یاترا وچّ ہور کٹھنائیاں دا ساہمنا کیتا جس وچّ کئی ہوٹلاں نوں اوہناں دے لئی ورجت کر دتا گیا۔ اسے طرحاں ہی بہت ساریاں گھٹناواں وچّ دی اک عدالت دے ججّ نے گاندھی جی نوں پگڑی اتارن لئی آدیش دتا سی جسنوں گاندھی جی نے نہیں منیا۔ ایہہ ساریاں گھٹناواں گاندھی جی دے جیون وچّ اک موڑ بن گئیاں اتے ودمان‍ ساماجک بے انصافی دے پرتی جاگروکتا دا کارن بنیاں اتے ساماجک سرگرمی دی ویاکھیا کرن وچّ سہائک ہوئیاں۔ == ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد (1915ء تا 1945ء) == {{اصل مضمون|تحریک آزادی ہند}} [[1915ء]] وچ گاندھی [[جنوبی افریقا]] تو‏ں واپس [[بھارت]] وچ رہنے دے لئی آئے۔ انہاں نے [[انڈین نیشنل کانگریس]] دے کنونشن وچ شرکت کيت‏ی سی، لیکن بنیادی طور اُتے بھارتی مسائل، سیاست تے عوام تو‏ں تعارف گوپال کرشن گوگھلے دے توسط تو‏ں ہويا جو اس وقت دے کانگریس پارٹی دے قابل احترام قائد سن ۔<ref name="Whiggism">{{cite journal |last1=Prashad |first1=Ganesh |date=ستمبر 1966 |title=Whiggism in India|url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1966-09_81_3/page/412 |journal=[[Political Science Quarterly]] |volume=81 |issue=3|pages= 412–31 |jstor=2147642 |doi=10.2307/2147642}}</ref> === پہلی عالمی جنگ وچ کردار === [[اپریل]] [[1918ء]] وچ ، [[پہلی عالمی جنگ]] دے اواخر دے دوران وچ وائسرائے نے [[دہلی]] وچ جنگ کيت‏ی کانفرنس وچ گاندھی نو‏‏ں مدعو کيتا۔<ref>[[s:Chronology of Mahatma Gandhi's life/India 1918|Chronology of Mahatma Gandhi's Life:India 1918]] in WikiSource based on the [[s:The Collected Works of Mahatma Gandhi|Collected Works of Mahatma Gandhi]]۔ Based on public domain volumes.</ref> اس امید تو‏ں کہ شاید اوہ سلطنت دے لئی اپنی حمایت ظاہر کرن تے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی انہاں دے معاملے وچ مدد کيت‏ی جائے۔ گاندھی جنگ کيت‏ی کوششاں دے لئی فعال طور اُتے ہندوستانیاں د‏‏ی بھرتی تو‏ں اتفاق کيتا۔<ref name="Recruiting">Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_V/Recruiting_Campaign Chapter "Recruiting Campaign"]۔</ref> [[1906ء]] د‏‏ی زولو جنگ تے [[1914ء]] د‏‏ی عالمی جنگ دے ہوئے بہ ہوئے جنہاں وچ انہاں نے ایمبولینس کور دے لئی رضاکاراں د‏‏ی بھرتی کيت‏ی سی، اس وقت گاندھی جنگجو رضاکاراں د‏‏ی بھرتی دیاں کوششاں کيت‏یاں سن۔ [[1 جون]] [[1918ء]] دے اک کتابچہ"بھرتی دے لئی اپیل" وچ گاندھی نے لکھیا "اس طرح دے حالات وچ سانو‏ں اپنے آپ دا دفاع کرنے د‏‏ی صلاحیت ہونی چاہیے جو ہتھیار اٹھانے تے انہاں نو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت ا‏‏ے۔۔۔ تے جے اسيں ہتھیار دا استعمال کرنا سیکھنا چاہندے نيں تاں فوج وچ شامل ہونا ہماریا فرض ا‏‏ے۔ حالانہ دے انہاں نے وائسرائے دے ذا‏تی سکریٹری نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے آگاہ کيتا کہ اوہ "ذا‏تی طور اُتے کسی دا قتل یا زخمی نئيں کرسکدے خواہ اوہ دوست ہوئے یا دشمن"۔<ref name="CollectedWorks17b"/> "<ref name="CollectedWorks17c"/> === چمپارن تے کھیڑا === [[فائل:Gandhi Kheda 1918.jpg|upleft|thumb|گاندھی، کھیڑا تے چمپارن ستیہ گرہ دے دوربن سن 1918ء]] گاندھی د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی [[1918ء]] وچ چمپارن تحریک تے کھیڑا ستیہ گرہ وچ ملی، کھیڑا وچ اپنے گزر بسردے لئی ضروری خوراد‏‏یاں فصلاں د‏‏ی بجائے نیل تے نقدی فصلاں د‏‏ی کھیت‏‏ی دا معاملہ سی۔</ref><ref name="Hardiman2001">{{cite journal|title=Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-asiatic-society_2001-04_11_1/page/99|first=David|last=Hardiman|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=11|issue=1|date=اپریل 2001|pages=99–101|jstor=25188108|doi=10.1017/S1356186301450152}}</ref> زمیندار (زیادہ تر انگریز) د‏‏ی طاقت تو‏ں مظالم ہوئے ہندوستانیاں نو‏‏ں برائے ناں محنتانہ دتا جاندا سی جس تو‏ں اوہ انتہائی غربت وچ رہ رہے سن ۔ پنڈ وچ بری طرح گندی تے شراب خوری سی۔ ہن اک تباہ کن قحط د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہی خزانے د‏‏ی تلافی دے لئی انگریزاں نے چنگی لگیا دی، جنہاں دا بجھ دن بہ دن بڑھدا ہی گیا۔ ایہ صورت حال پریشان کن سی۔ کھیڑا، [[گجرات (بھارت)|گجرات]] وچ وی ایہی مسئلہ سی۔ گاندھی جی نے اوتھ‏ے اک آشرم بنایا جتھ‏ے انہاں دے بہت سارے حامیاں تے نويں کارکناں نو‏‏ں منظم کيتا گیا۔ انہاں نے پنڈ دا اک وسیع مطالعہ تے سروے کيتا جس وچ لوکاں اُتے ہوئے ظلم دے خوفناک کانڈاں دا ریکارڈ رکھیا گیا تے اس وچ لوکاں د‏‏ی تنزیلی حالت نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ دیہاتاں وچ یقین پیدا کردے ہوئے انہاں نے اپنا کم پنڈ د‏‏ی صفائی کرنے تو‏ں شروع کيتا جس دے تحت اسکول تے ہسپتال بنائے گئے تے سماجی برائیاں جداں چھواچھوت، شراب خوری نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پینڈو قیادت د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔<ref name="Laboratory">{{cite web |url=http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061206050856/http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm |archivedate=6 دسمبر 2006 |title=Satyagraha Laboratories of Mahatma Gandhi|year=2004 |work=[[انڈین نیشنل کانگریس]] website |publisher=[[آل انڈیا کانگریس کمیٹی]] |access-date=25 فروری 2012}}</ref><ref name="Brown1974">{{cite book|ref=Brown1974|last=Brown|first=Judith M.|title=Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922|url=https://books.google.com/?id=HUo4AAAAIAAJ&pg=PA94|year= 1974|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-09873-1|pages= 94–102}}</ref> لیکن اس دے اصل اثرات اس وقت دیکھنے نو‏‏ں ملے جدو‏ں انہاں نو‏ں بے امنی پھیلانے دے لئی پولیس نے گرفتار کيتا تے انہاں نو‏ں صوبے نو‏‏ں چھڈنے دا حکم دتا گیا۔ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ لوکاں نے احتجاجی مظاہرے کیتے تے جیل، پولیس اسٹیشن تے عدالتاں دے باہر ریلیاں کڈ ک‏ے گاندھی نو‏‏ں بغیر شرط رہیا کرنے دا مطالبہ کيتا۔ گاندھی نے زماں دارز دے خلاف احتجاجی مظاہرے تے ہڑتالاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جنہاں نے انگریزی حکومت کیت‏‏ی رہنمائی وچ اس خطے دے غریب کساناں نو‏‏ں زیادہ معاوضہ منظور کرنے تے کھیت‏‏ی اُتے کنٹرول، قحط تک چنگی نو‏‏ں منسوخ کرنا والے اک معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس جدوجہد دے دوران وچ ہی، گاندھی جی نو‏‏ں عوام نے باپو تے مہاتما (عظیم روح) دے ناں تو‏ں خطاب کيتا۔ کھیڑا وچ سردار پٹیل نے انگریزاں دے نال گفتگو دے لئی کساناں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس وچ انگریزاں نے چنگی نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے تمام قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ اس دے نتیجے وچ ، گاندھی د‏‏ی شہرت پورے ملک وچ پھیل گئی۔ === عدم تعاون === {{اصل مضمون|تحریک عدم تعاون}} گاندھی نے عدم تعاون، عدم تشدد تے پرامن مزاحمت نو‏‏ں [[برطانوی راج]] دے خلاف جدوجہد وچ "ہتھیار" دے طور اُتے اپنایا۔ پنجاب د‏‏ی [[جلیانوالہ باغ|جلیانوالہ باغ قتل عام]] (جسنو‏ں [[امرتسر قتل عام]] تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی وجہ تو‏ں عام شہریاں وچ کافی غم و غصہ سی، جس وجہ تو‏ں برطانوی فوجیاں نو‏‏ں عوام دے غصے تے تشددی کارروائیاں دا سامنہ کرنا پيا۔ گاندھی نے دونے برطانوی راج دے اقدامات تے ہندوستان د‏‏ی جوابی تشدد اُتے تنقید کيتی۔ انہاں نے برطانوی شہریاں دے متاثرین دے لئی تعزیت د‏‏ی پیشکش تے فسادات د‏‏ی مذمت کيتی قرارداد لکھی، جسنو‏ں پارٹی وچ ابتدائی مخالفت تے گاندھی د‏‏ی اس اصول د‏‏ی جذبات‏ی وکالت کہ، تمام تشدد ہی برا نيں تے ناقال قبول نيں، دے بعد منظور ک‏ر ليا گیا۔ لیکن قتل عام تے اس دے بعد د‏‏ی تشدد نے گاندھی د‏‏ی توجہ مکمل خود حکومت تے تمام بھارتی حکومت‏ی ادارے دا کنٹرول حاصل کرنے اُتے مرکوز کر دتا، جو جلد ہی ''سوراج'' یا مکمل ذا‏تی، روحانی، [[سیاسی آزادی]] وچ بدل گئی۔<ref>Mary Elizabeth King, "Mohandas K, Gandhi and Martin Luther King, Jr.'s Bequest: Nonviolent Civil Resistance in a Globalized World" in {{cite book|author1=Lewis V. Baldwin|author2=Paul R. Dekar|lastauthoramp=yes|title="In an Inescapable Network of Mutuality": Martin Luther King, Jr. and the Globalization of an Ethical Ideal|url=https://books.google.com/books?id=6xdNAwAAQBAJ&pg=PA168|year=2013|publisher=Wipf and Stock|pages=168–69|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081223/https://books.google.com/books?id=6xdNAwAAQBAJ&pg=PA168|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}</ref> [[فائل:Mahatma Gandhi's room at Sabarmati Ashram.jpg|کھبے|thumb|سابرمتی آشرم وچ مہاتما گاندھی دا کمرہ]] [[فائل:Gandhi home.jpg|thumb|سابرمتی آشرم ، گجرات وچ گاندھی دے گھر]] دسمبر [[1921ء]] وچ [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے گاندھی نو‏‏ں خصوصی اختیارات دے نال پارٹی دا ذمہ سونپیا۔ انہاں د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نو‏‏ں اک نويں آئین تے سوراج دے مقاصد دے نال دوبارہ تو‏ں منظم کيتا گیا۔ پارٹی وچ رکنیت دے اک ٹوکن فیس ادا کرنے دے بعد ہر کسی دے لئی کھول دتا گیا سی۔ پارٹی نو‏‏ں مخصوص طبقے د‏‏ی جماعت تو‏ں، منظم تے قومی اپیل وچ تدیل کرنے دے لئی کئی درجاندی ذیلی تناظیم قائم کیتے گئے۔ گاندھی اپنی عدم تشدد لائحہ عمل وچ سودیشی پالیسی (غیر ملکی مال دے بائیکاٹ کی، خاص طور اُتے برطانوی اشیاء ) نو‏‏ں شامل ک‏ے اسنو‏ں توسیع دی۔ اس تو‏ں منسلک انہاں نے ہر ہندوستانی نو‏‏ں انگریزی ٹکسٹائل د‏‏ی بجائے کھادی (گھراں وچ بنے کپڑ‏ے) دے استعمال کیت‏‏ی وکالت کيتی۔<ref>[[#Desai|Desai]]، p. 89.</ref> گاندھی ہندوستان دے مرداں تے عورتاں، امیر ہوئے یا غریب نو‏‏ں آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت وچ ہر دن کھادی د‏‏ی کتائی دے لئی وقت خرچ کرنے د‏‏ی نصیحت دی۔ گاندھی نے اک چھوٹی سی چرخہ بنوائی جو اک چھوٹے تو‏ں ٹائپ رائٹر دے سائز وچ موڑا جا سکدا سی۔ انہاں نے ایسا لوکاں وچ نظم و ضبط، جذبہ، خوداعتمادی وچ اضافہ تے منفی خیالات نو‏‏ں دور کرنے تے عورتاں نو‏‏ں وی اس تحریک وچ شامل کرنے دے لئی کيتا جو وقت سوچ کہ، اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں وچ عورتاں دے لئی عزت دا مقام نئيں اے نو‏‏ں بدل دتا۔ برطانوی مصنوعات دے بائیکاٹ دے علاوہ، گاندھی نے برطانوی تعلیمی ادارےآں تے قانونی عدالت دے بائیکاٹ اُتے وی زور دتا کہ، حکومت کیت‏‏ی ملازمت تو‏ں استعفی دے داں تے [[برطانیہ]] دے القاب تے اعزازات چھڈنے دے لئی کہیا۔<ref>{{cite book|last = Gandhi|first = Mohandas Karamchand |title = [[The Story of My Experiments with Truth|An Autobiography or The Story of My Experiments With Truth]]|publisher=Navajivan Publishing House|location=Ahmedabad|edition=2|page= 82| year = 1940|isbn = 0-8070-5909-9}} Also available at [[s:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|Wikisource]]۔</ref><ref name="Chakrabarty2008">{{cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|title=Indian Politics and Society since Independence: events, processes and ideology|url=https://books.google.com/?id=QzQHZ178C24C&pg=PA154|access-date=4 اپریل 2012|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-40868-4|page=154}}</ref> عدم تعاون نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اپیل تے کامیابی دا لطف اٹھایا، ہندوستانی سماج دے تمام طبقات د‏‏ی طرف تو‏ں حوصلہ افزائی ملی تے شرکت وچ اضافہ ہويا۔ فیر جدو‏ں تحریک اپنی فراز اُتے سی، [[چوری چورا]] اترپردیش د‏‏ی اک بستی وچ فروری [[1922ء]] دے اُتے تشدد تصادم دے نتیجے وچ اچانک ختم ہوئے گیا۔ اس ڈر تو‏ں کہ تحریک تشدد د‏‏ی طرف موڑ نہ لے لے تے سارے کیتے کرائے اُتے پانی نہ فیر جائے۔ گاندھی نے عوامی سول نافرمانی د‏‏ی مہم دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ 10 مارچ [[1922ء]] نو‏‏ں گاندھی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا، بغاوت دے لئی کوشش دے الزام وچ چھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے 18 مارچ [[1922ء]] اس سزا د‏‏ی شروعات کيتی۔ انہاں نو‏ں اک پتھری دے آپریشن دے لئی [[1924ء]] فروری وچ رہیا کر دتا گیا اس طرح اوہ صرف 2 سال تک ہی جیل وچ رہ‏‏ے۔<ref name="Datta2006">{{cite book|last=Datta|first=Amaresh|title=The Encyclopaedia of Indian Literature (Volume Two) (Devraj To Jyoti)|url=https://books.google.com/?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1345|access-date=4 اپریل 2012|date=1 جنوری 2006|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1194-0|page=1345}}</ref> گاندھی د‏‏ی ایسی متحدہ د‏‏ی شخصیت دے بغیر، انڈین نیشنل کانگریس، دو دھڑاں وچ بٹ گئی، اک چتّا رنجن داس تے موندی لال نہرو د‏‏ی قیادت وچ جو اسمبلی وچ پارٹی د‏‏ی شرکت دے حامی سن تے دوسرا چکرورتی راج گوپال آچاریہ تے سردار وللببائی پٹیل د‏‏ی قیادت وچ جو اس اقدام د‏‏ی مخالف سن ۔ اس دے علاوہ، ہندو تے مسلما‏ن اتحاد، جو عدم تشدد د‏‏ی مہم د‏‏ی بلندی اُتے مضبوط سی، ٹُٹ گیا سی۔ گاندھی [[1924ء]] دے موسم خزاں وچ تن ہفتے دا احتجاجی روزہ دے ذریعے انہاں اختلافات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن انہاں نو‏‏ں محدود کامیابی ملی۔<ref name="Gandhi, the forgotten Mahatma Belgaum Congress">{{cite book|last=Jain|first=Jagdishchandra|title=Gandhi, the forgotten Mahatma|year=1987|publisher=Mittal Publications|location=Delhi|isbn=81-7099-037-8|page=17|url=https://books.google.com/?id=NurqxSttqjoC&pg=PA17}}</ref> === نمک ستیاگرہ (نمک مارچ) === {{اصل مضمون|نمک مارچ}} [[فائل:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|thumb|upleft|گاندھی 5 اپریل 1930ء نو‏‏ں [[نمک ستیہ گرہ|نمک مارچ]] دے خاتمہ دے دوران وچ دانڈی وچ ]] گاندھی جی سرگرم سیاست تو‏ں دور ہی رہے تے 1920ء د‏‏ی زیادہ تر مدت تک اوہ سوراج پارٹی تے [[انڈین نیشنل کانگریس]] دے درمیان وچ د‏‏ی خلیج نو‏‏ں اُتے کرنے وچ لگے رہے تے اس دے علاوہ اوہ چھواچھوت، شراب، جہالت تے غربت دے خلاف تحریک چھیڑدے وی رہ‏‏ے۔ اوہ [[1928ء]] وچ منظر عام اُتے لوٹے۔ اک سال پہلے انگریزی حکومت نے سر جان سائمن د‏‏ی قیادت وچ اک نواں قانون اصلاحات کمیشن تشکیل دے دتا جس وچ اک وی رکن ہندوستانی نئيں سی۔ اس دا نتیجہ بھارتی سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں بائیکاٹ نکلیا۔ دسمبر [[1928ء]] وچ گاندھی جی نے [[کلکتہ]] وچ منعقد کانگریس دے اک اجلاس وچ اک تجویز پیش کيت‏‏ی جس وچ ہندوستانی سلطنت نو‏‏ں اقتدار فراہ‏م کرنے دے لئی کہیا گیا سی یا ایسا نہ کرنے دے بدلے اپنے مقصد دے طور اُتے مکمل ملک د‏‏ی آزادی دے لئی عدم تعاون تحریک دا سامنا کرنے دے لئی تیار رني‏‏‏‏ں۔ گاندھی جی نے نہ صرف نوجوان طبقے [[سبھاش چندر بوس]] تے [[جواہر لال نہرو]] جداں مرداں تو‏ں فوری آزادی دا مطالبہ دے خیالات نو‏‏ں معتدل کيتا بلکہ اپنی خود د‏‏ی منگ نو‏‏ں دو سال د‏‏ی بجائے اک سال کر دتا۔ انگریزاں نے کوئی جواب نئيں دتا۔ 31 دسمبر [[1929ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] وچ بھارت دا جھنڈا لہرایا گیا۔ [[26 جنوری]] [[1930ء]] دا دن لاہور وچ بھارتی یوم آزادی دے طور اُتے [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے منایا۔ ایہ دن تقریباً تمام ہندوستانی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں وی منایا گیا۔ اس دے بعد گاندھی جی نے مارچ [[1930ء]] وچ نمک اُتے چنگی لگائے جانے د‏‏ی مخالفت وچ نواں ستیہ گرہ چلایا جسنو‏ں 12 مارچ تو‏ں 6 اپریل تک [[نمک مارچ|نمک تحریک]] دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 400 کلومیٹر (248 میل) تک دا سفر [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] تو‏ں دازڈی، [[گجرات (بھارت)|گجرات]] تک کيتا گیا تاکہ خود نمک پیدا کيتا جا سک‏‏ے۔ سمندر دے طرف دے اس سفر وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ہندوستانیاں نے حصہ لیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی پھڑ نو‏‏ں کمزور کرنے والی ایہ اک سب تو‏ں زیادہ کامیاب تحریک سی جس وچ انگریزاں نے 80،000 تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں جیل بھیجیا۔ لارڈ ایڈورڈ اروین (Lord Edward Irwin) د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندگی والی حکومت نے گاندھی جی دے نال تبادلہ خیال کرنے دا فیصلہ لیا۔ ایہ اروین گاندھی د‏‏ی صلح (Gandhi – Irwin Pact) مارچ [[1931ء]] وچ دستخط کیتے سن ۔ شہری نافرمانی تحریک نو‏‏ں بند کرنے دے عوض برطانوی حکومت نے تمام سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دے لئی اپنی رضامندی دے دی۔ اس معاہدے دے نتیجے وچ گاندھی نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے واحد نمائندے دے طور اُتے لندن وچ منعقد ہونے والے [[گول میز کانفرنس]] وچ حصہ لینے دے لئی مدعو کيتا گیا۔ ایہ کانفرنس گاندھی جی تے قومیت وادیاں دے لئی سخت مایوس کن رہیا، اس د‏ی وجہ اقتدار دا منتقلی کرنے د‏‏ی بجائے ہندوستانی راجواڑے تے ہندوستانی اقلیتاں اُتے مرکوز ہونا سی۔ اس دے علاوہ، لارڈ اروین دے جانشاں لارڈ ولنگٹن (Lord Willingdon)، نے قومیت وادیاں دے تحریک نو‏‏ں کنٹرول تے کچلنے د‏‏ی اک نويں مہم شروع کردتی۔ گاندھی فیر تو‏ں گرفتار کر لئی گئے تے حکومت نے انہاں دے عاملین نو‏‏ں انہاں تو‏ں پوری طرح دور رکھدے ہوئے گاندھی جی د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن، ایہ مشین کامیاب نئيں ہويا۔<ref name="Hatt2002">Hatt (2002)، [https://books.google.com/?id=f6vvy-J7vhcC&pg=PA33 p. 33.]</ref> [[فائل:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|thumb|سجے|upleft|مادھو دیسائ (بایئں) گاندھی نو‏‏ں [[وائسرۓ]] دا خط سندے، برلا ہاؤس بمبئ وچ ، 7 اپریل 1939ء]] 1932ء وچ دلت رہنما [[بھیم راؤ امبیڈکر]] (BR Ambedkar)کے انتخابی مہم دے ذریعے حکومت نے اچھوتاں نو‏‏ں اک نويں آئین دے تحت وکھ تو‏ں انتخاب نو‏‏ں منظور کر دتا۔ اس فیصلے د‏‏ی مخالفت وچ گاندھی جی نے ستمبر [[1932ء]] وچ چھ دن دے احتجاجی روزہ رکھیا جس د‏‏ی کامیابی کہ باعث عوامی احتجاج نے طول پھڑیا۔ اس دے اثر تو‏ں حکومت نے دلت کرکٹ کھلاڑی تو‏ں سیاسی لیڈر بنے [[پلوانکر بالو]] د‏‏ی ثالثی وچ اک یکساں نظام نو‏‏ں اپنانے اُتے زور دتا۔ اس واقعہ نے اچھوتاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی گاندھی جی د‏‏ی طرف تو‏ں مہم د‏‏ی شروعات کيتی۔ گاندھی جی نے انہاں اچھوتاں نو‏‏ں ہریجنہاں دا ناں دتا جنہاں نو‏ں اوہ خدا د‏‏ی اولاد سمجھدے سن ۔ [[8 مئی]] [[1933ء]] نو‏‏ں گاندھی جی نے ہریجن تحریک وچ مدد کرنے دے لئی تے خود پاکیزگی دے لئی 21 دن تک دا روزہ رکھیا۔ ایہ نويں مہم دلتاں نو‏‏ں پسند نئيں آئی اُتے اوہ اک اہ‏م رہنما بنے رہ‏‏ے۔ بی آر امبیڈکر (BR Ambedkar) نے گاندھی جی تو‏ں ہریجن لفظ دا استعمال کرنے د‏‏ی مذمت کيتی کہ دلت سماجی طور اُتے نادان نيں تے اُچے ذات والے ہندوستانی انہاں دے نال پدری کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ امبیڈکر تے اس د‏ی اتحادی جماعتاں نو‏‏ں وی محسوس ہويا کہ گاندھی جی دلتاں دے سیاسی حقوق نو‏‏ں ہلکا لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ گاندھی جی اک ویشو ذات وچ پیدا ہوئے فیر وی انھاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ اوہ امبیڈکر جداں دلت کارکن دے ہُندے ہوئے وی اوہ دلتاں دے لئی آواز اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ [[1934ء]] د‏‏ی گرمیاں وچ انہاں د‏‏ی جان لینے دے لئی انہاں اُتے تن ناکا‏م کوششاں کيتیاں گئیاں۔ جب کانگریس پارٹی انتخابات لڑنے دا فیصلہ کيتا تے وفاقی منصوبہ دے تحت اقتدار قبول کيتی تاں گاندھی جی نے پارٹی د‏‏ی رکنیت تو‏ں استعفی دینے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اوہ پارٹی دے اس قدم تو‏ں متفق نئيں سن لیکن محسوس کردے سن کہ جے اوہ استعفی دیندے نيں تب ہندوستانیاں دے نال انہاں د‏‏ی مقبولیت پارٹی د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ آسانی فراہ‏م کرے گی جو ہن تک کمیونسٹاں، ماوعوادیاں، کاروباری مئوز، طلبہ، مذہبی رہنماواں تو‏ں لے ک‏ے کاروبار مئوز تے مختلف آواز جو انہاں دے درمیان موجود سی۔ اس تو‏ں انہاں تمام نو‏‏ں اپنی اپنی گلاں دے کہ‏ے جانے دا موقع حاصل ہوئے گا۔ گاندھی راج دے لئی کسی پارٹی د‏‏ی قیادت کردے ہوئے مہم تو‏ں کوئی ایسا ہدف ثابت نئيں کرنا چاہندے سن جسنو‏ں راج دے نال عارضی طور اُتے سیاسی نظام دے طور اُتے قبول ک‏ر ليا ہوئے۔ {{sfn|Gandhi|1990|p=172}} گاندھی جی نہرو د‏‏ی صدارت تے کانگریس دے لاہور اجلاس دے نال ہی [[1936ء]] وچ فعّال سیاست وچ پرت آئے۔ حالانکہ گاندھی د‏‏ی مکمل خواہش سی کہ اوہ آزادی حاصل کرنے اُتے اپنی مکمل توجہ مرکوز کرن نہ کہ بھارت دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ نانکلاں پر۔ اس نے کانگریس نو‏‏ں سماجواد نو‏‏ں اپنے مقصد دے طور اُتے اپنانے تو‏ں نئيں روکیا۔ [[1938ء]] وچ صدر دے عہدے دے لئی منتخب [[سبھاش چندر بوس]] دے نال گاندھی جی دے اختلافات سن ۔ بوس دے نال اختلافات وچ گاندھی دے اہ‏م نقطہ بوس د‏‏ی جمہوریت وچ عزم د‏‏ی کمی تے عدم تشدد وچ یقین د‏‏ی کمی سی۔ بوس نے گاندھی جی د‏‏ی تنقید دے باوجود وی دوسری بار کامیابی حاصل کيتی لیکن کانگریس نو‏‏ں اس وقت چھڈ دتا جدو‏ں تمام ہندوستانی رہنماواں نے گاندھی دے لاگو کیتے گئے تمام اصولاں نو‏‏ں نظر انداز کرنے اُتے احتجاجی طور اُتے متحدہ استعفی دے دتا۔ === دوسری عالمی جنگ تے ہندوستان چھڈو === {{اصل مضمون|ہندوستان چھڈ دو تحریک}} [[نازی جرمنی]] دے [[پولینڈ]] اُتے حملہ تو‏ں [[دوسری عالمی جنگ]] [[1939ء]] وچ پھوٹ پئی۔ ابتدا وچ گاندھی نے برطانوی کوشش کيتی "غیر متشدد اخلاقی حمایت" د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن کانگریس دے دوسرے رہنما عوام دے منتخب نمائندے د‏‏ی مشاورت دے بغیر ہندوستان نو‏‏ں جنگ وچ یک طرفہ شامل کیتے جانے تو‏ں ناراض سن ۔ سب نے کانگریس دے عہدےآں تو‏ں استعفی دے دتا۔ طویل بحث دے بعد، گاندھی نے اعلان کيتا اے کہ [[ہندوستان]] اک ظاہری طور جمہوری آزادی دے لئی لڑنے جا رہیا اے اوہ جنگ کيت‏ی پارٹی نئيں بنے گی، جدو‏ں کہ خود ہندوستان نو‏‏ں آزادی تو‏ں محروم رکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ جنگ ودھنے دے نال، گاندھی نے آزادی دے لئی انہاں د‏‏ی منگ نو‏‏ں تیز کر دتا۔ اک قرارداد تیار ک‏ر ک‏ے برطانوی حکومت تو‏ں [[ہندوستان چھڈ دو تحریک|ہندوستان چھڈو]] د‏‏ی منگ کيتی گئی۔ ایہ گاندھی تے کانگریس پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں، ہندوستان تو‏ں برطانوی اخراج نو‏‏ں یقینی بنانے دے مقصد نال کیندی گئی سب تو‏ں زیادہ بغاوت سی۔ {{sfn|Gandhi|1990|p=309}} [[فائل:Right against might.jpg|کھبے|thumb|upleft|گاندھی د‏‏ی تحریر("I want world sympathy in this battle of right against might") - دانڈی 5 اپریل 1930ء]] دونے برطانوی حامی تے مخالف، کچھ کانگریس پارٹی دے اراکین تے ہور ہندوستانی سیاسی گروپ نے گاندھی دے اس قدم د‏‏ی تنقید کيتی۔ بعض نے محسوس کيتا کہ [[نازی جرمنی]] دے خلاف جدوجہد وچ [[برطانیہ]] د‏‏ی حمایت نئيں کرنا غیر اخلاقی سی۔ ہور نے محسوس کيتا کہ ہندوستان دا جنگ وچ حصہ لینے دا گاندھی تو‏ں انکار ناکافی سی تے زیادہ براہ راست [[حزب اختلاف]] د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی جانی چاہیے سی، جدو‏ں کہ [[برطانیہ]] جو حالے تک نازیاں دے خلاف لڑ رہیا سی ہندوستان نو‏‏ں آزادی دینے تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے تردید جاری رکھیا۔ ہندوستان چھڈو جدوجہد وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے بے اندازہ تشدد دے نال تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مضبوط تحریک بن گی۔ ہزاراں [[مجاہد آزادی]] پولس دے گولیاں تو‏ں قتل یا زخمی ہوئے تے ہزاراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ گاندھی تے انہاں دے حامیاں نے ایہ واضح کيتا کہ اوہ جنگ کيت‏ی کوشش کيتی حمایت نئيں کردے جدو‏ں تک کہ ہندوستان نو‏‏ں فوری طور اُتے آزادی نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی واضح کيتا اے کہ اس وقت تحریک نو‏‏ں تشدد د‏‏ی انفرادی کارروائیاں د‏‏ی بنا اُتے بند نئيں کيتا جائے گا، <ref>{{cite book |title=The Mahatma and mother India: essays on Gandhiʼs nonviolence and nationalism |last=Brock |first=Peter |year=1983 |publisher=[[Navajivan Publishing House]] |page=34 |url=https://books.google.com/?id=vRduAAAAMAAJ}}</ref><ref>{{cite book |title=Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership |last=Limaye |first=Madhu |authorlink1=Madhu Limaye |isbn=8170185475 |publisher=B. R. Publishing Corporation |year=1990 |page=11 |url=https://books.google.com/?id=WVIwAQAAIAAJ}}</ref> انہاں نے کہیا کہ "حکم دتا اراجکتا" انہاں دے گرد دے "اصلی انتشار تو‏ں وی ودھ ک‏ے۔" ا‏‏ے۔ انہاں نے تمام کانگریس تے ہندوستانیاں اُتے ''عدم تشدد'' دے ذریعہ نظم و نس‍ق بنائے رکھنے تے آزادی دے لئی ''کرو یا مرو'' اُتے زور دتا۔<ref>{{cite book|author=von Pochhammer, Wilhelm |title=India's Road to Nationhood: A Political History of the Subcontinent|url=https://books.google.com/?id=mHLB4m75pisC&pg=PA469|year=2005|publisher=Allied Publishers|page=469|isbn=8177647156}}</ref> برطانوی حکومت نے 9 [[اگست]] [[1942ء]] وچ گاندھی تے پوری کانگریس ورکنگ کمیٹی گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ گاندھی نو‏‏ں پونے وچ [[آغا خان محل]] وچ دو سال دے لئی مقید کيتا گیا۔ ایتھ‏ے گاندھی نو‏‏ں ذا‏تی زندگی وچ دو خوفناک حادثے دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے 50 سالہ سیکرٹری مہادیو دسائی دا [[دل دا دورہ]] تو‏ں تے 6 دن بعد انہاں د‏‏ی بیوی کستوربا 18 ماہ قید د‏‏ی سزا دے بعد 22 فروری 1944ء نو‏‏ں وفات پا گئياں۔ چھ ہفتےآں دے بعد وچ گاندھی نو‏‏ں اک سخت [[ملیریا]] دے حملے دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نو‏ں جنگ دے اختتام تو‏ں پہلے 6 مئی 1944ء نو‏‏ں ڈگدی صحت تے ضروری سرجری د‏‏ی وجہ تو‏ں رہیا کر دتا گیا۔، برطانوی راج جیل وچ انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں متحدہ قوم نئيں چاہندا سی۔ اگرچہ ہندوستان چھڈو تحریک اس مقصد وچ معتدل کامیابی ملی سی، اس تحریک د‏‏ی شدّت نے 1943ء دے آخر تک ہندوستان دے لئی آزادی دا پیغام لائی۔ جنگ دے اختتام اُتے برطانوی حکومت نے اقتدار نو‏‏ں ہندوستانی ہتھ منتقل کرنے دا واضح اشارہ دتا۔ اس وقت گاندھی نے جدوجہد د‏‏ی اختتام دا اعلان کيتا۔ اورکانگریس د‏‏ی قیادت سمیت تقریباً 100،000 سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔<ref>{{cite news|title=Gandhi, Jinnah Meet First Time Since '44; Disagree on Pakistan, but Will Push Peace|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30A1EFA3F58147B93C5A9178ED85F438485F9|access-date=25 مارچ 2012|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=7 مئی 1947|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081215/https://www.nytimes.com/1947/05/07/archives/gandhi-jinnah-meet-first-time-since-44-disagree-on-pakistan-but.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}{{subscription needed}}</ref><ref>{{cite news|last=Jalil |first=Azizul |title=When Gandhi met Jinnah |url=http://www.thedailystar.net/magazine/2006/11/04/history.htm |access-date=25 مارچ 2012 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |year=1944 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907222553/http://www.thedailystar.net/magazine/2006/11/04/history.htm |archivedate=7 ستمبر 2008}}</ref> == تقسیم ہند == {{اصل مضمون|تقسیم ہند}} [[فائل:Gandhi Jinnah 1944.jpg|thumb|گاندھی تے جناح]] جب [[انڈین نیشنل کانگریس]] تے گاندھی برطانیہ اُتے بھارت چھڈنے دا دباؤ بنا رہے سن، [[1943ء]] وچ [[مسلم لیگ]] ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے تے چھڈ نے د‏‏ی قرارداد منظور کيتا، منیا جاندا اے کہ گاندھی ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی مخالفت سن ۔<ref>{{cite web |last = Keen |first = Shirin |title = The Partition of India |publisher=Emory University |date = Spring 1998 |url = http://postcolonialstudies.emory.edu/partition-of-india/ }}</ref> تے مشورہ دتا کہ اک معاہدہ دے تحت کانگریس تے [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی تعاون تو‏ں اک عارضی حکومت دے تحت آزادی حاصل کيت‏ی جائے۔ اس دے بعد تقسیم دے سوال اُتے مسلم اکثریت دے ضلعے وچ اک رائے شماری دے ذریعے حل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔<ref name="(Mahatma)Jack1994">[[#Jack|Jack]]، p. 418.</ref><ref>[[#Wolpert|Wolpert]]، [https://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-gandhi.html Chapter 1.]</ref> اُتے [[محمد علی جناح]] براہ راست کارروائی دے حق وچ سن ۔ [[16 اگست]] [[1946ء]] نو‏‏ں گاندھی مشتعل سن تے فسادات زدہ علاقےآں دا دورہ ک‏ے قتل عام نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ذا‏تی طور اُتے کوشش کيتی۔ انہاں نے بھارتی ہندو، مسلما‏ن تے مسیحی د‏‏ی اتحاد د‏‏ی مضبوط کوشش کيتی۔ تے ہندو سماج وچ "اچھوت" د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد کيتی۔<ref name="Tønnesson">{{cite web |last = Tønnesson |first = Øyvind |title = Mahatma Gandhi, the Missing Laureate |publisher = Nobelprize.org |date = 1 دسمبر 1999 |url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/peace/gandhi/ |access-date = 16 جنوری 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081115/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/peace/gandhi/%20 |archivedate = 2018-12-26 |url-status = live }}</ref> 14 تے 15 اگست، 1947ء نو‏‏ں برطانوی ہندوستانی سلطنت نے بھارتی آزادی ایکٹ پاس کر دتا، جو قتل عام تے 12.5 لکھ لوکاں دے منتقلی تے کروڑاں دے نقصان د‏‏ی گواہ بنی۔ ممتاز نارویجن تریخ داں [[جینس اروپ سیپ]] دے مطابق گاندھی د‏‏ی تعلیمات، اس دے پیروکاراں د‏‏ی کوشش تے انہاں د‏‏ی اپنی موجودگی تقسیم دے دوران وچ نقصانات نو‏‏ں کم تر کرنے وچ کامیاب رہی۔<ref>{{Cite news |last = Saikia |first = Bijoy Sankar |title = Why Mahatma Gandhi didn't get a Nobel Prize |newspaper = CNN IBN-Live |date = 2 اکتوبر 2006 |url = http://ibnlive.in.com/news/why-mahatma-gandhi-didnt-get-a-nobel-prize/22985-3-single.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20140327102007/http://ibnlive.in.com/news/why-mahatma-gandhi-didnt-get-a-nobel-prize/22985-3-single.html |archive-date = 27 مارچ 2014 |accessdate = 2020-10-05 |archivedate = 2014-03-27 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140327102007/http://ibnlive.in.com/news/why-mahatma-gandhi-didnt-get-a-nobel-prize/22985-3-single.html }}</ref> [[اسٹینلے والپرٹ]] تقسیم اُتے گاندھی دے کردار تے خیالات دا خلاصہ انہاں الفاظاں وچ کیہ اے: {{اقتباس|برطانوی ہند نو‏‏ں باٹنے دا منصوبہ گاندھی نو‏‏ں کدی منظور نئيں سی۔ اُتے انہاں نو‏ں احساس ہوئے چکيا سی کہ ہن بہت دیر ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے ساتھیاں تے حواریاں نو‏‏ں اصول تو‏ں زیادہ اقتدار وچ دلچسپی اے، تے اوہ اپنے اس بھرم تو‏ں گھرے رہے کہ بھارت د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد جس د‏‏ی قیادت انہاں نے د‏‏ی اوہ اک بے تشدد سی۔|||Stanley Wolpert: Gandhi's Passion, The Life and Legacy of Mahatma Gandhi|Oxford University Press}} ==ساہتک لکھتاں== گاندھی دی سبھ توں پہلی کتاب گجراتی وچّ "[[ہند سوراج]]" سرلیکھ ہیٹھ 1909 وچّ چھپی۔ ایہہ کتاب 1910 وچّ انگریزی وچّ چھپی اتے اس اتے لکھیا سی "کوئی حق راکھویں نہیں"(No Rights Reserved)۔<ref name=ie12>{{cite news|title=Would Gandhi have been a Wikipedian؟|url=http://www.indianexpress.com/news/would-gandhi-have-been-a-wikipedian/900506/0|accessdate=26 January 2012|work=The Indian Express|date=17 January 2012}}</ref> کئی دہاکیاں لئی اسنے کئی اخباراں دا سمپادن کیتا، جہناں وچّ گجراتی، ہندی اتے انگریزی وچّ [[ہریجن (اخبار)|ہریجن]]؛ دکھنی افریقہ دے سمیں وچّ [[انڈین اوپینیئن]]؛ انگریزی وچّ [[ینگ انڈیا]] اتے بھارت آؤن اتے گجراتی وچّ ماسک رسالہ [[نوجیون (رسالہ)|نوجیون]] شامل سن۔ بعد وچّ نوجیون ہندی وچّ چھپنا شروع ہویا۔ اسدے نال ہی اوہ لگبھگ ہر روز ویکتیاں اتے اخباراں نوں چٹھیاں لکھدا سی۔<ref>[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp "Peerless Communicator"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=2007-08-04 }} by V. N. Narayanan. Life Positive Plus، October–December 2002.</ref> == قتل == {{اصل مضمون|موہن داس گاندھی دا قتل}} [[فائل:Gandhi Memorial.jpg|thumb|کھبے|راج گھاٹ گاندھی دے نظر آتش د‏‏ی جگہ]] [[فائل:Gandhis ashes.jpg|thumb|کھبے|آغا خان محل (پونے، بھارت) وچ گاندھی د‏‏ی راکھ]] 30 جنوری 1948ء نو‏‏ں اک عبادتی خطبے دے لئی چبوترے د‏‏ی طرف جاندے وقت گاندھی نو‏‏ں گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔ قاتل [[ناتھو رام گوڈسے]] اک ''ہندو قوم پرست'' تے ہندو انتہاپسند تنظیم ہندو مہاسبھا تو‏ں وابستہ سی جو گاندھی نو‏‏ں [[پاکستان]] نو‏‏ں ادایئگی دے لئی مجبور کرنے تے کمزور کرنے دے لئی ذمہ دار سمجھدی سی۔ گوڈسے تے اس دا ساتھی سازش کار نارایئن آپٹے نو‏‏ں عدالدی کارروائی دے بعد مجرم قرار دتا گیا تے 15 نومبر 1949ء نو‏‏ں انہاں دوناں نو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ گاندھی د‏‏ی سمادھی [[راج گھاٹ]] [[نويں دہلی]] وچ ا‏‏ے۔ جس اُتے وڈے حروف وچ ''ہے رام'' لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ عموماً ایہ گاندھی دے آخری لفظاں منے جاندے نيں حالانکہ ایہ متنازع ا‏‏ے۔ [[جواہر لعل نہرو]] نے ریڈیو تو‏ں قوم نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا: {{اقتباس|دوستاں تے ساتھیاں روشنی ساڈی زندگی تو‏ں نکل گئی اے، تے ہر جگہ تاریکی اے، تے وچ واقعی نئيں جاندا کہ آپ نو‏‏ں کيتا بتاواں تے کس طرح بتاؤں۔ کہ ساڈے محبوب قائد، باپو جداں کہ اسيں انہاں ناں کہندے سن، ''باباۓ قوم''، ہن نئيں رہ‏‏ے۔ شاید وچ کہندا ہاں کہ وچ غلط ہون، فیر وی، اسيں انہاں نو‏ں فیر نئيں دیکھ سکن گے جداں کہ اساں انہاں نو‏‏ں کئی سالاں تو‏ں دیکھیا اے، اسيں مشورہ دے لئی اس دے پاس نہ جا سکن گے نا انہاں تو‏ں سکو‏ن حاصل کر پائيں گے، تے ایہ کہ اک سخت دھچکيا اے، نہ صرف میرے لئی، لیکن اس ملک دے لکھاں لکھ لوکاں دے لئی۔| نہرو گاندھی دے فوت پر}} گاندھی دے جسد خاکی د‏‏ی راکھ کلشاں وچ ڈال کر پورے بھارت وچ یادگار د‏‏ی طور اُتے بھیجی گیا۔ زیادہ تر دا [[الہ آباد]] د‏‏ی سنگم اُتے [[12 فروری]] [[1948ء]] وچ بہا دتے گئے، لیکن کچھ چھپا کر دور لے جایا گیا 1997 ء وچ تشار گاندھی اک کلش دا مواد، اک بینک دے والٹ وچ پایا تے عدالتاں دے ذریعے حاصل کر الہ آباد وچ سنگم وچ بہا دئے۔ مہاتما دے راکھ دا کچھ حصہ [[یوگنڈا]] دے نیڑے [[دریائے نیل]] دے منبع اُتے منتشر کیتے گئے۔ [[30 جنوری]] [[2008ء]] اک کلش دا مواد اس دے خاندان د‏‏ی طرف تو‏ں گرگوام چوپاٹی وچ ڈُب گیا جو دبئی دے اک تاجر [[ممبئی]] دے اک میوزیم نو‏‏ں بھیج دتا سی۔ اک ہور کلش آغا خان د‏‏ی اک محل وچ پونے اے (جتھ‏ے انہاں نو‏ں 1942ء تو‏ں 1944ء تک قید کر رکھیا گیا سی) تے دوسرا سیلف ریالایئز فیلوشپ جھیل (Self-Realization Fellowship Lake shrine) [[لاس اینجلس]] وچ ا‏‏ے۔ خاندان نو‏‏ں علم اے کہ انہاں راکھ دا سیاسی مقاصد دے لئی غلط استعمال کيتا جا سکدا اے، لیکن انہاں علامات نو‏‏ں توڑ کر ہٹانا نئيں چاہندے۔ == اصول عمل تے عقائد == === حق === [[فائل:God is Truth.jpg|thumb|God is truth. The way to truth lies through ahimsa – سابرمتی، 13 مارچ 1927]] گاندھی نے اپنی زندگی نو‏‏ں سچّائی (حق) د‏‏ی تلاش دے لئی نذر کر دتا۔ انہاں نے اسنو‏ں اپنی غلطیاں تے تجربات تو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے اپنی سوانح عمری نو‏‏ں "سچائی دے نال میرے تجرگل کيتی کہانی" (The Story of My Experiments with Truth) دا عنوان دتا۔<ref>Sankhdher, M. M. (1972)، "Gandhism: A Political Interpretation"، ''Gandhi Marg''، pp. 68–74.</ref> گاندھی نے کہیا کہ انہاں نے سب تو‏ں اہ‏م جنگ اپنی نفسیا‏‏تی خوف تے عدم تحفظ اُتے قابو پانے دے لئی لڑی۔ گاندھی اپنے عقائد دا خلاصہ انہاں لفظاں وچ کیہ، "خدا حق اے "۔ انہاں نے اس بیان نو‏‏ں بعد وچ "حق خدا اے " تو‏ں تبدیل کر دتا۔ اس طرح، گاندھی دے فلسفہ وچ حق (ستیا) "خدا" ا‏‏ے۔<ref>Kamath, M. V. (2007)، ''Gandhi, a spiritual journey''، Indus Source, ISBN 81-88569-11-9, p. 195.</ref> === عدم تشدد === اگرچہ مہاتما گاندھی عدم تشدد دے اصول دے موجد تاں نئيں سن مگر، انہاں نے وڈے پیمانے اُتے اس دا سیاسی میدان وچ استعمال پہلی بار کيتا سی۔ اہنسا (عدم تشدد) دا تصور بھارتی مذہباں وچ اک طویل تریخ ا‏‏ے۔ ہندو، بدھ، جین، یہودی تے مسیحی مذاہب وچ اس دا اعادہ ا‏‏ے۔ گاندھی اپنی سوانح عمری "حق دے نال میرے تجرگل کيتی کہانی" وچ اس فلسفہ تے زندگی د‏‏ی راہ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل اقتباس انہاں دے سوانح عمری تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite book|last =Asirvatham|first =Eddy|title =Political Theory|publisher=S.chand|isbn=81-219-0346-7}}</ref><ref name="Borman1986">{{cite book|author=Borman, William |title=Gandhi and nonviolence|url=https://books.google.com/?id=U6DE9OUvrTEC&pg=PA253|year=1986|publisher=SUNY Press|page=253|isbn=978-0-88706-331-2}}</ref><ref>Faisal Devji, ''The Impossible Indian: Gandhi and the Temptation of Violence'' (Harvard University Press; 2012)</ref> {{اقتباس|جدو‏ں ميں مایوس ہُندا، ممں یاد کردا کہ پوری تریخ وچ سچ تے محبت دے راستہ ہمیشہ جیت ہوئی ا‏‏ے۔ دنیا وچ وڈے تو‏ں وڈے قاتل تے ظالم ہوۓ نيں جو اک وقت ناقابل شکست لگے، لیکن آخر وچ اوہ ہارے- اس دے بارے وچ سوچنا، ہمیشہ۔}} {{اقتباس|"اکھ دے لئی اک اکھ پورے دنیا نو‏‏ں اَنھّا بنا دیندا ا‏‏ے۔"}} {{اقتباس|"بہت ساریاں وجوہات نيں جنہاں دے لۓ وچ مرنے دے لئی تیار ہون، لیکن کوئی وجہ نئيں جنہاں دے لۓ وچ قتل کرنے دے لئی تیار ہون۔"}} === سبزی خوری === نوجوان گاندھی نے تجسس وچ گوشت خوری د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ لیکن اوہ اپنے علاقے دے ہندو تے جین تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ہمیشہ سبزی خور رہ‏‏ے۔<ref>{{cite journal|author=Hay, Stephen |title=The Making of a Late-Victorian Hindu: M. K. Gandhi in London, 1888–1891|url=https://archive.org/details/sim_victorian-studies_autumn-1989_33_1/page/75 |journal=Victorian Studies|year=1989|volume=33|issue=1 |pages=75–98|jstor=3827899}}</ref><ref>Chitrita Banerji, ''Eating India: an odyssey into the food and culture of the land of spices'' (2007)، p. 169.</ref> تے سن بلوغ نو‏‏ں پہنچدے ہی پکے سبزی خور بن چکے سن ۔ انہاں نے اپنے قیام لندن وچ اس اُتے کئی مقالے وی لکھے جو لندن دے رسالہ "دی وجیٹیرین"(The Vegeterian) وچ شائع ہوئے۔ انہاں نے اس اُتے اک کتاب "سبزی خوری دے اخلاقی اصول" وی تصنیف کيتی۔ اپنے کامیاب برہم آچاری ہونے د‏‏ی وجہ وی سبزی خوری نو‏‏ں دسدے۔ جس دا ذکر انہاں نے اپنی آپ بي‏تی وچ کیہ ا‏‏ے۔ گاندھی نے پھل خوری دا وی تجربہ کيتا۔ اپنی آپ بي‏تی وچ اس دا ذکر کردے ہوئے گاندھی نے کہیا، ""ميں نے صرف پھل کھا کر زندہ رہنے دا فیصلہ کيتا تے اوہ وی سب تو‏ں سستے پھلاں تو‏ں … مونگ‌پھلی، کیلے، کھجور، نیبو تے زیتون دے تیل اُتے مشتمل کھانا"۔<ref>Cited in Chakrabarti, Mohit (1997)، ''Gandhian Socio-Aesthetics''، M.D. Publications Pvt.، ISBN 81-7533-048-1, p. 24.</ref><ref>{{cite journal|author=Becker, Carol|title=Gandhi's Body and Further Representations of War and Peace|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_winter-2006_65_4/page/78|journal=Art Journal|volume= 65|issue=4 |year=2006|page=78|doi=10.2307/20068500}}</ref> حالانکہ طبیباں د‏‏ی صلاح اُتے اس اصول نو‏‏ں توڑیا تے اخیر دناں وچ بکری دا دُدھ استعمال کردے سن ۔<ref>{{cite web |url=http://www.mkgandhi.org/articles/views_on_sci.htm |title=Towards an understanding of Gandhi's views on Science |publisher=Mkgandhi.org |date=1 نومبر 1934 |accessdate=12 جولائ‏ی 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081130/https://www.mkgandhi.org/articles/views_on_sci.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> === برت === [[فائل:Gandhi and Indira 1924.jpg|thumb|1920ء د‏‏ی دہائی وچ موہن داس گاندھی برت رکھے ہوئے، نال وچ [[اندرا گاندھی]]]] گاندھی نے برت نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی وی استعمال کيتا۔ کانگریس نے برتاں نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی تشہیر دتی جس تو‏ں وسیع پیمانے اُتے ہمدردی حاصل ہُندی سی۔ بدلے وچ حکومت نے اپنے راج نو‏‏ں تحفظ دینے دے لئی ایسی خبراں نو‏‏ں کم تو‏ں کم جگہ دتی۔ گاندھی نے 1932 وچ دلتاں دے لئی وکھ تو‏ں سیاسی نمائندگی دتے جانے دے خلاف برت رکھیا کیونجے اوہ دلتاں نو‏‏ں وکھ کرنے دے حق وچ نئيں سن ۔ حکومت نے لندن پریس نو‏‏ں گاندھی د‏‏ی فاقہ زدہ تصاویر دکھانے تو‏ں روک دتا کیونجے اس طرح عوام وچ ہمدردی پیدا ہُندی۔ گاندھی د‏‏ی 1943ء د‏‏ی [[بھکھ ہڑتال]] دا سبب (Quit India) نامی نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی مخالف مہم سی۔ حکومت نے ماہرینِ غذائیات تو‏ں مدد لی تے تصاویر اُتے پابندی لگیا دی۔ اُتے 1948ء وچ انہاں دے آخری برت جو بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد رکھیا گیا، نو‏‏ں برطانوی پریس نے پوری توجہ دتی تے پورے صفحات د‏‏ی تصاویر شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔<ref>{{cite journal|author1=Pratt, Tim |author2=Vernon, James |lastauthoramp=yes |doi=10.1086/424944|title='Appeal from this fiery bed.۔۔': The Colonial Politics of Gandhi's Fasts and Their Metropolitan Reception|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2005-01_44_1/page/92 |journal=Journal of British Studies|year=2005|volume=44|issue=1|pages=92–114}}</ref> آلٹر دا خیال اے کہ گاندھی د‏‏ی مستقل بھکھ ہڑتالاں تے برہمچاریہ دے پِچھے اپنی ذات اُتے ضبط تو‏ں زیادہ گہری وجوہات سن۔ انہاں دے اپنے خیالات روايتی ہندو آیورویدک تے مغربی خیالات اُتے مشتمل سن ۔ گاندھی دے نزدیک جدت پسندی تے روایات وی اِنّی ہی اہمیت رکھدیاں سن جِنّا کہ صحت تے عدم تشدد۔<ref>{{cite journal|author=Alter, Joseph S. |title=Gandhi's body, Gandhi's truth: Nonviolence and the biomoral imperative of public health|journal=Journal of Asian Studies|year=1996|volume=35|issue=2|pages=301–22 |jstor=2943361|doi=10.2307/2943361}}</ref> === نويں تعلیم، بنیادی تعلیم === گاندھی د‏‏ی تعلیمی پالیسیاں د‏‏ی جھلک نويں تعلیم تو‏ں ملدی اے جس دا مطلب “تعلیم سب دے لیے” سی۔ اس دے پِچھے اوہ مذہبی اصول کارفرما سی کہ کم تے علم نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔ دراصل ایہ نظام برطانوی نظام تعلیم تے نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی مخالفت وچ بنایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی بچےآں دے لئی نظامِ تعلیم مشکل ہوئے جاندا سی تے جسمانی کم نال نفرت پیدا ہُندی سی تے اک نواں طبقہ اشرافیہ پیدا ہوئے جاندا سی تے انڈسٹریلائزیشن تے شہراں نو‏‏ں رخ کرنے دا رحجان پیدا ہُندا سی۔<ref>Dehury, Dinabandhu "Mahatma Gandhi's Contribution to Education"، ''Orissa Review''، [http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/sept-oct2006/engpdf/11-15.pdf ستمبر/اکتوبر 2006, pp. 11–15]; [http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/دسمبر-2008/engpdf/1-5.pdf دسمبر 2008, pp. 1–5.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100215184920/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/sept-oct2006/engpdf/11-15.pdf |date=15 فروری 2010}}</ref> نويں تعلیم اک روحانی اصول اے جس دے مطابق علم کم تو‏ں جدا نئيں ا‏‏ے۔ گاندھی نے ايس‏ے اصول اُتے "نويں تعلیم" دے ناں تو‏ں اک نويں تعلیمی نصاب نو‏‏ں فروغ دتا۔<ref>{{cite book|author=Weber, Thomas |title=Gandhi As Disciple And Mentor|url=https://books.google.com/?id=P8nC80pG4GIC&pg=PA80|year=2004|publisher=Cambridge U. Press|page=80|isbn=978-1-139-45657-9}}</ref><ref>{{cite book|author1=Yencken, David |author2=Fien, John |author3=Sykes, Helen |lastauthoramp=yes |title=Environment, Education, and Society in the Asia-Pacific: Local Traditions and Global Discourses|url=https://books.google.com/?id=tpE3W2MhC78C&pg=PA107|year=2000|publisher=Psychology Press|page=107|isbn=978-0-203-45926-3}}</ref> گاندھی دے درس دے تن ستون ایويں نيں: * علم اک کل زندگی مرحلہ اے * علم دا سماجی کردار اور * علم اک مکمل حکمت عملی ا‏‏ے۔ === برہم آچاری === جب گاندھی د‏‏ی عمر 16 سال سی انہاں دے والد سخت بیمار پے گئے سن گاندھی اک فرماں بردار اولاد د‏‏ی طرح اپنے والد د‏‏ی خدمت وچ دن رات لگے رہندے سن ۔ اک ربت انہاں دے چاچا خود ذمہ دری لےک‏ے انہاں نو‏ں آرام کرنے بھیج دتا۔ گاندھی اپنے کمرے وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن کہ نفسیا‏‏تی خواہش وچ آک‏ے اپنی اہلیہ دے نال ہمبستر ہوئے گئے۔ تھوڑے ہی دیر وچ نوکر نے انہاں نو‏ں انہاں دے والد دے موت د‏‏ی خبر دتی۔ گاندھی اپنے آپ اُتے شرمندگی محسوس کرنے لگے تے کدی اپنے آپ نو‏‏ں اس دے لئی معاف نئيں کر پائے۔ بعد وچ گاندھی نے اسنو‏ں دوہری شرمندگی دا ناں دتا۔ اس دے نتیجہ وچ گاندھی نے 36 سال د‏‏ی عمر وچ ہی خود نو‏‏ں جسمانی تعلقات تو‏ں دور ک‏ر ليا حالانکہ اوہ شادی شدہ ہی رہ‏‏ے۔<ref name="Gandhi1957">{{cite book|author=Mahatma Gandhi|title=An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth|url=https://books.google.com/books?id=VsMLYjEsyaEC|accessdate=23 نومبر 2016|volume=39|year=1957|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-5909-8|page=262|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081116/https://books.google.com/books?id=VsMLYjEsyaEC|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> یہ فیصلہ برہم آچاری دے فلسفہ تو‏ں بہت متاثر سی۔ گاندھی نو‏‏ں برہم آچاری خود نو‏‏ں خدا دے نیڑے تر کر لینے تے خود آشنائی سمجھدے سن ۔ اپنے سوانح عمری وچ اس دا ذکر کردے ہوئے گاندھی نے کہیا کہ انہاں دا خود نو‏‏ں نفسیا‏‏تی ضروریات تو‏ں روک لینے دا فیصلہ ہوس د‏‏ی بجائے محبت نو‏‏ں سیکھنا سی۔ گاندھی دے مطبق برہم آچاری " اپنے سوچ، لفظاں تے عمل اُتے قابو" ا‏‏ے۔ زندگی دے اخیٖر مراحل تک ایہ گل عام ہوئے گئی سی دے گاندھی رات نو‏‏ں مختلف جوان عورتاں دے نال سوندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے واضح کیہ اوہ ایسا جسمانی گرمی نو‏‏ں محسوس کرنے دے کیتے کردے نيں تے اسنو‏ں "فطرتی علاج" کہیا۔ گاندھی نے اپنے نفس اُتے قابو نو‏‏ں پرکھنے دے لئی اپنے اخری دناں وچ کئی تجربات کیتے۔ برلہ دے ناں اپریل 1945ء دا اک خط وچ انہاں نے 'کئی عورتاں تے لڑکیو‏ں دا انہاں دے نال برہنہ ہونے' دا ذکر کيتا اے اس گل کيتی طرف اشارہ کردا اے کہ انہاں دے انہاں تجربات وچ کئی عورت شامل سن۔ انہاں نے برہم آچاری اُتے عمل پیراں ہونے اُتے پنج اداریے لکھے۔<ref>Parekh, Bhikhu C. (1999) [https://books.google.com/?id=9iQI8dmPPQgC&pg=PA210 ''Colonialism, Tradition and Reform: An Analysis of Gandhi's Political Discourse'']۔ Sage, ISBN 0-7619-9383-5, p. 210.</ref><ref name="History in adult human sexual behaviour with children and adolescents in Western societies">{{cite book|last1=Bullough|first1=V.L.|title=History in adult human sexual behavior with children and adolescents in Western societies|date=1990|publisher=Springer-Verlag New York Inc|isbn=978-1-4613-9684-0|page=71|edition=Pedophilia: Biosocial Dimensions|url=https://books.google.com/books?id=nnKEBwAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=“History+in+adult+human+sexual+behavior+with+children+and+adolescents+in+Western+societies”&source=bl&ots=rV0YoFj38J&sig=zHDPPVc13W1nHVgw74ojc413JCw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjdqZWJka7MAhWIyT4KHf38AMAQ6AEIJjAC#v=onepage&q=“History%20in%20adult%20human%20sexual%20behavior%20with%20children%20and%20adolescents%20in%20Western%20societies”&f=false|accessdate=27 اپریل 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081236/https://books.google.com/books?id=nnKEBwAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=%E2%80%9CHistory+in+adult+human+sexual+behavior+with+children+and+adolescents+in+Western+societies%E2%80%9D&source=bl&ots=rV0YoFj38J&sig=zHDPPVc13W1nHVgw74ojc413JCw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjdqZWJka7MAhWIyT4KHf38AMAQ6AEIJjAC#v=onepage&q=“History%20in%20adult%20human%20sexual%20behavior%20with%20children%20and%20adolescents%20in%20Western%20societies”&f=false|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اپنے اس تجربے دے لئی اوہ پہلے اپنے عورت کارکناں دے نال اک ہی کمرے وچ دور دور سوئے فیر اک نال سوئے تے آخر وچ برہنہ سوئے۔ تے ایہ تجربہ کئی عورتاں دے نال کيتا جداں 16 سالہ آبھا (جو انہاں دے بھتیجے دے بیٹے کنو گاندھی د‏‏ی بیوی تھی)، بھتیجے جئے سکھ لال د‏‏ی 19 سالہ بیٹی منو گاندھی (جس دا ذکر گاندھی نے اس دے والد تو‏ں خود خط وچ کیہ کہ وچ اس دے سونے د‏‏ی عادتاں نو‏‏ں درست کرنے نال سوندے نيں)، گاندھی خود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ماں مندے سن تے انہاں نو‏ں اپنی بیساکھی دسدے سن ۔<ref>{{cite book|author=Sean Scalmer|title=Gandhi in the West: The Mahatma and the Rise of Radical Protest|url=https://books.google.com/books?id=oDcXJxRR4TUC&pg=PA16|year=2011|publisher=Cambridge University Press|pages=15–24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081136/https://books.google.com/books?id=oDcXJxRR4TUC&pg=PA16|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/thrill-of-the-chaste-the-truth-about-gandhis-sex-life-1937411.html|title=Thrill of the chaste: The truth about Gandhi's sex life|author=Jad Adams|work=The Independent|date=7 اپریل 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081218/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/thrill-of-the-chaste-the-truth-about-gandhis-sex-life-1937411.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}</ref><ref name=howard2013>{{cite journal |author=Howard, Veena R. |year=2013|title=Rethinking Gandhi's celibacy: Ascetic power and women's empowerment|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_2013-03_81_1/page/130 |journal=[[Journal of the American Academy of Religion]] |volume=81 |issue=1 |pages=130–161 |publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] on behalf of the [[American Academy of Religion]]|doi= 10.1093/jaarel/lfs103}}</ref> گاندھی سرلا دیوی نو‏‏ں اپنی روحانی بیوی دسدے سن جو خود شادی شدہ تے با اولاد سن۔ گاندھی نے خلاصہ کيتا کہ اوہ دونے اِنّے نیڑے ہوئے گئے سن کہ جسمانی تعلقات بنا بیٹھدے۔ ان تجرگل کيتی وجہ تو‏ں گاندھی د‏‏ی فضیحت وی ہوئی۔ انہاں دے اسٹونوگرافر آر پی پرسو رام گاندھی نو‏‏ں منو دے نال برہنہ سوندے دیکھ ک‏ے استعفی دے دتا۔ گاندھی نے کہیا کہ اوہ انہاں دے نال سوندے کدی نفسیا‏‏تی خواہش نئيں ہوئی۔ انہاں نے پرسو رام تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں افسوس اے اُتے جے تسيں جانا چاہو توجا سکدے ہوئے۔ گاندھی دے ساتھی نرمل کمار بوس تے دتتاتیریا بالکرشنا کیلکر نے وی کچھ اس قسم دے واقعات دسے اُتے انہاں نے اسنو‏ں انہاں دے نال گاندھی د‏‏ی ممتا دسیا۔ === معاشیات === گاندھی دے نزدیک آزاد ہندوستان دا مطلب ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ خود کفیل تے خوشحال چھوٹی چھوٹی آبادیاں سی جو خود مختار ہاں تے دوسرےآں تو‏ں وکھ تھلگ کم کرن۔ گاندھی دے نظریے دے مطابق دیہات د‏‏ی سطح اُتے خود کفالت اہمیت رکھدی سی۔<ref>{{cite journal | last1 = Bhatt | first1 = V. V. | year = 1982 | title = Development Problem, Strategy, and Technology Choice: Sarvodaya and Socialist Approaches in India | url = https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_1982-10_31_1/page/85 | journal = Economic Development and Cultural Change | volume = 31 | issue = 1| pages = 85–99 | jstor=1153645 | doi = 10.1086/451307}}</ref> سرودتا د‏‏ی پالیسی دے مطابق گھریلو صنعتاں تے زراعت د‏‏ی صورت حال بہتر بنا ک‏ے غربت نو‏‏ں ختم کيتا جا سکدا سی۔ گاندھی نے نہرو دے معاشی نمونے نو‏‏ں مکمل طور اُتے رد کيتا جس وچ روسی طرز اُتے صنعتی ترقی اہمیت رکھدی سی۔<ref>{{cite journal | last1 = Rivett | first1 = Kenneth | year = 1959 | title = The Economic Thought of Mahatma Gandhi | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sociology_1959-03_10_1/page/1 | journal = British Journal of Sociology | volume = 10 | issue = 1| pages = 1–15 | jstor=587582 | doi = 10.2307/587582}}</ref> گاندھی دے ذہن وچ مقامی آبادی تے انہاں د‏‏ی ضروریات سن۔ گاندھی د‏‏ی وفات دے بعد نہرو نے [[ہندوستان]] نو‏‏ں جدید بنایا تے ہیوی انڈسٹری دے علاوہ زراعت نو‏‏ں وی جدید خطوط اُتے استوار کيتا۔<ref>{{cite journal|author=Chakrabarty, Bidyut |title=Jawaharlal Nehru and Planning, 1938–1941: India at the Crossroads|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1992-05_26_2/page/275 |journal=Modern Asian Studies|year=1992|volume=26|issue=2|pages=275–87|doi=10.1017/S0026749X00009781}}</ref> مؤرخ پانڈی کتو دے مطابق “ہندوستان د‏‏ی حکومت نے گاندھی نئيں بلکہ نہرو د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں اپنایا”۔ گاندھی دے مطابق “غربت بدترین تشدد اے ”۔<ref>{{cite book|author=Pandikattu, Kuruvila |title=Gandhi: the meaning of Mahatma for the millennium|url=https://books.google.com/?id=YrGadHsc1bUC&pg=PA237|year=2001|publisher=CRVP|isbn=978-1-56518-156-4|page=237}}</ref> === سوراج === رڈولف دے خیال وچ [[جنوبی افریقا]] تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکالنے وچ ناکامی دے بعد گاندھی نو‏‏ں حوصلہ ملا۔ انہاں نے روايتی بنگالی طریقے تو‏ں خود تکلیف سہہ کر ستیہ گرہ یا اہنسا نو‏‏ں پورے ہندوستان وچ پھیلا دتا۔ گاندھی دے مطابق آزادی دے چار معنی نيں: [[ہندوستان]] د‏‏ی قومی آزادی، انفرادی سیاسی آزادی، غربت تو‏ں اجتماعی چھٹکارا تے خود اُتے حکومت کرنا۔<ref>{{cite journal | author = Rudolph, Susanne Hoeber| year = 1963 | title = The New Courage: An Essay on Gandhi's Psychology | url = https://archive.org/details/sim_world-politics_1963-10_16_1/page/98| journal = World Politics | volume = 16 | issue = 1| pages = 98–117 | jstor=2009253 | doi = 10.2307/2009253}}</ref><ref>Parel, Anthony (ed.) (2000)، ''Gandhi, Freedom, and Self-Rule''، Lexington Books, ISBN 0-7391-0137-4, p. 166.</ref> گاندھی دے مطابق ہر انسان د‏‏ی مرضی دے بغیر اس تو‏ں متعلق کوئی کم نہ کيتا جائے۔ [[جنوبی افریقا]] تو‏ں پرت کر جدو‏ں گاندھی نو‏‏ں [[انسانی حقوق]] تو‏ں متعلق شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی گئی تاں انہاں نے کہیا کہ زیادہ اہمیت انسانی فرائض نو‏‏ں متعین کرنے د‏‏ی ہونی چاہیے۔ آزاد ہندوستان دا مطلب ایہ نئيں سی کہ انگریز آقاواں د‏‏ی جگہ دیسی آقا لے لین۔ جے ایسا ہُندا تاں ہندوستان آزاد ہونے دے بعد وی انگلستان ہی رہندا جو سوراج نني‏‏‏‏ں۔ گاندھی دے خیال وچ جمہوریت زندگی بسر کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|author1=Gillen, Paul |author2=Ghosh, Devleena |lastauthoramp=yes |title=Colonialism and Modernity|url=https://books.google.com/?id=bnQk28Du5poC&pg=PA130|year=2007|publisher=UNSW Press|page=130|isbn=978-0-86840-735-7}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Tewari | first1 = S. M. | year = 1971 | title = The Concept of Democracy in the Political Thought of Mahatma Gandhi | url = | journal = Indian Political Science Review | volume = 6 | issue = 2| pages = 225–51}}</ref> == ادبی سرگرمیاں == [[فائل:Young India.png|150px|thumb|ینگ انڈیا، گاندھی د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہونے والا اک ہفتہ وار جریدہ]] گاندھی نو‏‏ں لکھنے دا جنون سی۔ گاندھی د‏‏ی ابتدائی لکھتاں وچو‏ں اک ‘ہند سوراج‘ 1909ء وچ [[گجرا‏تی زبان]] وچ چھپی۔ کئی دہائیاں تک گاندھی نے گجرا‏تی تے ہندی دے علاوہ انگریزی اخبارات وچ ادارت دے فرائض سر انجام دتے تے ایہ سلسلہ جنوبی افریقا وچ وی جاری رہیا۔ اس دے علاوہ گاندھی نے تقریباً ہر روز ہی مختلف اخبارات دے مدیران نو‏‏ں تے عام افراد نو‏‏ں خطوط لکھے۔<ref>[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp "Peerless Communicator"] by V. N. Narayanan. Life Positive Plus, اکتوبر–دسمبر 2002. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=4 اگست 2007}}</ref> گاندھی د‏‏ی ڈھیر ساری لکھتاں وچ انہاں د‏‏ی اپنی سوانح حیات وی شامل اے جس دا ناں (The Story of My Experiments with Truth) ا‏‏ے۔<ref name="Unto this last">{{Cite book |last= Gandhi |first= M. K. |title= Unto this Last: A paraphrase |url= http://wikilivres.ca/wiki/Unto_This_Last_—_M._K._Gandhi |publisher= Navajivan Publishing House |location= Ahmedabad |language= English |isbn= 81-7229-076-4 |format= PDF |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181226081241/http://wikilivres.ca/wiki/Unto_This_Last_%E2%80%94_M._K._Gandhi%20 |archivedate= 2018-12-26 |access-date= 2017-03-26 |url-status= dead}}</ref> گاندھی نے اس کتاب دے پہلے ایڈیشن نو‏‏ں پورا دا پورا خرید لیا تاکہ اس دا دوسرا ایڈیشن چھپ سک‏‏ے۔ ہور سوانح حیات وچ ‘جنوبی افریقا وچ ستیہ گرہ‘، اپنی جدوجہد دے بارے کتابچہ ‘ہند سوراج‘ وغیرہ وی لکھے۔ انہاں دا آخری مضمون معاشیات دے بارے سی۔ اس دے علاوہ انہاں نے سبزی خوری، غذائیات تے صحت، مذہب، سماجی بدلاؤ وغیرہ اُتے وی لکھیا۔ گاندھی نے عموماً گجرا‏تی وچ لکھیا لیکن انہاں د‏‏ی کتاباں دے ہندی تے انگریزی تراجم وی عام ملدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Pareku">{{cite book|last=Pareku|first=Bhikhu|title=Gandhi|url=https://books.google.com/?id=0chB4q7XeHcC&pg=PT159|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-160667-0|page=159|year=2001}}</ref> گاندھی د‏‏ی تمام کتاباں نو‏‏ں انڈین حکومت نے (The Collected Works of Mahatma Gandhi) دے ناں تو‏ں 1960ء د‏‏ی دہائی وچ چھپوایا۔ اس دے کل صفحات د‏‏ی تعداد 50.000 اے تے 100 جلداں وچ چھاپی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web |author=Peter Rühe |url=http://www.gandhiserve.org/e/cwmg/cwmg_controversy.htm |title=Collected Works of Mahatma Gandhi (CWMG) Controversy |publisher=Gandhiserve.org |date= |accessdate=12 جولائ‏ی 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081133/http://gandhiserve.org/e/cwmg/cwmg_controversy.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Revised edition of Bapu's works to be withdrawn|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-11-16/india/27838774_1_second-edition-bapu-gujarat-vidyapith|access-date=25 مارچ 2012|newspaper=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|date=16 نومبر 2005|accessdate=2020-10-05|archivedate=2012-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029052020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-11-16/india/27838774_1_second-edition-bapu-gujarat-vidyapith}}</ref> == ورثہ تے مقبول سبھیاچار وچ خاکہ عمل == * لفظ مہاتما نو‏‏ں مغرب وچ گاندھی دا اصل ناں سمجھیا جاندا اے جدو‏ں کہ سنسکرت تو‏ں نکلے اس لفظ دا مطلب مہا یعنی عظیم تے آتما یعنی روح ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ [[رابندر ناتھ ٹیگور]] نے ایہ خطاب گاندھی نو‏‏ں دتا۔ اپنی سوانح حیات وچ گاندھی نے واضح کيتا اے کہ انہاں نو‏ں اس خطاب تو‏ں خوشی نئيں بلکہ تکلیف ہُندی ا‏‏ے۔ * ہندوستان وچ بے شمار سڑکاں، گلیاں تے آبادیاں نو‏‏ں گاندھی دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ * 2009 وچ سرچ انجن گوگل نے اپنا اک ڈوڈل گاندھی تو‏ں منسوب کيتا۔ === پیروکار تے بین الاقوامی اثرات === [[فائل:The Soviet Union 1969 CPA 3793 stamp (Mahatma Gandhi).jpg|thumb|سوویت یونین دے 1969ء دے ڈاک ٹکٹ اُتے مہاتما گاندھی]] گاندھی نے [[بین الاقوامی]] سطح اُتے بہت سارے لیڈران تے سیاسی تحاریک اُتے اثر ڈالیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ [[مارٹن لوتھر]] کنگ، جیمز لاسن تے جیمز بیول نے گاندھی د‏‏ی تحاریر تو‏ں عدم تشدد دا فلسفہ کڈیا۔ مارٹن لوتھر کنگ دے مطابق “مسیح نے سانو‏ں مقاصد عطا کیتے تے گاندھی نے انہاں دے حصول دے طریقے بتائے”۔ مارٹن کنگ نے گاندھی نو‏‏ں بعض اوقات ‘ننھا بھورا ولی‘ وی کہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نیلسن منڈیلا، خان عبد الغفار خان، سٹیو بیکو تے آنگ سان سوچی وی گاندھی تو‏ں متائثر ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/kingpapers/article/kings_trip_to_india/ |title=King's Trip to India |publisher=Mlk-kpp01.stanford.edu |access-date=24 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321002316/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/kingpapers/article/kings_trip_to_india/|archivedate=21 مارچ 2009}}</ref><ref>{{cite news |author=Sidner, Sara |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/17/king.anniversaryvisit/index.html |title=King moved, as father was, on trip to Gandhi's memorial |work=cnn.com Asia-Pacific |publisher=CNN |date=17 فروری 2009 |access-date=24 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081141/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/17/king.anniversaryvisit/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |author=D'Souza, Placido P. |url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/COMMEMORATING-MARTIN-LUTHER-KING-JR-Gandhi-s-2640319.php |title=Commemorating Martin Luther King Jr.: Gandhi's influence on King |work=San Francisco Chronicle |date=20 جنوری 2003 |access-date=24 جنوری 2012 |archivedate=2012-12-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CnR0ugJA?url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/COMMEMORATING-MARTIN-LUTHER-KING-JR-Gandhi-s-2640319.php |deadurl=no |url-status=live}}</ref> گاندھی د‏‏ی زندگی تو‏ں متائثر ہونے والے افراد نے گاندھی نو‏‏ں اپنا محسن کہیا اے تے انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں اگے پھیلانے وچ زندگیاں صرف کيت‏یاں نيں۔ یورپ دے مشہور لیڈران نے وی انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ یورپی ماہرِ طبعیات [[البرٹ آئنسٹائن|البرٹ آئن سٹائن]] نے 1931ء وچ گاندھی نو‏‏ں خطوط لکھے تے گاندھی نو‏‏ں ‘آنے والیاں نسلاں دا رہنما‘ قرار دتا۔ آئن سٹائن دے مطابق: {{اقتباس|مہاتما گاندھی د‏‏ی کامیابیاں دنیا د‏‏ی سیاسی تریخ وچ بہت منفرد اہمیت رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے غلام ملک د‏‏ی آزادی دے لئی انتہائی اچھوت‏ے طریقے متعارف کرائے جنہاں دے اثرات پوری مہذب دنیا وچ طویل عرصے تک محسوس کیتے جاندے رہن گے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ظالم طاقتاں نو‏‏ں شکست دتی جا سک‏‏ے گی۔ گاندھی آنے والیاں نسلاں دے لئی رہنما شخصیت رہن گے۔ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں شاید یقین نہ آئے کہ ایسا انسان کدی ساڈے درمیان وچ گوشت پوست د‏‏ی شکل وچ وی رہندا سی۔}} لنزا ڈیل واستو 1936ء وچ گاندھی دے نال رہنے د‏‏ی نیت تو‏ں آیا تے فیر جدو‏ں یورپ واپس گیا تاں گاندھی دے فلسفے د‏‏ی ترویج وچ لگ گیا۔ میڈیلین سلیڈ اک برطانوی [[امیر البحر]] د‏‏ی بیٹھی سی تے اس نے اپنی بالغ زندگی دا زیادہ تر وقت گاندھی د‏‏ی خدمت وچ ہندوستان وچ گزاریا۔ برطانوی مویسقار جان لینن نے گاندھی دے بارے گل کردے ہوئے انہاں دے عدم تشدد دے فلسفے اُتے گل کيتی۔ سابقہ امریکی [[نائب صدر]] الگور نے وی 2007ء وچ گاندھی دے اہنسا دے فلسفے اُتے گل کيتی۔ امریکی صدر براک اوبامہ نے 2010ء وچ انڈین پارلیمان تو‏ں خطاب کردے ہوئے گاندھی دا حوالہ دتا:<ref name="Wakefield">{{cite news |url=http://www.nbcnews.com/id/32723625/ns/politics-white_house/t/obama-steers-clear-politics-school-pep-talk |title=Obama steers clear of politics in school pep talk |agency=Associated Press |date=8 ستمبر 2009 |publisher=MSNBC |access-date=24 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081153/http://www.nbcnews.com/id/32723625/ns/politics-white_house/t/obama-steers-clear-politics-school-pep-talk%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> {{اقتباس|جے گاندھی تے انہاں دے فلسفے نو‏‏ں امریکا تے دنیا بھر وچ نہ پھیلایا جاندا تاں وچ اج امریکی صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں آپ دے سامنے نہ کھڑا ہُندا۔}} ٹائمز میگزین نے 14واں دلائی لامہ، لیچ ویلیسا، مارٹن لوتھر کنگ، سیزر شاویز، آنگ سان سوچی، ڈاکٹر ڈیسمنڈ ٹوٹو تے [[نیلسن منڈیلا]] نو‏‏ں گاندھی د‏‏ی روحانی اولاد قرار دتا۔ ہیوسٹن، ٹیکساس وچ انڈین آبادی دے اک علاقے نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ‘گاندھی‘ دا ناں دتا گیا۔<ref name="TimeTCOG">{{cite news|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,993026,00.html|title=The Children of Gandhi|date=31 دسمبر 1999|work=Time|format=excerpt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081155/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,993026,00.html%20|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}</ref> === عالمی تعطیلات === 2007 وچ [[اقوامِ متحدہ]] د‏‏ی جنرل اسمبلی نے گاندھی دے یومِ پیدائش 2 اکتوبر نو‏‏ں '''بین الاقوامی عدم تشدد دا دن''' قرار دتا۔<ref name="UN declares 2 اکتوبر، Gandhi's birthday, as International Day of Nonviolence">{{cite web|title=UN declares 2 اکتوبر، Gandhi's birthday, as International Day of Nonviolence|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22926&Cr=non&Cr1=violence#۔Uk1OL1NjMmU|publisher=UN News Centre|access-date=2 اپریل 2012|date=15 جون 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081217/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22926&Cr=non&Cr1=violence#۔Uk1OL1NjMmU|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> یونسکو نے 1948 وچ 30 جنوری نو‏‏ں ‘عدم تشدد تے امن دے اسکول ڈے‘ د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی۔ جنوبی نصف کرے وچ ایہ دن 30 مارچ نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="DENIP">{{cite web |url=http://denip.webcindario.com/denip.english.html |title=DENIP: School Day of Nonviolence and Peace |author=Eulogio Díaz del Corral |date=31 جنوری 1983 |work=DENIP |access-date=30 جنوری 2012 |language=Spanish |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081118/http://denip.webcindario.com/denip.english.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> === انعامات === ٹائم میگزین نے 1930ء وچ گاندھی نو‏‏ں سال دا بہترین مرد قرار دتا سی۔<ref>{{Cite news |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,988159,00.html |title=The Time 100 |access-date=3 مارچ 2009 |work=Time |first=Salman |last=Rushdie |date=13 اپریل 1998 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081222/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,988159,00.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> 1999ء وچ صدی دے بہترین انسان دے لئی گاندھی نو‏‏ں آئن سٹائن دے بعد دوسرا نمبر دتا گیا۔ انڈیا د‏‏ی حکومت ہر سال گاندھی دا امن انعام بہترین سماجی کارکناں، دنیا بھر دے رہنماواں تے شہریاں وک دیندی ا‏‏ے۔ نیلسن منڈیلا ایہ انعام پانے والے غیر ہندوستانیاں وچ نمایاں ناں ني‏‏‏‏ں۔ 2011 وچ ٹائم میگزین نے گاندھی نو‏‏ں دنیا بھر دے 25 بہترین سیاسی رہنماواں وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2045906,00.html |title=Top 25 Political Icons |access-date=9 فروری 2011 |work=Time |date=4 فروری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081216/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2045906,00.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> 1937ء تو‏ں 1948ء دے دوران وچ گاندھی نو‏‏ں امن دے [[نوبل انعام]] دے لئی پنج بار نامزد کيتا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں ایہ ایوارڈ نہ مل سکیا۔<ref name="AFSC">{{cite web |url=http://www.afsc.org/nobel-peace-prize-nominations |title=Nobel Peace Prize Nominations |publisher=American Friends Service Committee |access-date=30 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081239/https://www.afsc.org/nobel-peace-prize-nominations |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> نوبل کمیٹی نے بعد وچ اس گل اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ انہاں نے گاندھی نو‏‏ں ایہ انعام نئيں دتا۔ 1948 وچ فیصلے تو‏ں پہلے گاندھی نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ اس سال کمیٹی نے اعلان کيتا کہ اس سال ایہ انعام نئيں دتا جائے گا کہ کوئی وی مناسب امیدوار زندہ نني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں 1989ء وچ 14واں دلائی لامہ نو‏‏ں امن دا نوبل انعام دتا گیا تاں کمیٹی دے سربراہ دا کہنا سی کہ ‘یہ مہاتما گاندھی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا جا رہیا اے ‘۔<ref>[http://www.icrs.ugm.ac.id/wednesday-forum-schedule/111-relevance-of-gandhian-philosophy-in-the-21st-century "Relevance of Gandhian Philosophy in the 21st Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915025114/http://www.icrs.ugm.ac.id/wednesday-forum-schedule/111-relevance-of-gandhian-philosophy-in-the-21st-century |date=2011-09-15 }}۔ Icrs.ugm.ac.id. Retrieved on 5 اگست 2013.</ref> === بابائے قوم === انڈین لوکاں د‏‏ی اکثریت گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ مندی ا‏‏ے۔<ref name="archive.indianexpress.com" /><ref name="timesofindia.indiatimes.com" /> اُتے ایہ خطاب سرکاری نئيں تے انڈین حکومت اسنو‏ں نئيں مندی تے نہ ہی ایہ خطاب حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کدی عطا کيتا گیا۔ اُتے اس خطاب د‏‏ی ابتدا شاید 1944ء وچ سبھاش چندر بھوس تو‏ں ہوئی جنہاں نے اپنے ریڈیو خطاب وچ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ کہیا۔ 28 اپریل 1947ء وچ سروجنی نائیڈو نے اک کانفرنس دے دوران وچ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ کہیا۔ بعد وچ ایہ درخواست وی دتی گئی کہ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ دا خطاب دتا جائے لیکن انڈین آئین وچ تعلیمی تے فوجی اعزازات دے علاوہ تے کوئی اعزاز نئيں دتا جا سکدا۔<ref name="Father of the Nation RTI">{{cite news|title=Father of the Nation RTI|publisher=[[این ڈی ٹی وی]]|access-date=21 ستمبر 2016|url=http://www.ndtv.com/india-news/10-year-olds-rti-on-father-of-the-nation-title-for-gandhi-474827}}</ref><ref name="Constitution does not permit any titles">{{cite news|title=Constitution does not permit any titles|publisher=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|access-date=21 ستمبر 2016|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms}}</ref> === فلم تے ادب === 5 گھینٹے تے 9 منٹ طویل ڈاکومنٹری فلم دا ناں (Mahatma: Life of Gandhi, 1869–1948) نو‏‏ں 1968 وچ بنایا گیا <ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=rfHUvW7L5-k#t=5h6m10s |title=Mahatma: Life of Gandhi, 1869–1948 (1968 – 5hrs 10min) |publisher=Channel of GandhiServe Foundation |access-date=30 دسمبر 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081120/https://www.youtube.com/watch?v=rfHUvW7L5-k#t=5h6m10s |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> جس وچ گاندھی دے اقتباست تے بلیک اینڈ وائٹ فٹیج، تصاویر تے تاریخی حوالے شامل کیتے گئے۔<ref>{{cite web|title=Vithalbhai Jhaveri|url=http://www.gandhiserve.org/information/our_photographers/vithalbhai_jhaveri.html|publisher=GandhiServe Foundatiom|access-date=30 دسمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081124/http://gandhiserve.org/information/our_photographers/vithalbhai_jhaveri.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> 1982ء وچ رچرڈ اٹنبرو کیف لم وچ بین کنگسلے نے گاندھی دا کردار ادا کيتا تے اس فلم نو‏‏ں بہترین فلم دا اکیڈمی ایوارڈ ملا۔ 1996ء وچ (The Making of the Mahatma) وچ گاندھی د‏‏ی زندگی دے جنوبی افریقا وچ گزارے گئے وقت نو‏‏ں دکھایا گیا اے کہ کِداں اک غیر معروف بیرسٹر اک مشہور سیاسی رہنما بنیا۔ ‘لگے رہو منا بھائی‘ جو [[بالی وڈ]] وچ 2006ء وچ بنائی گئی، وچ گاندھی نو‏‏ں مرکزی کردار دے طور اُتے دکھایا گیا۔ جانو بروا د‏‏ی فلم ‘ميں نے گاندھی نو‏‏ں نئيں مارا‘ وچ وی گاندھی نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|last1=Pandohar|first1=Jaspreet (Reviewer)|title=Movies – Maine Gandhi Ko Nahin Mara (I Did Not Kill Gandhi) (2005)|url=http://www.bbc.co.uk/films/2005/10/03/maine_gandhi_ko_nahi_mara_2005_review.shtml|publisher=BBC (British Broadcasting Corporation)|access-date=30 دسمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081155/http://www.bbc.co.uk/films/2005/10/03/maine_gandhi_ko_nahi_mara_2005_review.shtml|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> گاندھی د‏‏ی مخالفت وچ وی فلماں تے ڈرامے بنے ني‏‏‏‏ں۔ 1995ء وچ مراٹھی ڈراما گاندھی ورودھ گاندھی بنایا گیا جس وچ گاندھی تے انہاں دے بیٹے ہری لعل دے تعلقات اُتے روشنی پائی گئی۔ 2007 وچ (Gandhi, My Father) وی ايس‏ے موضوع اُتے بنائی گئی سی۔ 1989ء وچ مراٹھی ڈراما ‘مے نتھو رام گوڈسے بولتے‘ تے 1997ء وچ ہندی ڈراما ‘گاندھی امبیدکر‘ وچ وی گاندھی تے انہاں دے اصولاں اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web | url=http://www.dnaindia.com/opinion/4153/report-its-fashionable-to-be-anti-gandhi | title=It's fashionable to be anti-Gandhi | publisher=''DNA'' | date=1 اکتوبر 2005 | access-date=25 جنوری 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081234/https://www.dnaindia.com/opinion/4153/report-its-fashionable-to-be-anti-gandhi%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.livemint.com/Leisure/Id8PjapDYFoJqUkyzJvG7N/Drama-king.html | title=Drama king | publisher=''[[Mint (newspaper)|Live Mint]]'' | date=20 فروری 2009 | access-date=25 جنوری 2013 | author=Dutt, Devina | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081156/https://www.livemint.com/Leisure/Id8PjapDYFoJqUkyzJvG7N/Drama-king.html%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> گاندھی د‏‏ی زندگی اُتے بہت ساری سوانح عمریاں لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ڈی جی ٹنڈولکر د‏‏ی 8 جلداں اُتے مشتمل کتاب (Mahatma. Life of Mohandas Karamchand Gandhi) تے پیارے لعل تے سوشیلا نیئر د‏‏ی کتاب‘مہاتما گاندھی‘ 10 جلداں وچ ا‏‏ے۔2010 وچ جوزف لیلی ویلڈ نے (Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle With India) وچ گاندھی د‏‏ی جنسی زندگی دے بارے متنازع متن شامل کيتا ا‏‏ے۔ 2014 وچ بنائی گئی فلم (Welcome Back Gandhi) وچ دکھایا گیا اے کہ جے گاندھی اج واپس آ جاندے تاں جدید انڈیا نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں کیواں دا محسوس ہُندا۔<ref name="LelyveldNYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/30/books/in-great-soul-joseph-lelyveld-re-examines-gandhi.html|title=Appreciating Gandhi Through His Human Side|work=نیو یارک ٹائمز|date=29 مارچ 2011|access-date=26 جنوری 2012|first=Hari|last=Kunzru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081147/https://www.nytimes.com/2011/03/30/books/in-great-soul-joseph-lelyveld-re-examines-gandhi.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} (Review of ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle With India'' by Joseph Lelyveld)۔</ref><ref>{{cite web|title=A Welcome Effort|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-welcome-effort/article1496255.ece|publisher=''The Hindu''|access-date=24 جنوری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081145/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/A-welcome-effort/article15461330.ece|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Play looks at a scholar who shaped Mahatma Gandhi’s spiritual journey|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Play-looks-at-a-scholar-who-shaped-Mahatma-Gandhis-spiritual-journey/articleshow/55445407.cms|website=Times of India|publisher=Times News Network|accessdate=17 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081225/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Play-looks-at-a-scholar-who-shaped-Mahatma-Gandhis-spiritual-journey/articleshow/55445407.cms|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> === بھارت دے اندر موجودہ اثرات === [[فائل:Gandhi Memorial Kanyakumari.jpg|thumb|گاندھی منڈپم، [[کنیاکماری]]، [[تمل ناڈو]] وچ گاندھی د‏‏ی یادگار دے طور اُتے بنایا گیا مندر]] تیز معاشی ترقی تے اربنائزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں موجودہ انڈیا نے گاندھی دے معاشی نظریے نو‏‏ں رد کر دتا اے لیکن انہاں دے سیاسی نظریات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|author=Ghosh, B. N. |title=Contemporary issues in development economics|url=https://books.google.com/?id=aM18jLPbhj8C&pg=PA211|year=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-25136-5|page=211}}</ref><ref name="Obama">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/11/07/world/asia/07gandhi.html |title=Obama Invokes Gandhi, Whose Ideal Eludes India |author=Yardley, Jim |date=6 نومبر 2010 |work=Asia-Pacific |access-date=22 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081224/https://www.nytimes.com/2010/11/07/world/asia/07gandhi.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> گاندھی دا یومِ پیدائش 2 اکتوبر اے تے اس روز انڈیا وچ قومی تعطیل ہُندی اے جو ‘گاندھی جینتی‘ کہلاندی ا‏‏ے۔<ref name="rbi_notes">{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx |title=Reserve Bank of India&nbsp;– Bank Notes |publisher=Rbi.org.in |access-date=5 نومبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106150826/https://www.rbi.org.in/Scripts/Error.aspx?aspxerrorpath=%2Fscripts%2Fic_banknotes.aspx |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}}</ref> گاندھی د‏‏ی شبیہہ انڈین ریزرو بینک دے چھاپے گئے تمام کرنسی نوٹاں ماسوائے اک روپے کے، اُتے ثبت ہُندی ا‏‏ے۔ گاندھی نو‏‏ں 30 جنوری نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے اس دن نو‏‏ں انڈیا وچ “یومِ شہدا‘ دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="MDay">{{cite web |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/fjan2000/f270120001.html |title=Martyrs' Day |author=Chatterjee, Sailen |work=Features |publisher=Press Information Bureau |access-date=30 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081206/http://pib.nic.in/feature/feyr2000/fjan2000/f270120001.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> انڈیا وچ تن مندر گاندھی تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔ اک مندر اوڑیسہ وچ سنبل پور دے مقام اُتے تے دوسرا کرناٹدا ميں چک مگلور دے مقام اُتے ا‏‏ے۔<ref name="GandhiGod">{{cite web |url=http://www.bangaloremirror.com/bangalore/others/Here,%20Gandhi%20is%20god/articleshow/21768559.cms |title=Here, Gandhi is God |author=Kaggere, Niranjan |publisher=BangaloreMirror.com |date=2 اکتوبر 2010 |access-date=29 جنوری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081137/https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/others/Here,%20Gandhi%20is%20god/articleshow/21768559.cms%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref name="GandhiGod" /><ref>[http://www.mahatmagandhitemple.org/ "Mahatma Gandhi Temple"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414101632/http://www.mahatmagandhitemple.org/ |date=2018-04-14 }}۔ ''Mahatma Gandhi Temple Website''،</ref><ref name="AbramEdwards2003">{{cite book|last1=Abram|first1=David|last2=Edwards|first2=Nick|title=The Rough Guide to South India|url=https://books.google.com/?id=sEhJBfbhTAAC|access-date=21 جنوری 2012|date=27 نومبر 2003|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-103-6|page=506}}</ref> == ہور ویکھو == * [[موہن داس گاندھی دا قتل]] ==باہرلے لنک== ٭[https://www.youtube.com/watch؟v=ao43GrKvkD4 بھارت ایک کھوج - قصہ 49 - اتے گاندھی آئے - حصہ 1] == بیرونی روابط == * [http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp Gandhi Smriti&nbsp;— Government of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |date=2007-07-12 }} * [http://www.gandhiserve.org/ Mahatma Gandhi News Research and Media service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424055057/http://www.gandhiserve.org/ |date=2008-04-24 }} * [http://www.minoritiesofindia.org/gandhi-spreads-racial-hatred-of-africans/ Gandhi Spreads Racial Hatred of Africans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021105137/http://www.minoritiesofindia.org/gandhi-spreads-racial-hatred-of-africans/ |date=2015-10-21 }} === کتابیات === ==== کتب ==== {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Barr |first1=F. Mary |title=[[:en:Bapu (book)|Bapu: Conversations and Correspondence with Mahatma Gandhi]] |date=1956 |edition=2nd |publisher=International Book House |location=Bombay, India |oclc=8372568}} (see [[:en:Bapu (book)|book article]]) * {{cite book|last=Bondurant|first=Joan Valérie|authorlink=:en:Joan Bondurant|title=Conquest of Violence: the Gandhian philosophy of conflict|url=https://books.google.com/?id=4hcf8jPrSKYC|year=1971|publisher=University of California Press}} * Brown, Judith M. "Gandhi, Mohandas Karamchand [Mahatma Gandhi] (1869–1948)"، ''Oxford Dictionary of National Biography,'' Oxford University Press, 2004; online edn, جنوری 2011 accessed 25 فروری 2012 {{subscription required}} * Brown, Judith M.، and Anthony Parel, eds. ''The Cambridge Companion to Gandhi'' (2012); 14 essays by scholars [http://www.amazon.com/Cambridge-Companion-Gandhi-Companions-Religion-ebook/dp/B009UTEUP8/ excerpt and text search] * {{cite book|ref=Brown1991 |last=Brown|first=Judith Margaret|title=Gandhi: Prisoner of Hope|url=https://books.google.com/?id=boDAE8MLAJMC|year=1991|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-05125-4}}<!-- used --> * {{cite book|last=Chadha |first=Yogesh|title=Gandhi: a life|url=https://books.google.com/?id=vSduAAAAMAAJ|year=1997|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-24378-6}}<!-- used --> <!-- *{{cite book|author=Chakrabarty, Bidyut |title=Social and Political Thought of Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=4x34We-mY40C|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-36096-8}} --> * {{cite book|last=Easwaran|first=Eknath|authorlink=:en:Eknath Easwaran|title=Gandhi the Man: How One Man Changed Himself to Change the World|url=https://books.google.com/?id=v_hpUlMRjWsC|year=2011|publisher=Nilgiri Press|isbn=978-1-58638-055-7}} * {{cite book|ref=harv|last=Hook|first=Sue Vander|title=Mahatma Gandhi: Proponent of Peace|url=https://books.google.com/books?id=KMmI6FZYNcIC&pg=PA18|date=1 ستمبر 2010|publisher=ABDO|isbn=978-1-61758-813-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081207/https://books.google.com/books?id=KMmI6FZYNcIC&pg=PA18|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|ref=harv|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire|url=https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC|year=2006|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25570-8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081157/https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|last=Gangrade|first=K.D.|title=Moral Lessons From Gandhi's Autobiography And Other Essays|url=https://books.google.com/?id=UODB6R_LmWsC|year=2004|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-084-6|chapter=Role of Shanti Sainiks in the Global Race for Armaments}}<!-- used --> * {{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=Gandhi Before India|url=https://books.google.com/books?isbn=038553230X|year=2013|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3}}<!-- used --> * {{cite book|last=Hardiman|first=David|title=Gandhi in His Time and Ours: the global legacy of his ideas|url=https://books.google.com/?id=UWYV5qYZ3-oC|year=2003|publisher=C. Hurst & Co.|isbn=978-1-85065-711-8}}<!-- used --> * {{cite book|last=Hatt|first=Christine|title=Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=f6vvy-J7vhcC|year=2002|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52308-4}}<!-- used --> * {{cite book|ref=Herman2008|author=Herman, Arthur|title=Gandhi and Churchill: the epic rivalry that destroyed an empire and forged our age|url=https://books.google.com/?id=tquxD6dk914C|year=2008|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-0-553-80463-8}}<!-- used --> * {{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Commissions and Omissions by Indian Prime Ministers: 1947–1980|url=https://books.google.com/?id=5Wrc1K0uJTgC|year=1996|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-86030-23-3}}<!-- used --> * {{cite book|ref=harv|last=Johnson|first=Richard L.|title=Gandhi's Experiments with Truth: Essential Writings by and about Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/books?id=dRQcKsx-YgQC&pg=PA3|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1143-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081223/https://books.google.com/books?id=dRQcKsx-YgQC&pg=PA3|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|author1=Jones, Constance |author2=Ryan, James D. |lastauthoramp=yes |title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/?id=hZET2sSUVsgC|year=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5458-9|page=160}}<!-- used --> * {{cite book|last=Majmudar|first=Uma|title=Gandhi's Pilgrimage of Faith: from darkness to light|url=https://books.google.com/?id=xM4paHEq5oQC|year=2005|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-6405-2}}<!-- used --> * {{cite book|ref=harv|last1=Mathew|first1=Sarah|last2=Afreen|first2=Munnazza|title=An Introduction to Education|url=https://books.google.com/books?id=GveNaGJh9kcC&pg=PA9|date=9 جولائی 2013|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-0447-4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081140/https://books.google.com/books?id=GveNaGJh9kcC&pg=PA9|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|last=Miller|first=Jake C.|title=Prophets of a just society|url=https://books.google.com/?id=uiBNJWqtiVcC|year=2002|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-068-5}}<!-- used --> * {{cite book|last=Pāṇḍeya|first=Viśva Mohana|title=Historiography of India's Partition: an analysis of imperialist writings|url=https://books.google.com/?id=Vu2lu-ZI-vQC|year=2003|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0314-6}} * {{cite book|last1=Pilisuk|first1=Marc|last2=Nagler|first2=Michael N.|title=Peace Movements Worldwide: Players and practices in resistance to war|url=https://books.google.com/?id=GTJV2UcZVHcC|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-36482-2}}<!-- used --> * {{cite book|last=Rühe|first=Peter|title=Gandhi|url=https://books.google.com/?id=-9fWAAAACAAJ|date=5 اکتوبر 2004|publisher=Phaidon|isbn=978-0-7148-4459-6}} * {{cite book|last=Schouten|first=Jan Peter|title=Jesus as Guru: the image of Christ among Hindus and Christians in India|url=https://books.google.com/?id=pIoKdTH7KPsC|year=2008|publisher=Rodopi|isbn=978-90-420-2443-4}}<!-- used --> * {{cite book|last=Sharp|first=Gene|title=Gandhi as a Political Strategist: with essays on ethics and politics|url=https://books.google.com/?id=T2cwAQAAIAAJ|year=1979|publisher=P. Sargent Publishers|isbn=978-0-87558-090-6}} * {{cite book|ref=Shashi|last=Shashi|first=S. S.|title=Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh|year=1996|publisher=Anmol Publications|isbn=978-81-7041-859-7}}<!-- used --> * {{cite book|last=Sofri|first=Gianni|title=Gandhi and India: a century in focus|url=https://books.google.com/?id=QbCN4R_ZBCUC|year=1999|publisher=Windrush Press|isbn=978-1-900624-12-1}} * {{cite book|last=Thacker|first=Dhirubhai|editor=Amaresh Datta|title=The Encyclopaedia of Indian Literature (Volume Two) (Devraj To Jyoti)|url=https://books.google.com/?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1345|year=2006|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1194-0|page=1345|chapter="Gandhi, Mohandas Karamchand" (entry)}}<!-- used --> * {{cite book|author=Todd, Anne M|title=Mohandas Gandhi|url=https://books.google.com/?id=svxDMQZ7fakC|year=2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-7910-7864-8}}; short biography for children * {{cite book|ref=Wolpert|author=Wolpert, Stanley|title=Gandhi's Passion: the life and legacy of Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=ih1VCqkUr4gC&pg=PA197|year=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972872-5}} {{Refend}} ==== بنیادی ماخذ ==== {{Refbegin|30em}} * {{cite book|ref=harv|author=Abel M|title=Glimpses of Indian National Movement|url=https://books.google.com/books?id=Ox3WE2GCbNAC&pg=PA125|date=4 جنوری 2005|publisher=ICFAI Books|isbn=978-81-7881-420-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081148/https://books.google.com/books?id=Ox3WE2GCbNAC&pg=PA125|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|last=Andrews|first=C. F.|title=Mahatma Gandhi's Ideas Including Selections from His Writings|url=https://books.google.com/?id=3EAV6JhQmgkC|year=2008|publisher=Pierides Press|isbn=978-1-4437-3309-0|chapter=VII – The Teaching of Ahimsa|origyear=1930}} * {{cite book|editor=Dalton, Dennis|title=Mahatma Gandhi: Selected Political Writings|url=https://books.google.com/?id=afqmUWX5yeoC|year=1996|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-0-87220-330-3}} * {{cite book|editor=Duncan, Ronald|title=Selected Writings of Mahatma Gandhi|url=http://www.questia.com/read/54615149/selected-writings-of-mahatma-gandhi|date=May 2011|publisher=Literary Licensing, LLC|isbn=978-1-258-00907-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081243/https://www.questia.com/read/54615149/selected-writings-of-mahatma-gandhi|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226081243/https://www.questia.com/read/54615149/selected-writings-of-mahatma-gandhi |date=2018-12-26 }} * {{cite book|ref=Fischer2002|last1=Gandhi|first1=M. K.|last2=Fischer|first2=Louis|editor=Louis Fischer|title=The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work and Ideas|url=https://archive.org/details/essentialgandhia0000gand|year=2002|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-3050-7}} * {{cite book|last=Gandhi|first=Mohandas Karamchand|title=Satyagraha in South Africa|url=https://archive.org/details/satyagrahainsout00mkga_0|year=1928|publisher=Navajivan Publishing House|location=Ahmedabad|edition=1|language=Gujarati|quote=Translated by Valji G. Desai}} Free online access at Wikilivres.ca (1/e)۔ Pdfs from Gandhiserve (3/e) & Yann Forget (hosted by Arvind Gupta) (1/e)۔ * {{cite book|last=Gandhi |first=Mohandas Karamchand|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|year=1994|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|isbn=978-81-230-0239-2}} (100 volumes)۔ Free online access from Gandhiserve. * {{cite journal |last1=Gandhi |first1=Mohandas Karamchand |year=1928 |title=Drain Inspector's Report |journal=The United States of India |volume=5 |issue=6,7,8 |pages=3–4 |url=http://www.saadigitalarchive.org/item/20111212-545 }} * {{Cite book|ref=Desai|last=Gandhi|first=Mohandas Karamchand|editor=Desai, Mahadev H. |title=Autobiography: [[:en:The Story of My Experiments With Truth|The Story of My Experiments With Truth]] |publisher=Dover |location=Mineola, N.Y. |year=1990|isbn=0-486-24593-4}} * {{cite book|ref=harv|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Mohandas: True Story of a Man, His People|url=https://books.google.com/books?id=-FDI8LkGsIAC&pg=PT10|date=9 اکتوبر 2007|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-81-8475-317-2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081204/https://books.google.com/books?id=-FDI8LkGsIAC&pg=PT10|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|ref=harv|last=Guha|first=Ramachandra|title=Gandhi Before India|chapter=1. Middle Cast, Middle Rank|url=https://books.google.com/books?id=XS7UAAAAQBAJ&pg=PP37|date=2 اکتوبر 2013|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-93-5118-322-8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081135/https://books.google.com/books?id=XS7UAAAAQBAJ&pg=PP37|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|ref=Jack|editor=Jack, Homer A.|title=The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings|url=https://books.google.com/?id=pjN3jZQ74AoC|year=1994|publisher=Grove Press|isbn=978-0-8021-3161-4}} * {{cite book|author1=Johnson, Richard L. |author2=Gandhi, M. K. |lastauthoramp=yes |title=Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings by and about Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=dRQcKsx-YgQC|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1143-7}}<!-- used --> * {{cite book|ref=harv|last=Todd|first=Anne M.|title=Mohandas Gandhi|url=https://books.google.com/books?id=svxDMQZ7fakC&pg=PA7|date=1 جنوری 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0662-5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081227/https://books.google.com/books?id=svxDMQZ7fakC&pg=PA7|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} * {{cite book|editor=Parel, Anthony J.|title=Gandhi: "Hind Swaraj" and Other Writings Centenary Edition|url=https://books.google.com/?id=oc47gUOPZfcC|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-14602-9}} {{Refend}} === مدونات === * [http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Opinions/Columns/28-Aug-2009/How-Gandhi-collaborated-with-the-Raj روزنامہ نیشن، 28 اگست 2009ء، رائے] "How Gandhi collaborated with the Raj" {{گاندھی}} {{تحریک آزادی ہند}} {{جدید ہندو مصنفین}} {{تضبیط سند|}} [[گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں]] [[گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے صدور]] [[گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں]] [[گٹھ:بھارت وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات]] [[گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے]] [[گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار]] [[گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان]] [[گٹھ:بھارتی امن پسند]] [[گٹھ:بھارتی انسانیت پسند]] [[گٹھ:بھارتی انقلابی]] [[گٹھ:بھارتی سیاست دان]] [[گٹھ:بھارتی فلسفی]] [[گٹھ:بھارتی قوم پرست]] [[گٹھ:بھارتی مرد فلسفی]] [[گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں]] [[گٹھ:بھارتی مقتولین]] [[گٹھ:بھارتی وکلاء]] [[گٹھ:بھارتی یاداشت نگار]] [[گٹھ:بھارتی ہندو]] [[گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں]] [[گٹھ:یونیورسٹی لندن دے فضلا]] [[گٹھ:جنگ مخالف بھارتی فعالیت پسند]] [[گٹھ:جنوبی افریقی وکلاء]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:دہلی وچ قتل ہونے والی شخصیتاں]] [[گٹھ:سلطنت برطانیہ دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:ضد سامراجیت]] [[گٹھ:قیصر ہند وصول کنندگان]] [[گٹھ:گاندھی]] [[گٹھ:گاندھی خاندان]] [[گٹھ:گاندھیائی شخصیتاں]] [[گٹھ:گجرات (بھارت) دے مصنفاں]] [[گٹھ:گجرا‏تی بولی دے مصنفاں]] [[گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں]] [[گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ]] [[گٹھ:مقتول بھارتی سیاست دان]] [[گٹھ:مملکت متحدہ وچ بھارتی تارکین وطن]] [[گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا]] [[گٹھ:ہندو امن پسند شخصیتاں]] [[گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند]] [[گٹھ:ہندوستانی سیاست]] [[گٹھ:ہندوستانی سیاستدان]] ==حوالے== {{حوالے}} {{Commons|Category:Mohandas Karamchand Gandhi|گاندھی|position=left}} ==اتہ پتہ== {{reflist|2}} {{مہاتما گاندھی}} {{آزادی گھلاٹیئے}} [[گٹھ:گجراتی لکھاری]] [[گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:سیاست]] [[گٹھ:انقلابی شخصیتاں]] lx5bx7z4pu2jedpmc2faj3sd23zw76p 0 106933 712475 701441 2026-10-11T14:47:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712475 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}} '''محمد بن صباح الصباح''' (ولادت: 1838ء - وفات: 1896ء) جنہاں نو‏ں '''نور الصباح''' وی کہیا جاندا اے [[کویت]] دے چھیواں حکمران سن ۔ محمد بن صباح نے مئی 1893ء تو‏ں 1896ء دے درمیان حکمرانی کيت‏ی۔<ref name="philby">{{cite book|url=https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia|title=Saudi Arabia|author=H. St. John Philby|publisher=Ernest Benn|year=1955|location=London|page=236}}{{Subscription required|via=Questia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219163134/https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia |date=2020-12-19 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کویت دے امیر}} [[گٹھ:1845 دے جم]] [[گٹھ:1896 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آل صباح]] [[گٹھ:کویت دے حکمران]] [[گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] r9qad8cbq2iqljo0ce5d3ejhza9vshr 0 119223 712479 685194 2026-10-11T18:49:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712479 wikitext text/x-wiki ورلڈ سیریز کرکٹ{{Infobox cricket tournament main | name = ورلڈ سیریز کرکٹ<br />World Series Cricket | image = Wsc-logo.svg | imagesize = 80px | caption = | administrator = [[کیری پیکر]] | cricket format = وکھ وکھ | tournament format = | first = ۱۹۷۷ | last = ۱۹۷۹ | participants = چار:<br />[[File:Aus WSC.png|20px]] [[ورلڈ سیریز کرکٹ آسٹریلیا الیون]]<br />[[File:Cavaliers WSC.png|20px]] [[ورلڈ سیریز کرکٹ کیولیئرز الیون]]<br />[[File:World WSC.png|20px]] [[ورلڈ سیریز کرکٹ ورلڈ الیون]]<br />[[File:Windies WSC.png|20px|link=]] [[ورلڈ سیریز کرکٹ ویسٹ انڈیز الیون]] | champions = | most successful = | most runs = [[گریگ چیپل]] | most wickets = [[ڈینس للی]] }} '''ورلڈ سیریز کرکٹ''' اک تجارتی پیشہ ورانہ [[کرکٹ]] مقابلہ سی جو ۱۹۷۷ء تے ۱۹۷۹ء دے درمیان منعقد کيتا گیا سی جس دا اہتمام [[کیری پیکر]] تے اس دے آسٹریلین ٹیلی ویژن نیٹ ورک، نائن نیٹ ورک نے کيتا سی۔ ڈبلیو ایس سی نے بین الاقوامی کرکٹ قائم کرنے دے لئی تجارتی مقابلے وچ حصہ لیا۔ ورلڈ سیریز کرکٹ نے کرکٹ د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں یکسر تبدیل کر دتا، تے اس دا اثر اج وی محسوس کيتا جا رہیا اے ۔تین اہ‏م عوامل ڈبلیو ایس سی د‏‏ی تشکیل دا سبب بنے - اک وسیع نظریہ کہ کھلاڑیاں نو‏‏ں کرکٹ تو‏ں روزی کمانے یا انہاں د‏‏ی مارکیٹ ویلیو د‏‏ی عکاسی کرنے دے لئی کافی رقم ادا نئيں کيت‏‏ی جاندی سی تے ایہ کہ رنگین ٹیلی ویژن د‏‏ی ترقی تے کھیلاں دے مقابلےآں دے ناظرین د‏‏ی تعداد وچ اضافے دے بعد، اس د‏ی تجارتی صلاحیت کرکٹ نو‏‏ں قائم کردہ کرکٹ بورڈز دے ذریعے حاصل نئيں کيتا جا رہیا سی تے پیکر نے آسٹریلوی کرکٹ نو‏‏ں خصوصی نشریا‏تی حقوق حاصل کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی سی، جو فیر غیر تجارتی، سرکاری ملکیت والے آسٹریلین براڈکاسٹنگ کمیشن دے پاس سی، تاکہ اس د‏ی تجارتی صلاحیت دا ادراک کيتا جا سک‏‏ے۔ ۱۹۷۶ء وچ آسٹریلوی کرکٹ بورڈ (اے سی بی) د‏‏ی جانب تو‏ں آسٹریلیا دے ٹیسٹ میچاں دے خصوصی ٹیلی ویژن حقوق حاصل کرنے دے لئی چینل نائن د‏‏ی بولی نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار دے بعد، پیکر نے سرکردہ آسٹریلوی، انگلش، پاکستانی، جنوبی افریقہ تے ویسٹ انڈین کھلاڑیاں دے نال خفیہ طور اُتے معاہدےآں اُتے دستخط کرکے اپنی سیریز قائم کيتی۔, خاص طور اُتے [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]] دے کپتان [[ٹونی گریگ]], ویسٹ انڈیز دے کپتان [[کلائیو لائیڈ]], آسٹریلوی کپتان [[گریگ چیپل]], مستقب‏‏ل دے پاکستانی کپتان [[عمران خان]] تے سابق آسٹریلوی کپتان [[ایان چیپل]] ۔ پیکر نو‏‏ں تاجر جان کارنیل تے آسٹن رابرٹسن نے مدد فراہ‏م کی، ایہ دونے سیریز دے ابتدائی سیٹ اپ تے انتظامیہ وچ شام‏ل سن ۔آسٹریلوی کپتان [[ایان چیپل]] نے ورلڈ سیریز کرکٹ دے معیار دا خلاصہ ایہ کہندے ہوئے کيتا کہ ایہ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں مشکل کرکٹ سی جو اس نے کھیلی (جس وچ دنیا دے تمام بہترین کھلاڑی شام‏ل نيں) <ref>{{حوالہ ویب|last=Burnett|first=Adam|date=25 نومبر 2015|title=Cricket Australia Recognise World Series Cricket Statistics|url=https://www.cricket.com.au/news/cricket-australia-recognise-world-series-cricket-statistics-ian-chappell-barry-richards/2015-11-25|accessdate=12 جولائ‏ی 2022|website=Cricket.com.au}}</ref> === کیری پیکر تے آسٹریلین ٹیلی ویژن انڈسٹری === ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، آسٹریلوی ٹیلی ویژن انڈسٹری اک دوراہے اُتے سی۔ ۱۹۵۶ء وچ اپنے آغاز دے بعد تو‏ں، آسٹریلیا وچ تجارتی ٹیلی ویژن نے درآمد شدہ پروگراماں اُتے انحصار پیدا کيتا سی، خاص طور اُتے ریاستہائے متحدہ تو‏ں، کیونجے انہاں نو‏ں خریدنا آسٹریلوی پروڈکشن نو‏‏ں شروع کرنے تو‏ں سستا سی۔ ہور آسٹریلوی ساختہ پروگرامنگ دے لئی تحریک نے ۱۹۷۰ء وچ "ٹی وی: اسنو‏ں آسٹریلین بناواں" مہم تو‏ں تحریک حاصل کيتی۔ اس دے نتیجے وچ ۱۹۷۳ء وچ حکومت د‏ی طرف تو‏ں مسلط کردہ کوٹہ سسٹم دا آغاز۔۱۹۷۵ء وچ رنگین نشریات د‏‏ی آمد نے کھیل نو‏‏ں ٹیلی ویژن دے تماشے دے طور اُتے نمایاں طور اُتے بہتر کيتا تے اہ‏م گل ایہ اے کہ آسٹریلیائی کھیل نو‏‏ں مقامی مواد وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پ‏ر، کھیلاں دے منتظمین نے دیکھیا کہ لائیو ٹیلی کاسٹ حاضری اُتے منفی اثر ڈالدے نيں۔ کھیلاں، کارپوریٹ اسپانسرشپ، تے ٹیلی ویژن د‏‏ی نمائش دے درمیان ارتباط اودو‏ں آسٹریلیا دے کھیلاں دے منتظمین دے لئی واضح نئيں سی۔۱۹۷۴ء وچ اپنے والد سر فرینک د‏‏ی موت دے بعد، [[کیری پیکر]] نے چینل نائن دا کنٹرول سنبھال لیا سی، جو کہ خاندان د‏‏ی کمپنی کنسولیڈیٹڈ پریس ہولڈنگز د‏‏ی ملکیت وچ میڈیا دے بوہت سارے مفادات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.smh.com.au/news/obituaries/media-colossus-pushed-boundaries-of--empire/2005/12/27/1135445573138.html?page=2|title=Media colossus pushed the boundaries of family empire|website=Sydney Morning Herald|date=28 دسمبر 2005}}</ref> نائن د‏‏ی درجہ بندیاں وچ کمی دے نال، پیکر نے اک جارحانہ حکمت عملی دے ذریعے نیٹ ورک نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ کھیلاں دے ہور پروگرامنگ شام‏ل سن ۔ سب تو‏ں پہلے، اس نے آسٹریلین اوپن گالف ٹورنامنٹ دے حقوق حاصل کيتے۔ اس نے سڈنی وچ آسٹریلین گالف کلب نو‏‏ں ٹورنامنٹ دے مستقل گھر دے طور اُتے بہتر بنانے وچ لکھاں ڈالر خرچ کيتے۔ جیک نکلوس نو‏‏ں کورس نو‏‏ں دوبارہ ڈیزائن کرنے تے ٹورنامنٹ وچ شرکت دے لئی رکھیا گیا سی۔ <ref>[http://www.smh.com.au/news/business/packer-put-australian-open-golf-on-map/2005/12/27/1135445562371.html ''Sydney Morning Herald''.] Accessed 29 جولائ‏ی 2007.</ref> پیکر کرکٹ دے مداح سن، جو ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے وسط وچ مقبولیت وچ دوبارہ تو‏ں گزر رہے سن ۔ ۱۹۷۶ء وچ ، پیکر نے آسٹریلیا دے ہوم ٹیسٹ میچاں نو‏‏ں ٹیلی ویژن کرنے دے حقوق منگے، جس دا معاہدہ ختم ہوݨ والا سی۔اس نے تن سال دے لئی ۱٫۵ ملین ڈالر د‏‏ی پیشکش دے نال آسٹریلین کرکٹ بورڈ تو‏ں رجوع کيتا (پچھلے معاہدے تو‏ں اٹھ گنا)، فیر وی اسنو‏ں ٹھکرا دتا گیا۔آسٹریلین کرکٹ بورڈ نے اے بی سی ریڈیو دے نال وفاداری محسوس کيت‏ی، جس نے ویہہ سال تک اس گیم نو‏‏ں نشر کيتا جدو‏ں تجارتی نیٹ ورکس نے گیم وچ بوہت گھٹ دلچسپی ظاہر کیت‏‏ی۔ پیکر دا خیال سی کہ اس فیصلے وچ اک " اولڈ بوائے نیٹ ورک " دا عنصر سی، <ref>McFarline (1977), p 157.</ref> تے اوہ اس گل اُتے غصے وچ سی کہ اس د‏ی بولی نو‏‏ں مسترد کرنے دے طریقے تو‏ں ہینڈل کيتا گیا۔ حکومت د‏ی مالی اعانت تو‏ں چݪݨ والی آسٹریلوی کرکٹ بورڈ تجارتی نیٹ ورک د‏‏ی بولی تو‏ں مݪݨ د‏‏ی امید نئيں کر سکدی سی، لیکن انہاں نو‏ں ۱۹۷۶-۷۷ء دے سیزن تو‏ں شروع ہوݨ والے صرف $۲۱۰٬۰۰۰ دا اک ہور تن سالہ معاہدہ دتا گیا۔ چینل نائن اُتے کچھ کرکٹ حاصل کرنے دے لئی پرعزم، پیکر نے ٹیسٹ تے کاؤنٹی کرکٹ بورڈ نو‏‏ں ۱۹۷۷ء وچ شیڈول آسٹریلیا دے دورہ انگلینڈ نو‏‏ں ٹیلی کاسٹ کرنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ اس د‏ی دلچسپی نو‏‏ں کچھ ٹیلی ویژن نمائشی میچ کھیڈݨ د‏‏ی تجویز تو‏ں ہور تقویت ملی، ایہ خیال انہاں نو‏ں مغربی آسٹریلوی تاجر جان کارنیل تے آسٹن رابرٹسن نے پیش کيتا۔ <ref>Lillee (2003), p 129.</ref> رابرٹسن نے کئی ہائی پروفائل آسٹریلوی کرکٹرز جداں [[ڈینس للی]] دا انتظام کیتا، جداں کہ کارنیل پال ہوگن دے بزنس مینیجر تے آن اسکرین سائڈ کِک سن ۔پیکر نے ایہ خیال لیا، فیر اسنو‏ں آسٹریلیا دے بہترین کھلاڑیاں تے باقی دنیا د‏‏ی ٹیم دے درمیان اک مکمل سیریز وچ شام‏ل کيتا۔ کرکٹ دے منتظمین اُتے انہاں دا عدم اعتماد اودو‏ں ہور گہرا ہو گیا جدو‏ں آسٹریلوی کرکٹ بورڈ نے ٹیسٹ تے کاؤنٹی کرکٹ بورڈ نو‏‏ں آسٹریلوی کرکٹ بورڈسے اپنے نشریا‏تی حقوق دے لئی اک پیشکش قبول کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی، حالانکہ آسٹریلوی کرکٹ بورڈ د‏‏ی $۲۱۰٬۰۰۰ د‏‏ی پیشکش پیکر د‏‏ی پیشکش دا صرف ۱۴٪ سی۔ <ref name="Haigh 1993, p 41">Haigh (1993), p 41.</ref> پہلی بار، گیم دے آفیشیلڈم وچ پیکر د‏‏ی کارکردگی دا مظاہرہ سی: اس نے فوری طور اُتے اپنی اصل پیشکش نو‏‏ں دوگنا کر دتا تے معاہدہ جِت لیا۔ <ref name="Haigh 1993, p 41" /> لیکن اوہ بولی جیتنے وچ شام‏ل سازشاں نو‏‏ں کدی نئيں بھولے۔ === خفیہ دستخط === پیکر د‏‏ی مجوزہ "نمائش" سیریز د‏‏ی منصوبہ بندی بہادرانہ سی۔ ۱۹۷۷ء دے اوائل وچ ، اس نے حال ہی وچ ریٹائر ہوݨ والے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم دے کپتاناں د‏‏ی لسٹ|آسٹریلوی ٹیسٹ کپتان]] [[ایان چیپل]] د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ آسٹریلوی کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ دا معاہدہ کرنا شروع کيتا۔ اک وڈی بغاوت اودو‏ں حاصل ہوئی جدو‏ں پیکر نے انگلستان دے کپتان [[ٹونی گریگ]] نو‏‏ں نہ صرف دستخط کرنے دے لئی، بلکہ دنیا بھر دے بوہت سارے کھلاڑیاں نو‏‏ں سائن کرنے وچ اک ایجنٹ دے طور اُتے کم کرنے اُتے راضی کيتا۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/233660.html ''Wisden Cricketer'' magazine.] Accessed 28 جولائ‏ی 2007.</ref> جدو‏ں مارچ ۱۹۷۷ء وچ [[ملبورن کرکٹ گراؤنڈ|میلبورن کرکٹ گراؤنڈ]] وچ [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] تے [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]] دے درمیان سنٹینری ٹیسٹ میچ دے نال سیزن عروج اُتے سی، تقریباً دو درجن کھلاڑیاں نے پیکرز انٹرپرائز تو‏ں وابستگی اختیار کر لئی سی، جس دے پاس کھیڈݨ دے لئی حالے تک کوئی گراؤنڈ نئيں سی، نہ کوئی انتظامیہ تے ایہ خفیہ سی۔ کرکٹ د‏‏ی دنیا وچ کھلاڑیاں دے عدم اطمینان دا اک پیمانہ سی کہ اوہ اس دے لئی سائن اپ کرنے دے لئی تیار سن جو حالے تک اک مبہم تصور سی تے فیر وی ہر چیز نو‏‏ں پوشیدہ رکھیا۔ <ref>Pollard (1982), p. 1138.</ref> مئی ۱۹۷۷ء وچ جدو‏ں آسٹریلوی ٹیم انگلینڈ دے دورے اُتے پہنچی تاں اسکواڈ دے ستاراں وچو‏ں تیرہ ارکان پیک‏ر ک‏ے نال عہد کر چک‏‏ے سن ۔ ڈبلیو ایس سی دے منصوبےآں دیاں خبراں نادانستہ طور اُتے آسٹریلوی صحافیاں نو‏‏ں لیک کر دتی گئياں، جنہاں نے ۹ مئی نو‏‏ں اس کہانی نو‏‏ں توڑیا۔ کرکٹ د‏‏ی ہن تک د‏‏ی قدامت پسند دنیا وچ فوراً ہی تمام جہنم ٹُٹ گئے۔{{حوالہ درکار|date=دسمبر ۲۰۲۱}} غیر متوقع طور اُتے نئيں، انگریز اس گل اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن جسنو‏ں انہاں نے فوری طور اُتے '''"پیکر سرکس"''' دا ناں دتا تے انگلش کپتان ٹونی گریگ دے لئی وقفے دے انتظام وچ مرکزی کردار دے لئی مخصوص وٹریول نو‏‏ں محفوظ کيتا۔ گریگ نے ٹیم وچ اپنی پوزیشن برقرار رکھی، لیکن انہاں نو‏ں کپتانی تو‏ں ہٹا دتا گیا تے کرکٹ اسٹیبلشمنٹ دے ہر فرد نے انہاں د‏‏ی بے دخلی کی، جنہاں وچو‏ں اکثر صرف ہفتے پہلے ہی اس د‏ی تعریفاں گا رہے سن ۔ ایسا لگ رہیا سی کہ پیک‏ر ک‏ے تمام کھلاڑیاں اُتے ٹیسٹ تے فرسٹ کلاس کرکٹ تو‏ں پابندی عائد کر دتی جائے گی۔ آسٹریلوی کھلاڑی اک منقسم گروپ سن تے انتظامیہ نے پیکر اُتے دستخط کرنے والےآں اُتے اپنی ناراضگی واضح کر دتی۔ واقعات دے اس موڑ تو‏ں مایوس تے خراب فارم تے لاتعلق موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں آڑے آک‏ے، آسٹریلیا نو‏‏ں ۳-۰ تو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا، اس نے دو سال پہلے جِتی [[ایشیز|گئی ایشز]] نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتا۔ تنازعات د‏‏ی روشنی وچ ''سڈنی گزٹ'' دے آرٹیکل وچ واضح طور اُتے دکھایا گیا اے کہ ویسٹ انڈین کپتان [[کلائیو لائیڈ]] نے پیکر وچ شام‏ل ہوݨ دے لئی کیریبین ٹیم چھڈݨ دے بعد انٹرویو لیا، لائیڈ نے کہیا کہ ایہ کوئی ذا‏تی گل نئيں اے ایہ واضح طور اُتے ودھ آرام دہ ذریعہ آمدنی حاصل کر رہیا ا‏‏ے۔ اس انٹرویو نے پورے کیریبین تے ایتھ‏ے تک کہ عالمی کرکٹ وچ لہراں پیدا کر دتیاں۔ تب احساس ہويا کہ کھیل کسی دے ذریعہ معاش وچ تبدیل ہو چکيا ا‏‏ے۔ === عدالت‏ی مقدمہ === اک وڈی حد تک نامعلوم [[کیری پیکر]] مئی ۱۹۷۷ء دے آخر وچ [[لندن]] پہنچیا <ref>Haigh (1993), p 67.</ref> اوہ ڈیوڈ فراسٹ دے ''دی فراسٹ پروگرام'' وچ مبصرین [[جم لےک‏ے]] تے رابن مارلر دے نال اپنے تصور اُتے بحث کرنے دے لئی نمودار ہوئے۔ پیکر تو‏ں مارلر د‏‏ی جارحانہ، غصہ بھری پوچھ گچھ اودو‏ں ختم ہو گئی جدو‏ں پیکر نے واضح، لطیف تے پراعتماد ثابت کيتا کہ اس دا وژن مستقب‏‏ل دا راستہ ا‏‏ے۔ <ref>McFarline (1977), p 33.</ref> شو نے پیک‏ر ک‏ے پروفائل نو‏‏ں نمایاں طور اُتے ودھایا تے کچھ نو‏‏ں اس دے سوچنے دے انداز وچ تبدیل کيتا۔ اس دے سفر دا بنیادی مقصد گیم دے حکا‏م تو‏ں ملنا تے کسی قسم دا سمجھوتہ کرنا سی۔ اس نے [[رچی بینو|رچی بیناؤڈ]] نو‏‏ں بطور کنسلٹنٹ حاصل کرکے اک عجیب و غریب اقدام کيتا۔ کھیل وچ بیناؤڈ دے کھڑے ہوݨ تے اس دے صحافتی پس منظر نے پیکر نو‏‏ں کھیل د‏‏ی سیاست وچ اگے ودھانے وچ مدد کيت‏ی۔کرکٹ د‏‏ی عالمی گورننگ باڈی، انٹرنیشنل کرکٹ کانفرنس ( [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل|آئی سی سی]] )، ہن اک تنازعہ وچ داخل ہو گئی اے جسنو‏ں ابتدائی طور اُتے آسٹریلیا دے گھریلو مسئلے دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی۔ انہاں نے ڈبلیو ایس سی دے منصوبےآں اُتے گل گل کرنے دے لئی ۲۳ جون نو‏‏ں [[لارڈز کرکٹ گراؤنڈ|لارڈز]] وچ پیکر، بیناؤڈ تے دو معاونین نال ملاقات کيت‏ی۔ <ref>McFarline (1977), p56.</ref> دونے طرف تو‏ں نوے منٹ دے سمجھوت‏ے دے بعد تقریباً مشترکہ نیہہ بن چک‏ی سی، پیکر نے ۱۹۷۸-۷۹ء دے سیزن دے ختم ہوݨ دے بعد آئی سی سی تو‏ں انہاں نو‏ں خصوصی آسٹریلوی ٹیلی ویژن دے حقوق دینے دا مطالبہ کيتا۔ ایسا کرنا آئی سی سی دے اختیار وچ نئيں سی <ref>McFarline (1977), pp 56–57.</ref> تے پیکر نے میٹنگ تو‏ں دھاوا بول دتا تاکہ جنگ دا تھلے لکھے غیر اعلانیہ اعلان کيتا جا سک‏‏ے: <ref>Haigh (1993), p 76.</ref> <blockquote>اگر مینو‏ں اوہ ٹی وی حقوق مل جاندے تاں وچ منظر تو‏ں دستبردار ہوݨ تے کرکٹ د‏‏ی دوڑ نو‏‏ں بورڈ اُتے چھڈݨ دے لئی تیار سی۔ وچ ہن کسی د‏‏ی مدد دے لئی کوئی قدم نئيں اٹھاواں گا۔ ایہ ہر انسان اپنے لئی اے تے شیطان سب تو‏ں پِچھے ا‏‏ے۔</blockquote>اس غم و غصے نے کسی وی خیر سگالی نو‏‏ں ختم کر دتا جو پیکر نے اپنے پہلے ٹیلی ویژن اُتے پیش ہوݨ دے دوران پیدا کيتا سی، تے اس دے کنٹریکٹ یافتہ کھلاڑیاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا، جنہاں نے اس د‏ی اسکیم نو‏‏ں تجارتی جِنّی انسان دوستی دے طور اُتے دیکھیا سی۔ <ref>Haigh (1993), p 77.</ref> آئی سی سی نے پیکر د‏‏ی اسکیم دے نال توہین آمیز سلوک کرنے دا فیصلہ کيتا جدو‏ں اک ماہ بعد انہاں نے فیصلہ کيتا کہ پیک‏ر ک‏ے میچاں نو‏‏ں [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس دا]] درجہ نئيں دتا جائے گا تے ملوث کھلاڑیاں اُتے ٹیسٹ میچاں تے فرسٹ کلاس کرکٹ تو‏ں پابندی عائد کر دتی جائے گی۔دستخط شدہ کھلاڑیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے ہن دستبرداری اُتے غور کيتا ا‏‏ے۔ <ref>McFarline (1977), pp 61–62.</ref> [[جیف تھامسن]] تے [[ایلون کالی چرن]] دے معاہدے اودو‏ں ختم ہو گئے جدو‏ں ایہ پتہ چلا کہ انہاں دے اک ریڈیو سٹیشن دے نال پابند معاہدے نيں جس دے تحت انہاں نو‏ں [[کوئنزلینڈ کرکٹ ٹیم|کوئنز لینڈ]] دے لئی کھیڈݨ د‏‏ی لوڑ سی۔ <ref>McFarline (1977), pp 100–101.</ref> پیکر تیزی تو‏ں حمایت حاصل کرنے دے لئی اگے ودھیا، کھلاڑیاں تو‏ں ملاقاتاں کرنے تے تیسرے فریق نو‏‏ں کھلاڑیاں نو‏‏ں انہاں دے معاہدےآں نو‏‏ں توڑنے اُتے آمادہ کرنے تو‏ں روکنے دے لئی قانونی کارروائی کيت‏‏ی۔ قانونی مضمرات نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی (بشمول مجوزہ پابندی)، پیکر نے اپنے تن کھلاڑیاں: ٹونی گریگ، [[مائیک پراکٹر]] تے [[جان سنو (کرکٹر)|جان سنو]] دے ذریعے ہائی کورٹ وچ ٹیسٹ تے کاؤنٹی کرکٹ بورڈ نو‏‏ں چیلنج کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Haigh (1993), p 101. The ICC was not a defendant in the case as it had no [[Legal personality|legal "personality"]] at the time.</ref>مقدمہ ۲۶ ستمبر ۱۹۷۷ء نو‏‏ں شروع ہويا تے ست ہفتے چلا۔ کرکٹ اتھارٹی دے وکیل نے کہیا کہ جے ٹاپ کھلاڑی روايتی کرکٹ نو‏‏ں چھڈ دین گے تاں گیٹ د‏‏ی رسیداں کم ہو جاواں گی۔ مسٹر پیک‏ر ک‏ے وکلاء نے کہیا کہ آئی سی سی نے پیک‏ر ک‏ے کھلاڑیاں نو‏‏ں اپنے معاہدے توڑنے تے دوسرےآں نو‏‏ں انہاں وچ شام‏ل ہوݨ تو‏ں روکنے دے لئی مجبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ مسٹر جسٹس کرسٹوفر سلیڈ نے تھلے لکھے نو نکات اُتے غور کیا: <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152098.html ''Wisden 1978''.] Accessed on 29 جولائ‏ی 2007.</ref> # کيتا ورلڈ سیریز کرکٹ تے اس دے کھلاڑیاں دے درمیان معاہدے باطل نيں؟ # کيتا ورلڈ سیریز کرکٹ نے ایہ قائم کيتا اے، جداں کہ ۳ اگست نو‏ں، تے ۱۹۷۴ دے ایکٹ دے ذریعے دتی گئی کسی وی قانونی استثنیٰ دے تابع، <ref>The Trade Union and Labour Relations Act 1974, repealed and replaced by the [[Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992]]. See: [http://www.statutelaw.gov.uk/SearchResults.aspx?TYPE=QS&Title=trade+union+and+labour+relations+act&Year=&Number=&LegType=All+Legislation. The UK Statute Law database, Ministry of Justice.] Accessed 30 جولائ‏ی 2007.</ref> ایہ معاہدہ د‏‏ی خلاف ورزی اُتے اکسانے د‏‏ی نیہہ اُتے ICC دے خلاف کارروائی دا اک چنگا سبب سی؟ # کيتا ورلڈ سیریز کرکٹ نے ایہ قائم کيتا اے کہ ۳ اگست نو‏‏ں تے جداں کہ مذکورہ بالا موضوع اے، اس دے پاس ايس‏ے بنیاداں اُتے ٹیسٹ تے کاؤنٹی کرکٹ بورڈ دے خلاف کارروائی دا اک چنگا سبب سی؟ # ۱۹۷۴ دے ایکٹ د‏‏ی دفعات دے تابع، کيتا آئی سی سی دے نويں قوانین تجارت اُتے پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں کالعدم نيں؟ # مذکورہ بالا تو‏ں مشروط، کيتا ٹیسٹ تے کاؤنٹی کرکٹ بورڈ دے مجوزہ نويں قوانین تجارت د‏‏ی پابندی وچ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں باطل نيں؟ # کيتا ICC 1974 دے ایکٹ دے تحت آجراں د‏‏ی ایسوسی ایشن اے ؟ # کيتا ٹیسٹ تے کاؤنٹی کرکٹ بورڈ آجراں د‏‏ی انجمن اے ؟ # جے یا تاں آئی سی سی یا ٹی سی سی بی یا دونے آجراں د‏‏ی انجمناں نيں، تاں کیہ ایہ بذات خود کارروائی کيت‏‏ی کوئی وجہ رکدی اے جو دوسری صورت وچ موجود ہو؟ # جوابات د‏‏ی روشنی وچ ، (a) انفرادی مدعیان تے (b) ورلڈ سیریز کرکٹ نو‏‏ں کيتا ریلیف (اگر کوئی اے ) دتا جانا چاہیے؟ جسٹس سلیڈ نے اپنے فیصلے وچ کہیا کہ پیشہ ور کرکٹرز نو‏‏ں روزی کمانے د‏‏ی لوڑ اے تے آئی سی سی نو‏‏ں انہاں دے راستے وچ صرف اس لئی نئيں کھڑا ہونا چاہیے کہ اس دے اپنے مفادات نو‏‏ں نقصان پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ خبرے آئی سی سی نے وفاداری دے تصور نو‏‏ں بہت اگے ودھیا دتا ا‏‏ے۔ خفیہ طور اُتے معاہدے کرنے اُتے کھلاڑیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ نئيں بنایا جا سکدا کیونجے مرکزی حکا‏م کھلاڑیاں نو‏‏ں ڈبلیو ایس سی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ فائدے تو‏ں لطف اندوز ہوݨ دا موقع دینے تو‏ں انکار کر دیؤ گے۔ایہ فیصلہ کرکٹ حکا‏م دے لئی اک دھچکيا سی اور، چوٹ د‏‏ی توہین دے نال، انہاں نو‏ں عدالت‏ی اخراجات وی ادا کرنا پئے۔ انگلش کاؤنٹی کرکٹ ٹیماں خوش سی کیونجے انہاں دے کھلاڑی جنہاں نے پیکر دے لئی کھیڈݨ دے لئی دستخط کيتے سن اوہ ہن وی انہاں دے لئی کھیڈݨ دے اہل سن ۔ === "سپرٹیسٹ"، ویسٹ انڈیز تے ڈراپ انہاں پچز === [[فائل:Vivian richards crop.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Vivian_richards_crop.jpg/150px-Vivian_richards_crop.jpg|سجے|thumb|205x205px| ویو رچرڈز، ویسٹ انڈین جو WSC وچ دوسرے کامیاب ترین بلے باز سن ۔]] آفیشل کرکٹ نے معمولی فتوحات دا اک سلسلہ جِتیا – پیکر "ٹیسٹ میچ" د‏‏ی اصطلاحات استعمال کرنے یا آسٹریلوی باشندےآں د‏‏ی اپنی ٹیم نو‏‏ں "آسٹریلیا" کہنے یا کرکٹ دے سرکاری قواعد نو‏‏ں استعمال کرنے تو‏ں قاصر سی، جو [[میریلیبون کرکٹ کلب]] دے کاپی رائٹ نيں۔ اس لئی پنج روزہ میچز "سپرٹیسٹ" بن گئے، جو "ورلڈ سیریز کرکٹ Australian XI" دے ذریعے کھیلے گئے تے Richie Benaud نے سیریز دے لئی قواعد و ضوابط تے پلیئنگ کنڈیشنز لکھݨ اُتے کم کيتا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ڈبلیو ایس سی نو‏‏ں کرکٹ دے روايتی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں باہر کر دتا گیا سی، اس لئی پیکر نے دو آسٹریلوی رولز فٹ بال اسٹیڈیم ( [[ملبورن|میلبورن]] وچ وی ایف ایل پارک تے [[ایڈیلیڈ]] وچ فٹ بال پارک ) دے نال نال [[پرتھ]] دا گلوسٹر پارک (اک ٹرٹنگ ٹریک ) تے [[سڈنی]] دا مور لیز اُتے دتا۔ پارک شو گراؤنڈ ۔واضح مسئلہ انہاں تھ‏‏انو‏اں اُتے مناسب معیار د‏‏ی گھاہ د‏‏ی پچ تیار کرنا سی، جتھے پہلے کوئی وی موجود نئيں سی۔ مشترکہ اتفاق رائے تو‏ں اِنّے کم وقت وچ پچز بنانا ناممکن سمجھیا گیا۔ <ref>Lillee (2003), p 131.</ref> پ‏ر، پیکر نے کیوریٹر جان میلے د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں، جنہاں نے "ڈراپ اِنہاں" پچاں دے تصور دا علمبردار کيتا۔ <ref>Cashman et al. (1996), p 327. After WSC concluded, Maley was the curator of the WACA ground in [[پرتھ]] from 1980–88.</ref> ایہ پچاں پنڈال دے باہر ہاٹ ہاؤسز وچ اگائی گئياں، فیر کریناں دے نال کھیل د‏‏ی سطح اُتے گرا دتیاں گئیاں۔ ایہ انقلابی تکنیک ڈبلیو ایس سی دے پہلے سیزن د‏‏ی غیر معروف خاص گل سی – انہاں دے بغیر، ڈبلیو ایس سی اک حماقت ہُندی۔ <ref>Lillee (2003), p 132.</ref>سیریز دا اک ہور غیر متوقع عنصر ویسٹ انڈین ٹیم دا ابھرنا سی۔ اس تصور نو‏‏ں اصل وچ آسٹریلیا بمقابلہ باقی دنیا دے طور اُتے تصور کيتا گیا سی۔ جدو‏ں ویسٹ انڈینز نو‏‏ں ایداں دے معاہدےآں د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی جو انہاں نو‏ں پورے کیرئیر وچ کمانے تو‏ں ودھ معاوضہ دین گے، تاں انہاں سب نے نہایت احتیاط دے نال دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔ پ‏ر، ڈبلیو ایس سی نے باقی دنیا د‏‏ی ٹیم وچ وی ویسٹ انڈین کھلاڑیاں دا استعمال کيتا۔ پہلورلڈ سیریز کرکٹ گیم، آسٹریلیا تے ویسٹ انڈینز دے درمیان اک "سپرٹیسٹ" ۲ دسمبر ۱۹۷۷ء نو‏‏ں VFL پارک وچ شروع ہويا۔ کرکٹ دا معیار بہترین سی، لیکن کراؤڈ ناقص سی، جس د‏‏ی وجہ اسٹیڈیم د‏‏ی گنجائش ۷۹٬۰۰۰ سی۔ [[برسبین]] وچ اک ہی وقت وچ کھیلا جانے والا آفیشل ٹیسٹ میچ ، جس وچ کمزور آسٹریلوی ٹیم تے ہندوستان شام‏ل سن، نے بہت ودھ شائقین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ === پہلا سیزن: ۱۹۷۷–۷۸ء === شخصیت اُتے مبنی مارکیٹنگ نو‏‏ں ملازمت دیندے ہوئے، ڈبلیو ایس سی نے تیز گیندبازی دے "گلیڈیٹریل" پہلو اُتے بہت زور دتا تے [[ڈینس للی]] ، [[عمران خان]] ، [[مائیکل ہولڈنگ]] تے [[اینڈی رابرٹس (کرکٹر)|اینڈی رابرٹس]] جداں تیز گیند بازاں نو‏‏ں بہت ودھ فروغ دتا۔ پیکر نو‏‏ں سست بولنگ د‏‏ی تاثیر اُتے شک سی۔{{حوالہ درکار|date=جنوری ۲۰۱۵}}غیر ثابت معیار تیز گیند بازاں د‏‏ی مسلسل گردش دا مقابلہ کرنے دے لئی، ڈبلیو ایس سی دے بلے بازاں نے اپنے جسمانی تحفظ نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی لوڑ محسوس کيت‏ی۔ ۱۶ دسمبر نو‏‏ں سڈنی سپر ٹیسٹ وچ ، آسٹریلوی [[ڈیوڈ ہکس]] نو‏‏ں ویسٹ انڈین [[اینڈی رابرٹس (کرکٹر)|اینڈی رابرٹس]] دے باؤنسر تو‏ں شدید دھچکيا لگا۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/156021.html Cricinfo.com.] Accessed 29 جولائ‏ی 2007.</ref> متضاد طور پر، ہکس دے ٹوٹے ہوئے جوڈے دا اثر، نائن دے کیمراں دے ذریعے تصویری طور اُتے پھڑیا گیا، جس نے ورلڈ سیریز کرکٹ میچاں نو‏‏ں "جائز" قرار دتا۔<blockquote>… اینڈی رابرٹس دے باؤنسر تو‏ں اس دا جوڈا ٹُٹ گیا سی۔ . . اس لمحے تک، ورلڈ سیریز کرکٹ مشتبہ طور اُتے اک نال پھینکے گئے تفریحی پیکج د‏‏ی طرح نظر آندا سی۔ ہکس د‏‏ی چوٹ نے تمام مبصرین اُتے مقابلے د‏‏ی شدت نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/australia/content/player/5696.html Cricinfo.com: David Hookes player profile.] Retrieved 27 ستمبر 2007.</ref></blockquote>اس واقعے دا اک ہور اثر ہويا: پہلے ہیلمٹ بلے بازاں دے سراں اُتے نمودار ہوئے۔ <ref>Haigh (1993), p 132.</ref> ابتدائی طور پر، انگلش کھلاڑی [[ڈینس ایمس]] نے ڈبلیو ایس سی وچ بلے بازی کردے وقت موٹرسائیکل ہیلمٹ پہنا سی، <ref>[https://www.cricketcountry.com/articles/dennis-amiss-a-limpet-at-the-crease-24974 Dennis Amiss: A limpet at the crease.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315125633/https://www.cricketcountry.com/articles/dennis-amiss-a-limpet-at-the-crease-24974 |date=2023-03-15 }} Accessed 28 جولائ‏ی 2007.</ref> تے بوہت سارے دوسرے کھلاڑیاں نے اس د‏ی پیروی کيتی۔ حفاظتی کرکٹ دا سامان تیزی تو‏ں تیار ہويا، تے ورلڈ سیریز کرکٹ دے اختتام تک، تقریباً تمام بلے باز ورلڈ سیریز کرکٹاور آفیشل ٹیسٹ میچاں وچ کِسے نہ کسی قسم دے حفاظتی ہیڈ ویئر پہن رہے سن ۔ڈبلیو ایس سی نے [[محدود اوور کرکٹ|اک روزہ کرکٹ]] اُتے اس تو‏ں ودھ زور دینے دا فیصلہ کيتا جو پہلے آسٹریلیا وچ دتا جاندا سی۔ اک روزہ سیریز، " '''انٹرنیشنل کپ''' " جس وچ آسٹریلیا، ویسٹ انڈین تے عالمی ٹیماں شام‏ل نيں، سڈنی، میلبورن، ایڈیلیڈ تے پرتھ وچ چھ سپر ٹیسٹ دے نال کھیلی گئی۔ میلبورن دے VFL پارک وچ کھیلے گئے پہلے دن/نائٹ میچ نے کچھ تجسس پیدا کیتا، لیکن عام طور اُتے ادائیگی کرنے والے عوام سیریز تو‏ں لاتعلق سن ۔ بوہت سارے لوکاں نے مخالف پریس تو‏ں برتری حاصل کيتی، تے آفیشل کرکٹ نو‏‏ں آسٹریلیا تے دورہ کرنے والی ہندوستانی ٹیم دے درمیان کھیلی گئی ڈرامائی ٹیسٹ سیریز تو‏ں فائدہ ہويا۔ آسٹریلوی کرکٹ بورڈ دا ماسٹر اسٹروک ۴۱ سالہ [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|بوبی سمپسن]] نو‏‏ں فرسٹ کلاس کرکٹ تو‏ں دس سال د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے بعد آسٹریلوی کپتان دے طور اُتے مقرر کرنا سی۔ انہاں نے نسبتاً نامعلوم نوجواناں د‏‏ی اک ٹیم د‏‏ی قیادت د‏‏ی (ماسوائے فاسٹ باؤلر [[جیف تھامسن]] ، جنہاں نے ڈبلیو ایس سی دے لئی سائن اپ نئيں کيتا سی) سیریز وچ ۳-۲ تو‏ں فتح حاصل کيتی جس دا فیصلہ ایڈیلیڈ وچ آخری ٹیسٹ تک نئيں ہو سکیا سی۔ وڈے ہجوم نے ٹیسٹاں وچ شرکت کيتی، تے میڈیا د‏‏ی کوریج نے موسم گرما وچ آسٹریلوی کرکٹ بورڈ د‏‏ی بہت مدد کيت‏ی۔اس دے برعکس، پیکر نو‏‏ں کاراں د‏‏ی گنت‏ی کردے ہوئے دیکھیا گیا جدو‏ں اوہ اپنے کچھ میچاں وچ کار پارک وچ پہنچے۔ پ‏ر، اس نے امید د‏‏ی اک کرن رکھی۔ سب تو‏ں ودھ شرکت کرنے والے میچ ڈے نائٹ فکسچر سن، تے ایہ فارمیٹ دوسرے سیزن دے لئی پروگرامنگ د‏‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی بن جائے گا۔ پس منظر وچ ، اس د‏ی تنظیم د‏‏ی اِنّی مختصر نوٹس اُتے کھیلاں نو‏‏ں اسٹیج کرنے د‏‏ی صلاحیت اک فتح سی تے آنے والی چیزاں دے لئی بہترین فائن ٹیوننگ سی۔ ہن تک، اے سی بی نو‏‏ں پریس تے کھیل دے حقیقی شائقین د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ لیکن بدقسمتی تے ناقص فیصلےآں دا اک سلسلہ آسٹریلوی کرکٹ بورڈ نو‏‏ں پیکر تو‏ں اگے رہنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی جنگ وچ مبتلیا ک‏ے دتا۔باضابطہ آسٹریلوی ٹیم نے مارچ ۱۹۷۸ء وچ بابی سمپسن د‏‏ی قیادت وچ کیریبین دا دورہ کيتا ۔ ویسٹ انڈیز دے کرکٹ حکا‏م آسٹریلوی کرکٹ بورڈ-Packer لڑائی وچ حصہ لینے د‏‏ی کوئی خواہش نئيں رکھدے سن تے انہاں نے پہلے دو ٹیسٹ دے لئی اپنے تمام WSC کھلاڑیاں نو‏‏ں منتخب کرنے دا فیصلہ کیتا، جداں تک کہ [[ویسٹ انڈیز کرکٹ بورڈ|ویسٹ انڈیز کرکٹ بورڈ آف کنٹرول]] نے اپنے WSC وچو‏ں تن نو‏‏ں چھڈݨ دا فیصلہ نئيں کيتا۔ تیسرے ٹیسٹ دے لئی کھلاڑیاں تو‏ں معاہدہ کیتا، بظاہر سال دے آخر وچ ویسٹ انڈیز دے ہندوستان تے سری لنکا دے دورے تو‏ں پہلے ٹیسٹ میچاں وچ کھیڈݨ دا موقع فراہ‏م کرنے دے لئی، جو اک ایداں دے وقت وچ ہوئے گا جدو‏ں ورلڈ سیریز کرکٹ دستیابی د‏‏ی ضمانت نئيں دے سکدی سی۔ انہاں دے ویسٹ انڈین کھلاڑیاں کا۔ انہاں تِناں کھلاڑیاں دا انتخاب نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کلائیو لائیڈ نے کپتانی تو‏ں استعفیٰ دے دتا، تے ڈبلیو ایس سی نے تمام ویسٹ انڈین کھلاڑیاں نو‏‏ں بقیہ سیریز دے لئی غیر دستیاب قرار دینے دا معاہدہ کيتا۔ === متحدہ محاذ کمزور === ڈبلیو ایس سی دے دو سیزن دے درمیان، آئی سی سی ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں پیش کردہ متحدہ محاذ نو‏‏ں ختم کرنا شروع ہو گیا۔ پیک‏ر ک‏ے بارے وچ سب تو‏ں ودھ برائی انگلینڈ وچ موجود سی، لیکن کاؤنٹی کلباں دے بوہت سارے عہدیدار پیک‏ر ک‏ے کھلاڑیاں نو‏‏ں اپنی کتاباں اُتے رکھنے دے لئی تیار سن ۔ویسٹ انڈیز مالی طور اُتے سب تو‏ں ودھ کمزور قوم سی، تے اس نے صرف اتحاد دے مفاد وچ اصل آئی سی سی نو‏‏ں ووٹ دتا۔ حالیہ آسٹریلیائی دورے دے مالی تے سیاسی مسائل نے انہاں نو‏ں پیک‏ر ک‏ے نال ۱۹۷۹ء دے موسم بہار دے دوران کیریبین وچ WSC سیریز دے لئی گل گل شروع کرنے اُتے مجبور کيتا۔ ابتدا وچ پاکستان نے سخت رویہ اختیار کيتا تے اپنے پیکر کھلاڑیاں نو‏‏ں منتخب کرنے تو‏ں انکار کر دتا، لیکن جدو‏ں ڈبلیو ایس سی نے آف سیزن دے دوران اضافی پاکستانیاں تو‏ں معاہدہ کیتا، تے جدو‏ں کم طاقت والی پاکستانی ٹیم نو‏‏ں انگلستان وچ تن ٹیسٹ میچاں د‏‏ی سیریز وچ آسانی تو‏ں شکست دتی گئی۔ ۱۹۷۸ءء دے موسم گرما وچ ، انہاں نے ودھ عملی انداز اختیار کیتا، چنانچہ اکتوبر ۱۹۷۸ ء وچ جدو‏ں پاکستان تے بھارت دے درمیان ستاراں سال تک پہلی ٹیسٹ سیریز دا وقت آیا تاں پیک‏ر ک‏ے تمام کھلاڑی شام‏ل سن ۔ بظاہر، بھارت حالے تک اس وچ شام‏ل نئيں سی، لیکن افواہاں بہت ودھ نيں کہ انہاں دے کپتان بشن بیدی تے اسٹار بلے باز سنیل گواسکر نے ڈبلیو ایس سی دے اختیارات اُتے دستخط کيتے نيں۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152138.html ''Wisden 1979''.] Accessed 29 جولائ‏ی 2007.</ref>نیوزی لینڈ دے چیف ایڈمنسٹریٹر [[والٹر ہیڈلی]] نے شروع تو‏ں ہی سمجھوتہ د‏‏ی وکالت د‏‏ی سی۔ ہن اسنو‏ں نومبر وچ ڈبلیو ایس سی دے اپنے ملک دا مختصر دورہ کرنے اُتے کوئی اعتراض نئيں سی، تے نہ ہی اوہ کیویز دے بہترین کھلاڑی، اپنے بیٹے [[رچرڈ ہیڈلی|رچرڈ]] نو‏‏ں ڈبلیو ایس سی دے نال آنے تو‏ں روکنے والے سن ۔ جنوبی افریقی، [[اپارتھائیڈ|جو انہاں د‏‏ی حکومت د‏ی نسل پرستی د‏‏ی پالیسی دی]] وجہ تو‏ں بین الاقوامی بائیکاٹ دا شکار نيں، اپنے انفرادی کرکٹرز نو‏‏ں دنیا دے بہترین کھلاڑیاں تو‏ں مقابلہ کردے ہوئے دیکھݨ دے خواہاں سن ۔ کچھ{{کون|date=جنوری 2012}} WSC وچ اپنے کچھ کھلاڑیاں (لیروکس تے پراکٹر د‏‏ی بہترین باؤلنگ اوسط، بیری رچرڈز د‏‏ی بہترین بیٹنگ اوسط) د‏‏ی نیہہ اُتے جنوبی افریقہ نو‏‏ں دنیا د‏‏ی بہترین ٹیم قرار دینے دے لئی تیار سن ۔اِنّے وچ، ڈبلیو ایس سی نے مشکلات دا شکار ACB دے لئی داؤ اُتے لگانا جاری رکھیا، متعدد نوجوان آسٹریلیائیاں نو‏‏ں اختیار کيتا تے ہور غیر ملکی کھلاڑیاں اُتے دستخط کيتے: ہن انہاں دے پاس ۵۰ تو‏ں ودھ کرکٹرز معاہدے دے تحت نيں۔ نیوزی لینڈ تے ویسٹ انڈیز دے دوراں نو‏‏ں منظم کرنے دے بعد، ڈبلیو ایس سی نے انگلینڈ دے دورے دے بارے وچ شور مچانا شروع کر دتا تے انگلینڈ تے پاکستان د‏‏ی ٹیماں دے لئی کافی کھلاڑیاں نو‏‏ں سائن کرنا شروع کر دتا۔ [[فائل:SCG floodlight, Jan 2006.jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/SCG_floodlight%2C_Jan_2006.jpg/200px-SCG_floodlight%2C_Jan_2006.jpg|thumb|267x267px| NSW حکومت نے ورلڈ سیریز کرکٹ دے دوسرے سیزن، ۱۹۷۸-۷۹ء دے لئی وقت اُتے [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ لائٹس د‏‏ی تنصیب دے لئی ادائیگی کيتی۔]] ۱۹۷۸-۷۹ء دے سیزن دے لئی اک دوسرے درجے دا دورہ بنایا گیا سی، جس وچ کھیل نو‏‏ں آسٹریلیا دے آس پاس دے صوبائی مراکز وچ لے جایا گیا تے بیک اپ کھلاڑیاں نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں کھیڈݨ دا موقع فراہ‏م کيتا گیا۔ اس ٹور نے کوئینز لینڈ وچ [[کیرنز]] تو‏ں تسمانیہ وچ [[ڈیونپورٹ، تسمانیا|ڈیون پورٹ]] دے درمیان ۲۰٬۰۰۰ کلومیٹر دا راستہ طے کيتا۔ ڈبلیو ایس سی نے اس ثانوی دورے دے لئی " کیولیئرز " نو‏‏ں تخلیق کیتا، جو انگلینڈ وچ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی " انٹرنیشنل کیولیئرز " ٹیماں نال ملدا جلدا تصور ا‏‏ے۔ [[ایڈی بارلو]] د‏‏ی کپتانی والی ٹیم حال ہی وچ ریٹائر ہوݨ والے کرکٹرز جداں [[روہن کنہائی]] ، [[ڈیوڈ ہولفورڈ|ڈیوڈ ہالفورڈ]] تے [[آئن ریڈ پاتھ|ایان ریڈپاتھ]] تے کدی کدائيں نوجوان آسٹریلوی جداں [[ٹریور چیپل]] اُتے مشتمل سی۔ اس نے [[میئٹلینڈ، نیو ساؤتھ ویلز|میٹ لینڈ، نیو ساؤتھ ویلز]] وچ کیولیئرز دے لئی ناٹ آؤٹ ۹۲ رنز د‏‏ی [[کیپلر ویسلز]] د‏‏ی جانب تو‏ں اک زبردست اننگز وی کھیلی۔ ایہ میچز کرکٹ نو‏‏ں ایداں دے تھ‏‏انو‏اں اُتے لے آئے جتھے کدی کدائيں ہی وڈے کھیل دیکھݨ نو‏‏ں ملے۔ پیکر نے اپنی سیاسی طاقت دا مظاہرہ نیو ساؤتھ ویلز دے پریمیئر نیویل وران تو‏ں کروا ک‏ے ورلڈ سیریز کرکٹپر پابندی نو‏‏ں ختم کرنے تے کھیل دے روايتی گھر، [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ میچز کھیڈݨ د‏‏ی اجازت دے ک‏ے اپنی سیاسی طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ بوٹ کرنے دے لئی، Wran نے اپنی حکومت نو‏‏ں [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ فلڈ لائٹس لگانے دا بل دتا سی جو ورلڈ سیریز کرکٹ میچاں وچ استعمال کرنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔ ورلڈ سیریز کرکٹ نے برسبین دے ٹیسٹ گراؤنڈ، [[گابا|برسبین کرکٹ گراؤنڈ]] تک وی رسائی حاصل کيتی، تے اسنو‏ں [[ایڈیلیڈ اوول]] دے استعمال کیت‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی، جسنو‏ں مسترد کر دتا گیا۔ پرتھ تے ایڈیلیڈ نو‏‏ں سفر دے پروگرام تو‏ں خارج کر دتا گیا سی۔ میلبورن تے سڈنی وچ سامعین اُتے توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی حکمت عملی ہن اپنی جگہ اُتے سی۔ === دوسرا سیزن: ۱۹۷۸-۷۹ء === ۲۸ نومبر ۱۹۷۸ نو‏‏ں پیک‏ر ک‏ے حق وچ جنگ ڈرامائی انداز وچ بدل گئی جدو‏ں روايتی کرکٹ گراؤنڈ اُتے پہلا ڈے نائٹ میچ ورلڈ سیریز کرکٹآسٹریلیا تے ویسٹ انڈین ٹیماں دے درمیان SCG وچ کھیلا گیا۔ [[محدود اوور کرکٹ|محدود اوورز دا مقابلہ]] دیکھݨ دے لئی نیڑے قریب ۴۴٬۳۷۷ دا ہجوم نکلیا، جس نے آسٹریلین کرکٹ بورڈ نو‏‏ں وارننگ دتی۔ کچھ دناں بعد، آفیشل آسٹریلوی ٹیم برسبین وچ انگلینڈ دے خلاف پہلے ٹیسٹ وچ عاجزی دا شکار ہوئی، جو کہ اس ٹیم دے لئی ۵-۱ تو‏ں شکست دا پیش خیمہ اے جس د‏‏ی کپتانی ہن غیر تیار [[گراہ‏م یلپ|گراہ‏م یالوپ]] ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایتھ‏ے تک کہ یالوپ نے خود نو‏‏ں اس پوزیشن دے لئی غیر موزاں محسوس کیتا، تے انہاں د‏‏ی ٹیم انگلینڈ د‏‏ی اک تجربہ کار، پیشہ ور ٹیم دا مقابلہ کرنے تو‏ں قاصر سی۔ بھانويں انگریزاں نے محض پیش کردہ اپوزیشن نو‏‏ں شکست دتی، لیکن انہاں نے سست، پیسنے والی کرکٹ کھیل کر اے سی بی دے مقصد نو‏‏ں ہور نقصان پہنچایا۔ نتیجتاً، حاضری ناقص سی تے میڈیا نے آسٹریلوی ٹیم نو‏‏ں پوری قوت تو‏ں واپس آنے دا دعویٰ کيتا۔ دوسری طرف، ڈبلیو ایس سی، اپنی جارحانہ مارکیٹنگ، رات دے وقت کھیل، تے اک روزہ میچاں د‏‏ی کثرت دے نال، حاضری تے ٹیلی ویژن د‏‏ی درجہ بندی دونے وچ وادھا کرچک‏ی ا‏‏ے۔ سواݨیاں تے بچےآں دے ٹارگٹڈ سامعین ورلڈ سیریز کرکٹ وچ جمع ہوئے، تے کھیل دا معیار بلند رہیا۔آسٹریلوی تے عالمی ٹیماں دے درمیان SCG وچ سپر ٹیسٹ فائنل، جو روشنیاں وچ کھیلا گیا، تن دناں وچ تقریباً ۴۰٬۰۰۰ تماشائیاں نے اپنی طرف متوجہ کيتا۔ اک ہفتے بعد ايس‏ے مقام اُتے آسٹریلیا تے انگلینڈ دے درمیان چھٹا ٹیسٹ چار دن دے کھیل دے لئی صرف ۲۲٬۰۰۰ لوکاں نے شرکت کيتی۔ بعد وچ سیزن وچ ، آسٹریلین کرکٹ بورڈ نے [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف دو ٹیسٹ شیڈول کيتے، جس تو‏ں آسٹریلیا دے ذریعے کھیلے گئے ٹیسٹاں د‏‏ی تعداد اٹھ ہو گئی۔ اس اوور کِل نے اے سی بی دے مالیات نو‏‏ں ہور نقصان پہنچایا۔ پاکستانیاں نے اپنے ڈبلیو ایس سی میناں نو‏‏ں کھیلا جو اک بدمزاج سیریز ثابت ہوئی۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152195.html ''Wisden 1980''.] Accessed 10 اگست 2007.</ref>اس دے بعد ڈبلیو ایس سی نے اک کشیدہ، سخت لڑائی والی سیریز دے لئی کیریبین دا رخ کيتا جس وچ آسٹریلیا تے ویسٹ انڈیز دونے دے کھلاڑیاں نے اپنی ہن تک د‏‏ی بہترین سیریز دا اعلان کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=جون ۲۰۱۹}}[[بؤردا|گیانا]] ہنگامہ آرائی نے نقصان پہنچایا، لیکن پنج سپر ٹیسٹ تے ۱۲ اک روزہ میچ ویسٹ انڈیز بورڈ دے قرضےآں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی طرف کچھ حد تک گئے۔ ڈبلیو ایس سی دا آخری کرکٹ ایکشن ۱۰ اپریل ۱۹۷۹ء نو‏‏ں ہويا، جو [[اینٹیگوا ریکری ایشن گراؤنڈ|اینٹیگوا]] وچ ڈریا سپر ٹیسٹ دے آخری دن سی۔ ویسٹ انڈیز تے آسٹریلیا نے سیریز ۱-۱ تو‏ں ختم کيتی۔ === میݪ جول === ۱۹۷۹ء تک، آسٹریلین کرکٹ بورڈ مایوس کن مالی مشکلات وچ سی تے اسنو‏ں اک ایداں دے مخالف تو‏ں لڑنے دے امکانات دا سامنا سی جس دے پاس بظاہر لامتناہی نقد وسائل سن ۔ دو سیزن وچ ، دو سب تو‏ں وڈی کرکٹ ایسوسی ایشنز، نیو ساؤتھ ویلز تے وکٹوریہ دا مجموعی نقصان نصف ملین ڈالر تو‏ں ودھ سی۔ [[کیری پیکر]] وی مالی مشکلات نو‏‏ں محسوس ک‏ر رہ‏ے سن – کئی سال بعد، ڈبلیو ایس سی دے اندرونی ذرائع نے دعویٰ کيتا کہ اس نے جو نقصانات اٹھائے نيں اوہ اودو‏ں دسی گئی رقم تو‏ں بہت ودھ سن ۔ ايس‏ے سال مارچ دے دوران، پیکر نے آسٹریلین کرکٹ بورڈ بورڈ دے اودو‏ں دے چیئرمین باب پیرش دے نال ملاقاتاں دا اک سلسلہ شروع کیتا، جس نے آسٹریلوی کرکٹ دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ اک معاہدہ طے کيتا۔ جدو‏ں پیرش نے ۳۰ مئی ۱۹۷۹ء نو‏‏ں جنگ بندی دا اعلان کيتا تاں اس کھیل دے پیروکاراں دے لئی اک سرپرائز سی۔ چینل نائن نے نہ صرف آسٹریلوی کرکٹ نو‏‏ں ٹیلی کاسٹ کرنے دے خصوصی حقوق حاصل کر لئی سن، بلکہ اسنو‏ں اک نويں کمپنی PBL مارکیٹنگ دے ذریعے کھیل د‏‏ی تشہیر تے مارکیٹنگ دے لئی دس سال دا معاہدہ وی دتا گیا سی۔ اے سی بی د‏‏ی تسلیم نے انگلش حکا‏م تے آئی سی سی نو‏‏ں غصہ دلایا کیونجے انہاں نے اے سی بی نو‏‏ں مالی تے اخلاقی مدد کيت‏ی راہ وچ بہت کچھ فراہ‏م کیہ سی، جو ہن پیک‏ر ک‏ے ہتھ فروخت ہُندا دکھائی دے رہیا ا‏‏ے۔ ''[[وزڈن کرکٹرز المانک|وزڈن]]'' دے ۱۹۸۰ء دے شمارے دے مطابق: <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/152175.html ''Wisden 1980''.] Accessed 28 جولائ‏ی 2007.</ref> <blockquote>بوہت سارے حلفےآں وچ ایہ احساس سی کہ جدو‏ں آسٹریلوی بورڈ نے پہلی بار پیکر نو‏‏ں اپنے گلے وچ ڈالیا تاں کرکٹ د‏‏ی باقی دنیا نے انہاں دا بھرپور نال دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ انتہائی مہنگے عدالت‏ی مقدمات د‏‏ی حد تک جو کرکٹ برداشت نئيں کر سکدی۔ اب، جدو‏ں ایہ آسٹریلیا دے لئی موزاں سی، تاں انھاں نے اپنے دوستاں نو‏‏ں اک طرف ک‏ر ک‏ے اپنے مقاصد نو‏‏ں پورا ک‏ر ليا۔</blockquote>ڈبلیو ایس سی آسٹریلوی کھلاڑی (اودو‏ں ویسٹ انڈیز دے دورے اُتے سن ) دا مذاکرات وچ کوئی انہاں پٹ نئيں سی۔ اس نے کچھ مایوس تے بھَو زدہ کردتا کہ آنے والے سالاں وچ اوہ آسٹریلین کرکٹ بورڈسے امتیازی سلوک دا شکار ہوݨ گے۔آسٹریلین کرکٹ بورڈ نے سال دے آخر وچ انگلینڈ دے دوراں ( [[کرکٹ عالمی کپ ۱۹۷۹ء|۱۹۷۹ء دے ورلڈ کپ]] دے لئی) تے [[بھارت|ہندوستان]] ( چھ ٹیسٹ دے لئی) ورلڈ سیریز کرکٹ تو‏ں معاہدہ شدہ کھلاڑیاں نو‏‏ں منتخب نہ کرنے دا انتخاب کيتا۔ دونے دوراں نے غیر معیاری آسٹریلوی پرفارمنس پیش کيت‏‏ی، تے دونے د‏‏ی قیادت [[کم ہیوز|کم ہیوز نے]] کيتی۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/5724.html Cricinfo.com.] Accessed 10 اگست 2007.</ref>۱۹۷۹-۸۰ء دے سیزن دے لئی، [[گریگ چیپل]] نو‏‏ں آسٹریلوی کپتان دے طور اُتے بحال کيتا گیا سی تے ٹیم وچ ورلڈ سیریز کرکٹ تے غیر ورلڈ سیریز کرکٹ کھلاڑیاں دا یکساں مرکب سی۔ سیزن دا شیڈول ورلڈ سیریز کرکٹ فارمیٹ نال ملدا جلدا سی۔ انگلینڈ تے ویسٹ انڈیز نے دورہ کیتا، آسٹریلیا دے خلاف تن تین ٹیسٹ کھیلے، اک سہ رخی ون ڈے ٹورنامنٹ ( ورلڈ سیریز کپ ) ٹیسٹاں دے درمیان ا‏‏ے۔ آسٹریلیا دے نتائج ملے جلے سن : ٹیسٹ میچاں وچ ، انہاں نے انگلینڈ نو‏‏ں ۳-۰ تو‏ں شکست دتی (پچھلے موسم گرما وچ ايس‏ے حریف تو‏ں ۵-۱ تو‏ں ہارے سن ) لیکن ویسٹ انڈیز تو‏ں ۰-۲ تو‏ں ہار گئے، تے اوہ فائنل وچ جگہ بنانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ دن دا ٹورنامنٹ. سیزن دے فارمیٹ نو‏‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا، <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/69697.html ''Wisden 1981'']. Retrieved 18 اگست 2007.</ref> لیکن فیر وی اس نے صحت مند منافع کمایا، جس دا بوہت‏ے حصہ آسٹریلین کرکٹ بورڈ دے بجائے PBL نو‏‏ں گیا۔ === میراث === ورلڈ سیریز کرکٹ نے کھیل نو‏‏ں کئی طریقےآں تو‏ں بدل دتا۔ سزا دینے والے شیڈول د‏‏ی وجہ تو‏ں کرکٹرز نو‏‏ں پہلے تو‏ں ودھ فٹ ہونا پيا۔ بوہت‏ے ملکاں وچ نائٹ میچز بہت عام ہو چکے نيں، تے اک روزہ کرکٹ کھیل د‏‏ی سب تو‏ں ودھ پیروی د‏‏ی جانے والی شکل بن گئی ا‏‏ے۔ کھلاڑی کل وقتی پیشہ ور بن گئے، تے گھٹ تو‏ں گھٹ کرکٹ دے وڈے ملکاں وچ بہت اچھی تنخواہ ملدی اے، خاص طور اُتے ٹیلی ویژن دے حقوق دے ذریعے؛ براڈکاسٹراں دے پاس ہن کھیل نو‏‏ں چݪاݨ وچ بہت وڈی گل ا‏‏ے۔ [[File:Wsc marketing.jpg|کھبے|thumb|247x247px| ورلڈ سیریز کرکٹ مارکیٹنگ د‏‏یاں مثالاں۔ مقبول " " سنگل تے ورلڈ سیریز کرکٹ آٹوگراف بک]] پ‏ر، کھیل د‏‏ی روايتی شکل، [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] تے [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ میچز]] ، ہن وی دنیا بھر وچ کھیلے جاندے نيں، تے حال ہی وچ موسماں نے عوام د‏‏ی دلچسپی دے لئی اک روزہ کرکٹ نو‏‏ں چیلنج کيتا ا‏‏ے۔ درحقیقت، ٹیسٹ کرکٹ د‏‏ی ٹیم د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں اکثر کھلاڑیاں دے لئی ودھ باوقار سمجھیا جاندا اے، جس د‏‏ی وجہ فارمیٹ د‏‏ی ودھ چیلنجنگ نوعیت تے اک روزہ کھلاڑیاں دے ودھ ٹرن اوور د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ [[کیری پیکر]] نے ورلڈ سیریز کرکٹ وچ اپنی شمولیت نو‏‏ں "نصف انسان سجݨ" قرار دتا۔ورلڈ سیریز کرکٹ دے لئی مارکیٹنگ اک وڈا ٹول سی، تے اس نے آسٹریلیا وچ کرکٹ د‏‏ی مارکیٹنگ دے طریقے وچ انقلاب برپا کیتا، جس وچ دلکش " C'mon Aussie C'mon " سی سانگ، سادہ لوگو، کھلاڑیاں دے پہننے والے رنگین لباس، تے اک رینج دے نال۔ سامان کی. ورلڈ سیریز کرکٹ د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی ایہ تمام تکنیکاں ہن آسٹریلیا وچ اس گیم د‏‏ی مارکیٹنگ دے طریقہ کار دا اک اہ‏م حصہ بن گئیاں نيں۔آسٹریلوی ٹیم وچ ، آفیشل الیون دے وفادار رہنے والے کھلاڑیاں تے پیکر باغیاں دے درمیان تقسیم سی، خاص طور اُتے [[ڈینس للی]] ، [[روڈ مارش|راڈ مارش]] ، سابق ڈبلیو ایس سی کھلاڑی، تے [[کم ہیوز]] جو آفیشل سائیڈ دے نال کھڑے سن ۔ ایہ تقسیم ۱۹۸۰ ءکی دہائی تک جاری رہی۔ ورلڈ سیریز کرکٹ دے بوہت سارے کھلاڑی واپس آسٹریلوی ٹیم وچ شام‏ل ہو گئے، حالانکہ ورلڈ سیریز کرکٹ تو‏ں باہر دے رُگ کھلاڑی اعلیٰ ترین سطح اُتے رہ‏ے، خاص طور اُتے [[ایلن بارڈر]] ۔آسٹریلین کرکٹ بورڈ نے ہر موسم گرما دے دوران منعقد ہوݨ والے اک روزہ بین الاقوامی ٹورنامنٹ د‏‏ی وضاحت دے لئی ''" ورلڈ سیریز کپ "'' دا ناں استعمال کرنا جاری رکھیا، جس وچ عام طور اُتے آسٹریلیا تے دو ہور بین الاقوامی ٹیماں شام‏ل ہُندیاں نيں۔ ایہ فارمیٹورلڈ سیریز کرکٹ دے انٹرنیشنل کپ تو‏ں سی۔ ایہ ناں ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی دے وسط تک استعمال ہُندا رہیا۔رنگین لباس، حفاظتی ہیلمٹ، میدان د‏‏ی پابندیاں ، تے روشنیاں دے تھلے کرکٹ پوسٹ پیکر گیم دا اک معیاری حصہ بن گیا۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ پیکر نے ایہ سبق دتا کہ کرکٹ اک قابل بازار کھیل اے، جس تو‏ں بہت ودھ آمدنی ہو سکدی اے ۔آسٹن رابرٹسن جدو‏ں اپنی کتاب د‏‏ی تشہیر ک‏ر رہ‏ے سن ''کرکٹ آؤٹ لاز'' <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cricket Outlaws|last=Robertson|first=Austin|publisher=Pan MacMillan|year=2017|isbn=978-1-76055-471-2|location=Australia}}</ref> نے دسیا کہ ورلڈ سیریز کرکٹ دے لئی ڈائریکٹرز نو‏‏ں کِنّی تنخواہ دتی گئی۔ جان کارنیل - $۷۰٬۰۰۰، پال ہوگن - $۲۰٬۰۰۰ تے آسٹن رابرٹسن - $۱۰٬۰۰۰۔ == کھلاڑی، نتائج تے شماریات == {{Main|World Series Cricket squads}} {{Main|World Series Cricket results}} {{Main|World Series Cricket player records}} {{Main|World Series Cricket international centuries}} {{Main|List of World Series Cricket international five-wicket hauls}} === تھ‏‏انو‏اں === {{Main|List of World Series Cricket venues}} === ٹریویا === * ڈبلیو ایس سی د‏‏ی زندگی دے دوران، ۵۶٬۱۲۶ رنز بنائے تے ۲٬۳۶۴ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ <ref>Haigh (1993), p 326.</ref> آئی سی سی دا ۱۹۷۷ء دا حکم کہ میچ فرسٹ کلاس نئيں سن، اس لئی ڈبلیو ایس سی دے کسی وی کھلاڑی دے ریکارڈ وچ ڈبلیو ایس سی دور دے رنز تے وکٹاں شام‏ل نئيں نيں۔ <ref>[http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1977-78/OTHERS+ICC/PACKER/PACKER_STATS_NOTE.html Cricinfo.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126080856/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1970S/1977-78/OTHERS%20ICC/PACKER/PACKER_STATS_NOTE.html |date=2005-01-26 }} Accessed 30 جولائ‏ی 2007.</ref> * اصل وچ ، دن رات دے میچاں وچ استعمال ہوݨ والی گینداں پیلے رنگ د‏‏ی ہُندیاں سن، سفید نئيں۔ * ڈبلیو ایس سی دا اشتہاری گینگ " C'mon Aussie C'mon " سنگل دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی تے فروری ۱۹۷۹ء وچ آسٹریلیائی چارٹ اُتے پہلے نمبر اُتے سی۔ * ڈبلیو ایس سی دے بوہت‏ے میچ گوراں وچ کھیلے گئے۔ رنگین یونیفارم نو‏‏ں نمایاں کرنے والا پہلا میچ محدود اوورز دا میچ سی، ورلڈ سیریز کرکٹ آسٹریلیا بمقابلہ ورلڈ سیریز کرکٹ ویسٹ انڈیز SCG وچ ، ۱۷ جنوری ۱۹۷۹ء نو‏‏ں روشنیاں وچ کھیلا گیا۔ * [[میکڈونلڈ]] نے تمام کھلاڑیاں دے دستخطےآں دے نال پرنٹ شدہ رنگین پوسٹرز دے ذریعے وی کھیل نو‏‏ں فروغ دتا۔ * آخری فائنل وچ ، [[ایان چیپل]] نے ۴ وائیڈ ڈلیوری کی، جس تو‏ں مخالف ٹیم دے کپتان [[ٹونی گریگ]] نے فاتحانہ رنز بنائے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کرکٹ وچ نزاعات]] [[گٹھ:1977ء وچ قائم ہوݨ والیاں کھیلاں د‏‏یاں لیگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا وچ 1977ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:کرکٹ وچ نزاعات]] [[گٹھ:۱۹۷۷ء وچ قائم ہوݨ والیاں کھیلاں د‏‏یاں لیگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا وچ ۱۹۷۷ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:ورلڈ سیریز کرکٹ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:کالعدم کرکٹ لیگاں]] qx9b6ykjl0ywe1dhymb3jf8fxhzyjtz 0 149251 712483 708914 2026-10-11T20:58:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712483 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict|||conflict=پلیسکا دی لڑائی|image=[[File:52-manasses-chronicle.jpg|250px]]|caption=پلیسکا دی لڑائی، جہڑی 14ویں صدی چ دکھائی گئی اے [[مناسیس کرونکل]]۔|partof=[[بازنطینی-بلغاریہ جنگاں]]|date=26 جولائی 811|place=[[پلسکا]] تے درہ وربیتسا|result=بلغاریہ دی جت|coordinates={{Coord|43.387|N|27.132|E|display=title, inline}}|combatant1=[[پہلی بلغاری سلطنت|بلغاری سلطنت]]|combatant2=[[بازنطینی سلطنت]]|commander1=[[کروم]]|commander2={{plainlist| * [[نائکیفورس اول]]{{KIA}} * [[سٹوراسیئس]]{{WIA}} }}|strength1=15,000–18,000<ref name="ИК Гутенберг">{{cite book |last1=Матанов |first1=Христо |title=В търсене на средновековното време. Неравният път на българите (VII – XV в.|date=2014 |publisher=ИК Гутенберг|isbn=9786191760183}}</ref><ref>Sophoulis, p. 79</ref>|strength2=22,000<ref name="ИК Гутенберг"/><br>60,000–70,000 (کاغذی طاقت)<br>25,000–30,000 (اصل طاقت)<ref name="Hupchick, p. 80">Hupchick, p. 80</ref>|casualties1=نامعلوم|casualties2=بوہتی فوج}} '''پلیسکا دی لڑائی''' یا '''درہ وربیتسا دی لڑائی''' شہنشاہ نیسفورس اول دے ماتحت [[بازنطینی سلطنت]] دیاں فوجاں تے جولائی 811ء چ خان کروم دے ماتحت [[سلطنت بلغاریا اول|پہلی بلغاری سلطنت]] دے وچکار لڑائیاں دا اک سلسلہ سی۔ بازنطینیاں نے بلغاریہ دے دارالحکومت پلیسکا نو‏‏ں لُٹیا تے جلا دتا جس تو‏ں بلغاریاں نو‏‏ں [[سلسلہ کوہ بلقان|بلقان دے پہاڑاں]] وچ راہاں نو‏‏ں روکنے دا وقت ملیا جو بلغاریہ تو‏ں باہر نکلنے دے لئی کم کردے سن ۔ آخری لڑائی 26 جولائی 811 نو‏‏ں [[بلقان]] دے مشرقی حصے وچ کچھ درےآں وچ ہوئی ، زیادہ تر غالباً وربیتسا درہ ۔ اوتھے، بلغاریاں نے [[بازنطینی فوج|بازنطینی فوج نو]] مؤثر طریقے نال پھڑن تے غیر متحرک کرن دے لیی گھات لگان تے حیرت انگیز رات دے حملیاں دی حربے استعمال کیتے، اس طرح شہنشاہ سمیت تقریباً پوری فوج نو ختم کر دتا۔ لڑائی دے بعد، کرم نے نائسفورس دی کھوپڑی نو چاندی چ لپیٹ دتا، تے اینوں پین لئی اک پیالے دے طور تے استعمال کیتا۔ ایہ کھوپڑی دے کپ دی رواج دی سب توں زیادہ دستاویزی مثالاں چوں اک اے۔ پلسکا دی لڑائی بازنطینی تریخ دی بدترین شکستاں چوں اک سی ۔ اس نے بازنطینی حکمراناں نو‏‏ں اس دے بعد 150 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک بلقان دے شمال د‏‏ی طرف اپنی فوج بھیجنے تو‏ں روکیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جزیرہ نما بلقان دے مغرب تے جنوب وچ بلغاریاں دے اثر و رسوخ تے پھیلاؤ وچ اضافہ ہويا ، جس دے نتیجے وچ پہلی بلغاریہ سلطنت دا علاقائی وسعت ہويا۔ == ابتدائی مہمات == [[فائل:Nicephorus_I_Logothetes.jpg|thumb|416x416px| نائسفورس I .]] جدوں 802ء چ نیسیفورس [[بازنطینی شہنشاہاں دی لسٹ|شہنشاہ]] بنیا ، اس نے بلغار دے زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ سلطنت وچ شامل کرنے دا منصوبہ بنایا۔ 807ء چ اس نے اک مہم شروع کیتی پر صرف ایڈریانوپل پہنچیا تے اپنے راجگڑھ چ اک سازش دی وجہ توں کجھ حاصل نئیں کیتا ۔ اُتے ، اس حملے د‏‏ی کوشش نے بلغار خان ، کروم نو‏‏ں بازنطینی سلطنت دے خلاف فوجی کارروائیاں شروع کرنے د‏‏ی وجہ دتی۔ اس دا مکھ مقصد دکھن اتے دکھن-لہندے ولّ ودھاؤنا سی۔ اگلے سال اک بلغار فوج نے سٹروما وادی چ گھس کے بازنطینیاں نوں شکست دتی ۔ بلغار فوجیاں نے 1,100 ''لیٹر'' (تقریباً 332 توں 348 کلوگرام) سونا پھڑیا تے دشمن دے کئی فوجیاں نوں قتل کر دتا جس چ تمام ''اسٹریٹیگوئی'' تے زیادہ تر کمانڈر شامل سن ۔ 809 وچ، کروم نے ذاتی طور تے سرڈیکا دے قلعے دا محاصرہ کیتا تے شہر تے قبضہ کر لیا ، جس وچ 6,000 دی پوری گیریژن ماری گئی۔ == حملے دی تیاری == 811ء چ نیسفورس نے بلغاریہ نوں اک واری تے ہمیشہ لئی فتح کرن دی کوشش چ اک وڈی فوج دا اہتمام کیتا ۔ فوج چ اناطولیہ تے یورپی ''تھیماٹا'' ، تے شاہی باڈی گارڈ ( ''ٹیگماٹا'' ) دیاں افواج شامل سن۔ اس دے علاوہ ، فوج وچ متعدد بے قاعدہ فوجیاں نے وی شمولیت اختیار کيتی جو تیز فتح تے لٹ مار دے موقع د‏‏ی توقع کردے سن ۔ فتح آسان ہونی چاہیدی سی، تے کئی اعلیٰ عہدیدار تے اشرافیہ نیسفورس دے نال گئے، جنہاں چ اوہدا پتر سٹوراسیئس تے اوہدا سالا مائیکل اول رنگابے شامل سن۔ ساری فوج وچّ لگپگ 22،000 فوجی سن ۔ == پلسکا دا محاصرا == فوج پہلی وار مئی چ اکٹھی ہوئی تے 10 جولائی تک بلغاریہ دی سرحد دے نیڑے مارسلا (موجودہ کارنوبات ) دے قلعے چ اک کیمپ قائم کر چکیا سی۔ نیسفورس نے بلغاریاں نوں الجھن دا ارادہ کیتا ، تے اگلے دس دناں چ کئی جعلی حملے کیتے ۔ کروم نے صورتحال دا اندازہ لگایا ، اندازہ لگایا کہ اوہ اتنے سائز د‏‏ی فوج نو‏‏ں پسپا نئيں کرسکدا اے تے امن د‏‏ی پیشکش کيتی ، جسنو‏ں نائسفورس نے تکبر تو‏ں مسترد کردتا۔ تھیوفینس نے لکھیا کہ شہنشاہ "اپنے بھیڑے خیالات تے اپنے مشیراں د‏‏ی تجاویز تو‏ں دور ہويا جو اس د‏ی طرح سوچ رہے سن ۔" اس دے کچھ فوجی سرداراں نے بلغاریہ اُتے حملے نو‏‏ں بے احتیاط سمجھیا ، لیکن نیسیفورس نو‏‏ں اپنی حتمی کامیابی دا یقین سی۔ نیسیفورس نے اگے ودھیا، بلغاریہ دی سرزمیناں تے حملہ کیتا، تے بلقان دے درے توں ہو کے پلسکا دے راجگڑھ ول مارچ کیتا۔ 20 جولائ‏ی نو‏‏ں نیسفورس نے فوج نو‏‏ں تن کالماں وچ تقسیم کيتا ، ہر کالم مختلف راستے تو‏ں پلیسکا د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اوہناں نوں تھوڑی جہی مزاحمت ملی۔ تن دن دے بعد بازنطینی پلسکا پہنچ گئے ، جس دا دفاع 12،000 اشرافیہ بلغاری فوجیاں نے کیتا ۔ بازنطینیاں نے بلغاری مدافعین تے 15،000 د‏‏ی اضافی بلغاری فوج نو‏‏ں شکست دتی جو جلدی تو‏ں جمع کيتی گئی سی۔ 23 جولائ‏ی نو‏‏ں ، بازنطینیاں نے شہر تے آس پاس دے دیہی علاقےآں نو‏‏ں برطرف کردے ہوئے بے دفاع دارالحکومت وچ تیزی تو‏ں داخل ہوئے۔ کرم نے اک واری فیر امن لئی گل بات کرن دی کوشش کیتی۔ تریخ دان تھیوفینس دے مطابق، کروم دے اعلان وچ کہیا گیا سی، "ایتھے تسی او، تسی جِت گئے او۔ اس لیی جو چاہو اوہ لے لو تے امن دے نال جاؤ۔" نائسفورس ، اپنی کامیابی تو‏ں زیادہ پراعتماد ، اسنو‏ں نظر انداز کردتا ایہ سمجھدے ہوئے کہ تمام بلغاریہ نو‏‏ں فتح کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ مائیکل دی شامی ، بارہويں صدی وچ شامی یعقوبیاں دے سردار ، نے اپنے کرونکل وچ نیسفورس دے فوجیاں د ی بربریت تے مظالم نو ں بیان کيتا: "نائیسفورس ، رومیاں دے شہنشاہ ، بلغاریاں د ی سرزمین وچ چلے گئے: اوہ فاتح ہوئے تے انہاں وچو ں اک وڈی تعداد نو ں قتل کردتا ، اس نے اس تک پہنچیا ، انہاں دا دارالحکومت اس اُتے تباہ ہو گیا۔ درندگی اس حد تک پہنچ گئی کہ اس نے اپنے چھوٹے بچیاں نو باہر لیایا، زمین نال بنھ دتا، تے چکی دے پتھراں نال کچل دتا۔ شہنشاہ نے کروم دے خزانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، اسنو‏ں جندرا لا دتا تے اپنے فوجیاں نو‏‏ں اس تک پہنچنے نئيں دتا۔ == جنگ == جدو‏ں نیسفورس تے اس د‏ی فوج بلغاریہ دے دارالحکومت نو‏‏ں لٹنے وچ مصروف سن ، کروم نے اپنے لوکاں (بشمول خواتین تے [[یوریشیائی آوار لوک|آوار کرائے دے]] فوجی <ref>{{Cite book|first=Geoffrey|last=Regan|title=Military Blunders|page=74}}</ref> ) نو‏‏ں پہاڑی درےآں وچ جال تے گھات لگانے دے لئی متحرک کيتا۔ ہنگری لوکاں نے وی بازنطینیاں دے خلاف کوششاں چ بلغاریاں دی حمایت کیتی ۔ <ref name="Király">{{Cite book|last=Király|first=Péter|title=Gondolatok a kalandozásokról M. G. Kellner "Ungarneinfälle..." könyve kapcsán}}</ref> ابتدائی طور اُتے نیسفورس نے قسطنطنیہ واپس آنے تو‏ں پہلے موئسیا تو‏ں گزرنے تے سرڈیکا پہنچنے دا ارادہ کیتا لیکن جنگ د‏‏ی انہاں تیاریاں د‏‏ی خبراں نے اس دا فیصلہ تبدیل کر دتا تے اس نے اپنے دارالحکومت دے لئی سب تو‏ں مختصر راستہ منتخب کيتا۔ زیادہ پراعتماد شہنشاہ نے اگے سکاؤٹ کرن توں غفلت کیتی تے 25 جولائی نوں بازنطینی فوج وربیتسا درے چ داخل ہو گئی۔ بازنطینی گھوڑسوار فوج نے ، اُتے ، نیسیفورس نو‏‏ں دسیا کہ سڑک نو‏‏ں لکڑی د‏‏ی دیواراں تو‏ں بند کردتا گیا سی تے کروم د‏‏ی افواج آس پاس د‏‏ی بلندیاں تو‏ں دیکھ رہی سی۔ شہنشاہ اس صورتحال تو‏ں گھبرا گیا تے بار بار اپنے ساتھیاں نو‏‏ں کہیا ، "بھاویں ساڈے پاس پر وی سن تے اسيں خطرے تو‏ں نئيں بچ سکدے سن ۔" اس تو‏ں پہلے کہ اوہ پِچھے ہٹ سکدے ، بلغاراں نے وادی دے داخلی دروازے نو‏‏ں روک دتا۔ [[فائل:Krum1.jpg|left|thumb|305x305px| بلغاری خان کروم خوفناک اپنے شرافتاں دے نال اک نوکر دے طور تے دعوتاں کردا اے (سجے) اس نوں نائیکفورس اول دی کھوپڑی لے کے آندا اے، جہنوں شراب نال بھریا ہویا پینے دے پیالے چ بنایا گیا اے۔]] نائسفورس، پالسیڈز تے حملہ کرن تے غور کرن لئی تیار نئیں سی، اپنے جرنیلاں دے شکوک و شبہات دے باوجود، محض کیمپ قائم کر لیا۔ بلندیاں توں، بلغاریہ دے تیراندازاں نے تھلے دی وادی چ بازنطینیاں تے تیراں دی بارش شروع کر دتی ۔ تن دن دے بعد بازنطینی فوجاں دا حوصلہ ٹٹ گیا ۔ اس شام ، بلغاریاں نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں اکٹھا کیتا تے اپنے پھنسے ہوئے دشمن دے گرد کمر سخت کردتی۔ فجر دے وقت ، بلغاریہ پہاڑیاں تو‏ں نس گئے ، گھبراے ہوئے تے الجھے ہوئے بازنطینی فوجیاں نو‏‏ں مار دتا۔ بازنطینی شاہی باڈی گارڈ تے سب توں پہلے حملہ کیتا گیا ۔ بازنطینیاں نے تھوڑے چر لئی بے نتیجہ مزاحمت کیتی تے ہلاک ہو گئے ۔ اپنے ساتھیاں دی قسمت ویکھ کے، دوجے یونٹ ٹٹ گئے تے بھج گئے۔ [[فائل:Battle_of_Vărbitsa_Pass.png|thumb|227x227px| وربیتسا درے تے لڑائی (811)]] جداں بازنطینی جنوب د‏‏ی طرف بھج رہے سن ، اوہ اک کیچڑ تو‏ں بھری ہوئی دریا اُتے پہنچے جسنو‏ں عبور کرنا مشکل سی ۔ دریا نو جلدی تو‏ں پار کرنے تو‏ں قاصر ، سوار فوجاں سمیت بازنطینیاں وچو‏ں بوہت سارے پانی وچ گر گئے تے کیچڑ وچ پھنس گئے۔ جداں ہی گھبراہٹ تے بھجنے والے فوجیاں د‏‏ی اضافی لہراں دریا وچ پہنچیاں ، انہاں نے اپنے بوہت سارے ہم وطناں نو‏‏ں لتاڑ دتا تے قتل کردتا۔ دریا اینے مردیاں نال بھر گیا کہ پچھا کرن آلے بلغاری آسانی نال مردیاں دے اتےوں لنگ گئے تے بازنطینیاں دا شکار تے حملہ جاری رکھے ۔ اوہ بازنطینی جنہاں نے دریا پار کیتا، بعد چ بلغاریاں ولوں جنوب ول جان آلے راہواں نو روکن لئی تعمیر کیتیاں گئیاں اچیاں کھائیاں آلی لکڑی دی دیواراں دا سامنا کرنا پیا۔ بازنطینیاں نے دیوار اُتے چڑھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے بوہت سارے جزوی طور اُتے کامیاب رہے صرف اس عمل وچ زخمیاں تے موت دا سامنا کرنا پيا۔ بازنطینیاں نے دیواراں نو‏‏ں ساڑنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ایہ حربہ وی غیر موثر ثابت ہويا تے اس دے نتیجے وچ ہور ہلاکتاں وی ہوئیاں۔ تقریباً سارے فرار ہون آلے بازنطینی ہلاک ہو گئے، کجھ تلوار نال مارے گئے؛ دوجے دریا چ ڈُب گئے; تے کئی دیواراں تے جان لیوا زخمی ہو گئے۔ == بعد دا نتیجہ == مبینہ طور تے، کجھ بازنطینی شکست توں بچ گئے۔ مارے جان آلے شرافتاں چ پیٹریشیئن تھیوڈوسیوس سالیباراس تے سیسینیوس ٹریفیلیوس شامل سن; اناتولکس رومانو دے ''حکمت عملی'' تے تھریس دے ''حکمت عملی'' ؛ اس دے نال نال ایکسکوبیٹرز تے وگلا ''ٹگماٹا'' دے کمانڈراں نے وی۔ تاہم، مارے جان آلا سب توں قابل ذکر شخص شہنشاہ نیسفورس سی، جہڑا مورخین دے مطابق جنگ دے دن اک گوبر دے ڈھیر تے مر گیا۔ نیسیفورس دے پتر، سٹوراسیئس نوں شاہی محافظ نے اپنی گردن تے مفلوج ہون آلے زخم دے بعد محفوظ تھاں تے لے جایا۔ چھ مہینے بعد، اوہدے زخماں نے اوہنوں مار دتا۔ روایات دے مطابق ، کروم نے شہنشاہ دے سر نو‏‏ں نوک اُتے لگایا ، کھوپڑی اُتے چاندی د‏‏ی استر لگائی ، تے اسنو‏ں پینے دے پیالے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ == حوالے == {{حوالے}} == حوالہ جات ==   == عام حوالے == * {{Cite book|last=Bury|first=J.-B.|title=A History of the Eastern Roman Empire from the fall of Irene to the accession of Basil I (802–867)|publisher=Macmillan & Co., Ltd., London|year=1912|url=https://archive.org/details/historyofeastern00buryiala|isbn=1176683276|ref=none}} *   * {{Cite book|last=Hupchick|first=Dennis|title=The Bulgarian-Byzantine Wars For Early Medieval Balkan Hegemony: Silver-Lined Skulls and Blinded Armies|publisher=Palgrave Macmillan|year=2017|isbn=978-3-319-56205-6|ref=none}} * {{Cite book|last=Jireček|first=K. J.|title=Geschichte der Bulgaren|publisher=Nachdr. d. Ausg. Prag 1876, Hildesheim, New York : Olms 1977|year=1876|url=https://books.google.com/books?id=VBhThVLpc4MC&pg=PA88|isbn=3-487-06408-1|ref=none}} * {{Cite book|last=Runciman|first=Steven|title=A History of the First Bulgarian Empire|publisher=G. Bell & Sons, London|year=1930|url=https://web.archive.org/web/20071213084142/http://www.questia.com/library/book/a-history-of-the-first-bulgarian-empire-by-steven-runciman.jsp|ref=none}} * {{Cite book|last=Sophoulis|first=Panos|title=Byzantium and Bulgaria, 775–831|publisher=Brill|year=2012|isbn=978-90-04-20695-3|ref=none}} * {{Cite book|last=Zlatarski|first=Vasil N.|title=Medieval History of the Bulgarian State, Vol I: History of the First Bulgarian Empire, Part I: Age of Hun-Bulgar Domination (679–852)|publisher=Science and Arts Publishers, 2nd Edition (Petar Petrov, Ed.), Zahari Stoyanov Publishers, 4th ed., 2006|year=1918|url=http://www.kroraina.com/knigi/vz1a/index.html|isbn=954-739-928-4|ref=none}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|last=Stoyanov|first1=Aleksandr|title=The Size of Bulgaria's Medieval Field Armies: A Case Study of Military Mobilization Capacity in the Middle Ages|journal=Journal of Military History|date=July 2019|volume=83|issue=3|pages=719–746|url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=31h&AN=137192875&site=eds-live&scope=site}} [[گٹھ:811]] [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:لڑائیاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دی تریخ]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] at16d92zlo1zfuct6g6k48pw8479vmj